Буриад ястан

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mn">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедиа</sitename>
    <dbname>mnwiki</dbname>
    <base>https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.2</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Тусгай</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Хэрэглэгч</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Хэрэглэгчийн яриа</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедиа</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедиагийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файлын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаВики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Загвар</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Загварын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Тусламж</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Тусламжийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Ангилал</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Ангиллын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Буриад ястан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1929</id>
    <revision>
      <id>856381</id>
      <parentid>847609</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T00:22:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>856381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45437" sha1="0omrs0ewmerc28a1l6i2ufyeq9sttx2" xml:space="preserve">{{short description|Сибирийн угсаатны бүлэг}}
{{Инфобокс үндэстэн
| group            = Буриадууд
| native_name      = {{MongolUnicode|1=ᠪᠤᠷᠢᠶᠠᠳ}}&lt;br /&gt;буряад
| native_name_lang = Буриад
| flag             = Flag of Buryatia.svg
| flag_caption     = [[Буриад]]ын далбаа
| image            = Buryat wrestling 01.jpg
| caption          = Алтаргана наадмын үеэр болж буй Буриад бөхийн барилдаан
| population       = 556,000&lt;ref name=&quot;britannica.com&quot;&gt;{{cite web | url=https://www.britannica.com/topic/Buryat | title=Буриад &amp;#124; Монгол, Сибирь, Бөө мөргөл &amp;#124; Британника }}&lt;/ref&gt;
| region1          = {{flagcountry|Орос}}
| pop1             = 460,053
| ref1             = &lt;ref name=census2021&gt;{{cite web|title=Национальный состав населения|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx|publisher=[[Холбооны улсын статистикийн алба (Орос)|Холбооны улсын статистикийн алба]]|accessdate=2022-12-30}}&lt;/ref&gt;
| region2          = {{nbsp|4}}{{flag|Буриад}}
| pop2             = 295,273
| region3          = {{nbsp|4}}{{flag|Эрхүү муж}}
| pop3             = 74,746
| region4          = {{nbsp|4}}{{flag|Өвөр Байгалын хязгаар}}
| pop4             = 65,590
| region5          = {{flagcountry |Монгол}}
| pop5             = 43,661
| ref5             = &lt;ref&gt;{{Cite web|title=ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН /Хураангуй/|url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |archive-date=2020-11-07 }}&lt;/ref&gt;
| region6          = {{flagcountry|CHN}}
| pop6             = 10,000
| ref6             = &lt;ref name=&quot;CRJ&quot;&gt;{{Cite web |url=http://gb.cri.cn/12764/2006/08/22/1865@1184844_3.htm |title=China Radio International, 2006 |access-date=2013-01-19 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303232952/http://gb.cri.cn/12764/2006/08/22/1865@1184844_3.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;–70,000&lt;ref name=&quot;britannica.com&quot;/&gt;
| langs            = [[Буриад хэл]] ([[төрөлх хэл|Төрөлх]]);&lt;br/&gt;[[Орос хэл|Орос]], [[Монгол хэл]]
| rels             = [[Буддын шашин|Буддизм]],&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;HR&quot;&gt;{{cite journal |last=Чакарс |first=Мелисса |date=2020 |title=Буддизм ба Сибирийн Буриадын шастир: Оросын эзэнт гүрний үүсэл, өрсөлдөөн, хэлэлцээрийн түүхүүд |editor1-last=Копп |editor1-first=Пол |editor2-last=Ведемейер |editor2-first=Кристиан К. |editor2-link=Кристиан К. Ведемейер |journal=[[History of Religions (journal)|History of Religions]] |publisher=[[Чикагогийн их сургуулийн хэвлэл]] |volume=60 |issue=2 |pages=81–102 |doi=10.1086/710574 |jstor=00182710 |s2cid=229366370 |lccn=64001081 |oclc=299661763}}&lt;/ref&gt; [[Үнэн алдартны шашин]],&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; [[Монголын бөө мөргөл]]&lt;ref name=&quot;:03&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Quijada&quot; /&gt;
| related          = Бусад [[Монгол угсаатан]]
}}

'''Буриад''' ([[олон тоо|о.т.]] '''буриадууд''') — Монгол угсаатны эртний аймгийн нэг. Одоо цагт буриадууд гурван улсад тархан суудаг. [[Орос улс|Орос]] болон [[Монгол Улс|Монгол]] улсад &quot;Буриад&quot;, Хятад улсад &quot;Монгол&quot; нэрээр хүн амын бүртгэлд бүртгэгддэг. Орост 461,389&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm ОХУ-ын 2010 оны хүн амын тооллогын дүн]&lt;/ref&gt;, Монголд 45,087&lt;ref&gt;[http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf 2010 оны хүн амын тооллогын дүн]&lt;/ref&gt;, Хятадад 10,000 орчим Буриад хүн бий. Буриадуудын ихэнх нь [[ОХУ]]-ын [[Бүгд Найрамдах Буриад Улс]]ад амьдарч байна.

== Нэр ==
[[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|Монгол Кирилл үсгээр]] &quot;Буриад&quot; эсвэл &quot;Буриад Монгол&quot;, [[Монгол хэл|Буриад Кирилл үсгээр]] &quot;Буряад&quot; эсвэл &quot;Буряад Монгол&quot; гэж бичээд араас нь &quot;зон&quot;, &quot;ястан&quot;, &quot;ард&quot; юм уу олон тооны дагавар залгаж хэвшсэн. Харин [[Цахар]], [[Үзэмчин]] нар &quot;Бураад&quot;, [[Халимаг]]ууд &quot;Бүрэд&quot;, зарим Буриад аялгаар &quot;Баряад&quot; гэж дууддаг. 

Буриад гэдэг нэр түүхэнд анх [[1240]] онд бичигдсэн [[Монголын Нууц Товчоо]]д дурьдагджээ. Буриад гэдэг нэрийн талаар хэд хэдэн таамаглал бий:
#&quot;бу&quot; болон (эртний, цэцэн) &quot;ойн ард&quot; гэсэн үгнээс үүссэн.
#&quot;Буруут&quot; гэдгээс гаралтай – Монголчууд исламын шашинтай кыргызуудыг буруу номтон гэж нэрлэдэг байсанчлан монголчуудаас өөр шашин шүтдэг байсантай холбоотой байж магадгүй ч энэ хувилбар нь үндэслэл муутай юм.
#&quot;Брат&quot; ([[орос хэл|оросоор]] &quot;ах&quot; эсвэл &quot;дүү&quot;) гэдгээс гаралтай. Оросууд өөрсдөдөө ойр дотно хандаж байсан учир тэгж нэрлэсэн байж магадгүй  гэдэг ч энэ нь ямар ч үндэслэлгүй юм.
#&quot;Буруулсан ард&quot; гэдэг нийлмэл Монгол үг. Орост дагаар орсны дараа ингэж нэрлэдэг байсан нь сунжран буриад болсон.

Ойн ардаас үүссэн гэж үздэг бөгөөд анхнаасаа л [[Байгал нуур]]ын орчим нутагладаг байсан гэж зарим түүхийн сурвалжид бичсэн байдаг.

Буриад зон нь 90 орчим овгоос бүрдэнэ. Буриадуудын эрэгтэй хүний дээлийн энгэр 3 өнгөтэй байдаг бөгөөд хамгийн дээд талын өнгө тухайн хүний овгийн өнгө нь байдаг. Жишээлбэл, Халибин овгийн дээлийн дээд өнгө нь шар, Цонгооль овгийн эрэгтэй хүний дээлийн энгэрийн дээд өнгө нь улаан байх жишээтэй.

== Гарал үүсэл ==
Буриадын гарал үүсэл маш эртний Монгол аймгийн салбар аймаг юм. Буриадтай гарал нэг барга нар анх хятад сурвалжид баегу, байргу нэрээр 6-р зуунд тэмдэглэгдэж байжээ. Тэд тэр үед [[Байгал нуур]] орчимд амьдарч байв. Хорь буриадууд буриад ястны эртний томоохон бүлэг бөгөөд түмэдүүд мөн хорь түмэд нэрээр [[Монголын Нууц Товчоо|Монголын Нууц Товчоонд]] тэмдэгдэглэгдсэн байдаг учир түмэд, буриадыг гарал нэгтэй байж магадгүй гэж үздэг. Буриад нь дотроо 90 шахам отог удмын угсаатан ястнаас бүрдсэн улсууд юм. Дотроо Сонгоол Буриад, Ага Буриад, Хорь Буриад гэж хуваагдана. Шинэхээн буриад нь Хорь Буриадаас гаралтай бөгөөд Өвөрмонголын [[Хөлөнбуйр|Хөлөнбуйрт]] Оросын хавчлагаас зайлсхийхийн тулд 20-р зууны эхээр нүүн очжээ. 

Монгол Улсын буриадууд нь хэл аялганы хувьд Онон Улзын Хорь, Ага, Хамниган, Худир буриадын аялга болон Сэлэнгэ-Үүрийн голын Түнхэн-санагын сонгоол буриадын аялгаар голчлон ярилцана. Түүнчлэн Буриад ястан нь өвөрмөц соёл бүхий зон юм. Тэд модон байшин сууцанд голлон суух ба барилга барих, хадлан хадах, жимс түүх, ан агнах, сааль сүүний ажилд нэн сурамгай. Найр наадамд харилцаа дуу дуулалцах, цэц булаалдах, бүжиг бүжих, домог тууль хэлэх, тэргүүтнээрээ ихэд алдартай зон олон юм.

== Түүх ==
[[File:Mongol Empire c.1207.png|thumb|Их Монгол Улс 1207 онд]]
[[Файл:Mongolia XVI.png|thumb|Монгол орон 14-17-р зуунд: Монгол улс, [[Дөрвөн Ойрад]], [[Моголистан]]]]
[[Файл:Mongolia XVII.png|thumb|Монгол улс, [[Зүүнгар]], [[Хошуудын хант улс]], [[Хотгойд]]ын хант улс, [[Халимаг]]ийн хант улс, [[Моголистан]]]]
[[File:Peoples Siberia XVI.jpg|thumb|right|200px|16-р зууны Сибирь. Энэ зургийг зарим нэг алдаатай хийсэн бололтой. Балагад- буриадын нэг бүлэг. Калмыки-Ойрадууд. 16-р зууны сүүлээр Ойрадууд Сибирь рүү газраа тэлж халимагууд нүүж эхэлжээ. Телес, телеут нь [[Алтай ястан|алтайчуудтай]] ойр төрөл угсаатан. Тэр үед [[киргизүүд]] [[Тэнгэр уул]]ын, Сибирийн киргиз гэсэн 2 хэсэгт хуваагдаж байв. Зарим монголчуудыг  [[Лена]] мөрний дунд урсгал хавиар байсан гэж тэмдэглэжээ. Зурган дээрх байршлаар дагуурчууд (дауры) Онон мөрний дунд урсгалаас Амар мөрний урд эрэг, [[Ноон]], [[Сунгари]] мөрний сав газрыг бүхэлд нь хамран Номхон далай хүртэл тархсан байна. 1900 онд хийсэн зураг]]

Буриад зон эрт цагт Ойн иргэдийн дотор багтаж байлаа. Ойн иргэд [[Байгал нуур]]ын хоёр талаар, [[Сэлэнгэ мөрөн|Сэлэнгэ мөрний]] адаг, [[Зүлгэ|Зүлгэ мөрний]] сав, [[Саян]]ы уулс, [[Енисей мөрөн|Енисей мөрний эх]], Тагна (одоогийн [[Бүгд Найрамдах Тува Улс|Тува]]) газруудаар суурьшиж байсан гэж үздэг. Тэр цагт [[Түмэд]], буриад, [[булгачин]], [[хэрэмчин]] зэрэг буриадын өвөг болох овог аймгууд зарим нь ой тайгаар ан гөрөө хийж зарим нь мал маллаж аж төрж байв. Буриад нэртэй газар усны нэр зүүн тийш [[Өвөр Байгалийн хязгаар]]ын төв, өмнөд хэсэг, Эргүнэ мөрөн хүртэлх нутагт тааралддаг.

1207 онд тэд Чингис хааны байгуулсан [[Их Монгол Улс]]ын захиргаанд оржээ. Монголын [[Юань улс]]ын дараагаас [[Барга]], Буриадууд &quot;Арын ганц модон&quot; гэх отогууд буюу Дөрвөн [[Ойрад]]ын мэдэлд оров.  14-р зуунд Ойрад буюу Баруун Монголчууд өрнө зүг нүүж, Барга Буриад аймгууд Зүүн Монголын [[Батмөнх Даян хаан]]ы харьяат болоод, зургаан түмэн Монголын зүүн 3 түмний нэг [[Урианхай түмэн]]ий бүрэлдэхүүнд багтаж байв. Тэр үед Буриад зон Байгал, Сэлэнгэ, [[Онон гол|Онон]], [[Хөлөнбуйр]], [[Хянган аймаг|Хянган]] нутгаар нүүдэллэн амьдарч байв. 17-р зуунд Урианхай бутарч, Буриад зон [[Халх]]ын [[Түшээт хан]], [[Цэцэн хан]]ы захиргаанд хамаардаг байв. Буриадууд хүн цөөтэй, Монголын төв нутгаас хол зайдуу байсан тул 12-р зууны дотоодын тэмцэл тулаан, 14-17-р зууны Халх-Ойрадын зөрчил, Монгол ноёдын дундах маргаан тэмцэлд төдийлөн оролцоогүй юм. Тэд Халхад алба төлөх байдлаар харилцаж байсан ба газар нутгийн байршлаас шалтгаалан Монголоос харьцангуй бие даасан байдалтай байсан бололтой. Мөн зарим нь үндсэн хэсгээсээ холдон нүүж нилээд зайдуу амьдарч байв. 16-17-р зууны үед Сибирийн хамгийн олон тоотой, цэрэг, эдийн засгийн хувьд хүчирхэг ард түмэн бол буриадууд байсан бөгөөд тэд ойр хавийн [[кеть]] зэрэг жижиг үндэстнийг захирч байв. 

17-р зууны дунд үеэс Оросууд [[Сибирь]] нутагт орж ирэн Буриадын нутагт өөрийн бэхлэлт цайз барьж эхэлсэн байна. Монгол улс, Ойрадын хил өмнөд Сибирийн томоохон хэсгийг хамарч байсан тул Оросын цэрэг хоёр улсын хилийг тойрч баруун хойд зүгээс нь Буриадад цөмрөн орж 1648 онд Үдийн цайз, 1652 онд Баргажаны, 1654 онд Эрхүүгийн, Нэршүүгийн нутагт хэрэм барин сууж Буриадуудыг захирч заримыг нь оросын шашинд элсүүлж эхлэсэн юм.  17-р зууны эхэнд буриадуудын нилээд хэсэг нь Байгалийн баруун талаар [[Эрхүү муж]]ийн өмнөд хэсэгт төвлөрөн сууж байсан бололтой. Бусад буриадууд Байгалийн зүүн талаар нь байв. 17-р зууны эхэнд Байгалийн зүүн хэсгээр байсан буриадуудын талаар харьцангуй бага мэдээ үлдсэн бол баруун талаар байсан буриадуудын талаар харьцангуй дэлгэрэнгүй мэдээ буриад, орос сурвалжид үлджээ. Буриадууд 17-р зууны эхэнд Оросын түрэмгийлэлд өртөн Байгалийн зүүн тал руу буюу голчлон одоогийн Буриад улсын нутагт ихэнх хэсэг нь нүүн орж ирсэн бололтой бөгөөд тэд  тэр хавиар байсан халхуудыг шахан одоогийн нутагтаа суужээ. Зарим нь Агийн буриадын тойрогт суурьшсан байна. Ийнхүү одоогийн Эрхүү муж буюу Байгалийн баруун талаар буриадуудын тоо эрс цөөрчээ. Мөн Оросын довтолгоонд түрэгдсэн зарим хэсэг нь Байгалиас нилээн хойд зүгт байдаг нутагт сэлгэж сууршсан байна.

[[Дагуур]] монголчууд одоогийн [[Өвөр Байгалийн хязгаар]]ын [[:en:Agin-Buryat Okrug|Агийн Буриадын тойргоос]] Амар мөрнйи дунд урсгал хүртэлх нутагт тархан сууж байсан ба тэд Оросын цэрэгт шахагдан Өвөрмонголд дүрвэн очсон тул эзгүйрсэн нутагт нь буриадууд суусан байна.

Буриад отгуудын түрүүч, ноёд хуралдаад ямар улсыг түшэх тухай гэж зөвшилцөөд Халх, Манж, Оросыг дагах гэсэн гурван санал гаргацгаажээ. Орос буриадыг 1656 онд сайн дураараа дагаар орж 1689 онд албан ёсоор нэгдсэн гэдэг ч буриадууд зэвсэг дутмаг, хүн цөөний улмаас 1620-иод оноос эхлэн Оростой хийсэн тулаануудад олон хүнээ алдсан байдаг. 17-р зууны эхэнд буриадын хүн ам ойролцоогоор 77,000 байв. 1767 онд [[:ru:Ока (приток Ангары)|Ока]] голын буриадууд бослого гаргасан ба эдгээр бослого тэмцэл дарагдсаны  дараа 18-р зууны сүүлээр Буриадыг бүрэн нэгтгэж дуусчээ.&lt;ref&gt;[http://books.google.mn/books?id=FIvp2uSOsIYC&amp;pg=PA49&amp;source=gbs_toc_r&amp;cad=4#v=onepage&amp;q&amp;f=false Владимир Хамутаев. Присоединение Бурятии к России: история, право, политика]&lt;/ref&gt;

Цаашид олон ядуу Орос тариачдыг Цагаан хааны зарлигаар суурьшуулан үржил шимтэй газар нутгийг нь аажим аажимаар эзлэжээ. 1727 оны гэрээгээр хилийн шугамын овоод босгогдож, Буриад нутаг тэр хэвээр Хаант Оросын мэдэлд орсон юм.&lt;ref&gt;Шираб Чимитдоржиев. [http://kizhinga.ru/index.php/ru/smi/130-interes/1334-2011-01-17-10-41-47 Монголын Буриад зон]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

1900-аад оны эхнээс буриадууд Оросын хавчлага хэлмэгдүүлэлтэд ихээр өртөх болсноос Монгол руу дүрвэж эхэлжээ. 1920-иод он гэхэд Буриадын нийгэм улс төрийн олон зүтгэлтэн Монголд ирсэн учраас энгийн олон иргэн өрх гэрээрээ дагалдан ирж, БНМАУ-ын харьяалалд оржээ. &lt;ref name=&quot;gia&quot;&gt;[http://www.gia.gov.mn/articles/medee/1065 С.Баттогтох - Нууц хуйвалдаанаас нугалаа завхралд]&lt;/ref&gt; 1925 оны 9 дүгээр сарын мэдээгээр Халхын голын хошуунд 450 өрх, Улз голын хошуунд 1700 өрх, Онон голын хошуунд 1250 өрх, Хэрлэн голын хошуунд 400 өрх, Ерөө голын хошуунд 500 өрх, Улаанбаатарт 2000 орчим буриад иргэн , нийтдээ 15800 буриад Монголд сууршсан ажээ.&lt;ref name=&quot;gia&quot;/&gt;  Нөгөөтэйгүүр БНМАУ-д шилжин суурьшсан буриад иргэдийн тоо бүртгэлийг гаргах, тэдний дотроос [[Цагаан хөдөлгөөн|цагаантан]]тай хобоотой байсан хүмүүс, баячууд, гэмт хэрэг үйлдэгчдийг судлан тогтоох зорилгоор ДХГ-т ДХАТ-ын төлөөлөгч сургагч сууж Буриадаас тэдний удирдлагад ажиллах нууц ажилтнуудыг (сексот) нарыг ирүүлсэн байна.&lt;ref name=&quot;gia&quot;/&gt; 1930 онд Орос буриадуудын нүүдлийг зогсоосон байна. 
[[File:Buryat-Mongol ASSR in 1925.jpg|thumb|left|[[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Өөртөө Засах Буриад-Монгол Улс]] 1925 онд]]
[[File:USSR map Asia.jpg|thumb|right|Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Өөртөө Засах Буриад-Монгол Улс 1929 онд]] 
[[File:Soviet Union Administrative Divisions 1989.jpg|thumb|left|[[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Өөртөө Засах Буриад Улс]] 1989 онд]]
[[Файл:Buryatia01.png|left|thumb|[[Бүгд Найрамдах Буриад Улс]], [[Агийн Буриадын Өөртөө Засах Тойрог]], [[Усть-Ордын Буриад-Монголын Өөртөө Засах Тойрог]] 2006 онд]]
1927 онд буриадууд Оросын дарангуйллын эсрэг [[Буриадын ард түмний бослого|бослого]] гаргав. Уг бослогийн үеэр 35,000 буриад хүн хөнөөгдсөн байна. Орос улс буриадын үндэсний үзэл хүчтэй болохоос болгоомжилж байсан тул Сталины тушаалаар 1937 онд 10,000 буриад хүнийг буудан хороожээ. 

2-р дайнд оролцсон Зөвлөлтийн буриадуудаас 13,000 хүн амь үрэгдсэн нь хөдөлмөрийн насны эрэгтэйчүүдийн 20% болжээ.

Буриадын эрдэмтэд буриадын бичгийн хэл зохиохдоо халх аялгад хамгийн ойр сонгоол аялган дээр түшиглэхийг зорьж байсан ч Орос буриадуудыг монголтой ойртохоос болгоомжлон халх аялгатай хамгийн төсгүй хорь аялган дээр буриадын орчин үеийн бичгийн хэлийг зохиохыг тулгажээ. Сонгоолууд 1689 оны Халх-Ойрадын дайнаар буриадын нутагт дүрвэн очсон халхууд байв. Тэд яваандаа буриадуудын дунд ууссан ч халхуудын адилаар хэл яриандаа &quot;с&quot; үсгийг түгээмэл хэрэглэдэг хэвээр байсан ба харин эртний буриад аймаг болох хорь буриадуудын хэл ярианд &quot;с&quot; үсэг бараг хэрэглэгддэггүй харин &quot;с&quot;-г &quot;х&quot;-р дууддаг байна. Жишээ нь сайн-хайн г.м

Буриад нь 1923-1958 он хүртэл Буриад-Монголын Автономит БНУ нэртэй байв. Зөвлөлтийн удирдагч [[:en:Nikita Sergeyevich Khrushchev|Хрущёв]]ээс нэг хүн танайд яагаад Буриад-Монгол гэсэн нэртэй улс байгаа юм бэ гэж асуусны дараа Хрущёв Москвад буцаж ирээд Буриад-Монголын Автономит БНУ гэсэн нэрнээс Монгол гэсэн үгийг, [[:en:Karelo-Finnish Soviet Socialist Republic|Карели-Финийн Автономит БНУ-н]] нэрнээс Фин гэсэн нэрийг хасчээ. Энэ нь монгол, буриадууд мөн [[:en:Karelians|карели]], [[:en:Finns|фин]] зэрэг угсаа нэгт ард түмнийг хоорондоо холбоогүй мэтээр харагдуулахыг зорьсонтой холбоотой юм. Зөвлөлтийн зүгээс нэрийг өөрчлөх болсон шалтгаанаа монголчууд Буриадад амьдардаггүй гэж тайлбарласан байдаг бол зарим эрдэмтэд дундад зууны үед буриадууд монголчуудын нэг хэсэг байсан тул нэр өөрчлөх шаардлагагүй гэсэн байр суурь илэрхийлж байв.&lt;ref&gt;[http://sun.tsu.ru/mminfo/000063105/295/image/295_130-131.pdf Этническая история бурят в свете этнодемографических процессов]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ш. Чимидоржиев. &quot;Бурят-монголы: история и современность&quot; Улаан-Үд. 2001&lt;/ref&gt; Зөвлөлтийн ЗГ-тай холбоотой ажиллаж байсан зарим Зөвлөлтийн эрдэмтэд буриад, халимагуудыг монгол биш гэж тэдэнд итгүүлэхийг оролддог байв. Мөн оросууд одоо ч буриад, халимагуудыг монгол гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс зайлсхийдэг ба тэднийг жинхэнэ монгол угсаатны бүлэг биш харин монгол гаралтай угсаатны бүлэг, бусад монголчууд, [[монголын түүх]] болон Монгол улстай төдийлөн холбоогүй мэтээр бичиж тайлбарладаг. 

1980-аад оныг хүртэл Буриадад гадаадын иргэд зорчихийг хориглож байв.
&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://baikaltravel.ru/buryatia/history/ |wayback=20140702085806 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-10-06 05:03:00 InternetArchiveBot }}]&lt;/ref&gt;

2008 онд [[:en:Ust-Orda Buryat Okrug|Усть-Ордын Буриадын тойргийг]] [[Эрхүү муж]]тай, [[:en:Agin-Buryat Okrug|Агын Буриадын тойргийг]] [[Өвөр Байгалын хязгаар]]тай нэгтгэх санал асуулга явуулан уг хоёр тойргийг өөр мужтай нэгтгэн автономит эрхийг нь хасчээ. Буриадууд нэгтгэх ажиллагааг эсэргүүцэж байсан ч В.Путины ЗГ хүлээн аваагүй ба бусад үндэсний цөөнхүүдийн автономит эрхтэй БНУ, тойргуудыг орос мужуудтай [[:en:Federal_subjects_of_Russia#Further_proposals_for_mergers|үргэлжлүүлэн]] [[:ru:Объединение регионов России|нэгтгэхээр]] төлөвлөөд байна. Оросын ЗГ [[Буриад орон|Буриадын БНУ]], [[Өвөр Байгалын хязгаар]], [[Эрхүү муж]]ийг Байгал гэсэн шинэ мужид нэгтгэхийг оролдож байгаа бол харин [[Алтайн Бүгд Найрамдах Улс]], [[Алтайн хязгаар]]ыг [[Кемерово муж]]ид нэгтгэхээр оролдож байна.

==Буриад овгууд==
[[Зураг:Buryatia 17 century (russian version).png|thumb|400px|Оросын довтолгооны өмнөх Умард Монгол (17-р зуун)]]
Буриадууд [[хорь-буриад]], [[булагад]], [[хонгодор]], [[эхирид]], [[сартуул буриад]], [[цонгоол]], [[табунгуд]] ([[табунуд]]) гэсэн үндсэн 7 томоохон овгоос бүрдэнэ. Үүнээс гадна томоохон овгийн бүрэлдэхүүнд ордоггүй атаган гэх мэт жижиг овгууд 17-р зуунд Байгаль нуурын баруун, зүүн талаар сарнин суурьшсан байв. Хорь, эхирид, булагад нь буриадын хамгийн эртний үндсэн аймгууд ба сартуул, цонгоол, хонгодор нь 1680-аад оны Халх-ойрадын дайн тулаанаас дүрвэж хойд зүгт дүрвэн очсон  хүмүүс юм.

2020 оны Ороын хүн амын тооллогоор буриад ястнуудын бүртгэлд:

-Буриадууд (агийн, аларцууд, аргадин, баргут, баяд, булагад, буриад-монгол, бурят-азербайжан, буриад-хонгодор, галзууд, гуранууд, баруун бурмад, эрхүүгийн буриад, курымкан, монгол-буриад, сартуул, сонгол, табангут, тангут, хамниган, хойхо, хонгодор, хори, хори буриад, хорин, эхирэд) зэрэг байна.  

===Овгуудын бүтэц бүрэлдэхүүн ===
[[Файл:Забайкальские буряты.jpg|thumb|Өвөр Байгалийн Буриад айл&lt;br /&gt;(1840 оны номын зураг)]]
[[Булагад]], [[Эхирэд]], [[Хори]], [[Хонгоодор]] бол буриад ястныг бүрэлдүүлдэг гол дөрвөн овог юм. Мөн [[Сартуул]], [[Табунгуд]], [[Сонгоол]], Ашибагад, Атаган, Икинад зэрэг томоохон овгууд бий.

=== Булагад ===
* Алагуй
* Тугалаг
* Онгой
* Обогон
* Хогой
* Шарадай
* Хурамша
* Ользон
* Буумал
* Булгадай Хубдууд

=== Эхирэд ===
* Абазай
* Һэнгэлдэр
* Хадалай
* Һэрхэ
* Һэрһэлдэй
* Буура
* Готол
* Зонхи
* Баяндай
* Шоно
* Абаганууд
* Буян

=== Хори ===
* Галзууд
* Хуасай
* Хөвдүүд
* Гушад
* Шарайд
* Харгана
* Худай
* Бодонгууд
* Хальбан
* Сагаангууд
* Батанай
* Хайшир

=== Хонгоодор ===
* Ашхай
* Тайбжан
* Хагта
* Дүрэтэн
* Боолдой
* Шошоолог
* Бадархан
* Һарнууд
* Шарнууд
* Ашат
* Холто
* Даши
* Тэртэ
* Улаахан
* Долоонгууд
* Наймангууд
* Дардайтан
* Бурюууха
* Шуранхан
* Булбу
* Уляба
* Хотогойт

=== Бусад ===
* [[Ашибагад]]
* [[Шээжин]]
* Икинад 
* [[Сонгоол]]
* [[Сартуул]]
* [[Хамниган]]
* [[Соёд]]
* [[Урианхай]]
* [[Хариад]]
* [[баргажин]]

===Овгуудын байршил ===

====16-17-р зууны үеийн байршил  ====
16-17-р зууны үед хорь-буриад Байгалийн баруун, зүүн эрэгт, ашибагад баруун хойно, атаган Сэлэнгийн адагт, табунуд Сэлэнгийн баруун эргээс Шилка, Онон гол хүртэл нутаглаж байжээ.

===Орчин үеийн буриад овгуудын тархалт ===

=== Хүн ам ===
Нийт буриад хүний тоо 550,000 орчим бөгөөд эдгээрээс [[Оросын ард түмэн|445 мянга]] нь [[ОХУ|Орост]] ([[2002]] оны өгөгдлөөр), 70 мянга орчим нь [[Монгол улс|Монголын]] хойд хэсгээр ([[1998]] оны дүнгээр), 25 мянга орчим нь ӨвөрМонголын зүүн хойд хэсэгт оршин суугаа гэсэн үнэлгээ бий. 1897 онд С.Паткановын баримтаар Оросын Хаант улсад 288 мянга 383 Буриад хүн байна гэж бүртгэгджээ. Өдгөө 118 жил өнгөрөхөд Буриадын хүн ам ердөө 1 дахин л өссөн байна. Үүнд Орсод гарсан хувьсгал Оросын хүн амын түрэлт зэрэг нь ихээр нөлөөлж Буриадууд урагшаа ихээр нүүн суурьшиж хүн амын хувьд тархай бутархай нэгдмэл биш байдалтай болжээ.

Сибирийн хүн ам МЭ 1-1000 онуудад 100,000 1500 онд 200,000 1600 онд 200,000 1700 онд 300,000 байсан ба харин Орос Сибирийг захиргаандаа оруулж оросууд ихээр суурьших болсноос хүн ам нь эрс өсч 1820 онд 1,143,000 1870 онд 3,727,000 болсон.&lt;ref&gt;[https://books.google.mn/books?id=I242EL00ieAC&amp;pg=PA232&amp;dq=russia+population+1700+ad&amp;hl=nl&amp;sa=X&amp;ei=nHpMUbylFYWb0AXD-4HICA#v=onepage&amp;q&amp;f=false]&lt;/ref&gt;

== Хэл бичиг ==
Буриадууд өргөн утгаараа [[Монгол хэл]]ний хойд аялга буюу [[буриад аялга]]ар ярилцдаг.  Буриадууд [[монгол бичиг]] ашигладаг байсан ба мөн монгол бичигт үндэслэсэн [[вагиндра]] бичгийг зохиосон байдаг. Орос дахь буриадууд [[1931]] оноос [[Латин үсэг|латин]], [[1939]] оноос [[Кирилл үсэг|кирилл бичиг]] хэрэглэх болсон. 

== Шашин шүтлэг ==
Уламжлалт шашин шүтлэг нь [[Бөө мөргөл]] бөгөөд [[16-р зуун]]ы сүүлчээс [[Төвөдийн Буддын шашин]]ы урсгал [[шарын шашин]]д бусад Монголчуудын адил биширсэн байдаг. Буриадад [[Христосын  шашин]] анхны оросуудтай хамт нэвтэрч, [[20-р зуун]]ы сүүлийн хагаст өргөн тархсан.

[[1741]] онд Буддын шашин Оросын албан ёсны шашнуудын нэг болсон бөгөөд Буриадын анхны Буддын сүм Тамчин дацан тэр үед байгуулагдсан байна. [[1914]] оны байдлаар Буриадад 48 дацанд 16,000 лам шавилан сууж байсан гэдэг баримт бий. [[1930]]-аад онд Буриадын Буддын сүм хийдүүд бараг бүгд хаагдаж, сүйтгэгдсэн ажээ. Тэр үед [[Нармай Монгол]] хөдөлгөөн өрнөж байснаас болж [[Иосиф Сталин]]ы дэглэм 10 гаруй мянган буриад хэлмэгдэж, улсын нэр Буриад-Монгол байсныг Буриад болгон өөрчилсөн гэдэг.

== Хоол ==
Буриад хоол нь монгол хоолтой маш адилхан бөгөөд бууз, хуушуур зэрэг олон төрлийн ижил хоол бий. Сүүн бүтээгдэхүүн нь хоолны чухал хэсэг бөгөөд уламжлалт хоол нь ихэвчлэн энгийн байдаг. Ихэнх гол хоол нь махаар хийгдсэн байдаг ч омул гэх мэт загасаар хийсэн хоол ялангуяа Байгал нуурын эргэн тойронд түгээмэл байдаг.

== Газар нутаг ==
Буриадын газар нутаг [[17 дугаар зуун|17 дугаар зууны]] дунд үед Оросын Хаант Улсын бүрэлдэхүүнд орж, эхлээд [[Эрхүү]]гийн захирагчийн харьяанд байгаад, Байгалын чанад мужийн бүрэлдэхүүнд оржээ ([[1851]] он). [[1917]] оны социалист хувьсгалын дараа байгуулагдсан [[Алс Дорнодын Бүгд Найрамдах Улс]]ын бүрэлдэхүүнд багтаж байгаад [[1921]] онд [[ЗХУ]]-ын бүрэлдэхүүнд орж, [[1922]] онд өөртөө засан тохинох эрхтэй болжээ. [[1923]] онд ЗСБНХОУ-ын бүрэлдэхүүн дэх Автономит Улс болсон байна. [[1992]] оноос [[Бүгд Найрамдах Буриад Улс]] гэж нэрлэх болсон байна.

===Буриад газар усны нэр===
Оросын судлаач М.Н. Мельхеев буриад газар усны нэр [[Эрхүү муж]]ийн өмнөд хэсэг, [[Киренга]] гол, [[Саян]]ы нуруунаас Буриад, [[Өвөр Байгалийн хязгаар]]ын төв, өмнөд хэсэг хүртэл тархсан болохыг тогтоожээ.&lt;ref&gt;М.Н. Мельхеев, Географические названия Восточной Сибири, 1969&lt;/ref&gt; Гэвч М.Н. Мельхеев буриад үг, монгол үг хоёрыг нарийн ялгаж салгаагүй байж болох юм. 

*[http://nature.baikal.ru/text.shtml?id=113&amp;sec=21 Географические названия Восточной Сибири]
*[http://books.google.mn/books?id=XM_-AgAAQBAJ&amp;dq=%D1%83%D0%B4%D0%B0+%D1%87%D1%83%D0%BD%D0%B0+%D0%B1%D1%83%D1%80%D1%8F%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D0%B8%D0%BC%D1%8F&amp;source=gbs_navlinks_s Топонимика Бурятии]
*[https://web.archive.org/web/20070428145734/http://bam.railways.ru/topomimika/ БАМ-ын төмөр зам дагуух газар усын нэр: Топонимы БАМ и окрестностей]
*[https://web.archive.org/web/20151009120331/http://www.olupiter.ru/fj3cfcm7.htm]
*[https://web.archive.org/web/20200407080920/http://rudocs.exdat.com/docs/index-256988.html Территория расселения бурят представляет собой обширную полосу лесостепей и горно-таежной зоны, простирающуюся от г. Нижнеудинска на западе и до верховьев Амур]
*[http://www.baigalmirny.ru/index.php?option=com_content&amp;view=category&amp;id=90&amp;Itemid=120 История до и начало XX века]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

===Буриадуудын нутаглаж байсан гол мөрөн===
*[[Аг гол]] - Агийн буриадын тойрог
*[[Ангар мөрөн]] 
*[[Бирюса]]
*[[Боорж гол]]
*[[Витим]]
*[[Зэд гол]] 
*[[Зүлгэ]] ([[Лена]])
*[[Ингэдэй]] 
*[[Ия]]
*[[Кан]]
*[[Киренга]]
*[[Нэрчүү гол]]
*[[Онон]]
*[[Ах гол]]
*[[Сэлэнгэ мөрөн]] 
*[[Үд (Тасеевын цутгал)]]
*[[Үд гол]]
*[[Хялга]]
*[[Цөх]]
*[[Шилка гол|Шилка]]
*[[Эргүнэ мөрөн|Эргүнэ]] (оросоор:Аргунь)
*[[Эрхүү гол]] (оросоор: Иркут)

==Алдартай хүмүүс==
[[Файл:Buryatdress.jpg|thumb|Буриад хувцас.]]
===Эрдэмтэд ===
*[[Бямбын Ринчен]]
*[[Жамсрангийн Цэвээн]]
*[[Эрдэнэбатын Оюун]]
*[[Чүлтэмийн Батмөнх]] (1929-2000),(Дорнод аймгийн Дашбалбар сум) 3-р эмнэлгийн зүрх мэс заслын доктор профессор
*Жалцавын Дүгэрсүрэн
[[Цэдэндамбын Батбаяр]] түүхч ШУА-ийн жинхэнэ гишүүн 2021 оноос

===Төрийн зүтгэлтэн===
*[[Дашийн Бямбасүрэн]]
*[[Санжаасүрэнгийн Зориг]]
*[[Эрдэнэбатхаан]]
*[[Элбэгдорж.Ринчино|Элбэгдорж Ринчино]]
*Монголын дээд боловсролын салбарын томоохон зүтгэлтнүүдийн нэг, МУИС-ийн декан, Боловсролын яамны орлогч сайдын албыг хашиж явсан Санжаасүрэн

===Соёл урлагийн хүмүүс ===

====Дуучид ====
*[[Данзаншаравын Жамъянжав]], МУАЖ, Дэд профессор, дуурийн дуучин, Сэлэнгэ, Ерөө сум
*[[Цэвэгжавын Пүрэвдорж]], Зууны манлай эрэгтэй дуурийн дуучин, Хэнтий, Дадал сум
*[[Дэмбэрэлийн Жаргалсайхан]] (1939-2011),(Дорнод аймгийн Дашбалбар сум) муаж,Буриад ардын жүжигчин,дуурийн дуучин,жүжигчин 
*Намдагийн Төмөрхуяг(1959-2018),(Хэнтий Өндөрхаан хот) Мугж
*'''Зураач'''
*Гэлэгийн Одон (1925-1996 Дорнод аймаг Дашбалбар сум) Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн,төрийн шагналт зураач.
*'''Зохиолч'''
*Чимидийн Гомбо - Монгол Улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, кино зохиолч (“Анхны алхам”, “Моторын дуу”…)
*'''Орчуулагч'''
*Гүрбазарын Амар (1933-2016) Монгол Улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, утга зохиолын орчуулагч

==== Спорт ==== 
*[[Дамдинжавын Банди]] (1948-2018 Булган аймаг Тэшиг сум) Монгол улсын ардын багш, Гавьяат  дасгалжуулагч, Буриад улсын гавьяат дасгалжуулагч, Академич, Профессор, олон улсын хэмжээний мастер (2008 оны Бээжингийн олимпын наадмийн боксын төрөлд дасгалжуулагчаар оролцон алт, мөнгөн медаь эх орондоо авж ирсэн)
*[[Галсанжамцын Пүрэв-Очир]] - Монгол Улсын гавьяат дасгалжуулагч, Буриад улсын гавьяат дасгалжуулагч, Монгол Улсын начин, самбо бөхийн дэлхийн аварга, доктор профессор, биеийн тамир спортын сурган хүмүүжүүлэгч, Аврагч спорт хороо, Сүлд спорт хорооны үүсгэн байгуулагч. 
*[[Санжийн Чойвон]] - Монголын ширээний теннисний холбооны анхны ерөнхийлөгч, 1955 оны Ширээний теннис сонирхогчдын анхны тэмцээны эрэгтэйчүүдийн төрөлд 1-р байр.

==Зураг==
&lt;gallery&gt;
Файл:Байгаль хавийн овог аймгууд XVII .jpg|Байгаль хавийн овог аймгууд XVII
Файл:Angara.png|17-р зуунд буриадууд баруун тийш [[Бирюса]], [[Үдэ (Тасеевын цутгал)]], [[Кан]] гол хүртэл нутаглаж байжээ.
Файл:Их, Бага Хянган, Яблоны нуруу, Становын нуруу, Алданы өндөрлөг, Верхояны нуруу.jpg|[[Их Хянган]], [[Бага Хянган]]
Файл:Төв Сибирийн тэгш өндөрлөг, Зүүн Сибирийн уул нурууд.jpg|Төв Сибирийн тэгш өндөрлөг, Зүүн Сибирийн уул нурууд
Файл:Оросын физик газарзүйн атлас.jpg|Оросын физик газарзүйн атлас
Файл:BURIAT 66.jpg|Б. Сумъяабаатар, &quot;Буриадын үгийн бичээс&quot;, хуудас 315, 1967
Файл:Buryat wrestling 01.jpg|Алтаргана наадмын үеэр болж буй Буриад бөхийн барилдаан
Файл:Еравнинский шаман Сандан.JPG|Буриад бөө
&lt;/gallery&gt;

== Судалгаа ==
* [[Балдандоржийн Сумъяабаатар]]: &quot;Буриадын үгийн бичээс&quot;, хуудас 315, 1967

== Цахим холбоос ==
{{commonscat|Buryat people|Буриадууд}}
*[http://www.hamagmongol.narod.ru Хамаг Монгол]
*[https://web.archive.org/web/20071026021017/http://www.buryatia.org/ Буриадуудын сайт]
*[http://books.google.mn/books?id=0cnguaT_q-wC&amp;dq=%D0%B1%D1%83%D1%80%D1%8F%D1%82%D1%8B+%D0%BD%D0%B5+%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5&amp;source=gbs_navlinks_s &quot;Национальный вопрос в Бурятии: 1980-2000-е гг&quot; В.Хамутаев]

== Тайламж ==
{{reflist}}

{{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}}
[[Ангилал:Буриад ястан| ]]
[[Ангилал:Ази дахь угсаатан]]
[[Ангилал:Өвөр Монгол дахь угсаатан]]
[[Ангилал:Нүүдэлчид]]
[[Ангилал:Монгол угсаатан]]
[[Ангилал:Өвөр Байгалын хязгаар]]
[[Ангилал:Монгол үндэстэн]]
[[Ангилал:Оросын ард түмэн]]</text>
      <sha1>0omrs0ewmerc28a1l6i2ufyeq9sttx2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тэмээ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3474</id>
    <revision>
      <id>856402</id>
      <parentid>856312</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T06:26:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-29112-92|~2026-29112-92]] ([[User talk:~2026-29112-92|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ.</comment>
      <origin>851375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38455" sha1="trmu336yw4lleofr153khf7ihxa0dlt" xml:space="preserve">{{Taxobox 
| color = pink
| name = Тэмээ
| image = 07. Camel Profile, near Silverton, NSW, 07.07.2007.jpg
| image_width = 240px
| image_caption = Нэг бөхт тэмээ, ''Camelus dromedarius''
| image2 = Bactrian.camel.sideon.arp.jpg
| image2_width = 240px
| image2_caption = Хоёр бөхт тэмээ, ''Camelus bactrianus''
| regnum = [[Амьтан|Амьтны]]	 
| phylum = [[Хөвчтөн]]
|subphylum = Сээр нуруутан	 
| classis = [[Хөхтөн]]	 
| familia = Тэмээнийхэн (Camelidae)
| genus = '''''Camelus'''''
| genus_authority = Карл Линней, 1758
| subdivision_ranks = Зүйлүүд
| subdivision = 
''Camelus bactrianus''&lt;br /&gt;
''Camelus dromedarius''&lt;br /&gt;
''Camelus gigas'' (мөхсөн)&lt;br /&gt;
''Camelus hesternus'' (мөхсөн)&lt;br /&gt;
''Camelus sivalensis (мөхсөн)''
}}

'''Тэмээ''' ([[Файл:temege.png|17px]]) -Монголчуудын [[таван хошуу мал]]&lt;nowiki/&gt;ын нэг, бод мал, өндөр том биетэй, гагагар хүзүүтэй, нуруундаа нэг буюу хоёр бөхтэй, хөлийн таваг нь хавтгай бөгөөд зөөлөн ултай, салаа туурайтай, үс ноос ихтэй, говь газарт бэлчээрлэн нутаглахад тохиромжтой, хивдэг, хөхтөн амьтан. [[Мах]], [[сүү]], арьс шир, [[ноос]]&lt;nowiki/&gt;ыг ашиглахаас гадна тээврийн хэрэгсэл, унаа болгон хэрэглэх зорилгоор гэршүүлсэн байна.

Орчин үед 3 төрлийн тэмээ байдаг. Ганц бөхтэй тэмээ (дромадер) буюу араб, хоёр бөхтэй тэмээ буюу бактриан, зэрлэг тэмээ буюу [[Хавтгай]].

== Үүсэл гарал ==
Дөрөвдөгч галавын үе буюу арслан, заантай ишилж амьдарч байсан тэмээг 5000 гаруй жилийн өмнөөс хүмүүс гаршуулж, тэжээмэл амьтан болгосон түүхтэй. Тэр дундаа монголчууд нэн эртнээс тэмээг гэрийн мал болгож уналга, ачлага, эдэлгээнд хэрэглэн, сүү саалийг нь ашиглаж ирсэн. Энэ нь одоогийн [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] нутаг хойд Цэнхэрийн агуйгаас олдсон тэмээний сүг зургаас тод харагдана. 

== Тархац ==
Дэлхийн тэмээний 90%-ийг Наран тэмээ (ганц бөхт), 9,6%-ийг Тэмээ (хос бөхт) эзэлдэг. [[Хятад]]ын хойд говь, [[Монгол Улс|Монгол]], [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|Халимаг]], [[Казахстан]], [[Киргиз]] зэрэг улсад хос бөхт тэмээ үржүүлдэг байна. Хос бөхт тэмээ буй болсон явдал ч биедээ өөх ихээр хуримтлуулж өвөл, хаврын тарчиг хатуу цагт илч дулааны эх үүсвэр болгон ашигладаг зохицолдолгоотой холбоотой үүсчээ. Хос бөхт тэмээний өвөг эцэг бол зэрлэг тэмээн гөрөөс “[[Хавтгай]]” юм. Энэ амьтан одоо ч манай орны [[Алтайн цаадах говь]]д амьдарсаар байна. 

[[Венец]]ийн аялагч [[Марко Поло]] [[13-р зуун]]д анх дэлхийд мэдээлж улмаар [[1870]]-[[1884]] онд [[Орос]]ын алдарт аялагч [[Николай Пржевальский|Н.М.Пржевальский]] [[Төв Ази]]ар хэд хэдэн удаа том судалгааны аялал хийхдээ Монгол орноор дайрч Хавтгайг үзэж тодорхойлж бичсэний дээр агнаж гавлын яс, арьсыг нь судалгаа, үзмэрийн дээж болгон Орос руу авч явсан байдаг. Тэмээг хүн гэршүүлээд наад зах нь 5000 гаруй жил болж байна гэж үздэг. Тэмээ, адууг гаршуулж, гэршүүлсний дүнд [[Хүннү улс|Хүннү гүрэн]], [[Монгол]] хэмээх улс үүсч хөгжих үндсийн нэг болсон гэж үзэж болно. Өөрөөр хэлбэл тэмээгүйгээр монгол соёл, нүүдэлчний соёл иргэншлийг төсөөлөхөд хэцүү юм. [[Говь]] цөлийн экологийн нөхцөлд амьдрах зохицол нь гайхалтай бүрдсэн энэ амьтан халуун нарнаас биеэ хамгаалах, ус чийгийг алдахгүй барих, өвлийн хүйтнээс хамгаалах хос бөхтэй болсон, элсэн хөрсөнд явах зөөлөн өргөн тавхайтай болсон, говь цөлийн өргөслөг өвөрмөц ургамалаар хооллох, олон хоногийн өл даах чадвартайг нь танин мэдэж гэршүүлж уналга эдэлгээнд ашиглах болсон байна.

== Бие махбод ==
Монголчууд тэмээний бие махбодын онцлогийг эрхэмлэн дээдэлдэг 12 жилээр төлөөлүүлж нэрлэдэг. Ингэхдээ: ''1.Хулгана чихтэй, 2.Үхэр гэдэстэй, З.Бар тавагтай, 4.Туулай хамартай, 5.Луу биетэй, 6.Могой нүдтэй, 7.Морин дэлтэй, 8.Хонин ноостой, 9.Мичин бөхтэй, 10.Тахиа өрвөлөгтэй, 11.Нохой гуятай, 12.Гахай сүүлтэй гэдэг.'' 

Тэмээний цээжин хэсгийн [[яс]] бөгсөн биеэсээ хүчирхэг том түүнээ дагаж булчингийн хөгжил цээжин талдаа илүү байдаг байна. Ууцны яс, харцаганы нугаламтай уян холбогдсон нь түүнийг зөөлөн явдалтай болгодог ажээ. Тэмээ хэвтэхдээ залааны 2, өвдөгний 2, тойгны 2, өвчүүний 1 бүгд долоон сайран дээр тулдаг учир зундаа +50-60 хэм хүртэл халж, өвөлдөө 30 хэм хүртэл хүйтэрдэг газрын гадаргаас биеийг нь тусгаарлан хамгаалдаг байна. Тэмээний арьс нягт зузаан, атираагүй, уян, хөлсний булчирхай нь голчлон суга цавиар байрладаг нь хөлөрч ус чийг алдахаас хамгаалдаг. 

Тэмээний уруул хөдөлгөөн сайтай, сэтэрхий дээд уруулынх нь баруун, зүүн тал тус тусдаа хөдөлдөг нь говийн ургамалаар хооллох зохилдологоог буй болгожээ. Энэ онцлогоосоо хамаарч тэмээний сур, үдээр хатахдаа татаж хатаж сунадаггүйг эртнээс мэдэж ханын үдээр, авдар савны углуурга, заадал эмээлийг хүртэл наалгүйгээр тэмээний арьсаар бүрж, үдэж хийж ирсэн байна. Үсэн бүрхүүл нь сор үс, завсрын үс буюу ноолуураас тогтдог сайн чанарын ноостой, уян зөөлөн, дулаан тул төрөл бүрийн утас, ноосон эдлэл, хөвөнгийн оронд дээлэнд тавьж ашиглаж иржээ. Дэлүү нь бөөрний хавьд өлөнгийн хонхор тушаа байрладаг тул амархан гэмтдэг. Хашир малчид тэмээг унагах, цохиж нүдэхээс болгоомжилж бөөр нь уначихна гэдэг нь ийм учиртай ажээ.  

Тэмээ алсын барааг өдөр шөнө ялгалгүй хардаг. Үнэр сайн мэдэрдэг. Ус, худаг, айл бууцыг 30-аад км-ийн цаанаас мэдэрдэг гэдэг. Иймээс ямар ч элсэн цөлд баримжаагаа алддаггүй орон зайн мэдрэмж сайтайгаараа малчдад хань түшиг болж, [[хайр]] булаадаг амьтан юм. Ямарваа амьтан ус чийгийг амьсгалаар, хөлсөөр, ялгадсаар алддаг. Тэмээний хамар урт нарийн тул амьсгалаар усыг ууршуулдаггүй. Хамрын хөндийн салст бүрхүүлийн олон үрчлээс ус ууршихаас хамгаалж конденсацлаж үлдээдэг. Нэг минутад 8-10 удаа амьсгалдаг нь усыг ууршихаас хамгаалах бас нэг биологийн зохицолдолгоо юм. 

[[Говь|Говь цөл]]&lt;nowiki/&gt;ийн өвс ургамал, ус, эрдэс бодис ихтэй байдгаас тэмээ [[давс]] [[Хужир|хужрыг]] ихээр хэрэглэдэг. Энэ нь биеийн дотоод осмос даралтыг ихэсгэж ус хадгалан барих чадварыг нэмэгдүүлдэг. Тэмээ [[өвс]], [[ус]]&lt;nowiki/&gt;гүйгээр удаан байж, өл даах чадвараараа бусад ямар ч мал, амьтнаас илүү юм. Тэмээ хэдэн [[долоо хоног]]&lt;nowiki/&gt;оор ус уухгүй байж чадна. Энэ үед шээс нь өтгөрч 0.5 л хүртэл буурна. Тэмээ усаар дутагдсан үедээ бөөрнийхөө сүвнүүдэд хуримтлагдсан шээсээ эргүүлж шингээн гүзээндээ буцаах чадвартай бөгөөд гүзээнд буцаж ирсэн шээсийг тэнд орших бичил биетнүүд уураг болгон хувиргах замаар илүүдэл бодисоо дахин ашиглах, усны хэрэгцээгээ хангах зохилдлоготой болжээ.

Тэмээний бас нэг сонин зохилдолгоо бол агаарын хэм ихсэх үед хөлөрч усаа алдахгүйн тулд биеийн хэмээ нэмэгдүүлэн өнгөрөөж чаддаг явдал юм. Тэмээ бөхнийхөө өөхийг задлан ус болгож чадна. Өдөрт 80 л хүртэл [[ус]] уудаг. Үүнийг гүзээндээ олон хоног хадгалан аажим зарцуулж чаддаг байна. Биедээ их хэмжээний өөх хуримтлуулдаг 2 бөхнөөс гадна гадар, дотор өөх нь 80-100 кг хүрдэг. Энэ нь 900.0 гаруй мянган кило-калоритой тэнцэх илчлэгийн нөөц юм. 100 гр. өөх задрахад 107 мл ус гаргадаг гэж үзэхэд тэмээний усны дутагдлыг хангах нэг эх үүсвэр нь өөх болдог. Туршилтаар тэмээг идүүлэх ч үгүй, услах ч үгүй байлгахад 56-70 хоног, өвс өгч услахгүй байлгахад 78 хоног, зөвхөн ус өгч байгаа нөхцөлд 86-131 хоног тэсч байжээ. Тэмээг удаан хугацаагаар цангаахад биеийн жингийн 1/3-ийг буюу 200 кг жин алдах үед услахад 3 минутын дотор усны алдагдлыг нөхдөг гэж үздэг. Тэмээ ердийн нөхцөлд өтгөн бага, хуурайвтар хоргол гаргадаг нь бас л усны алдагдлыг багасгаж байгаа бөгөөд, жин үдийн халуун нарлуу харж идээшилдэг нь нарыг биеийн бага талбайд тусгах зохилдлогоо юм.

Монгол орны [[цаг агаар]]&lt;nowiki/&gt;ын тачир, хахир байдал, зундаа туйлын халуун, өвөлдөө тэсгим хүйтэн байдаг нь энд амьдах амьтан бүрийг тэсвэр, тэвчээртэй болгодог. Говь нутгаас олдох үл давтагдах, хосгүй амьтдын нэг нь хоёр бөхтэй тэмээ юм. Энэ амьтан Говь цөлийн хатуу хөтүү нөхцөлд хамгийн төгс гэмээр зохицдог. [[Монгол орон]] тэмээг одоогоос 3000 жилийн өмнөөс анх гаршуулж, гэршүүлэн өсгөн үржүүлсэн ууган орон, дэлхийд ховорхон болоод байгаа хос бөхт тэмээний удмын санг хадгалан үлдсэн цөөн орны нэг.

=== Тэмээний ноос ===
Тэмээ хэмээх энэ аварга, амгалан амьтнаас дэлхийн хамгийн дулаан ноосыг гаргаж авдаг. [[Монгол улс]] нь дэлхийд хамгийн олон хоёр бөхт тэмээтэй. 2012 оны мал тооллогын дүнгээс харахад тэмээн сүргийн тоо толгой '''279,6''' мянгад хүрсэн.

Тэмээний ноос нь ноолуур, завсрын үс, хялгаснас бүрдэх бөгөөд ноолуур агууламж нь хонины бүдүүн ноосныхоос их, зунгаг багатай, гол төлөв өөрийнхөө өнгөөр хэрэглэгддэг. Ойролцоогоор 1400 [[тонн]] тэмээний ноос бэлтгэдэг. 

[[Тэмээний ноос]] нь дулаан хадгалах чадвар сайтай, ноолууртай харьцуулахад ширхэгт нь урт 45мм-ээс дээш бөгөөд бөх бат чанараараа давуу байдаг. Дундаж хэмжээтэй тэмээ жилд ойролцоогоор тав гаруй кило ноос өгдөг. Монгол тэмээний ноосны наян хувь нь 21-25 микроны диаметртэй байдаг нь ноосыг онц сайн чанартай, зөөлөн, дулаан болгодог. Нэг килограм тэмээний ноосонд 2.5 метр ноосон утас, 1 метр квадрат хөнжил, 1-1.5 хүзүүтэй урт цамц эсвэл 4 ороолт хийх материал агуулагдана. Монгол тэмээний ноос дунджаар 37 см урт бөгөөд диаметрын хувьд 20-120 микроны хооронд хэлбэлзэнэ. Тэмээний зөөлөн үс дунджаар 12.5 см урт бөгөөд диаметрын хувьд 19-24 микроны хооронд хэлбэлзэнэ. 

Монгол тэмээний ноос нь хувцас хийхэд ашиглагддаг бусад нэхмэл, хөвмөл материалуудын утастай харьцуулахад илүү эдэлгээ сайтай байдгаараа онцлогтой. Тэмээний ноосны хамаг сайн чанаруудыг агуулсан ботгоны ноос нь хөнгөн, зөөлөн чанараараа гайхуулдаг бөгөөд нэг, хоёр настай ботгоны ноос дэлхий зах зээл дээр хамгийн үнэтэй байдаг. Тэмээний ноосонд эмчилгээний чанартай ланолин агуулагддаг. Энэ нь статик нөлөөлөлд орохгүй, тоос татахгүй бөгөөд цусны микро эргэлтийг сайжруулж, дулаацуулах чанартай. Тэмээний ноосны хуурай дулаан нь эмчилгээнд чанартай, нервийн үрэвсэл, мэдрэлийн судасны үрэвсэл, үе мөчний үрэвсэл болон шархираа өвчин намдаадаг гэгддэг.  

Монголчууд шинэ гэр барьж буй айлд тэмээний ноосон утас ээрч бэлэглэдэг уламжлалтай. Тэмээний ноос нь чийг тусгаарлах ба утасны бүтэц нарийн тул агаар дамжуулдаг. Тэмээний ноосон хувцас өмсөх нь арьсыг чимчигнүүлж, цусны эргэлтийг сайжруулдаг эерэг талтай. 

=== Тэмээний нүд сормуус ===
Урт, сэгсгэр сормуус нь тэмээний том нүдийг элсээс хамгаалж, шаардлагатай бол ангарсан хамрын нүхийг сайтар хаадаг байна. Тэмээ маш сайн хараатай: тэд алхаж буй хүнийг нэг километрээс, хөдөлж буй машиныг 3-5 километрийн зайнаас харж чаддаг. Тэд чийгийг маш сайн үнэртэж мэдэрдэг, 40-60 км-ийн зайд цэнгэг бэлчээр эсвэл цэнгэг усны үнэрийг мэдрэхээс гадна тэмээ тэнгэрт аянга цахилгаантай үүлийг анзаарч, [[бороо]] орж цийг буух газар руу явдаг байна.

== Тэмээний нас ==
'''Тэмээ дунджаар 30-37''' жил насалдаг амьтан юм. Тэмээ амгалан дөлгөөн зантай, бэлчээрт тархан идээшилдэг. Уналга эдэлгээнд амархан сурдаг, түргэн номхордог зан авиртай. 

Монгол малчин тэмээг олон мянган  жилийн өмнөөс гаршуулж нөхөрлөснөөр түүний зан араншин, биологийн онцлогийг танин мэдэж, ногт, буйл, бурантаг буй болгон ботгоноос нь барьж, тавьж номхруулан, 2-2.5 настайд нь буйллаж уналганд сургана. Тэмээг буйллаж, бурантгаар хөтлөх аргыг зөвхөн монголчууд хэрэглэдэг. Буйлыг модоор зорж хийдэг ба энэ нь машинаар бол залуур нь гэсэн үг буюу тэмээг аль зүг рүү явахыг чиглүүлж өгдөг зүйл юм. Буйллахын тулд ногтолж таваглан даруулаад буйлаар нь юм уу, [[Ооно|оонын]] эврээр хийсэн соёо, эсвэл хоёр талдаа иртэй гилбэр хэмээх тусгай төмрөөр хамрыг нь цоолж буйландаа товх хийж буруу талаас нь буйлаа хийж зөв талд нь мөн товх хийгээд бурантаг уядаг. 

Тэмээг 2-3 настайд нь унаж сургадаг бол 4-5 насанд нь ачилга, хөллөгөнд сургадаг. Ачлаганд сургахдаа хомнож номхон тэмээний араас хөтөлж сургаад аажмаар эхлээд хөнгөн ачаанд дасгана. Тэмээ нуруундаа 200-240 кг, тэргэнд хөллөсөн үед 400-500 кг ачаа тээж чаддаг. 

=== Тэмээгээр тэнгэр шинжих ===
Тэмээнийхээ зан араншингаар тэнгэрийн байдал цаг агаарыг шинжиж чаддаг нь монгол малчны их гайхалтай ажиглалтын үр дүн юм.

-	ботго залуу тэмээд тонгочиж тогловол тэнгэр мууддаг

-	тэмээ жалга, нөмөр бараанд салхины уруу харж хэвтэвэл тэнгэр хүйтэрнэ

-	ингэ ботгондоо хоргодон буйлаад байвал цас бороо орно гэх мэт. 

== Тэмээн жин ==
[[Тэмээн жин|Аян жин]]&lt;nowiki/&gt;д явахдаа тэмээний хамрыг гэмтээхгүйн тулд бурантгийг нь урд тэмээний татлаганд өвс шүүрч байхаар зайтай хавчуулж хэлхдэг учир тэмээн ачаа тасарч хоцрохоос сэргийлж сүүлчийн тэмээний хүзүүнд хонх зүүдэг. Аян жинд явах тэмээг 10-15 хоног сойно. Тэмээг уяж сойсноор бие нь хагсарч өлчиржин, ул таваг нь бөхөждөг онцлогтой.

Номхон тэмээг ганц хүн ачих тохиолдолд 1 м орчим урт үзүүртээ ац буюу тээглүүртэй хоёр тийш нь сураар тэнцүү гоцоо гаргасан “Хүн мод” хэрэглэн ачна. Хоёр тийш гаргасан суран гогцоог тэмээний шатанд углаж татлагаа дээр нь тавиад хүн модоо налуу байрлуулж үзүүрийг газар хатган тэнгээ ачаад нөгөө талд нь гарч ачдаг арга юм.

Эрдэмтдийн тогтоосноор [[Тэмээн жин|жингийн тэмээ]] цагт 3.5-4.5 км, хоногт 30-40 км явдаг бөгөөд алсын аянд гурав хоног яваад нэг өдөр амардаг байна. Өмнөговь аймгаас [[Улаанбаатар]] хүртэл цагт 4 км,хоногт 37 км газрыг туулж 740 км газрыг 20 хоногт туулдгийг тогтоосон байна.

Тэмээ махны мал биш юм&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Долгор |first=Цэвээнжав |date=1996 |title=Монгол тэмээ |pages=25 |work=Монгол тэмээ}}&lt;/ref&gt;. Тэмээний махыг өргөн дэлгэр биш ч гэсэн хүнсэнд ашигладаг. Тэмээний махыг удаан хугацаагаар нөөцөлж халгалан хэрэглэх нэг арга бол говийн малчдын уламжилж ирсэн [[борц]] хийх арга юм. Тэмээний 1 кг борцны илчит чанар 1326.3 ккалори байдаг бөгөөд дундаас дээш тарга хүчтэй тэмээний мах борц хийхэд илүү тохиромжтой.

=== Ингэний сүү ===
Ингийг [[зун]], намар өдөрт 2 удаа, [[өвөл]] хаварт нэг удаа сааж өтгөн, амт чанар сайтай, эмчилгээний ач холбогдолтой, удаан хадгалагдах чадвартай [[сүү]] авч ашигладаг. [[Ингэний сүү]] цусны судас хатуурах, атеросклероз зэргээс сэргийлж, нарны болон бусад хортой цацрагийн нөлөөнөөс хамгаалах үйлчилгээтэй хүнсний үнэт бүтээгдэхүүн юм. [[Айраг]] исгэж, бүлж тосыг ялган авна, сүүг хөөрүүлж өрөм загсааж хураан шар, цагаан тос хийнэ. Айраг ундааг буцалгаж өтгөрүүлээд шүүж [[Цагаан идээ|аарц, хурууд]] хийнэ. [[Ингэний сүү]] өтгөн байдаг тул цай сүлэхэд маш бага ордог өвөрмөц онцлогтой.

== Тэмээн сүрэг ==
Уудам талыг ухааран бүрхдэг

Холын говийг хонгортон бүрхдэг

Элсэн говийн дундаа

Хөлөг гэж нэрлүүлсэн

Эх Монгол нутагтаа

Заан гэж дээдлүүлсэн

Эртэй сайхан тэмээн сүрэг... гэж магтаалд гардаг. 

=== Тэмээ уяхан амьтан ===
Дуу хуур, уянгалаг аялгуунд уярамтгай. Үнсэн дээр хөрвөөх дуртай, эдэлгээнд хүлцэнгүй, эзэндээ дуулгавартай. 

Дуу хуур, уянгалаг аялгуунд уярамтгай. Энэ чанарыг нь ашиглаж ингэнд ботго авахуулна. Үнсэн дээр хөрвөөх дуртай, эдэлгээнд хүлцэнгүй, эзэндээ дуулгавартай. Өл хоол даах чадвараараа таван хошуу мал дотроо харьцуулахын аргагүй тул олон хоногийн аян жинг дааж чаддаг. Хэвтэхэд нь &quot;сөг”, ”сөг” гэж сургана. Ачаа ачаад буюу унаад босгохдоо “хөөг” гэж туух, эргүүлэхдээ “хөөж”, ”хаа” гэж , тэмээг хужирлахдаа “тоор”, ”тоор”, ингийг ботгондоо ирэхэд “хөөс”, ”хөөс” гэж аажуу тайвуун дуу аялгуу гаргаж сургавал буруу зан сурдаггүй байна. Тэмээтэй аль болох аядуу зөөлөн харьцах тутам амархан ээнэгшиж чаддаг. 

== Тэмээтэй зохиол бүтээл ==

* Яруу найрагч [[Пунцагийн Бадарч]]&lt;nowiki/&gt;ийн Болор цом 1987 оны тэргүүн байрт шалгарсан &quot;Тэмээ&quot; шүлэг
* Алдарч дуучин Пэлжээгийн Адарсүрэнгийн дуулсан &quot;Тэмээн дээрээс наран ойрхон&quot; дууны үгийг Ж.Шагдар, ая. Х.Сэргэлэн зохиожээ.

=== Тэмээ ===
Тэмээ-таван хошуу малын минь нэг

Тэмээ- таван амьд эрдэнийн минь нэг

Тэмээ- таван тивийн улсаас манайд олон бий

Тэмээ- тал, хангай, говь гурван нутагт минь бий

Арслан, заантай цуг бэлчиж сая жилийн тэртээд ч байсан

Айл, хүн хоёртой ижилсэж таван мянган жилийг элээсэн

Амгалан, аварга хоёрын бэлгэдэл мэт биетэй заяасан

Алтан дэлхийд энэ тэмээ гэдэг сайхан амьтаан

Нээрээ би тийм ээ гэх шиг

Нэр нь хүртэл тэмээ

Туг ширээ бөхнөөс нь халуун илч дүүгээд

Тууж явахад хүртэл дулаахан гэж жигтэйхэн

Туульс үлгэрт баатар болон хэлцэгдсэн ч

Туулай элэнцтэйгийг нь бодохоор өрөвдөм хөөрхий.

Ус нэг уугаад гарвал гурван гурав өс хонодог

Уяж сойгоод эдлэхэд гучин хоног өл даадаг

Урт холын аянд эцэж цуцсан гэж дуулдаагүй

Унаган говио орлиж нутаг ердөө шилээгүй

Найрсаг итгэмтгий зангийг нь домогт өгүүлэхдээ

Найранд очих буганд эврээ өгсөн гэдэг юм

Надад эврийг минь авчирч явна уу хэмээн

Найдвар горь тасрахгүй одоо ч алсыг харуулдсаар

Туждаа үнэнчийн батлагаа хэрсэг гэдэг нь аргагүй

Тулганы үнсийг ч санаад хоньтой хотож ирдэг

Туурга нэвт шуургыг өдөржийн газраас мэдэрч

Тухалж нэг л хэвтвэл тэнгэр аястал тэсдэг

θргөн орчлонд ургасан өвс цэцгэн дундаас

θргөст бут шаваг, аль л хатуу хүтүүд нь дурлах

θлгийтэй жаахан хүүгээ бөхнөөс нь зүүгээд нүүхэд

θөжин хөдөлгөх ээж шиг нь бүүвэй бүүвэй гэж алхлах

Авгай хүүхэд шаваад ноосы нь зулгааж байхад

Ав ав гэх шиг гув гув дуугарч зогсох

Ачаа бараа тэгнэж үйлий нь үзэх гэж байхад

Арай өндөрдөөд байна уу гэх шиг өөрөө хэвтээд намсах

Орчлон эх дэлхий нараа бүтэн тойртол

Олдсон жаахан үрээ хэвлийдээ тээж єсгєдєг

Олон гүвээний цаана бутны цэцгэнд согтсон ч

Охин ботгоо гунганахад сэвхийтэл эргээд тэшүүлдэг

Агар зандан шугуй шиг хүрээнтэн сүрэглэж явахад нь ч тэмээ л гэдэг

Аясын салхи дагаж орь ганцаараа явахад нь ч тэмээ л гэдэг

Алаглах циркийн манежед аялгуут хөгжмийн эгшгээр

Алдарт вальс бүжиглэхэд нь ч, жүжигчин гэдэггүй тэмээ л гэдэг

Санаа сэрэггүй тайвандаа үрээ голж мунгинахад нь

Саалийн үнэр ханхалсан бүсгүй хүн хөөсөлж

Салхинд ч эгшиглэдэг хуураа учирлуулан татаад єгєхлєєр

Сайхан хүрэн нүднээсээ нулимс бөмбөрүүлэн гэмшдэг

Нээрээ би тиим ээ гэх шиг

Нэр нь хүртэл тэмээ.

Яргуйт дэлхийн бэлчээрт цөөхөрч байх нь харамсалтай

Ялдамхан энэ орчлонд бусармаг зантай явснаас

Ядахдаа тэмээ шиг явахсан гэж би л ховиндоо бодном

Оньст хүрдэт машины минь гал тос дутаад

Очих газрын дунд саатаж юуны магад бий?

Олс дээсээр хөтлөөд хаа ч хүрсэн итгэлтэй

Оньст техникээс ялгаатай тэмээ-мөнхийн найдварт унаа

Тэмээ-таван хошуу малын минь нэг

Тэмээ-таван амьд эрдэнийн минь нэг

Тэмээ-таван тивийн улсаас манайд л илүүтэй бий

Тэмээ-тал, хангай, говь гурвал нутагт минь дүүрэн бэлчиж байг!

=== Тэмээн дээрээс наран ойрхон ===
Сонихон зэргэлээт говь минь

Солонгын долоон өнгөтэй дээ хө

Солбио хүрэн ат минь хө

Сарын газраа жонжоотой доо хө

Солбио хүрнээ унахаар

Тэнгэрийн наран ойрхон доо хө

Цолмон чамайгаа зорихоор би

Наран шингэхэд хүрнэ ээ хө

Заган шугуйт говь минь

Замилан хорвоод алдартай даа хө

Зандан хүрэн ат минь

Замын холдоо жонжоотой доо хө

Зандан хүрнээ унахаар

Тэнгэрийн саран ойрхон доо хө

Заяа тавилант чамтайгаа би

Саран гийхээр учирна аа хө

Шижиртэн туяарах говь минь

Шинэхэн айл шиг өнгөтэй дээ хө

Ширээ атны минь жонжоонд нь хө

Тэнгэрийн хаяа тэлээстэй дээ хө

Заган шугуйт говь минь

Замилан хорвоод алдартай даа хө

Зандан хүрэн ат минь

Замын холдоо жонжоотой доо хө

=== Тэмээ томоо ===
Атан тэмээ томоо хө

Ачаа тэгнээ даанаа хө

Арслан хүчтэй байтлаа хө

Ааш нь мөн ч сайхнаа хө

Тэмээ том оо тийм ээ хө 

Тэгнээ ачаа даанаа хө 

Заан шиг том мөртлөө хө 

Зан нь ч мөн сайхан аа хө

== Хамгаалалт ==
Дэлхийд ховордсон хос бөхтэй тэмээний удмын үндсэн санг хадгалан үлдсэн цөөн орны нэг нь Монгол Улс юм. Хоёр бөхт тэмээг хайрлан хамгаалж өсгөн үржүүлэх нь зөвхөн манай улсын төдийгүй дэлхий дахины өмнө хүлээх нэг ёсны үүрэг хариуцлага болоод байгаа юм. 

Жил бүрийн [[6 сарын 22|6 дугаар сарын 22]]-нд Дэлхийн тэмээний өдөр тохиодог байна. 2023 онд Монгол улсад анх удаа Дэлхийн тэмээний өдрийг тэмдэглэж “Монгол Улсын хос бөхт тэмээ-хөгжлийн боломж, стратеги” сэдэвт үндэсний зөвлөлдөх уулзалтыг ГХЯ-нд 2023 оны  [[6 сарын 22|6 дугаар сарын 22]]-нд зохион байгуулсан юм. Зөвлөлдөх уулзалтыг Монголын ноос ноолуурын холбоо, “Монгол бактриан” нийгэмлэг, Тэмээн соёл, уралдааны холбоо, “Тэмээн соёл” ТББ, Өмнөговь аймгийн Хүнс, хөдөө аж ахуйн газар, ТЭСО групп, Баянхонгор аймгийн “Ингэн эрдэнэ” ОНӨААТҮГ дэмжин оролцжээ. Зөвлөлдөх уулзалтаас Монгол Улсын тэмээний аж ахуйг тогтвортой хөгжүүлэх, тэмээ, тэмээн соёл уламжлалыг хадгалж хамгаалах, тэмээнээс гаралтай түүхий эд, бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлийг экспортын чиг баримжаатай хөгжүүлэх, оролцогч талуудын хамтын ажиллагааг бэхжүүлэх, Монгол Улсад Дэлхийн хос бөхт тэмээний холбоог байгуулах санаачилгыг хэрэгжүүлэх, Дэлхийн тэмээний өдрийг цаашид уламжлан тэмдэглэх, НҮБ-аас зарласан Олон улсын тэмээчдийн жил /2024 он/-ийг үр бүтээлтэй өнгөрүүлэх, Монгол Улс бүс нутаг, олон улсад үр дүнтэй хамтран ажиллах чиглэлд зөвлөмж гаргав.

== Мөн үзэх ==
[[Таван хошуу мал]]

[[Ингэ]]

[[Ингэний сүү]]

[[Хоормог]]

[[Тэмээний ноос]]

[[Говь]]

[[Тэмээний магтаал]]

[[Тэмээн уралдаан]]

[[Тэмээн поло]]

[[Цагаан идээ]]

[[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь]]

[[Дорноговь аймаг|Дорноговь]]

[[Дундговь аймаг|Дундговь]]

[[Говьсүмбэр аймаг|Говьсүмбэр]]

[[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]]

[[Тэмээн жин]]

[[Монгол тэмээ]]

[[Тэмээчин]]

[[Жинчин]]

== Бусад ==
Тэмээ малладаг, тэмээ маллагч, адгуулагч хүнийг [[тэмээчин]] гэнэ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол хэлний зөв бичих дүрмийн журамласан толь |url=http://toli.gov.mn/w/cPNvMwcEg5zneJw0 |access-date=2024-05-30 |website=toli.gov.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;. Монгол хүн ботгыг хурга, ишиг шиг эрхлүүлэхийг цээрлэдэг. Учир нь өсөж том болсоноо мэдэхгүй цоройж, үсчих зэргээр хүн гэмтээх магадлалтай байдаг. 

== Гадаад холбоос ==
[https://mongoltoli.mn/print.php?opt=1&amp;ug_id=92962 Монгол хэлний их тайлбар толь: Тэмээ] 

[http://www.baabar.mn/article/tsagaan-temee Цагаан тэмээ]

[https://goviinhuld.mn/page/72 ТЭМЭЭНИЙ БУСАД АШИГ ШИМ]

[https://www.muz.gov.mn/breeds/view/3 Тэмээ: МОНГОЛ ҮҮЛДЭР]

[https://web.archive.org/web/20240528035737/https://buuvei.mn/?q=%D1%85%D3%A9%D0%B3%D0%B6%D0%B8%D0%BB-%D1%82%D3%A9%D0%BB%D3%A9%D0%B2%D1%88%D0%B8%D0%BB%2F%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D1%81%D0%BE%D1%91%D0%BB-%D1%82%D1%8D%D0%BC%D1%8D%D1%8D Малын соёл (Тэмээ)]

[https://web.archive.org/web/20240529023743/http://www.mglnews.mn/content/read/74457.htm Тэнгэрийн амьтан тэмээ эрдэнэ]

[https://montsame.mn/mn/read/267834 Дэлхийн тэмээний өдөр тохиож байна]

''[https://web.archive.org/web/20240605230024/https://newspress.mn/v1/%D0%9D%D0%B8%D0%B9%D0%B3%D1%8D%D0%BC/news/44384 Дэлхийн тэмээний өдөр тохиож байна]''

[https://gogo.mn/r/m8djo Өнөөдөр дэлхийн тэмээний өдөр]

[https://web.archive.org/web/20240605230028/https://mfa.gov.mn/74302 ДЭЛХИЙН ТЭМЭЭНИЙ ӨДӨРТ ЗОРИУЛСАН “МОНГОЛ УЛСЫН ХОС БӨХТ ТЭМЭЭ – ХӨГЖЛИЙН БОЛОМЖ, СТРАТЕГИ” ҮНДЭСНИЙ ЗӨВЛӨЛДӨХ УУЛЗАЛТ БОЛОВ]

== Эх сурвалж ==
[[Ангилал:Салаа туурайтан]]
[[Ангилал:Мал]]</text>
      <sha1>trmu336yw4lleofr153khf7ihxa0dlt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856411</id>
      <parentid>856402</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T09:12:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-29096-10</username>
        <id>104595</id>
      </contributor>
      <origin>856411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38525" sha1="k0mqvkpvcj8rnt7z43wsg0uo8p6c40p" xml:space="preserve">{{Taxobox 
| color = pink
| name = Тэмээ
| image = 07. Camel Profile, near Silverton, NSW, 07.07.2007.jpg
| image_width = 240px
| image_caption = Нэг бөхт тэмээ, ''Camelus dromedarius''
| image2 = Bactrian.camel.sideon.arp.jpg
| image2_width = 240px
| image2_caption = Хоёр бөхт тэмээ, ''Camelus bactrianus''
| regnum = [[Амьтан|Амьтны]]	 
| phylum = [[Хөвчтөн]]
|subphylum = Сээр нуруутан	 
| classis = [[Хөхтөн]]	 
| familia = Тэмээнийхэн (Camelidae)
| genus = '''''Camelus'''''
| genus_authority = Карл Линней, 1758
| subdivision_ranks = Зүйлүүд
| subdivision = 
''Camelus bactrianus''&lt;br /&gt;
''Camelus dromedarius''&lt;br /&gt;
''Camelus gigas'' (мөхсөн)&lt;br /&gt;
''Camelus hesternus'' (мөхсөн)&lt;br /&gt;
''Camelus sivalensis (мөхсөн)''
}}

'''Тэмээ''' ([[Файл:temege.png|17px]]) -Монголчуудын [[таван хошуу мал]]&lt;nowiki/&gt;ын нэг, бод мал, өндөр том биетэй, гагагар хүзүүтэй, нуруундаа нэг буюу хоёр бөхтэй, хөлийн таваг нь хавтгай бөгөөд зөөлөн ултай, салаа туурайтай, үс ноос ихтэй, говь газарт бэлчээрлэн нутаглахад тохиромжтой, хивдэг, хөхтөн амьтан. [[Мах]], [[сүү]], арьс шир, [[ноос]]&lt;nowiki/&gt;ыг ашиглахаас гадна тээврийн хэрэгсэл, унаа болгон хэрэглэх зорилгоор гэршүүлсэн байна.

Орчин үед 3 төрлийн тэмээ байдаг. Ганц бөхтэй тэмээ (дромадер) буюу араб, хоёр бөхтэй тэмээ буюу бактриан, зэрлэг тэмээ буюу [[Хавтгай]].

'''Тэмээ''' ([[Файл:temege.png|17px]]) - Сундуйжав

== Үүсэл гарал ==
Дөрөвдөгч галавын үе буюу арслан, заантай ишилж амьдарч байсан тэмээг 5000 гаруй жилийн өмнөөс хүмүүс гаршуулж, тэжээмэл амьтан болгосон түүхтэй. Тэр дундаа монголчууд нэн эртнээс тэмээг гэрийн мал болгож уналга, ачлага, эдэлгээнд хэрэглэн, сүү саалийг нь ашиглаж ирсэн. Энэ нь одоогийн [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] нутаг хойд Цэнхэрийн агуйгаас олдсон тэмээний сүг зургаас тод харагдана. 

== Тархац ==
Дэлхийн тэмээний 90%-ийг Наран тэмээ (ганц бөхт), 9,6%-ийг Тэмээ (хос бөхт) эзэлдэг. [[Хятад]]ын хойд говь, [[Монгол Улс|Монгол]], [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|Халимаг]], [[Казахстан]], [[Киргиз]] зэрэг улсад хос бөхт тэмээ үржүүлдэг байна. Хос бөхт тэмээ буй болсон явдал ч биедээ өөх ихээр хуримтлуулж өвөл, хаврын тарчиг хатуу цагт илч дулааны эх үүсвэр болгон ашигладаг зохицолдолгоотой холбоотой үүсчээ. Хос бөхт тэмээний өвөг эцэг бол зэрлэг тэмээн гөрөөс “[[Хавтгай]]” юм. Энэ амьтан одоо ч манай орны [[Алтайн цаадах говь]]д амьдарсаар байна. 

[[Венец]]ийн аялагч [[Марко Поло]] [[13-р зуун]]д анх дэлхийд мэдээлж улмаар [[1870]]-[[1884]] онд [[Орос]]ын алдарт аялагч [[Николай Пржевальский|Н.М.Пржевальский]] [[Төв Ази]]ар хэд хэдэн удаа том судалгааны аялал хийхдээ Монгол орноор дайрч Хавтгайг үзэж тодорхойлж бичсэний дээр агнаж гавлын яс, арьсыг нь судалгаа, үзмэрийн дээж болгон Орос руу авч явсан байдаг. Тэмээг хүн гэршүүлээд наад зах нь 5000 гаруй жил болж байна гэж үздэг. Тэмээ, адууг гаршуулж, гэршүүлсний дүнд [[Хүннү улс|Хүннү гүрэн]], [[Монгол]] хэмээх улс үүсч хөгжих үндсийн нэг болсон гэж үзэж болно. Өөрөөр хэлбэл тэмээгүйгээр монгол соёл, нүүдэлчний соёл иргэншлийг төсөөлөхөд хэцүү юм. [[Говь]] цөлийн экологийн нөхцөлд амьдрах зохицол нь гайхалтай бүрдсэн энэ амьтан халуун нарнаас биеэ хамгаалах, ус чийгийг алдахгүй барих, өвлийн хүйтнээс хамгаалах хос бөхтэй болсон, элсэн хөрсөнд явах зөөлөн өргөн тавхайтай болсон, говь цөлийн өргөслөг өвөрмөц ургамалаар хооллох, олон хоногийн өл даах чадвартайг нь танин мэдэж гэршүүлж уналга эдэлгээнд ашиглах болсон байна.

== Бие махбод ==
Монголчууд тэмээний бие махбодын онцлогийг эрхэмлэн дээдэлдэг 12 жилээр төлөөлүүлж нэрлэдэг. Ингэхдээ: ''1.Хулгана чихтэй, 2.Үхэр гэдэстэй, З.Бар тавагтай, 4.Туулай хамартай, 5.Луу биетэй, 6.Могой нүдтэй, 7.Морин дэлтэй, 8.Хонин ноостой, 9.Мичин бөхтэй, 10.Тахиа өрвөлөгтэй, 11.Нохой гуятай, 12.Гахай сүүлтэй гэдэг.'' 

Тэмээний цээжин хэсгийн [[яс]] бөгсөн биеэсээ хүчирхэг том түүнээ дагаж булчингийн хөгжил цээжин талдаа илүү байдаг байна. Ууцны яс, харцаганы нугаламтай уян холбогдсон нь түүнийг зөөлөн явдалтай болгодог ажээ. Тэмээ хэвтэхдээ залааны 2, өвдөгний 2, тойгны 2, өвчүүний 1 бүгд долоон сайран дээр тулдаг учир зундаа +50-60 хэм хүртэл халж, өвөлдөө 30 хэм хүртэл хүйтэрдэг газрын гадаргаас биеийг нь тусгаарлан хамгаалдаг байна. Тэмээний арьс нягт зузаан, атираагүй, уян, хөлсний булчирхай нь голчлон суга цавиар байрладаг нь хөлөрч ус чийг алдахаас хамгаалдаг. 

Тэмээний уруул хөдөлгөөн сайтай, сэтэрхий дээд уруулынх нь баруун, зүүн тал тус тусдаа хөдөлдөг нь говийн ургамалаар хооллох зохилдологоог буй болгожээ. Энэ онцлогоосоо хамаарч тэмээний сур, үдээр хатахдаа татаж хатаж сунадаггүйг эртнээс мэдэж ханын үдээр, авдар савны углуурга, заадал эмээлийг хүртэл наалгүйгээр тэмээний арьсаар бүрж, үдэж хийж ирсэн байна. Үсэн бүрхүүл нь сор үс, завсрын үс буюу ноолуураас тогтдог сайн чанарын ноостой, уян зөөлөн, дулаан тул төрөл бүрийн утас, ноосон эдлэл, хөвөнгийн оронд дээлэнд тавьж ашиглаж иржээ. Дэлүү нь бөөрний хавьд өлөнгийн хонхор тушаа байрладаг тул амархан гэмтдэг. Хашир малчид тэмээг унагах, цохиж нүдэхээс болгоомжилж бөөр нь уначихна гэдэг нь ийм учиртай ажээ.  

Тэмээ алсын барааг өдөр шөнө ялгалгүй хардаг. Үнэр сайн мэдэрдэг. Ус, худаг, айл бууцыг 30-аад км-ийн цаанаас мэдэрдэг гэдэг. Иймээс ямар ч элсэн цөлд баримжаагаа алддаггүй орон зайн мэдрэмж сайтайгаараа малчдад хань түшиг болж, [[хайр]] булаадаг амьтан юм. Ямарваа амьтан ус чийгийг амьсгалаар, хөлсөөр, ялгадсаар алддаг. Тэмээний хамар урт нарийн тул амьсгалаар усыг ууршуулдаггүй. Хамрын хөндийн салст бүрхүүлийн олон үрчлээс ус ууршихаас хамгаалж конденсацлаж үлдээдэг. Нэг минутад 8-10 удаа амьсгалдаг нь усыг ууршихаас хамгаалах бас нэг биологийн зохицолдолгоо юм. 

[[Говь|Говь цөл]]&lt;nowiki/&gt;ийн өвс ургамал, ус, эрдэс бодис ихтэй байдгаас тэмээ [[давс]] [[Хужир|хужрыг]] ихээр хэрэглэдэг. Энэ нь биеийн дотоод осмос даралтыг ихэсгэж ус хадгалан барих чадварыг нэмэгдүүлдэг. Тэмээ [[өвс]], [[ус]]&lt;nowiki/&gt;гүйгээр удаан байж, өл даах чадвараараа бусад ямар ч мал, амьтнаас илүү юм. Тэмээ хэдэн [[долоо хоног]]&lt;nowiki/&gt;оор ус уухгүй байж чадна. Энэ үед шээс нь өтгөрч 0.5 л хүртэл буурна. Тэмээ усаар дутагдсан үедээ бөөрнийхөө сүвнүүдэд хуримтлагдсан шээсээ эргүүлж шингээн гүзээндээ буцаах чадвартай бөгөөд гүзээнд буцаж ирсэн шээсийг тэнд орших бичил биетнүүд уураг болгон хувиргах замаар илүүдэл бодисоо дахин ашиглах, усны хэрэгцээгээ хангах зохилдлоготой болжээ.

Тэмээний бас нэг сонин зохилдолгоо бол агаарын хэм ихсэх үед хөлөрч усаа алдахгүйн тулд биеийн хэмээ нэмэгдүүлэн өнгөрөөж чаддаг явдал юм. Тэмээ бөхнийхөө өөхийг задлан ус болгож чадна. Өдөрт 80 л хүртэл [[ус]] уудаг. Үүнийг гүзээндээ олон хоног хадгалан аажим зарцуулж чаддаг байна. Биедээ их хэмжээний өөх хуримтлуулдаг 2 бөхнөөс гадна гадар, дотор өөх нь 80-100 кг хүрдэг. Энэ нь 900.0 гаруй мянган кило-калоритой тэнцэх илчлэгийн нөөц юм. 100 гр. өөх задрахад 107 мл ус гаргадаг гэж үзэхэд тэмээний усны дутагдлыг хангах нэг эх үүсвэр нь өөх болдог. Туршилтаар тэмээг идүүлэх ч үгүй, услах ч үгүй байлгахад 56-70 хоног, өвс өгч услахгүй байлгахад 78 хоног, зөвхөн ус өгч байгаа нөхцөлд 86-131 хоног тэсч байжээ. Тэмээг удаан хугацаагаар цангаахад биеийн жингийн 1/3-ийг буюу 200 кг жин алдах үед услахад 3 минутын дотор усны алдагдлыг нөхдөг гэж үздэг. Тэмээ ердийн нөхцөлд өтгөн бага, хуурайвтар хоргол гаргадаг нь бас л усны алдагдлыг багасгаж байгаа бөгөөд, жин үдийн халуун нарлуу харж идээшилдэг нь нарыг биеийн бага талбайд тусгах зохилдлогоо юм.

Монгол орны [[цаг агаар]]&lt;nowiki/&gt;ын тачир, хахир байдал, зундаа туйлын халуун, өвөлдөө тэсгим хүйтэн байдаг нь энд амьдах амьтан бүрийг тэсвэр, тэвчээртэй болгодог. Говь нутгаас олдох үл давтагдах, хосгүй амьтдын нэг нь хоёр бөхтэй тэмээ юм. Энэ амьтан Говь цөлийн хатуу хөтүү нөхцөлд хамгийн төгс гэмээр зохицдог. [[Монгол орон]] тэмээг одоогоос 3000 жилийн өмнөөс анх гаршуулж, гэршүүлэн өсгөн үржүүлсэн ууган орон, дэлхийд ховорхон болоод байгаа хос бөхт тэмээний удмын санг хадгалан үлдсэн цөөн орны нэг.

=== Тэмээний ноос ===
Тэмээ хэмээх энэ аварга, амгалан амьтнаас дэлхийн хамгийн дулаан ноосыг гаргаж авдаг. [[Монгол улс]] нь дэлхийд хамгийн олон хоёр бөхт тэмээтэй. 2012 оны мал тооллогын дүнгээс харахад тэмээн сүргийн тоо толгой '''279,6''' мянгад хүрсэн.

Тэмээний ноос нь ноолуур, завсрын үс, хялгаснас бүрдэх бөгөөд ноолуур агууламж нь хонины бүдүүн ноосныхоос их, зунгаг багатай, гол төлөв өөрийнхөө өнгөөр хэрэглэгддэг. Ойролцоогоор 1400 [[тонн]] тэмээний ноос бэлтгэдэг. 

[[Тэмээний ноос]] нь дулаан хадгалах чадвар сайтай, ноолууртай харьцуулахад ширхэгт нь урт 45мм-ээс дээш бөгөөд бөх бат чанараараа давуу байдаг. Дундаж хэмжээтэй тэмээ жилд ойролцоогоор тав гаруй кило ноос өгдөг. Монгол тэмээний ноосны наян хувь нь 21-25 микроны диаметртэй байдаг нь ноосыг онц сайн чанартай, зөөлөн, дулаан болгодог. Нэг килограм тэмээний ноосонд 2.5 метр ноосон утас, 1 метр квадрат хөнжил, 1-1.5 хүзүүтэй урт цамц эсвэл 4 ороолт хийх материал агуулагдана. Монгол тэмээний ноос дунджаар 37 см урт бөгөөд диаметрын хувьд 20-120 микроны хооронд хэлбэлзэнэ. Тэмээний зөөлөн үс дунджаар 12.5 см урт бөгөөд диаметрын хувьд 19-24 микроны хооронд хэлбэлзэнэ. 

Монгол тэмээний ноос нь хувцас хийхэд ашиглагддаг бусад нэхмэл, хөвмөл материалуудын утастай харьцуулахад илүү эдэлгээ сайтай байдгаараа онцлогтой. Тэмээний ноосны хамаг сайн чанаруудыг агуулсан ботгоны ноос нь хөнгөн, зөөлөн чанараараа гайхуулдаг бөгөөд нэг, хоёр настай ботгоны ноос дэлхий зах зээл дээр хамгийн үнэтэй байдаг. Тэмээний ноосонд эмчилгээний чанартай ланолин агуулагддаг. Энэ нь статик нөлөөлөлд орохгүй, тоос татахгүй бөгөөд цусны микро эргэлтийг сайжруулж, дулаацуулах чанартай. Тэмээний ноосны хуурай дулаан нь эмчилгээнд чанартай, нервийн үрэвсэл, мэдрэлийн судасны үрэвсэл, үе мөчний үрэвсэл болон шархираа өвчин намдаадаг гэгддэг.  

Монголчууд шинэ гэр барьж буй айлд тэмээний ноосон утас ээрч бэлэглэдэг уламжлалтай. Тэмээний ноос нь чийг тусгаарлах ба утасны бүтэц нарийн тул агаар дамжуулдаг. Тэмээний ноосон хувцас өмсөх нь арьсыг чимчигнүүлж, цусны эргэлтийг сайжруулдаг эерэг талтай. 

=== Тэмээний нүд сормуус ===
Урт, сэгсгэр сормуус нь тэмээний том нүдийг элсээс хамгаалж, шаардлагатай бол ангарсан хамрын нүхийг сайтар хаадаг байна. Тэмээ маш сайн хараатай: тэд алхаж буй хүнийг нэг километрээс, хөдөлж буй машиныг 3-5 километрийн зайнаас харж чаддаг. Тэд чийгийг маш сайн үнэртэж мэдэрдэг, 40-60 км-ийн зайд цэнгэг бэлчээр эсвэл цэнгэг усны үнэрийг мэдрэхээс гадна тэмээ тэнгэрт аянга цахилгаантай үүлийг анзаарч, [[бороо]] орж цийг буух газар руу явдаг байна.

== Тэмээний нас ==
'''Тэмээ дунджаар 30-37''' жил насалдаг амьтан юм. Тэмээ амгалан дөлгөөн зантай, бэлчээрт тархан идээшилдэг. Уналга эдэлгээнд амархан сурдаг, түргэн номхордог зан авиртай. 

Монгол малчин тэмээг олон мянган  жилийн өмнөөс гаршуулж нөхөрлөснөөр түүний зан араншин, биологийн онцлогийг танин мэдэж, ногт, буйл, бурантаг буй болгон ботгоноос нь барьж, тавьж номхруулан, 2-2.5 настайд нь буйллаж уналганд сургана. Тэмээг буйллаж, бурантгаар хөтлөх аргыг зөвхөн монголчууд хэрэглэдэг. Буйлыг модоор зорж хийдэг ба энэ нь машинаар бол залуур нь гэсэн үг буюу тэмээг аль зүг рүү явахыг чиглүүлж өгдөг зүйл юм. Буйллахын тулд ногтолж таваглан даруулаад буйлаар нь юм уу, [[Ооно|оонын]] эврээр хийсэн соёо, эсвэл хоёр талдаа иртэй гилбэр хэмээх тусгай төмрөөр хамрыг нь цоолж буйландаа товх хийж буруу талаас нь буйлаа хийж зөв талд нь мөн товх хийгээд бурантаг уядаг. 

Тэмээг 2-3 настайд нь унаж сургадаг бол 4-5 насанд нь ачилга, хөллөгөнд сургадаг. Ачлаганд сургахдаа хомнож номхон тэмээний араас хөтөлж сургаад аажмаар эхлээд хөнгөн ачаанд дасгана. Тэмээ нуруундаа 200-240 кг, тэргэнд хөллөсөн үед 400-500 кг ачаа тээж чаддаг. 

=== Тэмээгээр тэнгэр шинжих ===
Тэмээнийхээ зан араншингаар тэнгэрийн байдал цаг агаарыг шинжиж чаддаг нь монгол малчны их гайхалтай ажиглалтын үр дүн юм.

-	ботго залуу тэмээд тонгочиж тогловол тэнгэр мууддаг

-	тэмээ жалга, нөмөр бараанд салхины уруу харж хэвтэвэл тэнгэр хүйтэрнэ

-	ингэ ботгондоо хоргодон буйлаад байвал цас бороо орно гэх мэт. 

== Тэмээн жин ==
[[Тэмээн жин|Аян жин]]&lt;nowiki/&gt;д явахдаа тэмээний хамрыг гэмтээхгүйн тулд бурантгийг нь урд тэмээний татлаганд өвс шүүрч байхаар зайтай хавчуулж хэлхдэг учир тэмээн ачаа тасарч хоцрохоос сэргийлж сүүлчийн тэмээний хүзүүнд хонх зүүдэг. Аян жинд явах тэмээг 10-15 хоног сойно. Тэмээг уяж сойсноор бие нь хагсарч өлчиржин, ул таваг нь бөхөждөг онцлогтой.

Номхон тэмээг ганц хүн ачих тохиолдолд 1 м орчим урт үзүүртээ ац буюу тээглүүртэй хоёр тийш нь сураар тэнцүү гоцоо гаргасан “Хүн мод” хэрэглэн ачна. Хоёр тийш гаргасан суран гогцоог тэмээний шатанд углаж татлагаа дээр нь тавиад хүн модоо налуу байрлуулж үзүүрийг газар хатган тэнгээ ачаад нөгөө талд нь гарч ачдаг арга юм.

Эрдэмтдийн тогтоосноор [[Тэмээн жин|жингийн тэмээ]] цагт 3.5-4.5 км, хоногт 30-40 км явдаг бөгөөд алсын аянд гурав хоног яваад нэг өдөр амардаг байна. Өмнөговь аймгаас [[Улаанбаатар]] хүртэл цагт 4 км,хоногт 37 км газрыг туулж 740 км газрыг 20 хоногт туулдгийг тогтоосон байна.

Тэмээ махны мал биш юм&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Долгор |first=Цэвээнжав |date=1996 |title=Монгол тэмээ |pages=25 |work=Монгол тэмээ}}&lt;/ref&gt;. Тэмээний махыг өргөн дэлгэр биш ч гэсэн хүнсэнд ашигладаг. Тэмээний махыг удаан хугацаагаар нөөцөлж халгалан хэрэглэх нэг арга бол говийн малчдын уламжилж ирсэн [[борц]] хийх арга юм. Тэмээний 1 кг борцны илчит чанар 1326.3 ккалори байдаг бөгөөд дундаас дээш тарга хүчтэй тэмээний мах борц хийхэд илүү тохиромжтой.

=== Ингэний сүү ===
Ингийг [[зун]], намар өдөрт 2 удаа, [[өвөл]] хаварт нэг удаа сааж өтгөн, амт чанар сайтай, эмчилгээний ач холбогдолтой, удаан хадгалагдах чадвартай [[сүү]] авч ашигладаг. [[Ингэний сүү]] цусны судас хатуурах, атеросклероз зэргээс сэргийлж, нарны болон бусад хортой цацрагийн нөлөөнөөс хамгаалах үйлчилгээтэй хүнсний үнэт бүтээгдэхүүн юм. [[Айраг]] исгэж, бүлж тосыг ялган авна, сүүг хөөрүүлж өрөм загсааж хураан шар, цагаан тос хийнэ. Айраг ундааг буцалгаж өтгөрүүлээд шүүж [[Цагаан идээ|аарц, хурууд]] хийнэ. [[Ингэний сүү]] өтгөн байдаг тул цай сүлэхэд маш бага ордог өвөрмөц онцлогтой.

== Тэмээн сүрэг ==
Уудам талыг ухааран бүрхдэг

Холын говийг хонгортон бүрхдэг

Элсэн говийн дундаа

Хөлөг гэж нэрлүүлсэн

Эх Монгол нутагтаа

Заан гэж дээдлүүлсэн

Эртэй сайхан тэмээн сүрэг... гэж магтаалд гардаг. 

=== Тэмээ уяхан амьтан ===
Дуу хуур, уянгалаг аялгуунд уярамтгай. Үнсэн дээр хөрвөөх дуртай, эдэлгээнд хүлцэнгүй, эзэндээ дуулгавартай. 

Дуу хуур, уянгалаг аялгуунд уярамтгай. Энэ чанарыг нь ашиглаж ингэнд ботго авахуулна. Үнсэн дээр хөрвөөх дуртай, эдэлгээнд хүлцэнгүй, эзэндээ дуулгавартай. Өл хоол даах чадвараараа таван хошуу мал дотроо харьцуулахын аргагүй тул олон хоногийн аян жинг дааж чаддаг. Хэвтэхэд нь &quot;сөг”, ”сөг” гэж сургана. Ачаа ачаад буюу унаад босгохдоо “хөөг” гэж туух, эргүүлэхдээ “хөөж”, ”хаа” гэж , тэмээг хужирлахдаа “тоор”, ”тоор”, ингийг ботгондоо ирэхэд “хөөс”, ”хөөс” гэж аажуу тайвуун дуу аялгуу гаргаж сургавал буруу зан сурдаггүй байна. Тэмээтэй аль болох аядуу зөөлөн харьцах тутам амархан ээнэгшиж чаддаг. 

== Тэмээтэй зохиол бүтээл ==

* Яруу найрагч [[Пунцагийн Бадарч]]&lt;nowiki/&gt;ийн Болор цом 1987 оны тэргүүн байрт шалгарсан &quot;Тэмээ&quot; шүлэг
* Алдарч дуучин Пэлжээгийн Адарсүрэнгийн дуулсан &quot;Тэмээн дээрээс наран ойрхон&quot; дууны үгийг Ж.Шагдар, ая. Х.Сэргэлэн зохиожээ.

=== Тэмээ ===
Тэмээ-таван хошуу малын минь нэг

Тэмээ- таван амьд эрдэнийн минь нэг

Тэмээ- таван тивийн улсаас манайд олон бий

Тэмээ- тал, хангай, говь гурван нутагт минь бий

Арслан, заантай цуг бэлчиж сая жилийн тэртээд ч байсан

Айл, хүн хоёртой ижилсэж таван мянган жилийг элээсэн

Амгалан, аварга хоёрын бэлгэдэл мэт биетэй заяасан

Алтан дэлхийд энэ тэмээ гэдэг сайхан амьтаан

Нээрээ би тийм ээ гэх шиг

Нэр нь хүртэл тэмээ

Туг ширээ бөхнөөс нь халуун илч дүүгээд

Тууж явахад хүртэл дулаахан гэж жигтэйхэн

Туульс үлгэрт баатар болон хэлцэгдсэн ч

Туулай элэнцтэйгийг нь бодохоор өрөвдөм хөөрхий.

Ус нэг уугаад гарвал гурван гурав өс хонодог

Уяж сойгоод эдлэхэд гучин хоног өл даадаг

Урт холын аянд эцэж цуцсан гэж дуулдаагүй

Унаган говио орлиж нутаг ердөө шилээгүй

Найрсаг итгэмтгий зангийг нь домогт өгүүлэхдээ

Найранд очих буганд эврээ өгсөн гэдэг юм

Надад эврийг минь авчирч явна уу хэмээн

Найдвар горь тасрахгүй одоо ч алсыг харуулдсаар

Туждаа үнэнчийн батлагаа хэрсэг гэдэг нь аргагүй

Тулганы үнсийг ч санаад хоньтой хотож ирдэг

Туурга нэвт шуургыг өдөржийн газраас мэдэрч

Тухалж нэг л хэвтвэл тэнгэр аястал тэсдэг

θргөн орчлонд ургасан өвс цэцгэн дундаас

θргөст бут шаваг, аль л хатуу хүтүүд нь дурлах

θлгийтэй жаахан хүүгээ бөхнөөс нь зүүгээд нүүхэд

θөжин хөдөлгөх ээж шиг нь бүүвэй бүүвэй гэж алхлах

Авгай хүүхэд шаваад ноосы нь зулгааж байхад

Ав ав гэх шиг гув гув дуугарч зогсох

Ачаа бараа тэгнэж үйлий нь үзэх гэж байхад

Арай өндөрдөөд байна уу гэх шиг өөрөө хэвтээд намсах

Орчлон эх дэлхий нараа бүтэн тойртол

Олдсон жаахан үрээ хэвлийдээ тээж єсгєдєг

Олон гүвээний цаана бутны цэцгэнд согтсон ч

Охин ботгоо гунганахад сэвхийтэл эргээд тэшүүлдэг

Агар зандан шугуй шиг хүрээнтэн сүрэглэж явахад нь ч тэмээ л гэдэг

Аясын салхи дагаж орь ганцаараа явахад нь ч тэмээ л гэдэг

Алаглах циркийн манежед аялгуут хөгжмийн эгшгээр

Алдарт вальс бүжиглэхэд нь ч, жүжигчин гэдэггүй тэмээ л гэдэг

Санаа сэрэггүй тайвандаа үрээ голж мунгинахад нь

Саалийн үнэр ханхалсан бүсгүй хүн хөөсөлж

Салхинд ч эгшиглэдэг хуураа учирлуулан татаад єгєхлєєр

Сайхан хүрэн нүднээсээ нулимс бөмбөрүүлэн гэмшдэг

Нээрээ би тиим ээ гэх шиг

Нэр нь хүртэл тэмээ.

Яргуйт дэлхийн бэлчээрт цөөхөрч байх нь харамсалтай

Ялдамхан энэ орчлонд бусармаг зантай явснаас

Ядахдаа тэмээ шиг явахсан гэж би л ховиндоо бодном

Оньст хүрдэт машины минь гал тос дутаад

Очих газрын дунд саатаж юуны магад бий?

Олс дээсээр хөтлөөд хаа ч хүрсэн итгэлтэй

Оньст техникээс ялгаатай тэмээ-мөнхийн найдварт унаа

Тэмээ-таван хошуу малын минь нэг

Тэмээ-таван амьд эрдэнийн минь нэг

Тэмээ-таван тивийн улсаас манайд л илүүтэй бий

Тэмээ-тал, хангай, говь гурвал нутагт минь дүүрэн бэлчиж байг!

=== Тэмээн дээрээс наран ойрхон ===
Сонихон зэргэлээт говь минь

Солонгын долоон өнгөтэй дээ хө

Солбио хүрэн ат минь хө

Сарын газраа жонжоотой доо хө

Солбио хүрнээ унахаар

Тэнгэрийн наран ойрхон доо хө

Цолмон чамайгаа зорихоор би

Наран шингэхэд хүрнэ ээ хө

Заган шугуйт говь минь

Замилан хорвоод алдартай даа хө

Зандан хүрэн ат минь

Замын холдоо жонжоотой доо хө

Зандан хүрнээ унахаар

Тэнгэрийн саран ойрхон доо хө

Заяа тавилант чамтайгаа би

Саран гийхээр учирна аа хө

Шижиртэн туяарах говь минь

Шинэхэн айл шиг өнгөтэй дээ хө

Ширээ атны минь жонжоонд нь хө

Тэнгэрийн хаяа тэлээстэй дээ хө

Заган шугуйт говь минь

Замилан хорвоод алдартай даа хө

Зандан хүрэн ат минь

Замын холдоо жонжоотой доо хө

=== Тэмээ томоо ===
Атан тэмээ томоо хө

Ачаа тэгнээ даанаа хө

Арслан хүчтэй байтлаа хө

Ааш нь мөн ч сайхнаа хө

Тэмээ том оо тийм ээ хө 

Тэгнээ ачаа даанаа хө 

Заан шиг том мөртлөө хө 

Зан нь ч мөн сайхан аа хө

== Хамгаалалт ==
Дэлхийд ховордсон хос бөхтэй тэмээний удмын үндсэн санг хадгалан үлдсэн цөөн орны нэг нь Монгол Улс юм. Хоёр бөхт тэмээг хайрлан хамгаалж өсгөн үржүүлэх нь зөвхөн манай улсын төдийгүй дэлхий дахины өмнө хүлээх нэг ёсны үүрэг хариуцлага болоод байгаа юм. 

Жил бүрийн [[6 сарын 22|6 дугаар сарын 22]]-нд Дэлхийн тэмээний өдөр тохиодог байна. 2023 онд Монгол улсад анх удаа Дэлхийн тэмээний өдрийг тэмдэглэж “Монгол Улсын хос бөхт тэмээ-хөгжлийн боломж, стратеги” сэдэвт үндэсний зөвлөлдөх уулзалтыг ГХЯ-нд 2023 оны  [[6 сарын 22|6 дугаар сарын 22]]-нд зохион байгуулсан юм. Зөвлөлдөх уулзалтыг Монголын ноос ноолуурын холбоо, “Монгол бактриан” нийгэмлэг, Тэмээн соёл, уралдааны холбоо, “Тэмээн соёл” ТББ, Өмнөговь аймгийн Хүнс, хөдөө аж ахуйн газар, ТЭСО групп, Баянхонгор аймгийн “Ингэн эрдэнэ” ОНӨААТҮГ дэмжин оролцжээ. Зөвлөлдөх уулзалтаас Монгол Улсын тэмээний аж ахуйг тогтвортой хөгжүүлэх, тэмээ, тэмээн соёл уламжлалыг хадгалж хамгаалах, тэмээнээс гаралтай түүхий эд, бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлийг экспортын чиг баримжаатай хөгжүүлэх, оролцогч талуудын хамтын ажиллагааг бэхжүүлэх, Монгол Улсад Дэлхийн хос бөхт тэмээний холбоог байгуулах санаачилгыг хэрэгжүүлэх, Дэлхийн тэмээний өдрийг цаашид уламжлан тэмдэглэх, НҮБ-аас зарласан Олон улсын тэмээчдийн жил /2024 он/-ийг үр бүтээлтэй өнгөрүүлэх, Монгол Улс бүс нутаг, олон улсад үр дүнтэй хамтран ажиллах чиглэлд зөвлөмж гаргав.

== Мөн үзэх ==
[[Таван хошуу мал]]

[[Ингэ]]

[[Ингэний сүү]]

[[Хоормог]]

[[Тэмээний ноос]]

[[Говь]]

[[Тэмээний магтаал]]

[[Тэмээн уралдаан]]

[[Тэмээн поло]]

[[Цагаан идээ]]

[[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь]]

[[Дорноговь аймаг|Дорноговь]]

[[Дундговь аймаг|Дундговь]]

[[Говьсүмбэр аймаг|Говьсүмбэр]]

[[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]]

[[Тэмээн жин]]

[[Монгол тэмээ]]

[[Тэмээчин]]

[[Жинчин]]

== Бусад ==
Тэмээ малладаг, тэмээ маллагч, адгуулагч хүнийг [[тэмээчин]] гэнэ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол хэлний зөв бичих дүрмийн журамласан толь |url=http://toli.gov.mn/w/cPNvMwcEg5zneJw0 |access-date=2024-05-30 |website=toli.gov.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;. Монгол хүн ботгыг хурга, ишиг шиг эрхлүүлэхийг цээрлэдэг. Учир нь өсөж том болсоноо мэдэхгүй цоройж, үсчих зэргээр хүн гэмтээх магадлалтай байдаг. 

== Гадаад холбоос ==
[https://mongoltoli.mn/print.php?opt=1&amp;ug_id=92962 Монгол хэлний их тайлбар толь: Тэмээ] 

[http://www.baabar.mn/article/tsagaan-temee Цагаан тэмээ]

[https://goviinhuld.mn/page/72 ТЭМЭЭНИЙ БУСАД АШИГ ШИМ]

[https://www.muz.gov.mn/breeds/view/3 Тэмээ: МОНГОЛ ҮҮЛДЭР]

[https://web.archive.org/web/20240528035737/https://buuvei.mn/?q=%D1%85%D3%A9%D0%B3%D0%B6%D0%B8%D0%BB-%D1%82%D3%A9%D0%BB%D3%A9%D0%B2%D1%88%D0%B8%D0%BB%2F%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D1%81%D0%BE%D1%91%D0%BB-%D1%82%D1%8D%D0%BC%D1%8D%D1%8D Малын соёл (Тэмээ)]

[https://web.archive.org/web/20240529023743/http://www.mglnews.mn/content/read/74457.htm Тэнгэрийн амьтан тэмээ эрдэнэ]

[https://montsame.mn/mn/read/267834 Дэлхийн тэмээний өдөр тохиож байна]

''[https://web.archive.org/web/20240605230024/https://newspress.mn/v1/%D0%9D%D0%B8%D0%B9%D0%B3%D1%8D%D0%BC/news/44384 Дэлхийн тэмээний өдөр тохиож байна]''

[https://gogo.mn/r/m8djo Өнөөдөр дэлхийн тэмээний өдөр]

[https://web.archive.org/web/20240605230028/https://mfa.gov.mn/74302 ДЭЛХИЙН ТЭМЭЭНИЙ ӨДӨРТ ЗОРИУЛСАН “МОНГОЛ УЛСЫН ХОС БӨХТ ТЭМЭЭ – ХӨГЖЛИЙН БОЛОМЖ, СТРАТЕГИ” ҮНДЭСНИЙ ЗӨВЛӨЛДӨХ УУЛЗАЛТ БОЛОВ]

== Эх сурвалж ==
[[Ангилал:Салаа туурайтан]]
[[Ангилал:Мал]]</text>
      <sha1>k0mqvkpvcj8rnt7z43wsg0uo8p6c40p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856419</id>
      <parentid>856411</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T10:08:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-29096-10|~2026-29096-10]] ([[User talk:~2026-29096-10|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Zorigt|Zorigt]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ.</comment>
      <origin>851375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38455" sha1="trmu336yw4lleofr153khf7ihxa0dlt" xml:space="preserve">{{Taxobox 
| color = pink
| name = Тэмээ
| image = 07. Camel Profile, near Silverton, NSW, 07.07.2007.jpg
| image_width = 240px
| image_caption = Нэг бөхт тэмээ, ''Camelus dromedarius''
| image2 = Bactrian.camel.sideon.arp.jpg
| image2_width = 240px
| image2_caption = Хоёр бөхт тэмээ, ''Camelus bactrianus''
| regnum = [[Амьтан|Амьтны]]	 
| phylum = [[Хөвчтөн]]
|subphylum = Сээр нуруутан	 
| classis = [[Хөхтөн]]	 
| familia = Тэмээнийхэн (Camelidae)
| genus = '''''Camelus'''''
| genus_authority = Карл Линней, 1758
| subdivision_ranks = Зүйлүүд
| subdivision = 
''Camelus bactrianus''&lt;br /&gt;
''Camelus dromedarius''&lt;br /&gt;
''Camelus gigas'' (мөхсөн)&lt;br /&gt;
''Camelus hesternus'' (мөхсөн)&lt;br /&gt;
''Camelus sivalensis (мөхсөн)''
}}

'''Тэмээ''' ([[Файл:temege.png|17px]]) -Монголчуудын [[таван хошуу мал]]&lt;nowiki/&gt;ын нэг, бод мал, өндөр том биетэй, гагагар хүзүүтэй, нуруундаа нэг буюу хоёр бөхтэй, хөлийн таваг нь хавтгай бөгөөд зөөлөн ултай, салаа туурайтай, үс ноос ихтэй, говь газарт бэлчээрлэн нутаглахад тохиромжтой, хивдэг, хөхтөн амьтан. [[Мах]], [[сүү]], арьс шир, [[ноос]]&lt;nowiki/&gt;ыг ашиглахаас гадна тээврийн хэрэгсэл, унаа болгон хэрэглэх зорилгоор гэршүүлсэн байна.

Орчин үед 3 төрлийн тэмээ байдаг. Ганц бөхтэй тэмээ (дромадер) буюу араб, хоёр бөхтэй тэмээ буюу бактриан, зэрлэг тэмээ буюу [[Хавтгай]].

== Үүсэл гарал ==
Дөрөвдөгч галавын үе буюу арслан, заантай ишилж амьдарч байсан тэмээг 5000 гаруй жилийн өмнөөс хүмүүс гаршуулж, тэжээмэл амьтан болгосон түүхтэй. Тэр дундаа монголчууд нэн эртнээс тэмээг гэрийн мал болгож уналга, ачлага, эдэлгээнд хэрэглэн, сүү саалийг нь ашиглаж ирсэн. Энэ нь одоогийн [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] нутаг хойд Цэнхэрийн агуйгаас олдсон тэмээний сүг зургаас тод харагдана. 

== Тархац ==
Дэлхийн тэмээний 90%-ийг Наран тэмээ (ганц бөхт), 9,6%-ийг Тэмээ (хос бөхт) эзэлдэг. [[Хятад]]ын хойд говь, [[Монгол Улс|Монгол]], [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|Халимаг]], [[Казахстан]], [[Киргиз]] зэрэг улсад хос бөхт тэмээ үржүүлдэг байна. Хос бөхт тэмээ буй болсон явдал ч биедээ өөх ихээр хуримтлуулж өвөл, хаврын тарчиг хатуу цагт илч дулааны эх үүсвэр болгон ашигладаг зохицолдолгоотой холбоотой үүсчээ. Хос бөхт тэмээний өвөг эцэг бол зэрлэг тэмээн гөрөөс “[[Хавтгай]]” юм. Энэ амьтан одоо ч манай орны [[Алтайн цаадах говь]]д амьдарсаар байна. 

[[Венец]]ийн аялагч [[Марко Поло]] [[13-р зуун]]д анх дэлхийд мэдээлж улмаар [[1870]]-[[1884]] онд [[Орос]]ын алдарт аялагч [[Николай Пржевальский|Н.М.Пржевальский]] [[Төв Ази]]ар хэд хэдэн удаа том судалгааны аялал хийхдээ Монгол орноор дайрч Хавтгайг үзэж тодорхойлж бичсэний дээр агнаж гавлын яс, арьсыг нь судалгаа, үзмэрийн дээж болгон Орос руу авч явсан байдаг. Тэмээг хүн гэршүүлээд наад зах нь 5000 гаруй жил болж байна гэж үздэг. Тэмээ, адууг гаршуулж, гэршүүлсний дүнд [[Хүннү улс|Хүннү гүрэн]], [[Монгол]] хэмээх улс үүсч хөгжих үндсийн нэг болсон гэж үзэж болно. Өөрөөр хэлбэл тэмээгүйгээр монгол соёл, нүүдэлчний соёл иргэншлийг төсөөлөхөд хэцүү юм. [[Говь]] цөлийн экологийн нөхцөлд амьдрах зохицол нь гайхалтай бүрдсэн энэ амьтан халуун нарнаас биеэ хамгаалах, ус чийгийг алдахгүй барих, өвлийн хүйтнээс хамгаалах хос бөхтэй болсон, элсэн хөрсөнд явах зөөлөн өргөн тавхайтай болсон, говь цөлийн өргөслөг өвөрмөц ургамалаар хооллох, олон хоногийн өл даах чадвартайг нь танин мэдэж гэршүүлж уналга эдэлгээнд ашиглах болсон байна.

== Бие махбод ==
Монголчууд тэмээний бие махбодын онцлогийг эрхэмлэн дээдэлдэг 12 жилээр төлөөлүүлж нэрлэдэг. Ингэхдээ: ''1.Хулгана чихтэй, 2.Үхэр гэдэстэй, З.Бар тавагтай, 4.Туулай хамартай, 5.Луу биетэй, 6.Могой нүдтэй, 7.Морин дэлтэй, 8.Хонин ноостой, 9.Мичин бөхтэй, 10.Тахиа өрвөлөгтэй, 11.Нохой гуятай, 12.Гахай сүүлтэй гэдэг.'' 

Тэмээний цээжин хэсгийн [[яс]] бөгсөн биеэсээ хүчирхэг том түүнээ дагаж булчингийн хөгжил цээжин талдаа илүү байдаг байна. Ууцны яс, харцаганы нугаламтай уян холбогдсон нь түүнийг зөөлөн явдалтай болгодог ажээ. Тэмээ хэвтэхдээ залааны 2, өвдөгний 2, тойгны 2, өвчүүний 1 бүгд долоон сайран дээр тулдаг учир зундаа +50-60 хэм хүртэл халж, өвөлдөө 30 хэм хүртэл хүйтэрдэг газрын гадаргаас биеийг нь тусгаарлан хамгаалдаг байна. Тэмээний арьс нягт зузаан, атираагүй, уян, хөлсний булчирхай нь голчлон суга цавиар байрладаг нь хөлөрч ус чийг алдахаас хамгаалдаг. 

Тэмээний уруул хөдөлгөөн сайтай, сэтэрхий дээд уруулынх нь баруун, зүүн тал тус тусдаа хөдөлдөг нь говийн ургамалаар хооллох зохилдологоог буй болгожээ. Энэ онцлогоосоо хамаарч тэмээний сур, үдээр хатахдаа татаж хатаж сунадаггүйг эртнээс мэдэж ханын үдээр, авдар савны углуурга, заадал эмээлийг хүртэл наалгүйгээр тэмээний арьсаар бүрж, үдэж хийж ирсэн байна. Үсэн бүрхүүл нь сор үс, завсрын үс буюу ноолуураас тогтдог сайн чанарын ноостой, уян зөөлөн, дулаан тул төрөл бүрийн утас, ноосон эдлэл, хөвөнгийн оронд дээлэнд тавьж ашиглаж иржээ. Дэлүү нь бөөрний хавьд өлөнгийн хонхор тушаа байрладаг тул амархан гэмтдэг. Хашир малчид тэмээг унагах, цохиж нүдэхээс болгоомжилж бөөр нь уначихна гэдэг нь ийм учиртай ажээ.  

Тэмээ алсын барааг өдөр шөнө ялгалгүй хардаг. Үнэр сайн мэдэрдэг. Ус, худаг, айл бууцыг 30-аад км-ийн цаанаас мэдэрдэг гэдэг. Иймээс ямар ч элсэн цөлд баримжаагаа алддаггүй орон зайн мэдрэмж сайтайгаараа малчдад хань түшиг болж, [[хайр]] булаадаг амьтан юм. Ямарваа амьтан ус чийгийг амьсгалаар, хөлсөөр, ялгадсаар алддаг. Тэмээний хамар урт нарийн тул амьсгалаар усыг ууршуулдаггүй. Хамрын хөндийн салст бүрхүүлийн олон үрчлээс ус ууршихаас хамгаалж конденсацлаж үлдээдэг. Нэг минутад 8-10 удаа амьсгалдаг нь усыг ууршихаас хамгаалах бас нэг биологийн зохицолдолгоо юм. 

[[Говь|Говь цөл]]&lt;nowiki/&gt;ийн өвс ургамал, ус, эрдэс бодис ихтэй байдгаас тэмээ [[давс]] [[Хужир|хужрыг]] ихээр хэрэглэдэг. Энэ нь биеийн дотоод осмос даралтыг ихэсгэж ус хадгалан барих чадварыг нэмэгдүүлдэг. Тэмээ [[өвс]], [[ус]]&lt;nowiki/&gt;гүйгээр удаан байж, өл даах чадвараараа бусад ямар ч мал, амьтнаас илүү юм. Тэмээ хэдэн [[долоо хоног]]&lt;nowiki/&gt;оор ус уухгүй байж чадна. Энэ үед шээс нь өтгөрч 0.5 л хүртэл буурна. Тэмээ усаар дутагдсан үедээ бөөрнийхөө сүвнүүдэд хуримтлагдсан шээсээ эргүүлж шингээн гүзээндээ буцаах чадвартай бөгөөд гүзээнд буцаж ирсэн шээсийг тэнд орших бичил биетнүүд уураг болгон хувиргах замаар илүүдэл бодисоо дахин ашиглах, усны хэрэгцээгээ хангах зохилдлоготой болжээ.

Тэмээний бас нэг сонин зохилдолгоо бол агаарын хэм ихсэх үед хөлөрч усаа алдахгүйн тулд биеийн хэмээ нэмэгдүүлэн өнгөрөөж чаддаг явдал юм. Тэмээ бөхнийхөө өөхийг задлан ус болгож чадна. Өдөрт 80 л хүртэл [[ус]] уудаг. Үүнийг гүзээндээ олон хоног хадгалан аажим зарцуулж чаддаг байна. Биедээ их хэмжээний өөх хуримтлуулдаг 2 бөхнөөс гадна гадар, дотор өөх нь 80-100 кг хүрдэг. Энэ нь 900.0 гаруй мянган кило-калоритой тэнцэх илчлэгийн нөөц юм. 100 гр. өөх задрахад 107 мл ус гаргадаг гэж үзэхэд тэмээний усны дутагдлыг хангах нэг эх үүсвэр нь өөх болдог. Туршилтаар тэмээг идүүлэх ч үгүй, услах ч үгүй байлгахад 56-70 хоног, өвс өгч услахгүй байлгахад 78 хоног, зөвхөн ус өгч байгаа нөхцөлд 86-131 хоног тэсч байжээ. Тэмээг удаан хугацаагаар цангаахад биеийн жингийн 1/3-ийг буюу 200 кг жин алдах үед услахад 3 минутын дотор усны алдагдлыг нөхдөг гэж үздэг. Тэмээ ердийн нөхцөлд өтгөн бага, хуурайвтар хоргол гаргадаг нь бас л усны алдагдлыг багасгаж байгаа бөгөөд, жин үдийн халуун нарлуу харж идээшилдэг нь нарыг биеийн бага талбайд тусгах зохилдлогоо юм.

Монгол орны [[цаг агаар]]&lt;nowiki/&gt;ын тачир, хахир байдал, зундаа туйлын халуун, өвөлдөө тэсгим хүйтэн байдаг нь энд амьдах амьтан бүрийг тэсвэр, тэвчээртэй болгодог. Говь нутгаас олдох үл давтагдах, хосгүй амьтдын нэг нь хоёр бөхтэй тэмээ юм. Энэ амьтан Говь цөлийн хатуу хөтүү нөхцөлд хамгийн төгс гэмээр зохицдог. [[Монгол орон]] тэмээг одоогоос 3000 жилийн өмнөөс анх гаршуулж, гэршүүлэн өсгөн үржүүлсэн ууган орон, дэлхийд ховорхон болоод байгаа хос бөхт тэмээний удмын санг хадгалан үлдсэн цөөн орны нэг.

=== Тэмээний ноос ===
Тэмээ хэмээх энэ аварга, амгалан амьтнаас дэлхийн хамгийн дулаан ноосыг гаргаж авдаг. [[Монгол улс]] нь дэлхийд хамгийн олон хоёр бөхт тэмээтэй. 2012 оны мал тооллогын дүнгээс харахад тэмээн сүргийн тоо толгой '''279,6''' мянгад хүрсэн.

Тэмээний ноос нь ноолуур, завсрын үс, хялгаснас бүрдэх бөгөөд ноолуур агууламж нь хонины бүдүүн ноосныхоос их, зунгаг багатай, гол төлөв өөрийнхөө өнгөөр хэрэглэгддэг. Ойролцоогоор 1400 [[тонн]] тэмээний ноос бэлтгэдэг. 

[[Тэмээний ноос]] нь дулаан хадгалах чадвар сайтай, ноолууртай харьцуулахад ширхэгт нь урт 45мм-ээс дээш бөгөөд бөх бат чанараараа давуу байдаг. Дундаж хэмжээтэй тэмээ жилд ойролцоогоор тав гаруй кило ноос өгдөг. Монгол тэмээний ноосны наян хувь нь 21-25 микроны диаметртэй байдаг нь ноосыг онц сайн чанартай, зөөлөн, дулаан болгодог. Нэг килограм тэмээний ноосонд 2.5 метр ноосон утас, 1 метр квадрат хөнжил, 1-1.5 хүзүүтэй урт цамц эсвэл 4 ороолт хийх материал агуулагдана. Монгол тэмээний ноос дунджаар 37 см урт бөгөөд диаметрын хувьд 20-120 микроны хооронд хэлбэлзэнэ. Тэмээний зөөлөн үс дунджаар 12.5 см урт бөгөөд диаметрын хувьд 19-24 микроны хооронд хэлбэлзэнэ. 

Монгол тэмээний ноос нь хувцас хийхэд ашиглагддаг бусад нэхмэл, хөвмөл материалуудын утастай харьцуулахад илүү эдэлгээ сайтай байдгаараа онцлогтой. Тэмээний ноосны хамаг сайн чанаруудыг агуулсан ботгоны ноос нь хөнгөн, зөөлөн чанараараа гайхуулдаг бөгөөд нэг, хоёр настай ботгоны ноос дэлхий зах зээл дээр хамгийн үнэтэй байдаг. Тэмээний ноосонд эмчилгээний чанартай ланолин агуулагддаг. Энэ нь статик нөлөөлөлд орохгүй, тоос татахгүй бөгөөд цусны микро эргэлтийг сайжруулж, дулаацуулах чанартай. Тэмээний ноосны хуурай дулаан нь эмчилгээнд чанартай, нервийн үрэвсэл, мэдрэлийн судасны үрэвсэл, үе мөчний үрэвсэл болон шархираа өвчин намдаадаг гэгддэг.  

Монголчууд шинэ гэр барьж буй айлд тэмээний ноосон утас ээрч бэлэглэдэг уламжлалтай. Тэмээний ноос нь чийг тусгаарлах ба утасны бүтэц нарийн тул агаар дамжуулдаг. Тэмээний ноосон хувцас өмсөх нь арьсыг чимчигнүүлж, цусны эргэлтийг сайжруулдаг эерэг талтай. 

=== Тэмээний нүд сормуус ===
Урт, сэгсгэр сормуус нь тэмээний том нүдийг элсээс хамгаалж, шаардлагатай бол ангарсан хамрын нүхийг сайтар хаадаг байна. Тэмээ маш сайн хараатай: тэд алхаж буй хүнийг нэг километрээс, хөдөлж буй машиныг 3-5 километрийн зайнаас харж чаддаг. Тэд чийгийг маш сайн үнэртэж мэдэрдэг, 40-60 км-ийн зайд цэнгэг бэлчээр эсвэл цэнгэг усны үнэрийг мэдрэхээс гадна тэмээ тэнгэрт аянга цахилгаантай үүлийг анзаарч, [[бороо]] орж цийг буух газар руу явдаг байна.

== Тэмээний нас ==
'''Тэмээ дунджаар 30-37''' жил насалдаг амьтан юм. Тэмээ амгалан дөлгөөн зантай, бэлчээрт тархан идээшилдэг. Уналга эдэлгээнд амархан сурдаг, түргэн номхордог зан авиртай. 

Монгол малчин тэмээг олон мянган  жилийн өмнөөс гаршуулж нөхөрлөснөөр түүний зан араншин, биологийн онцлогийг танин мэдэж, ногт, буйл, бурантаг буй болгон ботгоноос нь барьж, тавьж номхруулан, 2-2.5 настайд нь буйллаж уналганд сургана. Тэмээг буйллаж, бурантгаар хөтлөх аргыг зөвхөн монголчууд хэрэглэдэг. Буйлыг модоор зорж хийдэг ба энэ нь машинаар бол залуур нь гэсэн үг буюу тэмээг аль зүг рүү явахыг чиглүүлж өгдөг зүйл юм. Буйллахын тулд ногтолж таваглан даруулаад буйлаар нь юм уу, [[Ооно|оонын]] эврээр хийсэн соёо, эсвэл хоёр талдаа иртэй гилбэр хэмээх тусгай төмрөөр хамрыг нь цоолж буйландаа товх хийж буруу талаас нь буйлаа хийж зөв талд нь мөн товх хийгээд бурантаг уядаг. 

Тэмээг 2-3 настайд нь унаж сургадаг бол 4-5 насанд нь ачилга, хөллөгөнд сургадаг. Ачлаганд сургахдаа хомнож номхон тэмээний араас хөтөлж сургаад аажмаар эхлээд хөнгөн ачаанд дасгана. Тэмээ нуруундаа 200-240 кг, тэргэнд хөллөсөн үед 400-500 кг ачаа тээж чаддаг. 

=== Тэмээгээр тэнгэр шинжих ===
Тэмээнийхээ зан араншингаар тэнгэрийн байдал цаг агаарыг шинжиж чаддаг нь монгол малчны их гайхалтай ажиглалтын үр дүн юм.

-	ботго залуу тэмээд тонгочиж тогловол тэнгэр мууддаг

-	тэмээ жалга, нөмөр бараанд салхины уруу харж хэвтэвэл тэнгэр хүйтэрнэ

-	ингэ ботгондоо хоргодон буйлаад байвал цас бороо орно гэх мэт. 

== Тэмээн жин ==
[[Тэмээн жин|Аян жин]]&lt;nowiki/&gt;д явахдаа тэмээний хамрыг гэмтээхгүйн тулд бурантгийг нь урд тэмээний татлаганд өвс шүүрч байхаар зайтай хавчуулж хэлхдэг учир тэмээн ачаа тасарч хоцрохоос сэргийлж сүүлчийн тэмээний хүзүүнд хонх зүүдэг. Аян жинд явах тэмээг 10-15 хоног сойно. Тэмээг уяж сойсноор бие нь хагсарч өлчиржин, ул таваг нь бөхөждөг онцлогтой.

Номхон тэмээг ганц хүн ачих тохиолдолд 1 м орчим урт үзүүртээ ац буюу тээглүүртэй хоёр тийш нь сураар тэнцүү гоцоо гаргасан “Хүн мод” хэрэглэн ачна. Хоёр тийш гаргасан суран гогцоог тэмээний шатанд углаж татлагаа дээр нь тавиад хүн модоо налуу байрлуулж үзүүрийг газар хатган тэнгээ ачаад нөгөө талд нь гарч ачдаг арга юм.

Эрдэмтдийн тогтоосноор [[Тэмээн жин|жингийн тэмээ]] цагт 3.5-4.5 км, хоногт 30-40 км явдаг бөгөөд алсын аянд гурав хоног яваад нэг өдөр амардаг байна. Өмнөговь аймгаас [[Улаанбаатар]] хүртэл цагт 4 км,хоногт 37 км газрыг туулж 740 км газрыг 20 хоногт туулдгийг тогтоосон байна.

Тэмээ махны мал биш юм&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Долгор |first=Цэвээнжав |date=1996 |title=Монгол тэмээ |pages=25 |work=Монгол тэмээ}}&lt;/ref&gt;. Тэмээний махыг өргөн дэлгэр биш ч гэсэн хүнсэнд ашигладаг. Тэмээний махыг удаан хугацаагаар нөөцөлж халгалан хэрэглэх нэг арга бол говийн малчдын уламжилж ирсэн [[борц]] хийх арга юм. Тэмээний 1 кг борцны илчит чанар 1326.3 ккалори байдаг бөгөөд дундаас дээш тарга хүчтэй тэмээний мах борц хийхэд илүү тохиромжтой.

=== Ингэний сүү ===
Ингийг [[зун]], намар өдөрт 2 удаа, [[өвөл]] хаварт нэг удаа сааж өтгөн, амт чанар сайтай, эмчилгээний ач холбогдолтой, удаан хадгалагдах чадвартай [[сүү]] авч ашигладаг. [[Ингэний сүү]] цусны судас хатуурах, атеросклероз зэргээс сэргийлж, нарны болон бусад хортой цацрагийн нөлөөнөөс хамгаалах үйлчилгээтэй хүнсний үнэт бүтээгдэхүүн юм. [[Айраг]] исгэж, бүлж тосыг ялган авна, сүүг хөөрүүлж өрөм загсааж хураан шар, цагаан тос хийнэ. Айраг ундааг буцалгаж өтгөрүүлээд шүүж [[Цагаан идээ|аарц, хурууд]] хийнэ. [[Ингэний сүү]] өтгөн байдаг тул цай сүлэхэд маш бага ордог өвөрмөц онцлогтой.

== Тэмээн сүрэг ==
Уудам талыг ухааран бүрхдэг

Холын говийг хонгортон бүрхдэг

Элсэн говийн дундаа

Хөлөг гэж нэрлүүлсэн

Эх Монгол нутагтаа

Заан гэж дээдлүүлсэн

Эртэй сайхан тэмээн сүрэг... гэж магтаалд гардаг. 

=== Тэмээ уяхан амьтан ===
Дуу хуур, уянгалаг аялгуунд уярамтгай. Үнсэн дээр хөрвөөх дуртай, эдэлгээнд хүлцэнгүй, эзэндээ дуулгавартай. 

Дуу хуур, уянгалаг аялгуунд уярамтгай. Энэ чанарыг нь ашиглаж ингэнд ботго авахуулна. Үнсэн дээр хөрвөөх дуртай, эдэлгээнд хүлцэнгүй, эзэндээ дуулгавартай. Өл хоол даах чадвараараа таван хошуу мал дотроо харьцуулахын аргагүй тул олон хоногийн аян жинг дааж чаддаг. Хэвтэхэд нь &quot;сөг”, ”сөг” гэж сургана. Ачаа ачаад буюу унаад босгохдоо “хөөг” гэж туух, эргүүлэхдээ “хөөж”, ”хаа” гэж , тэмээг хужирлахдаа “тоор”, ”тоор”, ингийг ботгондоо ирэхэд “хөөс”, ”хөөс” гэж аажуу тайвуун дуу аялгуу гаргаж сургавал буруу зан сурдаггүй байна. Тэмээтэй аль болох аядуу зөөлөн харьцах тутам амархан ээнэгшиж чаддаг. 

== Тэмээтэй зохиол бүтээл ==

* Яруу найрагч [[Пунцагийн Бадарч]]&lt;nowiki/&gt;ийн Болор цом 1987 оны тэргүүн байрт шалгарсан &quot;Тэмээ&quot; шүлэг
* Алдарч дуучин Пэлжээгийн Адарсүрэнгийн дуулсан &quot;Тэмээн дээрээс наран ойрхон&quot; дууны үгийг Ж.Шагдар, ая. Х.Сэргэлэн зохиожээ.

=== Тэмээ ===
Тэмээ-таван хошуу малын минь нэг

Тэмээ- таван амьд эрдэнийн минь нэг

Тэмээ- таван тивийн улсаас манайд олон бий

Тэмээ- тал, хангай, говь гурван нутагт минь бий

Арслан, заантай цуг бэлчиж сая жилийн тэртээд ч байсан

Айл, хүн хоёртой ижилсэж таван мянган жилийг элээсэн

Амгалан, аварга хоёрын бэлгэдэл мэт биетэй заяасан

Алтан дэлхийд энэ тэмээ гэдэг сайхан амьтаан

Нээрээ би тийм ээ гэх шиг

Нэр нь хүртэл тэмээ

Туг ширээ бөхнөөс нь халуун илч дүүгээд

Тууж явахад хүртэл дулаахан гэж жигтэйхэн

Туульс үлгэрт баатар болон хэлцэгдсэн ч

Туулай элэнцтэйгийг нь бодохоор өрөвдөм хөөрхий.

Ус нэг уугаад гарвал гурван гурав өс хонодог

Уяж сойгоод эдлэхэд гучин хоног өл даадаг

Урт холын аянд эцэж цуцсан гэж дуулдаагүй

Унаган говио орлиж нутаг ердөө шилээгүй

Найрсаг итгэмтгий зангийг нь домогт өгүүлэхдээ

Найранд очих буганд эврээ өгсөн гэдэг юм

Надад эврийг минь авчирч явна уу хэмээн

Найдвар горь тасрахгүй одоо ч алсыг харуулдсаар

Туждаа үнэнчийн батлагаа хэрсэг гэдэг нь аргагүй

Тулганы үнсийг ч санаад хоньтой хотож ирдэг

Туурга нэвт шуургыг өдөржийн газраас мэдэрч

Тухалж нэг л хэвтвэл тэнгэр аястал тэсдэг

θргөн орчлонд ургасан өвс цэцгэн дундаас

θргөст бут шаваг, аль л хатуу хүтүүд нь дурлах

θлгийтэй жаахан хүүгээ бөхнөөс нь зүүгээд нүүхэд

θөжин хөдөлгөх ээж шиг нь бүүвэй бүүвэй гэж алхлах

Авгай хүүхэд шаваад ноосы нь зулгааж байхад

Ав ав гэх шиг гув гув дуугарч зогсох

Ачаа бараа тэгнэж үйлий нь үзэх гэж байхад

Арай өндөрдөөд байна уу гэх шиг өөрөө хэвтээд намсах

Орчлон эх дэлхий нараа бүтэн тойртол

Олдсон жаахан үрээ хэвлийдээ тээж єсгєдєг

Олон гүвээний цаана бутны цэцгэнд согтсон ч

Охин ботгоо гунганахад сэвхийтэл эргээд тэшүүлдэг

Агар зандан шугуй шиг хүрээнтэн сүрэглэж явахад нь ч тэмээ л гэдэг

Аясын салхи дагаж орь ганцаараа явахад нь ч тэмээ л гэдэг

Алаглах циркийн манежед аялгуут хөгжмийн эгшгээр

Алдарт вальс бүжиглэхэд нь ч, жүжигчин гэдэггүй тэмээ л гэдэг

Санаа сэрэггүй тайвандаа үрээ голж мунгинахад нь

Саалийн үнэр ханхалсан бүсгүй хүн хөөсөлж

Салхинд ч эгшиглэдэг хуураа учирлуулан татаад єгєхлєєр

Сайхан хүрэн нүднээсээ нулимс бөмбөрүүлэн гэмшдэг

Нээрээ би тиим ээ гэх шиг

Нэр нь хүртэл тэмээ.

Яргуйт дэлхийн бэлчээрт цөөхөрч байх нь харамсалтай

Ялдамхан энэ орчлонд бусармаг зантай явснаас

Ядахдаа тэмээ шиг явахсан гэж би л ховиндоо бодном

Оньст хүрдэт машины минь гал тос дутаад

Очих газрын дунд саатаж юуны магад бий?

Олс дээсээр хөтлөөд хаа ч хүрсэн итгэлтэй

Оньст техникээс ялгаатай тэмээ-мөнхийн найдварт унаа

Тэмээ-таван хошуу малын минь нэг

Тэмээ-таван амьд эрдэнийн минь нэг

Тэмээ-таван тивийн улсаас манайд л илүүтэй бий

Тэмээ-тал, хангай, говь гурвал нутагт минь дүүрэн бэлчиж байг!

=== Тэмээн дээрээс наран ойрхон ===
Сонихон зэргэлээт говь минь

Солонгын долоон өнгөтэй дээ хө

Солбио хүрэн ат минь хө

Сарын газраа жонжоотой доо хө

Солбио хүрнээ унахаар

Тэнгэрийн наран ойрхон доо хө

Цолмон чамайгаа зорихоор би

Наран шингэхэд хүрнэ ээ хө

Заган шугуйт говь минь

Замилан хорвоод алдартай даа хө

Зандан хүрэн ат минь

Замын холдоо жонжоотой доо хө

Зандан хүрнээ унахаар

Тэнгэрийн саран ойрхон доо хө

Заяа тавилант чамтайгаа би

Саран гийхээр учирна аа хө

Шижиртэн туяарах говь минь

Шинэхэн айл шиг өнгөтэй дээ хө

Ширээ атны минь жонжоонд нь хө

Тэнгэрийн хаяа тэлээстэй дээ хө

Заган шугуйт говь минь

Замилан хорвоод алдартай даа хө

Зандан хүрэн ат минь

Замын холдоо жонжоотой доо хө

=== Тэмээ томоо ===
Атан тэмээ томоо хө

Ачаа тэгнээ даанаа хө

Арслан хүчтэй байтлаа хө

Ааш нь мөн ч сайхнаа хө

Тэмээ том оо тийм ээ хө 

Тэгнээ ачаа даанаа хө 

Заан шиг том мөртлөө хө 

Зан нь ч мөн сайхан аа хө

== Хамгаалалт ==
Дэлхийд ховордсон хос бөхтэй тэмээний удмын үндсэн санг хадгалан үлдсэн цөөн орны нэг нь Монгол Улс юм. Хоёр бөхт тэмээг хайрлан хамгаалж өсгөн үржүүлэх нь зөвхөн манай улсын төдийгүй дэлхий дахины өмнө хүлээх нэг ёсны үүрэг хариуцлага болоод байгаа юм. 

Жил бүрийн [[6 сарын 22|6 дугаар сарын 22]]-нд Дэлхийн тэмээний өдөр тохиодог байна. 2023 онд Монгол улсад анх удаа Дэлхийн тэмээний өдрийг тэмдэглэж “Монгол Улсын хос бөхт тэмээ-хөгжлийн боломж, стратеги” сэдэвт үндэсний зөвлөлдөх уулзалтыг ГХЯ-нд 2023 оны  [[6 сарын 22|6 дугаар сарын 22]]-нд зохион байгуулсан юм. Зөвлөлдөх уулзалтыг Монголын ноос ноолуурын холбоо, “Монгол бактриан” нийгэмлэг, Тэмээн соёл, уралдааны холбоо, “Тэмээн соёл” ТББ, Өмнөговь аймгийн Хүнс, хөдөө аж ахуйн газар, ТЭСО групп, Баянхонгор аймгийн “Ингэн эрдэнэ” ОНӨААТҮГ дэмжин оролцжээ. Зөвлөлдөх уулзалтаас Монгол Улсын тэмээний аж ахуйг тогтвортой хөгжүүлэх, тэмээ, тэмээн соёл уламжлалыг хадгалж хамгаалах, тэмээнээс гаралтай түүхий эд, бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлийг экспортын чиг баримжаатай хөгжүүлэх, оролцогч талуудын хамтын ажиллагааг бэхжүүлэх, Монгол Улсад Дэлхийн хос бөхт тэмээний холбоог байгуулах санаачилгыг хэрэгжүүлэх, Дэлхийн тэмээний өдрийг цаашид уламжлан тэмдэглэх, НҮБ-аас зарласан Олон улсын тэмээчдийн жил /2024 он/-ийг үр бүтээлтэй өнгөрүүлэх, Монгол Улс бүс нутаг, олон улсад үр дүнтэй хамтран ажиллах чиглэлд зөвлөмж гаргав.

== Мөн үзэх ==
[[Таван хошуу мал]]

[[Ингэ]]

[[Ингэний сүү]]

[[Хоормог]]

[[Тэмээний ноос]]

[[Говь]]

[[Тэмээний магтаал]]

[[Тэмээн уралдаан]]

[[Тэмээн поло]]

[[Цагаан идээ]]

[[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь]]

[[Дорноговь аймаг|Дорноговь]]

[[Дундговь аймаг|Дундговь]]

[[Говьсүмбэр аймаг|Говьсүмбэр]]

[[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]]

[[Тэмээн жин]]

[[Монгол тэмээ]]

[[Тэмээчин]]

[[Жинчин]]

== Бусад ==
Тэмээ малладаг, тэмээ маллагч, адгуулагч хүнийг [[тэмээчин]] гэнэ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол хэлний зөв бичих дүрмийн журамласан толь |url=http://toli.gov.mn/w/cPNvMwcEg5zneJw0 |access-date=2024-05-30 |website=toli.gov.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;. Монгол хүн ботгыг хурга, ишиг шиг эрхлүүлэхийг цээрлэдэг. Учир нь өсөж том болсоноо мэдэхгүй цоройж, үсчих зэргээр хүн гэмтээх магадлалтай байдаг. 

== Гадаад холбоос ==
[https://mongoltoli.mn/print.php?opt=1&amp;ug_id=92962 Монгол хэлний их тайлбар толь: Тэмээ] 

[http://www.baabar.mn/article/tsagaan-temee Цагаан тэмээ]

[https://goviinhuld.mn/page/72 ТЭМЭЭНИЙ БУСАД АШИГ ШИМ]

[https://www.muz.gov.mn/breeds/view/3 Тэмээ: МОНГОЛ ҮҮЛДЭР]

[https://web.archive.org/web/20240528035737/https://buuvei.mn/?q=%D1%85%D3%A9%D0%B3%D0%B6%D0%B8%D0%BB-%D1%82%D3%A9%D0%BB%D3%A9%D0%B2%D1%88%D0%B8%D0%BB%2F%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D1%81%D0%BE%D1%91%D0%BB-%D1%82%D1%8D%D0%BC%D1%8D%D1%8D Малын соёл (Тэмээ)]

[https://web.archive.org/web/20240529023743/http://www.mglnews.mn/content/read/74457.htm Тэнгэрийн амьтан тэмээ эрдэнэ]

[https://montsame.mn/mn/read/267834 Дэлхийн тэмээний өдөр тохиож байна]

''[https://web.archive.org/web/20240605230024/https://newspress.mn/v1/%D0%9D%D0%B8%D0%B9%D0%B3%D1%8D%D0%BC/news/44384 Дэлхийн тэмээний өдөр тохиож байна]''

[https://gogo.mn/r/m8djo Өнөөдөр дэлхийн тэмээний өдөр]

[https://web.archive.org/web/20240605230028/https://mfa.gov.mn/74302 ДЭЛХИЙН ТЭМЭЭНИЙ ӨДӨРТ ЗОРИУЛСАН “МОНГОЛ УЛСЫН ХОС БӨХТ ТЭМЭЭ – ХӨГЖЛИЙН БОЛОМЖ, СТРАТЕГИ” ҮНДЭСНИЙ ЗӨВЛӨЛДӨХ УУЛЗАЛТ БОЛОВ]

== Эх сурвалж ==
[[Ангилал:Салаа туурайтан]]
[[Ангилал:Мал]]</text>
      <sha1>trmu336yw4lleofr153khf7ihxa0dlt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нүүрс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4349</id>
    <revision>
      <id>856389</id>
      <parentid>856147</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T02:20:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>856389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33529" sha1="etxot2rtwd4kpd5y0or0w9x4515hpb5" xml:space="preserve">[[Файл:Coal.jpg|thumb|right|250px|Нүүрс]]
{{Хадмал
|монгол_бичиг =[[Зураг:Negüresü.PNG|21px]]
|кирилл_буриад =
|кирилл_монгол =нүүрс
|кирилл_халимаг =нүүрсн
}}
[[Файл:Struktura chemiczna węgla kamiennego.svg|thumb|right|250px|Нүүрсний химийн найрлага (жишээ)]] 
'''Нүүрс''' нь хар, хар хүрэн өнгөтэй, амархан шатдаг нэгэн төрлийн &quot;&quot; шиг өнгөтэй чулуу юм. Нүүрс нь дээд ургамлын үлдэгдэл [[хүлэр|хүлэрээс]] үүсэх ба дотроо [[хүрэн нүүрс]], [[чулуун нүүрс]], [[антрацит]] гэсэн төрөлд хуваагдана. Бүрдүүлэгч үндсэн химийн элемент нь [[нүүрстөрөгч]], [[устөрөгч]] бөгөөд, [[хүчилтөрөгч]], [[хүхэр]], [[азот]] тодорхой хэмжээгээр агуулагдана. Нүүрс нь эрчим хүчний үндсэн эх үүсвэр бөгөөд нүүрсний ордыг [[уурхай|ил]] болон [[уурхай|далд уурхайгаар]] ашиглана.

Нүүрс нь Дэлхийн хэмжээнд цахилгаан эрчим хүч гарган авах хамгийн гол түүхий эд бөгөөд мөн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]]ийн гол үүсвэр болж байна. СО&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; нь [[хүлэмжийн хий]] бөгөөд [[цаг уур]]ын өөрчлөлт, [[Дэлхийн дулаарал|Дэлхийн дулаарлын]] гол шалтгаан гэж үзэж байна&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.agu.org/sci_soc/policy/positions/climate_change2008.shtml|wayback=20080513085904|text=&quot;Human Impacts on Climate&quot;|archiv-bot=2023-09-26 16:04:59 InternetArchiveBot}} [[American Geophysical Union]]. Retrieved on Sept 23rd 2008&lt;/ref&gt;. Нүүрсийг шатаах явцад [[байгалийн хий]]нээс хоёр дахин их, [[газрын тос]]ноос арай илүү хэмжээний СО&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; ялгардаг байна&lt;ref&gt; The EIA reports the following emissions in million metric tons of carbon dioxide:

* Nat gas: 5,840.07
* Petroleum: 10,995.47
* Coal: 11,357.19
For 2005 as the official energy statistics of the US Government.[http://www.eia.doe.gov/iea/carbon.html]&lt;/ref&gt;.

Монгол орон нүүрсний нөөцөөр баялаг бөгөөд одоогоор [[таамаг нөөц]] 162 тэрбум тонноор үнэлэгдэж байна.

== Нэршил ==
[[Англи хэл]]ний ''&quot;Coal&quot;'' буюу нүүрс гэдэг үг нь герман гаралтай үг ([[Герман хэл|германаар]] ''Kohle'', [[Швед хэл|шведээр]] ''kol''&lt;ref&gt;''[[Oxford English Dictionary]]'' 1989 edition&lt;/ref&gt;) бөгөөд [[нүүрстөрөгч]] (&quot;carbon&quot;) гэдэг нэр томьёо бас ижил үүсэлтэй. Модыг агааргүй орчинд халаан, түүнд агуулагдах ус, дэгдэмхий бодисыг зайлуулан, нүүрстөрөгчийн өндөр агуулгатай (нүүрстөрөгч 85-95 %), хар өнгөтэй, хөнгөн, нүх сүвэрхэг, бутрамтгай үлдэгдэл гаргаж авахыг &quot;Модны нүүрс&quot; (&quot;Charcoal&quot;) гэж нэрлэнэ.

== Нүүрсний төрөлүүд ==
* [[Хүрэн нүүрс]] (''Lignite'' мөн ''Brown coal'') нь бага хувирсан нүүрс бөгөөд ихэвчлэн дулааны цахилгаан станцaд түлш болгон хэрэглэдэг. 
* [[Чулуун нүүрс]] (''Sub-bituminous coal'' болон ''Bituminous coal'') - нүүрсний хувирлын дунд шатны бүтээгдэхүүн. Дулааны цахилгаан станцд түлш болгон хэрэглэхээс гадна зарим онцгой төрөл-[[коксжих нүүрс|коксжих нүүрсийг]] коксжуулан [[ган]]гийн үйлдвэрт хэрэглэнэ. 
* [[Хагас антрацит]] болон [[антрацит]] (''Anthracite'') - хамгийн их хувирсан нүүрс. Голчлон утаагүй түлш болгон хэрэглэнэ.

== Нүүрсний хэрэглээ ==
=== Түлшинд хэрэглэх ===
Нүүрсийг дулааны цахилгаан станцад шатааж, [[цахилгаан]], [[дулаан]] гаргаж авахад хэрэглэх ба дэлхийн нүүрсний жилийн хэрэглээ ойролцоогоор 7 тэрбум тонн. Нийт нүүрсний 75% нь цахилгаан гаргаж авахад зориулагдаж байгаа ба хамгийн том хэрэглэгч [[БНХАУ]], [[Энэтхэг]] 2 улс бөгөөд одоогийн байдлаар нэг жилд 1.7 тэрбум [[тонн]] нүүрс хэрэглэж байна. Уг бүс нутгийн нүүрсний хэрэглээ урьдчилсан тооцоогоор [[2025]] онд 2.7 тэрбумд хүрнэ гэж таамаглаж байна &lt;ref&gt;{{cite web | title=International Energy Outlook | url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/ieo/coal.html | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}&lt;/ref&gt;. Одоогийн байдлаар нүүрсний хэрэглээ 3 жил тутамд ойролцоогооор 25% нэмэгдэж байгаа нь бусад төрлийн [[Шатах ашигт малтмал|эрчим хүчний түүхий эдүүдтэй]] харьцуулахад хамгийн их хурдацтайгаар хэрэглээ нь нэмэгдэх байгаа түүхий эд болж байна.

Дэлхий дээр үйлдвэрлэж буй нийт эрчим хүчний 40%-ийг нүүрснээс гарган авч байгаа &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |title=Archive copy |access-date=2008-10-22 |archive-date=2009-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518072233/http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ба АНУ-д энэ хэмжээ 49% байна&lt;ref&gt;http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/epa/figes1.html&lt;/ref&gt;.

=== Коксжуулах ===
[[Кокс]] нь бага [[үнсжилт]], [[хүхэр|хүхрийн]] агуулгатай коксжих нүүрсийг агааргүй орчинд 1,000 &lt;sup&gt;o&lt;/sup&gt;С дээш хэмд халаан гаргаж авсан саарал өнгөтэй, нүх сүвэрхэг бүтээгдэхүүн юм. Дулаан ялгаруулах чадвар өндөр, 29.6Мж/кг. [[кокс|Коксыг]] [[төмөр|төмрийн]] [[хүдэр]] хайлуулахад түлш, мөн ангижруулагч болгон хэрэглэнэ. Нүүрсийг коксжуулах явцад коксоос гадна нүүрсний давирхай (coal tar), хөнгөн [[газрын тос|тос]], [[байгалийн хий|хий]] ялгарна.

=== Хийжүүлэх ===
[[Газрын тос]], [[шатдаг хий|хийн]] үнийн өсөлтөөс хамааран сүүлийн жилүүдэд нүүрснээс [[байгалийн хий|шатдаг хий]] болон шингэн бүтээгдэхүүн (газрын тостой адил бүтээгдэхүүн) гарган авах технологийг эрчтэй хөгжүүлж байна.

Нүүрсийг хийжүүлнэ гэдэг нь нүүрсийг өндөр даралт, температурын нөлөөн дор задлан, хийн бүтээгдэхүүн гаргаж авахыг хэлнэ. [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс]] нүүрсийг хийжүүлэх технологийг өргөнөөр хэрэглэж байгаа (ганц) орон юм.

=== Шингэрүүлэх ===
Нүүрсийг шууд болон шууд бус аргаар шингэрүүлэн [[бензин]], [[дизел|дизелийн]] түлш гарган авахад зориулсан хэд хэдэн технологи боловсрогдож, бэлэн болсон байна. 

Шууд бус аргаар шингэрүүлэх, [[Фишер Тропш технологи]] [[дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн II дайны]] үед [[Герман|Германд]] боловсрогдсон бөгөөд одоо Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улсын Сасол компани хэрэглэж байна. Уг технологи нь эхлээд нүүрсийг хийжүүлээд (тодорхой хэмжээний СО ба Н&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;-ийг нэмж), дараа нь уг хийгээ конденсацлан хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авах арга юм. Эцэст нь нүүрсустөрөгчөө дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авна.

Шууд шингэрүүлэх буюу устөрөгчжүүлэн шингэрүүлэх (''liquefaction by hydrogenation'') &quot;Бергиус&quot; технологийг Германд боловсруулсан&lt;ref&gt;Robert Haul: Friedrich Bergius (1884-1949), p. 62 in 'Chemie in unserer Zeit', VCH-Verlagsgesellschaft mbH, 19. Jahrgang, April 1985, Weinheim Germany &lt;/ref&gt; ба Дэлхийн I ба II дайны үед ашиглаж байв. Шууд шингэрүүлэх хэд хэдэн өөр технологи боловсрогдсоноос, АНУ-ын Гальф Ойл компанийн боловсруулсан SRC-I and SRC-II (''Solvent Refined Coal'') технологи&lt;ref&gt;{{cite paper | author=Cleaner Coal Technology Programme | title=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction | publisher=Department of Trade and Industry (UK) | date=October 1999 | url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | accessdate=2006-11-23 | format=PDF | archiveurl=http://web.archive.org/web/20070616133813/www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | archivedate=2007-06-16 }}&lt;/ref&gt;, [[1976]] онд Вильбурн Шроедэр (''Wilburn C. Schroeder'') нэр дээр [[патент|патентлагдсан]] NUS корпорацийн технологи зэргийг дурьдах хэрэгтэй юм. 

NUS корпорацийн устөрөгчжүүлэн, шууд шингэрүүлэх технологи нь нүүрсийг нунтаглан, хатааж, 1% [[молибдени]] [[катализатори|катализаторийн]] тусламжтайгаар өндөр [[температур]], [[даралт|даралтын]] нөлөөгөөр, бага хэмжээний хий (C3/C4), шингэн (C5-C10) - бензиний фракц, NH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;, ба CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; гаргаж авна &lt;ref&gt;{{cite paper | author=Phillip A. Lowe, Wilburn C. Schroeder, Anthony L. Liccardi | title=Technical Economies, Synfuels and Coal Energy Symposium, Solid-Phase Catalytic Coal Liquefaction Process | publisher=The American Society of Mechanical Engineers | date=1976 | page=35}}&lt;/ref&gt;. 

Нүүрснээс шингэн бүтээгдэхүүн гаргаж авах өөр нэг арга нь бага температурт [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчжүүлэх]] юм. Нүүрсийг бага температурт (450 and 700&amp;nbsp;°C) коксжуулахад, [[нүүрсний давирхай|давирхай]] нь жирийн [[нүүрсний давирхай|давирхайнаас]] (800 to 1000&amp;nbsp;°C-д [[кокс|коксжуулсанаас]]) илүү их хэмжээний хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] агуулдаг байна. Уг давирхайг дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авах боломжтой юм. 

Эдгээр бүх нүүрсийг шингэрүүлэх технологиудын сул тал нь [[газрын тос|газрын тосноос]] бензин, дизель түлш ялгаж авахаас хамаагүй илүү их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ялгаруулдаг явдал юм. Тиймээс цаашид уг технологийг их хэмжээгээр хэрэглэх тохиолдолд, нүүрсийг шингэрүүлэх явцад ялгарч буй СО2-ийг багасгах, мөн агаар мандалд цацалгүйгээр СО&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;-ийг [[азот]], эсвэл бусад хийн тусламжтайгаар шингэрүүлэх зэрэг аргаар шийдэх хэрэгтэй гэж үзэж байна. 

Нүүрсийг шингэрүүлэх нь нэгэн төрлийн нөөц технологи бөгөөд, газрын тосны нөөц, олборлолт багасан, эрэлт их хэмжээгээр нэмэгдсэн үед хэрэглэх боломжтой юм. Зарим судлаачдийн тооцоогоор, газрын тосны үнэ 35 ам.доллар/баррель орчим (болон түүнээс дээш) байгаа тохиолдолд, [[АНУ]] дотоодынхоо нүүрснээс бензин гаргаж авах нь эдийн засгийн хувьд ашигтай гэж гарсан байна&lt;ref&gt;{{cite web | title=Diesel Fuel News: Ultra-clean fuels from coal liquefaction: China about to launch big projects - Brief Article | url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477 | accessmonthday= September 9 |accessyear= 2005 }}&lt;/ref&gt;. Хэдийгээр 35 ам.доллар/баррель гэдэг урт хугацааны [[газрын тос]]ны дундаж үнээс өндөр байгаа ч, яг одоогийн байдлаар газрын тосны үнэ үүнээс өндөр байгаа билээ. Одоо хэрэглэгдэж буй нүүрс шингэрүүлэх технологиудын талаархи Вилиамс, Ларсон (Williams and Larson, 2003) нарын тайлангаас үзэхэд, [[Хятад|Хятадад]] нүүрснээс гарган авч буй шингэн бүтээгдэхүүний өөрийн өртөг 25-35 ам.доллар/баррель байна.


== Сөрөг нөлөө ==
=== Нүүрсний уурхай, олборлолт ===
[[Файл:Coal mine Wyoming.jpg|thumb|Нүүрсний ил уурхай, [[Вайомин муж]], [[АНУ]]]]

[[уурхай|Нүүрс олборлолт]] байгальд муугаар нөлөөлдөг. Нүүрсний уурхайд хөрс хуулалтын дараа, нүүрсэнд агуулагдах [[пирит]] (төмрийн сульфид) нь [[ус]], [[агаар|агаарын]] [[хүчилтөрөгч|хүчилтөрөгчтэй]] урвалд орж, [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уурхайн усыг шүүрүүлэх явцад уг [[хүхрийн хүчил]] гадагшлах ба уурхайн овоолго дахь [[пирит]] ч борооны устай урвалд орон удаан хугацааны туршид, тасралтгүй хүхрийн хүчил үүсгэсээр байдаг. Хүхрийн хүчил нь [[хөрс]], [[хөрсний ус|хөрсний усанд]] нэвчин, улмаар урсгал болон тогтмол усны [[рН]]-ын хэмжээг өөрчилж, [[амьтан]], [[ургамaл|ургамaлыг]] хордуулах ба улмаар мөхөхөд хүргэнэ. Ялангуяа усны амьтад рН-ийн өөрчлөлтийг тэсвэрлэдэггүй байна. 1930-аад оны үед, АНУ-ын нүүрсний [[уурхай|уурхайнуудын]] олборлолтын явцад, жилд 2.3 сая тн хүхрийн хүчил үүсдэг байсан гэсэн тооцоо байдаг. 1960-аад оны үед зөвхөн Огайо голын савд (the Ohio River), олборлолт хийж буй 1200 уурхайгаас жилд 1.4 сая тн [[хүхрийн хүчил]] гадагшилдаг байв.

=== Нүүрсийг шатаах ===
Бусад [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалуудтай]] адил, нүүрсийг шатаах явцад их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;), азотын исэлүүд (NO&lt;sub&gt;x&lt;/sub&gt;), [[хүхрийн давхар исэл]] (SO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ялгарна. [[Хүхрийн давхар исэл]] хүчилтөрөгчтэй урвалд орон [[хүхрийн гуравч исэл]] (SO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;), улмаар [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уг хүхрийн хүчил нь борооны усыг хүчиллэгжүүлнэ. [[Хүчиллэг бороо]] нь химийн идэмхий шинжтэй, амьд байгаль болон хүний биед үлэмж хортой. 

Нүүрсний цахилгаан станцаас үлэмж хэмжээний (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;), мөн ажиллаж байгаа болон хаагдсан уурхайгаас нилээдгүй хэмжээний [[метан]] ялгарах ба эдгээр нь [[дэлхийн цаг уурын дулааралт|дэлхийн цаг уурын дулааралтын]] гол шалтгаан болж байна&lt;ref&gt;http://www.columbia.edu/~jeh1/2007/IowaCoal_20071105.pdf&lt;/ref&gt;. Нүүрсэнд агуулагдах [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчийн]] хэмжээ [[газрын тос|газрын тосныхоос]] илүү бөгөөд бусад хортой хольцыг нүүрснээс салгах нь тосныхоос илүү төвөгтэй. Зөвхөн АНУ-д нүүрсний цахилгаан станцын хорт хаягдлаас болон жил бүр хэдэн арван мянган хүмүүс нас барж байгаа гэсэн судалгаа байна&lt;ref&gt;{{cite web | title=Deadly power plants? Study fuels debate | url=http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ | accessmonthday=September 4 |accessyear=2006}}&lt;/ref&gt;. Сүүлийн үед цахилгаан станцын хортой хаягдалыг багасгах талаар нилээдгүй туршилт судалгаа хийж байна. Жишээлбэл, станцаас ялгарч буй [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;]] цуглуулан, [[нүүрстөрөгч]]ийг ялгаж, хадгалах технологи юм (одоогоор хэрэглэгдэж эхлээгүй). 

Нүүрс болон түүний хаягдалд (шатаах явцад ялгарах хий болон үнсэнд) [[хүнцэл]], [[хар тугалга]], [[меркури]], [[никель]], [[ванади]], [[берилли]], [[кадми]], [[бари]], [[хром]], [[зэс]], [[молибден]], [[цайр]], [[селени]], [[ради]] зэрэг [[хүнд металууд]], мөн бага хэмжээгээр [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[тори]] зэрэг байгальд тааралдах [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисыг]] агуулдаг &lt;ref&gt;{{cite web | title=Coal Combustion | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Radioactive Elements in Coal and Fly Ash, USGS Factsheet 163-97 | url=http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2006-12-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061209214403/http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; . Эдгээр нь, ялангуяа [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисууд]], байгаль дээр нүүрсэнд агуулагдахдаа сарнимал, бага хэмжээтэй байх ч, их хэмжээний нүүрсийг шатаах явцад хуримтлагдан, зарим тохиолдолд атомын цахилгаан станцын хаягдлаас өндөр цацраг идэвхит бодисын агуулгатай байх тохиолдол бий &lt;ref&gt;{{cite web | title=Coal Combustion: Nuclear Resource or Danger | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=October 16 | accessyear=2006 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. 

Нүүрс нь дэлхийн цаг уурын өөрчлөлт болон агаарын бохирдлын талаар хяналт султай нутаг дэвсгэрт хүний эрүүл мэндэд маш сөргөөр нөлөөлж байгаа болно.

== Энергийн хэмжээ ==
Нүүрсний ялгаруулах [[энерги|энергийн]] хэмжээ ойролцоогоор 24 Мж/кг &lt;ref&gt;{{cite web | last = Fisher | first = Juliya | title = Energy Density of Coal | work = The Physics Factbook | url = http://hypertextbook.com/facts/2003/JuliyaFisher.shtml|accessdate = 2006-08-25 }}&lt;/ref&gt;, хэрэв kW-цаг -аар хэмжвэл 6.67 kW-цаг/кг болно. Нүүрсний цахилгаан станцын ашигт ажиллагааны коэффициент 30%. Өөрөөр хэлбэл 1 кг нүүрс шатаахад ялгарах 6.67 kW-цаг энергийн 30% буюу 2.0 kW-ц нь цахилгаан эрчим хүч болон хувирна.

Жишээ нь, 100W-ийн компютер нэг жилд 876 kW-ц (100 W × 24 цаг × 365 {өдөр} = 876000 W-ц = 876 kW-ц) эрчим хүч хэрэглэнэ. Энэ хэмжээний эрчим хүчийг гарган авахын тулд : 876 kW-цаг/2.0 kW-цаг = 438 кг нүүрс зарцуулна&lt;ref&gt;A similar result, using a lightbulb instead, see&lt;br /&gt;{{cite web
  | title = How much coal is required to run a 100-watt light bulb 24 hours a day for a year?
  | work = Howstuffworks
  | url = http://science.howstuffworks.com/question481.htm
  | accessdate = 2006-08-25 }}&lt;/ref&gt;. Гэхдээ цахилгаан дамжуулах үед гарах шугамын цахилгаан эсэргүүцлийн алдагдлыг (5 - 10%) тооцвол үүнээс илүү хэмжээний цахилгаан (нүүрс) хэрэгтэй болох юм.

== Нүүрстөрөгчийн хэмжээ ==
Нүүрсэнд агуулагдах нүүрстөрөгчийн хэмжээ хамгийн багадаа 50% буюу 1кг нүүрс 0.5кг-с дээш хэмжээний нүүрстөрөгч агуулна. байна. 0.5kg/12kg kmol&lt;suр&gt;-1&lt;/suр&gt; = 1/24kmol, 1 mol N&lt;sub&gt;A&lt;/sub&gt; -тэй ([[Авогадрогийн тоо]]) тэнцүү. Энэ агаарын хүчилтөрөгчтэй нэгдэн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] үүсгэх ба (12 + 16 × 2 = жин(CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) = 44 кг/кмоль) болно. 1 кг нүүрс шатаахад, 1/24 кmol [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;]] ялгарах ба 1/24 кmol х 44 kг/kmol = 11/6 кг буюу ойролцоогоор 1.83 кг CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; болно.

1 кг нүүрсний 29.9% нь 2 kW-ц цахилгаан болон хувирах учир бид 1 kW-ц цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээ тутамд 0.370 kg(CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) үүсгэж байна&lt;ref&gt;[http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/page/co2_report/co2report.html CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; Emissions Report&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;.

== Нүүрсний гүний шаталт ==
Нүүрсний давхраас ой, хээрийн түймэр болон, уурхайн дотоод шаталтын улмаас газрын гүнд шатна &lt;ref&gt;{{cite web | title=Sino German Coal fire project | url=http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2020-05-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200516134445/https://web.archive.org/web/20050830091254/http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web | title=Committee on Resources-Index | url=http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2005-08-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050825231038/http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2016-08-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160829162308/https://web.archive.org/web/20060218013724/http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Нүүрсний гүний шаталтын улмаас БНХАУ-д жил бүр 109 сая тн нүүрс шатаж, 200 сая тн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] ялгарч байна. Энэ нь дэлхийн хэмжээнд [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалаас]] үүсэж буй нийт CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;-ийн 2-3% юм. 

АНУ-ын Пенсилвани мужийн хаагдсан нүүрсний уурхайд байрлаж байсан хогийг шатаасны улмаас [[1962]] онд эхэлсэн нүүрсний давхраасын гүний шаталт одоо хүртэл үргэлжилсээр байна. 

Австралийн &quot;Шатаж буй уул&quot;-ыг (Burning Mountain) галт уул гэж үздэг байв. Гэвч энэ нь сүүлийн 5,500 жилийн турш шатсаар байгаа нүүрсний гүний шаталтаас үүссэн утаа, үнс болохыг тогтоосон байна &lt;ref&gt;{{cite web | title=Burning Mountain Nature Reserve | url=http://www.nationalparks.nsw.gov.au/parks.nsf/ParkContent/N0503?Opendocument&amp;ParkKey=N0503&amp;Type=xo | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}&lt;/ref&gt;.

== Дэлхийн нүүрсний нөөц ==
[[Файл:Coal mine in Dhanbad, India.jpg|thumb|Энэтхэгийн Жакарканд уурхай. Энэтхэгт Дэлхийн нүүрсний нөөцийн 10% ноогдоно.]]

[[1996]] оны үнэлгээгээр дэлхийн нийт олборлож болох нөөцийг нэг [[грамм|эксаграмм]] (1 × 10&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt; кг буюу 1 триллон тн)-аар, түүний хагас нь чулуун нүүрс гэж үнэлсэн байна. Уг хэмжээний нүүрснээс гаргаж авах энергийн хэмжээг нь 290 зеттажоул &lt;ref&gt;Sustainable Energy&quot; 2005 page 303 The MIT Press by Jefferson W. Tester et al. ISBN 0-262-20153-4&lt;/ref&gt;, дэлхийн жилийн хэрэглээг 15 терраватт гэвэл &lt;ref&gt;BP2006 energy report, and US EIA 2006 overview&lt;/ref&gt;, 600 жил хүрэлцэх хэмжээний нөөц юм. 

Английн [[Бритиш Петролеум]] компанийн 2005 оны эцсээр хийсэн тооцоогоор, дэлхийн нүүрсний нөөц 909,064 сая тн-оор үнэлэгдсэн байна. [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Оросын Холбооны Улс]], [[Австрали]], [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] зэрэг орнууд нүүрсний ихээхэн нөөцтэй юм. 

{| {{prettytable}}  
|+ '''Нүүрсний нийт нөөц, [[1999]] оны байдлаар (сая тн)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |title=Archive copy |access-date=2007-06-28 |archive-date=2007-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070127034512/http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;'''
|-
| width=&quot;100pt&quot;|'''Орон'''
| width=&quot;120pt&quot;|'''[[чулуун нүүрс|Битумжсан нүүрс]]''' ([[антрацит]] багтсан)
| width=&quot;120pt&quot;|'''[[чулуун нүүрс|Хагас битумжсан нүүрс]]''' 
| width=&quot;120pt&quot;|'''[[Хүрэн нүүрс]]''' 
| width=&quot;100pt&quot;|'''Нийт''' 
|- 
|[[Америкийн Нэгдсэн Улс]] ||115891||101021||33082||249994
|- 
|[[Оросын Холбооны Улс]] ||49088||97472||10450||157010
|- 
|[[Хятад]] ||62200||33700||18600||114500
|- 
|[[Энэтхэг]] ||82396||||2000||84396
|- 
|[[Австрали]] ||42550||1840||37700||82090
|- 
|[[Герман]] ||23000||||43000||66000
|- 
|[[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] ||49520||||||49520
|- 
|[[Украин]] ||16274||15946||1933||34153
|- 
|[[Казахстан]] ||31000||||3000||34000
|- 
|[[Польш]] ||20300||||1860||22160
|}

== Нүүрс экспортлогч орнууд ==
{| {{prettytable}}
|+ '''Нүүрсний экспорт, орон болон жилээр (сая тн)'''&lt;ref&gt;http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/supplement/pdf/suptab_114.pdf &lt;/ref&gt;
|-
| width=&quot;130pt&quot;|'''Орон'''
| width=&quot;100pt&quot;|'''2003'''
| width=&quot;100pt&quot;|'''2004''' 
|- 
| [[Австрали]] 
| 238.1 
| 247.6 
|-
| [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] 
| 43.0 
| 48.0
|- 
| [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] 
| 78.7 
| 74.9 
|-
| [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Хуучин Зөвлөлт Холбоот Улс]] 
| 41.0 
| 55.7 
|-
| [[Польш]] 
| 16.4 
| 16.3 
|-
| [[Канад]] 
| 27.7 
| 28.8 
|-
| [[Хятад]] 
| 103.4 
| 95.5 
|-
| [[Өмнөд Америк]]
| 57.8 
| 65.9 
|-
| [[Индонез]] 
| 107.8 
| 131.4 
|-
| '''Нийт''' 
| '''713.9''' 
| '''764.0''' 
|}

[[Файл:Tagebau Garzweiler Panorama 2005.jpg|center|1000px|thumb|Германы Гарцвайлер дахь нүүрсний ил уурхай. Өндөр нарийвчлалтай дэлгэмэл зураг.]]

== Бусад холбоотой сэдвүүд ==
* [[Шатах ашигт малтмал]]
* [[Дэлхийн дулаарал]] 
* [[Газрын тос]]
* [[Геологи]]
* [[Шингэрүүлсэн байгалийн хий]]

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

== Цахим холбоос ==
* [https://web.archive.org/web/20080119164838/http://www.coalonline.org/site/coalonline/content/home Coal Online] Утаагүй түлш боловсруулах технологийн талаар
* [https://web.archive.org/web/20110225003728/http://www.worldcoal.org/ World Coal Institute] Дэлхийн нүүрсний хүрээлэн
* [http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ MSNBC report on coal pollution health effects in the United States] 
* [https://web.archive.org/web/20050621112309/http://www.uic.com.au//nip83.htm Clean coal technologies] Нүүрс боловсруулах технологи
** [https://web.archive.org/web/20100809105829/http://www.jcoal.or.jp/overview_en/gijutsu.html Advanced methods of using coal] 
* [https://web.archive.org/web/20130303040016/http://www.fe.doe.gov/programs/fuels/hydrogen/Hydrogen_from_Coal_R%26D.html USDOE Hydrogen from Coal Research] Нүүрснээс устөрөгч ялгах
* [http://smtc.uwyo.edu/coal/ Wyoming Coal] Вайомингийн Их Сургуулийн вэб хуудас
* [https://web.archive.org/web/20070704031944/http://www.our-energy.com/coal_en.html Coal - origin, purification and consumption] Нүүрсний гарал үүсэл, баяжуулалт, хэрэглээ 
* [https://web.archive.org/web/20071206003202/http://www.stoke.gov.uk/ccm/museums/museum/2006/gladstone-pottery-museum/information-sheets/coal-in-north-staffordshire.en History of coal seams and the practice of coal mining in North Staffordshire, UK]

[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]
[[Ангилал:Ашигт малтмалын геологи]]
[[Ангилал:Нүүрс| ]]
[[Ангилал:Нүүрсний уурхай]]
[[Ангилал:Шатах ашигт малтмал]]</text>
      <sha1>etxot2rtwd4kpd5y0or0w9x4515hpb5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Оман</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6386</id>
    <revision>
      <id>856391</id>
      <parentid>856149</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T02:22:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>856391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26166" sha1="6g6p9j4zbcy1y3tn9xj7qvmhejmzz8b" xml:space="preserve">{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Оманы Султант Улс
| common_name            = Оман
| native_name            = {{native name|ar|سلطنة عُمان|italics=off}}&lt;br /&gt;''{{transliteration|ar|Salṭanat ʻUmān}}''
| image_flag             = Flag of Oman.svg
| flag_type              = [[Оманы төрийн далбаа|Далбаа]]
| image_coat             = National emblem of Oman.svg
| symbol_type            = [[Оманы үндэсний сүлд|Үндэсний сүлд]]
| national_anthem        = {{lang|ar|نشيد السلام السلطاني}}&lt;br /&gt;&quot;[[Оманы төрийн дуулал|ас-Салам ас-Султани]]&quot;&lt;br /&gt;&quot;Султаны ёсолгоо&quot;{{parabr}}{{center|[[File:Peace to the Sultan (نشيد السلام السلطاني).ogg]]}}
| image_map              = File:Oman (better) (orthographic projection).svg
| map_caption            = Арабын хойг дахь Оманы байршил (хар ногоон)
| capital                = [[Маскат]]
| coordinates            = {{Coord|23|35|20|N|58|24|30|E|type:city}}
| largest_city           = capital
| official_languages     = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=Basic Statute of the State promulgated by Royal Decree 101/96 |url=https://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |website=MINISTRY OF JUSTICE AND LEGAL AFFAIRS |access-date=2023-07-10 |archive-date=2020-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707234954/http://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| religion               = {{tree list}}
*88.9% [[Оман дахь лалын шашин|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]])
**47.2% [[Суннит Ислам|Суннит]]
**35.2% [[Ибадит Ислам|Ибадит]] 
**6.5% [[Шиит Ислам|Шиит]]
*5.5% [[Оман дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] 
*3.6% [[Оман дахь христийн шашин|Христ]]
*2% [[Оман дахь шашин шүтлэг|Бусад]]&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=171c | title=National Profiles }}&lt;/ref&gt;
| religion_year          = 2020
| demonym                = [[Оманчууд]]
| government_type        = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Исламын улс|Исламын]] [[хэмжээгүй эрхт хаант засаг]]
| leader_title1          = [[Оманы удирдагчдын жагсаалт|Султан]]
| leader_name1           = [[Хейсам бен Тарик]]
| leader_title2          = [[Оманы хунтайж|Хунтайж]]
| leader_name2           = [[Тейязин бин Хейсам]]
| legislature            = [[Оманы Зөвлөл]]
| upper_house            = [[Оманы Төрийн зөвлөл|Төрийн зөвлөл (Мажлис аль-Давла)]]
| lower_house            = [[Оманы Зөвлөлдөх Ассамблей|Зөвлөлдөх Ассамблей (Мажлис аль-Шура)]]
| sovereignty_type       = Түүх
| established_event1     = [[Бану Азд|Азд]] омгийн нүүдэл
| established_date1      = 130
| established_event2     = Аль-Жуланда
| established_date2      = 629
| established_event3     = {{nowrap|[[Имамат Оман|Имамат]] улс байгуулагдав&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Oman|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|publisher=MSN Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028154443/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|archive-date=28 October 2009|quote=In 751 Ibadi Muslims, established an imamate in Oman. Despite interruptions, the Ibadi imamate survived until the mid-20th century.|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;}}
| established_date3      = 751
| established_event4     = [[Набаны улс]]
| established_date4      = 1154
| established_event5     = [[Португалын Оман]]
| established_date5      = 1507–1656
| established_event6     = [[Ярубын улс]]
| established_date6      = 1624
| established_event7     = [[Аль-Саид]]ын угсаа
| established_date7      = 1744
| established_event8     = [[Маскат-Оман]]
| established_date8      = 1 сарын 8, 1856 он
| established_event9     = [[Жабал-Ахдарын дайн]]
| established_date9      = 1954–1959
| established_event10    = [[Дофарын бослого]]
| established_date10     = 1963 оны 6 сарын 9 – 1976 оны 3 сарын 11
| established_event11    = Оманы Султант Улс
| established_date11     = 8 сарын 9, 1970 он
| established_event12    = НҮБ-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 299-р тогтоол|элсэв]]
| established_date12     = 10 сарын 7, 1971 он
| established_event13    = [[Оманы үндсэн дүрэм|Одоогийн үндсэн хууль]]
| established_date13     = 1 сарын 6, 2021 он&lt;ref&gt;{{cite web |title=Oman |url=https://carnegieendowment.org/2010/07/15/oman-pub-41227 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |access-date=31 December 2021 |date=15 July 2010}}&lt;/ref&gt;
| area_km2               = 309,500
| area_rank              = 70
| area_sq_mi             = 119,498 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water          = бага
| population_estimate    = {{UN_Population|Oman}}{{UN_Population|ref}}
| population_census      = 2,773,479&lt;ref name=&quot;2010Census&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |title=Final Results of Census 2010 |publisher=National Center for Statistics &amp; Information |access-date=7 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518190005/http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |archive-date=18 May 2013 }}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = {{UN_Population|Year}}
| population_estimate_rank = 125
| population_census_year = 2010
| population_density_km2 = 15
| population_density_sq_mi = 40 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| population_density_rank = 177
| GDP_PPP                = {{increase}} $165.947&amp;nbsp;тэрбум&lt;ref name=imf2&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=64&amp;pr.y=5&amp;sy=2017&amp;ey=2024&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=449&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=20 October 2019}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2022
| GDP_PPP_rank           = 78
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} $35,286
| GDP_PPP_per_capita_rank = 71
| GDP_nominal            = {{increase}} $110.127&amp;nbsp;тэрбум&lt;ref name=imf9&gt;{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&amp;s=NGDPD,&amp;sy=2022&amp;ey=2022&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1  |title=World Economic Outlook Database, April 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date= August 22, 2022 }}&lt;/ref&gt;
| GDP_nominal_year       = 2022
| GDP_nominal_rank       = 66
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $23,416
| GDP_nominal_per_capita_rank = 55
| Gini                   = 30.75 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year              = 2018
| Gini_change            = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |title=Urban – Gini index – Omani – Total |publisher=The National Centre for Statistics and Information, Sultanate of Oman |access-date=20 May 2018 |archive-date=21 Тавдугаар сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180521021256/https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank              = 
| HDI                    = 0.816 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year               = 2021 &lt;!--Please use the year to which the HDI refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = increase&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 54
| currency               = [[Оманы риал]]
| currency_code          = OMR
| time_zone              = [[Персийн Булангийн Стандарт Цаг|GST]]
| utc_offset             = +4
| date_format            = өө.сс.жжжж
| drives_on              = Баруун
| calling_code           = [[+968]]
| cctld                  = [[.om]], [[عمان.]]
| official_website       = [http://www.oman.om www.oman.om]
}}

'''Ома́н''', бүтэн нэрээрээ '''Оманы Султант Улс'''  ([[Араб хэл|араб.]] سَلْطَنَةُ عُمَان‎ [saltˤaˈnaːt(u) ʕʊˈmaːn]) —  [[Өрнөд Ази]]д [[Арабын хойг|Арабын хойгт]] оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм.

Оман улс [[Арабын тэнгис]] болон [[Оманы булан|Оманы булангаар]] хүрээлүүлдэг далайд гарцтай. Хуурай газраар [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араб Нэгдсэн Эмират]], [[Саудын Араб]], [[Йемен]]тэй хиллэдэг. [[Ормузын хоолой]]н тал хагасыг хянаж, [[Иран]], [[Пакистан]]тай усаар хиллэнэ. [[Мусандам]] хойг нь үндсэн биеэс тусдаа оршдог.

309 мянган км² газар, 4.6 сая хүн амтай. [[Маскат]] нийслэлтэй, томоохон хотууд нь- [[Сиб]], [[Низва]] зэрэг юм. 

Тэнгисийн эрэг, [[цөл]] бүхий Оманд [[Арабчууд|араб угсаатан]] голлон амьдардаг. Хүн амын тал хувь нь Оманы иргэн, тал нь гадаад улсын иргэн байдаг ажээ. Албан бичигт [[араб хэл]]ийг хэрэглэнэ. [[Лал]] шашны [[ибадит]] урсгал зонхилдог ганц орон юм.

Оманд эртнээс хүн амьдарсан ба нутгийн гүнд овог аймаг буюу шашны тэргүүн [[имам]]ын мэдлийн улс, харин эргээр худалдаачин буюу [[султан]]ы улс оршин байв. 17-р зуунаас Оманы султан хүчирхэгжиж [[Португал]], [[Британи]]тай зэрэгцэн газар тэнгис гатлан газар колоничлох болсон ба [[Дорнод Африк]]ийн [[Занзибар Султант улс|Занзибарт]] султан амьдран суужээ. Маскат худалдааны боомт хот байсаар байв. 1959 онд султан улсын цор ганц удирдагч болсон. Оман Британийн дэмжлэгийг авсан, уламжлалт харилцаатай. Хэмжээгүй эрхт [[хаант засаг]]тай. [[Кабус]] султан 1970 оноос хойш төр барьж, парламентат ёсыг үүсгэж, эдийн засгийг чөлөөлжээ. Оман [[газрын тос]] экспортолдог, өндөр орлоготой орон юм.

{{Олон нэр
|хэл1           = Монгол‎‎ бичиг
|бичиг1         = Оман &lt;sup&gt;кирил&lt;/sup&gt;
|хэл2           = [[латин үсэг|Араб үсэг]]
|бичиг2         = عمان &lt;sup&gt;араб&lt;/sup&gt; → ''Уман'' 
|хэл3           = [[латин үсэг|Латин үсэг]]
|бичиг3         = Oman &lt;sup&gt;англи&lt;/sup&gt;
|хэл4           = [[кирил үсэг|Кирил үсэг]]
|бичиг4         = Оман &lt;sup&gt;орос&lt;/sup&gt; 
|тэмдэглэл      = 
}}

== Газар зүй ==

Оман 309,500 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|71-р том]] орон юм. 

[[Зураг:Oman_Topography.png|thumb|left|150px|Физик газрын зураг]]
[[Зураг:Oman-Oasis.jpg|thumb|left|150px|Цөлийн баян бүрд]]

=== Байрлал ===
Оман хойд өргөргийн 16° — 28°, зүүн уртрагийн 52° — 60° дотор [[Өрнөд Ази]], [[Өрнөд өмнөд Ази]]д хамааран [[Арабын хойг]]ийн дорнод өмнөд хязгаарт байна. Эргийн урт - 3165 км. Дорнод талаараа [[Оманы булан]], өмнөд талаараа [[Арабын тэнгис]]ийн эрэгтэй. Өрнөд талаараа [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араын Нэгдсэн Эмират улстай]] -410 км, [[Саудын Араб]]тай -676 км, [[Йемен]]тэй -288 км урт зурвасаар хиллэдэг. Умард үзүүр [[Мусандам]] хойг нутгийн бусад хэсгээс салангид, [[Ормузын хоолой]]н эрэгт байдаг. 

=== Газрын тогтоц ===
Оманы газар нутгийн 82% [[Арабын цөл]]ийн хэсэг байна. 15% нь уул нуруу, 3% нь эргийн нам зурвас байна. [[Руб эль-Халийн цөл]] нь Арабын хойгийн цөм хэсгээс Оманыг тусгаарладаг байгалийн бартаа юм. 

Дорнод эргээр [[Хажарын нуруу]] Мусандам хойгоос [[Сур хот]] хүртэл нумран тогтжээ. Хажар нуруу эрэг хоёрын дундуур [[Батина]] нутаг байна. Оманы эрэг дагуух арлаас том нь [[Масира]] юм. Оманы хамгийн өндөр цэг нь [[Шам]] (3000 м) бол нам доор цэг нь тэнгисийн эрэг болно. 

=== Цаг уур ===
Оман хуурай, халуун, тэнгисийн чийглэг уур амьсгалтай. Дунджаар 30 °C - 40 °C хална. 

Жилийн хур тунадас [[Маскат]] хавьд 100 мм, уулархаг нутгаар 400 мм унадаг.

== Хүн ам зүй ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px&quot;
|-
! style=&quot;width:50px;&quot;| Он !! Хүн ам
|-
| 1950 ||  456,000
|-
| 1970 || 732,000
|-
| 1990 || 1,868,000
|-
| 2010 || 2,782,000
|-
| 2016 || 4,550,538
|}
[[Зураг:Population pyramid of Oman 2015.png|thumb|left|150px|Нас хүйсний зураг]]

Оманы хүн амын 80 орчим хувь нь арабууд юм. Тэднийг хоёр бүлэгт хуваадаг: эртний үед Йеменээс нүүж ирсэн омгийн үр удам багтдаг Араб-Ариба (&quot;цэвэр арабууд&quot;) болон Муста-Ариба (&quot;холимог арабууд&quot;). 

Оман улсад 2021 оны байдлаар  3,694,755 хүн оршин сууж байна. Хүн амын 87% нь хотын оршин суугчид. 

Хүн амын дунд 0-14 насны багачууд 22%, 15-64 насны хөдөлмөрийн чадвартан 75%, 65-аас дээш өндөр настан 2%-ийг бүрдүүлж байна. 

Дундаж наслалт - 74 жил. Хүйсийн харьцаа - 1.46 эр/эм. Хүн амын жилийн өсөлт - 2.2%. Хүн амын 91% бичиг үсэгт тайлагдсан. Эрэгтэйд 93%, эмэгтэйд 85% байна. 

[[Зураг:Bedouin family-Wahiba Sands.jpg|thumb|left|180px|Бедуйн айл]]
[[Зураг:Oman_(124).jpg|thumb|left|180px|1899 он. Оманы айл]]
=== Ард түмэн ===
Оманы 2.3 сая оршин суугч нь Оманы иргэн, 2.2 сая нь гадаадын иргэн, цагаач байна. Хүн амын дунд [[араб угсаатан]] олонх бөгөөд тэнгисийн худалдааны мөрөөр холбогдсон [[балуч ястан|балуч]], [[Энэтхэг]], [[Пакистан]], [[Шри Ланка]], [[Бангладеш]], [[Африк]] гаралтай хүмүүс цөөнх байна. 

=== Хэл бичиг ===
Оман улсад [[араб хэл]]ийг албан ёсноо хэрэглэнэ. [[Араб үсэг|Араб үсгээр]] бичдэг. Мөн [[балуч хэл|балуч]], [[хинди хэл|хинди]] зэрэг хэл хүн амын цөөн хэсэгт хэрэглэгдэнэ. [[Англи хэл]]ийг гуравдагч хэл болгон бага сургуульд зааж сургадаг. Гудамж, замын хаяг тэмдэг араб, англи хос бичигтэй.

=== Шашин шүтлэг ===

Оманы хүн амын 86% нь [[лал]] шашин шүтдэг. Ибадит урсгал зонхилж, цөөнхөд суннит, шийт ёс мөрдөгдөнө. 

Хүн амын 6% [[христийн шашин|христ]], 5% [[хиндү шашин|хиндү]], 1% [[буддын шашин|буддын]] шашин шүтлэгтэй. 

=== Хот суурин ===
[[Зураг:Ruwi quarter in Mascat, Oman.jpg|thumb|left|180px|[[Маскат]]]]
Оманы хүн амын 71% хот газар суудаг. Томоохон хотоос дурдвал: 
{|class=&quot;wikitable&quot;
|+ 
|- valign=&quot;top&quot;
|
* [[Маскат]] (797,000 хүнтэй)
* [[Сиб]] (237,816)
* [[Салала]] (163,140)
* [[Баушар]] (159,487)
||
* [[Сухар]] (108,274)
* [[Сувайк]] (107,143)
* [[Ибри]] (101,640)
* [[Сахам]] (89,327)
|}

== Түүх ==
=== Эртний үе ===
[[Зураг:World Heritage Grave Al Ayn Oman.JPG|thumb|left|180px|Аль-Айн агуй нь дэлхийн соёлын өвд багтжээ]]
Оманд [[Африк]]ийн дорно умар эрэгт олдсон чулуун зэвсгийн олдвортой төстэй НТӨ 100,000 оны үед хамаарах [[чулуун зэвсэг]] хэрэглэл 2011 онд олдсон. [[Ибри]] хотын ойрх Дереазед НТӨ 8000 оны үеэс [[газар тариалан]] эрхэлсэн, хүний ул мөр байна. 

[[Шумер]]ийн цаг тооны бичигт [[зэс]]ийн уурхай бүхий Оманы нутгийг «Маган» гэдэг байв. 

Оманы нутаг түүхийн хувьд хоёр хэсгээс бүрдсээр 20-р зуунтай золгосон. Нэг нь [[имам]]ын захиргааны дотор газар, нөгөө нь [[султан]]ы захиргааны эргийн газар. Олон газраас ирэл гарвалтай [[араб угсаатан|араб]] угсаатан зонхилон амьдарч ирсэн. [[Йемен]]ы Уман нутгаас ихэнх нь иржээ. 

НТӨ I мянганд Оманы [[Сохар]] зэрэг эргийн хот суурин [[Ахемен]], [[Парфын улс|Парф]], [[Сасан]] зэрэг [[перс]] улсын мэдэлд байв. Дотор Оманд нутгийн хүмүүс амьдарч байв. Загас, мал аж ахуй голчлон эрхэлж байв.

=== Дотор Оман ===
[[Зураг:Maskat &amp; Oman map.png|thumb|right|180px|Оманы хоёр нутаг]]
7-р зуунд зөнч [[Мухаммед]]ийн илгээсэн Зайд ибн Харита Оманд [[лал]] шашныг дэлгэрүүлэв. Лал шашны [[ибадит]] урсгал 8-р зуунаас өнөөг хүртэл нутгийн ардын гол ёс дэг болсон. Идабит ёсонд шашны тэргүүн имамын хүч нөлөө их бөгөөд 1970 он хүртэл Дотор Оманы овог аймгийн ноёд имамд захирагдаж байв. 

Оманыг [[Кармат]] (931-932), [[Буи]] (967-1053), [[Сельжук]] (1053-1154) зэрэг харь улс халдан эзэлж байв.

Дотор Оманд [[Набаны улс]] (1154-1470), [[Ярубын улс]] (1624-1742) зэрэг нутгийн имамт улс оршин тогтножээ. 

=== Эргийн Оман ===
[[Зураг:Sultan's_Palace,_Zanzibar.JPG|thumb|left|180px|19-р зуунд баригдсан [[Занзибар]] дахь султаны харш]]
1515-1650 онд [[Маскат]] нь [[Португал]]ын колони байсан ба Ярубын улс Маскатыг буцаан авч, Дорно Африк дахь Португалын колониудыг авч боол худалдаалах болсон. 1719 онд хаан ширээ залгамжлах будлианаас дайтсаар 1742 онд [[Аль-Саид]]ын угсааныхан султан суусан нь одоо ч хэвээр байна. 

Дайнаар алдагдсан нутгуудаа эргүүлэн авч [[Султан Саид ибн]] султан Дорно Африкийн [[Занзибар]] арлыг болон Пакистан дахь [[Гвадар]]ыг эзэмшиж, [[боолын худалдаа]]наас орлого олж байв. Султаныг нас барахад хоёр хүү нь улсыг [[Маскат-Оман]], Занзибар гэж хоёр салгав. Мөн Аззам нь өөрийгөө имам өргөмжилж зарим аймгийн дэмжлэгийг олов. Маскат-Омантай [[Британийн эзэнт гүрэн|Британи]] дотно харилцаж байв. 

Султанд олон улстай харилцах эрх байсан бөгөөд 1920-оод оны газрын тосны гэрээнд Оманыг бүхэлд нь төлөөлж гарын үсэг зурсан.

Султан болон имамын зөрчилдөөн явагдсаар байсан. [[Жабал-Ахдарын дайн|1954-1959 онд]] иргэний дайн болж султан [[Низва]], Ибри хотыг эзэлж, имам [[Саудын Араб]] руу дутаажээ. Улсын нэрийг дан «Оман» гэж нэрийдэв.

1958 онд Гвадарыг [[Пакистан]]д худалдав.

=== Нэгдсэн улс ===
[[Зураг:Oman._Dhofar_1970_(8596723373).jpg|thumb|right|180px|Дофарын бослого. 1970 он.]]
1964 онд [[Дофар]] мужид [[коммунист]] хүчин бослого гаргажээ. [[Саид бин Таймур]] султаны назгай байдлыг төрийн эргэлтээр шийдэж хүү Кабус нь султан ор залгав. Их Британи, [[Иран]]ы тусламжаар цэрэг техникээ зузаатгаж 1976 онд бослогыг даран сөнөөв. Үндсэн хууль, төр засаг, эдийн засгийн шинэчлэл хийгдэв. Оман газрын тос экспортолдог, эдийн засгийн эрх чөлөө сайн орон болсон.

Оманд улс төрийн намуудыг хориглосон. Өмнө нь нөлөө бүхий сөрөг хүчний хөдөлгөөн болох Оманы чөлөөлөх ардын фронт одоо идэвхгүй болсон. Хамгийн сүүлийн сонгууль 2011 оны 10-р сарын 15-нд болсон.

Оманы Султанат улс дотоод тогтвортой байдлын өндөр түвшинд байгаа ч [[Персийн булангийн дайн]] болон [[Иран-Иракийн дайн|Иран-Иракийн дайны]] дараах бүс нутгийн хурцадмал байдал нь батлан ​​​​хамгаалахын ихээхэн хэмжээний зардал шаардсаар байна.

Оман одоогоор стратегийн ач холбогдолтой [[Ормузын хоолой]]н тал хэсгийг хянаж байна. Оманд 2004 онд эмэгтэй хүн төрийн өндөр албанд сонгогдон ажилласан нь [[Араб дахин]]д сонин тохиолдол юм. 2011 оны [[Арабын хавар|Арабын хавраар]] эсэргүүцэл жагсаал гарсанд [[Кабус]] султан ажлын байр, тэтгэмж амлан намжаажээ.

== Лавлах бичиг ==
{{лавлах холбоос|2}}

{{Ази}}
{{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}}
{{OIC}}

[[Ангилал:Азийн орон]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]
[[Ангилал:Оман| ]]
[[Ангилал:Хаант Улс]]</text>
      <sha1>6g6p9j4zbcy1y3tn9xj7qvmhejmzz8b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шатдаг занар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7045</id>
    <revision>
      <id>856399</id>
      <parentid>856185</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T03:52:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>856399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7336" sha1="6te08u2s4pj92ipc7m1vey0r29ga85y" xml:space="preserve">[[Файл:Oilshale.jpg|thumb|Шатдаг занараар гал түлж буй нь]]
[[Файл:OilShaleEstonia.jpg|thumb]]
[[Файл:OilShaleFossilsEstonia.jpg|thumb]]
'''Шатдаг занар''' нь органик бодисын ([[кероген]]) өндөр агуулга бүхий нарийн ширхэгтэй [[чулуу|тунамал чулуулаг]] юм. Шатдаг занараас [[газрын тос|түүхий газрын тостой]] төстэй найрлага бүхий шингэн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авч болно. Шатдаг занар нь геологийн нэр томъёоны хувьд [[занар]]аас өөр чулуулаг бөгөөд, шатдаг занараас гарган авсан тос нь газрын тосноос бага зэрэг ялгаатай байна&lt;ref name=wec74&gt;WEC (2004), p. 74&lt;/ref&gt;. Шатдаг занар нь харьцангуй өргөн тархалттай [[ашигт малтмал]] бөгөөд томоохон ордууд [[АНУ]], [[Бразил]], [[БНХАУ]], [[Эстони]]д байдаг. Дэлхийн шатдаг занарын нөөц (газрын тосонд шилжүүлсэн нөөц) 2.8–3.3 трилион (2.8–3.3&amp;nbsp;x&amp;nbsp;10&lt;sup&gt;12&lt;/sup&gt;) [[баррель]] байна&lt;ref name=wec101&gt;WEC (2007), p. 101-102&lt;/ref&gt;&lt;ref name=aeo2006&gt;{{cite paper 
| title = Annual Energy Outlook 2006 
| publisher = [[Energy Information Administration]] 
| date = February 2006 
| url = http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/pdf/0383(2006).pdf 
| format = PDF 
| accessdate = 2007-06-22}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=andrews&gt;{{cite paper 
| last = Andrews 
| first = Anthony 
| title = Oil Shale: History, Incentives, and Policy 
| publisher = Congressional Research Service 
| date = [[2006-04-13]] 
| url = http://www.fas.org/sgp/crs/misc/RL33359.pdf 
| format = PDF 
| accessdate = 2007-06-25 
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=unconventional&gt;
{{cite paper 
| title = NPR's National Strategic Unconventional Resource Model 
| publisher = [[United States Department of Energy]] 
| date = April 2006
| url = http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NSURM_Documentation.pdf 
| format = PDF 
| accessdate = 2007-07-09}}&lt;/ref&gt;.

Шатдаг занарыг нэрж (химийн аргаар боловсруулан) синтетик газрын тос, хий гарган авч болно. Энэ шингэн бүтээгдэхүүнийг &quot;шатдаг занарын тос&quot;, &quot;хий&quot; гэж нэрлэнэ. Мөн шатдаг занарыг шууд түлш болгон хэрэглэж (шатааж) болохоос гадна химийн болон барилгын материалын түүхий эд болгон хэрэглэж болно&lt;ref name=dyni&gt;
{{Cite paper 
| last =Dyni | first =John R. 
| title =Geology and resources of some world oil-shale deposits. Scientific Investigations Report 2005–5294 
| publisher = U.S. Department of the Interior. U.S. Geological Survey 
| year = 2006 
| url = http://pubs.usgs.gov/sir/2005/5294/pdf/sir5294_508.pdf 
| format=PDF 
| accessdate =2007-07-09}}
&lt;/ref&gt;.

Газрын тосны нөөц шавхагдаж, үнэ ихээр нэмэгдэж буй өнөө үед шатдаг занар нь газрын тосыг орлох эрчим хүчний эх үүсвэр гэж тооцогдож байгаа болно&lt;ref name=evi&gt;{{Cite paper 
| title = Energy Security of Estonia 
| publisher = Estonian Foreign Policy Institute 
| date = September 2006 
| url = http://www.evi.ee/lib/Security.pdf 
| format = PDF 
| accessdate = 2007-10-20 
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=doe&gt;{{Cite web
| title = Oil Shale Activities
| publisher = [[United States Department of Energy]]
| url = http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NPR_Oil_Shale_Program.html
| accessdate = 2007-10-20
| archive-date = 2007-08-13
| archive-url = https://web.archive.org/web/20070813012953/http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NPR_Oil_Shale_Program.html
| url-status = dead
}}&lt;/ref&gt;.

== Эшлэл ==
{{reflist}}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Oil shale}}
*[http://www.kirj.ee/oilshale/ Oil Shale. A Scientific-Technical Journal]. Estonian Academy Publishers. ISSN 0208-189X
*[https://web.archive.org/web/20060925211118/http://energy.cr.usgs.gov/other/oil_shale/pubs_data.html Selected online oil shale publications by the U.S. Geological Survey]
*[http://www.mrw.interscience.wiley.com/emrw/9783527306732/ueic/article/a18_101/current/html Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry article on oil shale]{{Dead link|date=Арван нэгдүгээр сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (requires registration). Retrieved on [[2007-08-04]] 
* {{cite book
 |name         = Andersson
 |first        = Astrid
 |name2        = Dahlman
 |first2       = Bertil
 |name3        = Gee
 |first3       = Sven
 |name4        = Snäll
 |title        = The Scandinavian Alum Shales
 |year         = 1985
 |pages        = 49
 |url          = http://www.sgu.se/cgi-bin/egwcgi/53514/screen.tcl/name%3Dshow_record%26format%3Dbrief%26host%3Dgeoreg%26gattr1%3D%40attr+2%3D102%26entry1%3DThe+Scandinavian+Alum+Shales%26field1%3Dall%26logic1%3D%26attr1%3D%40attr+4%3D2%26page%3D1%26norec%3D1%26service%3Dsgu%26lang%3Deng
 |isbn         = 9171583343
 |accessdate   = 2007-10-20
 |archive-date = 2007-09-28
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20070928003624/http://www.sgu.se/cgi-bin/egwcgi/53514/screen.tcl/name%3Dshow_record%26format%3Dbrief%26host%3Dgeoreg%26gattr1%3D%40attr+2%3D102%26entry1%3DThe+Scandinavian+Alum+Shales%26field1%3Dall%26logic1%3D%26attr1%3D%40attr+4%3D2%26page%3D1%26norec%3D1%26service%3Dsgu%26lang%3Deng
 |url-status   = dead
}}
*{{cite web
|url=http://www.kirj.ee/oilshale/Est-OS.htm
|title=Estonian oil shale
|author=Mihkel Koel
|date=1999
|accessdate=2007-10-20
|archive-date=2007-10-29
|archive-url=https://web.archive.org/web/20071029040633/http://www.kirj.ee/oilshale/Est-OS.htm
|url-status=dead
}}
*[https://web.archive.org/web/20080512001727/http://www.mines.edu/outreach/cont_ed/oilshale/index.html 27th Oil Shale Symposium]
* {{cite web
| author = Daniel Fine
| Publisher = Heritage Foundation
| title = Oil Shale: Toward a Strategic Unconventional Fuels Supply Policy
| date = [[2007-03-08]]
| url = http://www.heritage.org/Research/EnergyandEnvironment/hl1015.cfm
| accessdate = 2007-10-20
| archive-date = 2007-10-20
| archive-url = https://web.archive.org/web/20071020200615/http://www.heritage.org/Research/EnergyandEnvironment/hl1015.cfm
| url-status = dead
}}
* {{cite web
| title = Statement Of Thomas Lonnie Assistant Director for Minerals, Realty &amp; Resource Protection, Bureau of Land Management, U.S. Department of the Interior before the Senate Energy and Natural Resources Committee. Oversight Hearing on Oil Shale Development Efforts
| date = [[2005-04-12]]
| url = http://www.doi.gov/ocl/2005/OilShaleDev.htm
| accessdate = 2007-10-20
| archive-date = 2007-10-25
| archive-url = https://web.archive.org/web/20071025141852/http://www.doi.gov/ocl/2005/OilShaleDev.htm
| url-status = dead
}}

[[Ангилал:Шатдаг занар| ]]
[[Ангилал:Тунамал чулуулаг]]


{{Energy-stub}}
{{Geology-stub}}
{{Geologic-formation-stub}}</text>
      <sha1>6te08u2s4pj92ipc7m1vey0r29ga85y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хэрэглэгчийн яриа:Bayarkhangai</title>
    <ns>3</ns>
    <id>7165</id>
    <revision>
      <id>856343</id>
      <parentid>833706</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T13:07:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <comment>/* Хүүеээ шинээр хийсэн эсвэл байгаа хуудсанд эх сурвалж эшлэл хийхгүймуу? */ шинэ хэсэг</comment>
      <origin>856343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6758" sha1="h0uafnn5aisihet131kbvoq7l0653bx" xml:space="preserve">{{Welcome}}

Таны оруулж буй бичлэгүүд зохиогчийн эрхийг зөрчөөгүй гэж найдаж байна. Та бичлэг оруулж эхлэхээсээ өмнө [[Wikipedia:Тусламж|Тусламж]] хуудастай сайн танилцана уу. Категори хэсэгт өгүүлэл оруулж буй нь зохисгүй юм. Жишээ нь, &lt;nowiki&gt;[[Category:Боолууд]]&lt;/nowiki&gt; биш [[Спартак]], &lt;nowiki&gt;[[Category:Генералууд]]&lt;/nowiki&gt; биш [[Ганнибал]] гэсэн гарчигтай байвал зохино. Категорийг өгүүллийн дотроо оруулж өгвөл автоматаар ангилагддаг. Мөн та [[Европ]] сэдэвт засвар хийхдээ олон хэлний холбоосуудыг устгасан тул буцааж зассан болно. Ойлгомжгүй зүйл байвал чөлөөтэй асуугаарай. Хүндэтгэв, --[[User:Zorigt|Zorigt]] 13:05, 17 Нэгдүгээр сар 2008 (UTC)

{{copyvionote|Category:Генералууд}}
This is just one example. It looks like all of your contributions are copyright violations, so they will all have to be deleted. Wikipedia doesn't accept stolen content. --[[User:Latebird|Latebird]] 15:22, 17 Нэгдүгээр сар 2008 (UTC)

== Хоосон ==

Ийм баахан хоосон өгүүлэл шинээр үүсгэх хэрэг байна уу? --[[User_talk:Chinneeb|&lt;span style=&quot;color:blue&quot;&gt;chinneeb&lt;/span&gt;]] 09:04, 2 Гуравдугаар сар 2014 (UTC)

== Хүсэлт ==
Онуудыг хооронд нь холбох, зарим нэг ижил агуулгатай хэрнээ өөр өөрөөр нэрлэдэг үгүүдийг холбох гэж эдгээрийг үүсгэсэн юм. Хэрвээ ингэлгүй өөр аргаар холбох боломж байвал зааж тусална уу. Ж: Халхын голын дайн-Халхын голын байлдаан-Халхын голын тулалдаан-Зарлаагүй дайн- гм.

:Redirect-үүд ч яахав. зүгээр [[1246_он]] мэтийн ямар ч агуулгагүй хоосон хуудсуудыг үүсгээд хэрэг байна уу л гэсэн юм. Монгол вики гэж 12000 гаруй хуудастай л гэдэг,  даанч ихэнх нь ийм хоосон юмнууд байгаа нь харамсалтай. Өө бас комент үлдээхдээ &lt;nowiki&gt;--~~~~&lt;/nowiki&gt; тэмдэглэгээ тавьбал нэр, цаг гарч ирнэ. --[[User_talk:Chinneeb|&lt;span style=&quot;color:blue&quot;&gt;chinneeb&lt;/span&gt;]] 11:22, 2 Гуравдугаар сар 2014 (UTC)
::Халхын голын байлдаан өгүүлэл дотор нь '''Халхын голын дайн''', '''Халхын голын байлдаан''', '''Халхын голын тулалдаан''', '''Зарлаагүй дайн''' тус бүрд нь тодруулаад (᠌᠋гурван зартиг тэмдгээр хашиж) зэргээр түүхнээ бичигдсэн гээд эхлүүлж болно. маш олон хуудсанд ашиглагдаад улаанаар харагдаад байгаа нэр биш л бол Redirect хийх нь ашиггүй. Redirect хийхгүйгээр давхар хашилтан &quot;[[ ]]&quot; дотор Халхын голын байлдаан гэж бичээд &quot;|&quot; тэмдэг тавиад Зарлаагүй дайн гээд биччихэж болно. Тухайлбал: [[Халхын голын байлдаан|Зарлаагүй дайн]]. (энэ бүтцийг та мэдэж амжаагүй байна уу, засахаар ород хараарай. Хашилттай бичсэн) Redirect-ийг зөвхөн өгүүллийн гарчиг руу хийнэ, үгүй бол нэгэн төрлийн алдаа буюу дамжсан юм болчихдог. [[Юмжаагийн Цэдэнбалын]] гэж холбоос үүсгэхийн оронд [[Юмжаагийн Цэдэнбал]] гэдгээ давхар хашилтад хийсний араас -ын нөхцөл наалдуулан бичиж болдог. Одоохондоо ямар юм гэхээс нарийн яривал [[Жалханз хутагт]] гэж Содномын Дамдинбазар луу чиглүүлэг хийх зохимжгүй. Бусад дүрийн өгүүлийг хаачихна. Хоосон оны тухайд ядаж нэг үйл явдал, нэг төрсөн хүн, нэг өнгөрсөн хүн гээд биччихвэл зүгээр байна. Жишээ - [[1974 он]], [[1987 он]]ыг хараарай.--[[Хэрэглэгч:MongolWiki|MongolWiki]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MongolWiki|talk]]) 13:03, 2 Гуравдугаар сар 2014 (UTC)

== [[:Файл:Ligden hutagt khaan.jpg]] ==
Hi. Is this considered {{PD-old}} ?. --[[Хэрэглэгч:Rédacteur Tibet|Rédacteur Tibet]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Rédacteur Tibet|talk]]) 14:59, 28 Хоёрдугаар сар 2015 (UTC)

== Picture of Battle of Khovd ==

Hi — I found the image ''Generals_of_Occupaed_Hovd.jpg'' on Mongolian Wikipedia (your upload) very valuable. Could you please upload it to Wikimedia Commons under a free license (e.g. CC BY-SA 4.0)? I’d like to use it on the English Wikipedia article [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|Mongolian Revolution of 1911#Battle of Khovd]]&lt;sup&gt;[[:en:Battle of Khovd|[en]]]&lt;/sup&gt;. Thanks! [[Хэрэглэгч:特磨|特磨]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:特磨|яриа]]) 13:59, 17 Аравдугаар сар 2025 (UTC)

== Хүүеээ шинээр хийсэн эсвэл байгаа хуудсанд эх сурвалж эшлэл хийхгүймуу? ==

Ер нь Википедиа хуудсуудыг баталгаажуулахуйц, ач холбогдолтой бөгөөд зүгээр нэг ӨӨРИЙН СУДАЛГАА биш байлгахын тулд НАЙДВАРТАЙ эх сурвалж шаарддаг. Тэгээд би таны оруулсан хувь нэмрүүдийг шалгаж үзэхэд, эшлэл огт байхгүй, яг л эсээ шиг бичсэн мэт. Тиймээс цаашдаа НАЙДВАРТАЙ эх сурвалжуудыг эшлэл болгон нэмж эхлээрэй. Баярлалаа, [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:HorseBro the hemionus|яриа]]) 13:07, 14 Тавдугаар сар 2026 (UTC)</text>
      <sha1>h0uafnn5aisihet131kbvoq7l0653bx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Индонез</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8249</id>
    <revision>
      <id>856386</id>
      <parentid>856118</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T01:11:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>856386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65060" sha1="k8qcf58n3su9igyp0zagqpku7dodiml" xml:space="preserve">{{short description|Зүүн өмнөд Ази, Океанд оршдог улс}}
{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Индонез Улс
| common_name = Индонез
| native_name = {{native name|id|Republik Indonesia}}
| image_flag = Flag of Indonesia.svg
| flag_type = [[Индонезийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]]
| image_coat = National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg
| symbol_type = [[Индонезийн төрийн сүлд|Үндэсний тамга &lt;br /&gt;(Сүлд)]]
| national_motto = &lt;br&gt;{{native phrase|kaw|[[Индонезийн үндэсний уриа|Bhinneka Tunggal Ika]]|paren=omit}} ([[Хуучин Ява хэл|Хуучин Ява]])&lt;br&gt;&quot;Олон янз байдалд эв нэгдэл&quot;
| other_symbol = {{lang|id|[[Панчасила (улс төр)|Панчасила]]}}&lt;br /&gt;(Таван зарчим) 
| other_symbol_type = Үндэсний үзэл суртал:
| national_anthem = {{lang|id|[[Индонезийн төрийн дуулал|Indonesia Raya]]}}&lt;br /&gt;&quot;Их Индонез&quot;&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt; &lt;/div&gt;
| image_map = {{Switcher|[[File:Indonesia (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Indonesia ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}}
| capital = [[Жакарта]]
| largest_city = [[Жакарта]]
| coordinates = {{Coord|6|10|S|106|49|E|type:city_region:ID}}
| languages_type = Албан ёсны хэл
| languages = [[Индонез хэл]]&lt;!--Note: Not just the official language, but also the national language (bahasa pemersatu)--&gt;
| languages2_type = Орон нутгийн хэл
| languages2 = [[Индонезийн хэлнүүд|700+ хэлнүүд]]&lt;ref name=&quot;ethnologue&quot;/&gt;
| ethnic_groups = [[Индонезийн ард түмэн|1,300+ угсаатан]]&lt;ref name=&quot;BPS&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|title=Nationality, Ethnicity, Religion, and Languages of Indonesians|language=id|last1=Na'im|first1=Akhsan|last2=Syaputra|first2=Hendry|publisher=[[Statistics Indonesia]]|date=2010|access-date=2015-09-23|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923194534/http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|archive-date=2015-09-23}}&lt;/ref&gt;
| religion_year = 2018
| religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|86.7% [[Индонез дэх ислам|Ислам]]|10.7% [[Индонез дэх христийн шашин|Христийн шашин]]|1.7% [[Индонез дэх хиндүизм|Хиндүизм]]|0.8% [[Индонез дэх буддизм|Буддизм]]| 0.1% [[Алиран Кеперкаян|Уламжлалт]], [[Индонез дэх күнзийн сургаал|Күнз]], &lt;br&gt;болон [[Индонез дэх шашин шүтлэг|бусад]]}}
| religion_ref = &lt;ref name=&quot;RELIGION&quot;&gt;{{cite web|url=https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|title=Statistik Umat Menurut Agama di Indonesia|publisher=[[Ministry of Religious Affairs (Indonesia)|Ministry of Religious Affairs]]|date=2018-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903221250/https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|archive-date=2020-09-03|access-date=2020-09-24|language=id}}&lt;/ref&gt;
| demonym = [[Индонезчүүд‎]]
| government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]]
| leader_title1 = [[Индонезийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]
| leader_name1 = [[Прабово Субианто]]
| leader_title2 = {{nowrap|[[Индонезийн Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]}}
| leader_name2 = [[Гибран Ракабуминг Рака]]
| leader_title3 = {{nowrap|[[Төлөөлөгчдийн Танхимын Дарга (Индонез)|Танхимын Дарга]]}}
| leader_name3 = [[Пуан Махарани]]
| leader_title4 = {{nowrap|[[Индонезийн Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]]}}
| leader_name4 = [[Мухаммед Сирифуддин]]
| legislature = [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ)
| upper_house = [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ)
| lower_house = [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ)
| sovereignty_type = Тусгаар тогтнол
| sovereignty_note = ([[Голландын колонийн эзэнт гүрэн|Нидерландаас]])&lt;!-- Based on consensus, please discuss on the Talk Page before changing Netherlands to Japan, or adding both --&gt;
| established_event1 = [[Индонезийн тусгаар тогтнолыг тунхаглал|Тунхагласан]]
| established_date1 = 8 сарын 17, 1945 он
| established_event2 = [[Нидерланд-Индонезийн дугуй ширээний хурал|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]]
| established_date2 = 12 сарын 27, 1949 он
| area_km2 = 1,904,569&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|title=UN Statistics|publisher=United Nations|date=2005|access-date=2007-10-31|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071031023924/http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|archive-date=2007-10-31}}&lt;/ref&gt;
| area_rank = 14
| area_sq_mi = 735,358 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water = 
| area_data2 = 4.85
| population_estimate = {{increaseNeutral}} 277,749,853&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|publisher=[[Ministry of Home Affairs (Indonesia)]]|title=Indonesian Population 2022|access-date=12 April 2023|archive-date=13 Аравдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013070650/https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| population_census = 270,203,917&lt;ref name=&quot;2020census&quot; /&gt;
| population_estimate_year = 2022
| population_estimate_rank = 4
| population_census_year = 2020
| population_density_km2 = 143
| population_density_sq_mi = 371
| population_density_rank = 90
| GDP_PPP = {{increase}} {{currency|4.398 их наяд|USD|passthrough=yes}}&lt;ref name=&quot;IMF&quot;&gt;{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=536,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,&amp;sy=2020&amp;ey=2027&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1|publisher=International Monetary Fund|access-date=2023-04-12}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year = 2023
| GDP_PPP_rank = 7
| GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|15,855|USD|passthrough=no}}&lt;ref name=&quot;IMF&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 98
| GDP_nominal = {{increase}} {{currency|1.392 их наяд|USD|passthrough=yes}}&lt;ref name=&quot;IMF&quot; /&gt;
| GDP_nominal_year = 2023
| GDP_nominal_rank = 16
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|5,016|USD|passthrough=no}}&lt;ref name=&quot;IMF&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 112
| Gini = 37.9
| Gini_year = 2021
| Gini_change = increase &lt;!--/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref = &lt;ref&gt;{{cite web|title=GINI index (World Bank estimate) – Indonesia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=ID|publisher=[[World Bank]]|access-date=2021-04-15}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank = 
| HDI = 0.705
| HDI_year = 2021
| HDI_change = decrease &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=2022-09-08|access-date=2022-09-08}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank = 114
| currency = [[Индонез рупиа]] (Rp)
| currency_code = IDR
| time_zone = [[Индонез дэх цаг|янз бүрийн]]
| utc_offset = +7 - +9
| date_format = ӨӨ/СС/ЖЖЖЖ
| drives_on = зүүн
| calling_code = [[+62]]
| cctld = [[.id]]
}}

[[Зүүн Өмнөд Ази]]йн, [[Далайн орнууд]]ын ч гэж хэлж болох байрлалд 17,508 арлын дээр оршдог&lt;ref&gt;[http://ec.europa.eu/europeaid/where/asia/regional-cooperation/support-regional-integration/asem/documents/10.03.10_info_on_indonesia_finale_en.pdf Information on Indonesia]. ASEM Development conference II: Towards an Asia-Europe partnership for sustainable development. 26–27 May 2010, Yogyakarta, Indonesia. ec.europa.eu&lt;/ref&gt; [[Тусгаар тогтнол|тусгаар тогтносон]], [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]ыг '''Бүгд Найрамдах Индонез Улс''' ({{lang-id|Republik Indonesia}}), товчоор '''Индонез улс''', '''Индонез''' гэнэ. 

[[Нидерланд]] XVII зууны үеэс [[Зондын арлууд]]ад эзэмшил орон (''колони'')-оо тэлсээр байлаа. [[XX зуун]]ы эхнээс [[Индонезийн ард түмэн|нутгийн ард түмэн]] яс үндэс харгалзалгүй эвлэн нэгдэж тусгаар тогтнохын төлөө тэмцсээр олон улсын дэмжлэгийг ч хүртэж, 1949 онд нэгэн шинэ улсыг үүсгэжээ. [[Жава үндэстэн|Жава]] тэргүүтэй [[Индонез#Хүн ам|энэ олон ястан]] одоо хэр нь нэг хэлтэн, нэг үндэстэн болох ирээдүй рүүгээ дөтөлсөөр л яваа. 1950 оноос Индонез төрийн байгууламжийн хувьд [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]], төрийн хэлбэрийн хувьд ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]] болжээ. Одоо [[Индонез#Орон нутаг|орон нутаг, засаг захиргааны]] шаардлагаар дотроо 33 [[муж]] болж хуваагддаг. Ойр хавийн [[Сингапур]], [[Бруней]], [[Малайз]] гурван улсынхтай яг адил [[Малай хэлний]] нэгэн аялгууг албан ёсоор батлан сурцгааж байгаа. Түүнийгээ [[Индонез хэл]] гэж итгэж, [[латин үсэг|латин үсгээр]] бичдэг. Дурдсан улсуудаас гадна [[Зүүн Тимор]], [[Папуа-Шинэ Гвиней]], [[Австрали]], [[Палау]], [[Филиппин]], [[Энэтхэг]]тэй газар эс бөгөөс тэнгисийн усаар хиллэдэг. 

Индонезийн харьяаны 1.9 сая хавтгай дөрвөлжин километр газарт 2020 онд 270 сая 203 мянган хүн амьдарч байв. Дэлхийн олон улсаас хүн амын тоогоор [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|4-р олон]], газар нутгийн хэмжээгээр [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|15-р том]] улс мөн гэдэг. Нэгт км-т 123.7 ноогддог гэдэг нь харин дундаж (79-р) байрынх. VII зууны [[Шривижая]], XIII зууны [[Мажапахит]] гэх мэтээр түрүү үеийн улс-нийгэмд [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрсэн. Дараа нь XIII зуунаас араб худалдаачдын сурталд автаж XVI зуун гэхэд олонх нь [[Ислам]]ын ёс үйлдэлт хүмүүс болцгоожээ. Одоо Индонезийн хүн амын 86% нь [[Ислам|мусульман (хотон)]] гэдэг. [[Исламын улс]] гэдэгт багтахгүй ч Ислам шашинтны тооны олноор дэлхийд тэргүүлнэ.

Индонезийн газрын доор [[техтоник хавтан]]гууд шүргэлцдэгээс шалтгаалаад газрын чичирхийлэл олон давтагддаг, сүрхий идэвхтэй [[галт уул]]стай. Үүгээрээ хүнд халтай ч гэсэн галт уулын бялхдас газрын хөрсийг үржил шимтэй болгодгоос хүн эртнээс бөөгнөрч сууж нутагшсан. Халуун орны дагуу эн ихтэй учир [[амьтан]], [[ургамал|ургамлаар]] баялаг. Индонезийн худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн [[ДНБ]] [2010 онд] 1.124 тэрбум [[америк доллар]]тай тэнцэж байгаагаараа дэлхийн [[Олон улсын харьцуулалт:ХАЧ-аар тэгшитгэсэн ДНБ|16-р их орлогот]] улс гэгдэж [[Их Хорь|Их Хорийн]] эгнээнд багтаж байгаа юм. Гэвч хүн ардын олонх ядуу байгаа,&lt;ref name=economist1&gt;{{cite journal |title=Poverty in Indonesia: Always with them |journal=[[The Economist]] |date=14 September 2006 |accessdate=26 December 2006 |url= http://www.economist.com/node/7925064?story_id=7925064}}; [http://www.economist.com/node/8001604?story_id=8001604 correction].&lt;/ref&gt;&lt;ref name = &quot;Asia&quot;&gt;{{cite journal |last=Guerin |first=G |title=Don't count on a Suharto accounting |journal=Asia Times Online |location=Hong Kong |date=23 May 2006 |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |access-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2012 |archive-date=14 Арван нэгдүгээр сар 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114103951/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; нэг хүнд ноогдох ДНБ [2010 онд] $4,666-аар хэмжигдэж байна. 1967 онд [[АСЕАН]]-ыг байгуулалцсан.

== Нэр ==
Тус улсын одооны «Индонез» төрлийн нэрс Европт үүссэн. Индонезийг эзэмшиж асан Нидерландынхан [[нидерландаар]]аа ''Maleische Archipel'' (Малайн олтриг), ''Nederlandsch Oost Indië'' (Нидерландын Дорнод Энэтхэг), ''Indië'' (Энэтхэг), ''de Oost'' (Дорнод) гэх мэтээр тоомжиргүйхэн нэрийдэж байжээ.&lt;ref name = &quot;Kroef&quot;&gt;{{cite journal |title = The Term Indonesia: Its Origin and Usage |journal= Journal of the American Oriental Society |author = Justus M van der Kroef | volume = 71 | issue = 3 | pages = 166–71 | year = 1951 | doi =10.2307/595186 |jstor=595186}}&lt;/ref&gt;  1850 онд Английн угсаатны зүйч [[Жорж Виндзор Эрл]] [[Англи хэл|Англи]] хэлнээ ''Indunesians'' (''Индунезианс'', «Энэтхэгийн арлынхан») гэх нэрийг анх оруулж иржээ.&lt;ref name=&quot;JIAEA_1&quot;&gt;{{cite journal |last=Earl |first= George SW |title=On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations |journal= Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA) |year=1850 |page = 119}}&lt;/ref&gt; Үгийн уг гарлыг мөшгөвөл ''Indus'' ([[Инд мөрөн]] дахь нутаг буюу «[[Энэтхэг]]» гэсэн үг) гэх латин, νῆσος (''несос'' - «[[арал]]») гэх грек үгсийн нийлэмж юмсанжээ.&lt;ref name = &quot;EcoSeas1&quot;&gt;{{cite book | last = Tomascik | first = T | coauthors=Mah, JA, Nontji, A, Moosa, MK |title = The Ecology of the Indonesian Seas&amp;nbsp;– Part One | publisher = Periplus Editions | year = 1996 | location = Hong Kong | isbn = 962-593-078-7}}&lt;/ref&gt; 1900 он гарахад англи ''Indonesia'' нэрээс бусад хэлнээ хувилан тархсан бөгөөд Индонезийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгчид Нидерландын нэрээс татгалзаж, энэ нэрийг гол болгожээ.&lt;ref name = &quot;Kroef&quot; /&gt;. Монголд 20-р зуунд [[оросоор]] ''Индонезия'' гэж байдгийг харгалзан «улс» «орон», «нутаг» гэх утгатай ''-ия'' дагаврыг салгаж [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл монголоор]] '''Индонез''' гэж бичдэг болжээ.

==Түүх==
[[Жава арал|Жава]] арлаас ''[[босоо хүн]]ий'' (''homo erectus'') хэсэг яс олдсон нь Индонезийн арлуудад [[балар эртний үе]]д хүн амьдарч байсны баталгаа юмсанжээ. Хожим &quot;[[Жава хүн]]&quot; гэж алдаршсан түүнийг 1.5 сая, бүр 35 мянган жилийн өмнөх ч гэж янз бүрээр таасан байдаг.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Shell tool use by early members of Homo erectus in Sangiran, central Java, Indonesia: cut mark evidence |doi=10.1016/j.jas.2006.03.013|year=2007|last1=Choi|first1=Kildo|last2=Driwantoro|first2=Dubel|journal=Journal of Archaeological Science|volume=34|page=48}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.terradaily.com/reports/Finding_showing_human_ancestor_older_than_previously_thought_offers_new_insights_into_evolution_999.html Finding showing human ancestor older than previously thought offers new insights into evolution]. Terradaily.com. 5 July 2011. Retrieved 29 January 2012.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Pope |title= Recent advances in far eastern paleoanthropology | journal = Annual Review of Anthropology | volume = 17 | pages = 43–77 | year =1988 |doi=10.1146/annurev.an.17.100188.000355 |first1= GG}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |pages=309–12}}; {{Cite journal |last = Pope | first = GG | title = Evidence on the age of the Asian Hominidae | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 80 | issue=16 |pages=4988–92 |year= 1983|pmid = 6410399 | doi = 10.1073/pnas.80.16.4988 | pmc =384173}} cited in {{cite book |last=Whitten |first= T | coauthors = Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali | publisher =Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |page= 309}}; {{Cite journal | last = de Vos | first = JP | coauthors = PY Sondaar | title = Dating hominid sites in Indonesia |journal=Science |volume=266 |issue=16 |pages=4988–92 |year=1994 |doi=10.1126/science.7992059}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T | coauthors =Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title= The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location= Hong Kong |page = 309}}&lt;/ref&gt; Одоогийн Индонезийн хүн амын олонх нь [[Австронез]] угсаа, бүлэгт хамаарна. &quot;Австронез хүмүүс [[Зүүн Өмнөд Ази]], [[Тайвань]] зэрэг газраас эхлэн нүүгээд [[нийтийн он тооллын өмнөх|М.Э.Ө]] 2000 оны үед Индонезэд ирсэн. Тэгээд нутгийн [[Меланез]] хүмүүсийг дорнош шахан нутаглуулжээ&quot; гэх судалгаа байдаг.&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 5–7&lt;/ref&gt; М.Э.Ө VIII зуунд эндхийн хүмүүс [[газар тариалан]] эрхлэх, [[тутарга|тутаргын]] талбайд ажилладаг болцгоож,&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 8–9&lt;/ref&gt; М.Э I зуун гэхэд жижиг төр улс, гацаа тосгон хэлбэржин тогтсон байлаа. Далайн тээвэр зайлшгүй дайрах чухал байрлал нь Индонезийг үеийн үед Энэтхэг, Хятадтай холбож олон улсын, арал хоорондын худалдааг цэцэглүүлсэн.&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 15–18&lt;/ref&gt; Ер нь Индонезийн түүхийн гол сэдэв нь худалдаа арилжаа мөн юм.&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 3, 9–11, 13–5, 18–20, 22–3&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Vickers (2005), pp. 18–20, 60, 133–4&lt;/ref&gt;

[[Image:Myristica fragrans - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-097.jpg|thumb|left|150px|[[Банда арлууд]]ад ургадаг анхилам үнэрт [[задь]] мод]]
[[File:Presiden Sukarno.jpg|thumb|left|150px|Индонез улсыг байгуулагч [[Сукарно]]]] 
[[VII зуун]]аас өөр хоорондоо, ойр хавьтайгаа далайн тээврээр харилцдаг [[Шривижая]] улс (аймгийн холбоо ч гэж хэлж болох) нийгэм Суматра, Жава арлаар тогтсон. Энэ үед [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрчээ.&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 22–26&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), p. 3&lt;/ref&gt; [[VIII зуун|VIII]]-[[X зуун]]д Жава арлын дорнод Будда шүтлэгт [[Сайлендра]], Хиндү шүтлэгт [[Матарам]] зэрэг улс нийгэм оршин байсныг үлдээсэн [[суврага]], шүтлэгийн газар зэргээс нь мэдэж болно. [[XIII зуун]]аас хоёр зуугаад жил тогтносон дорно Жавад төвтэй [[Мажапахит]] гэх Хиндү шашинт улс бараг л Индонез даяар алдаршиж үлгэрлэж байв.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The next great empire |author=Peter Lewis |journal=Futures |volume=14 |issue= 1 | year = 1982 | pages=47–61 |doi=10.1016/0016-3287(82)90071-4}}&lt;/ref&gt; 

Мусульман (хотон) худалдаачид [[Суматра арал|Суматра]] арлын умард эрэгт олон жил ирж очиж байхдаа XIII зуунд [[Ислам]] шашиндаа итгүүлээд амжжээ.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 3–14&lt;/ref&gt; Эхлээд ноёд язгууртан, умард эргийнхэнд л таалагдсан ч аажмаар түгсээр [[XVI зуун]] гэхэд Суматра, Жава арлынхны үндсэн бишрэл, зан заншил болсон.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 12–14&lt;/ref&gt; Европынхноос Индонезийн ард түмэнтэй анх [[задь]], [[башир цэцэг]] гэх мэт үнэт [[халуун ногоо]] авахын тулд 1512 онд ирсэн Португалийн [[Франсишку Серран]]ы ахалсан худалдаачид учирсан гэдэг.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 22–24&lt;/ref&gt; Араас нь Нидерланд, Британийнхан ирдэг болж 1602 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг компани]] үүссэн. 1800 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг]] гэх нэртэй эзэмшил орон (''колони'') гэгдэх болжээ.

[[Нидерланд]] анхандаа, дунд үедээ зөвхөн эргийн ойр хавьд эзэрхэж байлаа. [[XX зуун]]ы эхэнд л өнөөгийн Индонезийн хил хязгаар дотор ноёрхож чаджээ.&lt;ref&gt;Dutch troops were constantly engaged in quelling rebellions both on and off Java. The influence of local leaders such as [[Prince Diponegoro]] in central Java, [[Imam Bonjol]] in central Sumatra and [[Pattimura]] in [[Maluku Islands|Maluku]], and a bloody [[Aceh War|thirty-year war in Aceh]] weakened the Dutch and tied up the colonial military forces.({{Cite document |last=Schwartz |year=1999 |pages=3–4}}&lt;/ref&gt; Сөргүүлээд 1908 оноос Индонезийн ард түмэн ямар оронд амьдарч байгаагаа мэдэрч, үндэсний ухамсар бүрдэж, тусгаар тогтнолын төлөө зорьцгоосон. [[Дэлхийн II дайн]]ы үед Индонезийг [[Япон]] эзлэж Нидерландынхан талийж одсон.&lt;ref name=&quot;Ricklefs&quot;&gt;Ricklefs (1991)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | title = Dutch Attitudes towards Colonial Empires, Indigenous Cultures, and Slaves |journal= Eighteenth-Century Studies | volume=31 |issue=3 | author = Gert Oostindie and Bert Paasman |pages=349–55 |year=1998 |url=http://muse.jhu.edu/journals/eighteenth-century_studies/v031/31.3oostindie.html |doi= 10.1353/ecs.1998.0021}}&lt;/ref&gt; Япон дайнд бууж өгсний нөгөөдөр нь Индонезийнхан үндсэрхэг тэмцлийн удирдагч [[Сукарно]]г ерөнхийлөгч болгож, Индонез улсын тусгаар тогтнолыг тунхаглажээ.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Indonesia | author = HJ Van Mook | authorlink =Hubertus Johannes van Mook |journal=Royal Institute of International Affairs | year = 1949 |volume=25 |issue=3 |pages=274–85 |jstor=3016666}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Charles1945&quot;&gt;{{cite journal |title=Independence the Issue |journal=Far Eastern Survey |author=Charles Bidien | volume =14 |issue=24 |pages=345–8 |date= 5 December 1945 | doi = 10.1525/as.1945.14.24.01p17062 |jstor=3023219}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | last =Taylor | first =Jean Gelman | title = Indonesia: Peoples and History | publisher =Yale University Press | year =2003 | page =325 | isbn = 0-300-10518-5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Reid (1973), p. 30&lt;/ref&gt; Гэвч Нидерланд эзэмшилдээ дахин оруулах гэж дайтав. Хотуудыг эзлэвч бүхэл орныг эзлэж чадахгүй байсаар 1949 онд олон улсын буруушаалт, дарамтанд аргагүй дийлдэн тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрсөн.&lt;ref name=&quot;Charles1945&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.globalsecurity.org/military/world/war/indo-inde.htm |title=Indonesian War of Independence |accessdate=11 December 2006 |publisher=Global Security |work=Military}}&lt;/ref&gt; Тэгэхдээ [[Нидерландын Шинэ Гвиней]]г өгөөгүй байсан бөгөөд 1962 оны [[Нью-Йоркийн гэрээ]], 1969 оны НҮБ-ийн тогтоолоор Индонезийн харьяанд шилжжээ.&lt;ref&gt;[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB128/ Indonesia's 1969 Takeover of West Papua Not by &quot;Free Choice&quot;]. National Security Archive, Suite 701, Gelman Library, The George Washington University.&lt;/ref&gt;

Сукарно улсаа холбооноос нэгдмэл, ардчилалаас эзэрхэг дэглэмд тогтоон барьж, сөргөлдөгч [[Индонезийн цэрэг зэвсэг|цэргийнхэн]] болон [[Индонезийн коммунист нам]] (ИКН)-ынхныг  эвлэрүүлэн намжааж байв.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 237–280&lt;/ref&gt; 1965 онд цэргийнхэн төрийг эргүүлж, [[коммунизм]]ыг [[1965-1966 онд Индонезэд олон хүн алж хядагдсан нь|зэвсгийн хүчээр дараад]] (хагас сая хүн алагдсан уу?&lt;ref&gt;{{cite journal |author=John Roosa and Joseph Nevins |date=5 November 2005 |url=http://www.counterpunch.org/2005/11/05/the-mass-killings-in-indonesia/|title= 40 Years Later: The Mass Killings in Indonesia |accessdate=12 November 2006 |journal=[[CounterPunch]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |title= Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |author=Robert Cribb |journal=Asian Survey |volume=42 |issue=4 |year=2002 |pages=550–563 |doi = 10.1525/as.2002.42.4.550}}&lt;/ref&gt;), яллан буруутгаж байхын аргагүй болгосноор ИКН сэхээгүй.&lt;ref&gt;Friend (2003), pp. 107–109&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite video | people =Chris Hilton (writer and director) | title =Shadowplay | medium =Television documentary | publisher =Vagabond Films and Hilton Cordell Productions |year=2001}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 280–283, 284, 287–290&lt;/ref&gt; Цэргийн дарга нараас генерал [[Сухарто]] 1968 оны 3 сард улсын ерөнхийлөгч болж дэвшив. Сухарто улсаа [[Шинэ эмх журам (Индонез)|шинээр журамлаж]], [[АНУ]]-аар тэтгүүлж байв.&lt;ref&gt;US National Archives, RG 59 Records of Department of State; [https://web.archive.org/web/20040701005635/http://www.state.gov/r/pa/ho/frus/john%D0%B1%D0%B0sonlb/xxvi/4445.htm cable no. 868], ref: Embtel 852, 5 October 1965.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Vickers (2005), p. 163&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;David Slater, ''Geopolitics and the Post-Colonial: Rethinking North-South Relations,'' London: Blackwell, p. 70&lt;/ref&gt; Сухартогийн гучин жилд улсын эдийн засаг тэнхэрсэн, үүнд [[гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт]] ч сайнаар нөлөөлж байв.&lt;ref name=&quot;Ricklefs&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Vickers (2005)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Schwarz (1994)&lt;/ref&gt; Гэхдээ түүний дарангуйлал [[авлига|авлигыг]] тэнхрүүлж, улс төрийн сөрөг бодол санааг боомилж байжээ.&lt;ref name=&quot;Ricklefs&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Vickers (2005)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Schwarz (1994)&lt;/ref&gt;

[[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]]аар Индонез их хохирсон.&lt;ref&gt;{{cite book | last =Delhaise | first = Philippe F | title =Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems | publisher =Willey | year =1998 | page =123 | isbn = 0-471-83450-5}}&lt;/ref&gt; 1998 онд газар газарт эсэргүүцлийн жагсаал, үймээн самуун дэгдэж Сухарто аргагүй огцров.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm |title=President Suharto resigns |publisher=BBC |date=21 May 1998 |accessdate=12 November 2006}}&lt;/ref&gt;  Индонезэд эзлэгдээд 25 жил болсны эцэст 1999 онд [[НҮБ]]-ийн дэмжлэгтэйгээр [[Зүүн Тимор]] тусгаар тогтнолын харгуйд шуударсан.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Burr |first=W. |coauthors=Evans, M.L. |title=Ford and Kissinger Gave Green Light to Indonesia's Invasion of East Timor, 1975: New Documents Detail Conversations with Suharto |work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 62 |publisher=[[National Security Archive]], [[The George Washington University]], Washington, DC |date=6 December 2001 |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB62/ |accessdate=17 September 2006 }}; {{cite web |title=International Religious Freedom Report |work=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |location=US |publisher=Department of State |date=17 October 2002 |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716060553/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archivedate=16 Долдугаар сар 2011 |accessdate=29 September 2006 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Индонез Сухартогоос хойш орон нутгийн эрхийг нэмэгдүүлж, 2004 онд ерөнхийлөгчөө шууд сонгосон гэх маягаар төр засгаа ардчилсаар байна. Улс төр, эдийн засаг тогтворжиж, нийгэм тайвширч, алан хядлага, авлигын тоо цөөрч байгаа. Гэхдээ 2005 онд [[Аче]]гийн салан тусгаарлах үзэлтнүүд засгийн цэрэгтэй мөргөлдөөд үзсэн.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Aceh rebels sign peace agreement |publisher=BBC |date = 15 August 2005 |accessdate=12 December 2006 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm}}&lt;/ref&gt;
{{clear}}

== Төр засаг==
[[File:Indonesia DPR session.jpg|thumb|right|Жакартад Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл хуралдаж байгаа нь]]
Индонез бол ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]], төв засгийн газартаа эрх мэдэл базагддаг [[нэгдмэл улс|нэгдмэл төрийн байгууламжтай]] улс юм. Гучаад жил эрх барьсан [[Сухарто]] 1998 онд огцорсны дараа төр засаг нэлээд шинэчлэгдсэн. 1998-2001 оны хооронд үндсэн хуулиа дөрвөн удаа хэсэгчлэн зассан.&lt;ref&gt;In 1998, 1999, 2000 and 2001&lt;/ref&gt; Төр улсын тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхийлөгч командлагч бөгөөд дотоод гадаад хэрэг, бодлогыг зангидагч нь улсын ерөнхийлөгч. Сайд нарын зөвлөлийг ерөнхийлөгч томилно. 2004 онд анх удаа ард түмэн улсынхаа хоёр ерөнхийлөгчийг анх сонгожээ.&lt;ref&gt;{{cite press release |publisher=[[Carter Center|The Carter Center]] |year=2004 |title=The Carter Center 2004 Indonesia Election Report |url=http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf |format=PDF |accessdate=13 December 2006 |archivedate=14 Зургадугаар сар 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614025148/http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf }}&lt;/ref&gt; Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа 5 жил, дараалан ахин нэг удаа сонгогдох боломжтой.&lt;ref&gt;(2002), ''The fourth Amendment of 1945 Indonesia Constitution'', Chapter III&amp;nbsp;– The Executive Power, Art. 7.&lt;/ref&gt;

Индонез улсын хурлыг [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ, ''People's Consultative Assembly'') гэнэ. АЗХ нь үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг батлах, шинэ ерөнхийлөгчийг батлах, улсын бодлогийг өргөнөөр тодорхойлох мэтийн үүрэгтэй. Мөн ерөнхийлөгчийг буруутгах эрхтэй.&lt;ref&gt;{{id icon}} {{cite book |title=Ketetapan MPR-RI Nomor II/MPR/2000 tentang Perubahan Kedua Peraturan Tata Tertib Majelis Permusyawaratan Rakyat Republik Indonesia |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |authorlink=People's Consultative Assembly |url=http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721122810/http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archivedate=21 Долдугаар сар 2011 |format=PDF |accessdate=7 November 2006 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Дотроо 560 суудалт [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ, ''People's Representative Council''), 132 суудалт [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ, ''Regional Representative Council'')&lt;ref name=&quot;USSTATE&quot;&gt;{{cite web |title=Background Note: Indonesia |work=U.S. Library of Congress |publisher=U.S. Department of State|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2748.htm |accessdate=26 November 2009}}&lt;/ref&gt; гэсэн хоёр танхимтай. Хууль цааз батлах, бүх шатны засгийн газрыг (хэрэгжүүлэх байгууллага) хянах үүрэг АТЗ-д оногдоно. Сонгогчид намд саналаа өгч, намууд цуглуулсан саналын хувиараа АТЗ-д суудал эзлэдэг.&lt;ref name=&quot;Harijanti2006&quot;&gt;{{cite journal |title=Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court |journal=International Journal of Constitutional Law |author=Susi Dwi Harijanti and Tim Lindsey |volume=4 |issue=1 |year=2006 |pages=138–150 |doi=10.1093/icon/moi055}}&lt;/ref&gt; 1998 оны шинэтгэлээс хойш АТЗ-ийн эрх үүрэг мэдэгдэхүйц нэмэгдсэн.&lt;ref&gt;Reforms include total control of [[Statute|statutes]] production without executive branch interventions; all members are now elected ([[Reserved political positions|reserved seats]] for military representatives have now been removed); and the introduction of fundamental rights exclusive to the DPR. (see Harijanti and Lindsey 2006)&lt;/ref&gt; ОНТЗ болохоор сүүлд орон нутгийн хөгжлийг зөв залахад чиглэн байгуулагджээ.&lt;ref&gt;Based on the 2001 constitution amendment, the DPD comprises four popularly elected [[non-partisan]] members from each of the thirty-three provinces for national political representation. {{cite book |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |url=http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |title=Third Amendment to the 1945 Constitution of The Republic of Indonesia |format=PDF |url-status=dead |authorlink=People's Consultative Assembly |accessdate=13 December 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061201025250/http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |archivedate=1 Арван хоёрдугаар сар 2006 |deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;

== Орон нутаг ==
{{Индонезийн газрын зураг}}
Индонез улсын газар нутаг олон түвшинд шатлан захирагддаг. Дээд гурван түвшнийг нь л анхаарахад хангалттай. 
* I зэрэгт [[муж]] (индонезээр ''provinsi'') гэх зүйлийн нэгж байна. Одоогийн байдлаар Индонез 33 мужтай.
* II зэрэг буюу мужийн доорх нутаг нэг бол [[хот]] (''kota'' - ''кота'') эсвэл тойрог (''kabupaten'' - ''капубатен'') байна.
* III зэргийн нэгжийг нь индонезээр ''kecamatan'' гэнэ. Монгол хэлтэнд энэ нэгж тийм ч сонин биш байх болохоор ''кечаматан''&lt;br&gt;гэж галиглахад буруудахгүй биз дээ. Эсвэл хошууны доорх нэгж юм чинь [[сум]] гэвэл зохино. 

===33 муж===
Онцгой эрхтэй таван мужийг &lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt;-оор тэмдэглэв.
{{Col-begin}}
{{Col-break}}
'''[[Суматра]] арлын 10 муж'''
* [[Аче]]&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt;&amp;nbsp; (''Aceh'')
* [[Умард Суматра]] (''Sumatera Utara'')
* [[Өрнөд Суматра]] (''Sumatera Barat'')
* [[Риау]] ''(Riau)''
* [[Риау арлуудын муж|Риау арлуудын]] (''Kepulauan Riau'')
* [[Жамби]] (''Jambi'')
* [[Өмнөд Суматра]] (''Sumatera Selatan'')
* [[Банка-Белитун]] (''Kepulauan Bangka Belitung'')
* [[Бенкулу]] (''Bengkulu'') 
* [[Лампунгг]] (''Lampung'')
'''[[Жава]] арлын 6 муж'''
* [[Жакарта]]&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; (''Jakarta'')
* [[Бантен]] (''Banten'')
* [[Өрнөд Жава]] (''Jawa Barat'')
* [[Төв Жава]] (''Jawa Tengah'')
* [[Иогякарта|Иогякарта]]&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; (''Yogyakarta'')
* [[Дорнод Жава]] (''Jawa Timur'')
'''[[Бага Зондын арлууд|Бага Зондын]] арлуудын 3 муж'''
* [[Бали]] (''Bali'')
* [[Өрнөд Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Barat'')
* [[Дорнод Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Timur'') 
{{Col-break}}

'''[[Калимантан]] арлын 4 муж'''
* [[Өрнөд Калимантан]] (''Kalimantan Barat'')
* [[Төв Калимантан]] (''Kalimantan Tengah'')
* [[Өмнөд Калимантан]] (''Kalimantan Selatan'')
* [[Дорнод Калимантан]] (''Kalimantan Timur'')
'''[[Сулавеси]] арлын 6 муж'''
* [[Умард Сулавеси]] (Sulawesi Utara)
* [[Горонтало]] (''Gorontalo'')
* [[Төв Сулавеси]] (''Sulawesi Tengah'')
* [[Өрнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Barat'')
* [[Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Selatan'')
* [[Дорнод-Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Tenggara'')
'''[[Малуку арлууд|Малуку]] арлуудын 2 муж''' 
* [[Малуку]] (''Maluku'')
* [[Умард Малуку]] (''Maluku Utara'')
'''[[Шинэ Гвиней]] арлын 2 муж'''
* [[Өрнөд Папуа]]&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; (''Papua Barat'')
* [[Папуа]]&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; (''Papua'')
{{Col-end}}

==Газар орон==
[[File:Indonesia 2002 CIA map.png|thumb|right|Индонезийн газрын зураг]]

[[Өмнөд өргөрөг|Ө.ө. 11°]] – [[хойд өргөрөг|х.ө. 6°]], [[зүүн уртраг|з.у. 95° – 141°]] хооронд Индонез орон бүхлээрээ багтдаг. Экваторын хоёр талд бүгд 17,508 аралтайгаас 6 мянга нь л хүнтэй.&lt;ref&gt;{{cite press release |publisher=[[International Monetary Fund]] |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2006/01/data/dbcoutm.cfm?SD=2005&amp;ED=2005&amp;R1=1&amp;R2=1&amp;CS=3&amp;SS=2&amp;OS=C&amp;DD=0&amp;OUT=1&amp;C=536&amp;S=PPPWGT-PPPPC&amp;RequestTimeout=120&amp;CMP=0&amp;x=45&amp;y=5 |title=World Economic Outlook Database |accessdate=5 October 2006 |date=April 2006 }}; {{cite web | first =Hendriawan | title =Indonesia Regions | publisher =Indonesia Business Directory | url =http://www.indonext.com/Regions/ | accessdate =24 April 2007 | archive-date =28 Арван хоёрдугаар сар 2005 | archive-url =https://web.archive.org/web/20051228011848/http://www.indonext.com/Regions/ | url-status =dead }}&lt;/ref&gt; Эднээс [[Жава]], [[Суматра]], [[Калимантан]] (Малайз, Бруней улстай хуваадаг), [[Шинэ Гвиней]] (Папуа-Шинэ Гвиней улстай хуваадаг), [[Сулавеси]] гэсэн таван томыг онцлох хэрэгтэй. Индонез улс Калимантан арал дээр Малайзтай, Шинэ Гвиней арал дээр Папуа-Шинэ Гвинейтэй, [[Тимор]] арал дээр [[Зүүн Тимор]]той хил залгадаг бол [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Филиппин]], [[Палау]], [[Австрали]]тай далай тэнгисийн усаараа хаяалдаг. Хамгийн олон хүнтэй хот нь нийслэл [[Жакарта]]. Залгуулаад бичвэл [[Сурабая]], [[Бандун]], [[Медан]], [[Семаран]] гээд томоохон хотууд байдаг.&lt;ref name=&quot;Witton2003&quot;&gt;{{cite book | last =Witton | first =Patrick | title =Indonesia | publisher =Lonely Planet | year =2003 | location =Melbourne | pages =139, 181, 251, 435 | isbn=1-74059-154-2 }}&lt;/ref&gt;

1,919,440 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай Индонезэд нэг км-т 134 хүн ноогддог. Харьцуулвал дэлхийн 16-р том газар нутагтай орон, 79-р нягт шигүү суурьшилт улс нь Индонез юмсанжээ.&lt;ref name=&quot;ciarank&quot;&gt;{{cite web |last=Central Intelligence Agency |title=Rank Order Area |work=The World Factbook |publisher=US [[CIA]], Washington, DC |date=17 October 2006 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |accessdate=3 November 2006 |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population density&amp;nbsp;– Persons per&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; 2006 |work=CIA world factbook |publisher=Photius Coutsoukis |year=2006 |url=http://www.photius.com/rankings/geography/population_density_2006_1.html |accessdate=4 October 2006}}&lt;/ref&gt; Тэр дотроо дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь болох Жавад нэг км-т 940 хүн ноогдоно.&lt;ref name=&quot;JOSHUA&quot;&gt;{{cite web | last = Calder | first = Joshua | title = Most Populous Islands | publisher = World Island Information | date = 3 May 2006 | url = http://www.worldislandinfo.com/POPULATV2.htm | accessdate =26 September 2006 }}&lt;/ref&gt; Хамгийн өргөгдсөн газар нь Папуа мужийн нутагт байгаа [[Пунчак Жая]] уулын оргил (д.т.д. 4884 м), хамгийн том нуур нь Суматра арлын 1,145 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; талбайт [[Тоба нуур]] юм. [[Махакам]], [[Барито]] гэх мэт Калимантан арлын гол мөрд хамгийн уртад тооцогдоно.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Republic of Indonesia |work=Encarta |publisher=Microsoft |year=2006 |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |archiveurl=http://www.webcitation.org/5kwrIjXxw |archivedate=31 October 2009 |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;

[[File:Mahameru-volcano.jpeg|thumb|left|Индонезийн галт уулс]]
 
[[Номхон далайн хавтан|Номхон далайн]], [[Евразийн хавтан|Евразийн]], [[Австралийн хавтан|Австралийн]] гурван техтоник хавтны уулзвар зааг дээр Индонез байрладаг. Тиймээс ч 19-р зуунд сүйд хийж асан [[Кракатоа]], [[Тамбора]] хоёрыг оруулаад цөөндөө л гэхэд 150 гаруй [[галт уул]] үе үе идэвхждэг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.volcano.si.edu/world/region.cfm?rnum=06&amp;rpage=list| title=Volcanoes of Indonesia| publisher=[[Smithsonian Institution]]| accessdate=25 March 2007| work=Global Volcanism Program}}&lt;/ref&gt; Саяхан л гэхэд 2004 оны цуут цунами 167,736 хүнийг нь урсгаж&lt;ref&gt;{{cite web | title =The Human Toll | work =UN Office of the Special Envoy for Tsunami Recovery | publisher =United Nations | url =http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070519133441/http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archivedate =19 Тавдугаар сар 2007 | accessdate =25 March 2007 | url-status =live }}&lt;/ref&gt;, 2006 оны Иогякартын газар хөдлөлт 5,782 хүнийг үхүүлсэн гайтай. Гэлээ ч галт уулын бялхдас газрыг үржил шимтэй болгодог учир Жава, Балид хүн хамгаас олноор суурьшжээ.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, R. E., Suraya A. A. |title=The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions Ltd |year=1996 |location=Hong Kong |pages=95–97}}&lt;/ref&gt;

Экваторын дагуу байршдаг тул [[борооны улирал|борооны]], [[хуурай улирал|хуурай]] хоёр улиралтай, [[халуун орны уур амьсгал]]тай. Эрэг хавийн нам газраар жилд 1,780–3,175 мм, уулархаг нутгаар 6,100 мм хүртэл хур буудаг. Суматрын өрнөд эрэг, өрнө Жава, Калимантан, Сулавеси, Папуагийн уулархаг нутгаар хур бороосог. Маш чийглэг, дунджаар 80%. Жилийн турш агаарын температур тогтмол, Жакарта орчмоор өдөрт дунджаар 26–30 °C халуун.&lt;ref&gt;{{cite web
|title =About Jakarta And Depok
|work =University of Indonesia
|publisher =University of Indonesia
|url =http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&amp;hal=c_about_jkt
|accessdate =24 April 2007
|archiveurl =https://web.archive.org/web/20060504191815/http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&amp;hal=c_about_jkt
|archivedate =4 Тавдугаар сар 2006
|url-status =live
}}&lt;/ref&gt;
{{clear}}

==Хүн ам==
:''Мөн үзэх: [[Индонезийн ард түмэн]]''
[[File:Ubud-Kids.jpg|thumb|Олон ястны улсын [[Бали ястан|Бали]] яст жаалууд]]
2010 оны байдлаар Индонез улсын хүн амын тоо 237.6 саяд хүрч,&lt;ref name=&quot;bps2010&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bps.go.id/65tahun/SP2010_agregat_data_perProvinsi.pdf |title=Central Bureau of Statistics: ''Census 2010'' |publisher=Badan Pusat Statistik |accessdate=17 January 2011}} {{id}}&lt;/ref&gt; жилд 1.9%-иар өсч байна.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&amp;catid=30:english-news&amp;Itemid=101 |title=Fifty years needed to bring population growth to zero |publisher=Waspada.co.id |date=19 March 2011 |accessdate=10 April 2011}}&lt;/ref&gt; Хүн амын 58% нь дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь гэх&lt;ref name=&quot;JOSHUA&quot; /&gt; Жава аралд оршин суудаг.&lt;ref name=&quot;bps2010&quot;/&gt; [[Гэр бүл төлөвлөлт|Гэр бүл төлөвлөх]] хөтөлбөр 1960 оноос эхлэн хэрэгжсээр байгаа ч гэсэн 2020 онд 265 сая, 2050 онд 306 сая хүнтэй болох төлөв харагддаг.&lt;ref&gt;[http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/DB04_Population_ByAgeSex_Annual/WPP2010_DB4_F1B_POPULATION_BY_AGE_BOTH_SEXES_ANNUAL_2011-2100.XLS World Population Prospects (2010). Annual Population 2011–2100]. (XLS table). United Nations&lt;/ref&gt;

Индонезэд [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгуугаар]] ярилцдаг [[Индонезийн ард түмэн|300 гаран яс үндэс]]ний хүмүүс аж төрөн суудаг.&lt;ref&gt;{{cite web |publisher=Expat Web Site Association |title=An Overview of Indonesia |work=Living in Indonesia, A Site for Expatriates |url=http://www.expat.or.id/info/overview.html |accessdate=5 October 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Merdekawaty |first=E. |title=&quot;Bahasa Indonesia&quot; and languages of Indonesia |work=UNIBZ&amp;nbsp;– Introduction to Linguistics |publisher=Free University of Bozen |date=6 July 2006 |url=http://www.languagestudies.unibz.it/Bahasa%20Indonesia_Merdekawaty.pdf |format=PDF|accessdate=17 July 2006}}&lt;/ref&gt; Тэгэхдээ ихэнх нь бүр дээр үед Тайвань, Зүүн Өмнөд Азиас нүүсэн байх гэж таахуйц [[Австронез]] язгуурын хэлтэй байдаг. Дорно Индонезээр үүнээс ялгагдах [[Меланез]] язгуурын ард түмэн бас байдаг.&lt;ref name=&quot;Witton2003&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 5–7, {{cite book | last = Dawson| first = B.| coauthors = Gillow, J.| title = The Traditional Architecture of Indonesia | publisher = Thames and Hudson Ltd | year = 1994 | location = London | page = 7 | isbn = 0-500-34132-X }}&lt;/ref&gt; Нэр бүхий ард түмнээс [[Жава үндэстэн]] хүн амын 42% эзлэдэг.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kingsbury |first=Damien |title=Autonomy and Disintegration in Indonesia |publisher=Routledge |page=131 |isbn=0-415-29737-0 |year=2003}}&lt;/ref&gt; Жавагийн араас [[Сунда үндэстэн|Сунда]], [[Малай үндэстэн|Малай]], [[Мадура ястан|Мадура]] гэх мэт үндэстэн ч юм шиг, ястан ч юм шиг саяаас олон хүнт арваад ард түмэн байдаг. Мөн 8 сая [[Хятад үндэстэн|Хятад]], 5 сая [[Араб үндэстэн|Араб]] гэх мэтээр хаа хол хальж очсон үндэстэд ч байна. Шинээр нэгдэж томорсон улс, хэдэн зуун цөөн тоот ястны орон болохоор ч тэр үү иймэрхүү нутгийн ялгааг давж хараад &quot;Индонез&quot; [үндэстэн] гэж өөриймсөх сэтгэлгээ ард түмнийх нь дунд хэдийнээ дэлгэрчээ.&lt;ref name=&quot;RICKLEFS_256&quot;&gt;Ricklefs (1991), p. 256&lt;/ref&gt; Ийм эв найртай нийгэм бүрдсэн ч гэсэн зарим газар соёл, шашин, ястнаараа мөргөлдөх явдал гарч л байдаг.&lt;ref&gt;Domestic migration (including the official [[Transmigrasi]] program) are a cause of violence including the massacre of hundreds of Madurese by a local [[Dayak people|Dayak]] community in West Kalimantan, and conflicts in Maluku, [[Sulawesi Tengah|Central Sulawesi]], and parts of Papua and West Papua {{Cite journal |author=T.N. Pudjiastuti |year=2002 |title=Migration &amp; Conflict in Indonesia |url=http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |url-status=dead |format=PDF |publisher=International Union for the Scientific Study of Population (IUSSP), Paris |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209225410/http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2012 |accessdate=17 September 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kalimantan The Conflict |work=Program on Humanitarian Policy and Conflict Research |url=http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091212135147/http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archivedate=12 Арван хоёрдугаар сар 2009 |accessdate=7 January 2007 |publisher=Conflict Prevention Initiative, Harvard University |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite conference |author=J.W. Ajawaila; M.J. Papilaya; Tonny D. Pariela; F. Nahusona; G. Leasa; T. Soumokil; James Lalaun and W. R. Sihasale |title=Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon |publisher=Fica-Net |year=1999 |location=Ambon, Indonesia |url=http://www.fica.org/h/ambon/idRusuh1.html |accessdate=29 September 2006 |booktitle=Report on Church and Human Rights Persecution in Indonesia }} {{Webarchiv|url=http://www.fica.org/h/ambon/idRusuh1.html |archive-is=20120527011433 |text=Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon |archiv-bot=2026-05-15 01:11:46 InternetArchiveBot }}; Kyoto University: Sulawesi Kaken Team &amp; Center for Southeast Asian Studies {{PDFlink|[http://sulawesi.cseas.kyoto-u.ac.jp/lib/pdf/MRidwanAlimuddin.pdf Bugis Sailors]|124&amp;nbsp;KB}}&lt;/ref&gt; Эндхийн Хятадууд сэргэлэн гарууд байж баялгийг нэлээд хуримтлуулсан, олон пүүс компанийг эзэмшдэгт&lt;ref&gt;Schwarz (1994), pp. 53, 80–81&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Friend (2003), pp. 85–87, 164–165, 233–237&lt;/ref&gt; зөвхөн Индонезэд л байдаг ард түмэн сэжиглэн дургүйцэж зодолдож нүдэлцээд авсан нь цөөнгүй.&lt;ref&gt;{{cite web |author=M. F. Swasono |title=Indigenous Cultures in the Development of Indonesia |work=Integration of endogenous cultural dimension into development |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts, New Delhi |year=1997 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |accessdate=17 September 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=S. Long |date=9 April 1998 |title=The Overseas Chinese |url=http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008055514/http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |archive-date=8 Аравдугаар сар 2011 |accessdate=10 April 2011 |publisher=Prospect Magazine}} The [[May 1998 riots of Indonesia#Jakarta (12–14 May)|riots in Jakarta in 1998]]—much of which were aimed at the Chinese—were, in part, expressions of this resentment. {{cite web |author=M. Ocorandi |date=28 May 1998 |title=An Analysis of the Implication of Suharto's resignation for Chinese Indonesians |url=http://www.hartford-hwp.com/archives/54b/083.html |accessdate=26 September 2006 |publisher=Worldwide HuaRen Peace Mission}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=F.H. Winarta |title=Bhinneka Tunggal Ika Belum Menjadi Kenyataan Menjelang HUT Kemerdekaan RI Ke-59 |publisher=Komisi Hukum Nasional Republik Indonesia (National Law Commission, Republic of Indonesia), Jakarta |month=August | year=2004 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |language=Indonesian}}&lt;/ref&gt; 

[[Жохорын султант улс]]ын үеэс Индонезийн арлуудын ард түмний хоорондоо ойлголцох хэл болсоор ирсэн [[Малай хэл]]ний [[чухал аялгуу|чухал нэгэн аялгуу]] байдаг. Энэ аялгуунд суурилсан Малай хэлийг [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Бруней]], Индонез дөрвөн улсад [[албан ёсны хэл]] болгожээ. Тэгэхдээ нэр нь өөр. Индонезэд үүнийг [[Индонез хэл]] (''Bahasa Indonesia'') гэж заадаг. Ер нь Индонезийнхэн бүгд л энэ хэлээр ярилцдаг, Индонезэд энэ хэл ажил хэрэг, улс төр, хэвлэл мэдээлэл, боловсрол гээд бүх салбарт өөр ямар ч хэлнээс илүү сонсдоно. Гэхдээ л нөгөө ястан үндэстнээрээ ард түмний хэл ялгаатай. Хүмүүс [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгууныхаа]] нэгийг өөрийн [[төрөлх хэл]] гэж боддог. Үүнээс мэдээж [[Жава хэл]]ийг хамгийн олуулаа тээж яваа.&lt;ref name=&quot;CIA&quot;/&gt; Папуад харьцангуй цөөн буюу 2.7 сая хүн байдаг мөртлөө бүр [зарим нь Папуа төрлийн, зарим нь Австронез төрлийн] 242 янзаар хэлж ярьцгаадаг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IDP |title=Ethnologue report for Indonesia (Papua) |publisher=Ethnologue.com |accessdate=28 April 2010}}&lt;/ref&gt;


Индонезийн үндсэн хуулинд шашин шүтэх нь хүний дур зоргынх&lt;ref&gt;{{cite web |title=The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia |work=US-ASEAN |url=http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |accessdate=2 October 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060109203358/http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |archivedate=9 Нэгдүгээр сар 2006 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; гэсэн мөртлөө өөр баримтаар [[Ислам]], [[Протестант]], [[Католик]], [[Хиндү]], [[Буддын шашин]], [[Күнзийн суртал]] зургааг албан ёсны гэж онцлон батласан байх юм.&lt;ref name=&quot;Yang&quot;&gt;{{cite journal |last=Yang |first=Heriyanto |title=The History and Legal Position of Confucianism in Post Independence Indonesia |journal=Religion |volume=10 |issue=1 |page=8 |month=August | year=2005 |url=http://archiv.ub.uni-marburg.de/mjr/pdf/2005/yang2005.pdf |format=PDF|accessdate=2 October 2006}}&lt;/ref&gt; 2000 оны тооллогийг үндэслэхэд Индонезийн ард түмний 86.1% нь Ислам шашны Сунни дэгтэй. Ингэхэд Индонез улс Исламын улс биш боловч хамгийн олон Ислам шүтлэгтэн (хотон хүн)-тэй улс юм байна гэж ойлгогдоно.&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |title=Indonesia |publisher=CIA |accessdate=10 April 2011 |archive-date=10 Арван хоёрдугаар сар 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210041527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Хиндү шашинтны олонх нь [[Бали ястан|бали]], Буддын шашинтны олонх нь [[Хятад үндэстэн|хятад]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=Indonesia&amp;nbsp;– Buddhism |publisher=U.S. Library of Congress |url= http://countrystudies.us/indonesia/40.htm |accessdate=15 October 2006}}&lt;/ref&gt; Хэдий цөөн шүтэн бишрэгчтэй ч Хиндү, Будда хоёр шашин Индонезийн соёлд их л нэвчжээ. Ислам нь худалдаачдын чармайлтаар 13-р зуунд умар Суматрад нэвтрээд 16-р зуун гэхэд Индонез орны зонхилох шашин болсон.&lt;ref name=&quot;csi&quot;&gt;{{cite web |title=Indonesia&amp;nbsp;– Islam |publisher=U.S. Library of Congress|url=http://countrystudies.us/indonesia/37.htm |accessdate=15 October 2006}}&lt;/ref&gt; Харин Католик шашныг Португалийн авралын зар тараагчид, колончлогчид эхлүүлсэн&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 25, 26, 28&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title =1500 to 1670: Great Kings and Trade Empires | publisher = Sejarah Indonesia | url =http://www.gimonca.com/sejarah/sejarah02.shtml | accessdate =25 April 2007 }}&lt;/ref&gt; бол Протестант нь Нидерландын эзэмшилд байх үед Калвинч, Лютеранч номлогчдын тарьсан үр юмсанжээ.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 28, 62&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Vickers (2005), p. 22&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | last = Goh | first = Robbie B.H. | title = Christianity in Southeast Asia | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | page = 80 | isbn = 981-230-297-2 | year = 2005 }}&lt;/ref&gt;

== Зургийн цомог ==
&lt;center&gt;&lt;gallery caption=&quot;Индонез&quot; widths=&quot;180px&quot; heights=&quot;120px&quot; perrow=&quot;5/'&quot;&gt;
File:Museum Nasional Indonesia.jpg|National Museum of Indonesia in [[Central Jakarta]]
File:Jakarta Skyline Part 2.jpg|[[Wisma 46]], Indonesia's tallest office building, located in the middle of Jakarta skyscraper.
File:Central Jakarta.JPG|Jalan Thamrin, the main avenue in Central Jakarta
File:Gambir Station Platform.jpg|A train at [[Gambir]] station in [[Central Jakarta]]
File:BungKarno-indonoob.JPG|The [[Bung Karno Stadium]] is capable of hosting 100,000 spectators
File:Indonesia 2002 CIA map.png|Map of Indonesia
File:Indonesia provinces english.png|Provinces of Indonesia
File:Jalan malioboro - Jogjakarta.JPG|Malioboro, the most famous street in Yogyakarta city
Image:transjogja.jpg|Trans Jogja Bus. A bus rapid transit system in Yogyakarta city
File:SOTO FOOD.jpg|A selection of [[Indonesian cuisine|Indonesian food]], including ''Soto Ayam'' (chicken soup), ''sate kerang'' ([[satay|shellfish kebabs]]), ''telor pindang'' (preserved eggs), ''perkedel'' (fritter), and ''es teh manis'' (sweet iced tea)
File:Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|An Indonesian Army infantryman participating in the U.N.'s Global Peacekeeping Operation Initiative
Image:Panser side left.JPG|Pindad Panser &quot;Anoa&quot; shown during Indo Defense and Aerospace Expo 2008
|Indonesian Naval vessels
Image:AURI B-25.jpg|B-25 Mitchell bombers of the AURI in the 1950s
Image:Jmnei.jpg|A [[Javanese people|Javanese]] engineer closes one of the gun bay doors on a Dutch [[Brewster Buffalo|Buffalo]], January 1942. 
|[[Mazda6]] used by the Jakarta Metro Highway Patrol (''Ditlantas Polda Metro Jaya'') as a patrol car
|[[Mitsubishi Lancer]] used by Vital Object Protection of Indonesian National Police
File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in [[Indonesia]], #CC201-05
File:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C &quot;Full-Width Cabin&quot; in Indonesia, #CC203-22
[...]
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

==Зүүлтийн тайлбар==
{{лавлах холбоос|3}}

== Цахим холбоос ==
* {{commons|Indonesia|Индонез}}

{{Ази}}
{{Хөтлөгч мөр Австрали ба далайн орнууд}}
{{OIC}}

[[Ангилал:Индонез| ]]
[[Ангилал:Азийн орон]]
[[Ангилал:Арлын орон]]
[[Ангилал:Австрали ба Далайн орон]]
[[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]]
[[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]</text>
      <sha1>k8qcf58n3su9igyp0zagqpku7dodiml</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Словак хэл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8627</id>
    <revision>
      <id>856392</id>
      <parentid>856165</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T02:50:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>856392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12260" sha1="mt39kjlo7y8avlxnluhitokt9njny00" xml:space="preserve">{{short description|Словак улсад голчлон ярьдаг Баруун славян хэл}}
{{Инфобокс хэл
| name             = Словак хэл
| altname          = 
| nativename       = {{lang|sk|slovenčina}}, {{lang|sk|slovenský jazyk}}
| pronunciation    = {{IPA-sk|ˈslɔʋentʂina|}}, {{IPA-sk|ˈslɔʋenskiː ˈjazik|}}
| states           = [[Словак]], [[Чех]], [[Унгар]], [[Карпатын Русь]], [[Славони]] болон [[Воеводина]]&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-url=https://web.archive.org/web/20171220044137/http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-date=20 December 2017 | title=Autonomous Province of Vojvodina &amp;#124; Покрајинска влада }}&lt;/ref&gt;
| ethnicity        = [[Словакчууд‎]], [[Панноны Русинчууд]]
| speakers         = Төрөлх: {{sigfig|5.206080|1}} сая
| date             = 2011–2021
| ref              = e25
| speakers2        = Хоёрдогч: {{sigfig|2.045000|1}} сая&lt;ref name=e25/&gt;
| speakers_label   = Ярилцагчид
| script           = [[Латин бичиг|Латин]] ([[Словак цагаан толгой]])&lt;br/&gt;[[Словак брайл үсэг]]&lt;br/&gt;[[Кирилл үсэг|Кирилл]] ([[Панноны Русинчууд#Дүрэм ба цагаан толгой|Панноны Русин цагаан толгой]])
| familycolor      = Энэтхэг-Европ
| fam2             = [[Балт-Слав хэлнүүд|Балт-Слав]]
| fam3             = [[Слав хэлнүүд|Слав]]
| fam4             = [[Баруун Слав хэлнүүд|Баруун Слав]]
| fam5             = [[Чех-Словак хэлнүүд|Чех-Словак]]
| dia1             = [[Баруун Словак аялга|Баруун Словак]]
| dia2             = [[Төв Словак аялга|Төв Словак]]
| dia3             = [[Зүүн Словак аялга|Зүүн Словак]]&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Brill Encyclopedia of Slavic Languages and Linguistics |last=Habijanec |first=Siniša |publisher=[[Brill Publishers]] |year=2020 |doi=10.1163/2589-6229_ESLO_COM_031961 |url=https://referenceworks.brill.com/display/db/eslo |editor-last=Greenberg |editor-first=Marc |chapter=Pannonian Rusyn |issn=2589-6229 |quote=The third theory defines Pannonian Rusyn as a West Slavic language originating in the East Slovak Zemplín and Šariš dialects and being a mixture of the two. It fits the linguistic data in the most consistent manner and has been accepted by an overwhelming majority of scholars in the field (Bidwell 1966; Švagrovský 1984; Witkowski 1984; Lunt 1998; Čarskij 2011) and verified by several comprehensive analyses of Pannonian Rusyn language data (Bidwell 1966; Lunt 1998; Čarskij 2011). |access-date=2024-04-01 |editor-last2=Grenoble |editor-first2=Lenore}}&lt;/ref&gt;
| nation           = {{SVK}}&lt;br&gt;''{{EU}}''&lt;br&gt;{{flag|Воеводина}} ([[Серби]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina|title=Autonomous Province of Vojvodina|publisher=Government of the Autonomous Province of Vojvodina|date=2013|access-date=25 May 2017}}&lt;/ref&gt;
| minority         = {{CZE}}&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://vlada.gov.cz/cz/ppov/rnm/narodnostni-mensiny---uvod-1361/ | title=Národnostní menšiny &amp;#124; Vláda ČR }}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;{{POL}}&lt;ref name=&quot;7th EFNIL&quot;&gt;{{cite conference |title=The relationship between official and minority languages in Poland |conference=7th Annual Conference: The Relationship between Official Languages and Regional and Minority Languages in Europe |location=Dublin, Ireland |publisher=European Federation of National Institutions for Language |last1=Pisarek |first1=Walery |date=2009 |page=18 |url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |access-date=28 November 2019 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214104352/http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{HUN}}&lt;ref&gt;{{cite web|author=&lt;!--Not stated--&gt;|title=Hungary needs to strengthen use of and access to minority languages|url=https://www.coe.int/en/web/european-charter-regional-or-minority-languages/home/-/asset_publisher/VzXuex45jmKt/content/hungary-needs-to-strengthen-use-of-and-access-to-minority-languages|publisher=[[Европын Зөвлөл]]|place=Strasbourg, France|date=14 December 2016|access-date=29 June 2020|quote=The following languages have been given special protection under the European Charter [in Hungary]: Armenian, Beas, Bulgarian, Croatian, German, Greek, Polish, Romani, Romanian, Ruthenian, Serbian, Slovak, Slovenian and Ukrainian.}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{CRO}}&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2020_07_78_1484.html | title=Odluka o donošenju kurikuluma za nastavni predmet Slovački jezik i kultura u osnovnim i srednjim školama u Republici Hrvatskoj (Model C) }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pravamanjina.gov.hr/nacionalne-manjine/nacionalne-manjine-u-republici-hrvatskoj/slovaci/369 | title=Slovaci }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{ROM}}&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.pukanec.sk/fotogaleria/navsteva-mesta-nadlak-24-26-8-2012.html#fgallery--21419-1 | title=Pukanec }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | title=Slováci v Rumunsku | access-date=2024-06-09 | archive-date=2024-01-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240127162600/http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.edu.ro/semnarea-programului-de-cooperare-%C3%AEn-domeniul-educa%C8%9Biei-%C3%AEntre-ministerul-educa%C8%9Biei-na%C8%9Bionale-din-0&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.slovenskezahranicie.sk/rumunsko/ | title=Rumunsko }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.bihon.ro/stirile-judetului-bihor/75-de-ani-de-invatamant-in-limba-slovaca-444889/ | title=75 de ani de invatamant in limba slovaca | date=16 September 2011 }}&lt;/ref&gt; 
| agency           = [[Соёлын яам (Словак)|Словакийн Соёлын Яам]]
| iso1             = sk
| iso2b            = slo
| iso2t            = slk
| iso3             = slk
| glotto           = slov1269
| glottorefname    = Slovak
| lingua           = 53-AAA-db &lt; [[West Slavic languages|53-AAA-b...–d]]&lt;br/&gt;(varieties: 53-AAA-dba to 53-AAA-dbs)
| notice           = IPA
| map              = Idioma eslovaco.PNG
| mapcaption       = {{Legend|#0080ff|Словак хэл нь олонхын хэл байдаг бүс нутгууд}} {{Legend|#88c4ff|Словак хэл нь цөөнхийн хэл байдаг бүс нутгууд}}
}}

'''Словак хэл'''  (словак. ''slovenčina'', ''slovenská reč'') нь [[Словак|Бүгд Найрамдах Словак Улс]]ын [[албан ёсны хэл]] юм. [[Энэтхэг-Европын хэлний язгуур]], [[Слав хэлний бүлэг]]т багтана. Слав хэлний бүлэг дундаа [[чех хэл]], [[польш хэл]] зэрэгтэй хамт Баруун Слав хэлний дэд бүлэгт харьяалагдах бөгөөд ялангуяа чех хэлтэй төстэй учраас [[чех хэл|чех]], словак хэлээр ярилцагсад харилцан ойлголцдог байна. Хэлний код [[ISO 639]]-1 нь [[SK|sk]], ISO 639-2 нь SLO/SLK.

Мөн словак хэл нь Европын Холбооны албан ёсны 24 хэлний нэг юм. 

Словак хэлээр Бүгд Найрамдах Словак улсад 5,2 сая орчим хүн харилцдаг. Бусад улсуудын хувьд АНУ-д 500 мянга, Чех улсад 320 мянга, Унгарт 110 мянга, [[Серби]]д 80 мянга, Румынд 22 мянга, Польшид 20 мянга, Канадад 20 мянга, Австрали, Украин, Болгар, Хорват зэрэг улсуудад 5,000 орчим ярилцагсад бий.

Бичиг үсгийн хувьд [[латин үсэг]]т DZ, CH гэсэн нийлмэл үсгүүдийг нэмж хэрэглэхээс гадна [[өргөлтийн тэмдэг]] ашигладаг.

== Словак утга зохиолын хэл ==
Словак үндэстэн бүрэлдэн тогтох үйл явцтай нягт холбоотой Словак утга зохиолын хэл нь 18-р зууны төгсгөл - 19-р зууны эхний хагаст үүссэн гэж үздэг. Шинээр бий болсон утга зохиолын словак хэл нь Словакчуудын амьдралд зөвхөн харилцааны хэрэгсэл, шинжлэх ухаан, уран зохиолын хэл төдийгүй үндэсний өвөрмөц байдлыг бэхжүүлэх, Словак үндэстнийг нэгтгэх, үндэсний соёлыг хөгжүүлэх хүчин зүйл болж ирсэн. Словакийн утга зохиолын хэл эцэст нь 19-р зууны хоёрдугаар хагаст үүссэн. 20-р зуунд хэлний хөгжилд Словакийн газар нутгийг [[Чех улс]]&lt;nowiki/&gt;тай нэгтгэсэн нь ихээхэн нөлөөлсөн байна. Сүүлд 1993 онд тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Словак Улс байгуулагдсан нь олон нийтийн амьдралын бүхий л салбарт Словакийн утга зохиолын хэл бүрэн хөгжих нөхцөлийг бүрдүүлээд байна. 

== Үгсийн сан ==
Словак хэлний үгсийн сангийн үндэс нь эртний слав хэлний үгсийн сангаас гаралтай. Словак хэл хөгжих явцад түүний үгсийн санг 30 гаруй хэлнээс зээлж авах замаар бүрдсэн байна. Хамгийн эртний зээлүүд нь [[Латин хэл|Латин]], [[Герман хэл|Герман]], [[Унгар хэл|Унгар]] хэлнээс орж ирсэн байдаг юм. Хэл хоорондын урт хугацааны харилцааны улмаас Герман, Унгарын зээлүүд олон зууны туршид янз бүрийн эрчимтэй Словак хэл рүү нэвтэрч байв. Баруун Европын хэлнүүдээс, ялангуяа орчин үед [[англи хэл]] нь Словак хэлний үгсийн санд  хамгийн их нөлөө үзүүлж байна. Түүнчлэн [[Румын хэл|румын]], [[Франц хэл|франц]], [[Итали хэл|итали]] болон бусад хэлнээс зээлсэн үгс нь Словак хэлний үгсийн санд нэвтэрсэн. Славян хэлнүүдээс хамгийн их зээл авсан нь [[чех хэл]] юм. 

== Дүрэм ==
Үйл үг нь өгүүлэгдэхүүний тоо, хүйсээс хамаарч хувирна. Ерөнхийдөө өгүүлбэр нь SVO бүтэцтэй.

2 янзын өнгөрсөн цаг, 1 ирээдүй цагийн хэлбэртэй.

== Аялга ==
Ерөнхийд нь 3 ангилж болно:

* Зүүн Словак аялга
* Төв Словак аялга
* Баруун Словак аялга

{{Словак хэлний цагаан толгой}}

==Эшлэл==
{{Reflist}}

== Гадаад холбоос ==
{{Wikipedia|sk}}

[[Ангилал:Словак хэл| ]]
[[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]]
[[Ангилал:Дан ганц хэл]]
[[Ангилал:Словакийн хэл]]
[[Ангилал:Чехийн хэл]]
[[Ангилал:Унгарын хэл]]
[[Ангилал:Монтенегрогийн хэл]]
[[Ангилал:Сербийн хэл]]
[[Ангилал:Өрнөд славян хэлнүүд]]</text>
      <sha1>mt39kjlo7y8avlxnluhitokt9njny00</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Филиппин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9223</id>
    <revision>
      <id>856396</id>
      <parentid>856179</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T03:29:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>856396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29452" sha1="qrn8j9uwjr31y4cf6efnjlm3jx3r7ld" xml:space="preserve">{{short description|Archipelagic country in Southeast Asia}}
{{redirect|Филиппин|Нидерландын сууринг|Филиппин, Нидерланд}}
{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Филиппин Улс
| common_name            = Филиппин
| native_name            = {{native name|fil|Republika ng Pilipinas}}
| image_flag             = Flag of the Philippines.svg
| flag_size              = 130
| flag_type              = [[Филиппиний төрийн далбаа|Төрийн далбаа]]
| image_coat             = Coat of arms of the Philippines.svg
| symbol_type            = [[Филиппиний төрийн сүлд|Сүлд]]
| national_motto         = &lt;br /&gt;{{lang|fil|[[Филиппиний үндэсний уриа|Maka-Diyos, Maka-tao, Makakalikasan at Makabansa]]}}&lt;ref&gt;{{Cite PH act |title=Flag and Heraldic Code of the Philippines |chamber=RA |number=8491 |date=February 12, 1998 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084350/https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=March 8, 2014 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Metro Manila, Philippines}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&quot;Бурхан, Ард Түмэн, Байгаль, Улсынхаа төлөө&quot;
| national_anthem        = &quot;{{lang|fil|[[Филиппиний төрийн дуулал|Lupang Hinirang]]}}&quot;&lt;br /&gt;&quot;Шилмэл нутаг&quot;{{parabr}}{{center|[[File:Lupang Hinirang instrumental.ogg]]}}
| image_map              = {{Switcher|[[File:PHL orthographic.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Philippines ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}}
| capital                = [[Манила]] (''де-юре'')&lt;br /&gt;[[Нийслэлийн бүс (Филиппин)|Их Манила]]{{efn|name=a|Манила нь улсын нийслэлээр тооцогддог ч [[засгийн газрын суудал]] нь Манила хот нь нэг хэсэг болох &quot;Метро Манила&quot; гэгддэг Үндэсний Нийслэлийн бүс юм.&lt;ref&gt;{{Cite PH act |title=Establishing Manila as the Capital of the Philippines and as the Permanent Seat of the National Government |chamber=PD |number=940, s. 1976 |date=May 29, 1976 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084430/https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=April 4, 2015 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Manila, Philippines}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Quezon City Local Government – Background |url=https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820074250/https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |archive-date=August 20, 2020 |access-date=August 25, 2020 |publisher=Quezon City Local Government}}&lt;/ref&gt; Олон улсын төрийн байгууллагууд Манилагийн нийслэлд байрладаг [[Малаканянг ордон]] болон бусад байгууллага/агентлагуудаас гадна Метро Манилагийн янз бүрийн хэсэгт байрладаг.}} (''де-факто'')
| largest_city           = [[Кесон хот]]&lt;!--Although [[Davao City]] has the largest land area, the article on [[largest city]] says we should refer to the most populous city, which, {{As of|2006|lc=y}}, is [[Quezon City]]. See the discussion page for more information. Changing this information without citation would be reverted.--&gt;
| official_languages     = [[Филиппин хэл|Филиппин]] ба [[Англи хэлний Филиппин аялга|Англи хэл]]
| recognized_regional_languages = {{collapsible list
  | title = [[Филиппиний хэлнүүд|19 хэлнүүд]]&lt;ref name=&quot;GMA-DepEd-7-Languages&quot; /&gt;
  | [[Акланон хэл]]
  | [[Бикол хэл]]
  | [[Варай хэл]]
  | [[Иватан хэл]]
  | [[Ибанаг хэл]]
  | [[Илокано хэл]]
  | [[Капампанган хэл]]
  | [[Кинарайа хэл]]
  | [[Магинданао хэл]]
  | [[Маранао хэл]]
  | [[Пангасинан хэл]]
  | [[Самбал хэл]]
  | [[Себуана хэл]]
  | [[Суригаонон хэл]]
  | [[Тагалог хэл]]
  | [[Таусуг хэл]]
  | [[Хилигайнон хэл]]
  | [[Чабакано хэл]]
  | [[Якан хэл]]
 | }}
| languages_type         = Үндэсний [[дохионы хэл]]
| languages              = [[Филиппиний дохионы хэл]]
| languages_sub          = yes
| languages2_type        = Бусад зөвшөөрөгдсөн хэл{{efn|name=b|1987 оны Үндсэн хуульд: &quot;Испани, араб хэлийг сайн дурын үндсэн дээр сурталчлах ёстой.&quot; гэж заасан байдаг&lt;ref name=&quot;GovPH-OfficialLanguage&quot; /&gt;}}
| languages2             = [[Испани хэлний Филиппин аялга|Испани]] ба [[Араб хэл]]
 &lt;!--Do not remove Spanish and Arabic from the languages list as it is recognized as an optional language in the 1987 Constitution of the Philippines--&gt;
| languages2_sub         = yes
| ethnic_groups          = {{#invoke:list|unbulleted
  | 33.7% [[Висаяа үндэстэн|Висаяа]]
  | 24.4% [[Тагалог үндэстэн|Тагалон]]
  | 8.4% [[Илокано үндэстэн|Илокано]]
  | 6.8% [[Бикол үндэстэн|Бикол]]
  | 26.2% [[Филиппин дэх угсаатны бүлгүүд|бусад]]
 }}
| ethnic_groups_year     = 2010&lt;ref name=&quot;PSAGovPH-2021-Figures&quot; /&gt;&lt;!-- using figures for 2010 given in the cited source--&gt;&lt;!--parameter ethnic_groups_ref not supported by the infobox--&gt;
| demonym                = [[Филиппинчүүд‎]]&lt;br /&gt;
[[Пиной]]&lt;br /&gt;(''ярианы'')
| government_type        = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[Филиппиний Үндсэн хууль|үндсэн хуульт]] [[бүгд найрамдах улс]]
| leader_title1          = [[Филиппиний Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]
| leader_name1           = [[Бонгбонг Маркос]]&lt;!-- Article is at Bongbong Marcos, do NOT use Ferdinand Marcos Jr. unless the article itself is renamed. --&gt;
| leader_title2          = [[Филиппиний Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]
| leader_name2           = [[Сара Дутерте]]&lt;!-- Article is at Sara Duterte, do NOT use Sara Duterte-Carpio unless the article itself is renamed. --&gt;
| leader_title3          = [[Филиппиний Сенатын дарга|Сенатын дарга]]
| leader_name3           = [[Мигз Зубири]]&lt;!-- Article is at Migz Zubiri, do NOT use Juan Miguel Zubiri unless the article itself is renamed. --&gt;
| leader_title4          = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхимын дарга|Танхимын дарга]]
| leader_name4           = [[Мартин Ромуалдес]]&lt;!-- Article is at Martin Romualdez, do NOT use Ferdinand Martin Romualdez unless the article itself is renamed. --&gt;
| leader_title5          = [[Филиппиний Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]]
| leader_name5           = [[Александр Гесмундо]]
| legislature            = [[Филиппиний Конгресс|Конгресс]]
| upper_house            = [[Филиппиний Сенат|Сенат]]
| lower_house            = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим|Төлөөлөгчдийн танхим]]
| sovereignty_type       = [[Филиппиний бүрэн эрхт байдал|Тусгаар тогтнол]]
| sovereignty_note       = ([[АНУ]]-аас)
| established_event1     = [[Филиппиний тусгаар тогтнолын тунхаглал|Испанийн эзэнт гүрнээс тусгаар тогтнолоо зарлав]]
| established_date1      = 6 сарын 12, 1898 он
| established_event2     = [[Парисын гэрээ (1898)|Испаниас АНУ-д шилжүүлэв]]
| established_date2      = 12 сарын 10, 1898 он
| established_event3     = [[Филиппиний хамтын нөхөрлөл|АНУ-тай хамтын нөхөрлөлийн статус]]
| established_date3      = 11 сарын 15, 1935 он
| established_event4     = [[Манилагийн гэрээ (1946)|АНУ-аас тусгаар тогтнол олгов]]
| established_date4      = 7 сарын 4, 1946 он
| established_event5     = [[Филиппиний Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]]
| established_date5      = 2 сарын 2, 1987 он
| area_km2               = 300000
| area_footnote          = &lt;ref name=&quot;NAMRIAGovPH-InfoMapper-1991&quot;&gt;{{cite journal|date=December 1991 |title=Land Use and Land Classification of the Philippines |url=http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |journal=Infomapper |publisher=[[National Mapping and Resource Information Authority]] |volume=1 |issue=2 |page=10 |issn=0117-1674 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122012339/http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |archive-date=January 22, 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Boquet-2017&quot;&gt;{{cite book|last=Boquet |first=Yves |url=https://books.google.com/books?id=90C4DgAAQBAJ |title=The Philippine Archipelago |series=Springer Geography |year= 2017 |publisher=[[Springer International Publishing|Springer]] |location=Cham, Switzerland |isbn=978-3-319-51926-5 |access-date=April 25, 2023}}&lt;/ref&gt;{{rp|page=15}}{{efn|name=land-area}}
| area_link              = Филиппиний газарзүй
| area_label             = Нийт
| area_rank              = 72
| area_sq_mi             = {{convert|{{data Philippines|pst2|total area}}|km2|sqmi|0|disp=output number only}} &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water          = 0.61&lt;ref name=&quot;CIAWorldFactBook&quot;&gt;{{cite web |date=June 7, 2023 |title=Philippines |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |accessdate=June 19, 2023 |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |archive-date=Наймдугаар сар 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210820022910/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; (дотоод ус)
| area_label2            = [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|Нийт хуурай газар]]
| area_data2             = 298,170 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
| population_census      = 109,035,343
| population_census_year = 2020
| population_density_km2 = 336
| population_density_sq_mi = {{Data/popdens|Philippines|comma|areaunit=sqmi}}&lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| population_density_rank = 37
| GDP_PPP                = {{increase}} {{currency|1.289 их наяд|USD|passthrough=yes}}&lt;ref name=&quot;IMF-WEO&quot;&gt;{{cite web|title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=566,&amp;s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2022&amp;ey=2028&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |access-date=April 11, 2023 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2023
| GDP_PPP_rank           = 29
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} {{currency|11,420|USD|passthrough=no}}&lt;ref name=&quot;IMF-WEO&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 117
| GDP_nominal            = {{increase}} {{currency|440 тэрбум|USD|passthrough=yes}}&lt;ref name=&quot;IMF-WEO&quot; /&gt;
| GDP_nominal_year       = 2023
| GDP_nominal_rank       = 36
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|3,905|USD|passthrough=no}}&lt;ref name=&quot;IMF-WEO&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 124
| Gini                   = 41.2 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year              = 2021
| Gini_change            = decrease &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref&gt;{{Cite press release |title=Highlights of the Preliminary Results of the 2021 Annual Family Income and Expenditure Survey |url=https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516030556/https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-date=May 16, 2023 |access-date=August 15, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority|PSA]] |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| HDI                    = 0.699 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year               = 2021 &lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = decrease &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;UNDPOrg-HDI&quot;&gt;{{cite report|date=September 8, 2022 |title=Human Development Report 2021/22: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908052326/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=September 8, 2022 |access-date=September 8, 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |at=Table 1 |language=en |location=New York |isbn=978-92-1-001640-7}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 116
| currency               = [[Филиппин песо]] ([[Филиппин песогийн тэмдэг|₱]])
| currency_code          = PHP
| time_zone              = [[Филиппины Стандарт Цаг|ФСЦ]]
| utc_offset             = +08:00
| drives_on              = баруун&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ |title=Philippine Yearbook |edition=1978 |date=1978 |publisher=[[National Economic and Development Authority]], [[Philippine Statistics Authority|National Census and Statistics Office]] |location=Manila, Philippines |page=[https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ&amp;pg=PA716 716] |language=en }}&lt;/ref&gt;
| calling_code           = [[Филиппин дэх утасны дугаар|+63]]
| cctld                  = [[.ph]]
| religion               = {{#invoke:list|unbulleted|item_style=white-space:nowrap;
  |
{{Tree list}}
* 90.1% [[Филиппин дэх христийн шашин|Христ]]
** 80.6% [[Филиппин дэх католик сүм|Католик]]
** 9.5% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Христийн шашин|Бусад урсгал]]
{{Tree list/end}}
  |5.6% [[Филиппин дэх ислам|Ислам]]
  |4.3% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Бусад шашин|бусад]] / [[Филиппин дэх шашингүй хүмүүс|шашингүй]]
 }}
| religion_year          = 2015
| religion_ref           = &lt;ref name=&quot;PSAGovPH-2021-Figures&quot;&gt;{{Cite report |type=Booklet |last=Mapa |first=Claire Dennis S. |title=2021 Philippines in Figures |issn=1655-2539 |url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20%281%29.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303065148/https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20(1).pdf |archive-date=March 3, 2022 |access-date=July 17, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority]] |pages=23–24}}&lt;/ref&gt;
}}

'''Филиппин''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Philippines'' , &lt;small&gt;[[Филиппин хэл|Филиппинээр]]&lt;/small&gt; ''Pilipinas''), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Филиппин Улс'''  (англи. ''Republic of the Philippines'' [rɪˈpʌblɪk ɒv ðiː ˈfɪlɪpiːnz], [[тагалог хэл]]. ''Republika ng Pilipinas'' [reˈpublika ŋ ˌpɪlɪˈpinɐs]) нь баруун [[Номхон далай]] дахь Филиппиний [[олтриг]]т орших [[Зүүн Өмнөд Ази|зүүн өмнөд]] [[Ази]]йн арлын [[улс|орон]] юм. Нийслэл нь [[Манила]] хот, хамгийн том нь Бөөн Манилагийн Кесон хот болно. Филиппиний олтриг нь [[Номхон Далай]]н баруун хэсэгт байх 7,641&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|title=More islands, more fun in PH|date=2 сарын 20 2016|language=Англи хэл|access-date=6 сарын 20 2018|archive-date=2018-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181007074415/http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; арлаас бүрдэх бөгөөд усаар [[Индонез]], [[Малайз]], [[Палау]], [[Тайвань]], [[Вьетнам]]тай хиллэнэ. 

Филиппиний хүн ам 2020 оны байдлаар 114 сая орчим.&lt;ref name=&quot;population&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;IMF2006&quot; /&gt; Эдийн засгийн хэмжээгээр дэлхийд 46-д ордог. Тухайлбал дотоодын нийт бүтээгдхүүн нь [[2008]] онд 154.073 тэрбум ам. доллар хүрч байсан.&lt;ref name=&quot;IMF2006&quot; /&gt; Дэлхий даяар 11 сая гаруй филиппинчүүд тархан суурьшсан нь Филиппиний нийт хүн амын 11% нь болно.

1521 оны 3-р сарын 16-нд [[Фернан Магеллан]] ирэхээс өмнө &lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.asianweek.com/2008/08/26/name-change-for-the-philippines/|wayback=20090129142616|text=&quot;Name Change for the Philippines&quot;|archiv-bot=2023-09-26 20:13:48 InternetArchiveBot}}. [[AsianWeek]]. Retrieved on [[2008]]-[[08-30]].&lt;/ref&gt;, Филиппинд  [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Япон]], [[Малайн олтриг]] зэрэг [[Ази]]йн бусад орны оршин суугчидтай худалдаа наймаа хийдэг байсан австронез угсааны ард түмэн нутагладаг байжээ. Филиппин XVI зуунд [[Испани]]йн колони болсон бөгөөд XX зууны эхээр [[АНУ]]-ын эрхшээлд оржээ. 1896 онд [[Катипунан]]аар удирдуулсан [[Филиппиний хувьсгал]]аар Испаниас тусгаар тогтносон. [[Испани-Америкийн дайн]]ы явцад АНУ-ын цэрэг Филиппинийг эзлэн авснаар [[Филиппин-Америкийн дайн]] дэгдсэн ажээ. 1935 онд [[Филиппиний Хамтын Нөхөрлөл|Хамтын Нөхөрлөл]] маягийн засгийн газар байгуулагдсанаар өөртөө засах эрхтэй болсон ба Филиппиний анхны сонгууль явагджээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] Номхон Далайд дууссаны дараа тус улс 1946 оны 7-р сарын 4-нд АНУ-аас тусгаар тогтножээ. 

[[Фердинанд Маркос]] 1972 онд дайны байдал зарласны улмаас Филиппинд бослого тэмцэл өрнөж, Ардын Шинэ Арми, Моро Үндэсний Чөлөөлөх Фронт зэрэг босогчдын бүлэглэл үүссэн. [[Бага Бенино Акино|Ниной Акино]] алуурчны гарт амь үрэгдсэнээс хойш удалгүй түүний бэлэвсэн эхнэр [[Корасон Акино]], тухайн үед тус улсын оюуны санааны удирдагч байсан Хайме Кардинал Син нар 1986 онд Ардын эрхийн хувьсгал хийж, тус улсыг эргээд ардчилсан засаглалтай болгосон юм. Ардчилал сэргэн тогтсоноос хойш улс төрийн эргэлт, авлигын дуулиан шуугиант хэргүүд гарч, төрийн эрх тайван замаар шилжсээр ирсэн билээ.&lt;ref name=&quot;CIAfactbook&quot; /&gt;

2016 оны 6-р сарын 30-нд [[Родриго Дутерте|Родриго Роа Дутерте]] тус улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. 2022 оны 6-р сарын 30-нд болсон сонгуулиар олонхын санал авсан Ерөнхийлөгч 1965-1986 онд Ерөнхийлөгч байсан [[Фердинанд Маркос|Фердинанд Маркосын]] хүү Фердинанд Ромуалдес Маркос буюу Бонгбонг Маркос Филиппиний Ерөнхийлөгч болсон байна.  

Орчин үеийн Филиппин Өрнөдийн ертөнцийн олон шинжийг агуулсан байдаг нь [[Испани]], [[Латин Америк]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын соёлоос голдуу залгамжлагдсан байдаг. Тус улсын зонхилох шашин нь [[Католик шашин]] бөгөөд Испаничууд ирэхээс өмнө байсан уламжлалт шашны зан үйл хадгалагдан үлдсэн байдаг. Түүнчлэн [[Исламын шашин|Исламын шашныг]] шүтэгчид байдаг.&lt;ref name=&quot;encarta&quot;&gt;{{cite encyclopedia|last=Steinberg|first=David Joel|title=Philippines|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html|encyclopedia=[[Encarta]]|date=2007}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html |wayback=20090820052439 |text=Philippines |archiv-bot=2026-05-15 03:29:27 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; 1973 он хүртэл [[испани хэл]] Филиппиний албан ёсны хэл байсан. Түүнээс хойш [[Филиппин хэл|филиппин]], [[Англи хэл|англи]] хэмээх хоёр албан ёсны хэлтэй болсон.&lt;ref name=CIAfactbook /&gt;

== Нэрийн гарал үүсэл ==
Тус улсын нэр нь XVI зууны сүүл үеийн Испанийн ван [[II Филип]]ийн нэрнээс үүдэлтэй юм.&lt;ref name=&quot;etymology&quot;&gt;{{Citation |author= Gregorio F. Zaide, Sonia M. Zaide|title=Philippine History and Government, Sixth Edition |publisher=All-Nations Publishing Company |year= 2004}}&lt;/ref&gt; Испанийн аялагч Руй Липес де Вияалобос анх ''Las Islas Filipinas'' хэмээх нэрийг тухайн үед угсаа залгамжлах хунтайж байсан Филипийг хүндэтгэн [[Лейт арал]] болон [[Самар арал]]д өгсөн ажээ. Бусад арал нь өөр өөрийн нэртэй байсан боловч энэ нэр нь яваандаа тус олтригийг тэр чигт нь нэрлэх нэр болсон.&lt;ref name=&quot;etymology&quot; /&gt;

[[Файл:Ortigas_Center_Skyline_panoramic.jpg|thumb|center|600px|Бөөн Манила]]

== Улс төрийн тогтолцоо ==
1987 оны Үндсэн хуулийн дагуу Филиппин нь хоёр танхимтай парламент, бие даасан шүүх засаглалтай ерөнхийлөгчийн Бүгд найрамдах улс юм. Төрийн тэргүүн нь бүх нийтийн шууд сонгуулиар 6 жилийн хугацаагаар сунгах, дахин нэр дэвшүүлэх эрхгүйгээр сонгогддог байна. Ерөнхийлөгч нь Сайд нарын танхимыг (Засгийн газар) тэргүүлдэг бөгөөд зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч юм.

Тус улсын хууль тогтоох дээд байгууллага нь Филиппиний Сенат (24 суудал) ба Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим (316 суудал) гэсэн хоёр танхимаас бүрддэг Конгресс юм. Сенаторуудыг 6 жилийн хугацаатай (гурван жил тутамд 12 хүн ээлжлэн, гэхдээ дараалсан хоёроос илүүгүй), Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүдийг гурван жилээр (дараалсан гурваас илүүгүй хугацаатай) сонгодог.

== Гадаад харилцаа ==
Филиппиний олон улсын харилцаа нь бусад улс орнуудтай хийх худалдаа, 11 сая Филиппинчүүд өөр улс оронд амьдардаг гэх мэтээр эргэлддэг. Филиппин улс нь НҮБ-ыг үүсгэн байгуулагч, идэвхтэй гишүүн орон бөгөөд НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн Байнгын бус гишүүнээр олон удаа сонгогдсон.

Филиппин улс АНУ-тай тогтоосон харилцаандаа ихээхэн анхаардаг. Тэд [[Хүйтэн дайн|хүйтэн дайны]] үед болон терроризмын эсрэг тэмцэлд АНУ-ыг дэмжиж байсан. Филиппин бол [[НАТО]]-гийн гол холбоотнуудын нэг юм. Филиппин улс өмнө нь Америкийн колони байсан ч АНУ-д өөрийн нутаг дэвсгэрт цэргийн бааз байгуулахыг зөвшөөрсөн. [[Япон]] бол Филиппин улсын хөгжилд бусдаас илүү тусалдаг орны нэг юм.

Филиппин улс бусад оронтой ерөнхийдөө сайн харилцаатай байдаг. Филиппин улс өндөр хөгжилтэй эдийн засагтай орнуудын дэмжлэгийг өндрөөр үнэлдэг ч эдийн засгийн хувьд буурай хөгжилтэй бусад орнуудыг дэмждэг. Түүхэн хэлхээ холбоо, соёлын ижил төстэй байдал нь Испанитай хамтран ажиллах сайн үндэс суурь юм. Хэдийгээр хилийн чанад дахь Филиппинчүүдийн амьдралын нөхцөл тийм ч сайн байдаггүй бөгөөд заримдаа ялгаварлан гадуурхалт, хүчирхийлэлд өртдөг ч олон Филиппинчүүд бусад оронд ажилладаг.

== Тэмдэглэл ==
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot; /&gt;

== Эшлэл ==
{{reflist}}

== Цахим холбоос ==
&lt;!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--&gt;
'''Албан ёсны'''
* [https://web.archive.org/web/20120101105754/http://www.gov.ph/ Official website of the Philippine Government] - Gateway to governmental sites

'''Газрын зураг'''
* [http://www.wikimapia.org/#y=12554564&amp;x=122915039&amp;z=6&amp;l=0&amp;m=a WikiSatellite view of Philippines at WikiMapia]
&lt;!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--&gt;

'''Бусад'''
&lt;!--DO NOT SPAM! THANK YOU!!!--&gt;
* [http://uk.youtube.com/watch?v=1QgTdk6fLAk WOW Philippines Tourism Ad]
* [http://newsweek.washingtonpost.com/postglobal/america/philippines Washington Post's: How the Philippines Sees America]
* [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1262783.stm BBC Country Profile on the Philippines]
* [https://web.archive.org/web/20061108072347/https://www.cia.gov/cia//publications/factbook/geos/rp.html CIA World Factbook: Philippines]
* [http://countrystudies.us/philippines/ U.S. Country Studies: Philippines]
* [https://web.archive.org/web/20181202025242/http://www.philippinesdailyphotos.com/ Philippines Daily Photos]
* [http://web.kssp.upd.edu.ph/linguistics/plc2006/papers/FullPapers/I-2_Solheim.pdf Origins of the Filipinos and Their Languages by Wilhelm G. Solheim II] ([[Portable Document File|PDF]])
* [http://www.gutenberg.org/browse/authors/b#a2296 History of the Philippine Islands] in many volumes, from [[Project Gutenberg]] (and indexed under [[Emma Helen Blair]], the general editor)
* [http://wiki.answers.com/Q/FAQ/2802 WikiAnswers: Q&amp;A about the Philippines]

{{Ази}}

&lt;!--Categories--&gt;
&lt;!--Interwikis--&gt;

[[Ангилал:Филиппин| ]]
[[Ангилал:Азийн орон]]
[[Ангилал:АСЕАН-ы гишүүн орнууд]]
[[Ангилал:Азийн арлын бүлэг]]
[[Ангилал:Арлын орон]]
[[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]</text>
      <sha1>qrn8j9uwjr31y4cf6efnjlm3jx3r7ld</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Буриад</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9469</id>
    <revision>
      <id>856380</id>
      <parentid>854096</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T00:21:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>856380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28763" sha1="6ifdagua0dvse2m5443rmlk2mtz7h5c" xml:space="preserve">{{Short description|ОХУ-ын засаг захиргааны нэгдүгээр түвшний нэгж}}
{{ижил нэрийн тайлбар}}
{{Инфобокс суурин
| name                     = Бүгд Найрамдах Буриад Улс
| subdivision_type         = Улс
| settlement_type          = [[Оросын бүгд найрамдах улсууд|Бүгд найрамдах улс]]
| image_flag               = Flag of Buryatia.svg
| image_map                = Map of Russia (2014–2022) - Buryatia (Crimea disputed).svg
| subdivision_name         = {{flag|Орос}}
| coordinates              = {{coord|53|48|N|109|20|E|type:adm1st_region:RU|display=inline,title}}
| coor_pinpoint            = 
| subdivision_type2        = [[Холбооны тойрог (ОХУ)|Холбооны тойрог]]&lt;ref name=&quot;FederalDistrict&quot;&gt;{{Cite Russian law|ru_entity=Президент Российской Федерации|ru_type=Указ|ru_number=849|ru_date=13 мая 2000 г.|ru_title=О полномочном представителе Президента Российской Федерации в федеральном округе|ru_effective_date=13 мая 2000 г|ru_published_in=&quot;Собрание законодательства РФ&quot;, No.&amp;nbsp;20, ст. 2112|ru_published_date=15 мая 2000 г|ru_amendment_type=Указа|ru_amendment_number|ru_amendment_date=19 января 2010 г|ru_amendment_title|en_entity=President of the Russian Federation|en_type=Decree|en_number=849|en_date=May 13, 2000|en_title=On the Plenipotentiary Representative of the President of the Russian Federation in a Federal District|en_effective_date=May 13, 2000|en_url|en_amendment_type=Decree|en_amendment_number|en_amendment_date=January 19, 2010|en_amendment_title}}&lt;/ref&gt;
| subdivision_name2        = [[Алс Дорнодын Холбооны тойрог|Алс Дорнодын ХТ]]
| subdivision_type3        = [[Оросын эдийн засгийн бүсүүд|Эдийн засгийн бүс]]&lt;ref name=&quot;EconomicRegion&quot;&gt;{{Cite Russian law|ru_entity=Госстандарт Российской Федерации|ru_number=ОК 024-95|ru_date=27 декабря 1995 г.|ru_title=Общероссийский классификатор экономических регионов.  2.&amp;nbsp;Экономические районы|ru_amendment_type=Изменения|ru_amendment_number=5/2001 ОКЭР|en_entity=[[Gosstandart]] of the Russian Federation|en_number=OK 024-95|en_date=December 27, 1995|en_title=Russian Classification of Economic Regions.  2.&amp;nbsp;Economic Regions|en_amendment_type=Amendment|en_amendment_number=5/2001 OKER}}&lt;/ref&gt;
| subdivision_name3        = [[Алс Дорнодын эдийн засгийн бүс|Алс Дорнодын ЭЗБ]]
| leader_title             = [[Бүгд Найрамдах Буриад Улсын тэргүүн|Тэргүүн]]&lt;ref name=&quot;HeadLegis&quot;&gt;Constitution, Article&amp;nbsp;5.3&lt;/ref&gt;
| leader_name              = [[Алексей Самбуевич Цыденов|Алексей Цыденов]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rferl.org/a/russia-local-elections-marked-by-low-turnout-fraud-claims/28728417.html|title=Ruling Party Dominates Russian Elections Amid Low Turnout, Opposition Claims Strong Moscow Showing|website=RadioFreeEurope/RadioLiberty}}&lt;/ref&gt;
| total_type               = Нийт
| area_total_sq_mi         = 
| area_total_km2           = 351,334
| population_rank          = [[Оросын холбооны субъектийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|54-р байр]]
| population_density_km2   = 2.79
| population_as_of         = [[2021 оны Оросын хүн амын тооллого|2021 Тооллого]]
| population_total         = {{increase}} 978588
| population_footnotes     = &lt;ref name=2021Census&gt;{{cite web|title=Оценка численности постоянного населения по субъектам Российской Федерации|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx|publisher=[[Federal State Statistics Service (Russia)|Federal State Statistics Service]]|accessdate=1 September 2022}}&lt;/ref&gt;
| timezone1                = [[Эрхүүгийн цаг|MSK+5]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&amp;prevDoc=102483854&amp;backlink=1&amp;&amp;nd=102148085 |script-title=ru:&quot;Об исчислении времени&quot;. Официальный интернет-портал правовой информации |language=ru |access-date=19 January 2019}}&lt;/ref&gt;
| blank_name_sec1          = [[OKTMO]] ID
| blank_info_sec1          = 81000000
| website                  = {{URL|http://egov-buryatia.ru/}}
| footnotes                = 
| native_name              = Республика Бурятия
| image_shield             = Coat of Arms of Buryatia.svg
| iso_code                 = RU-BU
| registration_plate       = 03
| utc_offset               = +8
| anthem                   = &quot;[[Бүгд Найрамдах Буриад Улсын төрийн дуулал]]&quot;{{parabr}}{{center|[[File:Буряад Уласай түрын дуулал.ogg]]}}
| translit_lang1           = Албан ёсны
| translit_lang1_info1     = Буряад Улас
| translit_lang1_type1     = [[Буриад хэл|Буриад]]
| flag_size                = 120px
| shield_size              = 75px
| flag_link                = Буриадын төрийн далбаа
| shield_link              = Буриадын төрийн сүлд
| seat_type                = Нийслэл
| seat                     = [[Улаан-Үд]]
| population_urban         = 59.1%
| population_rural         = 40.9%
| blank_name_sec2          = [[Албан ёсны хэл]]
| blank_info_sec2          = [[Буриад хэл|Буриад]];&lt;ref name=&quot;Languages&quot;&gt;Constitution, Article&amp;nbsp;67&lt;/ref&gt; [[Орос хэл]]&lt;ref name=&quot;Russian&quot;&gt;Official throughout the Russian Federation according to Article&amp;nbsp;68.1 of the [[Constitution of Russia]].&lt;/ref&gt; 
| area_footnotes           = &lt;ref name=&quot;Area&quot;&gt;{{cite web|url=http://perepis2002.ru/ct/html/TOM_01_03.htm|title=Территория, число районов, населённых пунктов и сельских администраций по субъектам Российской Федерации (''Territory, Number of Districts, Inhabited Localities, and Rural Administration by Federal Subjects of the Russian Federation'')|access-date=2011-11-01|author=Федеральная служба государственной статистики (Federal State Statistics Service)|date=2004-05-21|work=Всероссийская перепись населения 2002 года (All-Russia Population Census of 2002)|publisher=Federal State Statistics Service|language=ru|archive-date=2011-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20110928181511/http://perepis2002.ru/ct/html/TOM_01_03.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| mapsize                  = 300px
| government_type          = [[Буриад улсын ардын хурал|Ардын Хурал]]&lt;ref name=&quot;HeadLegis&quot; /&gt;
}}

'''Буриад''' ({{lang-ru|Бурятия}}; {{lang-bxr|Буряад Улас}}) — [[Оросын Холбооны Улс]] ([[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]])-ын [[Оросын холбооны субьект|83 субьектын нэг]], [[Бүгд Найрамдах Улсын жагсаалт (ОХУ)|Бүгд Найрамдах Улс]] нэг юм. [[Сибирийн холбооны тойрог]], [[Дорнод Сибирийн эдийн засгийн бүс]]т хамаарна. Буриад улс 351334 мянган км² газар нутаг, 2025 оны байдлаар  971 139 мянган хүн амтай. Нийслэл — [[Улаан-Үд]] (411 мянга хүн амтай). [[Буриад улсын тэргүүн]] тус улсыг тэргүүлдэг байна.  

Буриад нутаг [[17-р зуун]]аас  [[Оросын Хаант Улс|Оросын эзэнт гүрний]] мэдэлд орсон бөгөөд 1923 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт]] Оросын дотор «Буриад Монгол» нэртэй автономит улс үүсэн байгуулагдаж 1958 онд  «Буриад» болгон нэрийг ЗХУ-ын удирдлага өөрчилсөн байна. [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] бутарч [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]] байгуулагдсан [[1992]] онд зэрэг нэгээр ахиж '''ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Буриад Улс''' (БНБурУ) хэмээх албан нэртэй болсон. 


[[Орос үндэстэн|Орос]] (65%), [[буриад ястан|буриад]] (30%), [[татар үндэстэн|татар]] зэрэг олон ард нутаглах ба [[христийн шашин|христ]], [[буддын шашин]] дэлгэрсэн.

[[Орос хэл|Орос]], [[буриад аялга|буриад]] хос хэл бичиг чухалчлан хэрэглэнэ. Орноо [[Буриад орны засаг захиргааны хуваарь|21 аймаг, 2 хотод]] хуваан захирдаг.

== Нэр ==
Оноосон нэрийг [[кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл монголоор]] '''Буриад''', [[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] {{mongolUnicode|ᠪᠣᠷᠢᠶᠠᠳ|h}} (''бурийад''), [[буриад аялга|буриадаар]] ''Буряад'' гэх ба [[буриад ястан|буриад монголчууд]] ''[[орон]]'' гэсэн үг тодотгож '''''Буряад орон''''', оросууд ''[[-ия]]'' дагавар залгаж '''''Бурятия''''' хэмээдэг.

1923 оноос «Буриад Монгол» байсныг 1958 онд ЗСБНХУ-ын Дээд зөвлөлийн шийдвэрээр «Буриад» болгон товчилжээ.

== Газар зүй ==
Буриад орон [[Төв Ази]], дорно [[Сибирь]] (Шивэр)-ийн өмнө захаар [[Монгол орон|Монголын]] хээр тал, Сибирийн өтгөн шугуйн хооронд 351,334 км² ([[Оросын холбооны наян гурван махбод]]ын дунд 15-р том нутаг) эзлэсэн ой мод, уул тал, ус нуур харамгүй бүрдсэн газар оршдог. Орос улсын хил дотроо зүүн талдаа [[Өвөр Байгалын хязгаар]]тай өргөн зурвасаар, хойгуураа [[Эрхүү муж]]тай хиллэж, баруун хойд талаараа [[Байгал нуур|Байгал нуураар]] хүрээлүүлж, баруун талаараа бага шиг зайд [[Тува орон]]той хаяа нийлдэг. Урд талаараа [[Монгол улс]]ын [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Булган аймаг|Булган]], [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]] аймагтай хил залгадаг. 

[[Зураг:Buryatialandscape.jpg|thumb|left|155px|Хөдөө газар]] Гүн, цэнгэг, үзэсгэлэнт [[Байгал нуур]]ын эргийн 60% нь Буриадын нутагт ноогддог байна. Буриад Монголчууд нуураа [[Байгал далай]] гэж нандигнан биширч дээдэлдэг билээ. Буриадад [[Ангар мөрөн|Ангар]], [[Лена мөрөн|Лена]] хоёр мөрөн, Байгал нуурын (52%) гэсэн гурван сав газар байна. Бүгд 25 мянга гаруй гол горхи урсдгаас &gt;99% нь 200 км-ээс богино, 61% нь Байгал далайд цутгадаг. Томоохноос нэр дурдвал [[Зэд гол|Зэд]], [[Цөх гол|Цөх]], [[Хялга гол|Хялга]], [[Үд гол|Үд]] голыг хураан ирэх [[Сэлэнгэ мөрөн]], цолгин цутгадаг [[Баргажин гол|Баргажин]], Байгалын оройд цутгадаг [[Дээд Ангар гол|Дээд Ангар]] байна. Лена мөрөн (буриадаар Зүлхэ мүрэн)-өө зүглэн оддог [[Витим гол|Витим]] Муя хоёр, Ангарыг чиглэн аяарладаг [[Эрхүү гол]] бас бий.

Хамгийн нам дор цэг нь далайн түвшнээс дээш 456 м өндөр дэх Байгал нуурын мандал бол, хамгийн өндөр цэг нь хоёр улсын хилийн цэг болсон [[Соёны нуруу|Соёны]] ноён оргил [[Мөнх сарьдаг]] (3491 м) юм. Энд Зүүн Соёны нуруунаас гадна [[Хамар даваа]]н, Байгалын, [[Улаан бургасан]], Ахын, Баргажины, Витимийн гэх мэт нуруу, өндөрлөг орон бий.

== Түүх ==
Эртнээс нааш [[Монгол үндэстэн|Монгол]] угсааны нүүдэлчид оршин сууж ирсэн тус нутаг [[1206]] онд байгуулагдсан [[Их Монгол Улс]]ын бүрэлдэхүүнд багтаж байв.

Оросууд 1648 онд [[Баргажин аймаг|Баргажин]]д анхны шивээгээ барьснаас хойш улам лавшруулсаар Буриад Монголыг бүхэлд нь эзэлжээ. [[16-р зуун|Тэр цагт Буриадууд Халхын зүүн гарын умард нутагт хамаарч байв. 16-р зуун]]ы үеэс [[алт]], ангийн арьсаар баялаг тус нутагт [[Оросын Хаант Улс|Хаант Орос Улс]]ын худалдаачид, цэргүүд ирж суурьшиж эхэлсэн аж. Оросууд [[1666]] онд [[Үд гол]]ын хөндийд цайз барьж, Дээд-Үд буюу Верхне-Удинск хэмээн нэрлэсэн нь хожим Зөвлөлтийн үед [[Улаан-Үд]] хот гэгдэх болж Буриадын нийслэл болсон юм. 1680-аад оноос Халхын Түшээт ханаас Оросын түрэлтийг эсэргүүцэн байлдаж тэмцэж, хэлэлцэж эхлэв. [[1689|Энэ үеэр Оростой Зүүнгар хэлэлцэж Халх руу довтолжээ.]]  Халхууд Орос, Зүүнгартай зэрэг байлдах чадваргүй болсон тул Манжид дүрвэж дагажээ. Энэ нөхцлийг ашиглаж [[1689]] онд [[Манж Чин гүрэн]], Хаант Оросын хооронд байгуулсан [[Нерчийн гэрээ (1689 он)|Нерчинийн гэрээ]] ёсоор албан ёсоор Оросын мэдэлд шилжсэн байна. Үүгээр Буриадын зүүн нутаг Халхаас алдагдаж, Халх өөрөө Манжид дагав. Ингэж Орос, Манж, Зүүнгар хамжиж Буриадыг Халх монголын нутгаас салгаж авчээ. 
[[Зураг:Map of Buriat-MongolASSR.png|thumb|left|1929 оны ЗСБНАБМУ-ын газрын зураг. 1937 оноос өмнөх Буриад Монгол орон Аг, Усть-Орд хоёрыг багтаасан том байжээ.]]
[[File:Liquidated national territorial administrative units of the Russia.jpg|thumb|Татан буугдсан болон өөр мужид нэгтгэгдсэн нутгууд]]
Хожим [[1917]] оны [[Октябрийн хувьсгал]]ын дараа нэг хэсэг цагаан арми болон Япон улсад эзлэгдэж байсан бөгөөд [[1920]] онд [[Алс Дорнодын Бүгд Найрамдах Улс]] Дээд-Үдэд нийслэлтэйгээр оршин тогтнож байв. [[1922]] онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ад нэгтгэгдсэний дараа [[1923]] онд [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Буриад Монгол Улс]] болон зохион байгуулагдсан юм. [[1958]] онд тус улсын нэрнээс Монгол гэдэг үгийг хасчээ.

1923 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|ЗСБНХОУ]]-ын бүрэлдэхүүнд &quot;Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Автономит Буриад Монгол Улс&quot; байгуулагдсан байна. 1927 онд Зөвлөлт засгийг эсэргүүцсэн [[буриадын ард түмний бослого]] гарсан боловч [[ЗХУ]] цэрэг, зэвсгийн хүчээр цус урсган даржээ. [[Зэвсэгт бослого]]ос хойш [[буриад|буриадуудыг]] нэн ялангуяа боловсролтой хэсгийн эсрэг хэлмэгдүүлэлт эрчимтэй явуулснаар 1929 он гэхэд 35000 хүнийг хэлмэгдүүлсэн баримт байдаг. 

1991 онд ЗХУ задран унаж [[Оросын Холбооны Улс]] бий болоход бүрэлдэхүүнд орж байр суурь дээшилж одоогийн эрх хэмжээ, нэрээ олжээ. 

[[1991]] оны 5-р сарын 27-нд ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Буриад Улс болгож нэрээ өөрчилсөн тус улс нь мөн оны 12-р сарын 25-нд ЗХУ задрахад ОХУ-ын бүрэлдэхүүнд үлдэж, [[1994]] онд түүхэндээ анх удаа ардчилсан замаар ерөнхийлөгчөө сонгоход [[Леонид Потапов]] хэмээх орос хүн тус улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон байна.

== Ард түмэн ==
[[Файл:Buriats painters.jpg|thumb|190px|right|Бурханч (1900 он)]]
1970 оноос хойш [[Буриад]] ястны эзлэх хувь өсч байна&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/pril.php Демоскоп]&lt;/ref&gt;:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Ястад/он
! 1926
! 1939
! 1959
! 1970
! 1979
! 1989
! 2002
! 2010
|-
| [[Оросууд]]
| 52,9 %
| 72,0 %
| 74,6 %
| 76,5 %
| 72,0 %
| 69,9 %
| 67,8 %
| 66,1 %
|-
| [[Буриад]]ууд
| 43,9 %
| 21,3 %
| 20,2 %
| 19,0 %
| 23,0 %
| 24,0 %
| 27,8 %
| 30,0 %
|-
| [[Украинчууд]]
| 0,4 %
| 2,5 %
| 1,5 %
| 1,3 %
| 1,7 %
| 2,2 %
| 0,98 %
| 0,6 %
|-
| [[Татарууд]]
| 0,6 %
| 0,7 %
| 1,2 %
| 1,2 %
| 1,1 %
| 1,0 %
| 0,83 %
| 0,7 %
|}
2010 онд [[Оросын Холбооны Улс|Орос]]ын иргэн Буриадуудын 62.16% нь Буриад улсад оршин сууж байна.

== Орон нутаг ==
{| class=&quot;wikitable&quot; align=left border=1 cellpadding=6 cellspacing=0 style=&quot;margin: 0 0 0 1em; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; text-align:left; font-size: 95%;&quot;
|- style=&quot;text-align:center; background: #efefef; border-bottom:1px solid gray;&quot;
|+ '''Буриад орны хорин гурван нутгийн үндсэн мэдээлэл'''
!rowspan=&quot;2&quot; |№
! colspan=&quot;3&quot; | Нутгийн нэр
! colspan=&quot;2&quot; |Газар нутгийн&lt;br&gt;хэмжээ, талбай
! colspan=&quot;2&quot; |Хүн амын тоо&lt;br&gt;(2012.1.1-ээр)&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/bul_dr/mun_obr2012.rar Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 г.]&lt;/ref&gt;
!rowspan=&quot;2&quot; | Нутгийн&lt;br&gt;төв
!rowspan=&quot;2&quot; | Дүүрэг,&lt;br&gt;сумын&lt;br&gt;тоо
|-bgcolor=&quot;#e0e0e0&quot;
! монгол кирил
! орос кирил
! буриад кирил
! км²
! ↑↓
! хүн
! ↑↓
|----------bgcolor=lightblue
|Colspan=12 align=center|— '''[[хот]]''' – ''бүгд найрамдах улсад шууд харъяалагддаг хот'' (город республиканского подчинения) '''(2)''' — 
|- align=&quot;center&quot; 
| 1
| [[Улаан-Үд]] хот
| Город Улан-Удэ
| Улаан-Үдэ хото
| 348
| 22
| align=&quot;right&quot; | 411,646
| 1
| —
| 3
|- align=&quot;center&quot; 
| 2
| [[Хойдбайгал]]
| Город Северобайкальск
| Хойто-Байгал хото
| 
| 23
| align=&quot;right&quot; | 24,615
| 11
| —
| 
|----------bgcolor=lightblue
|Colspan=12 align=center|— '''[[аймаг]]''' – ''хот суурин, сум хөдөө аль алиныг агуулсан нутаг'' (муниципальный район) '''(21)''' — 
|-align=&quot;center&quot;
| 3
| [[Ах аймаг]]
| Окинский район
| Ахын аймаг
| 26012
| 4
| align=&quot;right&quot; | 5,401
| 23
| [[Өрлөг]]
| 4
|-align=&quot;center&quot;
| 4
| [[Бабант аймаг]]
| Баунтовский район
| Баунтын аймаг
| 66816
| 1
| align=&quot;right&quot; | 9,389
| 22
| [[Багдарин]]
| 9
|-align=&quot;center&quot;
| 5
| [[Байгал шадар аймаг]]
| Прибайкальский район
| Байгал шадар аймаг
| 15472
| 7
| align=&quot;right&quot; | 26,904
| 9
| [[Турунтаево]]
| 10
|-align=&quot;center&quot;
| 6
| [[Баргажин аймаг]]
| Баргузинский район
| Баргажанай аймаг
| 18533
| 6
| align=&quot;right&quot; | 23,238
| 13
| [[Баргажин]]
| 10
|-align=&quot;center&quot;
| 7
| [[Бичүүр аймаг]]
| Бичурский район
| Бэшүүрэй аймаг
| 6201
| 17
| align=&quot;right&quot; | 24,742
| 10
| [[Бичүүр]]
| 18
|-align=&quot;center&quot;
| 8
| [[Загарай аймаг]]
| Заиграевский район
| Загарайн аймаг
| 6605
| 16
| align=&quot;right&quot; | 49,513
| 3
| Загарай
| 20
|-align=&quot;center&quot;
| 9
| [[Захаамин аймаг]]
| Закаменский район
| Захааминай аймаг
| 15320
| 8
| align=&quot;right&quot; | 28,016
| 7
| [[Захаамин]]
| 24
|-align=&quot;center&quot;
| 10
| [[Зэд аймаг]]
| Джидинский район
| Зэдын аймаг
| 8600
| 13
| align=&quot;right&quot; | 27,450
| 8
| [[Шивээ]]
| 23
|-align=&quot;center&quot;
| 11
| [[Муя аймаг]]
| Муйский район
| Муяын аймаг
| 25,164
| 5
| align=&quot;right&quot; | 12,834
| 21
| [[Таксимо]]
| 3
|-align=&quot;center&quot;
| 12
| [[Мухаршивэр аймаг]]
| Мухоршибирский район
| Мухар-Шэбэрэй аймаг
| 4532
| 19
| align=&quot;right&quot; | 24,562
| 12
| [[Мухаршивэр]]
| 16
|-align=&quot;center&quot;
| 13
| [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгэ аймаг]]
| Селенгинский район
| Сэлэнгын аймаг
| 8269
| 14
| align=&quot;right&quot; | 45,412
| 4
| [[Галуутнуур]]
| 15
|-align=&quot;center&quot;
| 14
| [[Тарвагатай аймаг]]
| Тарбагатайский район
| Тарбагатайн аймаг
| 3300
| 20
| align=&quot;right&quot; | 16,657
| 17
| Тарвагатай
| 10
|-align=&quot;center&quot;
| 15
| [[Түнхэн аймаг]]
| Тункинский район
| Түнхэнэй аймаг
| 11800
| 12
| align=&quot;right&quot; | 22,278
| 14
| Хэрээн
| 14
|-align=&quot;center&quot;
| 16
| [[Хабаан аймаг]]
| Кабанский район
| Хабаансхын аймаг
| 13470
| 9
| align=&quot;right&quot; | 59,274
| 2
| [[Хабаан]]
| 19
|-align=&quot;center&quot;
| 17
| [[Хиагт аймаг]]
| Кяхтинский район
| Хяагтын аймаг
| 4684 
| 18
| align=&quot;right&quot; | 39,240
| 5
| [[Хиагт]]
| 19
|-align=&quot;center&quot;
| 18
| [[Хойдбайгал аймаг]]
| Северо-Байкальский район
| Хойто-Байгалай аймаг
| 53990
| 2
| align=&quot;right&quot; | 13,688
| 20
| [[Доод Ангар]]
| 10
|-align=&quot;center&quot;
| 19
| [[Хорь аймаг]]
| Хоринский район
| Хориин аймаг
| 13431
| 10
| align=&quot;right&quot; | 18,236
| 16
| Хорь
| 11
|-align=&quot;center&quot;
| 20
| [[Хурамхаан аймаг]]
| Курумканский район
| Хурамхаанай аймаг
| 12450
| 11
| align=&quot;right&quot; | 14,704
| 19
| [[Хурамхаан]]
| 10
|-align=&quot;center&quot;
| 21
| [[Хэжэнгэ аймаг]]
| Кижингинский район
| Хэжэнгын аймаг
| 7871
| 15
| align=&quot;right&quot; | 16,154
| 18
| [[Хэжэнгэ]]
| 9
|-align=&quot;center&quot;
| 22
| [[Эвлэг аймаг]]
| Иволгинский район
| Эбилгын аймаг
| 2663
| 21
| align=&quot;right&quot; | 39,078
| 6
| [[Эвлэг]]
| 6
|-align=&quot;center&quot;
| 23
| [[Яруу аймаг]]
| Еравнинский район
| Яруунын аймаг
| 30725
| 3
| align=&quot;right&quot; | 18,360
| 15
| Нарст
| 14
|- style=&quot;background: #f0f0f0;&quot; align=&quot;center&quot;
| colspan=4; align=&quot;center&quot; | '''Буриад орны дүн'''
| '''351334'''
| —
| align=&quot;right&quot; | '''971,391'''
| —
| —
| '''3+254'''
|-
|} 
&lt;br clear=all&gt;

== Аж үйлдвэр ==
* Уул уурхай, мод боловсруулах, хөнгөн аж үйлдвэр, хонины аж ахуй зэрэг нь тус улсын аж үйлдвэрийн гол салбарууд болно.
* [[Сибирийн төмөр зам]] тус улсын нутгаар дайрч өнгөрөх бөгөөд Улаан-Үд нь [[Монгол улс]]аар дамжин [[БНХАУ]] орох төмөр замын чухал зангилаа болно.

== Зураг ==
&lt;center&gt;
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;140px&quot;&gt;
Зураг:Baikal.Zmeinaya buhta.JPG|Байгал нуур
Зураг:Баргузинский залив сверху.jpg|Баргажины булан
Зураг:Буддийский храм в Гэгэтуе.jpg|Сартуул Гэгээтийн дацан
Зураг:Мистерия Цам-2.JPG|Цам
Зураг:Будажап Цыреторов.JPG|Буджав зайран
Зураг:Мальчик на шаманском обряде.jpg|Буриад хөвүүн
Зураг:Свято-Троицкий Селенгинский монастырь (стены).jpg|Христосын сүм
Зураг:Фонтан на Театральной площади Улан-Удэ.JPG|Усан оргилуур
Зураг:Khoroy-Shuluun.jpg|Яруу аймгийн&lt;br&gt;мааньт чулуу
Зураг:Конная прогулка.jpg|Уул хадаар&lt;br&gt;морьтой зугаална
Зураг:Young Cossack Ivan Kudryavtsev.jpg|Казак цэргийн хувцастай дөрвөн настай Ваня хүү
Зураг:Namgar.JPG|Намгар хамтлагийн Лхасрангийн Намгар
Зураг:Buropera-zal.JPG|Дуурь, балетын театр
Зураг:Староверы Тарбагатая.jpg|Хоёр орос эхнэр
Зураг:Buryat wrestling 03.jpg|Бөх барилдаан
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

== Газрын зураг ==
&lt;gallery&gt; 
Файл:Буриад, Эрхүү муж, Өвөр Байгалийн атлас.jpg|Буриад, Эрхүү муж, Өвөр Байгалийн атлас
File:Kitchen-21-Russia-Angara-2815.jpg|1773 он
Файл:086 sibirien (1905).png|1905 он
&lt;/gallery&gt;

== Мөн үзэх ==
* [[Усть-Ордын Буриадын автономит тойрог]] (хуучнаар)
* [[Агын Буриадын автономит тойрог]] (хуучнаар)

== Лавлах бичиг ==
{{лавлах холбоос|2}}

== Цахим холбоос ==
{{дуудүрс|Buryatia|Буриад орон}}
* [http://egov-buryatia.ru/ egov-buryatia.ru] — Засгийн газрын сайт {{ref-ru}} {{ref-bua}} {{ref-en}} 
* [https://web.archive.org/web/20071026021017/http://www.buryatia.org/ buryatia.org] — Буриад ардын сайт {{ref-bua}} {{ref-ru}} 
* [https://web.archive.org/web/20040925120126/http://www.buryatia.ru/ buryatia.ru] — сонин мэдээний сайт {{ref-ru}} {{ref-bua}}
* [http://www.infpol.ru/ infpol.ru] — сонин мэдээний сайт {{ref-ru}} {{ref-bua}}

{{ОХУ-ын засаг захиргааны нэгжүүд}}
{{Бүгд Найрамдах Буриад Улсын засаг захиргааны хуваарь}}
{{Сибирийн холбооны тойрог}}

[[Ангилал:Буриад| ]]
[[Ангилал:Оросын бүгд найрамдах улс]]
[[Ангилал:Оросын холбооны муж]]
[[Ангилал:Монголын түүхэн улс]]</text>
      <sha1>6ifdagua0dvse2m5443rmlk2mtz7h5c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дөрвөд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9820</id>
    <revision>
      <id>856414</id>
      <parentid>853917</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T09:21:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-29269-46</username>
        <id>104596</id>
      </contributor>
      <origin>856414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40236" sha1="avphk1frkmkysby3m0yprt4oswfr9yf" xml:space="preserve">{{Ялгах5|ястанг|Дөрвөд (салаа утга)}}
{{Инфобокс үндэстэн
| group            = Дөрвөд &lt;br /&gt;{{MongolUnicode|ᠳᠥᠷᠪᠡᠳ}}
| image            = Map of the Oirat Confederation.png
| caption = [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Ойрадын холбоон]] дахь Дөрвөдийн байршил
| pop              = 130,000–150,000
| region1          = {{flagcountry|Монгол}}
| pop1             = 83,719
| ref1             = &lt;ref name=&quot;mongolian&quot;&gt;[https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live  ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |date=2020-11-07 }}&lt;/ref&gt;
| region2          = {{flagcountry|Орос}}
| pop2             = 54,000
| ref2             = 
| region3          = 
| pop3             = 
| ref3             = 
| languages        = [[Ойрад аялга|Ойрад]], [[Орос хэл|Орос]], [[Монгол хэл]]
| religions        = [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддизм]], [[Монголын бөө мөргөл]], [[Шашингүйн үзэл]]
| related          = [[Монголчууд]], ялангуяа [[Ойрадууд]]
}}

'''Дөрвөд'''&lt;ref&gt;''Дөрбэн'' ('''Дөрвөн''') гэх ганц тооны үг Монгол бичгийн дүрмээр сүүл &quot;н&quot;-ээр төгссөн учир олон тооны ''-д'' дагавар залгаж ''Дөрбэд'' ('''Дөрвөд''') гэх олон тооны нэр үүсчээ.&lt;/ref&gt; - [[Монгол үндэстэн|Монгол үндэстний]] [[ястан]],  [[Ойрад]] аялгатай, [[Монгол хэл|Монгол хэлтэн]]. [[Монгол]]д Дөрвөд ястан гэж 72,403 хүн бүртгэгджээ&lt;ref&gt;[http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf  2010 хүн амын тооллогын урьдчилсан дүн]&lt;/ref&gt;. Мөн [[Орос]] дахь [[Халимаг]]уудын 35 орчим хувь нь Дөрвөд гэгдэж, [[Хятад]] дахь Монголчуудын дотор Дөрвөд, Дөрвөн овогтон олноороо бий&lt;ref&gt;ОХУ-д зөвхөн Халимаг, БНХАУ-д зөвхөн Монгол гэж бүртгэдэг тул тэдгээрийн дотор хэдий тооны Дөрвөд ястан байгааг мэдэх төвөгтэй.&lt;/ref&gt;.
[[Увс|Увс]] аймгийн [[Бөхмөрөн сум|Бөхмөрөн]], [[Давст сум|Давст]], [[Наранбулаг сум|Наранбулаг]], [[Өлгий сум|Өлгий]], [[Өмнөговь сум|Өмнөговь]], [[Сагил сум|Сагил]], [[Түргэн сум|Түргэн]], [[Ховд сум (Увс)|Ховд]], [[Улаангом]], [[Тариалан сум (Увс)|Тариалан]], [[Ховд]] аймгийн [[Дөргөн сум|Дөргөн]], [[Баян-Өлгий]] аймгийн [[Ногооннуур сум|Ногооннуур]] суманд болон Увс аймгийн Завхан суманд нэг баг, Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн суманд &quot;онгоцны дөрвөдүүд&quot;, Мянгад суманд нэг баг дөрвөдүүд амьдарч байна. Мөн социализмын үед атар эзэмших, аж үйлдвэржүүлэх зорилгоор, 1990 оноос хойш зах зээлд ойртох зорилгоор [[Улаанбаатар]], [[Эрдэнэт]], [[Дархан]] хотууд, [[Төв аймаг|Төв]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Булган]] аймгийн сумдаар ихээхэн шилжин нүүж суурьшсан байна.

==Түүх==

[[Монголын Нууц Товчоо]]ны 11-р зүйлд [[Дува сохор]]ын 4 хөвүүнийг Добу мэргэн ахаас салж &quot;дөрвөн овогтон&quot; болов гэж бичсэн байдаг. ([[Монгол бичиг|мо.б. галиг.]] ''дөрбэн обогтан болжу дөрбэн иргэн тэдэ болба''&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.linguamongolia.com/The%20Secret%20History%20of%20the%20Mongols.pdf |wayback=20210421014702 |text=''Emyr R. E. Pugh''-ийн эмхэтгэсэн ханз, Монгол бичиг, латин галигийн цахим эх |archiv-bot=2023-09-26 10:09:42 InternetArchiveBot }}-ээс галиглав&lt;/ref&gt;) Дөрвөд гэдэг нь Дөрвөний олон тоо юм. Энэ нь 9 дүгээр зууны эцэс, 10 дугаар зууны үед хамаарах явдал гэж үздэг. Мөн [[Абулгази хан]] өөрийн ургийн бичигтээ &quot; [[Бөртэ Чино|Бөртэ Чинын]] хүү Хоо марал түүний хүү Бэчин хиан, тэр 5 хүүтэй ба бага түү Тамачиг илүү хайрлах тул том 4 хүү нь гомдож харийн нутаг руу нүүж, тэднийг Дөрвөн гэж дуудах болов&quot;{{Citation needed}} хэмээн бичжээ. Энэ нь 8 дугаар зууны эцэс, 9 дүгээр зууны эхэн үед хамаарах явдал гэж үздэг. Дээрх баримтууд Дөрвөд болбоос [[Хиад]] гаралтай язгуурын монгол овог гэдгийг баталдаг. 12 дугаар зуунд Дөрвөн овогтон Дарлигин Монголын дотор багтаж байв. [[Рашид ад-Дин|Рашид ад-Дины]] “[[Судрын чуулган]]”-д, Дува сохорын дөрвөн хөвгүүн [[Енисей мөрөн|Горлос]] (Енисей мөрөн Д.Б) мөрний сав газар нутаглан сууж XIII зууны эхэн үе гэхэд тухайлсан нутагтай, тус бүрийн эзэмшилтэй болсон[9] гэсэн бол хожмын [[Саган сэцэн|Саган сэцэний]] “[[Эрдэнийн товч]]”-д, Дува сохорын дөрвөн хөвгүүн '''Доной, Догшин, Эмнэг, Эрх''' нарын харьяат ард нь [[Ойрад|Ойрадын]] '''[[Өөлд]], [[Баатууд|Баатад]], [[Хойд (овог)|Хойд]], [[Хэрнүүд]]''' овогтон болов гэх зэргээр тэмдэглэсэн байдаг. Дөрвөд нь 1400-1755 оны хооронд тогтносон Дөрвөн [[Ойрад]]ын дөрвөн гол аймгийн нэг нь байв.   

10 дугаар зууны үед Дува сохорын 4 хүүгийн албатууд [[Енисей мөрөн|Енисей]], Эрчис мөрний хавиар, 12 дугаар зууны үед дөрвөдүүд Халх гол, улмаар [[Байгал нуур]]ын ойролцоо ирж нутаглажээ. Чингис хаан Монголын эзэнт гүрнийг байгуулахад дөрвөдүүд Ойрадын Хархируга, [[Худуга бэхи|Хутагбэх]], Дөрбэй догшин, Мөч бүдүүн ноёдын удирдлагын дор явж хүчин зүтгэсэн байна. Чингис хаан энэ гавьяа зүтгэлийг үнэлж ойрадын Хутагбэхтэй худ ураг болж өөрийн охин Цэцэйхэнийг Хутагбэхийн хүү Иналчид гэргий болгон өгснийг түүхэнд тэмдэглэжээ.

Чингис хааны дараах үед дөрвөдүүд [[Алтайн нуруу]] болон [[Или мөрөн|Или]], [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайд]] очиж нутаглаж, Цагаадай хааны захиргаанд оржээ. Ойрадууд тэр дундаа дөрвөдүүд их хааныхаа нэрийг хэлэхгүй хэмээн &quot;цагаан&quot; гэдгийг &quot;гялаан&quot; гэж хэлсээр ирсэн уламжлал одоо ч байсаар байна. Дөрвөдүүд нүүдэллэн ирсэн нутгийнхаа уугуул уйгар, түрэг иргэдийг өөртөө уусган нэгтгэжээ.  

Өгөөдэйн хүү Гүег хааныг нас барсны дараа Их монгол улсын дараагийн хааныг сонгоход Өгөөдэй, Цагаадайн үр хойчис нэг тал, Зүчи, Тулуйн хойчис нэг тал болон зөрчилдөж, улмаар Тулуйн хүү Мөнх хаан болсноор Өгөөдэйн талыг дэмжсэн овог аймгууд (торгууд, хошууд гэхчилэн) Цагаадайн хаант улс руу нүүдэллэн, нэгдсэнээр Ойрадууд улам хүчирхэгжсэн. Энэ үеэр Монголын нууц товчоонд дурдагддаг таргад, тайчууд овог дөрвөдөд нэгджээ. 

Нэгэн үе бүх Монголыг нэгтгэн захирч их хаан ширээнд суусан ойрадын [[Эсэн тайш]] өөрийн ууган хүү [[Борнагал|Борнагалд]] дөрвөдүүдийг өгч захируулсан бөгөөд дөрвөдийн ноёд түүний удмын хүмүүс байдаг. 14 дугаар зууны эхнээс дөрвөдүүд ойрадын дөрвөн гол аймгийн нэг болж түүхийн тавцанд гарч, засаг захиргааны бүтцийн хувьд дотроо их, бага дөрвөд, баруун зүүн дөрвөд гэж хуваагдсан байна. 

17 дугаар зуунд Ойрадын их бутрал эхлэхэд дөрвөдүүдийн нэг хэсэг болох зүүн дөрвөдүүд нь [[Гүш хаан|Гүүш хаан]] хэмээх Төрбайх ноёны удирдлагаар хошууд нар [[Хөхнуур]] руу нүүхэд дагалдан оджээ.{{Citation needed}} Тэднийг өдгөө [[БНХАУ]]-ын Хөх нуурын мужийн Сог монгол буюу дээд монголчууд гэдэг. Цогт хунтайж шарын шашны улааны урсгалыг хамгаалан Түшээт ханаас урван Хөх нуурын газар албатуудаа аван одсон учир Түшээт хан Гомбодорж хадам аав Дөрвөдийн Далай тайшаас туслалцаа эрснээр ийнхүү хошууд, дөрвөдүүд шарын урсгалыг хамгаалан Цогт тайжтай тулалдан устгаж, улмаар Төрбайх гүүш Хошуудын хаант улсыг байгуулан Төвдийн хаанаар олон жил суусан.

Мөн их, бага дөрвөдүүд [[Далай тайш|Далай тайшийн]] удирдлага дор баруун зүг нүүдэллэн Баруун Сибирь, Ил, Урал мөрнийг гатлан [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] хөвөөнд очиж нутаглахдаа '''[[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|Халимаг]]''' хэмээх нэр авч Орос улсын бүрэлдэхүүнд оржээ. ОХУ-ын Бүгд найрамдах Халимаг улсын Бага дөрвөд аймаг (Малодербетовский район)-т бага дөрвөдүүд, бусад аймгуудад нь ч бас дөрвөдийн хойчис тархан амьдарч байна. Ижил мөрөнд очсон их дөрвөд аймаг нь Донын козакуудтай нэгдэж, шашнаа сольж оросын үнэн алдартны шашинтан болсноор бузаав халимаг гэгдэх болсон нь Халимагийн хүн амын 15 хувийг эзэлдэг. Түүхчид бузаав халимаг гэдгийг (1) Донын козакуудтай нэгдсэнээр буу хэрэглэх болсноор буутай халимаг гэж нэршсэн, (2) шашнаа сольсон учир бусад халимагууд нь тэднийг бузар халимаг гэсний сунжирсан нэршил гэж хоёр янзаар тайлбарлаж иржээ. 

Үлдсэн баруун дөрвөдүүд нь баядуудын хамт 1750-иад он хүртэл [[Зүүнгар улс|Зүүнгар улсын]] [[Эрчис мөрөн]] хавиар нутаглан аж төрж байснаа 1753 онд Зүүнгарын дотоодын тэмцэлээс дайжиж Цэрэн, Цэрэн увш, Цэрэнмөнх гэсэн гурван ноёноор удирдуулсан 3300 гаруй өрхийн 17000 хүн ард&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last=Ochir |first=Oyunjargal |date=2024-01-01 |title=Зүүнгарын тайжууд ба хотонгууд |url=https://www.academia.edu/128752469/%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%83%D1%83%D0%B4_%D0%B1%D0%B0_%D1%85%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%83%D0%B4 |journal=Шашин, өв соёл судлал |pages=179}}&lt;/ref&gt; Алтайг даван нүүж Чин гүрэнд дагаар орсонд тэдгээр ардыг Сайн заяатын чуулганы зүүн, баруун гарын олон хошуунд хуваан, цол хэргэмээр шагнаад Заг, Байдрагийн газар нутаг заан суулгасан. Зүүнгарын хаант улс мөхсний дараа 1759 оноос&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; эхлэн одоогийн нутагтаа [[Увс нуур]]ын газар [[Баяд|баядууд]]тайгаа ирж нутаглажээ. Увс нуурын баруун талаар дөрвөдүүд, зүүн талаар баядууд амьдрах болжээ.

Хойдын Амарсанаа 1757 онд Манжид ялагдаад Оросын нутаг руу зугатахдаа ойрын шадар албатуудаа дөрвөдүүдийн дунд үлдээсэн нь 1925 он хүртэл Дөрвөдийн Зоригт хан аймгийн Сүжигт засгийн хошуу нэртэй явж ирсэн бөгөөд тэд дөрвөдүүдийн дунд нэгдэн уусжээ. 

Мөн БНХАУ-ын Хар мөрөн муж (Өвөрмонгол, ОХУ-ын Владивосток болон БНАСАУ-ын хооронд орших муж)-ийн Дачин хотын (Аймагтай дүйх хот) Дөрвөд Монголын өөртөө засах хошуу (Мужийнхаа баруун хойт тал)-нд дөрвөд ястан бөөнөөрөө орших бөгөөд эдгээрийг дөрвөдүүд Енисей мөрнөөс Халх гол, Байгал нуур луу 14 дүгээр зуунд нүүдэллэн ирж нутаглаж байгаад баруун тийш нүүх үед тасран үлдсэн гэж үздэг.

Түүнчлэн Хөхнуур мужийн Хошууд монголчуудын дунд дөрвөдүүд амьдарч байна.

Шинжаан-Уйгарын өөртөө засах орны Баянгол аймгийн Хэжин суманд Торгуудын их нүүдэлтэй хамт Ижил мөрнөөс ирсэн дөрвөдүүд, мөн Торгууд ханы хатнаар охиноо мордуулахдаа дөчин дөрвөд өрх дагуулж Дөрвөд хан илгээсний үр хойчис болох дөчид дөрвөдүүд Баянгол аймгийн Баянбулагийн тал нутагт амьдарч байна.

17 дугаар зууны үед ойрадуудыг манжаас хамгаалахын тулд торгууд, дөрвөд, өөлд, урианхай ястнуудаас сайн эрсийг шилж гэр бүлээр нь захлуулан амьдруулснаар одоогийн [[захчин]] ястан бий болсон. Өөрөөр хэлбэл захчин ястан нь энэ дөрвөн ястнаас үүссэн. Захчин хүмүүсийг &quot;Тойроод харахаар Торгууд шиг, Дөхөөд харахаар Дөрвөд шиг, Ойртоод харахаар Өөлд шиг, Урдаас нь харахаар Урайнхай шиг&quot; гэдэг хэлц яриа үүнээс үүдэлтэй. Дэгрээ тамга захчин түмний дунд тааралддаг нь ийм учиртай.

==Алдартнууд==
'''''Монгол Улсад харьяалагдах дөрвөдүүдээс:''''' '''НАМ ТӨРИЙН ЗҮТГЭЛТНҮҮД''': Төрийн тэргүүнээр 10 жил, МУ-ын 12 дахь ерөнхий сайдаар 22 жил, [[МАХН]]-ын даргаар буюу Улс төрийн товчооны даргаар 44 жил ажилласан Улсын баатар, Хөдөлмөрийн баатар, маршал [[Юмжаагийн Цэдэнбал]], 

Социализмын үеийн '''ТӨРИЙН САЙД''': [[Өлзийтийн Бадрах|Ө.Бадрах]] (Сангийн сайд, ХАА-н сайд, намын генсек, Давст сум), [[Бугын Дэжид|Б.Дэжид]] (НАХЯ-ны сайд, Өмнөговь сум), Ц.Нансалжав (НАХЯ-ны сайд, Түргэн), Р.Гүнсэн (Түргэн), П.Баатар, Т.Машлай (Давст), Ц.Молом (Сангийн сайд, Давст), К.Чимэд, Э.Бямбажав (Өмнөговь). 

Ардчиллын буюу 1990 оноос хойш үеийн '''ТӨРИЙН САЙД''' Э.Бямбажав (Сангийн сайд, Өмнөговь сум), З.Батжаргал (Байгаль орчны сайд, Сагил), Ж.Амарсанаа (Хууль зүйн сайд, Давст), Д.Насанжаргал (ХХАА-н сайд, Бөхмөрөн), Н.Баяртсайхан (Сангийн сайд, Түргэн), Ч.Хүрэлбаатар (Сангийн сайд, Түлш, эрчим хүчний сайд, ЗГХЭГ-ын дарга, Эдийн засаг, хөгжлийн сайд, Давст), С.Отгонбаяр (Онцгой байдлын сайд, Бөхмөрөн), С.Амарсайхан (Монгол Улсын Шадар сайд, Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд. Бөхмөрөн), Н.Хүрэлбаатар (Эрүүл мэндийн сайд, Түргэн сум), Б.Бат-Эрдэнэ (Байгаль орчны сайд, Бөхмөрөн), Ж.Ганбаатар (Уул уурхайн сайд, Наранбулаг), Э.Одбаяр (МУ-ын сайд, Бөхмөрөн), Спорт, соёл, аялал жуулчлал, залуучуудын сайд Ж.Алдаржавхлан (Түргэн).

'''УИХ-ын ГИШҮҮД''': Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Н.Баяртсайхан (Түргэн), Х.Балсандорж (Өмнөговь), Н.Гэрэлсүрэн (Түргэн), Б.Эрдэнэсүрэн (Өмнөговь), С.Отгонбаяр (Бөхмөрөн), Г.Нямдаваа (Ховд аймаг), Ч.Хүрэлбаатар (Давст), Ж.Ганбаатар (Наранбулаг), С.Амарсайхан (Бөхмөрөн), Б.Бат-Эрдэнэ (Бөхмөрөн), Ж.Алдаржавхлан (Түргэн), П.Сайнзориг (Сагил), Э.Одбаяр (Бөхмөрөн), М.Мандхай (Сагил).

'''ГЕНЕРАЛ''': Армийн генерал, маршал Ю.Цэдэнбал (Давст), хурандаа генерал Б.Дэжид (Өмнөговь), хошууч генерал Ц.Нансалжав (Түргэн), Р.Гүнсэн (Түргэн), Г.Ариунбуян (Ховд), бригадын генерал М.Хүрлээ (Бөхмөрөн), Ц.Амгаланбаяр (Сагил), Өлзийн Цагаанбилэг (Ховд аймгийн Дөргөн сум) 

'''АКАДЕМИЧ, ШИНЖЛЭХ УХААНЫ ДОКТОР Sc:''' Х.Цэрэв, Д.Лхагваа (Баян-Өлгий, Ногооннуур), Ц.Нанзад (Давст), З.Омбоо (Бөхмөрөн), К.Цоохүү (Өмнөговь), Ж.Чогдон (Ховд), М.Шагдарсүрэн, Г.Ширнэн, Б.Эрдэнэбаатар, Ө.Пүрэв (Өлгий), А.Нямаа, Б.Кукэ, С.Дамдинсүрэн, Х.Буян-Орших, Х.Батцэнгэл, Ж.Амарсанаа (Давст), Г.Мягмаржав (Ховд), Шинжлэх ухааны доктор ScD. Цагаанбилэгийн Цэдэн  (Ховд аймгийн Дөргөн сум), О.Сэргэлэн (Сагил).

'''ЭРДЭМТЭН Ph:''' С.Баатар, Б.Балган (Ховд), Б.Батжаргал, Ш.Батсүх, Д.Бат-Эрдэнэ, Ж.Баянсан, Г.Баярсүрэн, Б.Биньеэ (Сагил), О.Бирзана, Б.Бямбагар (Химийн ухаан. Түргэн), Х.Буяннэмэх, Б.Бат-Эрдэнэ, А.Буянтөгс, М.Бэхтөр, Д.Гантөмөр, С.Гончиг, Б.Гончигсүрэн, Ц.Готов, Г.Даваасамбуу (Ховд), Д.Даваасамбуу, Ү.Түмэндэмбэрэл (Давст), Ц.Дамдинсүрэн, Ц.Даш, Г.Додон, Г.Долгорсүрэн, Ц.Жамбалсүрэн (Давст), Д.Жамц, Г.Жамьян, Ш.Жумдаан, Б.Катуу (Давст), А.Ламжав, Е.Моголцог (Ховд), З.Мөнхөө, Г.Мягмаржав (Ховд), Ч.Намжаа, М.Насанбат, О.Насанбат, Б.Насанжаргал (Өмнөговь) , Д.Нямжав, Ц.Одонхүү (Гүн ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Б.Цэвэгмэдийн хоёр дахь хүү), О.Мөнхжаргал (Сэтгэл судлалын ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Ц.Одонхүүгийн ууган хүү), О.Мөнхсайхан (Хууль зүйн ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Ц.Одонхүүгийн отгон хүү), Ж.Октябрь, Д.Өлзий-Орших (Бөхмөрөн), Д.Өлзийбаяр, Д.Өлзийсайхан, Ц.Пунсаа, Д.Пүрэв (Ховд), Ж.Пүрэвжал, У.Рагчаа, Д.Рийзэн, Ж.Роозон, Н.Сайжаа, Т.Сайнжаргал, Д.Сахиа, Т.Тойвгоо, Ч.Төмөрбаатар, Ч.Түмэндэлгэр, Д.Түмэнжаргал, М.Хүрлээ (Цэргийн шинжлэх ухаан. Бөхмөрөн), Т.Цагаанбаньд, Т.Цэвэгмэд, З.Цэвээн, С.Цэвээндорж, Н.Цэрэн (Давст), Ц.Цэрэн, Г.Чимэддорж, Л.Чойбалсан, Л.Чулуунбаатар, Г.Элдэв-Очир (Сагиль), Б.Эрдэнэсүрэн (Өмнөговь), С.Баатар (Давст), Ч.Нанзад (Давст), Э.Жанцан (Ховд, Дөргөн), Г.Нямдаваа (Ховдын засаг дарга), На.Сүхбаатар (Сагиль), Б.Батжаргал (Бөхмөрөн), Г.Эрдэнэчимэг (Ховд), Рийзэн (Давст), С.Бат-Эрдэнэ (Өлгий), Н.Тэгшбаяр (Өмнөговь), М.Баярпүрэв (Ховд), Н.Пүрэвцогт (Бөхмөрөн), Б.Цоггэрэл (Ховд), М.Авирмэд (Өлгий), Я.Батханд (Өлгий), Э.Отгон-Эрдэнэ (Ховд), Ү.Тулга (Давст), С.Батхүрэл (Ховд), Д.Бат-Өлзий (Ховд).

'''ЗОХИОЛЧ:''' Н.Батбаяр (Бөхмөрөн), А.Даваасамбуу, Д.Саманд (Бөхмөрөн), Н.Пүрэвцогт, яруу найрагч Д.Ган-Очир (Бөхмөрөн. Дорнодод төрсөн) 

'''УЛСЫН БААТАР''': Улсын баатар [[Бэгзийн Гиваан]] (Өлгий), Ховд хотыг манж болон гамингаас чөлөөлөхөд онцгой гавьяа байгуулсан учир Богд хааны зарлигаар улсын баатар цол хүртсэн Дамбийжанцан буюу Да лам (Халимагийн дөрвөд) 

'''ХӨДӨЛМӨРИЙН БААТАР''': Д.Батсуурь (Сагил), Ц.Буниа (Түргэн), Н.Буянжаргал (Өмнөговь), Ц.Ганчимэг, Б.Дистэй, Б.Жанцансамбуу (Өмнөговь), Г.Тэгшжав (Түргэн), С.Цэвээн (Тариалан), С.Эрдэнэ (Түргэн), Р.Пүрвээ (Ховд), О.Балжинням (Наранбулаг), Д.Жамц (Сагил), Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Д.Пунцаг (Бөхмөрөн)

'''ШАШИН:''' Гандан хийдийн тэргүүн хамба лам, PhD эрдэмтэн Х.Гаадан (Сагил), Говийн догшин хутагт Данзанравжаагийн аав Дулдуйт хэмээх Өлзийт (Хүүхэд байхаасаа Төвдөд бурхны шашнаар олон жил суралцсан).

'’’ПАРТИЗАН’’’: Т.Хөх (Баян-Өлгий, Ногооннуур), Б.Алаг, Б.Аюур, Ц.Аюушжав, Ш.Бүргэлдэй, З.Бямба-Иш, Д.Гомбосүрэн, Б.Равдан, Б.Таяа, Б.Тогтох, М.Цулдган (Ховд), Б.Цэрэв, А.Шагдар (Бөхмөрөн), Ү.Янжив, 

'''МУ-ын АРДЫН ЦОЛТОН''': О.Балжинням (Ардын багш, Наранбулаг), Самбуугийн Сарантуяа (Ардын жүжигчин, Давст), Г.Мягмаржав (Ардын багш, Ховд), С.Жавхлан (Ардын жүжигчин, Бөхмөрөн), О.Сэргэлэн (Ардын эмч, Сагил).

'''МУ-ын ГАВЪЯАТ ЦОЛТОН''': Х.Лэгрэв (Баян-Өлгий, Ногооннуур), М.Алтай, Г.Баазар, Б.Бадам, Ц.Молом (Давст), Т.Батзул, Д.Батаа, багш Г.Гомбожав (Давст), Ө.Нарангэрэл (Ховд), Ц.Батнасан, Ё.Бат-Өлзий (Бөхмөрөн), Д.Баяраа, Г.Гомбожав, Ц.Дэмбэрэл, Х.Жаргалсайхан,  багш Хүүхээ (Давст), Л.Моголдой, Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Б.Норжин, Б.Оргой (Сагиль), Ж.Очир, Д.Пунцаг (Бөхмөрөн), Д.Жамц (Сагил), Б.Сайнбуян (Бөхмөрөн), Т.Сономпэл, Б.Сумхүү (Давст), А.Таяа, Б.Хүүхээ, Ж.Цэвээн, Э.Цэрэв (Түргэн), Н.Цэрэн, Г.Мягмаржав (Ховд), эмч Сүрэнжав (Давст), Х.Жаргалсайхан (Бөхмөрөн), Б.Бямбагар (Түргэн), жүжигчин Лэгжмаа (Давст), Б.Балган (Ховд), П.Батаа (Ховд), О.Сэргэлэн (Сагил), Д.Батаа (Ховд), О.Балжинням (Наранбулаг), З.Батжаргал (Сагил), Э.Бямбажав (Өмнөговь), Байгалмаа (Давст), Б.Равсал (Ховд,Дөргөн),  Ц.Түвшинтөгс (Ховд,Дөргөн),  А.Эрдэнэбилэг /Хүний их эмч,Бөхмөрөн/, жүжигчин [[Пунцагийн Эрдэнэзаан|П.Эрдэнэзаан]] (Өлгий), багш Баатар (Давст), Ж.Бумнанжид (Ховд), Х.Сүхбаатар (Ховд), М.Ганбаатар (Ховд), Харанга хамтлаг [[Яринпилийн Одсүрэн]] (Бөхмөрөн), С.Жавхлан (Бөхмөрөн), Д.Нямхүү (Түргэн), Н.Батсуурь (Ховд), У.Баатар (Түргэн), Гомбосүрэн (Өмнөговь), З.Амангельд (Түргэн), Д.Нямжав (Түргэн), С.Батбаньд (Сагил).   

'''ТӨРИЙН СОЁРХОЛТ''': Ж.Гээзэн, М.Намсрай, К.Цагаан (Өмнөговь), Д.Янжив, Б.Баатар, Б.Балган (Ховд), Ц.Дорж (Ховд), Харанга хамтлаг Я.Одсүрэн (Бөхмөрөн), О.Сэргэлэн (Сагил)

'''СПОРТ''': Жүдо бөхийн ДАШТ-ын мөнгөн медальт, үндэсний бөхийн улсын аварга, Хөдөлмөрийн баатар, ардын багш, гавьяат тамирчин [[Одвогийн Балжинням|О.Балжинням]] (Наранбулаг), Сумо бөхийн дэлхийн аварга, жүдо бөхийн 2 удаагийн улсын аварга, жүдо бөхийн дэлхийн цомын болон Азийн аваргын хүрэл медальт, самбо бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, ОУХМ, Монгол Улсын Дархан аварга Н.Батсуурь (Ховд), Монгол Улсын аварга П.Бүрэнтөгс (Давст), Сумо бөхийн 73 дахь екозуна, их аварга Терүнофүжи Г.Ган-Эрдэнэ (Наранбулаг), улсын арслан [[Мядагийн Мөнгөн|М.Мөнгөн]] (Давст), улсын гарьд Ө.Бат-Орших (Улаангом), улсын заан [[Санжжавын Сүхбаатар|С.Сүхбаатар]] (Наранбулаг), улсын харцага [[Гэлэгийн Намсрайжав|Г.Намсрайжав]] (Ховд), А.Бямбажав (Сагил),  улсын начин Ж.Гэлэг (Ховд), Г.Даваасамбуу (Ховд), Л.Бандихүү (Ховд аймаг Дөргөн), Нямжав (Сагил), Г.Даваасамбуу (Сагиль), Эрхэмбаяр (Түргэн), Ю.Батаа (Наранбулаг), Насандэлгэр (Сагил), Энхбаяр (Түргэн), Л.Энхсаруул (Ховд), Г.Дармаажанцан (Ховд, Дөргөн). Чөлөөт бөхийн Ази тивийн аварга, улсын 4 удаагийн аварга, ОУХМ, аймгийн арслан Н.Баярмагнай (Бөхмөрөн, Ховд), Монгол Улсын хөлбөмбөгийн шигшээ багийн ахлагчаар 11 жил тоголсон, мэргэн бууч, ОУХМ Д.Лүмбэнгарав (Давст), Сагсан бөмбөгийн дээд лигийн аварга, ОУХМ Даваадорж (Уугаа) (Сагил), Волейболын дээд лигийн аварга, Монголын Волейболын холбооны ЕНБДаргаар 22 жил ажилласан, спортын мастер Ц.Бат-Энх (Сагил), Таеквондогийн ОУХМ Б.Бямбажав (Түргэн), “Улаанбаатар марафон” ОУ-ын тэмцээний аварга, Ази тивийн аваргын хүрэл медальт, ОУХМ Ц.Бямбажав (2016, 2020 олимпод оролцсон, Өлгий), Усанд сэлэлтийн ОУХМ, улсын рекордыг 50м, 100м-т эзэмшигч, 2020 оны олимпт оролцогч М.Дэлгэрхүү (Ховд).
Шатрын улсын аварга, ФИДЕ мастер Б.Баярмандах (Өмнөговь), ФИДЕ мастер З.Бямбаа (Өмнөговь), насанд хүрэгчдийн шатрын улсын аварга, спортын мастер Ү.Агьбилэг (Өмнөговь), шатрын их мастер, насанд хүрэгчдийн улсын аварга Ү.Үүрийнтуяа (Өмнөговь), сагсан бөмбөгийн ОУХМ, улсын шигшээ багийн тамирчин Б.Өнөрзаяа (Дөргөн), буудлагын спортын ОУХМ Э.Даваахүү (Өмнөговь), Волейболын дээд лигийн аварга, МУ-ын үндэсний шигшээ багийн тамирчин, спортын мастер А.Төр-Эрдэнэ (Сагил).

'''УРЛАГ, УРАН БҮТЭЭЛИЙН САЛБАРТ''': Алдарт туульч Ц.Зодов (Бөхмөрөн), Г.Хайнзан, МУГЖ бүжигчин Ж.Лэгжмаа, МУГЗ кино найруулагч Б.Сумхүү (Давст), Ардын жүжигчин, МУГЖ дуучин [[Самандын Жавхлан]] (Бөхмөрөн), Ардын жүжигчин [[Самбуугийн Сарантуяа]] (Давст), МУГЖ эстрадын дуучин Уранчимэг (Давст), МУГЖ дуучин М.Бямбажав (Өмнөговь), МУГЖ дуучин Г.Бямбажаргал (Өмнөговь), МУГЖ П.Эрдэнэзаан (Өлгий), Харанга хамтлаг, хөгжмийн зохиолч Я.Одсүрэн (Бөхмөрөн), алдарт фото зурагчин, Гамма агентлагийн Ц.Батзориг (Сагил), Нисванис хамлагийн ахлагч, ая зохиогч Л.Энх-Амгалан (Ховд), жүжигчин Цэрэнболд (Бөхмөрөн). 1962 онд Чингис хааны хөшөөг урлаад хэлмэгдсэн, их зохиолч Д.Нацагдоржийн хөшөөг бүтээгч, театрын ерөнхий зураач асан Н.Махбал (Харлаг бэйсийн хүү. Улаангом), ХҮ хамтлагийг үүсгэн байгуулагч, МУУГЗ Б.Дашдондог (Сагил), Шар гэгээ, Задлаагүй захиа зэрэг киноны найруулагч Б.Батдэлгэр (Ховд), кино жүжигчин МУСТА Ц.Лхагва (Өлгий).

'''ЭРХЭМСЭГ БҮСГҮЙЧҮҮД:''' Өндөр гэгээн Занабазар богдын ээж Ханджамц хатан (Дөрвөдийн Далай тайшийн охин), Анхны долоогийн нэг Д.Догсом хурцын дурлалт бүсгүй &quot;Хөх торгон дээл&quot; дууны эзэн Баяндалайн БАДАМ (Жинжий Бадам), Фронтод 1600 хонь, 96 агт, 16 атан тэмээ, 10000 төгрөг (тухайн үеийн 12500 хоньтой тэнцэх мөнгө) бэлэглэсэн [[Энгэлийн Бадам]], Монголын Эмэгтэйчүүдийн байгууллагыг олон жил нэр төртэй удирдсан хөдөлмөрийн баатар Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Н.Гэрэлсүрэн (Түргэн) нар, Ардын жүжигчин С.Сарантуяа (Давст), Төрийн соёрхолт, ардын эмч, гавьяат эмч, ШУ-ы доктор (ScD), профессор О.Сэргэлэн (Сагил), Холливудын од жүжигчин Стивен Сигалын дурлалт бүсгүй, эхнэр Б.Эрдэнэтуяа (Өмнөговь).   

'''УЯАЧИД:''' МУ-ын манлай уяач Н.Батбаяр (Ховд, Дөргөн), МУ-ын алдарт уяач С.Анхбаяр (Түргэн), Б.Түмэнжаргал (Ховд)

'''Халимагийн дөрвөдүүд (ОХУ)''': ЗХУ-ын жанжин, хошууч генерал Басан Бадьминович Городовиков. Алдарт туульч, дуучин О.Цагаанзам. Дэлхийн шатрын их мастер Санан Сюгиров. Алдарт балетчин Марина Тундутова.

'''БНХАУ дахь дөрвөдүүд''':

'''ДӨРВӨДИЙН ЗЭЭ НАР:''' [[Занабазар|Өндөр гэгээн Занабазар]], [[Түшээт хан Чахундорж]]; [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]-ын дарга, МУ-ын шадар сайд, Боловсролын сайд асан, УИХ-ын гишүүн [[Лувсаннямын Гантөмөр|Лу.Гантөмөр]] (Ховд); улсын начин, Чөлөөт бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, МУГТамирчин [[Лувсангийн Энхбаяр|Лу.Энхбаяр]] (Сагил); МУ-ын математикийн олимпиадын 5 удаагийн аварга, МУ-ын гавьяат багш Д.Бат-Орших (Сагил), Хүрд компанийг үүсгэн байгуулагч, МУ-ын гавьяат Энхжаргал (Сагил), МУ-ын гавьяат дасгалжуулагч, улсын харцага Т.Өсөх-Ирээдүй (Түргэн), улсын начин Лу.Өлзийбаяр (Сагил), улсын начин Ч.Баянмөнх (Давст), улсын начин Ц.Бямба-Очир (Сагил), дуучин рэппер, уран бүтээлч Rokit Bay О.Баярсайхан (Өмнөговь), дуучин рэппер, продюсер Big Gee Т.Мөнх-Эрдэнэ (Бөхмөрөн), Сагсан бөмбөгийн дээд лигийн 2 удаагийн аварга, Азийн элсний наадмын 3х3 сагсан бөмбөгийн мөнгөн медальт О.Нямбаяр (Ховд), Эрчим хүчний сайд, УИХ-ын гишүүн Б.Найдалаа (Сагил).  

== Мөн үзэх ==
* [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс]]
* [[Халимаг]]
* [[Ойрад]]
* [https://www.academia.edu/4855138/An_Asian-specific_9-bp_deletion_in_region_V_of_mitochondrial_DNA_is_found_in_Europe ''Ovtchinnikova O., Druzina E., Galushkin S., Spitsyn V., Ovtchinnikov I.'' An Azian-specific 9-bp deletion in region V of mitochondrial DNA is found in Europe // Medizinische Genetic. 9 Tahrestagung der Gesellschaft für Humangenetik, 1997, p. 85.]
* [https://www.academia.edu/4855211/Genetic_Structure_of_Mongolic-speaking_Kalmyks ''Galushkin S.K., Spitsyn V.A., Crawford M.H.'' Genetic Structure of Mongolic-speaking Kalmyks // Human Biology, December 2001, v.73, no. 6, pp.&amp;nbsp;823–834.]
* [https://www.academia.edu/4855556/_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_Genetic_Structure_of_European_Oyrat_groups_based_on_loci_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_ ''Хойт С.К.'' Генетическая структура европейских ойратских групп по локусам ABO, RH, HP, TF, GC, ACP1, PGM1, ESD, GLO1, SOD-A // Проблемы этнической истории и культуры тюрко-монгольских народов. Сборник научных трудов. Вып. I. Элиста: КИГИ РАН, 2009. с. 146-183. - in Russian]
* [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2008_r.htm ''Хойт С.К.'' Антропологические характеристики калмыков по данным исследователей XVIII-XIX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 1. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. с. 220-243.]
* [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2012_r.htm ''Хойт С.К.'' Калмыки в работах антропологов первой половины XX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 3, 2012. с. 215-245.]
* [https://www.academia.edu/4855574/Y-chromosome_diversity_in_the_Kalmyks_at_the_ethnical_and_tribal_levels ''Boris Malyarchuk, Miroslava Derenko, Galina Denisova, Sanj Khoyt, Marcin Wozniak, Tomasz Grzybowski and Ilya Zakharov'' Y-chromosome diversity in the Kalmyks at theethnical and tribal levels // Journal of Human Genetics (2013), 1–8.]

== Зүүлт, иш баримт ==
{{reflist}}

{{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}}
[[Ангилал:Дөрвөд ястан| ]]
[[Ангилал:Монгол овог аймаг]]</text>
      <sha1>avphk1frkmkysby3m0yprt4oswfr9yf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Харанга (хамтлаг)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10631</id>
    <revision>
      <id>856357</id>
      <parentid>854662</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T14:33:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-29095-63</username>
        <id>104578</id>
      </contributor>
      <comment>Буруу оруулсан нэрийг засав</comment>
      <origin>856357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15057" sha1="a890enhfm9ej03u07go9xbiqdnfzsem" xml:space="preserve">{{Инфобокс хамтлаг
|Name = Харанга хамтлаг
|Logo = Харанга лого.png
|Bild = HarangaRock.jpg
|Bildbeschreibung = дээрээс: Чука, Лхагваа, Манлай &lt;br&gt; доороос: Пүүжээ, Булган, Оогий
|Gründung = 1989 он – одоо
|Auflösung =
|Herkunft = [[Улаанбаатар]], [[Монгол Улс]]
|Genre = [[Хард рок|Хүнд рок]]
|Website = 
|Gründer1a = [[Х.Лхагвасүрэн]]
|Gründer1b = [[Дуучин]]
|Gründer2a = [[Цэндсүрэнгийн Энхманлай|Ц.Энхманлай]]
|Gründer2b = [[ Гоцлол цахилгаан гитар|Гитарчин]], [[Дуучин]] Ахлагч
|Gründer3a = [[Яринпилийн Одсүрэн|Я.Одсүрэн]]
|Gründer3b = [[Цахилгаан гитар|Ритм гитарчин]]
|Gründer4a = [[Нэмэхийн Пүрэвдаш|Н.Пүрэвдаш]]
|Gründer4b = [[Бөмбөр|Бөмбөрчин]]
|Gründer5a = [[Цэрэндоржийн Чулуунбат|Ц.Чулуунбат]]
|Gründer5b = [[Дуучин]], [[Цахилгаан гитар|Аргил гитарчин]]
|Ehemalige1a = [[Хангалын Булган]]
|Ehemalige1b = [[Төгөлдөр хуур|Даралтат хөгжимчин]]
}}
'''Харанга''' нь [[Монгол]]ын [[Рок хөгжим|рок хөгжмийн]] хамтлаг юм. Хамтлагийн гишүүд '''1977 он'''д [[Монголын Ардын арми|Ардын Армид]] татагдан танилцаж &quot;[[Соёмбо (хамтлаг)|Соёмбо]]&quot; хамтлагт хамт тоглох болсон. Үүнээс хойш 10 гаран жил хамтдаа тоглож байгаад цэргээс халагдаж '''1989''' онд Драмын театрын дэргэд &quot;Харанга&quot; хамтлагийг байгуулжээ. Хүнд рок, прогрессив урсгалаар уран бүтээлээ туурвидаг

==Байгуулагдсан нь==
1988 оны сүүлээр [[Цэндсүрэнгийн Энхманлай]] &quot;Рок&quot; хэмээх Р.Мөнхсайхантай уулзаж, хамтлаг байгуулах санаатай байгаагаа хэлжээ. Тэр үед Драмын театрт ажилладаг байсан Мөнхсайхан түүнийг театрын дарга МУАЖ [[Намсрайн Сувд|Намсрайн Сувдтай]] уулзуулсан байна. Энхманлай түүнд хамтлаг байгуулах хүсэлтэй байгаагаа илэрхийлж, Ардын Дуу Бүжгийн Чуулгын дэргэд &quot;Соёл Эрдэнэ&quot; хамтлаг байгуулагдсан байхад Драмын театрын дэргэд яагаад хамтлаг байж болохгүй гэж ятгасан байна. Энэ уулзалтаас 7 хоногийн дараа театрын зүгээс хамтлаг байгуулахыг зөвшөөрсөн хариу өгчээ. Ингэж 1989 оны эхээр хамтлаг үндэс сууриа тавьсан юм. Анхандаа гоцлол гитарчин, дуучнаар Энхманлай, аргил гитарчнаар [[Яринпилийн Одсүрэн]], бөмбөрчнөөр [[Нэмэхийн Пүрэвдаш]], даралтат хөгжимчнөөр Х.Булган нар тоглож байв. Энэ бүрэлдэхүүн удалгүй өөрчлөгдөж Булган хамтлагаас гарч Соёл Эрдэнэ хамтлагт орсон юм. Ингээд тэр жил армиас халагдаж байсан [[Цэрэндоржийн Чулуунбат|Цэрэндоржийн Чулуунбатыг]] хамтлагтаа авчээ. Анхандаа түүнийг тонмейстерээр авахаар ярьж байгаад, Булганыг гарсны дараа даралтат хөгжимчнөөр авах санал хэлжээ. Гэвч Чулуунбат бол аргил гитарчин байлаа. Хоорондоо ярилцаад Одсүрэн хэмнэлт гитарчин болж, Чулуунбат аргил гитараа тоглох болжээ. Удалгүй дуучнаар &quot;Соёмбо&quot;-д хамт байсан [[Хатанбаатарын Лхагвасүрэн|Хатанбаатарын Лхагвасүрэнг]] авснаар үндсэн бүрэлдэхүүн тогтжээ. Хамтлаг анх нэргүй байж байгаад, Драмын театр, Ардын дуу бүжгийн чуулгын бүх уран бүтээлчид дунд нэрийн уралдаан зарлажээ. &quot;Улаанбаатар&quot;, &quot;Бат хаан&quot; зэрэг нэрийн саналууд ирснээс Ардын дуу бүжгийн чуулгын бүжигчин Д.Сүхбаатарын санал болгосон Харанга гэж нэрийг сонгосон түүхтэй. 

==Анхны тоглолт==
Хамтлагийн ажил жигдэрч, уран бүтээлдээ шаргуу орсон тэд өмнө нь зохиосон болон шинээр зохиосон 12 дуутай тоглолт хийхээр болж хамтлагийн ахлагч Энхманлайгийн зохиосон &quot;Амьдрал&quot; дуугаар тоглолтоо нэрлэжээ. 1989 оны 10 сарын 26-нд тоглохоор товлогдож, тухайн өдрийнхөө 15 цагт Соёлын Яамны коллегиор оржээ. Коллегийн бүрэлдэхүүнд жүжгийн нэрт зохиолч МУАЖ, МЗЭ шагналт [[Эрдэнэбатын Оюун|Э.Оюун]], АУЗ, МЗЭ шагналт [[Шаравын Сүрэнжав|Ш.Сүрэнжав]] зэрэг Монголын урлаг соёлын алдартай эрхмүүд байсан байна. Коллегийнхон удтал хуралдсаны эцэст Э.Оюун &quot;«Ай даа хүний амьдрал эгэл жирийн боловч энэхэн биедээ багтахааргүй их хүслийн далай юм даа&quot; гэж энэ хүүхдүүд мөн ч сайхан хэлсэн байна шүү. Хүүхдүүдийг тоглуулъя» гэж хэлснээр тоглолт тавих эрхийг өгчээ. Ингэж &quot;Харанга&quot; хамтлаг Соёлын Яамны коллегиор орж ширүүн шүүмжлүүлж, хатуу шүүлтүүрээр шигшигдсэн сүүлчийн хамтлагуудын нэг болсон түүхтэй.
Коллегийн хурал дөнгөж дуусаад тасалбараа зарж эхлэхэд 30 минутад бүх тасалбар зарагдаж дууссан байна.

==Амжилт==
[[2009]], [[2011]] онуудад Монгол орноо бүтэн тойрч, тоглолт хийсэн. 2016 онд &quot;Алдрын од&quot; шагнал хүртсэн 2 дахь хамтлаг болсон бөгөөд Соёлын Төв Өргөөний орчимд тус хамтлагийн хүндэтгэлийн самбарыг байрлуулсан.  Мөн бүх гишүүд нь [[Монгол улсын гавьяат зүтгэлтэн|Гавьяат]] цолтой, мөн Монголын түүхэн дэх анхны бөгөөд цорын ганц бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ [[Төрийн шагнал|Монгол Улсын Төрийн шагналыг]]&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=https://president.mn/12106/?fbclid=IwAR3ewdMTYV6RT2YLhRK5H-xdgvBC-ZMCm_WMi3G3pbLsveDE--S8EjNY9mk |wayback=20200811012047 |text=president.mn: |archiv-bot=2023-09-26 20:43:10 InternetArchiveBot }} ''Харанга хамтлагийн таван уран бүтээлд Төрийн соёрхол хүртээв'', нийтлэгдсэн 2019-12-29, хандсан 2019-12-29&lt;/ref&gt; хүртсэн цор ганц хамтлаг болоод байна.

==Цомгууд==
Герман улсад хэвлүүлсэн &quot;Эрин зууны хөг&quot;, &quot;Best of&quot; цомгуудыг  Daimler-Chrysler болон Siemens Nixdorf компаниуд спонсорлож хэвлүүлж байжээ. 

* ''[[Эрин зууны хөг]] (1997)''
* ''[[Best of Haranga]] (1997)''
* ''[[Бодлын тэнгис]] (2000)''
* ''[[Ертөнцийн өнгө]] (2003)''
* ''[[Special Edition Gold]] (2007)''
* ''&quot;Амьдрал-2&quot; амьд цомог (2017)''
* ''Харанга хамтлагийн 30 жилийн ойд зориулсан 4 цомог box-set edition (2019)''
* &quot;Volume 1&quot; пянз (2023)
* &quot;Volume 2&quot; пянз (2024)

==Одоогийн бүрэлдэхүүн==
''Үндсэн гишүүд''
* [[Монгол улсын Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн|МУУГЗ]] [[Цэрэндоржийн Чулуунбат]] ''/аргил гитарчин, дуучин/''
* [[Монгол улсын гавьяат жүжигчин|МУГЖ]] [[Хатанбаатарын Лхагвасүрэн]] ''/гоцлол дуучин/''
* [[Монгол улсын Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн|МУУГЗ]] [[Яринпилийн Одсүрэн]] ''/хэмнэлт гитарчин, арын хоолой/''
* [[Монгол улсын гавьяат жүжигчин|МУГЖ]] [[Нэмэхийн Пүрэвдаш]] ''/бөмбөрчин, цохилуур хөгжимчин/''
* Д.Очгэрэл (Очки) /гоцлол гитарчин/

''Техникч''
* МУУГЗ Цэнд-Аюушийн Мөнх-Эрдэнэ

''Хамтардаг хөгжимчин''
* А.Болорхүү ''/төгөлдөр хуурч, даралтат хөгжимчин/''
* Д.Батбилэг ''/аргил гитарчин, &quot;Fire&quot; хамтлаг/''
* Бука ''/аргил гитарчин/''
* М.Мөнх-Эрдэнэ ''/төгөлдөр хуурч, Улсын Филармони/''
* Б.Чинбат /төгөлдөр хуурч, даралтат хөгжимчин/
* Энхманлайн Оргилболд /гитарчин/

==Видео Клипүүд==
&lt;div style=&quot;column-width:25em; column-count:2&quot;&gt;
* ''Энэ бол дурлал биш'' ([[On'n Off]])
* ''Энх Тайван'' ([[On'n Off]])
* ''Хилэнцэт Харц'' ([[On'n Off]])
* ''Манан'' ([[On'n Off]])
* ''Зөвхөн Монголдоо'' ([[On'n Off]])
* ''Зүүдэндээ би'' ([[Nirunfilm]])
* ''Сүүлчийн шөнө'' ([[On'n Off]])
* ''Хүсэхгүй байна'' ([[St'udio]])
* ''Хайр минь'' ([[On'n Off]])
* ''Он жилүүд'' ([[On'n Off]])
* ''Бороо (Ondo Studio)''
* ''Цаг хугацаа'' ([[Score Entertainment]])
* ''Эргэх учрал'' ([[Lemon]])
* ''Хамгийн сүүлчийн'' ([[Desoft Media, Absolute Pictures]])
* ''Амьдрал'' ([[Lemon]])
* ''Бодлын Тэнгис'' ([[Skin Entertainment|Skin]])
* ''Замд Гаръя'' ([[Боловсрол суваг|Боловсрол ТВ]])
* ''Толин Хул /хамт [[Татар хамтлаг]]/''
* ''Үгүйлэн Санана''
* ''Аялгуу''
* Асууя
&lt;/div&gt;

== Тоглолт ==
&lt;div style=&quot;column-width:25em; column-count:2&quot;&gt;
*1989 онд ”[[Амьдрал (тоглолт)|Амьдрал]]”
*1991 онд “[[Дэлхий ертөнц (тоглолт)|Дэлхий ертөнц]]”
*1993 онд “[[My Rock (тоглолт)|Миний рок]]”
*1994 онд “Харанга” хамтлагийн 5 жилийн ойн тоглолтууд
*1995 онд “[[Тэртээх өдрүүд (тоглолт)|Тэртээх өдрүүд]]”
*1998 онд ”[[Эрин зууны хөг (тоглолт)|Эрин зууны хөг]]”
*1999 онд “[[Сэтгэлд шингэсэн дуунууд (тоглолт)|Сэтгэлд шингэсэн дуунууд]]”
*1999 онд &quot;Бодлын тэнгис&quot; анплаггед тоглолт
*1999 онд “Харанга” хамтлагийн [[Харангын 10 жилийн ойн тоглолт|10 жилийн ойн тоглолт]]
*2003 онд “[[Ертөнцийн өнгө (Тоглолт)|Ертөнцийн өнгө]]” тоглолт
*2004 онд Харанга хамтлагийн [[15 жилийн ойн тоглолт|Харангын 15 жилийн ойн тоглолт]]
*2009 онд Харанга хамтлагийн [[Харанга 20 жилийн ойн тоглолтууд|20 жилийн ойн тоглолтууд]]
*2011 онд &quot;[[Амьдрал 2 (тоглолт)|Амьдрал 2]]&quot;
*2013-2014 онд Харанга хамтлагийн 25 жилийн ойн тоглолтууд
*2016 онд &quot;Улаанбаатарын үдэш&quot; - [[Үндэсний их баяр наадам-2016|Үндэсний их баяр наадмын]] тоглолт
*2016 онд &quot;[[Алдрын Од (одон)|Алдрын од]]&quot; хүндэтгэлийн тоглолт
*2018 онд &quot;Хайрла...&quot; тоглолт
*2019 онд Харанга хамтлагийн 30 жилийн ойн &quot;Замд гаръя...&quot; тоглолт
*2022 онд “Greatest Hits” Төрийн шагналын мялаалгын тоглолт
*2024 онд Төв Цэнгэлдэх хүрээлэнд &quot;Амьдрал 35&quot; амьд хөгжмийн наадам
*2024 онд &quot;Haranga Unplugged&quot; тоглолт
*2024-2025 онд БНСУ, АНУ, Япон, Австрали болон Европын орнуудад амьдран суугаа монголчууддаа &quot;Амьдрал 35&quot; тоглолтоо хүргэсэн
&lt;/div&gt;

== Төрийн шагналт бүтээл ==
* 2019 он: [[Амьдрал (дуу)|Амьдрал]] — Ц. Энхманлайн ая ба шүлэг
* 2019 он: [[Зөвхөн Монголдоо]] — Ц. Чулуунбатын ая, [[Бэгзийн Явуухулан|Б. Явуухулангийн]]  шүлэг
* 2019 он: [[Толин хул]] — Ц. Чулуунбатын ая, [[Гаваагийн Батхүү|Г. Батхүүгийн]] шүлэг
* 2019 он: [[Үгүйлэн санана]] — Ц. Чулуунбатын ая, [[Санжаажавын Оюун|С.Оюуны]] шүлэг
* 2019 он: [[Энэ бол дурлал биш]] — Я. Одсүрэнгийн ая, Ц. Энхманлайн шүлэг

== Цахим холбоос ==
* [https://www.facebook.com/Haranga Албан ёсны Фэйсбүүк хуудас]
* [https://instagram.com/haranga Албан ёсны Инстаграм хуудас]
* [https://twitter.com/harangaofficial Албан ёсны Твиттер хуудас]

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Харанга| ]]
[[Ангилал:Хард рок хамтлаг]]
[[Ангилал:Монголын хамтлаг]]
[[Ангилал:Алдрын Од одон шагналтан]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан| ]]
[[Ангилал:1989 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>a890enhfm9ej03u07go9xbiqdnfzsem</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856370</id>
      <parentid>856357</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T22:09:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>856370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15113" sha1="7foxdeodiwx5b9hziyvg3ymroxryyva" xml:space="preserve">{{Инфобокс хамтлаг
|Name = Харанга хамтлаг
|Logo = Харанга лого.png
|Bild = HarangaRock.jpg
|Bildbeschreibung = дээрээс: Чука, Лхагваа, Манлай &lt;br&gt; доороос: Пүүжээ, Булган, Оогий
|Gründung = 1989 он – одоо
|Auflösung =
|Herkunft = [[Улаанбаатар]], [[Монгол Улс]]
|Genre = [[Хард рок|Хүнд рок]]
|Website = 
|Gründer1a = [[Х.Лхагвасүрэн]]
|Gründer1b = [[Дуучин]]
|Gründer2a = [[Цэндсүрэнгийн Энхманлай|Ц.Энхманлай]]
|Gründer2b = [[ Гоцлол цахилгаан гитар|Гитарчин]], [[Дуучин]] Ахлагч
|Gründer3a = [[Яринпилийн Одсүрэн|Я.Одсүрэн]]
|Gründer3b = [[Цахилгаан гитар|Ритм гитарчин]]
|Gründer4a = [[Нэмэхийн Пүрэвдаш|Н.Пүрэвдаш]]
|Gründer4b = [[Бөмбөр|Бөмбөрчин]]
|Gründer5a = [[Цэрэндоржийн Чулуунбат|Ц.Чулуунбат]]
|Gründer5b = [[Дуучин]], [[Цахилгаан гитар|Аргил гитарчин]]
|Ehemalige1a = [[Хангалын Булган]]
|Ehemalige1b = [[Төгөлдөр хуур|Даралтат хөгжимчин]]
}}
'''Харанга''' нь [[Монгол]]ын [[Рок хөгжим|рок хөгжмийн]] хамтлаг юм. Хамтлагийн гишүүд '''1977 он'''д [[Монголын Ардын арми|Ардын Армид]] татагдан танилцаж &quot;[[Соёмбо (хамтлаг)|Соёмбо]]&quot; хамтлагт хамт тоглох болсон. Үүнээс хойш 10 гаран жил хамтдаа тоглож байгаад цэргээс халагдаж '''1989''' онд Драмын театрын дэргэд &quot;Харанга&quot; хамтлагийг байгуулжээ. Хүнд рок, прогрессив урсгалаар уран бүтээлээ туурвидаг.

==Байгуулагдсан нь==
1988 оны сүүлээр [[Цэндсүрэнгийн Энхманлай]] &quot;Рок&quot; хэмээх Р.Мөнхсайхантай уулзаж, хамтлаг байгуулах санаатай байгаагаа хэлжээ. Тэр үед Драмын театрт ажилладаг байсан Мөнхсайхан түүнийг театрын дарга МУАЖ [[Намсрайн Сувд|Намсрайн Сувдтай]] уулзуулахад Ц.Энхманлай түүнд хамтлаг байгуулах хүсэлтэй байгаагаа илэрхийлж, Ардын Дуу Бүжгийн Чуулгын дэргэд &quot;Соёл Эрдэнэ&quot; хамтлаг байгуулагдсан байхад Драмын театрын дэргэд яагаад хамтлаг байж болохгүй гэж ятгасан байна. Энэ уулзалтаас 7 хоногийн дараа театрын зүгээс хамтлаг байгуулахыг зөвшөөрсөн хариу өгчээ. Ингээд 1989 оны эхээр хамтлаг үндэс сууриа тавьсан түүхтэй юм. Анхандаа гоцлол гитарчин, дуучнаар Ц.Энхманлай, аргил гитарчнаар [[Яринпилийн Одсүрэн]], бөмбөрчнөөр [[Нэмэхийн Пүрэвдаш]], даралтат хөгжимчнөөр Х.Булган нар тоглож байв. Энэ бүрэлдэхүүн удалгүй өөрчлөгдөж Х.Булган хамтлагаас гарч Соёл Эрдэнэ хамтлагт орсон юм. Ингээд тэр жил армиас халагдаж байсан [[Цэрэндоржийн Чулуунбат|Цэрэндоржийн Чулуунбатыг]] хамтлагтаа авчээ. Анхандаа түүнийг тонмейстерээр авахаар ярьж байгаад, Булганыг гарсны дараа даралтат хөгжимчнөөр авах санал тавьжээ. Гэвч Ц.Чулуунбат бол аргил гитарчин байлаа. Хоорондоо ярилцаад Я.Одсүрэн хэмнэлт гитарчин болж, Ц.Чулуунбат аргил гитараа тоглох болжээ. Удалгүй дуучнаар &quot;Соёмбо&quot;-д хамт байсан [[Хатанбаатарын Лхагвасүрэн|Хатанбаатарын Лхагвасүрэнг]] авснаар үндсэн гишүүд бүрэлдсэн байна. Хамтлаг анх нэргүй байж байгаад, Драмын театр, Ардын дуу бүжгийн чуулгын бүх уран бүтээлчид дунд нэрийн уралдаан зарлахад &quot;Улаанбаатар&quot;, &quot;Бат хаан&quot; зэрэг нэрийн саналууд ирж байснаас Ардын дуу бүжгийн чуулгын бүжигчин Д.Сүхбаатарын санал болгосон &quot;Харанга&quot; гэж нэрийг сонгосон түүхтэй. 

==Анхны тоглолт==
Хамтлагийн ажил жигдэрч, уран бүтээлдээ шаргуу орсон тэд өмнө нь зохиосон болон шинээр зохиосон 12 дуутай тоглолт хийхээр болж хамтлагийн ахлагч Ц.Энхманлайгийн зохиосон &quot;Амьдрал&quot; дуугаар тоглолтоо нэрлэжээ. 1989 оны 10-р сарын 26-нд тоглохоор товлогдож, тухайн өдрийнхөө 15 цагт Соёлын Яамны коллегиор оржээ. Коллегийн бүрэлдэхүүнд жүжгийн нэрт зохиолч МУАЖ, МЗЭ шагналт [[Эрдэнэбатын Оюун|Э.Оюун]], АУЗ, МЗЭ шагналт [[Шаравын Сүрэнжав|Ш.Сүрэнжав]] зэрэг Монголын урлаг соёлын алдартай эрхмүүд байсан байна. Коллегийнхон удтал хуралдсаны эцэст Э.Оюун &quot;«Ай даа хүний амьдрал эгэл жирийн боловч энэхэн биедээ багтахааргүй их хүслийн далай юм даа&quot; гэж энэ хүүхдүүд мөн ч сайхан хэлсэн байна шүү. Хүүхдүүдийг тоглуулъя» гэж хэлснээр тоглолт тавих эрхийг өгчээ. Ингэж &quot;Харанга&quot; хамтлаг Соёлын Яамны коллегиор орж ширүүн шүүмжлүүлж, хатуу шүүлтүүрээр шигшигдсэн сүүлчийн хамтлагуудын нэг болсон түүхтэй. Коллегийн хурал дөнгөж дуусаад тасалбараа зарж эхлэхэд 30 минутад бүх тасалбар зарагдаж дууссан байдаг юм.

==Амжилт==
[[2009]], [[2011]] онуудад Монгол орноо бүтэн тойрч, тоглолт хийсэн. 2016 онд &quot;Алдрын од&quot; шагнал хүртсэн 2 дахь хамтлаг болсон бөгөөд Соёлын Төв Өргөөний орчимд тус хамтлагийн хүндэтгэлийн самбарыг байрлуулсан.  Мөн бүх гишүүд нь [[Монгол улсын гавьяат зүтгэлтэн|Гавьяат]] цолтой, мөн Монголын түүхэн дэх анхны бөгөөд цорын ганц бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ [[Төрийн шагнал|Монгол Улсын Төрийн шагналыг]]&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=https://president.mn/12106/?fbclid=IwAR3ewdMTYV6RT2YLhRK5H-xdgvBC-ZMCm_WMi3G3pbLsveDE--S8EjNY9mk |wayback=20200811012047 |text=president.mn: |archiv-bot=2023-09-26 20:43:10 InternetArchiveBot }} ''Харанга хамтлагийн таван уран бүтээлд Төрийн соёрхол хүртээв'', нийтлэгдсэн 2019-12-29, хандсан 2019-12-29&lt;/ref&gt; хүртсэн цор ганц хамтлаг болоод байна.

==Цомгууд==
Герман улсад хэвлүүлсэн &quot;Эрин зууны хөг&quot;, &quot;Best of&quot; цомгуудыг  Daimler-Chrysler болон Siemens Nixdorf компаниуд спонсорлож хэвлүүлж байжээ. 

* ''[[Эрин зууны хөг]] (1997)''
* ''[[Best of Haranga]] (1997)''
* ''[[Бодлын тэнгис]] (2000)''
* ''[[Ертөнцийн өнгө]] (2003)''
* ''[[Special Edition Gold]] (2007)''
* ''&quot;Амьдрал-2&quot; амьд цомог (2017)''
* ''Харанга хамтлагийн 30 жилийн ойд зориулсан 4 цомог box-set edition (2019)''
* &quot;Volume 1&quot; пянз (2023)
* &quot;Volume 2&quot; пянз (2024)

==Одоогийн бүрэлдэхүүн==
''Үндсэн гишүүд''
* [[Монгол улсын Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн|МУУГЗ]] [[Цэрэндоржийн Чулуунбат]] ''/аргил гитарчин, дуучин/''
* [[Монгол улсын гавьяат жүжигчин|МУГЖ]] [[Хатанбаатарын Лхагвасүрэн]] ''/гоцлол дуучин/''
* [[Монгол улсын Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн|МУУГЗ]] [[Яринпилийн Одсүрэн]] ''/хэмнэлт гитарчин, арын хоолой/''
* [[Монгол улсын гавьяат жүжигчин|МУГЖ]] [[Нэмэхийн Пүрэвдаш]] ''/бөмбөрчин, цохилуур хөгжимчин/''
* Д.Очгэрэл (Очки) /гоцлол гитарчин/

''Техникч''
* МУУГЗ Цэнд-Аюушийн Мөнх-Эрдэнэ

''Хамтардаг хөгжимчин''
* А.Болорхүү ''/төгөлдөр хуурч, даралтат хөгжимчин/''
* Д.Батбилэг ''/аргил гитарчин, &quot;Fire&quot; хамтлаг/''
* Бука ''/аргил гитарчин/''
* М.Мөнх-Эрдэнэ ''/төгөлдөр хуурч, Улсын Филармони/''
* Б.Чинбат /төгөлдөр хуурч, даралтат хөгжимчин/
* Энхманлайн Оргилболд /гитарчин/

==Видео Клипүүд==
&lt;div style=&quot;column-width:25em; column-count:2&quot;&gt;
* ''Энэ бол дурлал биш'' ([[On'n Off]])
* ''Энх Тайван'' ([[On'n Off]])
* ''Хилэнцэт Харц'' ([[On'n Off]])
* ''Манан'' ([[On'n Off]])
* ''Зөвхөн Монголдоо'' ([[On'n Off]])
* ''Зүүдэндээ би'' ([[Nirunfilm]])
* ''Сүүлчийн шөнө'' ([[On'n Off]])
* ''Хүсэхгүй байна'' ([[St'udio]])
* ''Хайр минь'' ([[On'n Off]])
* ''Он жилүүд'' ([[On'n Off]])
* ''Бороо (Ondo Studio)''
* ''Цаг хугацаа'' ([[Score Entertainment]])
* ''Эргэх учрал'' ([[Lemon]])
* ''Хамгийн сүүлчийн'' ([[Desoft Media, Absolute Pictures]])
* ''Амьдрал'' ([[Lemon]])
* ''Бодлын Тэнгис'' ([[Skin Entertainment|Skin]])
* ''Замд Гаръя'' ([[Боловсрол суваг|Боловсрол ТВ]])
* ''Толин Хул /хамт [[Татар хамтлаг]]/''
* ''Үгүйлэн Санана''
* ''Аялгуу''
* Асууя
&lt;/div&gt;

== Тоглолт ==
&lt;div style=&quot;column-width:25em; column-count:2&quot;&gt;
*1989 онд ”[[Амьдрал (тоглолт)|Амьдрал]]”
*1991 онд “[[Дэлхий ертөнц (тоглолт)|Дэлхий ертөнц]]”
*1993 онд “[[My Rock (тоглолт)|Миний рок]]”
*1994 онд “Харанга” хамтлагийн 5 жилийн ойн тоглолтууд
*1995 онд “[[Тэртээх өдрүүд (тоглолт)|Тэртээх өдрүүд]]”
*1998 онд ”[[Эрин зууны хөг (тоглолт)|Эрин зууны хөг]]”
*1999 онд “[[Сэтгэлд шингэсэн дуунууд (тоглолт)|Сэтгэлд шингэсэн дуунууд]]”
*1999 онд &quot;Бодлын тэнгис&quot; анплаггед тоглолт
*1999 онд “Харанга” хамтлагийн [[Харангын 10 жилийн ойн тоглолт|10 жилийн ойн тоглолт]]
*2003 онд “[[Ертөнцийн өнгө (Тоглолт)|Ертөнцийн өнгө]]” тоглолт
*2004 онд Харанга хамтлагийн [[15 жилийн ойн тоглолт|Харангын 15 жилийн ойн тоглолт]]
*2009 онд Харанга хамтлагийн [[Харанга 20 жилийн ойн тоглолтууд|20 жилийн ойн тоглолтууд]]
*2011 онд &quot;[[Амьдрал 2 (тоглолт)|Амьдрал 2]]&quot;
*2013-2014 онд Харанга хамтлагийн 25 жилийн ойн тоглолтууд
*2016 онд &quot;Улаанбаатарын үдэш&quot; - [[Үндэсний их баяр наадам-2016|Үндэсний их баяр наадмын]] тоглолт
*2016 онд &quot;[[Алдрын Од (одон)|Алдрын од]]&quot; хүндэтгэлийн тоглолт
*2018 онд &quot;Хайрла...&quot; тоглолт
*2019 онд Харанга хамтлагийн 30 жилийн ойн &quot;Замд гаръя...&quot; тоглолт
*2022 онд “Greatest Hits” Төрийн шагналын мялаалгын тоглолт
*2024 онд Төв Цэнгэлдэх хүрээлэнд &quot;Амьдрал 35&quot; амьд хөгжмийн наадам
*2024 онд &quot;Haranga Unplugged&quot; тоглолт
*2024-2025 онд БНСУ, АНУ, Япон, Австрали болон Европын орнуудад амьдран суугаа монголчууддаа &quot;Амьдрал 35&quot; тоглолтоо хүргэсэн
&lt;/div&gt;

== Төрийн шагналт бүтээл ==
* 2019 он: [[Амьдрал (дуу)|Амьдрал]] — Ц. Энхманлайн ая ба шүлэг
* 2019 он: [[Зөвхөн Монголдоо]] — Ц. Чулуунбатын ая, [[Бэгзийн Явуухулан|Б. Явуухулангийн]]  шүлэг
* 2019 он: [[Толин хул]] — Ц. Чулуунбатын ая, [[Гаваагийн Батхүү|Г. Батхүүгийн]] шүлэг
* 2019 он: [[Үгүйлэн санана]] — Ц. Чулуунбатын ая, [[Санжаажавын Оюун|С.Оюуны]] шүлэг
* 2019 он: [[Энэ бол дурлал биш]] — Я. Одсүрэнгийн ая, Ц. Энхманлайн шүлэг

== Цахим холбоос ==
* [https://www.facebook.com/Haranga Албан ёсны Фэйсбүүк хуудас]
* [https://instagram.com/haranga Албан ёсны Инстаграм хуудас]
* [https://twitter.com/harangaofficial Албан ёсны Твиттер хуудас]

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Харанга| ]]
[[Ангилал:Хард рок хамтлаг]]
[[Ангилал:Монголын хамтлаг]]
[[Ангилал:Алдрын Од одон шагналтан]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан| ]]
[[Ангилал:1989 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>7foxdeodiwx5b9hziyvg3ymroxryyva</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ангилал:Хиад боржигин</title>
    <ns>14</ns>
    <id>10799</id>
    <revision>
      <id>856363</id>
      <parentid>841054</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T15:40:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-29062-24</username>
        <id>104580</id>
      </contributor>
      <origin>856363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="316" sha1="47onpz2pj1q5thd9dyu28th7u1e6kqi" xml:space="preserve">[[Хиад Боржигин]] овог нь [[Боржигин]] овгийн нэг дэд овог ба [[Чингис хаан]]ы өвөг дээдэс [[Хабул хаан|Бодончар]] уламжлан гарчээ.

[[Ангилал:Боржигин]]
[[Ангилал:Монгол овог аймаг]]</text>
      <sha1>47onpz2pj1q5thd9dyu28th7u1e6kqi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Агь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14655</id>
    <revision>
      <id>856377</id>
      <parentid>484858</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T23:44:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>856377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1613" sha1="ota1hjnlmaj5w3ykrw75v0ixlwegx9z" xml:space="preserve">{{taxobox
|image = Artemisia absinthium P1210748.jpg
|image_caption = Агь ''Artemisia absinthium''  [[Кавказ]]ад.
|regnum = [[Ургамал]]
|unranked_divisio = [[Angiosperms]]
|unranked_classis = [[Eudicots]]
|unranked_ordo = [[Asterids]]
|ordo = [[Asterales]]
|familia = [[Asteraceae]]
|genus = ''[[Artemisia (plant)|Artemisia]]''
|species = '''''A. absinthium'''''
|binomial = ''Artemisia absinthium''
|binomial_authority = [[Карл Линней]]
|}}
'''Агь''' ({{Lang-la|Artemisia absinthium}}) нь [[Еврази]]йн сэрүүн бүс болон [[Африк]]ийн хойд хэсгээр ургадаг ургамал юм.

Энэхүү ургамал нь олон наст, анхилуун хурцлаг үнэртэй, цагаан саарал өнгөтэй, малд тэжээлтэй юм. 

 
== Гадаад холбоос ==
* [http://www.biodiversitylibrary.org/name/Artemisia_absinthium Biodiversity Heritage Library bibliography] for ''Artemisia absinthium''
* [https://web.archive.org/web/20160916013325/http://www.oxygenee.com/ The Virtual Absinthe Museum] - A comprehensive online museum of absinthe history, lore, art and antiques.
* [http://www.erowid.org/plants/wormwood/ Erowid Wormwood Vault]- information on the use and preparation of wormwood, along with user experiences.


хандаар нь үсээ угаавал үсний уналтыг зогсоож тэжээл өгнө. Агиар хийсэн дэр тархины даралтыг багасгаж тайвшруулна.
{{Commons|Artemisia absinthium}}

[[Ангилал:Ургамал]]</text>
      <sha1>ota1hjnlmaj5w3ykrw75v0ixlwegx9z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ла-Маншийн хоолой</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14660</id>
    <revision>
      <id>856387</id>
      <parentid>742926</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T01:36:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>856387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3068" sha1="b3wy9ixquzll4wrso0weqc8kyvu4x1k" xml:space="preserve">{{Инфобокс Хоолой
|NAME        =
|BILD1       =EnglishChannel.jpg
|BILD1-TEXT  =Хиймэл дагуулаас авсан Ла-Маншийн хоолой
|BILD2       =
|BILD2-TEXT  =
|GEWAESSER1  =Хойд тэнгис
|GEWAESSER2  =Атлантын далай
|LANDMASSE1  =[[Их Британи (арал)|Их Британи]]
|LANDMASSE2  =Европ
|BREITENGRAD =50/11/1/N
|LAENGENGRAD =0/31/52/W
|REGION-ISO  =XA/GB/FR
|KARTE       =
|POSKARTE    =Ла Маншийн хоолой
|LAENGE      = 560
|BREITE      = 34
|TIEFE       =
|STAEDTE     =[[Гавр]], [[Сен-Мало]], [[Саутхемптон]], [[Портсмут]], [[Плимут]]
|INSELN      =[[Нормандийн арлууд|Сувгийн арлууд]], [[Уайт арал]]
|BRUECKEN    =
|DAEMME      =
|TUNNEL=
}}
'''Ла-Маншийн хоолой''' ([[Англи хэл|англиар]] ''English Channel'', үгчлэн орчуулбал ‚Английн хоолой‘; [[Франц хэл|францаар]] ''La Manche'', үгчилбэл ‚[[ханцуй]]‘; [[Бретон хэл|бретоноор]] ''Mor Breizh'', үгчилбэл ‚Бретоны [[тэнгис]]‘; [[Корн хэл|корноор]] ''Mor Bretannek'', үгчлэн орчуулбал ‚Британийн тэнгис‘) нь [[Англи]] улсыг [[Франц]]ын хойд хэсгээс тусгаарласан хоолой юм. Энэхүү хоолой нь 560 км урт, хамгийн өргөн хэсэгтээ 240 км, хамгийн нарийн хэсэгтээ 34 км байна. Ла-Маншийн хоолой 75 000 хавтгай дөрвөлжин км талбай эзэлнэ.

== Цахим холбоос ==
{{commons|English Channel|Ла-Маншийн хоолой}}
* [https://web.archive.org/web/20090426152159/http://www.10degreeslatitude.com/ A unique and new approach to swimming the channel]
* [https://web.archive.org/web/20110306130538/http://www.dover.uk.com/channelswimming/ Full Channel swim lists and swimmer information]
* [http://freepages.genealogy.rootsweb.com/~genmaps/genfiles/COU_files/ENG/aaEng/ortelius_anglia-epitome-det3_1595.jpg Oceanus Britannicus or British Sea]
* [https://web.archive.org/web/20060614050912/http://www.thechannelswimmers.com/ Channel swimmers website]
* [http://www.soloswims.com Archives of long distance swimming]
* [http://www.sportrelief.com/superswim/ Sponsor David Walliam's Sport Relief swim]
* [http://www.channelswimming.net/ Channel Swimming and Piloting Federation]
* [http://www.channelswimmingassociation.com/ Channel Swimming Association]
* [http://www.readagainbooks.com/airbattleovertheenglishchannel.htm World War II Eye Witness Account - Audio Recording] Air Battle over the English Channel (1940)

[[Ангилал:Ла-Маншийн хоолой| ]]
[[Ангилал:Их Британийн хоолой]]
[[Ангилал:Атлантын далайн хоолой| ]]
[[Ангилал:Францын хоолой]]
[[Ангилал:Английн газар зүй]]</text>
      <sha1>b3wy9ixquzll4wrso0weqc8kyvu4x1k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зүүнгарын Хаант Улс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15849</id>
    <revision>
      <id>856339</id>
      <parentid>856217</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T12:54:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>856339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="135687" sha1="qhqb4bv23m40ur2xckhvxfxu9bvkajm" xml:space="preserve">{{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}
{{Featured article}}
{{Инфобокс улс
| common_name            = Зүүнгарын хаант улс
| native_name            = Зүнһар хаант улс
| image_flag             = Banner of the Dzungar Khanate.png
| flag_caption           = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}
| image_coat             = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png
| alt_coat               = Галдан Бошигт хааны тамга
| symbol_type            = Галдан Бошигт хааны тамга
| image_map              = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png
| map_caption            = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он.
| capital                = [[Хулж]]
| official_languages     = [[Ойрад аялга]]
| national_languages     = [[Цагадайн хэл]]
| religion               = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]])
| demonym                = Зүүнгар
| government_type        = [[Хаант засаг]]
| leader_title1          = [[Баатар]] [[Хунтайж]]
| leader_name1           = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]]
| leader_title2          = Цэцэн [[Хунтайж]]
| leader_name2           = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
| leader_title3          = Бошигт [[Хаан]]
| leader_name3           = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
| leader_title4          = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name4           = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]]
| leader_title5          = [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name5           = [[Галданцэрэн хаан]]
| leader_title6          = [[Хунтайж]]
| leader_name6           = [[Цэвээндоржнамжил]]
| leader_title7          = [[Хунтайж]]
| leader_name7           = [[Ламдаржаа]]
| leader_title8          = [[Хунтайж]]
| leader_name8           = [[Даваач]]
| leader_title9          = [[Хойд]]ын [[Хаан]]
| leader_name9           = [[Амарсанаа]]
| legislature            = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]
| currency               = Зэс зоос
| date_start             = 1634
| event1                 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав
| event2                 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
| date_event2            = 1635
| event3                 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
| date_event3            = 1665–1720
| event4                 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь
| date_event4            = 1680–1681
| event5                 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| date_event5            = 1690–1758
| event_end              = [[Зүүнгарын геноцид]]
| date_end               = 1758
| p1                     = Дөрвөн Ойрадын холбоо
| s1                     = Чин улс
| p2                     = Яркендын хант улс
| p3                     = Хошуудын хант улс
}}

'''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын Хаант Улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг.

Зүүнгарын Хаант Улс нь 1634 онд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгож, Зүүнгарыг албан ёсоор хаант улс болгон байгуулсан. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших Таримын сав газрыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин улс Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан.

16–17-р зуунд дарь технологи нь [[Оросын Хаант Улс]], Чин улс зэрэг улсуудад томоохон шинэчлэлийг авчирсан боловч хожим нь 17-р зуунд тал нутагт хүрч, Зүүнгарын Хаант Улс галт зэвсэг амжилттай нэвтрүүлж, үйлдвэрлэж, нүүдэлчид суурин эзэнт гүрнүүдтэй өрсөлдөж чадна гэдгийг нотолсон. Гэсэн хэдий ч эдгээр дэвшил гарсан ч өвчин, өлсгөлөн, ган гачиг зэрэг гадаад хямралууд эцэстээ тогтворгүй байдлыг бий болгож, тэдний уналтад хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=185}}

== Нэрний гарал үүсэл ==

=== Нэршил ===
&quot;Зүүнгар&quot; гэдэг нь &quot;зүүн&quot; болон &quot;гар&quot; гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}}

Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын &quot;Ойрад&quot; гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад &quot;'''Элеутийн хаант улс'''&quot; гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}

=== &quot;Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн&quot;-ий тухай ойлголт ===
18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын Хаант Улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ &quot;тал хээрийн эзэнт гүрэн&quot; гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын &quot;үндэсний&quot; захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр &quot;ясак&quot; хүмүүс&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: &quot;ясаш төлдөг үл итгэгчид&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}}

== Түүх ==
{{Мөн үзэх|Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт}}
Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын Хаант Улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно.

=== Гарал үүсэл ===
Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}}

1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}}

Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 

1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}}

1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}}

1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''&quot;Шашныг дэмжигч Дарма&quot;'', ''&quot;Гүш хаан&quot;'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''&quot;баатар хунтайж&quot;'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}}

=== Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]]
'''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}}

=== Залгамжлалын маргаан (1653–1677) ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]]
1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}}

Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд &quot;''Бошигт хаан&quot;'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) ===
16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}}

1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}}

=== Галданы Казахын дайн (1681–1684) ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]]
1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}}

=== Халхын дайн (1687–1688) ===
{{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}}
[[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын Хаант Улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}}

Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв.

Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын Хаант Улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) ===
{{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]]]
1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}}
[[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]]
1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}}
[[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]]

=== Цагаадайн бослого (1693–1705) ===
Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}}

=== Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}}
1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Их Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}

Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}

1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}}

Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}}

1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}}

1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр &quot;армийг хядсан&quot; гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} 

Казакууд Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}}

=== Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) ===
{{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|&quot;Алсын зайн суурьшлын жанжин&quot; аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]]
1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}}

=== Галданцэрэн хаан (1727–1745) ===
Цэвээнравдан хаан 1727 онд гэнэт нас барж, түүний хүү Галданцэрэн өөрийн дүү Лувсансүрийг хөнөөж, Цэвээнравдан хааны залгамжлагч болжээ. Тэрээр казахууд болон Халх Монголчуудын эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг хийсэн довтолгооны хариуд Чин улсын [[Найралт төв|Найрал төв]] 10,000 цэрэгтэй довтлох хүчийг илгээсэн бөгөөд Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуурын тулалдаанд]] ялав. Гэсэн хэдий ч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн ойролцоо]] Халхуудад ялагдав. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь Чин гүрний талд орж байсан Турфан руу довтлов. Эмин Хожа Турфаны ард түмнийг удирдан Гансу руу ухарч, тэнд Гуажоуд суурьшжээ. 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=149}}

Казахууд [[Алтайн нуруу]] руу довтолсон бөгөөд, энэ нь Зүүнгаруудыг хилээ хамгаалахаар 10,000 орчим цэрэг илгээхэд хүргэсэн. Казахууд Оросын худалдааны цуваа, дипломатчид болон, [[Уйгурууд|Уйгур]] худалдаачдыг дайрч, олзлон авсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Уйгур худалдаачдаас бусад барьцаалагдсан хүмүүсийг удалгүй суллав. Үүний зэрэгцээ Бага Жүз болон Дунд Жүз нар Оросын хатан хаан Аннад захирагджээ. [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнээс]] хамгаалалт хүсч, Оросуудад Зүүнгарын [[Сибирь]] руу хийх аливаа довтолгоог няцаахад нь туслана гэж тохиролцсон.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}}

1732 онд Зүүнгарууд 7,000 орчим цэрэгтэй өөр нэг хүчийг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч тэд ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Казахууд мөн Зүүнгаруудыг довтлон 700 орчим ордыг эзлэн авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Өөр нэг Зүүнгарын арми Ахлах Жүз рүү довтлон Сайрам, Туркистан болон Ташкент хотуудыг эзлэн авчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt; Дотор 1734 онд Их Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt; Гэсэн хэдий ч Галдан Цэрэн тэднийг эзлэхээр цэрэг илгээж, Их Жүзийг захируулснаар тэднийг удалгүй эзэлжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}

Галданцэрэн хаан 1739 онд Казахын хаант улсыг дахин довтлов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Галданцэрэн хаан 1741 он хүртэл довтолгооноо үргэлжлүүлсээр байсан тул Дунд Жүз довтолгоог няцааж чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Казахууд Зүүнгаруудаас хохирол их амсаж, Бага, Их Жүзүүд Зүүнгарын эсрэг дайнд нэгдэж чадаагүй бөгөөд, Зүүнгарууд [[Сырдарья]] болон Ишим голыг эзэлснээр Зүүнгарууд дээрх казах суурингууд нь Зүүнгаруудаас хөөгдүүлсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}}

=== Уналт (1745–1757) ===
[[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]]
Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Зүүнгарын довтолгоог няцаасан нь Абдул Карим Бигийн удирдлагаа бэхжүүлж, [[Кокандын хант улс|Кокандын хант улсын]] бүс нутгийн байр суурийг сайжруулсан. Үүний эсрэгээр, мөргөлдөөний цэрэг, эдийн засгийн томоохон хурцадмал байдал нь Зүүнгарын хан улсын уналтыг хурдасгаж, [[Төв Ази]] дахь улс төрийн ноёрхлыг нь үр дүнтэйгээр зогсоосон. Бүс нутгийн хүчний тэнцвэрт энэхүү өөрчлөлт нь Их Жүзийг Зүүнгарын ноёрхлоос чөлөөлөхөд тусалсан.{{sfn|Moiseev|2001|pp=160-175}}

Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}}
[[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]]
1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 

1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд  руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}}
[[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын Хаант Улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]]
Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''&quot;Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}}
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|&quot;Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь&quot;]]
Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}}

==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ====
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан  генерал Жаохуй.]]
[[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]]
Зүүнгарын Хаант Улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}}

Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}}

Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}}

=== Ак Тагликийн бослого (1757–1759) ===
Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми  Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}}

=== Геноцид ===
{{main|Зүүнгарын геноцид}}

=== Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт ===
[[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]]
[[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]]
Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}}

Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр &quot;Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан&quot;.{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}}

1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо &quot;Хятадын нэг хэсэг&quot; гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг &quot;гадаад&quot; Хан бус Хятадуудыг &quot;дотоод&quot; Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн &quot;нэг гэр бүл&quot; гэж дүрсэлсэн. Чин улс &quot;нэгдмэл байдал&quot;-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд &quot;Жон Вай И Жиа&quot; (中外一家) эсвэл &quot;Нэй Вай И Жиа&quot; (內外一家, &quot;дотоод ба гадаад нэг гэр бүл&quot;) гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}}

=== Зураг ===

==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ====
[[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: &quot;Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв.&quot;{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;9&quot;&gt;
Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюуш (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. 
&lt;/gallery&gt;

==== &lt;u&gt;Хуан Чин Жигун Ту&lt;/u&gt; ====
Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв.
&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Uyghur from Ili, Taleqi, Chahan and Wusu, with his wife.jpg|Или,Талеки, Чахан, болон Вусу, нутгийн Уйгур иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Kyrgyz (布鲁特) commoner and his wife.jpg|Киргизийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
&lt;/gallery&gt;

== Зохион байгуулалт ==

=== Цэргийн зохион байгуулалт ===
{{Инфобокс зэвсэгт хүчин|name=Зүүнгарын Хаант Улсын зэвсэгт хүчин|country={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}|founded=1634|disbanded=1758|image=Файл:Banner of the Dzungar Khanate.png|caption=Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}|age=18–50 насныхан|conscription=Тийм|available=Үгүй|current_form=Татан буугдсан|foreign_suppliers={{flag|Оросын царьт улс}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}&lt;br&gt;{{flag|Оросын эзэнт гүрэн}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}&lt;br&gt;{{flag|Бухарын хант улс}}{{sfn|Atwood|2004|p=422}}|history=Харах: [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт#Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын оролцсон дайны жагсаалт]]|headquarters=[[Хулж хот]]|deployed=80,000–100,000{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Adle|2003|p=150}}}}

==== Тактикууд ====
[[Файл:Ойратские_воины.png|left|thumb|Бүрэн цэргийн тоног төхөөрөмжтэй хоёр Зүүнгарын морин цэрэг. Зурагчин Л.А. Бобровын бүтээл]]
Зүүнгарын арми дараах бүрэлдэхүүнтэй байв: морьноос буусан нумчид эсвэл галт зэвсэг, жад баригчид, тэмээн дээр суурилуулсан их бууны ангиуд,{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} мөн Европын аялагчид, адал явдалчдын тэмдэглэлд дурдсанаар [[Польшийн хусарууд|Польшийн хусаруудтай]] дүйцэхүйц морьт цэргүүдээр бүрдсэн.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Эхэндээ Зүүнгарууд тасгуудаар эхний шугамд жагсаж, захирагч бүр туг барин байрладаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Үүний дараа тэд бүрээ үлээж, бөмбөр дэлдэн довтолгооны дохио өгдөг байв. Эхний довтолгоог нумчид эхлүүлж, дараа нь жадчид дайрч, улмаар ил задгай тулалдаанд ордог.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} Хэрэв дайсан довтолгоог тогтоон барьж чадвал, галт зэвсэг хэрэглэж буй дайсны эсрэг тэдний тактик үр дүнгүй тул ухардаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}}
[[Файл:Kalmyk_warriors.jpg|thumb|249x249px|Бүрэн цэргийн хэрэгслээр тоноглогдсон Зүүнгарын хоёр морин цэрэг. Зурагчин Л.А.Бобров]]
Харин XVII зууны сүүл үеийн шинэчлэлийн дараа Зүүнгарын арми багана хэлбэрээр урагшилж, Зүүнгарын буутай явган цэргүүд галт зэвсгийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэний үр дүнд салваар буудаж морьт цэргийг дэмжих боломжтой болсон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Ингэснээр хөнгөн морьт цэргүүд дайсныг их буу болон морьноос буусан явган цэргүүд уул толгод дээр нуугдан байрласан нээлттэй талбай руу татан оруулж, дараа нь их буу, галт зэвсгээр дайсныг эмх замбараагүй болгосны дараа жад, сэлэм барьсан хүнд морьт цэргүүд үлдсэн хүчийг довтлон устгадаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Spencer|2017|p=181}}

==== Зэвсэглэл, үйлдвэрлэл, өргөжилт ====
XVII зууны эхэн үед Зүүнгарын Хаант Улсын цэргүүдийн үндсэн хэсгийг хуягласан жадчид бүрдүүлж байв. Тэд ойрын тулалдаанд болон жадаа шидэн алсын довтолгоонд ашиглах зориулалттай{{sfn|Bobrov|2007|p=62}}—хулсан иш, нарийн ир, ган туузаар хийсэн жад барьдаг байсан.{{sfn|Abdibek|2008|p=412}} Мөн тэд дайсны эсрэг холын зайнаас тулалдахад нум хэрэглэдэг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Нум нь мөнгө, гууль чимэглэл эсвэл металл хавтангаар гоёсон бараан арьсан саванд хадгалагддаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Жад, бамбай, хожим нь их буу, дарь, сум зэрэг цэргийн хэрэгслийг уурхайгаас олборлосон төмөр, зэс, мөнгөөр хийдэг байсан нь зэвсгийн үйлдвэрлэлийг хангаж байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}}

Тэд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсаас]] буу худалдан авах боломжгүй байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] буу болон дархны мэргэжилтнүүд авах хүсэлт гаргасан ч татгалзсан хариу авчээ. 1645 онд Эрдэнэбаатар хунтайж буу, их буу, бууны дархчууд авах хүсэлтээ дахин гаргасан байна. Татгалзсан шалтгаан нь улсын дотоод аюулгүй байдалтай холбоотой байсан бөгөөд Зүүнгарууд Оросын Хаант Улсад заналхийлэл учруулж болзошгүй гэж үзжээ. Мөн металл худалдахыг татгалзсан нь түүнийг зэвсэг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болзошгүйтэй холбоотой байв.{{sfn|Spencer|p=178}}
[[Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|thumb|'''Зүүнгарын Хаант Улсын''' нийгэм, эдийн засгийн сайжруулалтыг эхлүүлсэн [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]]
[[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] (1676–1697) засаглалын үед тэрээр Оросын царьт улс болон Төв Азийн янз бүрийн улсууд руу элч илгээж, Зүүнгаруудад галт зэвсэг нийлүүлэхийг эрмэлзэж байв. Энэ үед галт зэвсгийн ач холбогдлыг илүү ойлгож эхэлсэн бөгөөд Персийн ган хайлуулах арга технологийг эзэмшсэнээр зэвсэг үйлдвэрлэх боломж бүрджээ. XVII зууны сүүл үед Зүүнгарууд Төв Азийн худалдаачид болон Сибирийн захирагчид, Оросын албан тушаалтнуудаас их хэмжээний галт зэвсэг худалдан авч байв.{{sfn|Bobrov|2007|pp=64-65}}

Үүний үр дүнд Зүүнгарын цэрэгт шинэчлэл хийгдэж, галт зэвсэгтэй анги нэгжүүд бий болсон. Тэд морь ашиглан тээвэрлэлт хийж, харин тулалдааны үед морьноос бууж явганаар байлдан морьт цэргийг дэмжих, дайсны довтолгоог тогтоон барих үүрэгтэй байсан нь Европын аялагчдын тэмдэглэлд “[[Драгүн|драгуун]]” маягийн тактик гэж дурдагдсан байдаг.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Галт зэвсгийн хэрэглээ нь Зүүнгаруудад [[Халх Монголчууд|Халх монголчууд]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг үр дүнтэй дайн явуулах боломж олгож, Чин улсын цэргүүд тэдэнтэй тулалдахдаа морьноос бууж багана хэлбэрээр жагсах шаардлагатай болдог байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}

Зүүнгарууд [[газрын тос]] олборлох, [[хүхэр]], [[хүхрийн хүчил]], [[калийн нитрат]] ашиглах чадвартай байсан бөгөөд зэс, хар тугалга, өндөр чанарын ган зэрэг металлыг олборлодог байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Мөн их буу үйлдвэрлэл хөгжсөн ба тэмээн дээр жижиг их буу байрлуулан ашигладаг байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Энэ нь [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] ашиглагдаж, Зүүнгарууд тактикийн ухралт хийх боломжийг олгосон байна.

XVII зууны сүүл болон XVIII зууны эхэн үед, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] засаглалын үед (1697–1727) галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийн төвүүд илүү зохион байгуулалттай, үр ашигтай болжээ. Орос болон Төв Азийн дархчуудын тусламжтайгаар тэд фитиль буу (matchlock) төрлийн гар буу, урт буу үйлдвэрлэж, эдгээрийг нарийн иш, заримдаа модон тулгуур (bipod)-тойгоор хийдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Зэвсгүүдийг яс, арьсаар хийсэн хайрцагт хадгалж, мөрөнд зүүх оосроор авч явдаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}}

Сумны үйлдвэрлэлийн хувьд [[Йохан Густав Ренат|Йохан Ренат]] хэмээх Швед цэрэг—[[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөний]] үеэр, [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедицийн]] явцад олзлогдсон—төмөр хайлуулж сум хийх аргыг зааж өгсөн.{{sfn|Baddeley|6767|pp=180-183}} Зүүнгарууд мөн сум, дарь хадгалах зориулалттай уут, гал асаагч, жижиг савнуудыг бүсэлхийдээ зүүж авч явах боломжтой болгожээ.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Галын хурдыг нэмэгдүүлэхийн тулд дарийг яс эсвэл эвэр саванд хийж, хүзүүндээ зүүдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}}

Мөн Цэвээнравдан хаан зэвсгийн үйлдвэрлэлтэй холбоотой шинэ хөдөлмөрийн зохион байгуулалтыг бий болгосон. “Урууд” хэмээх ойролцоогоор 5,000 өрх зэвсэг, зэвсгийн хэрэгсэл үйлдвэрлэхэд томилогдсон; “Буучинар” хэмээх 2,000 орчим өрх үйлдвэрлэлийг хянах, удирдах үүрэгтэй байсан; харин “Буучин” нэртэй 1,000 орчим өрх их бууны үйлдвэрлэлд зориулан нөөцөд байлгагдаж байв.{{sfn|Spencer|2017|p=183}}

1726 онд Иссык-Куль нуурын орчимд их бууны цутгуурын газрууд байгуулагдсан. Энэхүү үйлдвэрийг Йохан Ренат удирдан ажиллуулж байсан бөгөөд түүнд ойролцоогоор 20 бууны дархан, 200 ажилчин туслан их буу үйлдвэрлэж байв. Мөн нэмэлт туслах ажилчид ч ажиллаж байсан. Их бууны үйлдвэрлэл өсөж байсан ч [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа дотоодын иргэний дайн гарч, энэ өсөлт саарсан байна.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Хэдийгээр Зүүнгарууд цэргээ шинэчилж, галт зэвсгийг нэвтрүүлсэн боловч жад, нум сум, сэлэм зэрэг уламжлалт зэвсгүүд нь Зүүнгарын Хаант Улсын армид үргэлжлэн чухал байр суурь эзэлж, өргөн хэрэглэгдсээр байв.{{sfn|Adle|2004|p=422}} Галданцэрэн хаан хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын цэргийг нийт 80 мянгаас 100 мянга хүртэл өргөжүүлж, галт зэвсэг, их буугаар зэвсэглэсэн.{{sfn|Spencer|2017|pp=184-185}}

Галданцэрэн хааны удирдлага дор Зүүнгарууд нийт 80,000–100,000 цэрэгтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} 1688, 1732 онд Халх Монголчуудын эсрэг 30,000 орчим цэрэг илгээжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1762 онд Чин улсын арми Зүүнгарын дөрвөн том хүрэл их буу, найман &quot;хөөрөгдсөн&quot; их буу, 10,000 сум илрүүлжээ.{{sfn|Adle|2003|p=165}}

=== Хууль ===
Ойрадууд анх ''&quot;Цаазийн бичиг&quot;'' гэгддэг хуулийг ашигладаг байсан. Хуулийн код нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоог]] нэгтгэж, төвлөрүүлэхийн тулд нийтлэг хуулийг ашиглах зорилготой байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 1640 онд Ойрад, [[Халх|Халх Монголын]] 30 орчим язгууртан, ''&quot;Монгол–Ойрадын Их Цааз&quot;''-ыг байгуулсан. Энэхүү гэрээний зорилго нь Монгол улсуудыг нэг хуультай нэгтгэх, бие биенээ дэмжих, найрсаг харилцаа тогтоох явдал байв.{{sfn|Gantulga|2019|p=26}} Үүнд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] болон [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] нар гарын үсэг зурж, монгол хэлээр бичсэн нь онцгой ач холбогдолтой байв.{{sfn|Baabar|1999|pp=78-79}} Хууль нь лам хуврагууд, шашин шүтлэг, шуудан, татвар, гэрлэлт, гэрийн амьдрал, мал аж ахуй, ан агнуур, хувийн өмч, удамшлын эрх, эрүүгийн хууль, шүүхийн тогтолцоо, овог аймаг, овог аймгуудын хоорондын харилцаатай холбоотой нийт 120–151 зүйлд хуваагдсан байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 

Хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын өсөлт нь төвлөрөл болон засаг захиргааны илүү олон шинэчлэлийг бий болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Зүүнгарын эзэнт гүрнийг өргөжүүлэх үеэр нь захирч байсан Галдан бошигт хаан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} [[Цэвээнравдан хаан]] болон, түүний ахмад хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] үед гэмт хэргийн талаар цуврал дүрэм журам баталсан.{{sfn|Adle|2003|p=173}} Хэн нэгэн гэмт хэрэг үйлдсэн нь тогтоогдвол 100 тэмээ, 1000 адуу, тодорхойгүй тооны үхэр, хонь торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=163}}

=== Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал ===
Тус улсыг [[хаан]], [[хунтайж]], [[тайш]] нар захирч, отог бүрийг [[зайсан]] захирч байв. Хожим нь, 17-р зуунд улс төрийн бүтэц нь захиргааны илүү олон чиг үүргийг гүйцэтгэхийн тулд мэдэгдэхүйц өөрчлөгдсөн.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Зүүнгарууд аймагт хуваагдсан бөгөөд тэнд хүмүүсийг улс буюу ангид томилдог байв. Үүнийг ноён хянадаг байсан бөгөөд тэдний доор ноёнуудын хүргэн болох тавнангууд, тэд түшмэд буюу шүүгчдийн албан тушаалд хязгаарлагдаж, дараа нь туг баригч, бүрээчин, туслах гэх мэт жижиг албан тушаалтнууд байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тэдгээр аймгийн анги буюу улуудыг цааш нь отог гэж хуваасан бөгөөд энэ нь нийт 3,000–6,000 өрхөөс бүрддэг байв. Отог бүрийг зайсан, дэмч, шүлэн хариуцдаг тул 40 өрхөд хуваасан бол албан тушаалгүй энгийн иргэдийг сайд, дунд, суурь гэж хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} 

Зүүнгарын отогуудыг 14 хуучин болон 16 шинэ отог гэж хуваасан бөгөөд эдгээр нь 500–6,000 өрх, дунджаар 3,600 өрх байв. Тэдгээрийг овог аймаг болон/эсвэл үндэс угсаа, эсвэл ажил мэргэжлээр нь хуваарилсан.{{sfn|Atwood|2004|p=431}} Тэд хааны нийгмийн бүлэгт харьяалагддаг байсан бөгөөд нийт 88,300 өрхтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Ангичуудыг тайшууд захирч байсан бөгөөд тэд хааныг дагаж аян дайн хийх, цэргийн байгууллага болж үйлчлэх хүчээ удирдах ёстой байв. Цэвээнравдан хааны үед нийт 21 анги буюу 100,000 өрхийг тайшууд захирч байжээ. Татвар болон бусад чухал үүргийг отогууд хариуцаж байсан бол ангичууд бага зэргийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{Sfn|Adle|2003|pp=167-168}} Яс нь анх таван шашны хэлтэс байсан тул шашны хэлтэс байв. Хожим нь 6,000 лам, 10,600 шавьтайгаар есөн хэлтэс болж өргөжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} ''&quot;Зүүнгарын бүрэн тэмдэглэл&quot;''-д дурдсанаар, [[Тэнгэр тэтгэгч]] нь нийт 200,000 өрх, 600,000 гаруй хүн амтай гэж тооцоолсон бөгөөд, хаанаас 24 отог, харин тайш бүрээс 9 яс, 21 анги байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Хаан (эсвэл хунтайж) нь улсын хамгийн дээд цол хэргэм, зэрэг дэвийг авдаг байсан бөгөөд засгийн газрын албан тушаалтнууд засгийн газрын янз бүрийн үүргийг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Засгийн газрын бүтцийн шатлал нь: хаан; түшмэл — чухал асуудлыг шийдвэрлэж, улсын дээд хэрэгт оролцдог түшмэл байв. Нийт дөрвөн түшмэл отог, ангиудыг удирдах үүрэгтэй байв; заргач — 6 заргач нь улс төрийн хэрэг, эрүүгийн хэрэг, шударга ёсыг хянах үүрэг хариуцлагыг түшмэлд авахад нь тусалж байв; дэмч — хааны ордны хэрэг, бэлчээрээс татвар ногдуулах ажлыг хариуцаж байв. Айл өрх бүрийг өөрийн тогтоосон нэгжид хуваарилж, нэгжийг нутаг дэвсгэрт хуваарилдаг байв.{{sfn|Adle|2003|pp=168-169}} 

Зайсанууд нь Ойрадын системийн гол захиргааны ажилтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь заримдаа ганцаараа, заримдаа бүлгээрээ отог хариуцдаг байв. Тэдний доор цэргийн болон иргэний захиргааны аль алиныг нь хариуцдаг даругачи нар, мөн хууль тогтоомж, засаглалыг хэрэгжүүлэх үүрэгтэй жасагулууд байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Доод түвшинд захиргаа илүү орон нутгийн шинжтэй болж, нарийвчилсан болсон. Дэмч нар байцаагчаар ажиллаж, ойролцоогоор 40–200 өрхийг хянадаг байв. Туслах даргач нар отог доторх өдөр тутмын ажлыг хариуцдаг байсан бөгөөд үүнд тушаал дамжуулах, татвар цуглуулах, нийтийн сайн сайхан байдлыг хангах, гэрлэлт зэрэг нийгмийн асуудлыг зохицуулах зэрэг орно. Шүлээ нар 20 орчим өрхийг хянадаг татварын албан тушаалтан байсан бол, албанчууд хамгийн доод албан тушаалтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь 10 орчим өрхийг хариуцаж, үндсэн захиргаанд тусалдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Энэхүү шатлалын зэрэгцээ мэргэшсэн бүлгүүд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв: хөтөч нарууд барилга байгууламжийг хариуцаж; захчинууд хил хязгаарыг хамгаалж; урудууд дарханчлан зэвсэг, багаж хэрэгсэл үйлдвэрлэж; алтчинууд шашны эд зүйлс бүтээж; буучинарууд галт зэвсэг, цэргийн хуарануудыг удирддаг байв. Цэргийн удирдлагад цэргүүдийг удирдаж, зарим тохиолдолд томоохон нэгжүүдийг захирдаг хошууч нар багтдаг байсан бөгөөд, хожим нь ерөнхий сайд болж гарч ирсэн. Шашны хэргийг Хутагт, Чорж зэрэг өндөр албан тушаалтай лам нар тусад нь удирддаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Орон нутгийн албан тушаалтнуудыг улс орныг тогтворжуулж, гадаад болон дотоод аливаа асуудлыг мэдээлэх үүрэгтэй байв. Энгийн албан тушаалтнууд ноёныхоо оргоог цуглуулах ёстой байсан бол отог ахмадууд ард түмнийг цуглуулах ёстой байв. Албан тушаалтнууд ирээгүй тохиолдолд торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}}

Тус улс нийт 200,000 өрхтэй байсан бөгөөд отог, анги гэж зохион байгуулагдсан байв. 54 Албач Зайсан хааны удирдлага дор 24 отог удирдаж байжээ. Нийт 4,000 хутагнар, 1,000 буучин, 5,000 урууд, 2,000 [[захчин]] байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}}

== Эдийн засаг ==

=== Худалдаа ===
[[Файл:Horse Ruyicong.jpg|thumb|[[Чин улс|Чин улстай]] энхийн гэрээ байгуулсны дараа [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанаас]] [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчэд]] бэлэглэсэн &quot;Руй Кон&quot; (如意驄) хэмээх сайхан морь.]]
Зүүнгарууд улс байгуулагдсанаасаа хойш [[Туркестан]], [[Сибирь]], [[Хятад]] зэрэг улсуудтай худалдааны харилцаа тогтоож байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Эхэндээ худалдаачдын ихэнх нь [[Хамил тойрог|Хамил Тойрог]], Жиаюгуань, Сужоугаар дамжин [[Чин улс|Чин улсын]] нийслэл [[Бээжин]] рүү аялсан бөгөөд мөн [[Ховд (хот)|Ховд]] хотоор дамжин Гуйхуачэн хүртэл аялсан.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Тэдний хамгийн чухал экспортын бараа нь адуу, бусад мал, улаан үнэг, далайн эргийн үс, хурганы арьс, гүрвэл, боолууд байв. Боолуудын үндэс угсаа Орос, Хятад, Монгол гэсэн янз бүр байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тэд Бухараас хөвөн, даавуу, камка, торгон дамаск, гурил, хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн зэвсэг, зоос, бөмбөлгүүдийг, сам, зүү болох Оросоос хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн бусад бүтээгдэхүүнийг импортолж байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} 
[[Файл:Dzungarian pūl.jpg|thumb|Зүүнгарын зэс зоос.]]
Зүүнгарууд мөн Оросуудтай худалдаа эрхэлж,{{sfn|Adle|2003|p=167}} эхэндээ Оросууд Зүүнгарын эсрэг худалдаа хийхээс татгалзсан.{{sfn|Spencer|2017|p178}} Тус үндэстнийг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайж мушкет, бууны дархан худалдаж авахыг оролдсон боловч үүнийг нь үгүйсгэсэн. Оросууд Зүүнгарууд Оросын дайсан болж магадгүй гэж үзэж байсан.{{sfn|Spencer|2017|p178}} [[Галдан бошигт хаан]] Туркестаны улсууд болон Орос руу элч, худалдаачдыг илгээж чадсан нь тэдэнд зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Adle|2003|p=178}} 1735 оноос [[Галданцэрэн хаан]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|гуравдугаар дайны]] дараа Чин улстай хийх худалдаагаа сэргээжээ. Бараг жил бүр худалдаачид үхэр, хонь, морь, тэмээгээр аялж, их хэмжээний арьс шир, салад, усан үзэм, бугын эвэр ачдаг байжээ. Эдгээрийг Сужоу, Донкирт зарж бараагаа зардаг байжээ. Чин улсаас торго, хөвөн, цай, гүрвэл, ваар импортолдог байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=166}}

Худалдааны холболтууд нь тэдний нийслэл [[Хулж хот|Хулж хотын]] ач холбогдлыг нэмэгдүүлэх боломжийг олгосон бөгөөд янз бүрийн үндэстний худалдаачид худалдаа хийхээр Хулж руу байнга ирдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}}

=== Хөдөө аж ахуй ===
Хүн ам нь адуу, үхэр, хонь, ямаа, тэмээ өсгөдөг байсан тул мал аж ахуй нь тус улсын эдийн засгийн гол эх үүсвэр байв. Тэдний баялгийг сүргийн тооллогоор нь тодорхойлдог байв. [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]], Яер, Эмин, Манас, Жүлдүс, Баяндай зэрэг газрууд нь амьтдад элбэг дэлбэг хоол хүнс, ус өгдөг байв. Энэ нь тэдний сүргийг тогтвортой өсгөх боломжийг олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=163}} Түүнчлэн, эд баялгийн хувьд 200-300 үхэр, 400-500 хоньтой хүнийг баян гэж үздэг байсан бол 40-50 үхэр, 200-300 хоньтой хүнийг энгийн хүн гэж үздэг байв. Зүүнгарууд Чин улсад хүндэтгэл үзүүлэх үеэрээ тогтмол 10,000 морь, тэмээтэй байсан гэж мэдээлдэг.{{sfn|Adle|2003|p=163}}

Тус улсыг үндэслэгч [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] хязгаарлагдмал хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийг бий болгосон.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Гэсэн хэдий ч Цэвээнравдан хаан, Галданцэрэн хааны үед тэд газар тариалангаа өргөжүүлж, дайнд олзлогдогсдыг хөдөлмөр болгон ашиглаж байжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Уктурпан, [[Аксу тойрог|Аксу]], [[Кашгар]], Ярканд дахь [[Уйгурууд|Уйгурын]] энгийн иргэдийг [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]] рүү хүчээр нүүлгэн шилжүүлэв. Улс орны газар тариалангийн талаарх ойлголтод олон газар тариалангийн техникийг нэвтрүүлэв. Улирлын чанартай тариалалт хийх, шуудуу татах, хөдөө орон нутагт хүрэх зам тавих, усжуулалтын ур чадварыг эзэмшсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Бухараас ирсэн боолууд болон Зүүнгарын энгийн иргэд өөрсдөө газар тариалан эрхэлж, улаан буудай, арвай, шар будаа, хулуу, амтат гуа, усан үзэм, чангаанз, алим тариалдаг Хулж бүс нутагт тариаланчид түгээмэл байв.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} [[Эрчис мөрөн]], Сайнтал, Харшахрын бүс нутаг болох Өрөмч хотод харьцангуй орчин үеийн хөдөө аж ахуй эрхэлж байв. Эрчис гол дээр амьдардаг [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] газар тариалан эрхэлдэг байсан бөгөөд усжуулалтын систем ашигладаг гэдгээрээ алдартай байв.{{sfn|Adle|2003|pp=164-165}} Зүүнгарууд төрөл бүрийн хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ тариалах чадвартай байсан ч Зүүнгаруудын газар хагалах, хөгжүүлэх арга барил хязгаарлагдмал хэвээр байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}}

== Нийгэм ==

=== Хүн ам ===
Зүүнгарын Хаант Улсад [[Ойрадууд]] хүн амын дийлэнх хувийг эзэлж байв. Хоёр дахь том угсаатны бүлэг нь [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаны]] хот, баянбүрдүүдийн түрэг хэлтэй оршин суугчид ([[Бухарын хант улс|бухарууд]], [[Хотон (үндэстэн)|хотонууд]], [[уйгурууд]]) байв. Тэдний нийт тоо 100,000 хүнээс давжээ. Хаант улсын баруун бүс нутгуудад амьдардаг түрэг хэлтэй нүүдэлчдийн овог аймгууд (Төв Ази дах [[Киргизүүд]], [[Казахууд]], [[Каракалпакчууд|Каракалпакууд]]) хэдэн арван мянган хүнээс бүрддэг байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Халх|Халх Монголчуудын]] нэлээд хэсэг нь Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт нүүдэллэжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=382}}

Хүн амын дийлэнх хэсэг нь [[Буддын шашин|Буддын шашны]] лам нар байв. Зүүнгарт [[Ламаизм|Ламаист]] сургуулийн нөлөө уламжлал ёсоор маш их байсан. 18-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт 6,000 лам амьдардаг байсан бөгөөд энэ нь тус улсын хүн амын 0.6%-иас 1% хүртэл буюу Зүүнгарын нийт эрэгтэй Ойрадын хүн амын ойролцоогоор 1.2–2% -ийг эзэлж байв. Есөн жас (лам нарт хооллох зорилгоор шилжүүлсэн горхи)-ны нутаг дэвсгэрт 10,600 (200,000-аас) Зүүнгарын майхан тэнүүчилж, &quot;үүний зардлаар 6,000 лам хооллож байжээ&quot;.{{sfn|Bazarov|2019|p=377}}

[[Чин улс|Чин улсын]] албан тушаалтнуудын тооцоолсноор Зүүнгарын Хаант Улс нуран унахаас өмнө, Зүүнгарын хүн ам ойролцоогоор 200,000 айл өрхүүд буюу 600,000–1 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=377}} А.И.Чернышевын хэлснээр Зүүнгарын нийт хүн ам, эзлэгдсэн ард түмнүүдийг оруулаад 1.5 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=383}}

=== Архитектур ===
[[Файл:Kyzyl-Kenish.jpg|thumb|Кызыл-Кентийн балгас]]
20-р зууны төгсгөл хүртэл Төв Азид түүхийн шинжлэх ухаанд хамгийн алдартай нь Зүүнгарын бурханы шашны бэхлэгдсэн таван цогцолбор буюу хот-хийд байв: [[Хулж хот|Хулж хотын]] хийд, Дархан Цоржын хийд (Доржын хийд); [[Бортал тойрог|Борталын]] хийд; [[Очирт сэцэн хан|Очирт Цэцэн хааны]] барьсан Кызыл-Кентийн сүмийн цогцолбор; [[Хошууд]] Очирт Цэцэн хааны дүү [[Аблай тайш|Аблай тайшийн]] барьсан [[Аблайн хийд]].{{sfn|Kukeev|2014|p=27}}

17-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын олон захирагчид хийд цайз, түүнчлэн лам нар болон суурьшсан мусульман тариаланчдын амьдардаг жижиг байшингууд барьсан. [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] мөн нэлээд идэвхтэй байв. &quot;Хятад, Могол ард түмэн&quot;-ийн барьсан Хулжийн чулуун хотод лам болон газар тариалан эрхэлдэг &quot;тариалангийн Бухарчууд&quot; амьдардаг байв.{{sfn|Bazarov|2019|p=392}} Энэ &quot;хот&quot; нь Цоросын эзэмшлийн гол цөм болсон; түүний ойр орчимд тариалангийн талбай бүхий гурван дагуул хот баригдсан. Эрдэнэбаатар хунтайж өөрөө өөрийн бэхлэлт &quot;цайз&quot;-ын ойролцоо тэнүүчилж байв:
{{Quote|&quot;...одоо тэр Хулж дахь хотуудаараа тэнүүчилж байна. Хунтайж гурван тоосгон хоттой: нэг нь цагаан, дөрөв дэх хотоо шинээр барьж байна. Хотоос хот руу аялах нь Бона голын дагуу явагддаг гэж ярьдаг. Эдгээр хотуудад түүний контейнерууд, Лабууд болон тариалангийн хүмүүс амьдардаг. Контейнер нь өөрийн хотуудаар тэнүүчилдэг&quot;.{{sfn|Bazarov|2019|p=392}}}}
Эрдэнэбаатар хунтайжийн залгамжлагчид бэхлэлт суурин, хийдүүдийг идэвхтэй барих ажлыг үргэлжлүүлэв. Ийнхүү [[Галдан бошигт хаан]] гурван хийд, [[Галданцэрэн хаан]] Хулж, Хайнагд хоёр хийд барих ажлыг эхлүүлжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}} Тэдгээр нь ойролцоогоор 3 давхар, 1 литр орчим өндөр байв. Хожим нь [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] бослогын үеэр нурсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] 1764 онд Анюань сүмийг [[Чэндэ]] хотод барьсан бөгөөд энэ нь &quot;алс холын эрчүүдийг эрхэмлэдэг&quot; гэх нэртэй хуучин сүмтэй төстэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=174}}

Сүм хийд, хотуудын хамт Зүүнгарууд цэвэр цэргийн хамгаалалтын байгууламжуудыг их хэмжээгээр барьж эхэлсэн. Шивээ гэж нэрлэгддэг жижиг цайзууд нь эзлэгдсэн нутаг дэвсгэр болон хил дагуу Зүүнгарын харуулуудын бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Архитектурын хувьд Зүүнгарын шивээ нь ихэвчлэн дөрвөлжин эсвэл тэгш өнцөгт хэлбэртэй байв. Ханыг (2 метр хүртэл өндөр) өнгөлсөн чулуу эсвэл шавар тоосгоор барьдаг байв. Заримдаа шуудуугаар хүрээлэгдсэн өндөр шороон хэрмийг нэмж хийдэг байв. Цайзын булангуудыг жижиг цамхгаар чимэглэж болно. Шибэгийн дотор талын дөрвөлжин хэсгийг ихэвчлэн хөгжүүлээгүй орхидог байв. Шивээ нь шинээр эзлэгдсэн тал хээрийн нутагт Зүүнгарын хүчний бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Зүүнгарууд Казахстан руу гүнзгий нэвтэрч орох тусам тэд шивээгийн сүлжээ байгуулсан нь эзлэгдсэн газар нутагт байр сууриа бэхжүүлэх, мөн нэгэн зэрэг хотын дотор талыг казахуудын довтолгооноос хамгаалах боломжийг олгосон юм. Зөвхөн Өмнөд болон Зүүн Өмнөд Казахстаны нутаг дэвсгэрт орчин үеийн судлаачид Зүүнгарын 19 харуулын постыг тоолсон байна.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}}

=== Соёл ===

== Удирдагчид ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!№
!Хааны нэр
!Цол
!Угсаа гарал
!Төрсөн он
!Хаанчилсан жил
!Нас нөгчсөн он
|-
|1
|[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]]
|Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]]
|[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|Тодорхойгүй
|1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|
|-
|2
|[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
|Цэцэн [[хунтайж]]
|[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}}
|Тодорхойгүй
|1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|1671
|
|-
|3
|[[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
|[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}}
|1644
|1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}}
|1697
|
|-
|4
|[[Цэвээнравдан]]
|Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}}
|[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжийн]] ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}}
|1665
|1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1727
|
|-
|5
|[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]
|[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|[[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдангийн]] ахмад хүү
|1693
|1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1745
|
|-
|6
|[[Цэвээндоржнамжил]]
|[[Хунтайж]]
|[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] отгон хүү
|1732{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1750{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|7
|[[Ламдаржаа]]
|[[Хунтайж]]
|[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] ахмад хүү
|1726{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1752{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|8
|[[Даваач]]
|[[Хунтайж]]
|[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү
|Тодорхойгүй
|1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1759{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|9
|[[Амарсанаа]]
|[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]]
|Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}}
|1723{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|
|}

==Газрын зурагууд==
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд
File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн &quot;Carte de Tartarie&quot; (1675–1726)).
File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг)
File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана.
&lt;/gallery&gt;

== Мөн үзэх ==
*[[Зүүнгар нутаг]]
*[[Зүүнгарын ард түмэн]]
*[[Халимагийн хант улс]]
*[[Хошуудын хант улс]]
*[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]]
*[[Цорос]]
*[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]]

== Эх сурвалж ==

=== Ишлэл ===
{{Reflist}}
===Тэмдэглэл===
{{Notelist}}

=== Ном зүй ===
{{s-start}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}}
* {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}}
* {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}}
* {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}}
* {{cite book |last=Remileva |first=E. |title= |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}}

* {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}}

* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}}
* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}
* {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}}
* {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}}
* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}}
* {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}}
* {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}}
* {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}}
* {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}}
* {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |journal= |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}}
* {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}}
* {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&amp;pg=PA165 165]}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}}
* {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}}
* {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}}
* {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&amp;pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}}
* {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}}
* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}}
* {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}}
* {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}}
* {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}}
* {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&amp;pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}}
* {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}}
* {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}}
* {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}}
* {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}}
* {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983 |language=ru |place=Novosibirsk |publisher=Nauka |pages=18, 128}}
* {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title=&quot;Tibet and its History&quot; |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston &amp; London}}
*{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
*{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}}
* {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}}
*{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V |last2=Kradin |first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}}
*{{cite journal |last1=Bobrov |first1=L.A |date=20 Jan 2007 |title=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |url=https://scfh.ru/journal/2007/chingis-khan-vzglyad-iz-tretego-tysyacheletiya/ |journal=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |volume=13 |issue=1}}
* {{Cite book |last=Abdibek |first=Sh. B |title=Большой атлас истории и культуры Казахстана |publisher=Abdi |year=2008 |isbn=9965-832-08-0}}
* {{Cite book |last=Baddeley |first=J. F |title=Russia, Mongolia, China: Being Some Record of the Relations Between Them from the Beginning of the XVIIth Century to the Death of the Tsar Alexei Mikhailovich, A.D. 1602-1676. |year=6767 |volume=1 |location=New York}}
*{{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VII |publisher=Offset |year=219 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar |pages=151 |language=mn}}
* {{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). // -107. Уб., |date=2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal=Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica |pages=160-162}}
* {{Cite journal |last=Kukeev |first=D.G |date=2014 |title=On the sedentary Oirat settlements on the territory of Eurasia |journal=MONGOLICA |publisher=Kalmyk Institute of Humanitarian Research, Russian Academy of Sciences}}
* {{Cite book |last=Bazarov |first=B. V |title=Nomadic empires of Eurasia: features of historical dynamics |publisher=Science (Publishing house) |year=2019}}
* {{Cite book |last=Pochekaev |first=R. Yu. |title=Russian travelers on legal relations in the Dzungar Khanate of the 18th century |publisher=Oriental Studies |year=2019}}
{{s-end}}
{{s-start}}
{{Залгамжлал
|өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]&lt;br/&gt;[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]&lt;br/&gt;[[Яркендын хант улс]]
|дараа={{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
|он= 1634–1758
|албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
}}
{{s-end}}{{Under construction}}
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]]
[[Ангилал:Монголын түүхэн улс]]
[[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]]
[[Ангилал:Ойрадын түүх]]
[[Ангилал:Хаант Улс]]
[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]</text>
      <sha1>qhqb4bv23m40ur2xckhvxfxu9bvkajm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>5 сарын 15</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16326</id>
    <revision>
      <id>856371</id>
      <parentid>780434</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T22:55:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>856371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15074" sha1="j7gajyi694tth19x5swlexit27x6uxw" xml:space="preserve">{{Жилийн өдрүүд|5 сарын}}
'''5 сарын 15''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 135 дахь ([[өндөр жил]] бол 136 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 230 өдөр үлдэж байна.

== Онцлох үйл явдал ==
* 221 - Хан гүрний жанжин Лиу Бей өөрийгөө хаан хэмээн өргөмжлөн Шү Хан гэж нэрлэв. 
* 908 - Византийн эзэнт гүрний хаан &quot;Ухаалаг&quot; VI Лео гурван настай хүү VII Константинийг эзэнт гүрнийг хамтран захирагчаар зарлав. 
* 1536 - Английн хатан хаан Анна Болейныг эх орноосоо урвасан гэх үндэслэлээр шүүх хурал Лондон хотноо эхэлжээ. 
* 1567 - Шотландын хатан хаан Мери Ботуеллийн дөрөв дэх гүн Жеймс Хепбөрнтэй гэрлэжээ. Энэ нь түүний гурав дахь гэрлэлт болсон юм. 
*1578 - Түмэдийн Алтан хан Түвэдээс Далай лам Содномжамцыг залж ирүүлэв. Улмаар Алтан хан шашны цааз тогтоожээ.
* 1618 - Ариун Ромын эзэнт гүрний нэрт эрдэмтэн Йоханнес Кеплер гараг эрхэсийн хөдөлгөөний гурав дахь хуулиа боловсруулж дуусгав. 
* 1718 - Английн хуульч Жеймс Пакл хурдан бууны анхны зохион бүтээгчийн эрхийг нэр дээрээ авчээ. 
* 1730 - Их Британи, Умард Ирландын нэгдсэн хаант улсын анхны Ерөнхий сайдаар [[Роберт Уолпол]] томилогджээ. Өмнө нь өөр нэрээр энэ албыг хэрэгжүүлдэг байсан ч Ерөнхий сайд гэх нэршилээр энэ албыг анх удаа хашсан хүн нь тэр юм. 
* 1776 - Америкийн хувьсгал: [[Виржини]] мужид болсон тав дахь удаагийн хуралдаанаар Их Британиас тусгаар тогтнох тунхаг бичиг эцсийн байдлаар батлагджээ. 
* 1793 - Испанийн зохион бүтээгч Диего Марин Агулера салхины хүчийг ашиглан нисэх төхөөрөмжөөр газраас 5-6 метр өндөрт хөөрөв. Энэ нь хүн төрөлхтний түүхэнд нисэх оролдлого хийсэн анхны тохиолдол болон түүхэнд тэмдэглэгджээ. 
* 1800 - Их Британийн хаан III Жоржийн амь насанд халдахыг завдав. Жеймс Хадфельд гэгч түүний амь насанд холдохыг завджээ. Эмч нар түүнийг хий юм харах сэтгэцийн өвчтэй болохыг нь тогтоосон юм. Тэрээр Бетлхемийн сэтгэцийн эмнэлэгт үлдсэн амьдралаа өнгөрөөсөн гэдэг. 
* 1817 - Дэлхийн анагаах ухааны түүхэнд анх удаа сэтгэцийн эмнэлэг байгуулагджээ. Тус эмнэлэг АНУ-ын Пеннсильвани мужийн Филадельфи хотод байгуулагдсан түүхтэй. 
* 1850 - АНУ-ын морьт цэргийн хороо Калифорни мужийн Лейк тойрогт нутгийн уугуул иргэд болох Помо Индианчуудыг хоморголон устгав. 
* 1858 - Их Британийн нийслэл Лондон хотод &quot;Хатан хааны дуурийн театр&quot; үүдээ нээв. 
* 1862 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Абрахам Линкольн]] АНУ-ын Хөдөө аж ахуйн товчоог татан буулган АНУ-ын Хөдөө аж ахуйн яам болгон өргөтгөжээ. 
* 1867 - Канадын Торонто хотод Канадын худалдааны банк нээгдэн үйл ажиллагаа явуулж эхэлжээ.
* 1869 - Сюзан Б.Энтони, Элизабет Кеди Стентон нар хамтран АНУ-ын эмэгтэйчүүдийн эрхийг хамгаалах холбоо байгуулан эмэгтэйчүүдийн эрхийн төлөө тэмцэж эхэлжээ. 
* 1891 - Католик шашны орчин үеийн сургалтын дэг сургуулийг Ромын пап [[XII Лео]] үндэслэв. 
* [[1904]] - Орос-Японы дайн: Хаант Оросын &quot;Амур&quot; хөлөг онгоц Артур боомтын ойролцоо тулалдаж Японы &quot;Хацүце&quot; хөлгийг устган сөнөөжээ. 
* [[1905]] - АНУ-ын шоу, зугаа цэнгээний төв [[Лас-Вегас]] эмхлэгдэн байгуулагдав. 
* [[1911]] - АНУ-ын алдарт &quot;Стандарт Ойл&quot; компанийг монополийн эсрэг хууль зөрчсөн гэх үндэслэлээр хэсэгчлэн хуваах шийдвэрийг [[АНУ-ын Дээд шүүх|АНУ-ын Дээд шүүхээс]] гаргажээ. 
* 1919 - Грек улс Турк руу халдан довтолж Смирна хотыг булаан эзэлжээ. Грекийн арми Туркийн талын 350 цэргийг хүнд шархдуулсан байна. 
* 1925 - Арабын ертөнц дахь анхны коммунист хэвлэл &quot;Аль-Инсания&quot; хэвлэгдэн гарчээ. 
* 1928 - [[Уолт Дисней|Уолт Диснейн]] алдарт &quot;Мики Маус&quot; анх удаа дэлгэцнээ гарав.
* 1932 - Япон улсад төрийн эргэлт болж Ерөнхий сайд Цүёоши Инүкайн амь насанд халджээ. 
* 1934 - Латвийн засгийн эрхэнд [[Карлис Улманис]] гарснаар авторитар засаглал тогтов. 
* 1940 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Зэвсэг болон цэргээр үлэмж хомс байсан Бельги улс Нацистын Германд бүрэн эзлэгдэв. Бельги улс таван жилийн турш Нацистын Германы мэдэлд байсан билээ. 
** Америкийн түргэн хоолны алдартай сүлжээ ресторан болох МакДональдсын анхны салбар Калифорни мужийн Сан Бернардино хотод нээгдэв. 
* 1942 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: АНУ-ын засаг захиргаа АНУ-ын армид эмэгтэйчүүдээс бүрдсэн хүчин байгуулахаар тогтжээ. 
* 1943 - ЗХУ-ын удирдагч [[Иосиф Сталин]] &quot;[[Коминтерн]]&quot;-ыг татан буулгах шийдвэр гаргав. 
* 1945 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Европ тив дэх дайны сүүлчийн тулаан Польшийн Превалье хотын ойролцоо болжээ. 
* 1957 - Их Британи улс дэлхийн түүхэнд анх удаа Малден аралд устөрөгчийн бөмбөгийг туршив. 
* 1958 - ЗХУ &quot;Спутник 3&quot; сансрын хөлөг хөөргөв. 
* 1960 - ЗХУ &quot;Спутник 4&quot; сансрын хөлөг хөөргөжээ. 
* 1970 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Ричард Никсон]] Анна Мей Хейс, Элизабет П.Хойсингтон нарт генерал цол олгов. Ингэснээр АНУ-ын түүхэнд анх удаа эмэгтэй генерал төрсөн юм. 
* 1972 - 1945 оноос хойш АНУ-ын тусгай захиргаанд байсан Рюүкюү арал Япон улсын мэдэлд эргэн шилжжээ. 
** АНУ-ын [[Алабама]] мужийн амбан захирагч Жорж Уоллесийн амь насанд халдахыг завдав. Түүний аминд халдахыг завдсан Артур Бремерт улс төрийн аллаг үйлдэх гэж байсан гэх үндэслэлээр 53 жилийн хорих ял оноосон юм. 
* 1974 - Палестиныг чөлөөлөх ардчилсан хүчнийхэн Израйлын сургуульд халдан 31 хүн амь нас хохиров. Эдгээрээс 22 нь сургуулийн сурагч байжээ. 
* 1987 - ЗХУ задгай сансраас зэвсэг удирдах боломж бүхий Полюс хөлгийг хөөргөсөн боловч бүтэлгүйтэв. 
* 1988 - ЗХУ-Афганийн дайн: Афганийн нутаг дэвсгэрт найман жил дайтсаны эцэст ЗХУ-ын тал 115 мянган цэргээ эргүүлэн татахаар болжээ. 
* 1991 - Францын Ерөнхий сайдын суудалд Эдит Крессон томилогдсоноор энэ албыг хашсан анхны эмэгтэй улстөрч болжээ. 
* 2004 - [[Английн Премьер лиг|Английн хөлбөмбөгийн Премьер лигт]] [[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсенал клуб]] нэг ч хожигдолгүй түрүүлэв. 
* 2008 - АНУ-ын Калифорни муж ижил хүйстний гэрлэлтийг хуулиар хүлээн зөвшөөрсөн АНУ-ын хоёр дахь муж болов. 
* 2010 - Австралийн иргэн 17 настай Жессика Уатсон дэлхийг завиар тойрсон хамгийн залуу хүн болжээ. 
* 2013 - Ирак улсад дэгдсэн үймээн самууны улмаас гурван өдрийн дотор 389 хүн амиа алджээ.

== Мэндэлсэн алдартнууд ==
* 1397 - Солонгосын домогт хаан &quot;Аугаа&quot; Сежонг (1450 онд нас барсан)
* 1553 - Францын хатан хаан Маргарет (1615 онд нас барсан)
* 1567 - Италийн нэрт хөгжмийн зохиолч Клаудио Монтеверди (1643 онд нас барсан)
* 1655 - Ромын пап XIII Инносент (1724 онд нас барсан)
* 1773 - Австрийн эзэнт гүрний анхны Ерөнхий сайд [[Клеменс фон Меттерних]] (1859 онд нас барсан)
* 1859 - Нобелийн шагналт Францын физикч [[Пьер Кюри]] ([[1906]] онд нас барсан)
* 1891 - Оросын нэрт зохиолч [[Михаил Булгаков]] (1940 онд нас барсан)
* 1894 - Олимпын хүрэл медальт, Америкийн гүйгч Фег Марри (1973 онд нас барсан)
* 1915 - Нобелийн шагналт Америкийн эдийн засагч Пол Самуелсон (2009 онд нас барсан)
* 1935 - Олимпын аварга Америкийн тулгууртай харайгч Дон Брагг
* 1937 - АНУ-ын 64 дэх Төрийн нарийн бичгийн дарга [[Мадлен Олбрайт]]
* 1939 - Олимпын мөнгө, Европын хүрэл медальт Британийн өндрийн харайгч Дороти Шерли 
* 1951 - Нобелийн шагналт Америкийн физикч Френк Уилшек 
* 1964 - Данийн 40 дэх Ерөнхий сайд Ларс Локке Расмюссен 
* 1970 - Голландын нэрт хөлбөмбөгчид болох Франк болон Рональд Де Бур 
* 1978 - Олимпын алт, мөнгө, хүрэл, Дэлхийн мөнгөн медальт Америкийн гимнастикч Эми Чоу 
* 1981 - Францын нэрт хөлбөмбөгч Патрис Эвра
* 1982 - Олимпын гурван алт, гурван мөнгө, хоёр хүрэл, дэлхийн гурван алт, долоон мөнгө, нэг хүрэл медальт Ямайкын нэрт гүйгч Вероника Кембелл Браун 
* 1987 - Туркийн сагсанбөмбөгч Эрсан Ильясова 
** Их дуулгын гурван удаагийн аварга Шотландын талбайн теннисч Энди Маррей
* 1997 - Францын залуу хөлбөмбөгч [[Усман Дембеле]]

== Нас барсан алдартнууд ==
* 926 - Хятадын эзэн хаан Жуанг Жонг (885 онд төрсөн)
* 1036 - Японы эзэн хаан Ичижо-Го (1008 онд төрсөн)
* 1470 - Шведийн эзэн хаан VIII Карл (1409 онд төрсөн)
* 1924 - Нобелийн энхтайвны шагналт, Францын улстөрч Поль-Анри Бенжамин Эстурнель де Констан (1852 онд төрсөн)
* 1928 - Мэргэжлийн сүмо бөхийн 15 дахь ёкозүна Үмегатани Тотаро (1845 онд төрсөн)
* 1935 - [[Казимир Малевич]] (1878 онд төрсөн) оросын алдарт авангард зураач. 
* 1978 - Австралийн 12 дахь Ерөнхий сайд Роберт Мензис (1894 онд төрсөн)
* 1998 - Туркийн 15 дахь Ерөнхий сайд Наим Талу (1919 онд төрсөн)
* 2012 - Египтийн 33 дахь Ерөнхий сайд Закариа Мохиеддин (1918 онд төрсөн)
* 2013 - Гвиней-Биссау улсын Ерөнхийлөгч Энрике Роса (1946 онд төрсөн)
* 2014 - Бельгийн 63 дахь Ерөнхий сайд Жеан Лук Дехан (1940 онд төрсөн)
* 2017 - Д.Нацагдоржийн нэрэмжит шагналт, &quot;Болор Цом&quot;-ын эзэн, Соёлын гавьяат зүтгэлтэн [[Арлааны Эрдэнэ-Очир]] (1972 онд төрсөн)

== Тэмдэглэлт өдөр ==
* {{PRY}} Тусгаар тогтнолын өдөр 
* {{USA}} Энхийг сахиулагчдын дурсгалын өдөр
* {{SVN}} Зэвсэгт хүчний өдөр
* {{MEX}} {{COL}} {{KOR}} Багш нарын баяр
* {{PRY}} Ээжүүдийн өдөр
* {{LTU}} Бүгд найрамдах улсын өдөр
* Олон улсын гэр бүлийн өдөр

----
{{Commonscat|15 May|5 сарын 15}}

[[Ангилал:Өдөр|0515]]
[[Ангилал:Тавдугаар сарын өдөр|15]]</text>
      <sha1>j7gajyi694tth19x5swlexit27x6uxw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>5 сарын 16</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16327</id>
    <revision>
      <id>856378</id>
      <parentid>780421</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T23:52:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>856378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14076" sha1="r493zxus13iqi328p84tlwxl1lnoswb" xml:space="preserve">{{Жилийн өдрүүд|5 сарын}}
'''5 сарын 16''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 136 дахь ([[өндөр жил]] бол 137 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 229 өдөр үлдэж байна.

== Онцлох үйл явдал ==
* 946 - Японы 61 дахь эзэн хаан Сүзакү эрх мэдлээ төрсөн дүү Мүракамид шилжүүлэв.
* 1204 - Флондерсын их гүн IX Болдуин Константинополийн Латин эзэнт гүрний анхны хаан болжээ.
* 1527 - Медичигийн гэр бүл Флонренцийн эрх мэдлийг эргүүлэн авснаар Флонренцийн Бүгд найрамдах улс хоёр удаагаа бүрэлдэв. 
* 1568 - Шотландын хатан хаан Мери Англи руу дүрвэжээ. 
* 1584 - Испанийн колони болох Филиппинийн зургаа дахь Ерөнхийлөн захирагчаар Сантиаго де Вера томилогджээ. 
* 1770 - Францын хожмын хаан 15 настай Луи-Август 14 настай Мери Антуаннеттай ураг барилдав.
* 1811 - Хойгийн дайн: Испани, Португал, Их Британийн эвсэл Албуерагийн тулаанд Францын цэргийн хүчийг бут цохив. 
* 1812 - Хаант Оросын Фельдмаршал [[Михаил Илларионович Кутузов|Михаил Кутузов]] Бухарестын гэрээнд гарын үсэг зурснаас Орос-Туркийн дайн дууссан юм. Харин Бессараби орчим нутаг Оросын мэдэлд очсон билээ. 
* 1822 - Грекийн хувьсгал: Туркийн цэргийн хүч Грекийн Сули хотод хяналтаа тогтоов. 
* 1866 - [[АНУ-ын Конгресс]] никель зоосон мөнгө гүйлгээнд нэвтрүүлэх тогтоол баталжээ. Никель зоосон мөнгөн тэмдэгтийн найрлагийн 25 хувийг никель, 75 хувийг зэс эзлэхээр тогтоолд тусгасан юм. 
* 1868 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Эндрю Жексон|Эндрю Жексоныг]] албан тушаалаас нь огцруулах эсэхийг Конгресс хэлэлцэж ганцхан саналын зөрүүгээр хэргийг хэрэгсэхгүй болгож, албан тушаалыг нь хэвээр үлдээжээ.
* 1877 - Франц улсын улс төрийн тогтолцоо бүхэлдээ хямралд өртөв. Бүгд найрамдахчууд болон Язгуур угсааныханы хооронд засаглалын төлөөх ширүүн тэмцэл Францын гурав дахь Бүгд найрамдах улсыг бүхэлд нь ганхуулсан юм. 
* 1888 - Словени гаралтай Америк физикч [[Никола Тесла]] цахилгааны хүчдэлийг ашиглан цахилгаан шон босгон илүү хол зайд түгээх боломжтойг тогтоон олон нийтэд танилцуулав. 
* 1916 - Их Британи, Умард Ирландын нэгдсэн Хаант улс, Францын гурав дахь Бүгд найрамдах улс хооронд хуучин Османы харьяалалд багтаж байсан Ирак, Сирийн газар нутгийг хуваан захирах дайны цагийн нууц гэрээ байгуулжээ. 
* 1920 - Ромын пап XV Бенедикт Францын эрх чөлөөний тэмцэгч [[Жанна д’Арк|Жанна д'Аркыг]] гэгээнтнээр өргөмжлөв. 
* 1929 - АНУ-ын Калифорни мужийн [[Лос-Анжелес]] хотод кино урлагийн шилдгүүдийг шалгаруулах Академийн наадам буюу Оскарын наадам анх удаагаа зохиогджээ. Анхны наадмын шилдэг киногоор &quot;Даль Жигүүр&quot; кино шалгарсан юм.
* 1951 - Иргэний агаарын тээврийн анхны төлөвлөгөөт нислэг АНУ-ын Нью-Йорк хотын Айдлуайлдын нисэх буудал /одоогийн Жон Ф.Кеннедигийн нисэх буудал/-аас Лондон хотын Хитроу нисэх буудал руу хөөрөв. Анхны төлөвлөгөөт нислэгийг Израилийн &quot;Эль Аль Израил&quot; компани гүйцэтгэсэн юм.
* 1960 - АНУ-ын Калифорни мужийн [[Малибу]] хотын Хьюсын судалгааны лабораторид нэрт эрдэмтэн Теодор Майман оптикын лазерыг анх удаагаа амжилттай туршив. 
*1961 - [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн 118 дугаар зарлигаар Шинжлэх ухааны академи байгуулав.  
* 1961 - Өмнөд Солонгост цэргийн эргэлт хийсэн [[Паг Жон-хи]] Ерөнхийлөгчөөр сонгогдож Өмнөд Солонгосын хоёр дахь Бүгд найрамдах улс байгуулагджээ. 
* 1966 - [[Хятадын Коммунист Нам|БНХАУ-ын Коммунист нам]] &quot;Тавдугаар сарын 16-ны тунхаг&quot; хэрэгжиж байгааг зарласнаар [[БНХАУ-ын Соёлын хувьсгал|Соёлын хувьсгал]] албан ёсоор эхэлсэн юм. 
* 1969 - Венера сансрын хөтөлбөр: Сугар гарагийг судлах зорилготой ЗХУ-ын &quot;Венера 5&quot; хөлөг амжилттай хөөрөв. 
* 1974 - Югославын холбооны улсын удирдагч [[Иосип Броз Тито|Иосип Броз Титог]] мөнхийн Ерөнхийлөгч хэмээн өргөмжилжээ. 
* 1988 - Их Британи, Умард Ирландын нэгдсэн Хаант улсын Хатан хаан [[II Элизабет]] АНУ-ын Конгресст үг хэлэв. Ингэснээр АНУ-ын Конгресст үг хэлсэн Их Британийн анхны төрийн тэргүүн болсон юм. 
* 1997 - Заир буюу одоогийн Конго улсын Ерөнхийлөгч Мобуту Сесе Секо цэргийн эргэлтийн улмаас эх орноосоо дүрвэн гарав.
* 2003 - Мароккогийн хаант улсын нийслэл [[Касабланка]] хотод террорист халдлага болж 33 энгийн иргэн амиа алдан 100 гаруй хүн хүнд шархдав. 
* 2005 - Кувейтын хаант улсад эмэгтэйчүүдийн эрхийг улс төрийн хүрээнд хангах хуулийн төслийг Үндэсний Ассемблей хэлэлцэн 35-23 харьцаагаар батлав. 
* 2011 - АНУ-ын Кеннедигийн нэрэмжит Сансар судлалын төвөөс &quot;Шаттл&quot; сансрын хөтөлбөрийн хүрээнд &quot;Эндевор&quot; хөлөг сүүлийн нислэгээ үйлджээ. 
* 2014 - Кенийн нийслэл [[Найроби]] хотын Гикомба худалдааны төвд хоёр ч удаагийн дэлбэрэлт болж 12 хүн амь насаа алдав.

== Мэндэлсэн алдартнууд ==
* 1606 - Дэлхийн анагаах ухааны түүхэнд чихний дүлийрлийг анхлан судалсан Английн эмч Жон Бюлвер (1656 онд нас барсан)
* 1611 - Ромын пап XI Иннокент (1689 онд нас барсан)
* 1718 - Математикийн ухааны түүхэнд онолын ном гаргаж, томъёогоо дэвшүүлсэн анхны эмэгтэй эрдэмтэн, Италийн математикч Мариа Гаетана Агнеси (1799 онд нас барсан)
* 1801 - АНУ-ын 24 дэх Төрийн нарийн бичгийн дарга Уиллиам Х.Сьюард (1872 онд нас барсан)
* 1804 - АНУ-ын нутаг дэвсгэрт анх удаагаа цэцэрлэг байгуулсан, сурган хүмүүжүүлэгч Элизабет Палмер Пийбади (1894 онд нас барсан)
* 1824 - АНУ-ын 22 дахь Төрийн нарийн бичгийн дарга Левай П.Мортон (1920 онд нас барсан)
* 1831 - Дуу цацруулах төхөөрөмж буюу микрофоныг хамтран зохион бүтээлцсэн Америкийн эрдэмтэн Девид Эдуард Хьюс ([[1900]] онд нас барсан)
* 1845 - Нобелийн шагналт Францын зоологич Эли Метчинкофф (1916 онд нас барсан)
* 1883 - Туркийн гурав дахь Ерөнхийлөгч Целал Байар (1986 онд нас барсан)
* [[1905]] - Академийн наадам, &quot;[[Алтан бөмбөрцөг]]&quot; наадам, Британийн тайз, дэлгэцийн академийн шагналт, Холливудын шилдэг эрэгтэй жүжигчний нэг Хенри Фонд (1982 онд нас барсан)
* [[1907]] - Олимпын наадмын аварга, Ирландын халхалттай гүйгч Боб Тисдалл (2004 онд нас барсан)
* [[1913]] - Греммийн наадмын гурван удаагийн шагналт, [[Жааз хөгжим|жааз хөгжимчин]] Вүүди Херман (1987 онд нас барсан)
* 1916 - Израилийн дөрөв дэх Ерөнхийлөгч Эфрайм Катцир (2009 онд нас барсан)
* 1923 - Нобелийн шагналт Америкийн эдийн засагч Мертон Миллер (2000 онд нас барсан)
* 1924 - Гамби улсын анхны Ерөнхийлөгч Дауда Жавара
* 1944 - &quot;Агаарын Шорон&quot;, &quot;Машетт&quot; киноны од Денни Трехо 
* 1950 - Нобелийн шагналт Германы физикч Гиорг Бедхорц
* 1953 - &quot;Жеймс Бонд&quot; цувралаараа алдаршсан жүжигчин [[Пирс Броснан]]
** Мэргэжлийн сүмо бөхийн 55 дахь Ёкозүна Китаноуми Тошимицү (2015 онд нас барсан)
* 1955 - Олимпын дөрвөн алт, хоёр мөнгө, Дэлхийн аваргын хоёр алт, дөрвөн мөнгөн медальт Зөвлөлтийн гимнастикч Ольга Корбут
* 1957 - Олимпын аварга Америкийн марафонч Жоан Бенойт
* 1966 - Греммийн таван удаагийн шагналт, Гиннесийн дэлхийн дээд амжилтыг есөн төрөлд эзэмшигч Америкийн нэрт дуучин Жанет Жексон 
* 1969 - Олимпын гурван алт, нэг мөнгөн медальт Америкийн ойрын зайн гүйгч Стив Льюс 
* 1981 - Португалийн хөлбөмбөгч [[Рикардо Кошта]]
* 1986 - &quot;Мэлхий нинжа&quot;, &quot;Трансформерс&quot; киноны од Америкийн жүжигчин Меган Фокс
* 1991 - Болгарын талбайн теннисч Григор Дмитров 
* 1993 - Олимпын нэг алт, хоёр мөнгөн медаль, Дэлхийн аваргын долоон алт, таван мөнгө, хоёр хүрэл медальт Норвегийн биатлонч Йоханнес Тингнес Бо

== Нас барсан алдартнууд ==
* 290 - Жин гүрний хаан Ву (236 онд төрсөн)
* 1891 - Румынь улсын 14 дэх Ерөнхий сайд Йон С.Братиану (1821 онд төрсөн)
* 1920 - АНУ-ын 22 дахь Дэд Ерөнхийлөгч Левай П.Мортон (1824 онд төрсөн)
* 1938 - Алдарт &quot;Алтан хаалга&quot; гүүрийн загварыг гаргалцсан Жозеф Страусс (1870 онд төрсөн)
* 1947 - Нобелийн шагналт Английн биохимич Фредерик Гоуленд Хопкинс (1861 онд төрсөн)
* 1956 - &quot;Рийз&quot; хавчуургатай жигнэмэгийг зохион бүтээгч Х.Б.Рийз (1876 онд төрсөн)
* 1977 - Мали улсын анхны Ерөнхийлөгч Модибо Кейта ([[1915]] онд төрсөн)
* 1990 - &quot;Маппетс&quot; хүүхэлдэйн цувралыг зохион бүтээгч Жим Хенсон (1936 онд төрсөн)
* 2003 - Спортын менежментийн алдарт &quot;IMG&quot; компанийг үндэслэгч Марк МакКормак (1930 онд төрсөн)
* 2012 - &quot;Go-Go&quot; хөгжмийн урсгалыг үндэслэгч Чак Браун (1936 онд төрсөн)
* 2013 - Нобелийн шагналт Швейцарийн физикч Хайнрих Рорер (1933 онд төрсөн)

== Тэмдэглэлт өдөр ==
* {{IRQ}} Бөөнөөр хоморголон устгах үзлийн эсрэг өдөр
* {{MYS}} Багш нарын өдөр

----
{{Commonscat|16 May|5 сарын 16}}

[[Ангилал:Өдөр|0516]]
[[Ангилал:Тавдугаар сарын өдөр|16]]</text>
      <sha1>r493zxus13iqi328p84tlwxl1lnoswb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аушвиц</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18977</id>
    <revision>
      <id>856374</id>
      <parentid>741732</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T23:23:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>856374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12714" sha1="da56j1cn9y42argv7sdjpliqp7y5g6p" xml:space="preserve">'''Аушвицийн''' (А́ушвиц, [[Герман хэл|герман.]] ''Auschwitz''; Биркена́у, ''{{lang-de2|Birkenau}}'', Аушвиц-Биркенау, ''{{lang-de2|Auschwitz-Birkenau}}'') Освенчим бөөнөөр хорих лагер ч гэдэг) -Польшийн нутаг дэвсгэрт байрлаж байсан [[Нацист Герман|Нацист Германы]] хамгийн том бөөнөөр [[Холокост|хорих, устгах лагерь байлаа]]. Энэ хорих лагерь 1940, 1941 (Биркенау), 1942 онд тус тус байгуулагдсан гурван лагериас бүрдэж байсан. Бие бялдар сайтай жүүд хоригдлуудыг хөдөлмөрийн лагерь руу илгээж байсан бол настай, сул дорой эрчүүд, хүүхдүүд, эхчүүдийг устган хороож байв. Зарим хоригдлууд дээр Йозеф Менгеле анагаах ухааны туршилт хийдэг байлаа. Освенцимд үхсэн хүмүүсийн тоо 1 саяас 2.5 саяын хооронд хэлбэлздэг.&lt;ref name=&quot;baabarpedia&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.baabarpedia.mn/index.php?title=%D0%9E%D1%81%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%B1%D3%A9%D3%A9%D0%BD%D3%A9%D3%A9%D1%80_%D1%85%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80|title=Освенцимийн бөөнөөр хорих лагер (Baabarpedia)|last=|first=|date=2008-01-18|publisher=Internet Archive|accessdate=2022-10-27|quote=|archive-date=2008-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20080118054647/http://www.baabarpedia.mn/index.php?title=%D0%9E%D1%81%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%B1%D3%A9%D3%A9%D0%BD%D3%A9%D3%A9%D1%80_%D1%85%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

=== Үхлийн Фабрик - Освенцим ===
 
[[1945]] оны 1-р сарын 27-нд маршал [[Иван Конев]] тэргүүтэй [[Украин]]ы нэгдүгээр фронтын дайчид &quot;Үхлийн Фабрик&quot; гэгдэж байсан нацистуудын хорих лагерьт нэвтэрч &quot;Тамын хаалга&quot;-ыг нээн мянга мянган хоригдлыг сулласан юм. Освенцимийн хорих лагерьт гитлерчүүд 1,5 сая хүнийг амьдаар нь шатаасан бөгөөд тэдний 90 гаруй хувь нь еврейчүүд байжээ. [[1940]] онд байгуулагдсан Освенцимийн гяндан дотроо Аушвиц I, II, III гэсэн гурван том цогцолбороос бүрддэг, &quot;үхлийн фабрик&quot; байсан юм.
&quot;Европын янз бүрийн орны сая таван зуун мянга орчим эрэгтэй эмэгтэй хүн, хүүхэд багачууд гээд ихэнх еврей хүмүүсийг гитлерчүүд устгасан энэ газар хүн төрөлхтний хувьд үеийн үед мөнхийн цөхөрлийн дуу хоолой,цаашдын сануулга болтугай&quot; хэмээх энэ үгийг Освенцимийн хорих лагерийн Аушвиц-Биркенау-гийн хэсгийн үүдэнд хэд хэдэн хэлээр төмөр дээр сийлж байрлуулсан байдаг. Освенцим [[Польш]]ийн [[Краков]] хотын захад байрладаг бөгөөд одоо музей болон үлджээ.
Освенцим нүд хальтрам газар
Индүүдчихсэн мэт толигор задгай талбайд хэдэн зуун га-д үргэлжилсэн асар том музейд очиход үнэхээр хэцүү санагддаг аж. Энд чив чимээгүй, хүн амьтан үзэгдэхгүй, тунгалаг цэвэр агаартай, нар хаанаас л бол хаанаас ээж нүд сохолчих шахдаг. Анх очсон хүнд их л аятайхан мэт бодогдовч дорхноо сэтгэл санааг айдас эзэмддэг. Дүнзэн дан барилга, шоронгийн хаалга уруу орсон төмөр, хайрга дэвссэн зам, өргөст тор, манааны шовгор энэ бүхэн нь тэртээ дөчөөд онд байсан чигээрээ хадгалагдан хоцорчээ. Освенцим бол жуулчдын наргиж цэнгэдэг газар биш, харин гашуудан дурсах, эмгэнэн харуусах газар учраас дэлхийн баячууд энд бараг ирдэггүй.

Энд польшууд, германчууд, америкчууд, израильчууд голдуу нүглээ наминчлах, нэхэн дурсах, гашуудан хүндэтгэхээр голдуу ирдэг бөгөөд оросууд бараг очдоггүй. Освенцимд одоо олон улсын Засгийн газрын бус төв ажиллаж, янз бүрийн нас, ажил мэргэжилтэй үндэстэн ястны төлөөлөгчид цуглаж дэлхийн хоёрдугаар дайны түүхийг судалдаг юм байна.
Освенцимийн гяндан бол хүн төрөлхтний эдгэрч аньдаггүй шарх юм. Хэрэв 1933 онд Германд юу болж байсныг хүн төрөлхтөн цаг тухайд нь анхааран үзэж, сэрэмжлүүлсэн бол дэлхийн хоёрдугаар дайн гарч, 80 сая хүн үхэж үрэгдэхгүй байсан. Ийм учраас түүхийн сургамжийг ямагт санаж, аймшигт үеэ эргэн дурсч байх ёстой...

Ингээд Освенцимийг товчхон танилцуулъя.

=== Освенцимийн гурван &quot;нүүр&quot; ===

Энэхүү гяндангийн цогцолборыг 1940 онд байгуулсан. Аушвиц-I гэдгийг [[Польш]]ийн цэргийн хуаран байсан газарт байгуулжээ. Энэ бол гол том гяндан, тэр хавийн хорих ангиудын ерөнхий комендатын төв штаб зэргээс бүрдэж байв. Энд 15-18 мянган хүнийг хорьж шатаадаг байлаа.
Аушвиц-II гэддгийг гол гяндагаас нэлээд зайтай багавтар тосгонд байгуулсан бөгөөд үүнийг польшоор Бжезинка, германаар Биркенау гэдэг байв. Орчуулбал хусны төгөл гэсэн үг юм. Энд 100 мянга хүртэл хүнийг хорьж, 1943 оны хавар хүнийг амьдаар нь шатаах зуух, цогцолборыг ашиглалтад оруулж, хийн зууханд хэдэн зуугаар нь түлхэн оруулж цааш харуулдаг байжээ.
Аушвиц-III нь хийн үйлдвэр, Моновиц дахь гол шорон, 39 жижиг салбар хорих ангиас бүрэлддэг 30 гаруй мянган хүний хорьж шатаах хүчин чадалтай байлаа. Ийнхүү Освенцим гурван том &quot;нүүртэй&quot; байсан юм.

=== Гуйвуулга, үнэн баримт ===

Освенцим &quot;үхлийн фабрик&quot; хүн ардыг үй олноор нь хөнөөх комбинат байсан нь түүхийн үнэн юм. Гэтэл үүнийг гуйвуулдаг, маргадаг хүмүүс одоо ч бий. Канадын Калгари хотын шарил хайлуулах том комбинатын дарга И.Лагас саяхан мэдэгдэхдээ, &quot;1944 оны зун Освенцимд өдөртө 10-20 мянган хүнийг шатааж байсан гэдэг нь боломжгүй зүйл&quot; гэжээ. Гэвч энэ бүхнийг няцаах эд мөрийн баримт, америкчуудын агаараас авсан гэрэл зураг, гэрчүүдийн мэдүүлэг бий.
Освенцимийн дарга байсан Р.Гесс 1946 оны дөрөвдүгээр сард Нюрнбергийн шүүх хурал дээр үнэнээ хүлээж ярьсан чухал баримт бичиг үлдсэн бөгөөд шорогийн хийн зууханд шүршүүр зоож хүмүүсийг бөөнөөр нь оруулан хорт хийгээр угаартуулан хөнөөдөг байжээ.
1947 оны зургаадугаар сарын 14-нд Освенцимийн музейг нээжээ. Зөвлөлтийн цэрэг шоронг чөлөөлөхөд 7000 орчим хоригдол байжээ. Үүнээс өмнө 58 мянган хоригдол эндээс гарсан байлаа. Тэрхүү 7000 хүн явж чадахгүй болтлоо турж эцэн, өвчинд баригдаж, дээд зэргээр талуулсан аж.
1945 оны хоёрдугаар сараас гитлерчүүдийн яргаллыг мөрдөн шалгах тусгай комисс ажиллаж, хорих лагерийг нэгд нэгэнгүй шалгаж аврагдсан хоригдлуудын өчиг мэдүүлгийг авч, германчууд ухрахдаа дэлбэлсэн шатаах зуух, хийн өрөөнүүдийг үзэж, баримт бичгүүдийг судалжээ. Ингээд уг комисс Освенцимийн гянданд нацистууд дөрвөн сая гаруй хүнийг хороосон гэдэг дүгнэлт гаргажээ. Гэхдээ уг тоог нарийн шалгасны эцэст түүхчид одоо Освенцимд 1,1-1,5 сая хүнийг &quot;нухсан&quot; гэж түүхийн үнэнийг тогтоосон юм. Эдний 90 хувь нь еврей үндэстэн байсан бөгөөд энэ онд Освенцимийн музейг 570 мянган хүнүзсэнээс 200 мянга нь польшууд, 60 мянга нь америкчууд байжээ.
 
Польшийн нутагт Освенцимээс өөр нацистын нэг ч хорих лагерь үлдээгүй бөгөөд германчууд Польшоос ухран гарахдаа Греблинку, Майдакек зэрэг аймшигт шоронгуудаа дэлбэлж устгаж амжсан байна. Освенцимийг бараг л нүд ирмэхийн зуур эзэлж чөлөөлөхдөө Зөвлөлтийн армийн мянгаад цэрэг амиа алдсан аж. Нацистууд Освенцимийг гурван давхар хамгаалалтад байлгасан учраас ийнхүү олон цэрэг амь үрэгджээ.
Германы СС-ийн хамгийн шилдэг анги нэгтгэл Освенцимийг давхар давхар хамгаалж байснаас гадна Зөвлөлтийн цэрэг байсан Сола гэдэг хоёр мөрнийг гатлах хэрэгтэй. Уг голуудын гүүрийг минажүүлсэн тул ус туулах хэрэгтэй болжээ. Бас Освенцимийн өргөст торны цаана олон мянган хоригдол байсан тул Освенцимийг агаараас бөмбөгдөх, хүнд их буугаар галлах боломжгүй учраас чөлөөлөгчид гардан байлдаанд орж, асар их хохирол амсч байж Освенцимийг эзэлж авчээ.

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Auschwitz concentration camp|Аушвицын БХЛ}}
* [http://www.holocaust-chronologie.de/startseite.html Холокостын хронологи]


[[Ангилал:Аушвицын БХЛ| ]]
[[Ангилал:Гуравдугаар Райхын бөөнөөр хорих лагерь]]
[[Ангилал:Гуравдугаар Райхын устгалын лагерь]]
[[Ангилал:1940 он]]
[[Ангилал:1941 он]]
[[Ангилал:1942 он]]
[[Ангилал:1943 он]]
[[Ангилал:1944 он]]
[[Ангилал:1945 он]]</text>
      <sha1>da56j1cn9y42argv7sdjpliqp7y5g6p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856375</id>
      <parentid>856374</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T23:25:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>856375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12630" sha1="0h4xgldzfckdrv9a8roin990rra6ulo" xml:space="preserve">'''Аушвицийн''' (А́ушвиц, [[Герман хэл|герман.]] ''Auschwitz''; Аушвиц-Биркенау) Освенчим бөөнөөр хорих лагер ч гэдэг) -Польшийн нутаг дэвсгэрт байрлаж байсан [[Нацист Герман|Нацист Германы]] хамгийн том бөөнөөр [[Холокост|хорих, устгах лагерь байлаа]]. Энэ хорих лагерь 1940, 1941 (Биркенау), 1942 онд тус тус байгуулагдсан гурван лагериас бүрдэж байсан. Бие бялдар сайтай жүүд хоригдлуудыг хөдөлмөрийн лагерь руу илгээж байсан бол настай, сул дорой эрчүүд, хүүхдүүд, эхчүүдийг устган хороож байв. Зарим хоригдлууд дээр Йозеф Менгеле анагаах ухааны туршилт хийдэг байлаа. Освенцимд үхсэн хүмүүсийн тоо 1 саяас 2.5 саяын хооронд хэлбэлздэг.&lt;ref name=&quot;baabarpedia&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.baabarpedia.mn/index.php?title=%D0%9E%D1%81%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%B1%D3%A9%D3%A9%D0%BD%D3%A9%D3%A9%D1%80_%D1%85%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80|title=Освенцимийн бөөнөөр хорих лагер (Baabarpedia)|last=|first=|date=2008-01-18|publisher=Internet Archive|accessdate=2022-10-27|quote=|archive-date=2008-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20080118054647/http://www.baabarpedia.mn/index.php?title=%D0%9E%D1%81%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%B1%D3%A9%D3%A9%D0%BD%D3%A9%D3%A9%D1%80_%D1%85%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

=== Үхлийн Фабрик - Освенцим ===
 
[[1945]] оны 1-р сарын 27-нд маршал [[Иван Конев]] тэргүүтэй [[Украин]]ы нэгдүгээр фронтын дайчид &quot;Үхлийн Фабрик&quot; гэгдэж байсан нацистуудын хорих лагерьт нэвтэрч &quot;Тамын хаалга&quot;-ыг нээн мянга мянган хоригдлыг сулласан юм. Освенцимийн хорих лагерьт гитлерчүүд 1,5 сая хүнийг амьдаар нь шатаасан бөгөөд тэдний 90 гаруй хувь нь еврейчүүд байжээ. [[1940]] онд байгуулагдсан Освенцимийн гяндан дотроо Аушвиц I, II, III гэсэн гурван том цогцолбороос бүрддэг, &quot;үхлийн фабрик&quot; байсан юм.
&quot;Европын янз бүрийн орны сая таван зуун мянга орчим эрэгтэй эмэгтэй хүн, хүүхэд багачууд гээд ихэнх еврей хүмүүсийг гитлерчүүд устгасан энэ газар хүн төрөлхтний хувьд үеийн үед мөнхийн цөхөрлийн дуу хоолой,цаашдын сануулга болтугай&quot; хэмээх энэ үгийг Освенцимийн хорих лагерийн Аушвиц-Биркенау-гийн хэсгийн үүдэнд хэд хэдэн хэлээр төмөр дээр сийлж байрлуулсан байдаг. Освенцим [[Польш]]ийн [[Краков]] хотын захад байрладаг бөгөөд одоо музей болон үлджээ.
Освенцим нүд хальтрам газар
Индүүдчихсэн мэт толигор задгай талбайд хэдэн зуун га-д үргэлжилсэн асар том музейд очиход үнэхээр хэцүү санагддаг аж. Энд чив чимээгүй, хүн амьтан үзэгдэхгүй, тунгалаг цэвэр агаартай, нар хаанаас л бол хаанаас ээж нүд сохолчих шахдаг. Анх очсон хүнд их л аятайхан мэт бодогдовч дорхноо сэтгэл санааг айдас эзэмддэг. Дүнзэн дан барилга, шоронгийн хаалга уруу орсон төмөр, хайрга дэвссэн зам, өргөст тор, манааны шовгор энэ бүхэн нь тэртээ дөчөөд онд байсан чигээрээ хадгалагдан хоцорчээ. Освенцим бол жуулчдын наргиж цэнгэдэг газар биш, харин гашуудан дурсах, эмгэнэн харуусах газар учраас дэлхийн баячууд энд бараг ирдэггүй.

Энд польшууд, германчууд, америкчууд, израильчууд голдуу нүглээ наминчлах, нэхэн дурсах, гашуудан хүндэтгэхээр голдуу ирдэг бөгөөд оросууд бараг очдоггүй. Освенцимд одоо олон улсын Засгийн газрын бус төв ажиллаж, янз бүрийн нас, ажил мэргэжилтэй үндэстэн ястны төлөөлөгчид цуглаж дэлхийн хоёрдугаар дайны түүхийг судалдаг юм байна.
Освенцимийн гяндан бол хүн төрөлхтний эдгэрч аньдаггүй шарх юм. Хэрэв 1933 онд Германд юу болж байсныг хүн төрөлхтөн цаг тухайд нь анхааран үзэж, сэрэмжлүүлсэн бол дэлхийн хоёрдугаар дайн гарч, 80 сая хүн үхэж үрэгдэхгүй байсан. Ийм учраас түүхийн сургамжийг ямагт санаж, аймшигт үеэ эргэн дурсч байх ёстой...

Ингээд Освенцимийг товчхон танилцуулъя.

=== Освенцимийн гурван &quot;нүүр&quot; ===

Энэхүү гяндангийн цогцолборыг 1940 онд байгуулсан. Аушвиц-I гэдгийг [[Польш]]ийн цэргийн хуаран байсан газарт байгуулжээ. Энэ бол гол том гяндан, тэр хавийн хорих ангиудын ерөнхий комендатын төв штаб зэргээс бүрдэж байв. Энд 15-18 мянган хүнийг хорьж шатаадаг байлаа.
Аушвиц-II гэддгийг гол гяндагаас нэлээд зайтай багавтар тосгонд байгуулсан бөгөөд үүнийг польшоор Бжезинка, германаар Биркенау гэдэг байв. Орчуулбал хусны төгөл гэсэн үг юм. Энд 100 мянга хүртэл хүнийг хорьж, 1943 оны хавар хүнийг амьдаар нь шатаах зуух, цогцолборыг ашиглалтад оруулж, хийн зууханд хэдэн зуугаар нь түлхэн оруулж цааш харуулдаг байжээ.
Аушвиц-III нь хийн үйлдвэр, Моновиц дахь гол шорон, 39 жижиг салбар хорих ангиас бүрэлддэг 30 гаруй мянган хүний хорьж шатаах хүчин чадалтай байлаа. Ийнхүү Освенцим гурван том &quot;нүүртэй&quot; байсан юм.

=== Гуйвуулга, үнэн баримт ===

Освенцим &quot;үхлийн фабрик&quot; хүн ардыг үй олноор нь хөнөөх комбинат байсан нь түүхийн үнэн юм. Гэтэл үүнийг гуйвуулдаг, маргадаг хүмүүс одоо ч бий. Канадын Калгари хотын шарил хайлуулах том комбинатын дарга И.Лагас саяхан мэдэгдэхдээ, &quot;1944 оны зун Освенцимд өдөртө 10-20 мянган хүнийг шатааж байсан гэдэг нь боломжгүй зүйл&quot; гэжээ. Гэвч энэ бүхнийг няцаах эд мөрийн баримт, америкчуудын агаараас авсан гэрэл зураг, гэрчүүдийн мэдүүлэг бий.
Освенцимийн дарга байсан Р.Гесс 1946 оны дөрөвдүгээр сард Нюрнбергийн шүүх хурал дээр үнэнээ хүлээж ярьсан чухал баримт бичиг үлдсэн бөгөөд шорогийн хийн зууханд шүршүүр зоож хүмүүсийг бөөнөөр нь оруулан хорт хийгээр угаартуулан хөнөөдөг байжээ.
1947 оны зургаадугаар сарын 14-нд Освенцимийн музейг нээжээ. Зөвлөлтийн цэрэг шоронг чөлөөлөхөд 7000 орчим хоригдол байжээ. Үүнээс өмнө 58 мянган хоригдол эндээс гарсан байлаа. Тэрхүү 7000 хүн явж чадахгүй болтлоо турж эцэн, өвчинд баригдаж, дээд зэргээр талуулсан аж.
1945 оны хоёрдугаар сараас гитлерчүүдийн яргаллыг мөрдөн шалгах тусгай комисс ажиллаж, хорих лагерийг нэгд нэгэнгүй шалгаж аврагдсан хоригдлуудын өчиг мэдүүлгийг авч, германчууд ухрахдаа дэлбэлсэн шатаах зуух, хийн өрөөнүүдийг үзэж, баримт бичгүүдийг судалжээ. Ингээд уг комисс Освенцимийн гянданд нацистууд дөрвөн сая гаруй хүнийг хороосон гэдэг дүгнэлт гаргажээ. Гэхдээ уг тоог нарийн шалгасны эцэст түүхчид одоо Освенцимд 1,1-1,5 сая хүнийг &quot;нухсан&quot; гэж түүхийн үнэнийг тогтоосон юм. Эдний 90 хувь нь еврей үндэстэн байсан бөгөөд энэ онд Освенцимийн музейг 570 мянган хүнүзсэнээс 200 мянга нь польшууд, 60 мянга нь америкчууд байжээ.
 
Польшийн нутагт Освенцимээс өөр нацистын нэг ч хорих лагерь үлдээгүй бөгөөд германчууд Польшоос ухран гарахдаа Греблинку, Майдакек зэрэг аймшигт шоронгуудаа дэлбэлж устгаж амжсан байна. Освенцимийг бараг л нүд ирмэхийн зуур эзэлж чөлөөлөхдөө Зөвлөлтийн армийн мянгаад цэрэг амиа алдсан аж. Нацистууд Освенцимийг гурван давхар хамгаалалтад байлгасан учраас ийнхүү олон цэрэг амь үрэгджээ.
Германы СС-ийн хамгийн шилдэг анги нэгтгэл Освенцимийг давхар давхар хамгаалж байснаас гадна Зөвлөлтийн цэрэг байсан Сола гэдэг хоёр мөрнийг гатлах хэрэгтэй. Уг голуудын гүүрийг минажүүлсэн тул ус туулах хэрэгтэй болжээ. Бас Освенцимийн өргөст торны цаана олон мянган хоригдол байсан тул Освенцимийг агаараас бөмбөгдөх, хүнд их буугаар галлах боломжгүй учраас чөлөөлөгчид гардан байлдаанд орж, асар их хохирол амсч байж Освенцимийг эзэлж авчээ.

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Auschwitz concentration camp|Аушвицын БХЛ}}
* [http://www.holocaust-chronologie.de/startseite.html Холокостын хронологи]


[[Ангилал:Аушвицын БХЛ| ]]
[[Ангилал:Гуравдугаар Райхын бөөнөөр хорих лагерь]]
[[Ангилал:Гуравдугаар Райхын устгалын лагерь]]
[[Ангилал:1940 он]]
[[Ангилал:1941 он]]
[[Ангилал:1942 он]]
[[Ангилал:1943 он]]
[[Ангилал:1944 он]]
[[Ангилал:1945 он]]</text>
      <sha1>0h4xgldzfckdrv9a8roin990rra6ulo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төмөрийн улс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19373</id>
    <revision>
      <id>856394</id>
      <parentid>856175</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T03:20:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>856394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23522" sha1="jr8zz3wtna0m4ayevoq4ajuqmm3x4sg" xml:space="preserve">{{Short description|Central Asian Turco-Mongol empire (1370–1507)}}
{{Инфобокс түүхэн улс
| native_name            = {{lang|fa|{{Nastaliq|گورکانیان}}}}&lt;br /&gt;''Гүрканиян''
| national_motto         = &lt;br /&gt;[[Persian language|Persian]]:{{lang|fa|{{Nastaliq|راستى رستى}}}}&lt;br /&gt;''Rāstī rustī''&lt;br /&gt;&quot;In rectitude lies salvation&quot;
&quot;зөвт байдалд аврал оршдог&quot;
| conventional_long_name = Төмөрийн эзэнт гүрэн
| common_name            = Төмөрийн
| era                    = [[Дундад зууны сүүл үе]]
| status                 = [[Эмират]]
| government_type        = [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]]
| area_km2               = 
| year_start             = 1370
| date_start             = 
| year_end               = 1507
| event_pre              = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] [[Төмөрийн байлдан дагуулалт, довтолгоо|байлдан дагуулалтаа]] эхлүүлэв
| date_pre               = 1363
| event_start            = Төмөрийн эзэнт гүрэн байгуулагдав
| event1                 = Баруун зүгийн тэлэлт эхлэв
| date_event1            = 1380
| event2                 = [[Анкарагийн тулалдаан]]
| date_event2            = 7 сарын 20, 1402
| event3                 = [[Самарканд]]ын уналт
| date_event3            = 1505
| event_end              = [[Херат]]ын уналт
| event_post             = [[Их Могол Улс|Моголын эзэнт гүрэн байгуулагдав]]
| date_post              = 1526
| image_coat             = &lt;!-- DO NOT REPLACE this documented &quot;Three annulets&quot; symbol with false, conjectural or original research flags of the Timurids, such as this one: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/archive/6/6c/20230329042531%21Timurid.svg , which is falsely claimed to be from the Catalan Atlas. See paragraph &quot;Symbols of the state&quot; hereunder for details --&gt;Three annulets symbol of the Timurid Empire.png
| coa_size               = 100
| coat_alt               = Гурван цагираг сүлд
| symbol_type            = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн &quot;Гурван цагираг&quot; [[тамга]] тэмдэг.&lt;ref&gt;Coinage of Timur with &quot;Three annulets&quot; symbol (1393-1405): [[File:Coinage of Timur with 3 annulets symbol. Shaykh abu-Ishaq (Kazirun) mint. Undated, circa AH 795-807 AD 1393-1405.jpg|70px]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |last2=Blair |first2=Sheila S. |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art &amp; Architecture: Three-Volume Set |date=14 May 2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1 |page=426 |url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&amp;pg=PA426 |language=en| quote=&quot;Coinage issued by the Timurid dynasty (r. 1370-1506) comprised various silver coins and several coppers, most often anonymous, although some coppers struck in the name of Timur 1370–1405; here called amīr) have a tamghā of three annulets prominently on the reverse.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kadoi |first1=Yuka |title=On the Timurid flag |journal=Beiträge zur islamischen Kunst und Archäologie |date=2010 |volume=2 |pages=144, 149, 159 Fig.5 |url=https://www.academia.edu/17410816}}&lt;/ref&gt;
| flag_border            = no
| image_map              = Timurid Empire (greatest extent).svg
| image_map_caption      = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн үеийн газар нутаг
| image_map_size         = 300
| demonym                = 
| p1                     = Цагаадайн Улс
| p2                     = Суфи гүрэн
| p3                     = Жалайрын улс
| p4                     = Курт улс
| p5                     = Музаффарид
| p6                     = Сарбадар
| p7                     = Марашичууд
| p8                     = Афрасияб
| p9                     = Кара-Коюнлу
| p10                    = Гүржийн хаант улс
| s1                     = Бухарын хант улс
| s2                     = Сефевийн улс
| s3                     = Хивын ханлиг
| s4                     = Кара-Коюнлу
| s5                     = Ак-Коюнлу
| s6                     = Их Могол Улс
| s7                     = Гүржийн хаант улс
| capital                = {{plainlist|
*[[Самарканд]] (1370–1405)
*[[Херат]] (1405–1507)}}
| common_languages       = {{plainlist|
*[[Перс хэл]] (албан ёсны, шүүх, дээд утга зохиол, лингва франка, засаг захиргаа)&lt;ref&gt;
* Manz, Beatrice Forbes (1999). ''The Rise and Rule of Tamerlane''. [[Cambridge University Press]], p.109. {{ISBN|0-521-63384-2}}. {{google books|2xDm2DCPRKMC|Limited preview}}. [https://books.google.com/books?id=2xDm2DCPRKMC&amp;pg=PA109 p.109]. &quot;In almost all the territories which Temür incorporated into his realm Persian was the primary language of administration and literary culture. Thus the language of the settled '[[divan]]' was Persian.&quot;
* B.F. Manz, W.M. Thackston, D.J. Roxburgh, L. Golombek, L. Komaroff, R.E. Darley-Doran. &quot;Timurids&quot; [[Encyclopaedia of Islam]] [[Brill Publishers]] 2007; &quot;During the Timurid period, three languages, Persian, Turkish, and Arabic were in use. The major language of the period was Persian, the native language of the Tajik (Persian) component of society and the language of learning acquired by all literate and/or urban Turks. Persian served as the language of administration, history, belles lettres, and poetry.&quot;
* {{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/central-asia-v|title=CENTRAL ASIA v. In the Mongol and Timurid Periodse|author=Bertold Spuler|publisher=[[Encyclopaedia Iranica]]|access-date=2017-09-14}} &quot;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917&amp;nbsp;... Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible&amp;nbsp;...
* Robert Devereux (ed.) &quot;Muhakamat Al-Lughatain (Judgment of Two Languages)&quot; Mir 'Ali Shir Nawāi;  Leiden, [[E.J. Brill]] 1966: &quot;Nawa'i also employs the curious argument that most Turks also spoke Persian but only a few Persians ever achieved fluency in Turkic. It is difficult to understand why he was impressed by this phenomenon, since the most obvious explanation is that Turks found it necessary, or at least advisable, to learn Persian – it was, after all, the official state language – while Persians saw no reason to bother learning  which was, in their eyes, merely the uncivilized tongue of uncivilized nomadic tribesmen.
* David J. Roxburgh. ''The Persian Album, 1400–1600: From Dispersal to Collection''. Yale University Press, 2005. pg 130: &quot;Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama.&quot;&lt;/ref&gt;
*[[Цагаадайн хэл]] (угсаатны, утга зохиол)&lt;ref name=&quot;homelanguage&quot; /&gt;
* [[Араб хэл]] (шашин)&lt;ref name=&quot;EI - Manz2&quot; /&gt;}}
| religion               = ;{{nobold|Төрийн шашин}}
:{{hlist|[[Суннит Ислам]]}}
;{{nobold|Бусад шашин}}
:{{hlist|[[Арван хоёр шиизм]]|[[Исмаилизм]]|[[Зороастризм]]|[[Хиндү шашин|Хиндүизм]]|[[Хуруфизм]]|[[Дорнодын сүм|Несторианизм]]}}
| currency               = [[Танка (зоос)|Танка]]
| title_leader           = [[Төмөрийн династи|Эмир]]
| leader1                = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] (анхны)
| leader2                = [[Бади аз-Заман Мирза|Бади аз-Заман]] (сүүлчийн)
| year_leader1           = 1370–1405
| year_leader2           = 1506–1507
| stat_year1             = 1405 тоо.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=222 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=2016-09-14 |issn= 1076-156X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|at=p. 500|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|author-link=Rein Taagepera|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807}}&lt;/ref&gt;
| stat_area1             = 4,400,000
}}

[[Файл:Timurid Dynasty 821 - 873 (AH).png|thumb|250px|Төмөрийн эзэнт гүрэн хамгийн том нутагтай байх үеийн газрын зураг]]
'''Төмөрийн эзэнт гүрэн''' бол XIV-XVI зууны үед Мавереннахр, [[Иран]], [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказын]] бүс нутагт оршин тогтнож байсан улс юм. Энэ улсыг [[Монгол|Монголын]] [[Барулас]] овгийн эмир [[Доголон Төмөр|Төмөр]] байгуулжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний хаад нь [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] угсааны Сюрьгатмишь, Махмуд нар байв. Эдгээр хаадыг [[Доголон Төмөр]] өргөмжилсөн бөгөөд ямар ч эрх мэдэлгүй бэлгэ тэмдгийн шинжтэй хаад байсан юм. Улсын бүх эрхийг Төмөр атгах бөгөөд эмир цолтойгоор улсаа удирдаж байлаа. Доголон Төмөрийн нас барсны дараа Төмөрийн эзэнт гүрэн эзлэгдсэн орнуудын ард түмний бослого, дотоодын тэмцлээс болж задран бутарчээ. XVI зууны эхэн үед [[Алтан Орд|Алтан ордны улсаас]] нүүж ирсэн узбекүүд Төмөрийн угсааныхныг бут цохисноор Төмөрийн эзэнт гүрэн бүрмөсөн мөхсөн болой.

== Гарал үүсэл, угсаатны хамаарал ==
Төмөрийн эзэнт гүрний үүсэл нь [[Монгол үндэстэн|Монголын]] нүүдэлчин аймаг [[Барлас]]аас улбаатай бөгөөд тэд [[Чингис хаан]]ы армийн бүрэлдэхүүнд багтан тулалдаж явжээ.&lt;ref&gt;''&quot;Timur&quot;'', The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition, 2001-05 Columbia University Press, ([http://www.bartleby.com/65/ti/Timur.html LINK])&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Consolidation &amp; expansion of the Indo-Timurids&quot;, Encyclopedia Britannica, ([http://www.britannica.com/eb/article-26937/Islamic-world LINK])&lt;/ref&gt; Монголчууд Төв Азийг эзэлсний дараа Барлас аймгийнхан одоогийн [[Узбекистан]]д суурьшиж нутгийн [[түрэг]]үүдтэй холилдсон тул Төмөрийн үед барласууд зарим талаар түрэгжсэн байв. Түүнчлэн Цагадайн улсын баруун хэсгийн [[Ислам]]ын шашинд орсон түрэг, монгол угсаатнууд Исламын шашин дэлгэрэхээс өмнө Төв Азид ноёрхож байсан [[Персийн нийгэм|Персийн соёлын]] нөлөөнд орсон байжээ.&lt;ref name=&quot;Iranica2&quot;&gt;B. Spuler, &quot;Central Asia in the Mongol and Timurid periods&quot;, published in [[Encyclopædia Iranica]], Online Edition, 2006/7, ({{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v5_articles/central_asia/mongol_and_timurid_periods&amp;OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html|wayback=20090224083111|text=LINK|archiv-bot=2024-02-08 23:20:46 InternetArchiveBot}}): ''&quot;...&amp;nbsp;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917 [...] Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible ...&quot;''&lt;/ref&gt;. Персийн утга зохиол нь Төмөрийн эзэнт гүрний элит хэсгийнхнийг Перс-Исламын соёлд ороход нь нөлөөлж байв.&lt;ref&gt;David J. Roxburgh. The Persian Album, 1400-1600: From Dispersal to Collection. Yale University Press, 2005. pg 130: &quot;Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama&lt;/ref&gt;

Төмөрийн улсын ордны эмэгтэйчүүд монгол ёс заншилтай байсан ба Төмөр хааны үед албан хэрэгцээнд монгол, түрэг аль аль хэлийг ашигладаг, монгол бичгээр захиа бичин илгээдэг байв.&lt;ref name=&quot;Майдар&quot;&gt;Д.Майдар, &quot;Чингис хаан ба Монголын их гүрэн&quot; 1969&lt;/ref&gt; Мавереннахрын монголчууд өөр угсаатны ёс заншилд орон монгол соёлоо гээж эхэлсэн боловч бүрмөсөн уусаагүй байв. Дундад зууны монгол эрчүүд гэзэг тавьдаг заншилтай байсан ба Төмөр хаан хүүгээ шийтгэхдээ гэзгийг нь тайрсан нь хүүгээ монголд үнэнч бус байсан гэж үзэж байсныг нь илэрхийлж байжээ.&lt;ref name=&quot;Майдар&quot;/&gt; Төмөр хаан Чингис хааныг ихэд хүндлэн биширдэг байсан төдийгүй өөрийн бүх амьдрал, үйл хэргээ Чингисийн улсийн сүр хүчийг дахин сэргээн тогтоохын төлөө зориулжээ. Энэ нь саяхан байгуулагдаад бутарсан ИМУ-н сүр хүчийг хүмүүс хараахан мартаагүй мөн Төмөр өөрөө монголын барлас овгийн хүн байсантай холбоотой юм. Тэр Чингисийн зарлиг, ИМУ-н хууль цаазыг дээдлэн хүндэтгэж өөрийн улсад хэрэгжүүлж байв. Хожим Төмөрийн улсаас тасран байгуулагдсан  [[Их Могол Улс]]ад монгол ёс заншлаа даган мөрдөхөө больсон бол Төмөр хааны хувьд лалын шашинд орсон ч монгол ёс заншлаа даган мөрдөж монгол гарлаараа бахархдаг байв. Бутралын үеийн Монгол улс, Төмөрийн улс хоёр найрсаг харилцаатай байжээ. [[Өлзийтөмөр хаан|Буняшир]] хаан болохоосоо өмнө Төмөр хааны ордонд  байсан байдаг. Төмөрийн улсыг заримдаа монгол улс гэж бичсэн байдаг бол зарим тохиолдолд түрэг улс гэж бичсэн байдаг. [[Моголистан]], Төмөрийн зарим монголчуудыг 16-р зууны сүүл хүртэл монгол хэлээрээ ярьсан хэвээр байсан байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд таамагладаг.

Эрдэмтэд Төмөрийн улсыг монголчуудын эсвэл түрэгүүдийн улс гэсэн зөрүүтэй байр суурь баримталдаг. Төмөрийн улс хэдийгээр монгол гаралтай улс ч 14-р зууны дунд үед [[Баруун Цагаадайн улс]]ын монголчууд буюу Мавереннахр дахь монголчууд нилээд түрэгжсэн байсан учир зарим эрдэмтэд энэ улсыг түрэгүүдийн улсад хамааруулдаг байна.

== Байгуулагдсан нь ==
{{Гол|Доголон Төмөр}}
Төмөр [[Мавереннахр]] буюу Трансоксиан (одоогийн Узбекистан, [[Тажикистан]], [[Туркменистан]]ы ихэнх хэсэг) болон [[Хорасан]]ы (одоогийн [[Иран]], [[Афганистан]]) ихэнх хэсгийг 1363 оноос эхлэн бусад ноёдтой хүч хавсран ([[Самарканд]]ийг 1366 онд, [[Балх]]ийг 1369 онд) мэдэлдээ оруулж, 1370 он гэхэд захирагчаар нь өргөмжлөгджээ. Албан ёсоор бол Монголын [[Цагадайн улс]]ын нэрээр үйл ажиллагаа явуулж байсан Төмөр Мавереннахр, [[Хорезм]]ыг дагаар оруулж, 1380 онд баруун тийш аян дайн хийв. 1389 онд Картидуудыг [[Херат]]аас үлдэн хөөж, 1382 оноос [[Персийн эзэнт гүрэн|Персийн]] нутаг руу түрж эхэлжээ ([[Исфахан]]ыг 1387 онд эзэлж, 1393 онд [[Музаффарид]]уудыг [[Шираз]]аас зайлуулж, [[Жалайрид]]уудаас [[Багдад]]ыг авсан). 1394/95 онд тэр [[Алтан Орд]] руу довтолж, [[Кавказ]]ад өөрийн засаглалыг тогтоон, улмаар 1398 онд одоогийн Пакистан, Энэтхэгийн нутаг дахь [[Мултан]], [[Дипалпур]]ыг дагаар оруулжээ.

1400/01 онд [[Алеппо]], [[Дамаск]], зүүн [[Анатолиа]]г эзлэн авч, 1401 онд Багдадыг сүйтгэж, [[Анкарагийн тулалдаан|1402 онд Османуудаас Анкараг булаан авав]]. Тэр Самаркандыг гол нийслэлээ болгосон бөгөөд түүний аян дайнаар ойролцоогоор 17 сая хүн үрэгдсэн гэдэг.&lt;ref&gt;[http://users.erols.com/mwhite28/warstat0.htm#Timur Selected Death Tolls: Timur Lenk (1369–1405)]&lt;/ref&gt;

1506 онд Төмөрийн эзэнт гүрэн унасны дараа аавын талаасаа [[Доголон Төмөр|Төмөрийн]], эхийн талаасаа [[Чингис хаан]]ы удмын [[Бабур]] 1526 онд Афганистан, Энэтхэгт [[Их Монгол Улс|Моголын эзэнт гүрэн]]г байгуулсан түүхтэй. 17-р зуун гэхэд Моголын эзэнт гүрэн Энэтхэгийн ихэнх нутгийг хяналтдаа байлгаж байсан боловч 18-р зуунд хүч нь суларч Английн нөлөөнд орж эхэлжээ. 1857 онд [[II Бахадур Шах]] Энэтхэгийн бүх хүчийг нэгтгэж англичуудын эсрэг тулалдсан ч ялагдаж  [[Бирм]] рүү цөлөгдсөнөөр Энэтхэгийн хойг бүхэлдээ [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрн]]ий мэдэлд орж Их Могол Улс бүрмөсөн мөхжээ.

Төмөрийн эзэнт гүрний явуулсан дайн тулаануудын үр дүнд Персийн соёлын төв нь Самарканд, Херат болон хувирч, Төмөрийн эзэнт гүрний хүч чадлын билэг тэмдэг болон мандаж байв.&lt;ref name=&quot;Columbia&quot;&gt;{{cite encyclopedia | encyclopedia = The Columbia Encyclopedia | title = Timurids | url = http://www.bartleby.com/65/ti/Timurids.html | edition = Sixth | publisher = [[Columbia University]] | location = New York City |accessdate=2006-11-08}}&lt;/ref&gt;

== Соёл ==
Төмөрийн эзэнт гүрэн нь хэдийгээр Монголын&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;M.S. Asimov &amp; [[Clifford Edmund Bosworth|C. E. Bosworth]], ''History of Civilizations of Central Asia'', [[UNESCO]] Regional Office, 1998, ISBN 92-3-103467-7, p. 320: ''&quot;...&amp;nbsp;One of his followers was [...] Timur of the Barlas tribe. This Mongol tribe had settled [...] in the valley of Kashka Darya, intermingling with the Turkish population, adopting their religion (Islam) and gradually giving up its own nomadic ways, like a number of other Mongol tribes in Transoxania ...&quot;''&lt;/ref&gt; Барлас овгоос гаралтай ч Туркестан, Хорасанд төвлөрсөн, түрэг, [[Персийн соёл]]ын нөлөөнд орсон&lt;ref&gt;[[:en:Muhakamat al-Lughatayn|Muhakamat al-Lughatayn]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Iranica2 /&gt;&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;&gt;{{cite encyclopedia | last = Lehmann | first = F. | encyclopedia = [[Encyclopædia Iranica]] | title = Zaher ud-Din Babor&amp;nbsp;— Founder of Mughal empire | url = http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&amp;OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html | accessdate = 2006-11-07 | edition = Online | publisher = [[Columbia University]] Center for Iranian (Persian) Studies | location = New York City | pages = 320–323 | quote = &quot;...&amp;nbsp;''His origin, milieu, training, and culture were steeped in Persian culture and so Babor was largely responsible for the fostering of this culture by his descendants, the Mughals of India, and for the expansion of Persian cultural influence in the Indian subcontinent, with brilliant literary, artistic, and historiographical results'' ...&quot; }} {{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&amp;OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html |wayback=20071013213643 |text=Zaher ud-Din Babor — Founder of Mughal empire |archiv-bot=2026-05-15 03:20:53 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;, [[Ислам]]ын шашинтай улс байжээ. 

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

== Гадаад холбоос ==
*[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/596414/Timurid-dynasty#md-media-strip-tab-lists-content britannica.com]

[[Ангилал:Афганистаны түүх]]
[[Ангилал:Узбекистаны түүх]]
[[Ангилал:Төмөрийн улс| ]]
[[Ангилал:Исламын хант улс]]
[[Ангилал:Төв Азийн түүх]]
[[Ангилал:Перс]]
[[Ангилал:1370 он]]</text>
      <sha1>jr8zz3wtna0m4ayevoq4ajuqmm3x4sg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Форест Уитакер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19582</id>
    <revision>
      <id>856397</id>
      <parentid>856180</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T03:30:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>856397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12855" sha1="t0cd2tw4yyjjqsxs3lecd1c5ynvo5oj" xml:space="preserve">{{Инфобокс жүжигчин
| нэр                  = Форест Уитакер
| зураг                = Forest Whitaker.jpg
| зурагныхэмжээ        = 
| alt                  = 
| тайлбар              = Форест Уитакер, 2007 оны гуравдугаар сар.
| төрсөн нэр            = Форест Стивен Уитакер
| төрсөн огноо         = {{Birth date and age|mf=yes|1961|7|15}}
| төрсөн газар          = [[Лонгвью]], [[Техас]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]
| мэргэжил             = Жүжигчин, продюсер, найруулагч
| идэвхтэй жил         = 1982–одоо
| нөхөр                = ([[Жим Триплтон]] (1998-2001)&lt;br /&gt;Сэм Мендес (2003-одоо) (тусдаа амьдарч буй)
| дотнотүнш            = 
| website              = 
}}
'''Форест Стивен Уитакер''' ({{lang-en|Forest Steven Whitaker}}, ''1961 оны долоодугаар сарын 15-нд төрсөн'') нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] [[жүжиг]]чин, [[кино]] продюсер, найруулагч юм. [[Шувуу (1988 оны кино)|Шувуу]] киногоороо жүжигчиний гараагаа эхлүүлж&lt;ref name=&quot;Boston Globe&quot;&gt;[http://www.boston.com/ae/movies/articles/2006/10/01/in_general_he_rules/?page=1 &quot;In general, he rules.&quot;] ''[[The Boston Globe]]''. October 1, 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CBS&quot;&gt;[http://www.cbsnews.com/stories/2007/01/31/sunday/main2418981.shtml &quot;Forest Whitaker: The King Of The Oscars?&quot;] ''CBS News''. February 4, 2007.&lt;/ref&gt; байсан Уитакер [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] (2006) киноны [[Уганда]] улсын Ерөнхийлөгч, цэргийн эрхт генерал [[Иди Амин]]ы дүрээрээ 2007 оны [[Оскарын шагнал]], [[Алтан бөмбөрцөг]], [[Британийн Кино болон телевизийн урлагийн дээд шагнал|BAFTA]] болон [[Эммигийн шагнал]]ыг &quot;Шилдэг эрэгтэй дүрийн&quot; номинацаар тус тус хүртэж байв.

[[Оскарын шагнал|Оскарын]] &quot;Шилдэг эрэгтэй дүрийн&quot; шагналыг өмнө нь [[Африк-америк]] гаралтай жүжигчидээс [[Сидни Пуатье]], [[Дензел Вашингтон]] болон [[Жейми Фокс]] нар хүртэж байсан бол дараагийнх нь Уитакер юм.&lt;ref&gt;[http://www.abc.net.au/news/newsitems/200702/s1857461.htm &quot;Forest Whitaker wins Best Actor Oscar for Idi Amin role.&quot;] ''ABCNewsOnline''. February 26, 2007.&lt;/ref&gt;
== Намтар ==
Уитакер [[Техас]] мужийн [[Лонгвью]] хотод төрсөн&lt;ref name=&quot;Patterson&quot;&gt;Patterson, John. [http://www.guardian.co.uk/film/2002/apr/20/patterson.features &quot;The bigger picture.&quot;] ''[[The Guardian]]. dildo 20, 2002.&lt;/ref&gt; бөгөөд эцэг Форест Уитакер нь даатгалын компаний ажилтан, эх Лаура Фрэнсис багш хүн байсан бөгөөд Кен, Дэймон, Дэбора, Уитакер нарын хүүхдүүдээ боловсролтой хүмүүс болгохын тулд ихээхэн зүйлийг хийжээ.&lt;ref&gt;[http://www.filmreference.com/film/74/Forest-Whitaker.html &quot;Forest Whitaker Biography (1961–).&quot;] ''FilmReference.com''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IAS&quot;&gt;{{cite episode |title=Forest Whitaker |url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |series=Inside the Actors Studio |airdate=2006-12-11 |season=13 |number=1 }}&lt;/ref&gt;

Уитакер [[Помона]] хот дахь Калифорнийн Политехникийн дээд сургуулийг&lt;ref&gt;{{cite web| title=Cal Poly Pomona| url=http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| work=CSU Mentor| accessdate=2008-09-12| archive-date=2017-05-28| archive-url=https://web.archive.org/web/20170528104136/http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; дүүргээд Өмнөд Калифорнийн хөгжмийн сургуульд суралцаж дуурийн урлагийн тенороор төгсчээ. Дараа нь Лондоны жүжигчиний мэргэшил олгох сургалтад хамрагдсан гэдэг.

== Кино ертөнцөд хөл тавьсан нь ==
Форестийн кинонд тоглох гараа нь ихээхэн азтай эхэлсэн гэдэг. Онцолбол, «[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]]» кинонд 1982 онд [[Николас Кейж]], [[Поеэб Кэтис]] болон [[Шон Пенн]] нарын хожмоо алдаршсан жүжигчидтэй тоглож байв. Түүний дараа 1986 онд [[Мартин Скорсезе]]гийн найруулсан [[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] кинонд [[Том Круз]], [[Пол Ньюман]] нарын жүжигчидтэй тогложээ. 1987 онд жүжигчин [[Робин Уильямс]]ийн хамт [[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] кинонд тоглож байлаа. Форест 1988 онд хоёр кинонд тогложээ. Эхнийх нь [[Жан-Клод Ван Дамм]]ын хамт [[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] кинонд тоглосон бол [[Клинт Иствуд]]ийн найруулсан [[Шувуу (кино)|Шувуу]] кинонд алдарт хөгжимчин [[Чарльз Паркер]]ын дүрийг чадварлаг бүтээн&lt;ref name=&quot;Longino&quot;&gt;Longino, Bob. {{Webarchiv|url=http://www.accessatlanta.com/services/content/movies/stories/2006/10/12/1013MMwhitaker.html |wayback=20071013143511 |text=&quot;The power of Forest Whitaker.&quot; |archiv-bot=2023-09-26 20:18:32 InternetArchiveBot }} ''The Atlanta Journal-Constitution''. October 12, 2006.&lt;/ref&gt; [[Каннын Кино наадам]]д «Шилдэг эрэгтэй жүжигчиний» шагналыг хүртэж&lt;ref name=&quot;festival-cannes.com&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/316/year/1988.html |title=Festival de Cannes: Bird |accessdate=2009-07-25|work=festival-cannes.com}}&lt;/ref&gt;, [[Алтан бөмбөрцөг]]т нэр дэвшиж Холливудын замналаа эхлүүлсэн юм.

Уитакер Жима Жармуша найруулсан [[Сүнс нохой:Самурайн замнал]] кинонд бүлэг дээрэмчдийн гишүүн &quot;Сүнст нохой&quot; хочитын дүрд тогложээ.&quot;&lt;ref&gt;Scott, A.O. [http://www.nytimes.com/library/film/030300ghost-film-review.html &quot;'Ghost Dog': Passions of Emptiness in an Essay on Brutality.&quot;] ''[[New York Times]]''. March 3, 2000.&lt;/ref&gt;

Уитакер 2002 онд [[Түгшүүрт өрөө]], [[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] гэх аймшгийн төрлийн хоёр кинонд тогложээ.

2006 онд [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] кинонд [[Уганда]]гийн Ерөнхийлөгч асан дарангуйлагч [[Иди Амин]]ы дүрийг Уитакер бүтээж тухайн оныхоо бүхий л кино урлагийн томоохон бүхий л шагналыг хүртсэн билээ.&lt;ref name=&quot;PositiveKing&quot;&gt;{{cite news|last=Hirshon|first=Nicholas|work=[[New York Daily News]]|title=Reel Study of a Tyrant|url=http://www.nydailynews.com/archives/ny_local/2006/09/17/2006-09-17_reel_study__of_a_tyrant__ami.html|date=September 17, 2006|accessdate=January 14, 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SydneyKing&quot;&gt;{{cite news|last=Hall|first=Sandra|work=[[The Sydney Morning Herald]]|title=The Last King of Scotland|url=http://www.smh.com.au/news/film-reviews/the-last-king-of-scotland/2007/02/02/1169919520376.html|date=February 2, 2007|accessdate=January 14, 2010}}&lt;/ref&gt;

== Кино бүтээлүүд ==
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot; align=&quot;center&quot;
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background: LightSteelBlue;&quot; | Жүжигчин
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot; align=&quot;center&quot;
! Он
! Монгол хэлээр
! Англи хэлээр
! Бүтээсэн дүр
|-
|[[1982]]
|[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]]
|Fast Times at Ridgemont High
|Чарльз Жефферсон
|-
|rowspan=3|[[1986]]
|[[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]]
|The Color of Money
|Амос
|-
|[[Хойд ба Өмнөд 2]]
|North and South, Book II
|Каффи
|-
|[[Цэргийн салаа (кино)|Цэргийн салаа]]
|Platoon
|Үлэмж биет Харольд
|-
|[[1987]]
|[[Өглөөний мэнд, Вьетнам]]
|Good Morning, Vietnam
|Эдвард Гэрлик
|-
|rowspan=2|[[1988]]
|[[Шувуу (кино)|Шувуу]]
|Bird
|[[Чарльз Паркер]]
|-
|[[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]]
|Bloodsport
|Роулинс
|-
|[[1990]]
|[[Ширэнгэн ой (кино)|Ширэнгэн ой]]
|Downtown
|Деннис Куррен
|-
|rowspan=2|[[1991]]
|
|Diary of a Hitman
|Деккер
|-
|
|A Rage in Harlem
|Жексон
|-
|rowspan=2|[[1992]]
|
|The Crying Game
|Жоди
|-
|
|Last Light
|Фред Уитмор
|-
|[[1993]]
|
|Body Snatchers
|хошууч Коллинз
|-
|rowspan=3|[[1994]]
|
|Blown Away
|Энтони Франклин
|-
|
|Prкt-а-Porter
|Си Бьянко
|-
|
|The Enemy Within
|хурандаа Маккензи Кейси
|-
|rowspan=2|[[1995]]
|
|Species
|Дэн Смитсон
|-
|
|Smoke
|Сайрус Кол
|-
|[[1996]]
|
|Phenomenon
|Нэйт Поуп
|-
|[[1999]]
|[[Сүнст нохой: Самурайн замнал (кино)|Сүнст нохой: Самурайн замнал]]
|Ghost Dog: The Way of the Samurai
|Сүнст нохой
|-
|[[2000]]
|
|Battlefield Earth
|Кер
|-
|rowspan=2|[[2002]]
|[[Түгшүүрт өрөө (кино)|Түгшүүрт өрөө]]
|Panic Room
|Бёрнхэм
|-
|[[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]]
|Phone Booth
|ахмад Эд Рейми
|-
|rowspan=3|[[2005]]
|
|A Little Trip to Heaven
|Эбе Холт
|-
|
|American Gun
|Картер
|-
|
|Mary
|Тэд Янгер
|-
|rowspan=2|[[2006]]
|[[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]]
|The Last King of Scotland
|[[Иди Амин]]
|-
|
|The Marsh
|Жеффри Хант
|-
|rowspan=2|[[2007]]
|
|The Air I Breathe
|
|-
|
|The Great Debaters
|Доктор Жеймс Фармер
|-
|rowspan=2|[[2008]]
|
|Vantage Point
|Ховард Льюис
|-
|
|Street Kings
|Ахмад Жек Уандер
|-
|[[2009]]
|
|Powder Blue
|Чарли
|-
|[[2010]]
|
|''Repo Men''
|Жейк
|-
|[[2010]]
|
|''The Experiment''
|Бэррис
|}

== Эшлэл ==

{{Reflist
| colwidth = 30em
| refs =
}}

== Холбоос ==
* {{Commonscat|Forest Whitaker|Форест Уитакер}}
* [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker|24x24px]] &lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20151030154156/https://mn.wikipedia.org/wiki/Biligt/%D0%9D%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80:%D0%91%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B4_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4 Wikiquote] ([[Англи хэл|en]])&lt;/span&gt; — &lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker?uselang=mn '''Форест Уитакер''']&lt;/span&gt;
* {{imdb|0001845}}
* {{tvtome person|61686}}
* [https://web.archive.org/web/20090412181131/http://www.candlesforrwanda.org/view/28/forest-whitaker.html Forest Whitaker lighting a candle for Rwanda]

{{DEFAULTSORT:Уитакер, Форест}}
[[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]]
[[Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч]]
[[Ангилал:Киноны продюсер]]
[[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]]
[[Ангилал:БАФТА шагналтан]]
[[Ангилал:Оскарын шагналтан]]
[[Ангилал:Эмми шагналтан]]
[[Ангилал:Техасын хүн]]
[[Ангилал:Америкчууд]]
[[Ангилал:1961 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>t0cd2tw4yyjjqsxs3lecd1c5ynvo5oj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Валенсиа (хөлбөмбөгийн баг)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21400</id>
    <revision>
      <id>856383</id>
      <parentid>814415</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T00:26:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>856383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6937" sha1="qfwl2p86ftudyxokelaf1l6mdjrasdp" xml:space="preserve">{{Инфобокс Хөлбөмбөгийн клуб
| clubname = Валенсиа
| current  = 2010-11 оны Ла Лиг
| image    =
| fullname = Хөлбөмбөгийн Валенсиа Баг
| nickname = ''[[Че (Испани)|Los Che]]''&lt;br&gt;''Els taronja (Улбар шарууд)&lt;br&gt;'' ''Valencianistas''
| founded  = 1919 оны 3 сарын 18
| ground   = [[Месталья цэнгэлдэх хүрээлэн|Месталья]]
| capacity = 55,000
| chairman = [[Питер Лим]]
| manager  = [[Воро (хөлбөмбөгчин)|Воро]] 
| league   = [[Ла Лига]]
| season   = [[2018-19 оны Ла Лиг|2018-19]]
| position = Ла Лига, 4-р байр
| homepage = http://www.valenciacf.com/
| pattern_la1 = _valencia2425h
| pattern_b1 = _valencia2425h
| pattern_ra1 = _valencia2425h
| pattern_sh1 = _valencia2425h
| pattern_so1 = 
| leftarm1 = FFFFFF
| body1 = FFFFFF
| rightarm1 = FFFFFF
| shorts1 = 000000
| socks1 = 000000
| pattern_la2 = _valencia2425h
| pattern_b2 = _valencia2425a
| pattern_ra2 = _valencia2425h
| pattern_sh2 = _valencia2425h
| pattern_so2 = 
| leftarm2 = 000000
| body2 = 000000
| rightarm2 = 000000
| shorts2 = 000000
| socks2 = 000000
| pattern_la3 = _valencia2425t
| pattern_b3 = _valencia2425t
| pattern_ra3 = _valencia2425t
| pattern_sh3 = _valencia2425t
| pattern_so3 = 
| leftarm3 = FC8228
| body3 = FC8228
| rightarm3 = FC8228
| shorts3 = 47785A
| socks3 = 47785A
}}
'''Валенсиа Хөлбөмбөгийн Баг''' ({{lang-ca|València Club de Futbol}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.valenciacf.com/va/ElClub/ClubHistoria.html |title=Valencia CF history in valencian (named València CF in article) |access-date=2011-02-23 |archive-date=2011-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111127091803/http://www.valenciacf.com/va/ElClub/ClubHistoria.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; буюу '''Валенсиа''') нь [[Испани]]йн [[Валенси]] хотод байрладаг мэргэжлийн [[хөлбөмбөгийн баг]] юм. [[Ла Лига]]д тоглодог тус баг нь [[Испанийн хөлбөмбөг]] болон [[Европ]]т хамгийн өндөр амжилтад хүрсэн багуудын нэг билээ. Тэд 6 удаа Ла Лигагийн аварга болж, 7 удаа [[Копа дель Рей]] цомыг хүртэж, [[УЕФА-гийн цом]]ын хуучин хувилбар болох [[Фэйрс цом]]д 2 удаа түрүүлснээс гадна [[УЕФА-гийн цом]], [[УЕФА Цомтой багуудын цом]]ыг тус бүр 1 удаа, [[УЕФА Супер цом]]ыг 2 удаа хүртэж байв. Мөн [[УЕФА Аваргуудын Лиг]]ийн шигшээ тоглолтод 2 дараалан шалгарсан амжилтыг үзүүлэхдээ эхний удаад нь буюу 2000 онд Ла Лигагийн өрсөлдөгч [[Реал Мадрид]]ад хожигдсон бол 2001 онд Германы [[Бавари Мюнхен]] багтай 1-1 харьцаатай тэнцээд, торгуулийн цохилтоор ялагдаж байжээ. Валенсиа нь [[Европ]]ын хөлбөмбөгийн тэргүүлэх багуудын [[G-14]] бүлгийн гишүүн юм. Валенсиа баг Европын томоохон цомын тэмцээнүүдийн шувтаргад нийт 7 удаа шалгарч, үүнээс дөрөвт нь түрүүлж байжээ.

Ла Лигагийн бүх цаг үеийн түүхэнд үзүүлсэн амжилтаараа Валенсиа баг [[Реал Мадрид]], [[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона]] багуудын дараа гуравт бичигддэг. Европын цомын тэмцээнүүдэд үзүүлсэн амжилт нь ч дээрх хоёр багийн дараа орох бөгөөд Испанийн багуудаас уг гурван баг л тивийнхээ цомыг 5 болон түүнээс дээш удаа хүртэж байв&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://en.uefa.com/footballeurope/club=52268/competition=14/index.html |title=Football Europe: Valencia CF |access-date=2011-02-23 |archive-date=2009-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091212075403/http://en.uefa.com/footballeurope/club=52268/competition=14/index.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Валенсиа баг 1919 онд байгуулагдаж, 1923 оноос хойш 55,000 суудалтай [[Месталья цэнгэлдэх хүрээлэн]]д тоглолтоо хийж байна. 2011 онд 75,000 үзэгчийн суудалтай [[Ноу Месталья]] хэмээх шинэ цэнгэлдэх хүрээлэн нь хотын баруун хойд хэсэгт ашиглалтад орно. Валенсиа баг нь өөрийн хотын бас нэгэн баг болох [[Леванте (хөлбөмбөгийн баг)|Леванте]], мөн [[Валенсиа Коммюнити]] бүст орших [[Эркулес (хөлбөмбөгийн баг)|Эркулес]], [[Вильярреал (хөлбөмбөгийн баг)|Вильярреал]] багуудтай олон жилийн турш өрсөлдөж иржээ.

Валенсиа нь хөгжөөн дэмжигчдийнхээ тоогоор Испанийн хөлбөмбөгийн багууд дунд мөн л [[Реал Мадрид]], [[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона]] багуудын дараа ордог&lt;ref&gt;[http://www.cis.es/cis/export/sites/default/-Archivos/Marginales/2700_2719/2705/Es2705mar_A.pdf Sociological Investigation Center – CIS, May barometers] {{es icon}}&lt;/ref&gt;. Бүртгэлтэй дэмжигчдийн тоогоороо дэлхийд томоохонд тооцогдох тус багийн улирлын тоглолтыг үзэх эрхийг 50,000 гаруй хүн худалдаж авсан байдаг бөгөөд шинэ цэнгэлдэх хүрээлэн ашиглалтад орох үед уг эрхийг худалдаж авахаар 20,000 гаруй хүн аль хэдийн захиалгаа өгөөд буй аж.

==Эшлэл==
{{Reflist}}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Valencia CF}}
* [https://web.archive.org/web/20090412041206/http://www.valenciacf.com/ Албан ёсны вэбсайт] {{es}} {{ca}} {{en}} {{ja}}
* [https://web.archive.org/web/20080711084627/http://www.futuromestalla.com/ Шинэ цэнгэлдэх хүрээлэн]

[[Ангилал:Валенсиа ХК| ]]
[[Ангилал:Валенсийн нийгэмлэгийн хөлбөмбөгийн клуб]]
[[Ангилал:Валенсийн байгууллага]]
[[Ангилал:1919 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>qfwl2p86ftudyxokelaf1l6mdjrasdp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гэрэл зураг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22326</id>
    <revision>
      <id>856384</id>
      <parentid>856111</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T00:40:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>856384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24545" sha1="5pyj00q6814qpoxzn4g7h56x53rq6j2" xml:space="preserve">[[Файл:Large format camera lens.jpg|thumb|right|Том форматтай камерын линз.]]
'''Гэрэл зураг-'''гэрэл зургийн хальс эсвэл электрон зураг-мэдрэгч зэрэг [[цацаргалт]] мэдрэмтгий зүйлс дээрх цацаргалтыг буулгаж авах замаар зураг үүсгэх практик, шинжлэх ухаан бөгөөд урлаг юм. Линз нь ямар нэг обьектоос ялгарах эсвэл тухайн обьект дээр тусаад хугарсан гэрлийн цацрагийн фокусыг тааруулан, камерын дотор байрлах гэрэл мэдрэмтгий гадарга дээр бодит дүрс болгон буулгахад ашиглагддаг. Улмаар электрон дүрс мэдрэгч нь дүрсийг пикселийн (нягтрал) нарийвчлалаар буулган, боловсруулж дижитал файл хэлбэрээр хадгалдаг. Зураг, видео хэлбэрээр хадгалагдсан дижитал файлыг зургийн аппаратнаас шууд үзэх, компьютер лүү хуулах, дэлгэцээр харуулах буюу студид угааж, принтерээр хэвлэн ашиглаж болдог. Гэрэл зургийг шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэл, бизнест өргөнөөр ашиглахын зэрэгцээ урлаг, уран бүтээл, харилцаа холбооны зорилгоор түгээмэл ашигладаг.

Гэрэл зургийн ач холбогдол бол түүхэн баримт болдог гол онцлогтой юм.

== Үгийн гарал зүй ==
Фотограф гэдэг үг нь Грекийн  φωτός (''phōtos'') буюу гэрэл&lt;ref&gt;[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dfa%2Fos φάος], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus&lt;/ref&gt; болон γραφή (''graphé'')  буюу зураг&lt;ref&gt;[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dgrafh%2F γραφή], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus&lt;/ref&gt; гэсэн хоёр үгний нийлбэр юм.&lt;ref&gt;Harper, Douglas. [http://www.etymonline.com/index.php?term=photograph &quot;photograph&quot;]. ''[[Online Etymology Dictionary]]''.&lt;/ref&gt;

== Түүх ==
=== Анхны технологи ===
[[File:Camera obscura box.jpg|thumb|Зураг зурахад ашиглагддаг хайрцган аппарат]]
Гэрэл зураг нь хэд хэдэн технологийн нийлбэр юм. Анхны гэрэл зураг гарахаас өмнө Хятадын философич Мо Ди болон Грекийн математикч [[Аристотель]], [[Евклид]] нар МЭӨ 4, 5-р зуунд хайрганы нүхээр гэрэл тусган зураг зурах камерны талаар дүрсэлсэн байдаг.&lt;ref&gt;Campbell, Jan (2005) ''[http://books.google.com/books?id=lOEqvkmSxhsC&amp;pg=PA114 Film and cinema spectatorship: melodrama and mimesis]''. Polity. p. 114. [[:en:Special:BookSources/074562930X|ISBN 0-7456-2930-X]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.com/?id=MTXdplfiz-cC&amp;pg=PA20&lt;/ref&gt; Хүн төрөлхтний хөгжил дэвшлийн гайхамшгийн нэг болох гэрэл зургийн түүх эртний Арабын физикч, математикч, эмч, филисофич [[Ибн-Аль-Хайсам|Ибн-Аль-Хайсамын]] нэртэй салшгүй холбоотой. Дундад зууны Европт Альхазен хэмээн алдаршсан тэрээр 965 онд төрж 1039 онд өөд болсон ба тухайн үеийнхээ хамгийн өндөр боловсролыг эзэмшиж, гэрэл, гэрлийн туяаны тухай тодорхой бүх л мэдэгдэхүүнийг тусгасан оптикийн тухай шинжлэх ухааны өгүүллээ бичжээ. Тэр үед гэрэл зургийн талаар ямар ч ойлголт байхгүй байсан боловч чухам энэ эрдэмтэн гэрэл зургийн аппарат маягийн зүйл хийсэн нь өнөөгийн бидний сонирхлыг ихэд татдаг. Үүний тулд тэрээр жирийн 1 хайрцаг авч 1 талд нь цоолж нүх гаргаад түүнийхээ өмнө хэд хэдэн лаа асаажээ. Нүхний эсрэг талд цулгай дэлгэц буюу самбар байрлуулахад уг дэлгэц буюу самбар дээр лаануудын доош харсан дүрс гардаг болохыг нээжээ. Ийнхүү Ибн-Аль-Хайсам 200 жилийн дараа харанхуй каамер хэмээх нэр хүртсэн зүйлийг нээсэн хийгээд энэ нь түүний хийдэг ердийн туршилтуудын 1 байсан тул өөрийн нээлтэндээ төдийлөн ач холбогдол өгөлгүй орхисон бөгөөд Европ тив үүнийг 200 жилийн дараа олж мэджээ.

=== Дундад зуун&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;http://jagaa.blogmn.net/21813/gerel-zurgiin-tuuhees.html&lt;/ref&gt; ===
1519 онд алдарт [[Леонардо да Винчи]] харанхуй камерийг шинжлэх ухааны ажиглалт хийхэд чухал төхөөрөмж гэж нэрлэсэн тэмдэглэл бичжээ. 1544 онд [[Нидерланд|Нидерландын]] математикч Хээма Фрийзиус түүний тусламжтайгаар нарны хиртэлтэнд анх ажиглалт хийж байсан түүхтэй. 16-р зууны дунд үед Италийн иргэн Жамбаттиссаделла Поорте харанхуй камерийн нүхэнд линз суулгах санаа төрсөн бөгөөд ингэснээр дүрсний чанарыг эрс сайжруулж, улам боловсронгуй болсон тул тэр дорхноо л аялагчид, зураачдын байнгын дагуул болжээ. Цаасан дээр гарсан оптик дүрсийг тэд үзэг харандаагаар дагуулан тодруулдаг байв. Шинжлэх ухааны лабораторит энэ нь өнөөдрийн гэрэл зургийн аппарат буюу туршлагыг бүртгэгч дуран байлаа. 

Астрономич Иохами Кээплэр суурин дээрээ эргэж, тал бүр тийш харах боломжтой, салхин тээрэмний хэмжээтэй харанхуй камерийг зохион бүтээв. Оросын эрдэмтэн [[Михаил Васильевич Ломоносов|Михаил Ломоносов]] лаборантууддаа, машинуудыг зурахад харанхуй камерийг байнга ашиглах шаардлага тавьдаг байв. Германы эрдэмтэн, физикч Крийстоф Шлайнэр харанхуй камерыг нар руу чиглүүлэв. Түүний дуран Кээплэрийн зөвлөснөөр 2 хэсэг цуглуулагч линзээс бүрдэж байснаараа [[Галилео Галилей|Галилео Галилейн]] дурангаас ялгарч байсан бөгөөд алсад буй зүйлүүдийн бодит дүрсийг дамжуулах боломжийг хангасан байна. Эрдэмтэд энэ камерийн тусламжтайгаар Галилейн нээсэн толбоноос гадна, гадаргуу дээр гарсан хаягдлууд тод ажиглагдаж буйг тогтоожээ. 

Үүнээс дахин 2 зууны дараа Францын одон орон судлаач, физикч [[Доминик Франсуа Жан Араго]] тэднийг дахин нээж “протуберац” ([[Герман хэл|герман]]. ''Protuberanzen'', лат. ''protubero'') хэмээн нэрлэжээ. Энэ үед эрдэмтэд бийр хэрэглэлгүй, зөвхөн гэрлээр зурах боломжийг шургуу судалж байлаа. Өөрөөр хэлбэл, дурангийн цуглуулж өгсөн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох хэрэгтэй байв. Харанхуй камерийг гэрэл зургийн аппарат болгон хувиргах шаардлагатай байлаа. 

=== 19-р зуун&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ===
19-р зууны хамгийн гайхамшигтай бөгөөд ач холбогдолтой нээлтүүдийн нэг болох гэрэл зургийг Нийсэфор Ньепс (1765-1833) анхны харанхуй камерийг хийсэн. Тэр гэрлийн тусламжтайгаар сийлбэр хэвлэх хэв хийхийг мөрөөдөж, чулуун бараар хэвлэх аргатай нилээд нарийн танилцаж өөрийнхээ хийж буй зүйлээ гелиографи гэж нэрлэжээ.

Мөн 1822 онд Парисын Маре гудамжинд Луи Жак Дагэр ([[Франц хэл|франц]]. ''Louis Jacques Mandé Daguerre'', 1787 —1851) “Диорама” хэмээх үзвэрийн газраа нээжээ. Тэрээр зургууд нь солигддог үзмэр хийсэн байна. Нимгэн, хагас тунгалаг даавуун дээр зурсан зургуудыг бүгдийг нь зэрэгцүүлэн сараалжуудаас зүүж байрлуулаад араас нь ээлжлэн гэрэлтүүлдэг байжээ. Үзэгчид гэгээн цагаан өдөр гэнэт шөнө болж хөгжмийн аялгуунд гоёмсог зураг харж байгаагаа гайхаж, шагшран магтаж байхад Дагэрт гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох санаа эргэлдсээр байв. Тэрээр тухайн үеийн бусад зураачдын адил харанхуй камер ашиглан зурдаг байсан бөгөөд оптикийг ч муугүй мэддэг байв. Ж.Дагэр францын зохион бүтээгч [[Жозеф Ньепс|Жозеф Нийсэфор Ньепс]] ([[Франц хэл|франц]]. ''Joseph Nicéphore Niépce''; 1765 —1833) тухай сонсоод түүнд захидал бичиж 1827 онд танилцаад 1829 онд хамтран ажиллаж, шинэчлэл хийхээр “Ноён Ньепсийн нээж ноён Дагэрийн боловсронгуй болгосон гелиографи” гэдэг нэртэй гэрээ байгуулжээ.

Дагэр Ньепсийн олж харж чадаагүй хэв-барнаас хуулбарлах, байгаа байдлаар нь зураг авах 2-ын ялгааг ойлгож хөрөг зураг нь өнгөнүүдийн хувьд зөв, тод дамжуулахыг хамгаас илүү шаарддаг учир зураг авах хугацаа 5 хоромоос хэтрэх ёсгүй хэмээн үзэж йодоор боловсруулсан мөнгөөр бүрхсэн ялтас ашиглахыг санал болгожээ. Йодот мөнгө ашигласнаар орчин үеийн гэрэл зургийн аргад тун дөхөж ирсэн хэдий ч бүр 1818 онд Английн астрономч Жон Хээршэл йодот мөнгөний харлах процессыг тиосульфит зогсоодог болохыг нээснийг тэд мэдэж чадаагүй юм.

Ньепсийг нас барсны дараа Даагэр йодот мөнгөөр богино хугацаанд позитив дүрс гаргаж бэхжүүлэх аргыг олж даагэреотип хэмээн нэрлэжээ. Энэ арга нь Ньепсийнхээс огт өөр арга байсан ч хамтын ажиллагааны гэрээ хүчин төгөлдөр хэвээр байсан тул дундынх болжээ. Даагэрийн нээсэн энэ арга маш энгийн бөгөөд түгээмэл байсан тул тэр дороо л нийтэд хүртээл болсон байна. Өөрийн дүрс-Даагэреотипийг харахыг хүсэгчид маш олон байсан ба тэдний хэрэгцээний хирээр харанхуй каамер, химийн бодисууд, дуран, мөнгөжүүлсэн ялтсуудыг үйлдвэрлэж эхлэв.Мөнгөн усны уураар дүрс тодруулах болон тиосульфитаар бэхжүүлэх аргыг ч Даагэр /Жооно Хээршэлийн нээснийг мэдэлгүйгээр/ нээжээ. Гэвч энэ бүгдийг Даагэр өөрөө санаачилсангүй, зөвхөн Ньепсийн санааг үргэлжлүүлж байж олж нээжээ.

Гелиограф анх гарснаас хойш 13 жилийн дараа буюу 1839 оны 1-р сард Парисын ШУА-ийн хурал дээр нэрт эрдэмтэн, улс төрийн зүтгэлтэн Доминик-Франсуа Араго анх Луи Дагэр, Нийсэфор Ньепс нар хавтгай метал гадаргуу дээр объектуудын гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэн авах боломжийг нээснийг илтгэжээ. Энэ үед Английн эрдэмтэн [[Уильям Тальбот|Уильям Фокс Тальбот]] ([[Англи хэл|англи]]. ''William Henry Fox Talbot''; 1800 —1877) харанхуй камер ашиглан дүрс буулгах процессыг сонирхож 1835 онд буюу ажиллаж эхэлснээсээ хойш 2 жилийн дараа, өөрийн байшин болон Лакокийн сүмийн зургийг авч чаджээ. Эдгээр зургийг 2 цагийн хугацаатай барил өгч авсан хэдий ч анхны, жинхэнэ гэрэл зургийн  негативууд /энэ нэрийг Таальбот өгчээ/ байжээ. Гэвч Тальбот туршилтаа төдхөн орхисон байна.

1839 оны 1-р сарын сүүлчээр Уильям Тальбот Лондоны Эзэн хааны нийгэмлэгийн хурал дээр өөрийн нээсэн калотайпийн аргын тухай илтгэл тавьж гэрэл зургийг боловсронгуй болгох талаар ажиллаж эхэлсэн байна. Ингээд хэдхэн сарын дараа азот хүчлийн мөнгө бүхий хальсан дээр авдаг болсноор дүрсийг ердөө л 3 хоромд буулгах боломжтой болжээ. Таальбот өөрийн аргаа шууд гаргаж тавьсан бол дагэреотипийг гаргалгүйгээр мөхөөж чадах байсан ба нэгэнт их хүч хөрөнгө зарж бүтээсэн Даагэротипийг 10 жилийн дараа калотайп шахан гаргажээ. Хожим нь энэ арга эхлээд хуурай, дараа нь нойтон желатин ялтсуудад шахагдан өөрчлөгдсөн билээ. Ийнхүү хүн төрөлхтний олон чухал нээлтийн нэг болох гэрэл зураг урлагийн болон аж үйлдвэрийн шинэ салбар болон үүсэж хөгсөн байна. Хожим бромт мөнгө, хлорт мөнгө, йодот мөнгө зэрэг бодисуудаар гэрэл мэдрүүлэн, метол, эсвэл гидрохиноноор тодруулаад тиосульфат натригаар зогсоож төрөл бүрийн гадаргууд буулгадаг болсныг өнөөгийн бид хэрэглэж байна.  

Шинжлэх ухаан техникийн дэвшлийн эрин - өнөө үед тоон програмт зураг үүсэн хөгжиж байгаа нь зарим талаараа гэрэл зургийн ач холбогдлыг бууруулсан нь гэмт хэрэгтэн этгээдүүдийн бүртгэлээр ХIХ зууны сүүл үед баруун Европыг дагуулан шуугиулж байсан Бертильонаж буюу антропометрийн хэмжил зүйн арга ХХ зууны эхэнд дактилоскопихэмээх гарын мөрний ухаанд зайгаа тавин өгсөнтэй төстэй ч бодит байдлыг дүрслэх чадал, засвар хийх, хуурамчаар үйлдсэнийг тогтоох боломж өндрөөрөө урлаг, криминалистик зэрэг салбарт үнэлж баршгүй хэвээрээ байна.

=== Хар цагаан зураг ===
Бүх гэрэл зураг эхэндээ зөвхөн хар, цагаан өнгөтэй. Хар, цагаан зураг нь саарал болон цэнхэр, бор шаргал туяатай гардаг байсан. Одоо хэр нь камераар хар, цагаан зураг дарж болохоос гадна зөвхөн хар, цагаан зураг дардаг камер ч байдаг. Мөн зураг засварлах програмуудад хар, цагаан болгох үйлдлүүд байдаг. 

=== Өнгөт зураг ===
1903 онд авсан өнгөт зураг байдаг. Тухайн үед тусгай төхөөрөмж ашиглан, маш удаан хугацааны туршид зургийг бүтээж, хэвлэдэг байсан. Өнгөтөөр зураг авах боломжийг 1840 оны үеэс судалж эхэлсэн. Эхэн үед өнгөт зураг гэрэлд цохигдох, их хугацаа шаардах гэх мэт сул талтай байсан. 1855 онд физикч [[Жеймс Клерк Максвелл]] ([[Англи хэл|англи]]. ''James Clerk Maxwell''; 1831—1879)  гурван үндсэн өнгийг тусгаарлах зарчмын талаар судалгаа гаргасан бөгөөд '''''1861''''' онд энэ зарчмын дагуу анхны өнгөт зургийг авсан. Максвелл улаан, ногоон, цэнхэр шүүлтүүр ашиглан 3 ширхэг хар, цагаан зураг авч, дараа нь нийлүүлэх замаар өнгөт зураг гаргаж авах санаа гаргажээ. 1860-аад оны сүүлээр Луйс Дукос ду Хаурон өнгөт зураг хэвлэх аргийг нээсэн. 

Улмаар хальс хийж зураг дарах камер бүтээгдэх болж 1935 он гэхэд Кодак өнгөт хальсыг нэвтрүүлсэн. Үүнтэй төстэй  &quot;''Agfacolor Neu&quot;'' хальсыг Agfa компани 1936 онд бүтээжээ. 1963 онд Поларойд компани зураг дарсны дараа 1-2 минутын дотор хэвлэн гаргах камер гаргасан байна. 1995-2005 оны хооронд дижитал камер хэрэглээнд хүчтэй нэвтрэх болсон. 

=== Дижитал гэрэл зураг  ===
1981 онд Японы [[Sony|&quot;Sony&quot;]] компани энгийн хүмүүс ашиглаж болох анхны хагас дижитал камерыг худалдаанд гаргасан. Мавика хэмээх энэхүү камер нь дүрсийг дискэнд хадгалдаг байсан бөгөөд дискэн дээр хадгалагдсан дүрсийг дэлгэцээр харах боломжтой байсан. 1991 онд Кодак анхны дижитал камер болох DCS 100-г гаргасан. Энэ камер өндөр үнэтэй байсан хэдий ч сэтгүүлч, мэргэжлийн гэрэл зурагчид өргөнөөр ашиглаж эхэлсэн байна. 

Дижитал камер нь электрон дүрс мэдрэгч ашиглан дүрсийг электрон дата болгон хадгалдаг бөгөөд өмнөх үеийн камеруудаас ялгаатай нь зураг угаах гэх мэт химийн процесс ашигладаггүй юм. Дижитал зургийг төрөл бүрийн янзалж, өөрчлөх боломжтой. Өнөөдөр дэлхий даяар дижитал камер болон ухаалаг гар утас ашиглан зураг авах болсон билээ. 

=== Нийлэг гэрэл зураг ===
Нийлэг гэрэл зураг нь компьютер орчинд авах зураг бөгөөд зураг авалт нь бодитоор зураг авч байгаа мэт загварчлагдсан байдаг. Дижитал ертөнцөд дижитал зураг авалт хийх нь бодит ертөнцөд зураг авах хэмжээ, хязгаарыг давах боломжийг бий болгосон.&lt;ref&gt;{{cite conference|url = http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html|title = Synthesis photography and architecture|last1 = Paux|first1 = Marc-Olivier|date = 1 February 2011|conference = [[Imagina]]|location = Monaco}}&lt;/ref&gt;

== Камерны түүхэн хөгжил ==
&lt;!-- Images showing cameras typical for their time or cameras that were first of their kind (other suggestions for criterias?)--&gt;
&lt;gallery widths=&quot;220&quot; heights=&quot;180&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
File:Studijskifotoaparat.JPG|19-р зууны 3 хөлтэй, студийн камер
File:Box Camera.jpg|Чиглүүлээд зураг дарах [[хайрцган камер]], кино зураг авалтад ашиглагддаг анхны камер, c. 1910
File:No1-A Autographic Kodak Jr.jpg|Kodak-ийн хураадаг камер 1922
File:Leica-II-Camera-1932 cropped.jpg|[[Leica Camera|Leica-II]], [[135 мм]] кино зураг авалтын анхны камеруудын нэг, 1932
File:Contax-s.jpg|[[Contax]] S 1949&amp;nbsp;– анхны [[олон талт призмт камер]] [[Single-lens reflex camera|SLR]]
File:Polaroid Colorpack 80.jpg|Polaroid Colorpack 80 зураг хэвлэдэг камер, c 1975
File:Photography using Canon Digital IXUS 850 IS.jpg|[[Дижитал камер]], [[Canon Ixus]] загвар, c. 2000.
File:Capas-d1.jpg|Nikon D1, анхны [[digital single-lens reflex camera|digital SLR]] сурвалжлага, спортын зураг авалтад ашиглагддаг, c. 2000
File:Phone photography.jpg|[[Ухаалаг утас]], c. 2010
&lt;/gallery&gt;

== Техникийн шинж чанар ==
Камер бол зураг авах хэрэгсэл бөгөөд дуу бичлэг хураах төхөөрөмж суулгаснаар видео бичлэг хийх буюу кино зураг авалт хийх боломжтой болсон. Дижитал сорон болон электрон соронзон бүхий санах ойтой.&lt;ref&gt;http://www.dpreview.com/learn/?/glossary/&lt;/ref&gt;

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Гэрэл зураг| ]]
[[Ангилал:Дүрслэх урлагийн төрөл]]
[[Ангилал:Уран сайхны арга техник]]
[[Ангилал:Хуулбарлах техник]]</text>
      <sha1>5pyj00q6814qpoxzn4g7h56x53rq6j2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Атеизм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24173</id>
    <revision>
      <id>856379</id>
      <parentid>856103</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T00:06:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>856379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24258" sha1="q9rghfsb83rcgvk5jvw53459u6xo2vm" xml:space="preserve">[[Файл:Ephesians 2,12 - Greek atheos.jpg|thumb|right|250px| ''atheoi'' буюу αθεοι гэсэн &quot;бурхангүй хүмүүс&quot; хэмээх Грек үг]]
'''Атеизм''' буюу '''Шашингүйн үзэл''' гэж бурхан орших явдалд итгэхгүй байх үзэл.&lt;ref name=Nielsen-EB/&gt; Илүү давчуу байдлаар тайлбарлавал атеизм гэдэг нь [[бурхан]] тэнгэр байхгүй хэмээх үзэл юм.&lt;ref name=RoweRoutledge/&gt;&lt;ref name=oxdicphil/&gt; Өргөнөөр тайлбарлавал атеизм бол ямар нэгэн бурхан тэнгэр байдаг эсэхэд үл итгэх явдал билээ.&lt;ref name=oxdicphil/&gt;&lt;ref name=religioustolerance/&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |encyclopedia=Oxford Dictionaries |title=atheism |publisher=Oxford University Press |accessdate=2012-04-09 }}&lt;/ref&gt; Атеизмийн эсрэг&lt;ref name=reldef/&gt;&lt;ref name=OED-theism /&gt; болох [[Тейзм]] гэдэг нь ядаж нэг бурхан оршдогт итгэх явдал.&lt;ref name=OED-theism&gt;{{cite book |title=Oxford English Dictionary |edition=2nd |year=1989 |quote=Belief in a deity, or deities, as opposed to atheism}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/theism |title=Merriam-Webster Online Dictionary |quote=belief in the existence of a god or gods | accessdate=2011-04-09}}&lt;/ref&gt; Атеизмийн үзэлтэй хүнийг Атеист гэнэ.

Атеизм хэмээх үг нь Грек хэлний ἄθεος (''atheos'') буюу &quot;бурхангүй&quot; хэмээх үгнээс гаралтай бөгөөд үүнийг бүхэл нийгмээрээ бурхан тэнгэрт тахин шүтэх үзлийг эсэргүүцдэг хүмүүсийг тодорхойлдог, доош нь хийсэн утгатай үг байжээ. Чөлөөт үзэл баримтлал, эргэлзээт лавлагаа дэлгэрч, шашны шүүмжлэл ихэссэнээр тус үгийг хэрэглэх тохиолдол багасаж эхэлжээ. &lt;ref name=KArmstrong&gt;{{cite book |last=Armstrong |first=Karen |authorlink=Karen Armstrong |title=A History of God |year=1999 |publisher=London: Vintage |isbn=0-09-927367-5}}
&lt;/ref&gt;

Атеистууд нь ер бусын зүйлтэй холбоотойгоор тайлбарладаг зүйлд эргэлзээтэй ханддаг бөгөөд баттай бодит үзэл баримтлалыг энэ тэргүүнд тавьдаг хүмүүс байдаг. Атеизм нь олонход ямар нэгэн бурхан тэнгэрт итгэхгүй байхыг зөвлөдөг. Атеизмийг дэмжигч маргаанууд нь гүн ухаан, нийгэм, түүх зэрэг олон олон шинжлэх ухаанаас гаралтай. Зарим атеистууд нь төрийг шашнаас тусгаарлах үзэлтэй&lt;ref name=honderich/&gt;&lt;ref&gt;
Fales, Evan. &quot;Naturalism and Physicalism&quot;, in {{harvnb|Martin|2007|pp=122–131}}.
&lt;/ref&gt; байдаг ч хүмүүсийн дунд баримталдаг үзэл, философиуд нь ялгарах жишээтэй. Атеизм нь шашинг бодвол дэлхий ертөнцийг илүү хялбараар тайлбарладаг хэмээн олонх атеистууд хэлдэг бөгөөд ийм учраас атеизм нь бурхан байхгүйг батлах бус, эсрэгээр нь шашин нь бурхан байгаа гэдгийг тайлбарлах үүрэгтэй хэмээн үздэг.&lt;ref&gt;{{harvnb|Stenger|2007|pp=17–18}}, citing {{cite book|last=Parsons|first=Keith M.|title=God and the Burden of Proof: Plantinga, Swinburne, and the Analytical Defense of Theism|year=1989|location=Amherst, New York|publisher=Prometheus Books|isbn=978-0879755515}}&lt;/ref&gt;

Зарим шашин шүтлэгт атеизмийн дүр төрхүүд илэрдэг. Үүнд, [[Жайнизм]], [[Буддизм]], [[Хиндүизм]], [[Паган]] хөдөлгөөнүүд&lt;ref name=&quot;Neopaganism&quot;&gt;{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=RfGhUW8RdUIC&amp;pg=PA194&amp;dq=neopaganism+atheism#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=A New Vision A New Heart A Renewed Call - Volume Two|publisher=William Carey Library|quote=Although Neo-Pagans share common commitments to nature and spirit there is a diversity of beliefs and practices. Some are atheists, others are polytheists (several gods exists), some are pantheists (all is God) and others are panentheists (all is in God).|date=19 October 2009|isbn=9780878083640}}
&lt;/ref&gt; (Викка гэх мэт&lt;ref name=&quot;Wicca&quot;&gt;{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=stQQJlV9FT8C&amp;pg=PA115&amp;dq=neopaganism+atheism#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=New Religions|publisher=Chelsea House Publishers|quote=There is no universal worldview that all Neo-Pagans/Wiccans hold. One online information source indicates that depending on how the term ''God'' is defined, Neo-Pagans might be classified as monotheists, duotheists (two gods), polytheists, pantheists, or atheists.|date=19 October 2009|isbn=9780791080962}}
&lt;/ref&gt;), бурхангүй шашнууд хамаарагдана. Жайнизм болоод Буддизмийн зарим хэлбэрүүд нь бурханд итгэхийг санал болгодоггүй&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://books.google.com.vc/books?id=Jb0rCQD9NcoC&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q=atheism&amp;f=false |last=Kedar |first=Nath Tiwari |year=1997 |title=Comparative Religion |publisher=[[Motilal Banarsidass]] |isbn=81-208-0293-4 |page=50}}
&lt;/ref&gt; байхад Хиндүизм нь атеизмийг хүчинтэйд тооцдог ч дагаж мөрдөхөд хэцүү гэдэг.&lt;ref&gt;{{Cite book | last = Chakravarti| first = Sitansu| title = Hinduism, a way of life| publisher = Motilal Banarsidass Publ.| year = 1991| page = 71| url = http://books.google.com/?id=J_-rASTgw8wC&amp;pg=PA71| isbn = 978-81-208-0899-7|quote = According to Hinduism, the path of the atheist is very difficult to follow in matters of spirituality, though it is a valid one. |accessdate=2011-04-09}}
&lt;/ref&gt;

Атейзмийг тодорхойлогч шалгуурууд нь хоорондоо зөрчилддөг тул өнөө үед дэлхий дээрх Атейстуудын тоог тогтоох нь тийм ч амар биш юм.&lt;ref name=&quot;Martin2007&quot;&gt;{{cite book|last=Zuckerman|first=Phil|editor=Martin, Michael T|title=The Cambridge companion to atheism|year=2007|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England|isbn=0-521-84270-0|page=56|url=http://books.google.com/books?id=tAeFipOVx4MC&amp;pg=PA56|accessdate=2011-04-09}}
&lt;/ref&gt; Нэгэн тооцоогоор дэлхийн хүн амын 2.3% нь атеистууд, 11.9% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.&lt;ref name=&quot;Britannica demographics&quot;&gt;{{cite web
|url=http://search.eb.com/eb/article-9432620
|title=Worldwide Adherents of All Religions by Six Continental Areas, Mid-2005
|publisher=Encyclopædia Britannica
|year=2005
|accessdate=2007-04-15}}
* 2.3% Atheists: Persons professing atheism, skepticism, disbelief, or irreligion, including the militantly antireligious (opposed to all religion).
* 11.9% Nonreligious: Persons professing no religion, nonbelievers, agnostics, freethinkers, uninterested, or dereligionized secularists indifferent to all religion but not militantly so.
&lt;/ref&gt; Өөр нэг судалгаанаас харахад өөрсдийгөө атейст хэмээн тодорхойлсон хүмүүс нь барууныхны дунд хамгийн өндөр хувийг эзэлдэг, тухайлбал: [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-4 %, [[Итали]]-7%, [[Испани]]-11%, [[Их Британи]]-17%, [[Герман]]-20%, [[Франц]]-32% байдаг байна.&lt;ref name=&quot;Harris&quot;&gt;{{cite web
|url=http://www.harrisinteractive.com/news/allnewsbydate.asp?NewsID=1131
|title=Religious Views and Beliefs Vary Greatly by Country, According to the Latest Financial Times/Harris Poll
|publisher=Financial Times/Harris Interactive
|date=2006-12-20
| accessdate=2011-04-09}}
&lt;/ref&gt; Харин [[Монгол улс]]ад 2010 онд хийсэн хүн амын тооллогоор нийт хүн амын 38.6% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.&lt;ref&gt;[http://toollogo2010.mn/doc/Statistic_undsen_ur_dun.pdf 2010 оны Хүн амын тооллого, Үндсэн дүн]&lt;/ref&gt;

== Үгний гарал болоод хэрэглээ ==
Эртний Грек хэлэнд ''atheos'' (ἄθεος) нь &quot;бурхангүй&quot; хэмээх утгатай тэмдэг нэр байв. Энэ үгийг анх бурханы эсрэг, сүсэггүй хэмээх шүүмжлэлийн байдлаар хэрэглэж байжээ. МЭӨ 5-р зуунд энэ үг нь илүү утга төгөлдөршиж бурхантай харилцаа холбоог тасалсан, бурхныг үгүйсгэсэн хэмээх утгатай болов. ἀσεβής (''asebēs'') хэмээх үгийг өөрийн бурхныг үл шүтэж эсэргүүцдэг ч бусад бурхныг шүтдэг хүмүүст оноох болов. Сонгодог бичвэрүүдийн орчин үеийн хөрвүүлгээр ''atheos''-ийг &quot;atheistic&quot; буюу &quot;атеист тал руугаа&quot; гэж орчуулах нь бий. [[Цицеро]] нь тус үгийг латин хэлнээ ''atheos'' гэж хөрвүүлжээ. Анхны [[Христийн шашин]]тнууд, [[Эртний Грекийн шашин]]д итгэгчид нар тус үгийг нөгөөдөө оноож доромжилдог байжээ.

Атеист (atheist) хэмээх үг нь англи хэлнээ Атеизм хэмээх үгнээс өмнө гарч ирсэн бөгөөд анх 1566, 1571 онд хэрэглэгдэж байв. Бурхан шашин үл шүтэх хэмээх утгаар Атеист хэмээх нэршлийг хамгийн эртний үедээ 1577 оны үед хэрэглэж байжээ. Түүнтэй холбоотой үгс, нэршлүүд нь хожим бий болжээ: деист - 1621 онд, теист - 1662 онд, [[деизм]] - 1675 онд, [[теизм]] - 1678 онд. Тухайн үедээ деизм, деист хэмээх үгс нь одоогийнхоо тодорхойлолтоор явж байсан бол теизм хэмээх үг нь сүүлдээ деизмээс ялгарах болжээ.

Карен Армстронг бичихдээ 16 болон 17-р зууны үед атеист хэмээх үг нь зөвхөн доромжлол байдлаар хэрэглэгддэг байсан - хэн ч өөрийгөө атеист хэмээхгүй байх байсан гэжээ. 17-р зууны дунд үед бурханд итгэхгүй байх нь боломжгүй зүйл хэмээн үздэг байв.

18-р зууны сүүл үед Европт ''Атеизм''-г анх өөртөө олгогч үзэл хэмээн үзэх болов - үүнд, монотеист Авраамийн бурханд (Христ, Лал, Жүдизмийн бурхан) итгэхгүй байх явдлыг. 20-р зуунд даяаршил бий болсноор тус үгийг бүхий л бурханд итгэхгүй байх явдалд хэрэглэх болсон. 

Зарим Атеистууд &quot;Атеизм&quot; хэмээх үг нь хэрэгцээгүй хэмээн тайлбарладаг. Сэм Харис ''Letter to a Christian Nation'' номондоо:

&lt;blockquote&gt;''Атеизм'' хэмээх үг нь угтаа оршин тогтнох ёсгүй. Атеизм нь ердөө л ямар нэг учир шалтгаангүй шашны үзлийн эсрэг гаргадаг ухаалаг хүмүүсийн дуу авиа юм.&lt;/blockquote&gt;

=== Эерэг, сөрөг гэх ===
Философчид тухайлахад Антони Флю болон Майкл Мартин нар эерэг Атеизм-ийг сөрөг Атеизм-тай (сул дорой зөөлөн) анх эерэгцүүлэн гаргаж иржээ. Эерэг Атеизм гэдэг бол бурхан гэж байдаггүй гэх үзлийг хүлээн зөвшөөрсөн үзэл баримтлал юм. Сөрөг Атеизм нь non-theism-ийн бүхий л хэлбэрүүдийг өөртөө багтаадаг. Энэ ангиллийн дагуу хэн ч эерэг ба сөрөг Атеист биш юм. Сул дорой ба хүчтэй Атеизм нь харьцангуй сүүлийн үеийнх ба эерэг ба сөрөг Атеизм нь өмнө нь үүссэн ба тэдгээрийг философи, уран зохиол болон католик өршөөлд хэрэглэгдэж байв. Энэхүү нэршлийн доор ихэнх үл мэдэгчдийг сөрөг Атейзмууд хэмээн нэрлэж байлаа. Мартины үед тухайлахад үл мэдэгчид нь сөрөг Атеизмыг баталдаг ихэнх үл мэдэгчид нь Атеизмын талаас үзэл бодлоо илэрхийлдэг ба энэ нь theism(физм)-ээс илүү харьцуулж үздэг байна. Бурхан байхгүй хэмээх үзэл нь заримдаа итгэл үнэмшилээ хаяхад хүргэдэг. 

=== Практик атейзм ===
Практик буюу прагматик атеизмд бас анатизм ч гэж нэрлэгддэг хувь үзэл санаатнууд /хүмүүс/ нь хэрвээ бурхан гэж байгаагүй бол мөн байгалийн хуулийг ангилахгүйгээр тайлбарлах байсан гэдэг. Бурхан байгаа эсэх нь тодорхойгүй гэвч шаардлаггүй болон огт хэрэгцээгүй мэтээр төсөөлөгддөг гэвч бурхад хүний амьдралын зорилгыг тодорхойлохгүй бидэнд өдөр тутмын амьдралд нөлөөлөхгүй юм. Практик атеизмын хэлбэр нь шинжлэх ухааны харилцаа хамааралтай далд хамааралтай, энэхүү шинжлэх ухааны утга хамаарал нь байгалын ухаан юм. Натурал философийн шинжлэх ухааны аргад үндэслэн батлах /нотлох/ эсвэл шууд хүлээн зөвшөөрч түүнд бүрэн итгэж үнэмших явдал байлаа.

Практик атеизм нь дараах хэлбэртэй байна.
*Шашны оновчгүй байдал – бурханд итгэх нь хүний зан, ёс суртахуун, шашны зан үйл болон бусад ямар нэгэн үйл явдалд нөлөөлөхгүй. 
*Бурхан шашны аливаа зан үйлүүд нь оюун ухааны бөгөөд практик үйл хэргүүдээс ангид байх.
*Ялгаагүй байх- бурхан шашны асуудлуудын сонирхолд нөлөөлөхгүй байх.
*Бурхан шашин үл шүтэх үзэл санаанаас ангид байх. 

=== Онолын атеизм ===
Онолын атейзм нь бурхан байдаг гэх үзэлтэй зарчмын хувьд гарч ирсэн Үүнд:Паскалийн Вагерийн маргааны хариулт нь байдаг. Үнэндээ Онолын атеизм бол үндсэндээ онтологик болон физик онотологик юм. 

== Ишлэл ==
{{Reflist|3
|refs=
&lt;ref name=Nielsen-EB&gt;
*{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=Instead of saying that an atheist is someone who believes that it is false or probably false that there is a God, a more adequate characterization of atheism consists in the more complex claim that to be an atheist is to be someone who rejects belief in God for the following reasons...: for an anthropomorphic God, the atheist rejects belief in God because it is false or probably false that there is a God; for a nonanthropomorphic God... because the concept of such a God is either meaningless, unintelligible, contradictory, incomprehensible, or incoherent; for the God portrayed by some modern or contemporary theologians or philosophers... because the concept of God in question is such that it merely masks an atheistic substance—e.g., &quot;God&quot; is just another name for love, or ... a symbolic term for moral ideals.
|accessdate=2011-12-06 |ref=harv}}
*{{Cite encyclopedia |title=Atheism |first=Paul |last=Edwards |authorlink=Paul Edwards (philosopher) |publisher=MacMillan Reference USA (Gale)|editor=Donald M. Borchert |origyear=1967 |year=2005 |edition=2nd |encyclopedia=[[Encyclopedia of Philosophy|The Encyclopedia of Philosophy]] |volume=Vol. 1 |page=359 |isbn=9780028657806 |quote=On our definition, an 'atheist' is a person who rejects belief in God, regardless of whether or not his reason for the rejection is the claim that 'God exists' expresses a false proposition. People frequently adopt an attitude of rejection toward a position for reasons other than that it is a false proposition. It is common among contemporary philosophers, and indeed it was not uncommon in earlier centuries, to reject positions on the ground that they are meaningless. Sometimes, too, a theory is rejected on such grounds as that it is sterile or redundant or capricious, and there are many other considerations which in certain contexts are generally agreed to constitute good grounds for rejecting an assertion. |ref=harv}}(page 175 in 1967 edition)
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=RoweRoutledge&gt;
{{cite encyclopedia
|url=http://books.google.com/?id=lnuwFH_M5o0C&amp;pg=PA530&amp;lpg=PA530&amp;dq=atheism+routledge#v=onepage&amp;q=atheism%20routledge&amp;f=false |first=William L. |last=Rowe |authorlink=William L. Rowe |encyclopedia=[[Routledge Encyclopedia of Philosophy]] |title=Atheism |year=1998 |editor=Edward Craig |isbn=9780415073103 |publisher=Taylor &amp; Francis
|quote=As commonly understood, atheism is the position that affirms the nonexistence of God. So an atheist is someone who disbelieves in God, whereas a theist is someone who believes in God. Another meaning of &quot;atheism&quot; is simply nonbelief in the existence of God, rather than positive belief in the nonexistence of God. ...an atheist, in the broader sense of the term, is someone who disbelieves in every form of deity, not just the God of traditional Western theology.
|accessdate=2011-04-09
|ref=harv}}
&lt;/ref&gt;
&lt;!-- ТҮР ЗУУР ТАВЬСАН!!!!!!
&lt;ref name=agnosticism-contrast&gt;
*{{cite web|title = Atheism | url=http://www.merriam-webster.com/concise/atheism?show=0&amp;t=1323944845|work=Encyclopædia Britannica Concise|publisher=Merriam Webster|accessdate=2011-12-15 | quote = Critique and denial of metaphysical beliefs in God or divine beings. Unlike agnosticism, which leaves open the question of whether there is a God, atheism is a positive denial. It is rooted in an array of philosophical systems.}}
*{{cite book|last=Zuckerman|first=edited by Phil|title=Atheism and secularity|year=2010|publisher=Praeger|location=Santa Barbara, Calif. [u.a.]|isbn=9780313351839 | quote = A major source of these biases is the lack of clear definitions. Atheism and secularity are defined in opposition to religion, with atheism (the rejection of theism) often perceived as an extreme form of secularism (the decline of religious influence over society). But atheism is a narrow term referring to a specific belief (that there is no god), whereas secularism has various meanings, including a range of attitudes (such as religious indifference, doubt, agnosticism, and atheism) as as behaviors (such as lack of regular church attendance or disregard for traditional religious morality). }}
*{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=atheism, in general, the critique and denial of metaphysical beliefs in God or spiritual beings. As such, it is usually distinguished from theism, which affirms the reality of the divine and often seeks to demonstrate its existence. Atheism is also distinguished from agnosticism, which leaves open the question whether there is a god or not, professing to find the questions unanswered or unanswerable.
|accessdate=2011-12-06 |ref=harv}}

*{{cite web |year=1911 |url=http://www.1911encyclopedia.org/Atheism |title=Atheism |work=Encyclopædia Britannica | accessdate=2011-04-09 | quote = But dogmatic atheism is rare compared with the sceptical type, which is identical with agnosticism in so far as it denies the capacity of the mind of man to form any conception of God, but is different from it in so far as the agnostic merely holds his judgment in suspense, though, in practice, agnosticism is apt to result in an attitude towards religion which is hardly distinguishable from a passive and unaggressive atheism.}}

&lt;/ref&gt;
--&gt;
&lt;ref name=honderich&gt;
Honderich, Ted (Ed.) (1995). &quot;Humanism&quot;. ''The Oxford Companion to Philosophy''. Oxford University Press. p 376. ISBN 0-19-866132-0.
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=religioustolerance&gt;
[[Religioustolerance.org]]'s short article on [http://www.religioustolerance.org/atheist4.htm Definitions of the term &quot;Atheism&quot;] suggests that there is no consensus on the definition of the term. Most dictionaries (see the OneLook query for [http://www.onelook.com/?w=atheism&amp;ls=a &quot;atheism&quot;]) first list one of the more narrow definitions.
* {{Cite book |url=http://www.ditext.com/runes/a.html |title=Dictionary of Philosophy |first=Dagobert D.(editor) |last=Runes |authorlink=Dagobert D. Runes |year=1942 edition |publisher=Littlefield, Adams &amp; Co. Philosophical Library |location=New Jersey |isbn=0-06-463461-2 |quote=(a) the belief that there is no God; (b) Some philosophers have been called &quot;atheistic&quot; because they have not held to a belief in a personal God. Atheism in this sense means &quot;not theistic&quot;. The former meaning of the term is a literal rendering. The latter meaning is a less rigorous use of the term though widely current in the history of thought |accessdate=2011-04-09}} – entry by [[Vergilius Ferm]]
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=oxdicphil&gt;
{{cite encyclopedia |editor=Simon Blackburn |encyclopedia=The Oxford Dictionary of Philosophy |title=atheism |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&amp;entry=t98.e278 |accessdate=2011-12-05 |edition=2008 |year=2008 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |quote= Either the lack of belief that there exists a god, or the belief that there exists none. Sometimes thought itself to be more dogmatic than mere agnosticism, although atheists retort that everyone is an atheist about most gods, so they merely advance one step further.}}&lt;!--Same in 2005 edition: http://books.google.com/books?id=WHILCw0hDA4C&amp;pg=PA27&amp;dq=%22atheism%22#v=onepage&amp;q=%22atheism%22&amp;f=false --&gt;
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=reldef&gt;{{cite web |url=http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |title=Definitions: Atheism |publisher=Department of Religious Studies, University of Alabama |accessdate=2011-04-09 |archive-date=2011-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607093325/http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
}}

[[Ангилал:Атеизм| ]]</text>
      <sha1>q9rghfsb83rcgvk5jvw53459u6xo2vm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чингүнжав</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24354</id>
    <revision>
      <id>856359</id>
      <parentid>853945</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T15:07:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>856359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21845" sha1="2tjpph11elw9g9ztuckmbmkz3d292ou" xml:space="preserve">{{Инфобокс хаан
| name            =Чингүнжав
| title           =Засаг [[бэйл|төрийн бэйл]]
| image           = Hotgoid Chingunjav Statue.JPG
| caption         = Чингүнжав
| succession      = [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] [[Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошуу]]ны [[засаг ноён]]
| reign           = 1737-1755
| coronation      =
| full name       = 
| predecessor     = [[Банди]]
| successor       = [[Ванбудорж]]
| queen           = 
| spouse          = 
| spouse-type     = 
| issue           =
| royal house     = [[Боржигин]]
| dynasty         = 
| father          = Банди
| mother          = 
| birth_date   =1710
| birth_place  = [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] [[Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошуу]]
| death_date   =1757
| death_place  = [[Бээжин]]
| date of burial  =
| place of burial =
|}}
'''Чингүнжав''' (1710-1757) бол [[Халх]]ын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] [[Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошуу]]ны засаг ноён юм. 1756 онд Чингүнжав [[Чин улс]]ын эсрэг бослого гаргасан тул түүнийг цаазаар авч түүний монгол харьяатыг үеэл Ванбудоржид харьяалуулж засаг болгов.

Хотгойд бол халхын нэгэн угсаатны бүлэг бөгөөд эртний жалайр отгийн салбараас үүсчээ. Засагт хан Лайхуур 1577 онд Ойрадын хойд аймгийг таслан авчирч улмаар тэд нь Халхтай холилдон [[Хотгойд]] гэдэг ястны нэр үүссэн гэдэг хожмын шинэ тайлбар бий. Үнэндээ бол Жалайрын Хотогойр отгийн нэрээс хувирч Хотогойд болжээ. Хотгойдын шадар ван Чингүнжав 1710 онд одоогийн [[Хөвсгөл]] аймгийн [[Бүрэнтогтох сум]]ын нутаг Сангийн далайн Биндэртийн өвөр гэдэг газар [[Хотгойд]]ын [[Засаг ноён]] [[бэйл]] [[Банди]]йн ууган хүү болон төрсөн.
Энэ үеэр [[Ар Монгол|Ар халх]] [[манж]]ийн эрхшээлд бүрэн орсон байв. Чингүнжавын дээд өвөг [[Чингис хаан]]ы удмын [[Хиад Боржигин|хиад боржигин]] овгийн [[Батмөнх даян хаан]]ы  отгон хүү [[Гэрсэнз|Гэрсэнз жалайр Хунтайж]] ажээ.

== Түүх ==

=== Өвөг дээдэс ===
Ар халх манжид дагаар орохоос өмнө, Гэрсэнз жалайр Хунтайжийн ахмад хөвгүүн [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан хунтайжийн]] 2-р хүү [[Түмэндарь дайчин|Түмэндарь]] дайчны ахмад хүү [[Шолой уваш хунтайж]] /1567-1627/ [[Хотгойд]] аймгийг захирч талыг Хотгойдууд 1587-1800 он хүртэл Ойрад /зүүн гар улс/ ар халхын хоорондын харилцаанд чухал байр эзэлж байв. Хотгойд нь ар халхын хойд захад Увс, Хөвсгөл нуурын хооронд өргөн уудам нутаг эзэмшиж байв. Газар нутгийн байршлийн хувьд [[Монгол хаад|Монголын хаадын]] ордноос алс зайдуу байв. Энэ үед оросын хаант улс хил хязгаараа өргөтгөн тэлсээр Хотгойдын нутгийн захад тулж иржээ. Иймээс Хотгойдууд Монголын бусад аймгуудаас түрүүлж 1616 онд оростой харилцаж эхлэв. Энэ байдлаа ашиглан Шолой Уваш Хунтайж өөрийгөө алтан хан гэж нэрлэн бие даан үйл ажиллагаа явуулдаг байв. [[Шолой убаши хунтайж|Шолой Уваш Хунтайжийн]] орыг түүний хүү Омбо-Эрдэнэ 1630 онд өвлөн суув. 

1655 онд хотгойдын хаан Омбо-Эрдэнэ хунтайж Манжийн хаанд дагаар орж Халхын баруун гарын хошууны нэгэн засаг ноён болжээ. Омбо-Эрдэнэ хунтайжийг түүний хүү Лувсанринчин хунтайж залгамжлав. Тэр засагт хан болон Ойрадуудтай тохиролцдоггүй учир хөх нуурт оргон зайлжээ. 1686 онд Манжийн оролцоотой болсон халхын ноёдын &quot;Заг байдрагийн хүрэн бэлчирийн чуулганаар халхын засагт хан аймгийн харъяанд [[Шолой убаши хунтайж|Шолой убаши хунтайжийн]] хөвгүүн '''Дорждай хунтайжийн''' хөвгүүн Гэндэнг Хотгойдын засаг болгов.&quot; Гэндэн 1694 онд манжид дагаар орж &quot;төрийн [[бэйл]]&quot; цол хүртсэн байна. Хотгойдын ноёдоос Гэндэнгийн авга ах [[Лувсанринчин]] 1686 онд манжид дагаар орж 1690 онд [[галдан бошгот]] манжийн хаан нарын &quot;[[Улаанбудангийн тулаан|Улаан будан&quot;-гийн тулалдаанд]] манжийн талд байлдаж байжээ. Ийнхүү Хотгойдын ноёд дээдсээс 3 хүн Манжид дагаар орсон учир бусад нь бүгд манжийн хааны харъяат болов. Гэндэн бэйлийн орыг түүний  өргөмөл хүү, [[бэйл]] [[Бүүвээ баатар]], ач Банди бэйл нар залгамжлав. Банди бэйл 1737 онд нас барж түүний хүү [[Чингүнжав]] /1710-1757/ залгамжлав. 

=== Намтар ===
Чингүнжавыг засаг ноён төрийн бээл болох үед ар халх дахь манжийн ноёрхол хүчээ авч Ойрадыг байлдан эзлэх төлөвлөгөөгөө хэрэгжүүлэх түшиц газар болгох бодлого явуулж байв. Манж нар Чингүнжавыг өөртөө татахын тулд хэргэм зэргээр шагнаж, Засагт хан аймгийн туслагч жанжнаар томилж байв. 1691-5-02 [[Долоннуурын чуулган|Долоннуурын чуулганаар]] ар халх манжид дагаар оржээ. 1760 оноос [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэрийг тэтгэсний]] 16-р онд  &quot;''Чингүнжав доорд ардыг дураар тавьж, харуул харж, зүүн гарын хотон ард лугаа худалдаа хийлгэж урианхайн газарт нүүж суухад хүргүүлсэн нь маш осол сул үзэшгүй, тэр ч байтугай тусгайлан тушаагаад барьж хүргэхээр ирүүлэх лам Жамцанг хүргэж ирсэн үгүй уйлхайлж шалтагласан нь миний хишгийг ихэд үтээрхжээ''&quot;.

Хойдын ван [[Амарсанаа|'''Амарсанаа''']]''',''' Хотгойдын шадар ван '''Чингүнжав''', Өмнөд хорчиний '''эфү Сэвдэнбалжир''' нар элч довтолгон урьдаас үгсэн тохирсноор [[Манжийн эсрэг Монголчуудын 1776-1778 оны зэвсэгт бослого|Манжийн эсрэг тэмцэл]] 1755 онд эхлэж Монгол түмний гурван жилийн эх оронч их тэмцэлийг өрнүүлсэн юм. Дараа жил нь Чингүнжавын цэрэг Хиагт, Их хүрээнд бугшсан Манж цэргийг уулгалан дайрч, улмаар тэр жилийнхээ намрын дунд сарын эхээр Их хүрээнд чуулхаар тогтжээ. 
 
Шадар ван Чингүнжав, Хан голоос мянган цэрэгтэйгээр алба хаян Халх нутгаа зорин довтолгож, улмаар [[Шадар ван Чингүнжавын удирдсан Манжийн эсрэг бослого|манжийг эсэргүүцэн бослого]] гаргасан ийн учиртай. Түүний эх оронч тэмцлийг Халх түмэн төдийгүй, II Богд Жавзандамба'''II Жавзундамба хутагт''']]''', түшээт хан Ямпилдорж, засагт хан Балдир, сэцэн хан Манибадир, Сайн ноён Дэчинжав, Дамиран гүн''' зэрэг нөлөө бүхий хүмүүс дэмжиж эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хүнс хоол зэрэг ар хангалтын хэрэгтэй бүхнээр сэлбэн туслаж байв. Ар [[халх]]ад хүчээ авч буй энэ бослогын тухай дуулсан Манжийн хаан бослогын гол удирдагчийн хүчийг салган ганцаардуулах аргыг сүвэгчлэн, Халхын бүх ноёдод Чингүнжавыг даруй барихыг зарлиг болгож, Улиастайн жанжнаар [[Чин ван Цэнгүнжав]]ыг томилж, их цэргийг авч Чингүнжавын цэргийг дарж, түүнийг барихыг даалгажээ.

Чингүнжав урвасан тухай Манжийн хааны буулгасан зарлиг.

[[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэрийн тэтгэсний]] хорин нэгдүгээр он намрын дундад сарын арван зургаанд: 
  ''&quot;Зарлиг буулгасан нь. Олон Халхчуудад зарлиг буулга. Танай олон Халхчууд цөм үе бүр төрийн хишгийн хүлээсэн хүн юунд нэгэн бузар Чингүнжавын дэмий зохиосон нэг үгэн дор хувьсгаж даруй ингэж явсан аж хэмээн гайхдаг билээ, эдүгээ сонсхул да цэргийн хэрэгт зүдэрсэн учир дор санаа тогтвор үгүй хэмээмүй. Миний энэ цэрэг хэрэглэсэн нь хэний тул агсан аж, чухам танай олон Халхуудын тул биш буюу, танай олон Халхуудын үл мэдэх нь үнээрэн юу, урьд гурван цэрэг нар дагаж ирснийг би хүлээж авах үгүй болвоос бусдын гэр өрхийг авч ирсэн бишүү, хүлээн үл авах ёсон буюу, даруй хүлээн үл авах болтугай, тэдгээр бас зөв зүгээр байнуу, эрх үгүй танай олон Халхчуудыг дэмий дээрэмдэх булаахуй дор хүрнэм. Иймийн тул би сая хүлээн авч суулгав, цэрэг нар хүмүүн басхүү номхон даруу зөв зүгээр байсан аж, Амаргсанаагийн залихай муу байдлыг үзвээс түүнийг дагаж ирснийг хүлээн үл авах болвоос тэр тогтож танай Халхчуудыг дээрэмдэж танай нутгийг эзлэх буй за, би шийтгэсэн нь  сайн тул сая түүнийг гаргав би улсын цалинг хайрлал үгүй их цэргийг гаргаж Зүүнгарын газрыг төвшитгэн тогтоосон нь цөм танай олон Халхчуудын тул болой, даруй эдүгээ хулгайч Амаргсанааг барихуй дор мөн баруун замаар Өөлд нарын цэргийг гаргаж хасганы зах дор орж Амарсанааг үдэш маргад даруй барьж олном, хойд замын цэргийг харин зүгээр сүр бадруулж илгээсэн асар зовоосон газар үгүй Амарсанаа хэмээгч зүг нэгэн босуул буй за барьж оловч эс оловчиг даруй цэрэглэхийг байж гарган олон Халхчуудыг жаргуулан суулгая хэмээсэн билээ. Санамсар үгүй хулгайч Чингүнжав урьд Амарсанаа дор самбаачилж явсан учир дор өөрийн ганцаар ялаас хэлтрэхийг хичээж олныг цөм ял торготугай хэмээн зальхай муу санаа үүсгэж дэмий үг зохиож олон Халхчуудыг хувьсгуулж явав. Олон Халхчуудын дотор түүний цуурхах үгийг сонсож харуул өртөөнөөс ангижирч нутагт хойш одсон нь буй харгалзан хүлээсэн нь мөн буй хулгайч Чингүнжав ингэж олныг хувьсгуулж урвасан бөгөөтөл үүнийг барих үгүй болвоос цэргийн хэргийн бас байж болмуй эдүгээ тийн цэргийн хэргийг байсан үгүй нь цөм Чингүнжавын нэгэн хүний хараа болой. Да цэргийн хэргийг байя гэвээс тэр маш хялбар гагцхүү бүгдийн хүчээр Чингүнжавыг хурдан барихаар одтугай. Чингүнжавыг барьж олсон хойно цэргийн хэргийг даруй байж  болном бишүү. Та хэрбээ хүчин мөхөс Чингүнжавыг барьж чадах үгүй болвоос та албанаа явах нь болвоос өөр өөрийн заасан газарт одож тушаасан албанд явтугай нутагт буй нь болвоос өөр өөрийн нутгийг харъяалж зүв зүгээр байтугай. Би дотоод газрын цэргийг гаргаж Чингүнжавыг бариулмуй. Чингүнжав бузар тэр бас хааш оргож чаднам. Чингүнжавыг барьж ял хийхгүй болвоос тэр үнэхээр цэрэг байх өдөр үгүй бишүү. Танай олон Халхчууд хэрвээ Чингүнжавыг барихгүй бөгөөд бас өөрийн заасан газарт одож алба хааж явахгүй болвоос үүнд харин цэргийг нэмж гаргах буй за. Бас цэргийг байх хууль байнуу. Та хишгийг тэрсэлж урваваас би бас таныг хялбараар тавимуй. Миний цэргийн хүч улсын цалинг та цөм мэдэх бишүү таны зүүн зах болвоос Солон цэрэг буй, өмнөд этгээд болвоос Дотоод засгийн цэрэг буй, дундад зам болвоос Манж цэрэг буй, би их цэргийг гаргаж таныг дайлваас танай нутгийг хамаж чадахгүй хэмээх байтуйгай танай хөвгүүд ачийг цөм хамаж үл чадахуй дор хүрнэм бишүү. Урьд болвоос та харин Зүүн гар дор одох нэгэн зам буй билээ. Эдүгээ Зүүнгарын газар цөм миний газар болсон. Орос болвоос харилцан босуулыг шингүүлэхгүй, та хаана одном. Үнэхээр Чингүнжавын албат болоё гэнүү. Хаана суунам. Та хянаж сана бие үхэхийг эрж явбаас тэр цагт хүрсэн хойно ... тушаасан албанд явж зүв зүгээр байваас танай дордос ард урьд бэрхээр олны цуурхах үгэн дор хөдөлсөн буй за. Би нарийвчлах газар үгүй даруй танай ард болтугай. Мөн бачмаг дорд ард захирч чадсангүй байнам. Би мөн уучлан хэлтрүүлж нарийвчлах газар үгүй&quot;''

Чингүнжав халхаас цэрэг татаж, хүчээ зузаатгах гэсэн боловч бүтсэнгүй. 1756 оны арван сарын сүүлээр 1000 цэрэг авч замдаа [[Хөх хот]]ын [[Вү Чан жанжн]]ы 2000 цэрэгтэй нийлж, хотгойд нутгийг зорьсон байна. Манжийн цэргийн сүр хүчээс айсан Чингүнжавийн цэргийн ангийн удирдагч нар цэргээ авч, Чингүнжаваас салж одсон байна. Манжийн цэрэг хотгойд нутагт ирэхэд Чингүнжавын цэрэг 500 болтлоо цөөрсөн учир тосож байлдахыг бодсонгүй цэргээ авч [[Шишгэд]] орж хүчээ зузаатгах гэсэн боловч, дайсны их хүчэнд түрэгдэн аргагүй эрхэнд ухарч Өлийн даваа хүрч, цэргээ тарааж зуугаад хүнийг авч [[оросын хил]] гарахаар явсан байна. Явах зам нь хэцүү өндөр уул даваа, хад асгатай учир цэргүүдийн зарим нь амь алдаж, нэг хэсэг нь оргон зайлснаар 50 орчим хүнтэй Оросын хилийн ойролцоох [[Жиянгас]] гэдэг газар хүрч буудалжээ. Энэ үед [[хар Дархадын зайсан Азар]], [[Намжил]] нар Манжийн цэргийг газарчлан очиж, Чингүнжавын буудалсан жижиг толгойг бүслүүлжээ.  

1757 оны нэгдүгээр сарын 17ны үүрээр Чингүнжав бүслэлтийг сэт дайран гарахыг завдаад чадалгүй баригджээ. Энэ тухай Манжийн хаанд Тэнгэрийг тэтгэсний 21 оны 12 сарын 4нд чин ван Цэнгүнжавын айлтгасан айлтгалд &quot;Хулгай Чингүнжав нэгэн морийг унаж&quot;, манай хорьсныг дайран гараад оргосугай гэхэд [[түмдийн тэргүүн тайж Ламжав]], [[бэйл Цомцогжав]]ын хошууны [[тогосын отго хадсан залны занги Чой]], [[хиа Намхай]] гурвуул тосож Чингүнжавыг барьсан гэжээ&quot; 

1757 оны 3 дугаар сарын 11-нд цогт эх оронч Чингүнжавыг хоёр хүү болон түүний гэр бүлийн нь хамт [[Бээжин]]д цаазлан хөнөөжээ. Түүний үнэнч албад эзнийхээ эрхий хурууг авч, өртөөлөн явсаар төрсөн нутагт нь очиж оршоосон гэдэг. Өдгөө хотгойд түмэн түүний дурсгалыг хүндэтгэж Жанхас Бор толгойг - Ван толгой хэмээн нэрийдэж, [[Хөвсгөл]] аймгийн [[Арбулаг сум]]ын нутагт Чингүнжавын хөшөөг босгожээ. Улаан голоо тасартал, эцсийн амьсгалаа хураатал Манж, Хятадын өмнө сөхрөө үгүй Чингүнжав Эх орондоо үеийн үед дуурсагдан амьд үлдсэн гэрэлт хөшөө мөн хэмээн түүхэнд дуурсжээ. Монгол улсын түүхийн 4-р ботид &quot;Манжийн ноёрхолын эсрэг цусны эцсийн дуслыг зарах зоригтой тууштай тэмцсэн жинхэнэ эх оронч баатар мөн&quot; хэмээн түүний үйл хэргийг үнэлсэн байдаг.

[[Ангилал:Монгол ноён]]
[[Ангилал:Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгч]]
[[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]]
[[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний хүн]]
[[Ангилал:Монголын цаазлагдсан хүн]]
[[Ангилал:Хотгойд]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1710 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1757 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>2tjpph11elw9g9ztuckmbmkz3d292ou</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Даваач</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24399</id>
    <revision>
      <id>856358</id>
      <parentid>840673</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T14:41:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>856358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12300" sha1="7uyg6o86oxqvoiv9bk0lzd4z26n6sbg" xml:space="preserve">{{Инфобокс хаан
| name            =Даваач
| title           =[[Зүүнгарын Хаант Улс]]ын [[хунтайж]]
| image           = Dawachi.jpg
| caption         = Чин улсын хувцастай Даваач. 1755-1759 оны хооронд [[Бээжин]]гийн Чин улсын ордонд [[Жан Денис Аттире]] зурсан.
| reign           =
| coronation      =
| full name       = 
| predecessor     = [[Ламдаржаа]]
| queen           = 
| spouse          = 
| spouse-type     = 
| issue           =
| royal house     = [[Цорос]]
| dynasty         = [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
| father          = [[Намжилдаш]]
| mother          = 
| birth_date   =
| birth_place  =
| death_date   =1759
| death_place  =[[Хаалган]]
| date of burial  =
| place of burial =
|}}

'''Даваач''' ([[Ойрад–Халимаг аялга|халим]]. ''Давчи ,'' -1759 онд Хаалганд нас барсан) -[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар улсыг]] 1753-1755 онд захирсан сүүлчийн 8 дахь [[хунтайж]] юм. XVII зууны эхэн үеэс хүчихэгжин [[Алтайн нуруу|Алтайн]] ар өвөр, одоогийн [[Шинжаан|Шинжаан-Уйгарын Өөртөө засах орон]], [[Төвөд]], [[Хөх нуур]]ыг эзэрхэж, [[Дундад Ази|Дундад Азийн]] хэд хэдэн улсаас алба гувчуур авч, [[Манж]]тай дайтаж, [[Орос]]той эн тэнцүү харилцаж байсан [[Зүүнгар]]ын улсын хаадыг [[Галдан бошигт хаан]]аас (1644–1697) эхлэн тоолдог бөгөөд [[Цэвээнравдан]], [[Галданцэрэн хаан]], [[Цэвээндоржнамжил]], [[Лхамдаржаа]] нар залгамжлаад хамгийн сүүлд Даваач богино хугацаанд төр барьжээ.

== Уг гарал ==
Даваач хунтайжийн дээд өвөг нь [[Эрдэнэбаатар хунтайж]], хуланц өвөө нь Бум тайж, элэнц өвөө нь [[Их Цэрэндондов]] жанжин, өвөө нь Баатар тайж, эцэг нь Намжилдаш нар юм. [[Тарвагатай]] орчим нутаглаад, [[Галданцэрэн хаан]]ыг ч ойшоодоггүй байжээ.{{Citation needed}} [[Манж]]ийн улс төрийн шургуу бодлого, дотоодын хямрал эвдрэлээс болж бууран доройтсон Зүүнгар улсын хаан ширээ эзэнгүйдэж ирсэн үймээнт үед Хойдын [[Амарсанаа]] хүчин тусалж түүнийг хаан сууринд суулгасан боловч мөн л эрх мэдэл булаалдсан хоорондын тэмцлийн дүнд Амарсанаагийнхаа гарт орж Манжид хүргэгдсэн түүхтэй хүн юм.

== Зүүнгар улсын сүүлчийн хаан болсон нь ==
[[Лхамдаржаа]] хан ширээг булаан авсанд Амарсанаа ихэс ноёдтой холбоолон эсэргүүцээд хүчин мөхсдөж, 1751 оны үеэр [[Казахстан]] руу зайлан оджээ. [[Лхамдаржаа]] хэдэн удаа Казахын хан [[Аблай султан|Абалайд]] төлөөний хүн явуулж, хүргүүлж ирүүлэх гэсэнд Казахын хан эс зөвшөөрчээ. Гэтэл [[Лхамдаржаа]] 1752 оны 9-р сард Казахын зүг их цэрэг хөдөлгөж булаан авчруулахаар явуулжээ. Тэр зуур Даваач нутагтаа буцан ирж, Амарсанаатай нийлэн Ламдаржаагийн эсрэг тэмцэл өрнүүлж 1752 оны эцсээр Лхамдаржааг баривчлан алж, өөрөө хан өргөмжлөгджээ. Гэтэл орж ирээд удаагүй байсан [[Дөрвөд]] ноён [[Нэмэхжаргал]] “Даваачийн хамт Зүүнгарын газрыг хуваан захирсугай!” гэж 10000 цэрэг дагуулан [[Хулж хот|Ил]] хотод очиж хан өргөөг дайрсанд Даваач Тарвагатайд зугтан оджээ. 1753 оны эцсээр Амарсанаагийн тусламжаар [[Нэмэхжаргал]]ыг гэнэдүүлэн дайрч барьж алаад, хаан оронд дахин суусан ч удалгүй Амарсанаагийн Илээс хойш [[Алтай]] хүртэлх өргөн уудам газар оронг эзлэх шаардлагыг эс зөшөөрсөнөөс тэдний хооронд зөрчил гарчээ.

== Зүүнгар улс мөхсөн нь ==
Амарсанаа Казахын зүг явж [[Эрчис мөрөн]] сав газарт суужээ. Амарсанаагийн эсрэг 3 удаа цэрэг илгээсэн боловч ялж чадсангүй эцэстээ өөрөө 30000 цэрэг авч байлдахаар очсонд, Амарсанаа ихэд дарагдан өөрийн харъят 20000 [[Хойд (овог)|Хойдоо]] дагуулан Манж улсад оржээ. 1753 онд дөрвөд аймгийн “[[Цэрэн (Дөрвөд)|Цэрэн]], Цэрэн увш, Цэрэнмөнх” тэргүүтэй ноёд дургүйцэн Манж улсыг дагав. Үүний улмаас Зүүнгарын хаант улсын хүчин ихэд буурч, Манж улсын байлдан эзлэх бодлогод тохиол олгожээ. 1755 оны 3-р сард Манж улсын 50000 цэрэг 2 зам хуваагдан байлдахаар ирэв. Хойд замын цэргийг [[Банди]], Амарсанаа нар, баруун замын цэргийг [[Юн Чан]], [[Саарал]] нар удирдан ирэв. 3-р сард хойд замын цэргийн түрүүчийн бүлэг туршуулын ангийг Амарсанаа удирдаж [[Улиастай]]гаас хөдлөн гарав. Баруун замын туршуулын ангийг Саарал удирдаж, 4-р сард [[Бархөл]]өөс мордов. Их цэргийг Банди, Юн Чан нар авч хөдлөн гараад бор талд нийлж, Илийн зүг довтлон орж ирэв. Зүүнгарын хилд сахиул байсангүй Манж улсын цэрэг Зүүнгарын нутагт түрэмгийлэн орж 5-р сарын үеэр [[Эрээнхавирга]], [[Бортал]] зэрэг чухал газрыг ямарч саадгүй эзлэн авч, 6-р сарын ихээр Илд хүрч, шийдвэрлэх тулалдаан хийхээр болжээ. Энэ үед 7000 шахам цэрэг цуглуулж, [[Хаш нуур]]ын дэргэд хориглон байлдахаар шивээлэн хүлээжээ. Банди өдөөн гаргаж баривчлан авах гэсэнд, бэхлэн сахиад байлдахаар гараагүй болохоор, Банди шөнө дөлөөр цэрэг аван  дайрч орж ирсэнд, 10000 гаруй цэргээ дагуулан, эхнэр хүүхэд, гэр тэргээ орхин зугтан яваад, Зүүнгарын жинхэнэ нутгаа алджээ. Эндээс хэдэн уул далдлан цэргийн хүрээ байгуулан сахин суув.  5-р сарын 23-ны шөнө Бандийн зарлигаар тагнахаар ирсэн [[Аюуш]], [[Батжаргал]],  Цанши зэрэг 25 хүн цэргийн хүрээг гэнэдүүлэн дайрсанд, цэрэг анги нь үймэн сандарч, 4 зүгтээ бутран сарнив. Арай чамай 2000 гаруй хүмүүсээ цуглуулан дагуулж зугтаан гарсанд, үлдсэн олон нь байлдалгүгээр бууж өгчээ. Манж улсын [[Дарданга]] нар үргэлжлүүлэн нэхэж, авга Балжуур болон 6000 гаруй албатыг нь олзлон авжээ. [[Тэнгэр уул]]ын өврийг чиглэн одоход 70 гаруйхан бараа бологсод л үлдсэн байв. Банди жанжин [[Аксу тойрог|Аксу]], [[Үш]], [[Турфан хот|Турфан]] зэрэг газар хүн  илгээж, “Бидэнд туслан Даваачийг барьж өгөх болов уу?” гэж [[Уйгурууд]]ад хэл хүргүүлэв. Үш, Түрфаны хотын дарга урьдаас найртай байсан хэдий боловч Бандийн хүчнээс сүрдэн Үш, Түрфанаар дамжиж, [[Кашгар]]т очих гэж байгааг нь тагнан мэдээд, шугуйд цэрэг бүгүүлж, өөрийн дүүдээ архи, мах бариулан хуурмагаар зам тосож угтаад 70 гаруй хүмүүсийг бүгдийг нь баривчлан авч, Манж улсын цэргийн хүрээнд хүргэж өгчээ. Банди ихэд баярлаж [[Бээжин]]д [[Тэнгэрийн Тэтгэсэн хаан]]ы дэргэд хүргэсэнд уучлал хүртээж, “[[Чин ван]]” өргөмжлөн, гүнжээ өгч [[эфү]] болгоод урьд дагуулж байсан 40-50 өрх хүмүүстэй нь хамт Бээжинд зохицуулан суулгажээ. Хожим нь шадар хиа өргөмжлөгдөж, 1759 онд Бээжинд өвчнөөр нас баржээ. Даваач хот газар дасахгүйгээс өдөр бүр нуурын усанд галуу, нугас тэжээх буюу сэлж сэтгэлээ хуурдаг байжээ. Түүний тэжээсэн галуу, нугасны өндөг нь онцгой том байсан тул хааны ордонд өдөр бүр аваачдаг байжээ.{{Citation needed}}

== Хойчис ==
{{tree list}}
* '''Даваач хунтайж''', '''Цорос хошой чин ван''' (1757-1759)
**Лубжаа: Даваачийн ахмад хүү, 1759 онд &quot;цорос төрийн жүн ван&quot; хэргэм залгамжилсан. 1774 онд нас барсан.
***Бүрнээ: Лубжаагийн хүү. 1781 онд &quot;цоросын хошууны бэйс&quot; хэргэм залгамжлан, 1783 онд хошууны бэйс хэргэмийг үе улиран залгамжлах соёрхол хүртсэн.
****Гэнинсү: Бүрнээгийн хүү. 1797 онд &quot;цоросын хошууны бэйс&quot; хэргэмийг залгамжлан, 1838 онд нас барсан.
*****Икэнгэ: Гэнинсүгийн хүү. 1838 онд &quot;хошууны бэйс&quot; хэргэмийг залгамжлан, 1879 онд нас барсан.
******Тангүсэ: Икэнгэгийн хүү. 1879 онд &quot;хошууны бэйс&quot; хэргэм залгамжилсан. 1912 онд [[ДИУ]]-ын анхны парламентийн гишүүн болсон.
**Бодис: Даваачийн хоёрдугаар хүү, 1774 онд &quot;цоросын төрийн бэйл&quot; хэргэм залгамжилсан. 1781 онд нас барсан.
{{tree list|end}}
== Эшлэл ==
{{reflist}}

{{s-start}}
{{s-hou|[[Цорос]] (14-р зуун-1755 он)||||1759}}
{{s-reg|}}
{{s-bef|өмнө=[[Ламдаржаа]]}}
{{s-ttl|албан_тушаал=[[Зүүнгарын Хаант Улс]]ын [[хунтайж]]|он=1753-1755}}
{{s-aft|дараа=[[Амарсанаа]]}}
{{end}}

[[Ангилал:17-р эсвэл 18-р зуунд төрсөн]]
[[Ангилал:1759 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын хаан]]</text>
      <sha1>7uyg6o86oxqvoiv9bk0lzd4z26n6sbg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цэцэрлэг (хот)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24750</id>
    <revision>
      <id>856355</id>
      <parentid>851007</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T13:53:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-29020-34</username>
        <id>104550</id>
      </contributor>
      <comment>түүх</comment>
      <origin>856355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12780" sha1="ifcsuvdpt9hyaxiz65kdp72y9yymr3l" xml:space="preserve">{{SHORTDESC|Монгол Улсын Архангай аймгийн сум}}
{{distinguish|text=[[Цэцэрлэг сум (Архангай)]]}}
{{Инфобокс суурин
|name                           = Цэцэрлэг
|native_name                    = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠴᠡᠴᠡᠷᠯᠢᠭ}}}}
|native_name_lang               = mn
|official_name                  = {{lang|mn|Эрдэнэбулган}} сум&lt;br&gt;{{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠡᠷᠳᠡᠨᠢᠪᠤᠯᠠᠭᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}}
|settlement_type                = [[Монгол Улсын сумд|Сум]]
|nickname                       = 
|motto                          = 
|image_skyline                  = Kloster zezerleg.JPG
|imagesize                      = 
|image_caption                  = [[Заяын гэгээний хүрээ]]
|image_flag                     = 
|flag_size                      = 
|image_seal                     = 
|seal_size                      = 
|image_shield                   = 
|shield_size                    =
|image_blank_emblem             =
|blank_emblem_size              =
|image_map                      = Arkhangai Erdenebulgan map - АР Эрдэнэбулган.PNG
|mapsize                        = 
|map_caption                    = 
|image_map1                     = 
|mapsize1                       = 150px
|map_caption1                   =
|subdivision_type               = Улс
|subdivision_name               = {{flag|Монгол}}
|subdivision_type1              = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]]
|subdivision_name1              = {{flagicon image|Mn flag arkhangai aimag 2014.svg}} [[Архангай аймаг|Архангай]]
|subdivision_type2              = 
|subdivision_name2              = 
|seat_type                      =
|seat                           =
|government_type                =
|leader_title                   = 
|leader_name                    = 
|leader_title1                  =  &lt;!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --&gt;
|leader_name1                   =
|established_title              = Байгуулагдсан
|established_date               = ~1631
|area_magnitude                 = 
|area_footnotes                 = 
|area_total_km2                 = 150
|area_land_km2                  = 
|area_water_km2                 = 
|area_total_sq_mi               = 
|area_land_sq_mi                = 
|area_water_sq_mi               = 
|area_water_percent             = 
|area_urban_km2                 = 
|area_urban_sq_mi               = 
|area_metro_km2                 = 
|area_metro_sq_mi               = 
|population_as_of               = 2022
|population_footnotes           = 
|population_note                = 
|population_total               = {{decrease}} 21,603
|population_density_km2         = auto
|population_density_sq_mi       = 
|population_metro               =
|population_density_metro_km2   =
|population_density_metro_sq_mi =
|population_urban               = 
|population_density_urban_km2   =
|population_density_urban_mi2   =
|timezone                       = UTC + 8
|utc_offset                     = +8
| pushpin_map                   = Монгол
| pushpin_label_position        = 
| pushpin_map_alt               = 
| pushpin_map_caption           = 
|coordinates                    = {{coord|47|28|37|N|101|27|01|E|display=inline}}
|elevation_footnotes            =  &lt;!--for references: use &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; tags--&gt;
|elevation_m                    = 1691
|elevation_ft                   = 
|postal_code_type               =  &lt;!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --&gt;
|postal_code                    =
|area_code                      = +976 (0)133
|registration_plate             = АР_ ( _ янз бүр)
|website                        = http://erdenebulgan.ar.gov.mn/
|footnotes                      = 
}}

'''Цэцэрлэг''' ([[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] [[Зураг:Čečerlig.png]] ''чэчэрлиг'') — [[Архангай]] аймгийн төв. Архангай аймгийн Эрдэнэбулган сум нь Хангай нурууны ой мод, гол мөрөн, төрөл бүрийн ан амьтантай, цэцэг, жимс дэлгэрсэн байгалийн гоо үзэсгэлэн бүрдмэл өндөр, сүрлэг дархан цаазат Булган уулын өвөрт, хойд, урд [[Тамирын гол|Тамирын голын]] дунд далайн түвшнээс дээш 1695 метрийн өндөрт [[Булган сум (Архангай)|Булган]], [[Ихтамир сум|Ихтамир]], [[Батцэнгэл сум|Батцэнгэл]], [[Цэнхэр сум|Цэнхэр]] сумдтай хиллэдэг. Эрдэнэбулган сум нь 6 баг, 5524 өрх, 20338 хүн амтай, 74055 толгой малтай /2011 оны байдлаар/, нийслэл Улаанбаатар хотоос өрнө зүгт 480 километр зайд байрлана. 

1922 онд засаг захиргааны хувиараар аймгийн чуулган даргын захиргааг Цэцэрлэг мандал аймгийн яам болгож, Заяын шавийг Эрдэнэ Булган уулын хошуу болгон өөрчилж Цэцэрлэг мандал аймгийн төв нь болсон. 1952 онд Булган сумын 7, 10, 11, 12 дугаар багийг нэгтгэн хороо, захиргаа буюу аймгийн төв, 1961 онд Цэцэрлэг хот, 1992 онд Эрдэнэбулган сум болон өөрчлөн зохион байгуулагсан. Цэцэрлэг хот нь ерөнхий боловсролын 7 сургууль, хүүхдийн 7 цэцэрлэгтэй, театр, зочид буудал, нэгдсэн болоод хувийн хэвшлийн эмнэлэг, Монгол Улсын Боловсролын их сургуулийн харьяа Багшийн сургууль, хувийн хэвшлийн сургууль, Мэргэжлийн сургалт үйлдвэрлэлийн төвүүдтэй. Гол үйлдвэрлэл нь сүү цагаан идээ, мах боловсруулалт, гурилан бүтээгдэхүүн зэрэг хүнсний боловсруулалт.

[[Архангай аймгийн Хөгжимт драмын театр]] 600 үзэгчийн суудалтай бөгөөд нийт 44 хүн ажилдагаас 35 нь уран бүтээлчид юм.

=== Түүх ===
Цэцэрлэг хотын үүсэл нь Заяын хүрээ байгуулагдсан он цагаас тоологдож 400 гаруй жилийн түүхтэй Хархорум хотын дараа орох Монголын эртний хоёр дахь хот юм.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Хэрэглэгч:Miniih |date=2024-02-14 |url=https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A5%D1%8D%D1%80%D1%8D%D0%B3%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D1%87:Miniih&amp;oldid=770217 |work=Википедиа нэвтэрхий толь |access-date=2026-05-14 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

           1586 онд Булган уулын өвөр “Чонотын хөндий” хэмээх газарт Заяын хүрээний шавыг тавьж, анхны дуганыг барьсан хэмээн “Итгэл шаштир” судрын 9 дүгээр дэвтэрт тэмдэглэсэн байна. Харин 1631 оны цагаагчин хонин жил өргөтгөн тэлж Заяын хүрээний анхны томоохон дуган, сүмүүдийг барьж эхэлсэн. Автай сайн ханы дүү Түмэнхэн Хөндлөн Сайн ноёны хоёрдугаар хүү Бэгтэсжав буюу Данзан лам өвөг эцгийн тусламжаар Далай ламтай холбоо тогтоон шашны үйлсэд шамдаж нэр хүндийг олжээ. Хожим нь II Зая гэгээн Лувсанпэрэнлэй 1679 онд Цаст Түвдийн орноос нутагтаа морилоод хүрээний суурин дээр дөрвөн их дацан байгуулж, орон хүрээгээ бий болгосон нь “Заяын хүрээ” гэгдэн хуврагуудын их аймаг болсон аж. Заяын гэгээний хүрээ нь 2500- 3000 лам хуврагтай 2000 гаруй энгийн ард иргэд төвлөрөн суусан зөвхөн Сайн ноён хан аймаг төдийгүй 17-20-р зууны эхэн үеийн монголын нийгмийн хүн амын давхрааны бүх төлөөлөл суурьшсан томоохон суурин газар нөгөө талаар дорно дахины бурхны шашны соёл, боловсрол, шинжлэх ухааны голомт газар байжээ. 


           Хожим Заяын хүрээний суурин дээр Архангай аймгийн төв Эрдэнэбулган сум үүсэж хөгжсөн түүхтэй.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Хэрэглэгч:Miniih |date=2024-02-14 |url=https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A5%D1%8D%D1%80%D1%8D%D0%B3%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D1%87:Miniih&amp;oldid=770217 |work=Википедиа нэвтэрхий толь |access-date=2026-05-14 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

'''Цаг агаар'''

1 дүгээр сарын дундаж температур -14.8 С,  7 дугаар сарын дундаж температур +16 С 

==Зургийн цомог==
&lt;gallery&gt;
Зураг:Kloster zezerleg.JPG|Заяын хүрээ
Зураг:TsetserlegStatue.jpg|1990 онд сэргээгдсэн Галдан зуу 
&lt;/gallery&gt;

== Уур амьсгал ==
{{Уур амьсгалын хүснэгт
| TABELLE = 
| DIAGRAMM TEMPERATUR = rechts
| DIAGRAMM NIEDERSCHLAG = deaktiviert
| DIAGRAMM NIEDERSCHLAG HÖHE = 200
| QUELLE = [http://wetterkontor.de/de/klima/klima2.asp?land=mn&amp;stat=44282 wetterkontor.de]
| Überschrift = 
| Ort = Цэцэрлэг
&lt;!-- durchschnittliche Höchsttemperatur für den jeweiligen Monat in °C --&gt;
| hmjan = -8.1
| hmfeb = -6.4
| hmmär =  0.2
| hmapr =  8.1
| hmmai = 16.0
| hmjun = 20.1
| hmjul = 20.5
| hmaug = 19.3
| hmsep = 15.1
| hmokt =  8.0
| hmnov = -1.0
| hmdez = -6.5
&lt;!-- durchschnittliche Niedrigsttemperatur für den jeweiligen Monat in °C --&gt;
| lmjan = -20.4
| lmfeb = -19.3
| lmmär = -13.0
| lmapr =  -4.5
| lmmai =   1.7
| lmjun =   6.5
| lmjul =   8.7
| lmaug =   6.8
| lmsep =   1.5
| lmokt =  -5.2
| lmnov = -13.1
| lmdez = -18.2
&lt;!-- durchschnittliche Temperatur für den jeweiligen Monat in °C --&gt;
| avjan = 
| avfeb = 
| avmär = 
| avapr = 
| avmai = 
| avjun = 
| avjul = 
| avaug = 
| avsep = 
| avokt = 
| avnov = 
| avdez = 
&lt;!-- durchschnittliche Niederschlagsmenge für den jeweiligen Monat in mm --&gt;
| nbjan =  2
| nbfeb =  3
| nbmär =  6
| nbapr = 16
| nbmai = 33
| nbjun = 63
| nbjul = 75
| nbaug = 67
| nbsep = 27
| nbokt = 13
| nbnov =  6
| nbdez =  3
&lt;!-- durchschnittliche Anzahl täglicher Sonnenstunden für den jeweiligen Monat in h/d --&gt;
| shjan = 6.0
| shfeb = 7.0
| shmär = 8.1
| shapr = 8.2
| shmai = 9.0
| shjun = 9.2
| shjul = 8.6
| shaug = 8.4
| shsep = 8.5
| shokt = 7.5
| shnov = 6.2
| shdez = 5.6
&lt;!-- durchschnittliche Wassertemperatur (Meere, Seen u.ä.) für den jeweiligen Monat in °C --&gt;
| wtjan = 
| wtfeb = 
| wtmär = 
| wtapr = 
| wtmai = 
| wtjun = 
| wtjul = 
| wtaug = 
| wtsep = 
| wtokt = 
| wtnov = 
| wtdez = 
&lt;!-- durchschnittliche Regentage für den jeweiligen Monat in d --&gt;
| rdjan = 
| rdfeb = 
| rdmär = 
| rdapr = 
| rdmai = 
| rdjun = 
| rdjul = 
| rdaug = 
| rdsep = 
| rdokt = 
| rdnov = 
| rddez = 
&lt;!-- durchschnittliche Luftfeuchtigkeit für den jeweiligen Monat in % --&gt;
| lfjan = 56
| lffeb = 57
| lfmär = 50
| lfapr = 47
| lfmai = 48
| lfjun = 59
| lfjul = 68
| lfaug = 68
| lfsep = 60
| lfokt = 54
| lfnov = 54
| lfdez = 58
}}

==Баримтын холбоос==
{{reflist}}

{{Хөтлөгч мөр Монголын томоохон хот суурин}}
{{Хөтлөгч мөр Архангайн сумууд}}
{{Хөтлөгч мөр Засаг захиргааны хуваарь}}
[[Ангилал:Цэцэрлэг| ]]
[[Ангилал:Монголын аймгийн төв]]
[[Ангилал:Монголын их сургуулийн хот]]
[[Ангилал:Монголын суурин]]
[[Ангилал:Монголын хот]]
[[Ангилал:Архангай аймгийн сум|!]]
[[Ангилал:Архангай аймгийн суурин]]</text>
      <sha1>ifcsuvdpt9hyaxiz65kdp72y9yymr3l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аюук хан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30038</id>
    <revision>
      <id>856434</id>
      <parentid>833201</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T11:14:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>856434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4377" sha1="idgmg6s0gj645m833ofggrz4i5jmkr5" xml:space="preserve">{{Инфобокс хаан|title=[[Хаан]]|succession=[[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсын 4-р тайш]]|succession1=[[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсын анхны хаан]]|successor=цолыг хүчингүй болгосон|predecessor=[[Пунцаг хан]]|reign=1672–1690|reign1=1690–1724|coronation1=1690|predecessor1=хааны цол тогтоогдсон|successor1=[[Цэрэндондог хан]]|birth_place=[[Зүүнгар нутаг]]|spouses-type=Эхнэрүүд|spouse=Эрэнжэн|spouse 2=Ванжал|spouse 3=Абухана|spouse 4=Дармабала|family_name=|father=[[Пунцаг хан]]|mother=Уралмаа|religion=[[Төвөдийн Буддын шашин]]|image=Ayuka Khan portrait.jpg|house=[[Торгууд]]|dynasty=[[Хэрэйд]]}}

'''Аюук''' буюу '''Аюуш''' '''хан''' (1642 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарт]] төрсөн— 1724 онд нас барсан)- 1672-1724 оны хооронд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] удирдаж анхны хан. Түүний нэрийг орос ном товхимолд Аюка, Аюук гэх мэтээр янз бүрээр бичсэн байдаг нь тод бичгээс буруу буулгасантай холбоотой юм. Тэрээр Халимагийн хангууд дотроос алдар цуугаа мандуулсан хамгийн алдартай ахны хан байсан. Тэрээр торгуудын [[Хэрэйд]] овогтон бөгөөд [[Пунцаг хан|Пунцаг ханы]] хүү юм.

Тэрээр Зүүнгарт төрж өссөн байна. 1654 онд өвөг эцэг Шүхэр Дайчинг даган Ижил мөрөнд иржээ. 

1669 онд Аюушийн эцэг Пунцаг ханыг нас барахад халимагууд дунд эрх мэдлийн төлөө тэмцэл эхэлсэн байна. 

1673 онд Аюуш хан Оросын царь [[Алексей Михайлович|Алексей Михайловичид]] өөрийн хант улсын захирагчийн статусыг албан ёсоор баталгаажуулахын тулд үнэнч байх гэрчилгээ гардуулжээ. 1677 онд Федор Алексеевичт,  сүүлд 1684 онд [[I Пётр]] үнэнч байхаа тангарагласан байна. 

Аюуш хан Ижил мөрний бүх халимагуудыг нэгтгэж, өөрийн эзэмшил нутгаа нэлээд өргөжүүлсэн. Түүний үед нагац эгч Доржи-Рабдан нь мянган торгутын хамт Зүүнгараас Ижил мөрний хязгаарт иржээ. Ирсэн Торгутууд Аюушийн ноёрхлыг хүлээн зөвшөөрч, Халимагийн улсын хэмжээг нэмэгдүүлэв. Дараа нь Аюуш Кубаны ногайчуудын эсрэг амжилттай цэргийн кампанит ажлыг удирдав. Халимагууд хоёр сарын турш ногайчуудтай тулалдаж ялалт байгуулсан байна. 

Доод Ижил мөрөнд нөлөөгөө бэхжүүлэхийг эрмэлзэж байсан Оросын эрх баригчид Аюушийг болон холбоотон Дербет тайж ноёны цэргүүдийг Астраханий (1705-1706), Булавины (1707-1709), Башкирын (1681-1717, 1684, 1717, 1684) зэрэг бослогуудыг дарахад бөгөөд Орос-Туркийн дайн ба Хойд дайн (1700-1721) зэрэгт ашиглаж байсан юм.{{s-start}}
{{Залгамжлал
|өмнө=[[Пунцаг хан]]
|дараа=[[Цэрэндондог хан]]
|он=1672-1724
|албан_тушаал=[[Монгол хаад#Халимагийн хант улс|Халимагийн хан]]
}}
{{end}}

[[Ангилал:1642 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1724 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Хан]]
[[Ангилал:Халимагийн хан]]
[[Ангилал:Умардын их дайны хүн]]</text>
      <sha1>idgmg6s0gj645m833ofggrz4i5jmkr5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34774</id>
    <revision>
      <id>856382</id>
      <parentid>856108</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T00:26:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>856382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10532" sha1="8eayfd9gnib7q7eo84m6x513jcjqzr9" xml:space="preserve">{{Short description|1918-1933 онуудад Герман улс}}
{{Инфобокс улс
| native_name            = {{lang|de|Deutsches Reich}}&lt;!-- Do not replace with Weimar Republic as this parameter is for the OFFICIAL name. --&gt;
| conventional_long_name = Германы Эзэнт Гүрэн&lt;!-- Do not replace with Weimar Republic as that is the COMMON NAME whereas this parameter is for the official name. --&gt;
| common_name            = Ваймарын Бүгд Найрамдах
| p1                     = Германы эзэнт гүрэн
| flag_p1                = Flag of Germany (1867–1918).svg
| s1                     = Нацист Герман
| flag_s1                = Flag of Germany (1933–1935).svg
| image_flag             = Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg
| flag_type              = [[Германы далбаа#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1918–1933)|Далбаа]]&lt;br&gt;(1919–1933)
| image_coat             = Wappen Deutsches Reich (Weimarer Republik).svg
| coa_size               = 80
| symbol_type            = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын сүлд|Сүлд]]&lt;br&gt;(1919–1928)
| national_anthem        = {{lang|de|[[Das Lied der Deutschen]]}}&lt;br /&gt;&quot;Германчуудын дуу&quot;&lt;br /&gt; (1922 оноос)&lt;ref name=&quot;faz-20120904&quot;&gt;{{cite news |access-date=2022-08-04 |first=Винфрид |last=Клайн |date=2012-09-14 |publisher=Frankfurter Allgemeine Zeitung |title=Wer sind wir, und was wollen wir dazu singen? |url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/geisteswissenschaften/vom-deutschlandlied-zur-nationalhymne-wer-sind-wir-und-was-wollen-wir-dazu-singen-11878854.html |website=FAZ.NET}}&lt;!-- auto-translated from German by Module:CS1 translator --&gt;&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;{{center|[[File:Deutschlandlied (old recording).oga]]}}&lt;/div&gt;
| image_map              = Weimar Republic 1930.svg
| map_width              = 250px
| image_map_caption      = Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс 1930 онд
| image_map2             = Karte des Deutschen Reiches, Weimarer Republik-Drittes Reich 1919–1937.svg
| image_map2_caption     = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын засаг захиргааны хуваарь|Герман улсууд]] 1925 онд
| population_density_km2 = 133.129
| capital                = [[Берлин]]
| coordinates            = {{Coord|52|31|N|13|23|E|type:city}}
| largest_city           = capital
| official_languages     = [[Стандарт Герман хэл|Герман]]
| common_languages       = {{hidden|'''Албан бус:'''|[[Доод Герман хэл|Доод Герман]], [[Польш хэл|Польш]], [[Лимбург хэл|Лимбург]], [[Фриз хэлнүүд|Фриз]], [[Идиш хэл|Идиш]], [[Дани хэл|Дани]], [[Сорб хэл|Сорб]], [[Синти Цыган хэл|Синти]], [[Литва хэл]]|style=font-size:100%;padding:0.25em 0 0; |headerstyle=text-align:left;font-weight:normal;}}
| religion               = 1925 оны тоолого:&lt;ref&gt;[http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf Volume 6. Weimar Germany, 1918/19–1933 Population by Religious Denomination (1910–1939)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809154418/http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |date=9 August 2016 }} Sozialgeschichtliches Arbeitsbuch, Volume III, Materialien zur Statistik des Deutschen Reiches 1914–1945, edited by Dietmar Petzina, Werner Abelshauser and Anselm Faust. Munich: Verlag C. H. Beck, 1978, p. 31. Translation: Fred Reuss.&lt;/ref&gt;{{plainlist|
* 64.1% [[Протестант]] ([[Лютеран]], [[Кальвинизм]], [[Нэгдсэн сүм|Нэгдсэн]])
* 32.4% [[Ромын Католик]]
* 0.9% [[Герман дахь еврейчүүдийн түүх|Еврей]]
* 2.6% Бусад}}
| demonym                = Германчууд
| government_type        = Холбооны [[Холимог засаглалын систем|хагас-ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]]
* [[Ардын Төлөөлөгчдийн зөвлөл|түр засгийн газар]] {{small|(1918 оны 11 сарын 10-наас 1919 оны 2 сарын 13 хүртэл)}}
* ерөнхийлөгчийн [[зарлигаар засаглал]] {{small|(1930–1933)}}
| title_leader           = [[Германы ерөнхийлөгч (1919–1945)|Ерөнхийлөгч]]
| year_leader1           = 1919–1925
| leader1                = [[Фридрих Эберт]]
| year_leader2           = 1925–1933
| leader2                = [[Паул фон Хинденбург]]
| title_deputy           = [[Германы канцлер#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1919–1933)|Канцлер]]
| year_deputy1           = 1918 (анхны)
| deputy1                = [[Friedrich Ebert]]
| year_deputy2           = 1933 (сүүлийн)
| deputy2                = [[Адольф Хитлер]]
| era                    = [[Дайны хоорондын үе]]
| event_start            = [[Германд бүгд найрамдах улсын тунхаглал|Тунхаглав]]
| date_start             = 11 сарын 9,
| year_start             = 1918
| event1                 = [[Ваймарын Үндсэн хууль|Үндсэн хууль]]
| date_event1            = 8 сарын 11, 1919
| event2                 = [[Үндэстнүүдийн Лиг]]т элссэн
| date_event2            = 9 сарын 8, 1926
| event3                 = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгчийн засгийн газрууд|Зарлигаар засаглаж]] эхлэв
| date_event3            = 3 сарын 29, 1930&lt;ref name=&quot;Adam-2005&quot;/&gt;
| event4                 = [[Адольф Хитлер|Хитлер]] [[Адольф Хитлерийн эрх мэдэлд хүрэлт#Хяналтыг булаан авсан (1931–1933)|тангараг өргөв]]
| date_event4            = 1 сарын 30, 1933
| event5                 = [[Рейхстагийн галын зарлиг]]
| date_event5            = 2 сарын 28, 1933
| event_end              = [[1933 оны Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль|Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль]]
| date_end               = 3 сарын 23,
| year_end               = 1933&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |title=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |first=Уильям Л. |last=Хош |date=2007-03-23 |encyclopedia=[[Britannica.com|Britannica]] Blog |language=en-US |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190311083054/http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |wayback=20190311083054 |text=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |archiv-bot=2026-05-15 00:26:16 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |title=The law that 'enabled' Hitler's dictatorship |date=2013-03-23 |website=[[DW.com]] |language=en |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907195649/https://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Republic to Reich: A History of Germany 1918–1945 |last=Мэйсон |first=К. Ж. |publisher=McGraw-Hill}}&lt;/ref&gt;
| legislature            = [[Хоёр танхимт]]
| house1                 = [[Рейхсрат (Герман)|Рейхсрат]] ''(де-факто)''
| type_house1            = [[Дээд танхим]]
| house2                 = [[Рейхстаг (Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс)|Рейхстаг]]
| type_house2            = [[Доод танхим]]
| stat_year1             = 1925
| stat_area1             = 468787
| ref_area1              = &lt;ref name=&quot;Wahlen in der Weimarer Republik&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |title=Das Deutsche Reich im Überblick |work=Wahlen in der Weimarer Republik |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121115812/http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| stat_pop1              = 62,411,000
| ref_pop1               = &lt;ref name=&quot;Wahlen in der Weimarer Republik&quot; /&gt;
| currency               = {{Unbulleted list|1919–23 [[Цаасан марк|&quot;Цаасан марк&quot; (ℳ)]] |1923–24 [[Рентенмарк]] (RM) |1924–33 [[Райхсмарк|Райхсмарк (ℛℳ)]]}}
| today                  = {{plainlist|
* [[Герман]]
* [[Польш]]
* [[Орос]]{{efn|[[Калининград муж]]}}
* [[Литва]]{{efn|[[Клайпеда хошуу|Клайпеда]] ба [[Таураге хошуу]]ны хэсэг}}
*[[Нидерланд]]{{efn|[[Дуйвелсберг]]}}}}
}}

'''Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс''' ({{lang-de|Weimarer Republik}}) бол 1919 онд [[Германы Хаант Улс]]ын дараа байгуулагдсан  [[парламентын ардчилсан]] засаглалтай [[холбооны бүгд найрамдах]] улс юм. Энэ улс 1933 онд [[Адольф Хитлер]] засгийн эрхэнд гарч Райхсканцлер болсоноор дуусгавар болсон байна. [[Ваймар]] нь энэхүү бүгд найрамдах улсыг байгуулах Үндсэн хуулийн чуулган болсон хотын нэр юм.

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Weimar Republic|Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс}}
* {{DNB-Portal|4065109-5|TEXT=Ном зүй:}}
* Arnulf Scriba: [http://www.dhm.de/lemo/html/weimar/ Die Weimarer Republik] 

== Эх сурвалж ==
=== Тэмдэглэл ===
{{Notelist}}

=== Эшлэл ===
{{reflist}}

[[Ангилал:Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс| ]]
[[Ангилал:20-р зууны Германы түүx]]
[[Ангилал:1919 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>8eayfd9gnib7q7eo84m6x513jcjqzr9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фолк рок хөгжим</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37060</id>
    <revision>
      <id>856332</id>
      <parentid>624958</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T12:30:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-29180-43</username>
        <id>104572</id>
      </contributor>
      <comment>...</comment>
      <origin>856332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="726" sha1="idu306hvfngu2822sa8c1ioyohwt9s3" xml:space="preserve">'''Фоль рок''' хөгжмийн урсгал нь [[фолк хөгжим]] болон [[рок хөгжим|рок хөгжмийн]] дундаас үүссэн хөгжмийн нэг урсгал юм. Энэ урсгал нь 1960-аад оноос эхлэлтэй бөгөөд [[Лос-Анжелес]]ын [[The Birds]] хамтлаг энэ хөгжмийн чиглэлээр анх тоглосон анхдагч [[пионер]] гэж нэрлэгддэг. Фолк рокийн хөгжмийн урсгалын хамгийн алдартай төлөөлөгч нь бүхний танил [[АББА]] юм.

[[Ангилал:Рок хөгжмийн урсгал]]
[[Ангилал:Фолк жанр]]</text>
      <sha1>idu306hvfngu2822sa8c1ioyohwt9s3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дижикстрагийн алгоритм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38026</id>
    <revision>
      <id>856385</id>
      <parentid>856115</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T00:48:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>856385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15203" sha1="k92z4md5rzpqz8vsumrszrt27jb3dat" xml:space="preserve">[[Файл:Dijkstra Animation.gif|thumb|right]]
'''Дижикстрагийн алгоритм''', Dijkstra –ийн алгоритмыг 1956 онд Нидерландын компьютерын эрдэмтэн судлаач Edsger Dijkstra үүсгэн томъёолсон ба 1959 онд нийтлүүлсэн. Графийн хайлтийн алгоритм бөгөөд нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдвэрлэдэг. Графийн ирмэгүүд нь сөрөг биш утгатай нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдсэн бөгөөд хамгийн богино замын модыг гаргаж өгдөг. Энэ алгоритм нь хамгийн бага замыг олохдоо эхний цэгээс  графын зангилаа бүрээр дайрдаг. Алгоритм нь нэг зангилаанаас өөр нэг зангилаа очих хамгийн  богино замыг олохоор ажиллах ба хамгийн дөт замыг олмогц програм зогсоно. Жишээлбэл: Дижикстрагийн алгоритм нь  нэг хотоос  өөр нэг хотруу холбосон  эхлэлийн цэг болон төгсгөлийн цэгийн хоорондох зай  хамгийн богино  байхаар тооцон олдог. Улмаар , хамгийн эхний богино зам бол сүлжээний шугамын протоколуудад өргөн ашигладаг, тухайлбал IS-IS ба OSPF(нээлттэй хамгийн эхний богино зам) юм. 
Дижикстрагийн  анхны алгоритмийн бага эрэмбийг олох дараалалд  O(|V2|) –ийг хэрэглэдэггүй.  V нь координатын босоо тэнхлэг дэх тоо. Энэ алгоритмын санааг Leyzorek  бас дэвшүүлж байсан. Бага эрэмбэтэй дараалал дээр суурилсан Fibonacci-ийн овоолго байдлаар  O(|E|+|V|log|V|) томёонд хэрэгжүүлсэн.  E- эрмэгийн тоо  Энэ нь  шинж тэмдэггүй ,сөрөг биш утгагай, нэг эхтэй ,богино замаа хамгийн хурдан мэдэх алгоритм юм.  

== 1.Алгоритм ==
[[Image:Dijkstras progress animation.gif|thumb|Illustration of Dijkstra's algorithm search for finding path from a start node (lower left, red) to a goal node (upper right, green) in a [[robotics|robot]] [[motion planning]] problem. Open nodes represent the &quot;tentative&quot; set. Filled nodes are visited ones, with color representing the distance: the greener, the farther. Nodes in all the different directions are explored uniformly, appearing as a more-or-less circular [[wavefront]] as Dijkstra's algorithm uses a [[consistent heuristic|heuristic]] identically equal to 0.]]

Бид одоо анхны гэж нэрлэгдсэн зангилаанаас эхэлнэ.  Заннгилааны зайг Y үсгээр тэмдэглэнэ. Анхны зангилаанаас Y хүртэлхийг зай гэдэг. Дижикстрагийн алгоритмаар зарим анхдагч зайн утгуудыг оноож өгдөг, алхам алхмаар сайжруулдаг. 
1.	Эхлээд бүх зангилаандаа анхны утгыг олгоно:
Тэр нь манай анхны зангилаанаас бусад зангилаанд тодорхойгүй буюу  тэг гэдэг утга өгнө. 
2.	Анхдагч зангилааг тухайн зангилаа болгож авна. Бүх зангилааг агуулсан зочлоогүй зангилаануудын олонлогыг үүсгэнэ. 
3.	Тухайн зангилааны хувьд хөрш зангилаануудад анхааран тэдрээрийг урьдчилан бодож тооцоолно. Одоогийн а зангилаа 6-ийн урттай гэж тэмдэглэгдсэн, түүний b хөрш  зангилаатай холбогдсон ирмэгийн урт нь 2 бол b хүртэлх урт нь (6+2=8) болно. Хэрэв энэ зай нь өмнө b хүртэлх урьдчилсан зайнаас бага бол түүнийг дарж бичнэ. Шалгаж үзсэн ч гэсэн (зочилсон ) гэж тэмдэглээгүй бол тэр зангилаа зочлоогүй олонлогт байсаар байна. 
4.	Тухайн зангилааны бүх хөршүүдийг авч үзсэний дараа тухайн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглээд зочлоогүй олонлогоос хасна. Зочилсон зангилааг дахин хэзээ ч шалгахгүй. 
5.	Хэрвээ очих ёстой эцсийн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглэсэн бол (2 зангилааны хоорондох зам) тодорхойлогдсон, хэрэв зочлоогүй олонлог дахь зангилаануудын урьдчилсан хамгийн бага зай нь тодорхойгүй бол (төлөвлөгдсөн нэвтрэлт дууссан эсвэл анхны зангилаа болон үндсэн зочлоогүй зангилааны хооронд холбоо байхгүй байна). Тэгээд алгоритм дуусна. 
6.	Хамгийн бага урьдчилсан зайтай зочлоогүй зангилааг шинэ тухайн зангилаа болгоод 3-р алхам руу буцаана.
 
== Тайлбар/description/ ==
:Та хотын газрын зургаас нэг газарт хүрэх хамгийн богино замыг олохын тулд анх эхлэх газар болон  явах замаа тодорхойлох хэрэгтэй. Явах замаа тодорхойлохдоо: эхлэх цэгээс очих газар хүртлээ шулуунаар холбоно.  Үүнийг хязгааргүй орон зайд ашиглах боломжгүй гэхдээ очоогүй газруудаа хаяглалгүй үлдээдэг....

== Ажиллах, гүйцэтгэх хугацаа ==
Дижикстрагын алгоритмын дээд хугацааг тооцоолохдоо төгсгөлийн тоо/E/ ба оройн тоо/V/ дүрсэлж болох ба функцээр илэрхийлэхэд |E|, |V| гэж тэмдэглэдэг. Ямарч oройн Q олонлогийн явах хугацаа О(|E|*dkq + |V|*emq) dkq ба emq нь хамгийн цөөн үйлдэл ба бага хугацаа зарах үйлдлүүд юм.
Хамгиин хялбар Дижикстрагын алгоритмын хэрэглээ бол Q-г жирийн хэлхээтэй жагсаалт эсвэл цуваанд хадгалж, хамгийн бага хугацааг гаргах бол Q дэх оройнуудаас шугаман хайлт хийх юм. Энэ тохиолдолд явах хугацаа О(|E|+|V|^2)=O(|V|^2).
Сийрэг граф-д Дижисктрагын алгоритмыг холбоост листэнд хийж хоёртын модны хайлт, хоёртын овоолго эсвэл фибонакын овоолгын анхдагч дарааллаар ашиглаж хамгийн бага хугацаа олохыг хурдан болгож алгоритмаа үр дүнтэйгээр шийдвэрлэсэн. Хоёртын модны хайлт эсвэл , хоёртын овоолго хэрэглэж хугацааг О((|E|+|V|)log|V|) олно. Энэ нь O(|E|log|V|)-ээр граф холбоостой үед дийлэгддэг.
Энгийн хоёртын овоолго дээр О(|V|)хугацааг хэмнэхийн тулд oрой болгоны заагчийг овоолгын заагчтай хамт санах хэрэгтэй (бас анхны дараалал Q өөрчлөгдөхөд хугацаа хоцрогдолгүй  байх ).
Тэгэхлээр зөвхөн O(lov|V|)цаг авна. Фибонакын овоолго үүнийг O(|E|+|V|log|V|) болгож сайжруулна.  Чиглэл нь тодорхой бус график зурган дээр хамгийн богино замыг шугаман хугацаанд олох боломжтой, оройнуудыг хамгийн богино хугацаанд бага зам туулхаар тооцоолон бодохдоо математикийн дүрмийн боловсруулалтыг ашигладаг.  

==Тэмдэглэл==
{{reflist}}

== Эшлэл ==
* {{cite journal | authorlink = Edsger W. Dijkstra | first1 = E. W. | last1 = Dijkstra | url = http://www-m3.ma.tum.de/twiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | title = A note on two problems in connexion with graphs | journal = Numerische Mathematik | volume = 1 | year = 1959 | pages = 269–271 | ref = harv | doi = 10.1007/BF01386390 | access-date = 2013-12-06 | archive-date = 2020-01-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200123110037/http://www-m3.ma.tum.de/foswiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | url-status = dead }}
* {{cite book | author1-link = Thomas H. Cormen | first1 = Thomas H. | last1 = Cormen | author2-link = Charles E. Leiserson | first2 = Charles E. | last2 = Leiserson | author3-link = Ronald L. Rivest | first3 = Ronald L. | last3 = Rivest | author4-link = Clifford Stein | first4 = Clifford | last4 = Stein | title = [[Introduction to Algorithms]] | edition = Second | publisher = [[MIT Press]] and [[McGraw–Hill]] | year = 2001 | isbn = 0-262-03293-7 | chapter = Section 24.3: Dijkstra's algorithm | pages = 595–601}}
* {{cite conference|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|conference=25th Annual Symposium on Foundations of Computer Science|year=1984|publisher=[[IEEE]]|pages=338&amp;ndash;346|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934|ref=harv|doi=10.1109/SFCS.1984.715934}} {{Webarchiv|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934 |wayback=20121011090757 |text=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms |archiv-bot=2026-05-15 00:48:46 InternetArchiveBot }}
* {{cite journal|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|journal=Journal of the Association for Computing Machinery|volume=34|year=1987|pages=596&amp;ndash;615|url=http://portal.acm.org/citation.cfm?id=28874|ref=harv|doi=10.1145/28869.28874|issue=3}}
* {{cite journal | first1 = F. Benjamin | last1 = Zhan | first2 = Charles E. | last2 = Noon | month =February | year = 1998 | title = Shortest Path Algorithms: An Evaluation Using Real Road Networks | journal = [[Transportation Science]] | volume = 32 | issue = 1 | pages = 65–73 | doi = 10.1287/trsc.32.1.65}}
* {{cite book|first1=M.|last1=Leyzorek|first2=R. S.|last2=Gray|first3=A. A.|last3=Johnson|first4=W. C.|last4=Ladew|first5=S. R.|last5=Meaker, Jr.|first6=R. M.|last6=Petry|first7=R. N.|last7=Seitz|title=Investigation of Model Techniques &amp;mdash; First Annual Report &amp;mdash; 6 June 1956 &amp;mdash; 1 July 1957 &amp;mdash; A Study of Model Techniques for Communication Systems|publisher=Case Institute of Technology|location=Cleveland, Ohio|year=1957|ref=harv}}
* {{cite journal|first1=D.E.|last1=[[Donald_Knuth|Knuth]]|title=A Generalization of Dijkstra's Algorithm|journal=[[Information Processing Letters]]|volume=6|number=1|pages=1–5|year=1977}}

== Холбоос ==
{{linkfarm|date=September 2012}}
{{Commons category|Dijkstra's algorithm}}
* C/C++
** [https://github.com/xtaci/algorithms/blob/master/include/dijkstra.h Dijkstra's Algorithm in C++]
** [http://www.boost.org/doc/libs/1_43_0/libs/graph/doc/dijkstra_shortest_paths.html Implementation in Boost C++ library]
** [https://web.archive.org/web/20141231054104/http://www.rawbytes.com/dijkstras-algorithm-in-c/ Dijkstra's Algorithm in C Programming Language]
* Java
** [http://www.dgp.toronto.edu/people/JamesStewart/270/9798s/Laffra/DijkstraApplet.html Applet by Carla Laffra of Pace University]
** [https://web.archive.org/web/20200217212029/http://students.ceid.upatras.gr/~papagel/english/java_docs/minDijk.htm Visualization of Dijkstra's Algorithm]
** [https://web.archive.org/web/20070927234553/http://www-b2.is.tokushima-u.ac.jp/~ikeda/suuri/dijkstra/Dijkstra.shtml Shortest Path Problem: Dijkstra's Algorithm]
** [http://www.unf.edu/~wkloster/foundations/DijkstraApplet/DijkstraApplet.htm Dijkstra's Algorithm Applet]
** [http://code.google.com/p/annas/ Open Source Java Graph package with implementation of Dijkstra's Algorithm]
** [https://web.archive.org/web/20150307205448/http://www.stackframe.com/software/PathFinder A Java library for path finding with Dijkstra's Algorithm and example Applet]
** [https://github.com/graphhopper/graphhopper/tree/90879ad05c4dfedf0390d44525065f727b043357/core/src/main/java/com/graphhopper/routing Dijkstra's algorithm as bidirectional version in Java]
* C#/.Net
** [https://web.archive.org/web/20081202152613/http://www.codeproject.com/KB/recipes/ShortestPathCalculation.aspx Dijkstra's Algorithm in C#]
** [https://web.archive.org/web/20111229201146/http://www.codeproject.com/KB/recipes/FastHeapDijkstra.aspx Fast Priority Queue Implementation of Dijkstra's Algorithm in C#]
** [https://web.archive.org/web/20180121140629/http://quickgraph.codeplex.com/ QuickGraph, Graph Data Structures and Algorithms for .NET]
* [https://web.archive.org/web/20141220002741/http://optlab-server.sce.carleton.ca/POAnimations2007/DijkstrasAlgo.html Dijkstra's Algorithm Simulation]
* [http://purl.umn.edu/107247 Oral history interview with Edsger W. Dijkstra],  [[Charles Babbage Institute]] University of Minnesota, Minneapolis.
* [http://www.cs.sunysb.edu/~skiena/combinatorica/animations/dijkstra.html Animation of Dijkstra's algorithm]
* [http://bonsaicode.wordpress.com/2011/01/04/programming-praxis-dijkstra’s-algorithm/ Haskell implementation of Dijkstra's Algorithm] on Bonsai code
* [http://hansolav.net/sql/graphs.html Implementation in T-SQL]
* [https://web.archive.org/web/20121218050306/http://www.mathworks.com/matlabcentral/fileexchange/20025-advanced-dijkstras-minimum-path-algorithm A MATLAB program for Dijkstra's algorithm]
* [https://web.archive.org/web/20140116200833/http://www.turb0js.com/a/Dijkstra%27s_Algorithm Step through Dijkstra's Algorithm in an online JavaScript Debugger]

[[Ангилал:Оновчлолын алгоритм]]
[[Ангилал:Граф хайлтын алгоритм]]
[[Ангилал:Routing]]
[[Ангилал:Аялал ба маршрутын төлөвлөлт]]</text>
      <sha1>k92z4md5rzpqz8vsumrszrt27jb3dat</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өвлийн дайн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39083</id>
    <revision>
      <id>856341</id>
      <parentid>856228</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T12:58:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>856341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48333" sha1="tbwmgfrrg8aqi0668vcsxx8ofrv4xlg" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}{{Инфобокс дайн
|conflict= Өвлийн дайн
|partof= Зөвлөлт -Финландын дайнууд
|image= [[Файл:A Finnish Maxim M-09-21 machine gun nest during the Winter War.jpg|300px]]
|caption= 
|date= [[1939]] оны [[11 сарын 30]] – [[1940]] оны [[3 сарын 13]]
|place= [[Европ]], [[Карелийн хойг]], [[Балтын тэнгис]]
|casus=
|territory= Хилийг Ленинград хотоос хэдэн арван километр хойд зүгт хойшлуулж, Койвисто-Тайпале шугам дээр тогтоож, Финны хоолойн баруун хойд хэсэгт байрлах Ханко боомт болон Финляндын өмнөд хзсэгт орших ойр хавийн арлуудыг удаан хугацаагаар Зөвлөлтөд түрээслүүлэх, Зөвлөлтийн талд Загасны ба Хойд Мөсөн далайн эрэг хавьд байрлах Дундад гэх хошууг шилжүүлэн өгсөн. 
|result= [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын ялалт. [[Финланд]]ын сэтгэл санааны ялалт
|combatant1=[[Файл:Flag of the Soviet Union.svg|22x20px]] [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]
|combatant2=[[Файл:Flag of Finland.svg|22x20px]] [[Финланд]]
|commander1 =[[Файл:Flag of the Soviet Union.svg|22x20px]] [[Ворошилов]]&lt;/br&gt;[[Тимошенко]] &lt;/br&gt;[[Мерецков]]&lt;/br&gt;[[Штерн]]&lt;/br&gt; [[Говоров]]&lt;/br&gt;[[''бусад'']]
|commander2 = [[Файл:Flag of Finland.svg|22x20px]] [[Маннергейм]]&lt;/br&gt; ''бусад''
|casualties1= '''Цэргийн хохирол''':&lt;br /&gt;үхсэн 72408 гаруй&lt;br /&gt;'''шархадсан'''186129:&lt;br /&gt;хөлдсөн 132213 гаруй&lt;br /&gt;'''долгионд бэртсэн'''4240:&lt;br /&gt; олзлогдсон 17520 гаруй&lt;br /&gt;
|casualties2= '''Цэргийн хохирол''':&lt;br /&gt;үхсэн 19576 &lt;br /&gt;'''шархадсан'''43557:&lt;br /&gt;олзлогдсон 4101 
}}
'''Өвлийн дайн''' ([[Фин хэл|фин.]] ''Talvisota'', {{lang-sv|vinterkriget}}, [[Орос хэл|орос]]. ''Зимняя война'') нь 1939 оны 11-р сарын 30-наас 1940 оны 3-р сарын 13 хүртэл [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] ба [[Финланд]]ын хооронд болсон [[дайн]] юм.

== Дайн гарах шалтгаан ==
1809 оноос хойш [[Оросын Хаант Улс|Хаант Оросын]] бүрэлдэхүүнд орж байсан [[Финландын Их Вант Улс]] 1918 онд бие даасан улс болж тусгаар тогтнолоо зарласан билээ.&lt;ref&gt;William R. Trotter: ''A Frozen Hell''. Algonquin Books, Chapell Hill 1991, S. 3–12.&lt;/ref&gt; 1920 онд  '''&lt;bdi&gt;[[Зөвлөлт Орос, Финландын хоорондох Тартугийн энхийн гэрээ]]&lt;/bdi&gt;''' ЗХУ-Финландын хилийг тогтоосон бөгөөд түүний урт нь 1400 км-т хүрч байлаа, Тэрхүү хил нь ЗХУ-ын улс төр болон эдийн засгийн төв, байгууламжуудын дэргэдүүр өнгөрсөн юм. Ленинград хот л гэхэд хилээс ердөө 32 км-ийн зайнд оршиж байлаа.

1930-аад оны дунд үеэс эхлээд Европ дахь цэрэг-улс төрийн байдал нилээд хурцдаж эхэлжээ. Тэр үед цэргийн бэлтгэл ажилд Финландын Засгийн газар төсвийнхөө 25 % зарцуулдаг байсан гэдэг. Замын сүлжээ, зэвсэгт хүчний бааз, нисэх буудал зэргийг барих ажиллагаа маш идэвхтэй явагдаж байсан байжээ.

[[Карелийн хүзүүвч]] хавьд Финландад &quot;Маннерхеймын шугам&quot; гэж нэршсэн бэхлэлтийг барьж дуусгах ажил үндсэндээ дууссан юм. Тэр хамгаалалтын шугам нь Финийн хоолойгоос Ладог нуур хүртэл үргэлжлэх агаад 90 километр хүртэлх гүнтэй байсан юм.

Зарим түүхчдийн үзэж байгаагаар Финландын эсрэг байлдааны үйл ажиллагааг [[Иосиф Сталин]] эхлэн явуулж, аажмаар &quot;зөвлөлт&quot; бүгд найрамдах улс болгох гэж байсан гэдэг.

Зөвлөлт-Финландын харилцааг сайжруулах шаардлагатай тухай нэг бус удаа зөвлөлтийн засгийн газраас санал болгож байсан юм. 1938 оны 4-р сард ЗСБНХУ болон Финландын хооронд хилийн тухай хэлэлцээр оросын талын санаачилгаар явагдаж байлаа. Хамгийн сүүлчийн хэлэлцээр 1939 оны 10-р сарын 12-нд болж өнгөрчээ.

Зөвлөлтийн засгийн газар хилийг Ленинград хотоос хэдэн арван километр хойд зүгт хойшлуулж, Койвисто-Тайпале шугам дээр тогтоож, финийн хоолойн баруун хойд хэсэгт байрлах Ханко боомт болон Финландын өмнөд хзсэгт орших ойр хавийн арлуудыг удаан хугацаагаар Зөвлөлтөд түрээслүүлэх, Зөвлөлтийн талд Загасны ба [[Умард мөсөн далай|Умард мөсөн далайн]] эрэг хавьд байрлах Дундад гэх хошууг шилжүүлэн өгөхийг хүслээ.

Харин ЗСБНХУ-ын мэдэлд очиж байгаа нутаг дэвсгэрийн оронд Зөвлөлт Холбоот Улс өөр газар хоёр дахин илүү нутаг дэвсгэрийг өгөхөөр хүссэн байна.
1932 онд байгуулсан үл довтлох тухай хэлэлцээрийн зарим нэгэн заалтыг баталгаажуулахыг зөвлөлтийн талаас санал болгосон юм.

Финландын хувьд ийм болзол тохирохгүй байсан бөгөөд Карелийн хошуу нь сайн боловсрогдсон нутаг дэвсгэр байсан бөгөөд Финланд дахь хамгийн дулаан уур амьсгалтай газар байсан юм. Харин [[Карель орон|Карелид]] санал болгож байгаа нутаг дэвсгэр нь бараг зэрлэг, илүү хүнд цаг уурын нөхцөлтэй байсан гэдэг. 11-р сарын 13-нд финийн талын санаачилгаар хэлэлцээр тасалдлаа. 11-р сарын 28-нд Зөвлөлт Холбоот Улс үл довтлох хэлэлцээр үйлчлэхээ больж байгааг мэдэгдээд Финландид байх өөрсдийн дипломатчдыг татан авсан байна. Ленинградын цэргийн тойргийн анги нэгтгэлүүд байлдааны үйл ажиллагаа явуулж Карелийн хошуун дахь хилийг хойшлуулах тушаалыг хүлээн авчээ.

== Дайны үйл явц ==
[[Файл:Suur-Suomen kartta.png|thumb|left|Финландын Их Вант Улс]]
1939 оны 11-р сарын 30-нд [[Улаан Арми]]йн анги нэгтгэлүүд Финландын хилийг давжээ. Ингэж Зөвлөлт-Финландын дайн эхэлсэн ба тэр нь түүхэнд &quot;Өвлийн дайн&quot; хэмээн тэмдэглэгдэн үлдсэн юм. Тулалдаанд хоёр тал ихээхэн хэмжээний хүчийг хаясан байна. Ленинградын тойргийн ангиуд, Балтын, Хойд усан цэргийн хүчин, Ладог нуурын цэргийн анги гэх мэт. Тойргийн 4 армийн бүрэлдэхүүнд 240 мянган хүн, 1915 их буу, 1131 танк ба 967 онгоц байсан юм. Энэхүү дайнд нийт 1 сая орчим зөвлөлтийн цэрэг оролцсон гэдэг.

Балтын тэнгисийн хүчний тусламжтай 7-р арми Карелийн хоолойд Выборг болон Хельсинкийг чиглэн довтолгоонд орсон бол 8-р арми Ладог нуураас хойд чиглэлд Сортавал ба Лахтиг чиглэн &quot;Маннергеймын &quot;шугамыг&quot; даван 7-р армитай нэгдэх ёстой байлаа.
9-р арми Оулыг чиглэн явж, харин 14-р арми [[Хойд тэнгис]]ийн хүчний тусламжтай Петсамог ззлэн авч, Финландын Варенцын тэнгист гарах гарцыг хаах ёстой болжзэ.
ЗХУ-тай хийсэн дайнд Финланд улс бүх л зэвсэгт хүчнээ ашиглаж ирсэн байна. Түүний бүрэлдэхүүнд 337 мянган хүн, 500 их буу, 6О танк, 115 онгоц болон 29 байлдааны усан онгоц зэрэг багтаж байсан юм. Финландын цэргийн гол хүчин Карелийн хоолойд төвлөрсөн байлаа.
Яг тэнд алдарт &quot;Маннергеймын шугам&quot; өнгөрнө. Энэ бүхнийг Герман, Англи, Франц, Бельгийн цэргийн мэргэжилтнүүдийн тусламжтай байгуулсан бөгөөд хэд хэдэн хэсгээс бүрдсэн билээ.

Хилээс шууд эхлэн хангамжийн бүс орох ба түүнд нь бэхжүүлсэн байр, өргөст тор зэрэг орно. Үүний араас батлан хамгаалах хэсэг орж. түүнд нь эсэргүүцэл үзүүлэх 22 цэг багтана. Батлан хамгаалах үндэст хажуу тал, налуу онилгоо болон бүх нийтийг хамарсан гал нээх систем, явган цэрэг, танк эсэргүүцэгч сүлжээ хөгжсөн хэсгүүд оржээ. Үндсэн хэсгийн араас хоёр дахь батлан хамгаалах хэсэг үргэлжилж, түүний цаад талд нь ар талын хэсэг болон Выборгийн хамгаалалтын шугам үргэлжлэнэ.

Зөвлөлтийн арми дайсны талын хүчирхэг хамгаалалтыг ой ихтэй, намгархаг газарт, тэгэх тусмаа өвлийн нөхцөлд явуулахад бэлэн бус байсан юм. Гэсэн хэдий ч дайны эхэн үед Улаан Армийн давшилт үндсэн чиглэлд амжилттай өрнөж байлаа.

Эхний өдрүүдэд зөвлөлтийн хэсгүүд Сестра голыг даван туулж, Куоккалаг эзлэн авсан бол маргааш өдөр нь Териокид нэвтрэн орж, дараа нь Балтын тэнгисийн дэмжлэгтэйгээр Ино фортоос Финчүүдийг хөөн зайлуулжээ.

Арван хоёрдугаар сарын 12 гэхэд Выборгийн чиглэлийн хангамжийн хэсгийг үндсэндээ амжилттай давсан байлаа. Зүүн хэсэгт, кякисальмины чиглэлд ч давшилт амжилттай хэрэгжиж эхэлсэн юм.

Арван хоёрдугаар сарын 12 гэхэд 7-р армийн нэгтгэлүүд бүхэлдээ хангамжийн хэсгийг даван туулж &quot;Маннергеймын шугамыг үндсэн хэсэг дээр гарч ирсэн байна. Эдгээр тулалдааны явцад финчүүд зөвлөлтийн армийг нилээд сулруулж &quot;Хоолой&quot; хэмээх анги нэгтгэлийг тархан байрлах боломжийг өөртөө олж авсан байна.

Улаан Армийн анги нэгтгэлүүд ихээхэн хэмжээний хүнээ алдсан бөгөөд юуны өмнө байлдааны үйл ажиллагаа явуулах тактик байгаагүйтэй холбоотой юм. Финийн хоолойд өмнө орхисон арлуудыг зөвлөлтийн далайн тусгай ангийнхан эзлэн авсан байна. Балтын тэнгисийн хүчнийх нэн бэхжүүлсэн эрэг хавийн хэсгийг байнга буудаж, финийн эргийг бүслэлтэнд оруулсан юм.

Зөвлөлтийн хөлөг онгоц болон онгоцууд дайсны 20 тээврийн хэрэгслийг устгаж дөнгөсөн байна.
Хамгаалалтын гол хэсэгт гарч ирмэгц зөвлөлтийн командлал түүнийг устгах арга хэмжээ авч эхэлсэн юм. Байлдааны зургаан дивиз, нэг танкны корпус нийлэн Кямяря станц руу их буугаар буудан эхэлжээ.

Түүний эсрэг финчүүдийн явган цэргийн хоёр дивиз зогсож байсан бөгөөд Сумма бүсэд байрлах хүчирхэг бэхэлгээн дээр тулгуурласан байлаа. Сайтар хийсэн нуувч, тухайн орон нутагт хамгаалалтын хэсгүүдийг зөв байрлуулж чадсан зэрэг нь финчүүдийн хамгаалалтыг хүчирхэгжүүлж өгсөн байна.

Арван хоёрдугаар сарын 17-ны өглөө зөвлөлтийн арми давшилтанд орж эхэлсэн боловч их бууны урьдчилсан буудлага муу, анги нэгтгэлүүдийн хоорондын уялдаа холбоо сул байсан явдал нь бүтэлгүйтэхэд хүргэсэн юм.
Бие даан урагшилж байсан танкууд бэхжүүлсэн бүсэд нэвтрэн орсон боловч хүчирхэг галын тусламжтай явган цэргийг тэд нараас тасалж, анхны байр руугаа буцахад хүргэжээ. Ингээд тэд танкуудыг устгаж эхэлсэн юм.
Арван хоёрдугаар сарын 18 ба 19-нд зөвлөлтийн командлал давшилтанд орох оролдлого хийсэн боловч мөнөөх байдал дахин давтагдаж иржээ. Ингээд ихээхэн хэмжээний хүн хүч алдаж эхэлсэн учир дайралтыг зогсоох шийдвэр гаргасан байна.

Эдгээр тулалдааны дараа 7-р армийн нэгтгэлүүд зохион байгуулалтгүй болсон гэж финийн командлал үзсэн учир хариу давшилтанд орлоо. Эхлээд 7-р армийн байрлалын гүнд нэвтрэн орсон боловч зөвлөлтийн арми тэдний давшилтыг зогсоож, дараа нь хариу давшилт гүйцэтгэж финчүүдийг өөрсдийнх нь эзэлж байсан байр руу ухраасан байна.

Үүний дараа Финландын арми дахин давшилтанд орох гэж оролдоогүй билээ. Ингээд байлдааны гол ажиллагаа хойд зүгт буюу хүнд нөхцөл бүхий, бараг амьдардаггүй. өтгөн ой, нуур, намаг ихтэй газар руу шилжжээ.

Армийн үйл ажиллагаанд хүйтэн болон гүнзгий цас саад болж байсан 8-р арми Питкярантын чиглэлд гол цохилтыг гүйцэтгэж байсан бөгөэд финчүүд тэнд Уксунйоки голоос эхлээд Янисярви нуур хүртэл дөрвөн Зураас бүхий бэхлэлтийн шугамтай байлаа.

Эхлээд оросын арми маш амжилттай давшилж байлаа. Арван хоёрдугаар сарын 12-14-ний хооронд анхны бэхлэгдсэн бүсийг давмагц хоёр дахь бэхлэлтийн шугам дээр гарч ирсэн юм.

Гэвч энэ бүсийг нэвтлэх гэсэн оролдлого амжилтгүй дууслаа. Зөвлөлтийн арми хамгаалалтын арга хэмжээнд шилжсэн бөгөөд хажуу тал нь нээлттэй, ямар ч хамгаалалтгүй байсан юм.
Үүнийг финчүүд тэр даруйдаа ашиглаж арван хоёрдугаар сарын 27-ноос нэгдүгээр сарын 5-ны хооронд хажуу талаас цохилт түйцэтгэснээр зөвлөлтийн фронтын шугамыг сэтлэн 18-р буудлагын дивиз, 34-р танкийн бригадыг бүрмөсөн бүслэн, нэгдүгээр сарын 11 гэхэд 168-р буудлагын дивизийг ч тасалсан байна.

Толвояригийн ойролцоо хойд зүгт оросын арми хүнд цохилтонд өртлөө. Тэнд дайралтанд орж байсан 139-р буудлагын дивиз долоо хоног тулалдаж байгаад Аля-Толвояри ба Юля-Толвояри бэхлзлтэнд ойртож очсон боловч хүн хүчний гарз хохирол ихээхэн амсаж эхэлсэн бөгөөд хувийн бие бүрэлдэхүүн ч ядарч цуцаж байсан юм. Финчүүд хажуу талаас нь дивизийг бүсэлж эхэлмэгц арагш ухарч эхэлсэн байна.
Арван хоёрдугаар сарын 21 гэхэд дивиз бут цохигдож, финнүүд 6Отанк, 30 их буу олзлон авчээ. Сөрөг тулалдааны явцад тусламж үзүүлэхээр явсан 139-р буудлагын дивизид туслахаар очсон 75-р дивиз ялагдсан байна. Ийм ялалтыг финчүүд цөөхөн хүчээр байгуулж чадсан бөгөөд тэд хүнд өвлийн нөхцөлд түүнийгээ ухаалаг ашиглаж чадсанд оршиж байсан юм.

Хойд зүгт хүнд цохилтонд 9-р арми ч орлоо. Түүний бүрэлдэхүүнд ордог 54-р буудлагын дивиз давшилтанд орж Аласярви-Саунаярви чиглэлийн бэхлэлтийг сэтэлж гарсан боловч дэндүү хоорондоо уялдаагүй дайрсаны улмаас бүрмөсөн бүслэлтэнд оржээ.

Пуоланы чиглэлд Финчүүд хоёр ч зөвлөлтййн дивиз болох 163 болон 44-р буудлагын дивизүүдийг бут ниргэжээ. Үүнээс үүдэн энэ хэсэгт идэвхтэй байлдааны үйл ажиллагаа явагдаагүй байна.

Хойд хэсэгт байлдаж байсан 14-р армийн цэргүүд өөрсдийн зорилтоо бүрмөсөн биелүүлж чадлаа. Арван хоёрдугаар сарын 1-нд 104-р буудлагын дивиз Хойд далайн хүчний тусламжтай гэнэт дайралт хийж Петсамог эзлэн авсан бол арван хоёрдугаар сарын 3-нд Загасчны болон Дундад хошууг эзлэн авсан юм.

Олигтой эсэргүүцэл үзүүлж чадаагүй финнүүд өмнөд зүг рүү ухрахад хүрсэн байна. Тэднийг мөрдөн мөшгиж зөвлөлтийн арми ч давшиж эхэлжээ.
Арван хоёрдугаар сарын 17-ны дараа тэд зорилгодоо хүрсэн учир идэвхтэй хамгаалалтанд шилжжээ. Хоёрдугаар сарын сүүлээр тулалдаан хүчтэй өрнөж эхэлсэн байна. Гуравдугаар сарын 7-нд 52-р буудлагын дивиз Наутсиг эзлэн авснаар Хойд хэсгийн тулалдаан дуусгавар болжээ.

Харин энэ үед 8-р армийн хэсэгт ширүүн тулаан болж байлаа. Бүслэлтэнд орсон зөвлөлтийн армийн байлдааны нөөц болон хүнсний зүйл дуусч эхэлсэн бөгөөд агаараас тэр бүхнийг авчирах нь ч тогтмол биш, шархдсан цэргүүдийг авч явдаггүй байлаа. Хязгаарлалтанд орсон дивизүүд ар араасаа устаж үгүй болж байлаа.

1940 оны хоёрдугаар сарын 28-наас 29-нд шилжих шөнө 18-р буудлагын дивиз болон 34-р танкийн арми Лемметтид бүх техник, материаллаг хэсэг болон 200 гаруй шархдсан цэргүүдээ үлдээгээд бүслэлтийг сэт цохих давшилтанд орсон юм.
Ихээхэн гарз хохирол амссан ч өмнөд хэсэг нь өөрийн анги нэгтгэлүүдтэйгээ нэгдэж чадлаа. Харин Лемметтид үлдсэн шархдсан цэргүүдийт финийн цэргүүд устгажээ.

Хэдийгээр ийм хохирол амссан ч 8-р арми гуравдугаар сарын 7-ноос 12-ны хооронд финчүүдийг бэхжүүлсэн байр суурийг сэт цохин Лоймола хавийн 12, 22-р Финландын явган цэргийн байранд давшилтанд орсон юм.
Зэргэлдээ дөнгөж бий болсон 15-р арми ч амжилттай давшилтанд орж Ладог нуур дээрх хэд хэдэн арлуудыг эзлэн авч, 168-р буудлагын дивизийг бүслэлтээс чөлөөлөн гаргасан байна. Финчүүд зугтахад хүрсэн байна.
Хойд чиглэлд явуулсан тулалдаанд Финландын арми өндөр байлдааны чадварыг харуулсан билээ. Тэд багахан хэмжээний цэргийн хүчээр дайрч, бүгд цанаар хангагдсан учир цас ихтэй тал газар түргэн шилжих боломжтой бөгөөд автомат буу зэвсгээр бурэн хангагдсан байжээ.

Хажуу тал болон ар талд нь гэнэтийн цохилт өгч зөвлөлтийн армийн давшилтыг сааруулж, харин дараа нь бэхжүүлсэн хил дээр зогсоон, тэр даруйдаа бүслэн хэсэг болгон салгаж эхэлсэн байна.

Харин зөвлөлтийн арми финийн фронт дээр тулалдахад огтхон ч бэлтгэлгүй гэдгээ харуулсан юм. Түүний анги нэгтгэлүүд нь цана болон автомат буу байхгүй, тухайн нутаг дэвсгэрийг муу мэддэг, их буутай хамтралгүй дайралтанд орж ирсэн юм. Энэ бүхэнд нь зөвлөлтийн арми хойд хэсэгт хэд хэдэн ноцтой ялагдал хүлээхэд хүргэсэн байна.

1940 оны хоёрдугаар сарын дундуур үндсэн тулалдаан Карелийн хоолойд дахин сэргэж эхэлжээ. Зөвлөлтийн командлал зохион байгуулалтыг сайжруулах, цэргийг бэхжүүлэх, хангамжийг дээшлүүлэх арга хэмжээ авлаа. Нэгдүгээр сарын 7-нд С.К.Тимошенкогийн удирдлага дор Баруун-Хойт армийг байгуулж Карелийн хоолойд тулалдаж байсан бүх ангиудыг нэгтгэсэн юм.

Өөр тойргоос цэрэг татан, бүрэлдэхүүнд нь оруулж, дулаан хувцас, автомат зэр зэвсэг нийлүүлж бэхлэлт рүү давших ажлыг бэлтгэж эхэлсэн байна.

Карелийн хоолой дахь зөвлөлтийн давшилт хоёрдугаар сарын 11-эхэллээ. Түүний гол зорилго нь &quot;Маннергеймын шугамыг&quot; сэт цохих ингэснээр Выборг-Антеа-Кякисальми руу гарах болж байсан юм.

Гол цохилтыг 7-р арми выборгийн чиглэлд хийж, Кякисальми болон Выборгийн тохойд туслах цохилтыг гүйцэтгэжээ.

Энэ ажиллагаанд 7, 13-р арми, дээрээс нь Баруун-Хойд фронтын нисэх хүчин болон Балтын тэнгисийн арми оролцсон байна. Давшилтанд 21 буудлагын дивизи, 6 танкийн бригад, 4 танкийн тусгай батальон, 1 пулеметын бригад, 20 их бууны хороо, 4 хүчирхэг их бууны дивизион, 1 морьт хороо, 15 нисэх хороо тус тус оролцсон юм.

Хоёрдугаар сарын 11-ний өглөөний 9 цаг 40 минутанд хүчирхэг их бууны бэлтгэл ажил эхэлсэн байна. Түүнийг ихэд амжилттай гүйцэтгэсэн юм. Хэд хэдэн удаа зөвлөлтийн их буучид хуурамч галын шилжүүлэлтийг гүйцэтгэсэн бөгөөд үүгээр дайсныг буруу зам руу оруулснаар амьд хүчийг нь сулруулсан байна.
Тэргүүн шугамын нүхэнд нуугдаж байсан финийн арми ихээхэн хэмжээний хүн хүчээ алдлаа. Бэхлэлтийн бүс рүү ч галын хүчийг чиглүүлж тэнд нүх сүв гаргах, ингэснээр явган цэрэг болон танканд орон зай гаргаж өгөх боломжтой болгосон байна. Хүчирхэг их буу төмөр болон бетонон бэхэлгээг устгаж байлаа.
Өдрийн 12 цаг гэхэд финийн хамгаалалтын гүн рүү галыг шилжүүлсэн бөгөөд үүний дараа зөвлөлтийн арми давшилтанд орсон юм. Финчүүд хүчтэй эсэргүүцэл үзүүлсэн боловч давшилтыг зогсоож чадаагүй байна. Маргааш өдөр нь Финландын командлал сөрөг давшилт гүйцэтгэж алдсан байр сууриа эргүүлэн авах гэсэн боловч хангалттай хүч байгаагүй учир амжилт олж чадаагүй юм. Хоёрдугаар сарын 18 гэхэд финийн арми гол зурвас газраа орхиход хүрсэн байна.

Зөвлөлтийн арми туслах хэсэгт амжилт муутай байсан ч Улаан Арми хоёрдугаар сарын 29 гэхэд гол чиглэл болох выборг хавьд хоёр дахь бэхлэлтийн бүсийг сэт цохилоо.

Гуравдугаар сарын 3-нд 10 болон 34-р буудлагын корпус Выборг руу дайралт гүйцэтгэж эхэлсэн байна. Финчүүд эсэргүүцсээр байлаа. Долоо хоног тулалдсаны дараа тэдний арми хүчин мөхөсдөж эхэлсэн бөгөөд ихэнх анги нэгтгэлүүд нь байлдааны чадвараа алдсан юм.
Гуравдугаар сарын 13-ны өглөө гол байшин барилга, цахилгаан станц, усны хоолой, үйлдвэр, хотын төв зэрэг нь зөвлөлтийн армийн гарт орлоо.

== Үр дагавар ==
Москва хотноо өмнөх өдөр нь гарын үсэг зурсан энхийн хэлцлийн дагуу тэр өдрөө байлдааны үйл ажиллагааг зогсоожээ. Хилийн зурвасыг хойшлуулж, Ленинград болон [[Мурманск]] хотуудын аюулгүй байдлыг хангах гол зорилтоо зөвлөлтийн тал биелүүлж чадсан юм. Гэхдээ тэрхүү ялалтыг ихээхэн үнэ цэнээр олж авсан байна. Зөвлөлтийн арми 72408 хүнээ алдаж, 186129 хүн шархдаж, 132213 хүн хөлдөж, 4240 хүн дэлбэрэлтийн давалгаанд цохигдож, 17520 хүн сураггүй алга болсон эсвэл олзлогдсон байлаа.

Финийн арми 19576 хүнээ алдаж, 43557 хүн шархдаж, 4101 хүн сураггүй алга болсон эсвэл олзлогдсон юм. Зөвхөн техник болон хүн хүчний давуу талаа ашиглан Зөвлөлтийн [[Улаан Арми]] ялалт байгуулж чадсан гэж үздэг байна.

Харин Финүүд гайхамшигтай бэлтгэл командлалын зөв ажиллагаа зэргийг харуулсан юм. Энд Финүүд өөрийн газар нутгаа хамгаалж байсан гэдгийг ч онцлох хэрэгтэй. Финийн дайн Улаан Армийн байлдааны бэлтгэлийг Германтай хийх тулалдааны өмнө дээшлүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн бөгөөд энэ удаа Зөвлөлт хамгаалалтанд орсон гэж түүхчид үздэг билээ.

== Цэргийн гэмт хэрэг ==
Выборг хотын ойролцоох Пуот-Ниеми хошуунд Улаан армийн цэргүүд 1944 оны 4-р сарын 1-нд Финчүүдийн тамлан зовоож алсан Зөвлөлтийн дайны олзлогдогсдын цогцосоор дүүрсэн зоорь олжээ. Улсын Онцгой комисс хэд хэдэн үзлэг хийсэн бөгөөд гэрчийн мэдүүлэгтэй хамт эдгээр аллагуудыг 1939-1940 оны Зөвлөлт-Финландын дайны үетэй холбон тайлбарласан. 152 цогцос дээр шүүх эмнэлгийн үзлэг хийсэн. Шүүхийн шинжилгээгээр тэдгээр дээрх бүх дүрэмт хувцас нь 1940 оноос өмнө Улаан армийг хангахад ашигладаг байсан төрөл болохыг тогтоожээ. ЗХУ-ын Шинжлэх ухааны академийн Ботаникийн хүрээлэнгийн олдворын газраас олдсон хус, агч модны дээжийг шалгаж үзэхэд тэдгээр нь 3-4 жилийн настай болохыг тогтоожээ.
== Үр дүн ==
Өвлийн дайны үр дүнг түүхчдийн дунд өөр өөрөөр авч үздэг. Зарим нь үүнийг Зөвлөлтийн ялалт, Финландын ялагдал гэж үздэг.[247][248] Гэсэн хэдий ч зарим нь энэ дайныг Финляндыг шингээж чадаагүй Зөвлөлтийн бүтэлгүйтэл гэж үздэг.[249] Түүхийн хувьд Зөвлөлтийн Финлянд руу хийсэн довтолгоог Оросын түүхэн дэх хамгийн ичгэвтэр үеүүдийн нэг, хүнд бүтэлгүйтэл,[250] эсвэл &quot;итгэмээргүй&quot; ялалт гэж үздэг байсан бөгөөд[251] мөн &quot;бүтэлгүйтсэн кампанит ажил&quot; гэж үздэг бөгөөд үр дүн нь Зөвлөлтийн нэр хүндэд сөргөөр нөлөөлсөн.

=== Финлянд ===
105 хоногийн дайн Финландад гүн гүнзгий бөгөөд сэтгэлээр унагаах нөлөө үзүүлсэн. Олон улсын дэмжлэг маш бага байсан бөгөөд хожуу ирсэн бөгөөд Германы бүслэлт нь ихэнх зэвсгийн тээвэрлэлтийг зогсоосон байв.[253] Өвлийн дайн болон Барбаросса ажиллагааны хоорондох 15 сарын хугацааг Үргэлжилсэн дайн гэж нэрлэжээ.[230] Дайн дууссаны дараа Карелийн Истмус дахь Финландын армийн байдал Финландад маргаантай сэдэв болсон. Тайпале салбар дахь дараагийн хамгаалалтын шугам руу ухрахад бэлтгэх тушаал аль хэдийн гарсан байв. Улаан арми ухралт, зогсолтын ажиллагаанаас болж хэр удаан саатаж болох байсан талаарх тооцоо хэд хоногоос хэдэн долоо хоног,[254][255] эсвэл хамгийн ихдээ хэдэн сар хүртэл хэлбэлзэж байв.[256] Дайны дараахан Хельсинки 19,576 хүн нас барсныг албан ёсоор зарлав.[257] Финландын түүхчдийн 2005 онд хийсэн шинэчилсэн тооцоогоор дайны үеэр Финландын талд 25,904 хүн нас барж, сураггүй алга болж, 43,557 хүн шархаджээ.[F 13] Финлянд, Оросын судлаачид дайны үеэр 800-1,100 Финландын цэргийн хоригдол байсан бөгөөд тэдний 10-20 хувь нь нас баржээ гэж тооцоолжээ. Зөвлөлт Холбоот Улс дайны дараа 847 Финландыг буцаан авчээ.[13] Агаарын дайралтаар 957 энгийн иргэн амиа алджээ.[11] 20-30 танк устгагдаж, 62 онгоц алдагдсан байна.[14] Түүнчлэн, Финлянд улс Москвагийн энхийн гэрээний дагуу Финландын Ладога тэнгисийн цэргийн отрядын бүх хөлөг онгоцыг Зөвлөлт Холбоот Улсад өгөхөөс өөр аргагүй болсон. Түр зуурын энхийн гэрээний үеэр Финлянд улс хамгаалалтын чадавхаа сайжруулахыг зорьж, Шведтэй цэргийн холбоо байгуулах талаар хэлэлцээ хийсэн боловч Герман, Зөвлөлт Холбоот Улс хоёулаа ийм холбоог эсэргүүцэж байгаа нь тодорхой болсны дараа хэлэлцээ дуусгавар болсон.[258] 1940 оны 7-р сарын 31-нд Германы канцлер Адольф Гитлер Зөвлөлт Холбоот Улс руу довтлох төлөвлөгөө гаргах тушаал өгсөн тул Герман Финландын талаарх байр сууриа дахин үнэлэх шаардлагатай болсон. Тэр болтол Герман Финландын зэвсэг худалдан авах хүсэлтийг хүлээн аваагүй байв. Гэсэн хэдий ч Зөвлөлт Холбоот Улс руу довтлох магадлал энэ бодлогыг өөрчилсөн. Наймдугаар сард Финландад нууцаар зэвсэг худалдахыг зөвшөөрсөн.[259] Карелийн нүүлгэн шилжүүлэгчид Карелийн эрх, ашиг сонирхлыг хамгаалах, Карелийн алдсан бүс нутгийг Финландад буцааж өгөх арга замыг олох зорилгоор Финландын Карелийн Лиг хэмээх ашиг сонирхлын бүлгийг байгуулсан.[229][260] Финлянд улс дайнд дахин орохыг голчлон Өвлийн дайны үеэр Зөвлөлт Холбоот Улс Финланд руу довтолсонтой холбоотойгоор хүссэн бөгөөд энэ нь Финлянд улс Үндэстнүүдийн Лиг болон Нордикийн төвийг сахисан байдалд найдаж бүтэлгүйтсэний дараа болсон юм.[261] Финлянд улс голчлон Москвагийн энхийн гэрээнээс болж газар нутгийн алдагдлаа буцаан авах, Германы Зөвлөлт Холбоот Улс руу довтлох амжилтаас хамааран хил хязгаараа, ялангуяа Зүүн Карелия руу тэлэхийг зорьж байв. Академик Карелийн Нийгэмлэг зэрэг зарим баруун жигүүрийн бүлгүүд Их Финландын үзэл суртлыг дэмжиж байв.[262] Үргэлжилсэн дайн 1941 оны 6-р сард эхэлсэн бөгөөд Финлянд улс Ленинградын бүслэлтэд оролцохоос гадна Зүүн Карелийг эзлэхэд хүргэсэн.

=== ЗХУ ===
Зөвлөлтийн Жанжин штабын Дээд командлал (Ставка) 1940 оны 4-р сард хуралдаж, Финландын кампанит ажлын сургамжийг хэлэлцэж, шинэчлэл хийхийг санал болгов. Фронтын улс төрийн комиссаруудын үүрэг буурч, хуучирсан цол хэргэм, сахилгын хэлбэрийг дахин нэвтрүүлэв. Өвлийн ажиллагааны хувцас, тоног төхөөрөмж, тактикийг сайжруулсан. Германчууд 14 сарын дараа Барбаросса ажиллагааг эхлүүлэхэд бүх шинэчлэл дуусаагүй байв.[265] 1980-аад оны сүүлээр Өвлийн дайн болон перестройкийн хооронд Зөвлөлтийн түүх судлал нь зөвхөн Молотовын Өвлийн дайны талаарх илтгэлүүдэд тулгуурлаж байв. 1939 оны 11-р сарын 29-ний өдрийн радио илтгэлдээ Молотов Зөвлөлт Холбоот Улс Ленинградын аюулгүй байдлын баталгааг хоёр сарын турш хэлэлцээр хийхийг оролдсон гэж маргасан. Финляндчууд &quot;гадаадын империалистуудыг баярлуулахын тулд&quot; дайсагнасан байр суурь баримталсан. Финлянд цэргийн өдөөн хатгалга хийсэн бөгөөд Зөвлөлт Холбоот Улс түрэмгийлэлгүй гэрээг дагаж мөрдөх боломжгүй болсон. Молотовын хэлснээр Зөвлөлт Холбоот Улс Финляндыг эзлэхийг эсвэл нэгтгэхийг хүсээгүй боловч зорилго нь зөвхөн Ленинградыг аюулгүй болгох явдал байв.[266] Зөвлөлтийн албан ёсны тоо баримтыг Ленинградын цэргийн тойргийн командлалтай холбон 1940 оны 3-р сарын 26-нд болсон Дээд Зөвлөлийн чуулганаар нийтэлсэн бөгөөд 48,475 хүн нас барж, 158,863 хүн өвчтэй, шархадсан гэжээ.[18] Оросын сүүлийн үеийн тооцоолол өөр өөр байдаг: 1990 онд Михаил Семиряга 53,522 хүн, Н. И. Барышников 53,500 хүн нас барсан гэж мэдэгджээ. 1997 онд Григорий Кривошеев 126,875 хүн нас барж, сураггүй алга болсон, нийт 391,783 хүн хохирсон, 188,671 хүн шархадсан гэж мэдэгджээ.[15] 1991 онд Юрий Килин 63,990 хүн нас барж, нийт 271,528 хүн хохирсон гэж мэдэгджээ. 2007 онд тэрээр нас барагсдын тоог 134,000 болгон шинэчилсэн[16] бөгөөд 2012 онд уг тооцоог 138,533 болгон шинэчилсэн байна.[267] 2013 онд Павел Петров Оросын Улсын Цэргийн Архивт цэргүүдийн нэр, төрсөн он сар өдөр, цол зэрэг 167,976 хүн амиа алдсан эсвэл сураггүй алга болсон гэсэн мэдээллийн сан байгаа гэж мэдэгдсэн.[17] Никита Хрущев дурсамждаа нэг сая гаруй Зөвлөлтийн цэрэг амь үрэгдсэн гэж дурдсан байдаг.[268][269] Финландад 5,572 Зөвлөлтийн цэргийн хоригдол байсан.[20][270][271] Өвлийн дайны дараа Зөвлөлтийн хоригдлуудыг Москвагийн энхийн гэрээний дагуу ЗХУ-д буцаажээ. Эдгээрээс 450 нь суллагдаж, 4,354 нь 3-10 жилийн хорих ялаар шийтгүүлж, 414 нь &quot;олзлогдсон үедээ урвагч үйл ажиллагаанд идэвхтэй оролцсон&quot; гэж илэрч, 334 эрүүгийн хэргийг Зөвлөлт Холбоот Улсын Дээд шүүхэд шилжүүлсэн; эдгээр хэргийн 232 нь цаазаар авах ялаар төгссөн.[272] 1,200-3,543 Зөвлөлтийн танкийг устгасан. Албан ёсны тоогоор 611 танкийн хохирол амссан гэж тооцогдсон боловч Юрий Килин Зөвлөлтийн Ерөнхий штабын дарга Борис Шапошниковын хүлээн авсан тэмдэглэлийг олсон бөгөөд тэмдэглэлд 3543 танкийн хохирол, 316 танк устгагдсан тухай мэдээлсэн байна. Финландын түүхч Охто Маннинений хэлснээр Зөвлөлтийн 7-р арми өвлийн дундуур Маннерхаймын шугамын тулалдааны үеэр 1244 танк алджээ. Дайны дараахан Финландын тооцоолсноор Зөвлөлтийн танкийн алдагдсан тоо 1000-1200 байжээ.[21][22][23] Зөвлөлтийн Агаарын цэргийн хүчин 1000 орчим онгоцоо алдсан боловч тэдний талаас бага хувь нь байлдааны хохирол амссан байна.[23][24] Зөвлөлтийн Агаарын цэргийн хүчний анги нэгтгэлүүдийн судалгаанд үндэслэн Карл Фредрик Геустын хэлснээр Финландын агаарын довтолгооноос хамгаалах анги нэгтгэлүүд Зөвлөлтийн 119 онгоцыг, Финландын сөнөөгч онгоцны нисгэгчдийг 131-ийг буудаж унагасан боловч Зөвлөлтийн бүх онгоцны алдагдал 900-аас дээш байжээ.

=== Герман ===
Өвлийн дайн Германчуудын хувьд улс төрийн амжилт байлаа. Улаан арми болон Үндэстнүүдийн Лиг хоёулаа доромжилж, Англи-Францын Дээд Дайны Зөвлөл эмх замбараагүй, хүчгүй болох нь илчлэгдсэн. Германы төвийг сахих бодлого эх орондоо таалагдаагүй бөгөөд Италитай харилцаа муудсан. Москвагийн энхийн гэрээний дараа Герман Финляндтай харилцаагаа сайжруулж, хоёр долоо хоногийн дотор Финлянд-Германы харилцаа хэлэлцэх асуудлын тэргүүн эгнээнд байв.[273][36] Хамгийн чухал нь Улаан армийн маш муу гүйцэтгэл нь Гитлерийг Зөвлөлт Холбоот Улс руу довтлох нь амжилттай болно гэдэгт итгүүлсэн. 1941 оны 6-р сард Гитлер &quot;бид зөвхөн хаалгаа өшиглөхөд л бүхэл бүтэн ялзарсан бүтэц нуран унах болно&quot; гэж мэдэгджээ.

=== Холбоотонгууд ===
Өвлийн дайн Улаан арми болон холбоотнуудын эмх замбараагүй байдал, үр ашиггүй байдлыг илчилсэн. Англи-Францын Дээд Дайны Зөвлөл ажиллах боломжтой төлөвлөгөө боловсруулж чадаагүй тул Их Британи эсвэл Францад үр дүнтэй дайн хийхэд тохиромжгүй болох нь ил болсон. Энэхүү бүтэлгүйтэл нь Францад Гуравдугаар Даладиерын Засгийн газар нуран унаж, Паул Рейног Францын шинэ Ерөнхий сайдаар томилоход хүргэсэн.
== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Winter War|Өвлийн дайн}}
* [http://defmin.fi/winterwar/ Өвлийн дайны тухай Финийн батлах хамгаалах яамны цахим хуудаст] 

== Эшлэл ==
&lt;references responsive/&gt;

[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]
[[Ангилал:Өвлийн дайн| ]]
[[Ангилал:ЗХУ-ын зэвсэгт хүчний түүх]]
[[Ангилал:Финландын зэвсэгт хүчний түүх]]
[[Ангилал:20-р зууны дайн]]
[[Ангилал:1939 оны зөрчилдөөн]]
[[Ангилал:1940 оны зөрчилдөөн]]
[[Ангилал:Европын дайн]]</text>
      <sha1>tbwmgfrrg8aqi0668vcsxx8ofrv4xlg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өмнөд Солонгосын эдийн засаг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39896</id>
    <revision>
      <id>856400</id>
      <parentid>778126</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T04:13:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>856400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21029" sha1="4puqqslb0qasqybfzadpzx34q9i5821" xml:space="preserve">'''Өмнөд Солонгосын эдийн засаг''' Дэлхийд эхний 8-т, Азид эхний 3-т орж байна&lt;ref&gt;{{cite paper
  | author = IMF
  | title = World Economic Outlook Database, October 2007
  | version = 2007
  | publisher = IMF
  | date = 2007
  | url = http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2007/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&amp;ey=2008&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;pr1.x=56&amp;pr1.y=12&amp;c=512%2C941%2C914%2C446%2C612%2C666%2C614%2C668%2C311%2C672%2C213%2C946%2C911%2C137%2C193%2C962%2C122%2C674%2C912%2C676%2C313%2C548%2C419%2C556%2C513%2C678%2C316%2C181%2C913%2C682%2C124%2C684%2C339%2C273%2C638%2C921%2C514%2C948%2C218%2C686%2C963%2C688%2C616%2C518%2C223%2C728%2C516%2C558%2C918%2C138%2C748%2C196%2C618%2C278%2C522%2C692%2C622%2C694%2C156%2C142%2C624%2C449%2C626%2C564%2C628%2C283%2C228%2C853%2C924%2C288%2C233%2C293%2C632%2C566%2C636%2C964%2C634%2C182%2C238%2C453%2C662%2C968%2C960%2C922%2C423%2C714%2C935%2C862%2C128%2C716%2C611%2C456%2C321%2C722%2C243%2C942%2C248%2C718%2C469%2C724%2C253%2C576%2C642%2C936%2C643%2C961%2C939%2C813%2C644%2C199%2C819%2C184%2C172%2C524%2C132%2C361%2C646%2C362%2C648%2C364%2C915%2C732%2C134%2C366%2C652%2C734%2C174%2C144%2C328%2C146%2C258%2C463%2C656%2C528%2C654%2C923%2C336%2C738%2C263%2C578%2C268%2C537%2C532%2C742%2C944%2C866%2C176%2C369%2C534%2C744%2C536%2C186%2C429%2C925%2C178%2C746%2C436%2C926%2C136%2C466%2C343%2C112%2C158%2C111%2C439%2C298%2C916%2C927%2C664%2C846%2C826%2C299%2C542%2C582%2C443%2C474%2C917%2C754%2C544%2C698&amp;s=PPPGDP&amp;grp=0&amp;a=
  | accessdate = 2008-02-12}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite paper
  | author = IMF
  | title = World Economic Outlook Database, October 2007
  | version = 2007
  | publisher = IMF
  | date = 2007
  | url = http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2007/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&amp;ey=2008&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;pr1.x=56&amp;pr1.y=12&amp;c=512%2C941%2C914%2C446%2C612%2C666%2C614%2C668%2C311%2C672%2C213%2C946%2C911%2C137%2C193%2C962%2C122%2C674%2C912%2C676%2C313%2C548%2C419%2C556%2C513%2C678%2C316%2C181%2C913%2C682%2C124%2C684%2C339%2C273%2C638%2C921%2C514%2C948%2C218%2C686%2C963%2C688%2C616%2C518%2C223%2C728%2C516%2C558%2C918%2C138%2C748%2C196%2C618%2C278%2C522%2C692%2C622%2C694%2C156%2C142%2C624%2C449%2C626%2C564%2C628%2C283%2C228%2C853%2C924%2C288%2C233%2C293%2C632%2C566%2C636%2C964%2C634%2C182%2C238%2C453%2C662%2C968%2C960%2C922%2C423%2C714%2C935%2C862%2C128%2C716%2C611%2C456%2C321%2C722%2C243%2C942%2C248%2C718%2C469%2C724%2C253%2C576%2C642%2C936%2C643%2C961%2C939%2C813%2C644%2C199%2C819%2C184%2C172%2C524%2C132%2C361%2C646%2C362%2C648%2C364%2C915%2C732%2C134%2C366%2C652%2C734%2C174%2C144%2C328%2C146%2C258%2C463%2C656%2C528%2C654%2C923%2C336%2C738%2C263%2C578%2C268%2C537%2C532%2C742%2C944%2C866%2C176%2C369%2C534%2C744%2C536%2C186%2C429%2C925%2C178%2C746%2C436%2C926%2C136%2C466%2C343%2C112%2C158%2C111%2C439%2C298%2C916%2C927%2C664%2C846%2C826%2C299%2C542%2C582%2C443%2C474%2C917%2C754%2C544%2C698&amp;s=PPPGDP&amp;grp=0&amp;a=
  | accessdate = 2008-02-12}}
&lt;/ref&gt;. Гадаад худалдааны гол түнш нь Хятад&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ifans.go.kr/ICSFiles/afieldfile/2005/07/05/policybrief05_3.pdf |title=Trade Policy Outlook for Second-term Bush Administration |access-date=2014-02-24 |archive-date=2015-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151105144843/http://www.ifans.go.kr/ICSFiles/afieldfile/2005/07/05/policybrief05_3.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Солонгосын эдийн засгийн тулгуур нь [[автомашин]], [[хагас дамжуулагч]], [[электроник]], [[усан онгоц]], [[ган]]гийн үйлдвэрлэл юм. 

1950-д оны үед Солонгос нь [[Ази]]йн хамгийн ядуу орны нэг байв. Японы захиргаанд байх үед байгалийн баялагийн ихэнхийг олборлож дууссан ба [[Солонгосын дайн]]ы үед тус улс бүрэн сүйрсэн байна. 1962 онд цэргийн эргэлтээр төрийн эрхийг авсан генерал Пак Чон Хи-гий удирдлагаар Солонгосын эдийн засаг сэргэж эхэлсэн ба 40 жилийн дотор [[газар тариалан]], [[загас агнуур]]ын орноос өндөр технологи бүхий аж үйлдвэржсэн орон болж хувирчээ.

Пак Чон Хи ЗХУ-ын загвараар 5 жилийн тутмын макро эдийн засгийн төлөвлөгөөг хэрэгжүүлж эхэлсэн&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://mars.wnec.edu/~grempel/courses/stalin/lectures/EconDev.html |title=Soviet Economic Development&lt;!-- Bot generated title --&gt; |access-date=2014-02-24 |archive-date=2005-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050108165918/http://mars.wnec.edu/~grempel/courses/stalin/lectures/EconDev.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ба 1965 онд [[Япон]]той харилцах харилцаагаа хэвийн болгосноор гадаад худалдаа, хөрөнгө оруулалт ихээхэн нэмэгджээ. Эхлээд хөнгөн үйлдвэр, дараа нь хүнд үйлдвэрүүд байгуулагдаж, 1973 он гэхэд Өмнөд Солонгос нь эдийн засгийн хувьд Дэлхийд 34-т орох болов&lt;ref&gt;[http://www.nationmaster.com/graph/eco_gdp_per_cap_in_197-economy-gdp-per-capita-1973 NationMaster - NationMaster Survey&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;. 

Эдийн засгийн энэ өсөлтийг &quot;Хөн мөрний эрэг дэх ид шид&quot; гэж нэрлэх болсон ба 1980-1990 онд Солонгос нь нэхмэл, даавуу, гутлын экспортоос илүү автомашин, электроник, усан онгоц, ган үйлдвэрлэж, экспортлох болжээ. Улмаар өндөр технологийн бүтээгдэхүүн болох [[LCD дэлгэц|компьютерийн дэлгэц]], [[гар утас]], [[хагас дамжуулагч]] үйлдвэрлэж эхлэв. 

[[Зураг:Korean.culture-cellphone-01.jpg|thumb|right|Өмнөд Солонгос нь гар утасны үйлдвэрлэлээрээ Дэлхийд тэргүүлдэг орон]]

Өмнөд Солонгосын тэргүүлэгч компаниуд болох [[Хёндэ групп|Хёндэ]], [[Самсунг групп|Самсунг]], [[Эл Жи групп|Эл Жи]], [[Эс Кэй групп|Эс Кэй]] зэрэг хувийн (гэр бүлийн) компаниуд нь Пак-ийн удирдлагын үеийн санхүүгийн болон татварын тааламжтай нөхцөлд цэцэглэн хөгжсөн байна&lt;ref&gt;See Cumings 1997, chapter 6.&lt;/ref&gt;. 

[[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]]ын үеэр Өмнөд Солонгосын эдийн засгийн сул тал (жишээлбэл, ихээхэн хэмжээний гадаад өр гэх мэт) ил гарсан ба энэхүү хямрал хоёр үе шаттайгаар явагджээ. Эхнийх нь 1997 онд, дараагийнх нь 1999 онд болсон [[Дэү групп|Дэү компанийн]] дампууралаар илэрсэн байна&lt;ref&gt;KOIS (2003), pp. 238-239.&lt;/ref&gt;. Дэү компанийн дампууралыг Дэлхийн түүхэн дэх хамгийн том дампуурал гэж тооцож байна&lt;ref&gt;[http://www.iie.com/publications/papers/paper.cfm?ResearchID=458] Paper: Economic Reform in South Korea: An Unfinished Legacy&lt;/ref&gt;. Уг хямралын дараанаас компаниудын бүтэц өөрчлөгдөн, 2003 он гэхэд Өмнөд Солонгосын хамгийн том гэр бүлийн 30 компанийн талаас илүү нь хувьцаат компани болжээ&lt;ref&gt;18 out of 30, according to {{cite web |url=http://www.economist.com/countries/SouthKorea/profile.cfm?folder=Profile-Economic%20Structure |title=Country Studies: South Korea |work=The Economist |date=2003-04-10 |accessdate=2006-04-06}}&lt;/ref&gt;

2003-2005 оны хооронд эдийн засгийн жилийн өсөлт 4% болж буурав&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2003rank.html |title=GDP - Rank order - Real Growth Rate |work=CIA Factbook |accessdate=2006-09-15 |archive-date=2017-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701201952/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2003rank.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Энэ бууралт нь хувь хүмүүсийн картын зээл, [[Хятад]]ын ихээхэн хэмжээний импорт зэргээс үүдэлтэй байна. 2005 оноос хэрэгжүүлж эхэлсэн үл хөдлөх хөрөнгийн, тэтгэвэрийн, ажиллах хүчний шинэтгэлийн дүнд&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://search.hankooki.com/times/times_view.php?term=housing+property++&amp;path=hankooki3/times/lpage/nation/200608/kt2006083119175610510.htm&amp;media=kt |title=Anti-Speculation Measures |work=Hankooki Ilbo |accessdate=2006-09-15 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;, 2006 оны эдийн засгийн өсөлт 5.1%-д хүрсэн байна.  

Өмнөд Солонгосын эдийн засаг нь дунд зэргийн [[инфляци]], ажилгүйдлын бага төвшин, экспорт, орлогын харьцангуй тэгш байдал зэргээр тодорхойлогдоно&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2092.html |title=Field Listing - Inflation Rate - (consumer prices) |work=CIA Factbook |accessdate=2006-09-15 |archive-date=2018-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181024055921/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2092.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2129.html |title=Field Listing - Unemployment Rate |work=CIA Factbook |accessdate=2006-09-15 |archive-date=2019-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106100416/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2129.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2078.html |title=Field Listing - Exports |work=CIA Factbook |accessdate=2006-09-15 |archive-date=2012-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120504222805/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2078.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Одоогийн байдлаар Өмнөд Солонгосын автомашин, усан онгоцны үйлдвэрлэл эдийн засгийн үндэс нь болж байна. Өмнөд Солонгосын Хёндэ моторс ба түүний салбар [[Киа моторс]] нь Дэлхийн 5 дахь том автомашин үйлдвэрлэгч юм&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://car-reviews.automobile.com/news/hyundai-kia-pass-nissan-to-become-worlds-sixth-largest-automaker/1916/ |title=Hyundai-Kia Pass Nissan to Become Worlds Sixth Largest Automaker - Automobile.com Auto News&lt;!-- Bot generated title --&gt; |access-date=2014-02-24 |archive-date=2008-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080924132244/http://car-reviews.automobile.com/news/hyundai-kia-pass-nissan-to-become-worlds-sixth-largest-automaker/1916/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Солонгосын автомашин үйлдэрлэгчид хэдийгээр [[Европийн холбоо]]той байгуулсан [[Чөлөөт худалдааны хэлэлцээр]]ийн хугацаа нь дууссан ч гэсэн Европийн холбооны улсуудад дахь экспортын хэмжээгээ нэмэгдүүлэхээр төлөвлөж байна&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/6631187.stm BBC NEWS | Business | S Korea and EU begin trade talks&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;.

Өмнөд Солонгосын усан онгоцны үйлдвэрлэл нь Дэлхийд хамгийн томд тооцогдож байгаа ба 2004 онд үйлдвэрлэлийн хэмжээгээрээ Японыг гүйцсэн байна&lt;ref&gt;[http://archive.is/20120709114142/findarticles.com/p/articles/mi_m0BJT/is_7_11/ai_109402867 Shipbuilding on the rise in South Korea - Ports And Shipping | Business Asia | Find Articles at BNET.com&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;. Өмнөд Солонгос нь дунджаар ажлын 4 өдөрт, 80 сая ам.долларын өртөг бүхий нэг усан онгоцийг үйлдвэрлэдэг ба 2006 оны байдлаар Дэлхий дээр шинээр үйлдвэрлэж буй 3 онгоц тутмын нэгийг үйлдвэрлэж байжээ.

Хэдийгээр Өмнөд Солонгос одоогоор усан онгоц үйлдвэрлэл, захиалгын хэмжээгээрээ илүү байгаа ч, [[Хятад]] улс 2015 он гэхэд Дэлхийн хамгийн том усан онгоц үйлдвэрлэгч болох зорилт тавьж байна. Гэхдээ одоогоор Солонгосын усан онгоц хямд өртөгтэй байгаа юм&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://goliath.ecnext.com/coms2/gi_0199-5398567/S-KOREAN-SHIPYARDS-DOMINATE-HIGH.html#abstract |title=S. KOREAN SHIPYARDS DOMINATE HIGH-VALUE-ADDED SHIP MARKET. Industry &amp; Business Article - Research, News, Information, Contacts, Divisions, Subsidiaries, Business Associations&lt;!-- Bot generated title --&gt; |access-date=2014-02-24 |archive-date=2015-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428080627/http://goliath.ecnext.com/coms2/gi_0199-5398567/S-KOREAN-SHIPYARDS-DOMINATE-HIGH.html#abstract |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Өмнөд Солонгосын тэргүүлэгч компаниуд ==
Энэхүү жагсаалтыг Forbes Global 2000 сэтгүүлд үндэслэн гаргасан бөгөөд дэлхийн хамгийн том хувьцаат 2000 компанийг эрэмбэлдэг. Forbes жагсаалтад компани бүрийн орлого, цэвэр ашиг, нийт хөрөнгө, зах зээлийн үнэ зэрэг олон хүчин зүйлийг харгалзан үздэг; нийт зэрэглэлийг авч үзэхдээ хүчин зүйл бүрд ач холбогдлын хувьд жигнэсэн зэрэглэл өгдөг. Доорх хүснэгтэд компани тус бүрийн төв оффисын байршил, салбарыг жагсаасан болно. Өгсөн тоонууд нь- тэрбум ам.доллар бөгөөд 2019 оных юм. Өмнөд Солонгосын хамгийн өндөр үнэлгээтэй 52 компанийг жагсаалт юм. 
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |Эрэмбэ
! rowspan=&quot;2&quot; |Нэр
! rowspan=&quot;2&quot; |Үйлдвэрлэлийн чиглэл
! rowspan=&quot;2&quot; |Төв байр
!Sales
!Profit
!Assets
!Зах зээлийн үнэлгээ
|-
!Үндэсний 
!Дэлхийд
! colspan=&quot;4&quot; |(US$ тэрбум)
|-
|1
|14
|Samsung Electronics
|Технологи
|Suwon, Gyeongggi
|220.07
|34.49
|348.81
|334.31
|-
|2
|104
|Hyundai Motor
|Aвтомашин
|Seocho, Seoul
|114.55
|7.02
|203.07
|38.94
|-
|3
|256
|KIA
|Aвтомашин
|Seocho, Seoul
|70.17
|4.96
|58.29
|26.04
|-
|4
|278
|KB Financial
|Санхүү
|Yeouido, Seoul
|44.38
|3.31
|557.09
|14.15
|-
|5
|279
|SK Hynix
|Tехнологи
|Icheon, Gyeongggi
|34.53
|1.73
|82.14
|46.11
|-
|6
|299
|POSCO
|Ган
|Pohang, Gyeongbuk
|63.21
|2.43
|78.82
|21.73
|-
|7
|300
|Shinhan Financial Group
|Санхүү
|Jung, Seoul
|33.38
|3.46
|534.51
|13.85
|-
|8
|339
|LG Chem
|Хими
|Yeouido, Seoul
|41.81
|1.39
|53.76
|43.26
|-
|9
|420
|Hana Financial
|Санхүү
|Jung, Seoul
|29.41
|2.8
|449.88
|9.17
|-
|10
|464
|Hyundai Mobis
|Автомашины сэлбэг
|Gangnam, Seoul
|40.17
|1.92
|43.82
|15.14
|-
|11
|513
|Samsung C&amp;T
|Барилга
Sogo shosha
|Gangdong
Jung District, Seoul
|32.8
|1.71
|46.64
|13.6
|-
|12
|562
|Woori Financial
|Санхүү
|Jung, Seoul
|20.47
|2.42
|379.97
|6.41
|-
|13
|566
|Samsung Life Insurance
|Амьдарлын Даатгал
|Seocho, Seoul
|23.15
|1.23
|249.47
|9.07
|-
|14
|590
|Samsung SDI
|Зай хураагуур
|Yongin, Gyeonggi
|16.36
|1.57
|23.93
|34.58
|-
|15
|620
|SK
|Holdings
|Jongno, Seoul
|104.64
|0.85
|153.82
|6.73
|-
|16
|628
|Industrial Bank of Korea
|Банк
|Yeouido, Seoul
|15.9
|2.17
|341.62
|6.04
|-
|17
|631
|Hanhwa
|Holdings
|Jung, Seoul
|48.2
|1.02
|167
|1.52
|-
|18
|703
|SK Innovation
|Газрын тос
|Jongno, Seoul
|61.8
|0.55
|55.25
|11.57
|-
|19
|718
|Korea Gas
|Байгалийн хий
|Dong, Daegu
|40.02
|1.16
|49.37
|1.75
|-
|20
|730
|HD Hyundai
|Holdings
|Seongnam, Gyeonggi
|50.2
|0.96
|51.85
|3.09
|-
|21
|741
|LG Electronics
|Технологи
|Yeouido, Seoul
|63.31
|0.33
|44.16
|14.87
|-
|22
|747
|Korea Electric Power
|Эрчим хүч
|Naju, Jeonnam
|55.15
|−18.94
|185.69
|9.22
|-
|23
|790
|Samsung Fire &amp; Marine Insurance
|Үл хөдлөх хөрөнгийн даатгал
|Seocho, Seoul
|16.46
|0.99
|68.41
|7.29
|-
|24
|825
|HMM
|Далайн тээвэр
|Yeouido, Seoul
|14.38
|7.78
|20.54
|7.41
|-
|25
|842
|GS Holdings
|Holdings
|Gangnam, Seoul
|22.27
|1.66
|26.83
|2.82
|-
|26
|921
|KT
|Харилцаа холбоо
|Seongnam, Gyeonggi
|19.85
|0.97
|32.41
|5.89
|-
|27
|961
|Meritz Financial
|Санхүү
|Gangnam, Seoul
|10.7
|0.8
|72.87
|7.11
|-
|28
|1,004
|DB Insurance
|Хөрөнгийн даатгал
|Gangnam, Seoul
|13.68
|0.76
|50.04
|3.64
|-
|29
|1,037
|E-mart
|Жижиглэн худалдаа
|Jung, Seoul
|22.7
|0.78
|26.26
|1.98
|-
|30
|1,057
|S-Oil
|Түлш
|Mapo, Seoul
|32.25
|1.14
|15.57
|6.37
|-
|31
|1,140
|Korean Air
|Агаарын тээвэр
|Gangseo, Seoul
|10.91
|1.33
|22.93
|6.38
|-
|32
|1,144
|CJ Corporation
|Holdings
|Jung, Seoul
|31.67
|0.15
|38.15
|2.29
|-
|33
|1,157
|Hyundai Steel
|Ган 
|Dong, Incheon
|20.43
|0.57
|29.1
|3.54
|-
|34
|1,161
|Naver
|Tехнологи
|Seongnam, Gyeonggi
|6.36
|0.58
|26.81
|22.23
|-
|34
|1,371
|Hyundai Marine &amp; Fire Insurance
|Үл хөдлөх хөрөнгийн даатгал
|Jongno, Seoul
|12.21
|0.43
|40.12
|2.2
|-
|35
|1,186
|SK Telecom
|Харилцаа холбоо
|Jung, Seoul
|13.39
|0.69
|24.76
|7.93
|-
|35
|1,387
|BNK Financial
|Санхүү
|Nam, Busan
|5.5
|0.59
|108.64
|1.63
|-
|36
|1,281
|Hyundai Glovis
|Logistics
|Seongdong, Seoul
|20.61
|0.9
|11.23
|4.72
|-
|36
|1,456
|Samsung SDS
|Технологи
|Songpa, Seoul
|12.56
|0.84
|9.24
|6.93
|-
|37
|1,303
|CJ CheilJedang
|Хүнс
|Jung, Seoul
|23.28
|0.46
|23.73
|3.75
|-
|37
|1,459
|LG Innotek
|Технологи
|Gangseo, Seoul
|15.16
|0.75
|7.94
|4.64
|-
|38
|1,318
|LG
|Holdings
|Yeouido, Seoul
|4.55
|0.97
|23.43
|10.65
|-
|38
|1,522
|Lotte Chemical
|Хими
|Songpa, Seoul
|17.24
|0.04
|21.18
|5.48
|-
|39
|1,336
|Korea Investment
|Санхүү
|Yeouido, Seoul
|8.58
|0.48
|68.25
|2.36
|-
|39
|1,541
|HD Korea Shipbuilding &amp; Offshore Engineering
|Усан онгоц үйлдвэр
|Seongnam, Gyeonggi
|14.46
|−0.05
|23.63
|4.42
|-
|40
|1,361
|LG Display
|Технологи
|Yeouido, Seoul
|18.35
|−3.24
|28.22
|3.96
|-
|40
|1,554
|Mirae Asset Financial
|Санхүү
|Jung, Seoul
|3.14
|0.49
|84
|3.06
|-
|41
|1,621
|Lotte Shopping
|Жижиглэн худалдаа
|Jung, Seoul
|11.98
|−0.25
|25.07
|1.7
|-
|42
|1,629
|Doosan
|Holdings
|Jung, Seoul
|13.74
|−0.35
|20.81
|1.19
|-
|43
|1,675
|Daou Data
|Технологи
|Mapo, Seoul
|7.54
|0.15
|39.44
|0.46
|-
|44
|1,696
|Hyundai Engineering &amp; Construction
|Барилга
|Jongno, Seoul
|17.66
|0.31
|16.54
|3.44
|-
|45
|1,700
|Kakao
|Технологи
|Jeju, Jeju
|5.49
|0.1
|18.16
|18.89
|-
|46
|1,730
|DGB Financial
|Санхүү
|Buk, Daegu
|4.23
|0.3
|72
|0.88
|-
|47
|1,732
|Daou Technology
|Технологи
|Seongnam, Gyeonggi
|7.13
|0.28
|38.96
|0.6
|-
|48
|1,836
|Samsung Electro-Mechanics
|Технологи
|Suwon, Gyeongggi
|7.29
|0.75
|8.7
|7.87
|-
|49
|1,860
|JB Financial
|Санхүү
|Jeonju, Jeonbuk
|2.52
|0.44
|47.31
|1.22
|-
|50
|1,909
|LG Uplus
|Харилцаа холбоо
|Yongsan, Seoul
|10.76
|0.51
|15.64
|3.61
|-
|51
|1,943
|Korea Zinc
|Ган хайлш 
|Gangnam, Seoul
|8.68
|0.6
|9.57
|7.63
|-
|52
|1,953
|Kakao Bank
|Банк
|Seongnam, Gyeonggi
|1.4
|0.22
|31.25
|8.49
|}

== Эшлэл ==
{{лавлах холбоос}}

[[Ангилал:Өмнөд Солонгосын эдийн засаг| ]]</text>
      <sha1>4puqqslb0qasqybfzadpzx34q9i5821</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бөртэ Чино</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54577</id>
    <revision>
      <id>856366</id>
      <parentid>774949</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T15:46:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-29062-24</username>
        <id>104580</id>
      </contributor>
      <origin>856366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4885" sha1="rpw1vfw5bg79v2yha6muokz2sxv4wcr" xml:space="preserve">'''Бөртэ Чино''' (, [[Галиг үсэг|латин галиг]]: Börte​ ​čino&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Т. |first=Дашцэдэн |title=&quot;Монголын нууц товчоон&quot;-ы галиг |publisher=МУИС-Монгол хэл, Соёлын сургууль |year=2009 |isbn=978-999296070-1 |edition=2 дахь хэвлэл |location=Улаанбаатар |pages=16 |language=}}&lt;/ref&gt;, уйгур) бол [[Хиад Боржигин]] зэрэг [[монгол]] аймгуудын дээд өвөг болох түүхт хүн мөн юм. Түүнийг ихэнхи судлаачид МЭ VIII-IX зууны хооронд амьдарч байсан гэж үзэж байгаа юм.

Түүхийн ухааны зарим нэг эрдэмтэд Бөртэ чиног хүн биш, харин чоно хэмээн үздэг бөгөөд гэргий Гоомарал нь согоог заажээ хэмээн үздэг ч, Өвөг Монголчуудын арга билгийн ухаанаар чоно болон согоогоор эр эм хүйсийг зааж байгаа бөгөөд цаашлаад тэнгэр, газрыг илэрхийлсэн илэрхийлэл хэмээн үздэг байсан эрдэмтэд тухайн үеийн [[ЗХУ]] -ын коммунизмын үзэл суртлын нөлөөгөөр хүлээн зөвшөөрөгдөж чадаагүй юм. Тэдгээр зарим нэг эрдэмтний үздэгээр Бөртэчино, түүний гэргий Гоомаралыг тэнгэр, газар хэмээн ойлговол МНТ нь дөнгөж 8-р зууны үеэс биш, харин дэлхий дээр анхны хүн үүссэнээс эхэлдэг.

[[Монголын Нууц Товчоо|Монголын Нууц Товчоонд]] дурдсанаар ''&quot;Чингис хааны язгуур дээр тэнгэрээс заяат төрсөн Бөртэ чино ажгуу. Гэргий нь [[Гуа Марал|Хоа марал]] ажигай. Тэнгис гэтэлж ирвэй. Онон мөрний тэргүүнээ [[Бурхан Халдун|Бурхан Халдунд]] нутаглаж, төрсөн Батцагаан (Батачихан) ажгуу.&quot;''&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Бөртэ гэдэг үгийг голдуу хөх, хөх-саарал, саарал гэж орчуулсан байдаг. Зарим эрдэмтэд Бөртэчино албат харъяатынхаа хамт XIII зууны үед Баргужин Төхүм хэмээн нэрлэгдэж байсан [[Байгал нуур|Байгал нуурын]] нутгаас ирсэн гэж үздэг.{{Citation needed}} Ихэнхи эрдэмтэд Бөртэчино Энэтхэгээс дундад Азийг дамжин баруун зүгээс ирсэн хэмээн бичсэн байдаг.{{Citation needed}} Харин өвгө монголчуудын арга билгийн ухаанаа үндэслэл болгогч эрдэмтдийн үздэгээр Монгол нутагт анхны хүн үүсчээ гэх санааг зориудаар нууцлан тэмдэглэжээ хэмээдэг.{{Citation needed}}

[[Алтан товч (Мэргэн гэгээн)|Мэргэн гэгээний “Алтан товч”]]-д Бөртэ чино 29 настай ахуйд [[Тан улс|Тан улсын]] Дэзун хааны Жэньюаний хоёрдугаар он, улаан барс жил (786) Батачихан төрсөн&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book |last=Мэргэн гэгээн |first=Лувсандамбийжалцан |title=Их Монгол Улсын Үндсэн Алтан Товч Тууж Оршивой |publisher=МУИС |year=2006 |location=Улаанбаатар |pages=53}}&lt;/ref&gt; гэжээ. Энэхүү мэдээг үндэслэн [[Хөдөөгийн Пэрлээ|Х.Пэрлээ]] абугай Бөртэ чино бол 758 онд төрсөн түүхэн хүн гэжээ.{{Citation needed}}

===Гэр бүл===

* Эцэг: Далай совин Алтан сандалт хаан&lt;ref&gt;{{Cite book |last=. |first=Лувсанданзан |title=Эртний хаадын үндэслэсэн төр ёсны зохиолыг хураасан Алтан товч хэмээх оршвой |publisher=МУИС |year=2006 |location=Улаанбаатар |pages=32 |translator-last=Ш. |translator-first=Чоймаа}}&lt;/ref&gt;,  Тисрондэвзан хаан&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; (Лу.Алтан товч, МГ.Алтан товчид Төвдийн хааны хөвүүн мэтээр холбон тайлбарлажээ.)

* Эхнэр: [[Гуа Марал]]

* Хөвгүүн: [[Батачихан]]

== Эшлэл ==
[[Ангилал:Боржигин]]</text>
      <sha1>rpw1vfw5bg79v2yha6muokz2sxv4wcr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Суурь машин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55383</id>
    <revision>
      <id>856408</id>
      <parentid>728870</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T07:56:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-29235-73</username>
        <id>104593</id>
      </contributor>
      <origin>856408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25049" sha1="m2h32msrp72m3nxdztbo6guahr020ja" xml:space="preserve">[[Файл:Drehmaschine Meuser mit Späneschutz und Drehfutterschutz.jpg|thumbnail|right|Токарийн суурь машин]]
[[Файл:Bochumer Verein-06-50152-animiert.gif|thumbnail|right|Галт тэрэгний дугуйны бэлдэцийг давтах алхан машин (Бохумын холбоо, 2010)]]
'''Суурь машин''' гэж [[бэлдэц]]ийг [[багаж]]ны тусламжтайгаар боловсруулах [[машин]]ыг хэлэх бөгөөд багаж болон бэлдэцийн хөдөлгөөнийг суурь машинд урьдчилан зааж өгсөн байдаг&lt;ref&gt;Reimund Neugebauer (Hrsg.): ''Werkzeugmaschinen: Aufbau, Funktion und Anwendung von spanenden und abtragenden Werkzeugmaschinen'', Springer, 2012, S. 4.&lt;/ref&gt;.

Суурь машинуудыг [[үйлдвэрлэх технологи|боловсруулалтын технологиор]] нь ангилна. Суурь машин нь [[ажлын машин]] бөгөөд [[Www.bagaj.mn|багаж]], багаж [[хэрэгсэл]], [[хэмжих хэрэглэл]] болон [[шалгах хэрэгсэл|шалгах хэрэгслийн]] хамтаар [[үйлдвэрлэх хэрэгсэл (үйлдвэрлэл)|үйлдвэрлэлийн хэрэгсэлд]] тооцогддог. Хамгийн чухал суурь машинуудын тоонд [https://www.bagaj.mn Токарь] болон [[фрезерийн суурь машин]], [[цахилгаанаар уусгах машин]], түүнчлэн механикийн [[Шахагч машин|шахагч]] болон [[алхан машин]] орно.

Суурь машинууд нь олон төрөл зориулалттай байх учраас төрөл бүрийн шалгуураар дотор нь ангилна: [[үйлдвэрлэх технологи]]ор нь хэлбэржүүлэх болон огтлоx, мөн нийлүүлэх машин; автоматжуулалтын зэрэглэлээр нь: энгийн, автомат, [[CNC-Машин|CNC машин]], [[боловсруулалтын төв]], [[уян хатан үйлдвэрлэлтийн хорго]], [[уян хатан үйлдвэрлэлтийн систем]], [[уян хатан тээвэрлэлтийн дамжлага]] болон [[энгийн тээвэрлэлтийн дамжлага]] гэх мэт.

Орчин үеийн суурь машинууд нь ихэнхдээ модуль байдлаар хийгдсэн байна. Суурь машины үндсэн эд хэсэгт суурь буюу арал, хөтлүүр, чиглүүлэгч болон удирдлага орно. Цаашлаад суурь машиныг байршуулах фундамент, багаж хадгалагч- болон солигч, багаж хүлээн авагч, бэлдэцийг солигч, хэмжилтийн систем болон хангалт- болон зайлуулалтын төхөөрөмжүүд ч бас орно. 

Суурь машины өмнөх үеийн загвар нь магадгүй [[чулуун зэвсгийн үе]] байсан гэж үздэг бол орчин үеийн суурь машинууд нь [[аж үйлдвэрийн хувьсгал]]ын эхэн үест англид бий болсон ба тун удалгүй аж үйлдвэрийн орнуудад ихээр түгэн тархсан байна. Анхандаа хэд хэдэн суурь машинууд ганцхан [[уурын хөдөлгүүр]]тэй байсан бол 1900 оны үеэс эхлэн машин бүр тус тусдаа өөрийн гэсэн цахилгаан хөдөлгүүртэй болсон байна.

==Тодорхойлолт==
[[Файл:Wälzfräsmaschine2.jpg|thumbnail|right|Түүхэн араа зорогч суурь машин]]
Суурь машины тухай олон тодорхойлолт байдаг. Эдгээр нь их бага хэмжээгээр тухайн суурь машиныг ямар суурь машины ангилалд хамааруулж болох ерөнхий мэдээллийг өгдөг. 
* ''Суурь машин гэдэг нь [[ажлын машин]] ба энэ машин нь бэлдэц дээр багажыг өөр хооронд нь тодорхой [[шугаман чиглүүлэгч|чиглүүлэгчээр]] нөлөөлнө.''&lt;ref&gt;Отто Кинцль: Германы инженер болоод техникийн дээд сургуулийн багш байсан, мөн германы үйлдвэрлэх технологийн өнөөгийн стандарт ангилалтыг хийсэн.&lt;/ref&gt; ''Суурь машин нь багаж- болон бэлдэцийн гар ажиллагааг орлон, мэдээллийг хүлээн авч боловсруулалт болон буцаан чиглүүлэх үйлдвэрлэлтийн процессийг гүйцэтгэнэ. (өргөтгөл)''&lt;ref&gt;Tönshoff: ''Werkzeugmaschinen'' Springer, Berlin, 1995, S. 2.&lt;/ref&gt;

Энэхүү богино тодорхойлолт нь хязгаарлагдмал боловч ойролцоо ажиллагаа бүхий олон суурь машины ерөнхий тодорхойлолт болж чаддаг.&lt;ref&gt;Tönshoff: ''Werkzeugmaschinen'' Springer, Berlin, 1995, S. 1f.&lt;/ref&gt;

* Суурь машин нь ажлын машин бөгөөд үүнд бүх эрчим хүчний үүсгүүр болон хувьсгагчууд болох [[генератор]], [[хөдөлгүүр]], [[дамжуулагч]] зэрэг [[хүчний машин]]ыг оруулдаггүй.
* Суурь машин нь бэлдэцийг боловсруулах болон бүтээгдхүүн үйлдвэрлэх зориулалттай. Энэ тодорхойлолтын хэсэг нь [[процесс техник]]ийн машинуудаас ялгаx зорилготой ба процессийн технологи нь урсамтгай үйлдвэрлэх бүтээгдхүүн үйлдвэрлэх зориулалттай. 
* Суурь машинууд нь багажнууд ашиглана. Эдгээр багажинд жишээлбэл [[Өрөм (багаж)|өрөм]] [[зорогч багаж]], [[хасуур]] орохоос гадна [[Усны цацралт|усны-]], [[лазер]]-, [[электрон цацралт]] эсвэл [[шатаагч (багаж)|шатаагчийн]] дөл зэрэг бас орно. Эдгээр багажийг боломжит бүх үйлдвэрлэх технологид ашиглагддаг.
* Бэлдэц болон багаж нь суурь машинд хоорондоо эсрэг чиглэгдэн байрлана. Багаж болон бэлдэцийн байршилын хоорондын зай мөн түүнчлэн тэдгээрийн хөдөлгөөн нь машинаар тогтоогдох болохоос хүн тогтоодоггүй. Энэ тодорхойлолт нь хөдөлгүүртэй боловч гараар чиглүүлэх багажнууд болох [[шурагны өрөм]], [[хатгах хөрөө]] болон [[өнцгөн хасуур]]аас (флекс) ялгах зорилготой.

==Түүх==
===Эртний түүх===
[[Файл:Steinbohrapparat Schwedenspeicher Stade.JPG|thumbnail|left|150px|Чулуун зэвсгийн үед хийгдсэн ээрүүлдэх өрөмний машин]]
Чулуун зэвсгийн үеийн хийгдсэн нэгэн чулуун сүхний ишний нүхийг маш цэвэр өрөмдөн нүхэлсэнээс шалтгаалан 19-р зуунаас хойш тус сүхийг 6000 жилийн өмнө ээрүүлдэх өрөмний машин байсан эсэх талаар маргасаар ирсэн байна. Тус машины хийц нь өрөмний модоо нумын хөвчөөр ороон, суурьтай нь бэхлэн хөвчилсөн байна. Ингээд нумаа нааш цааш нь татан, өрөмөө эргүүлсэнээр өрөмдлөг хийх боломжтой юм. Ийм хийцтэй төхөөрөмж нь суурь машин гэгдэх бүх тодорхойлолтыг биелүүлж байгаа юм. 

[[Антик]]ийн үед анхны эргэх машин, түүнчлэн зүлгэх- болон өрөмдөх машин үүссэн ба эдгээрийг усны хүчээр эсвэл тээрмийн тойруулгыг амьтанаар чирүүлэн хөдөлгүүр болгож байв. Гэхдээ энэ үед багажаа гараар чиглүүлж байсан. [[Сэргэн мандалт|Сэргэн мандалтын үед]] [[Леонардо да Винчи]] төрөл бүрийн бэлдэц үйлдвэрлэх зорилгоор янз бүрийн машинуудыг зохион бүтээсэн байна. Эдгээр машинд [[өрөмний машин]], эрээс зорогч машин болон цилиндр зүлгүүр зэрэг орно. 1771 онд анхны хувилах эргэх машиныг зохион бүтээсэн бөгөөд түүний багаж нь тогтоосон замын дагуу өөрөө бие даан чиглүүлэгдэж байжээ.&lt;ref&gt;Günter Spur: ''Vom Wandel der industriellen Welt durch Werkzeugmaschinen'', Carl Hanser Verlag, München Wien 1991, S. 25–95, ISBN 3-446-16242-9.&lt;/ref&gt;
&lt;br clear=&quot;all&quot;&gt;

===Аж үйлдвэрийн хувьсгалын үе===
Суурь машинууд нь өндөр чадал бүхий [[уурын машин]] үйлдвэрлэх суурь болж өгсөн юм. Шинээр үүсч бий болсон [[Үйлдвэр|үйлдвэрүүдэд]] уурын машин нь олон төрлийн суурь машины үндсэн хөдөлгүүр болж байлаа. 1712 онд [[Томас Ньюкомен]] атмосферийн цилиндрт уурын машиныг зохион бүтээжээ. Үүнд шаардагдсан нэг метр гарангийн голч, хоёр метр урттай цилиндрийг хийхэд тухайн үед байсан машинуудын чадлын хязгаар байсан ба хийгдсэн хийцийн хэмжээний хүлцэл нь 2 сантиметр хүртэл байвал маш нарийн хийсэнд тооцогддог байв. 1775 онд [[Жон Вилкинсон]]д хөндлөн байрлалтай өрөмний машины хийц бүтэмжтэй болсон бөгөөд түүний үр дүн нь тогтмол хэдхэн миллиметрийн гажилттай байжээ. Төмрийн бэлдэцийг өрөмдөн цилиндр гаргах боломжтой болсоноор [[Жеймс Ватт]]ын тооцоолсон хамаагүй өндөр ашигт үйлийн коэффициент бүхий уурын машины хийцийг хийх боломжийг олгосон байна. 

Эхлээд нэхмэлийн үйлдвэрүүд уурын машиныг олноор хэрэглэж эхэлсэн бол сүүлдээ өөр салбаруудад ч хурдан түгэн дэлгэрэв. Үүнтэй холбоотойгоор техникийн болон нийгмийн хөгжлийн шинэ эрин эхэлсэн бөгөөд үүнийг [[аж үйлдвэрийн хувьсгал]] хэмээн нэрлэжээ. Суурь машиныг ашиглах болсон хамгийн чухал нөлөө нь гар аргаар хийснээс илүү өндөр нарийвчлалд хүрэх боломж байв. Уурын машиныг хөдөлгүүр болгон ашиглахдаа төвлөрсөн нэг уурын машинаас ремен дамжуулгын гол гаран суурь машинууд байгаа заалны голоор явуулжээ. Тэндээс нь энергийг ширэн дамжуулгын туузаар тухайн суурь машин бүрт дамжуулан өгч байв. Аж үйлдвэрийн хувьсгалын үед үйлдвэрлэлийн техникийн олон салбарууд үүсч хөгжсөн бөгөөд эдгээр нь өөр хоорондоо нөлөөлөн улам боловсронгуй болон хөгжих эxлэлийг тавижээ. Жишээлбэл уурын машинд модыг шатах материалаар хэрэглэхээ болиод нүүрсээр галлах болсон нь [[цутгуурын ган]]г үйлдвэрлэх боломжийг олгосон бол удалгүй суурь машины суурь араг болон багажинд ашиглаж эхэлсэн нь илүү нарийвчлалтай болсон байна. Суурь машинуудад төмрийг их хэмжээгээр хэрэглэx болсон нь ийм машины хэрэгцээг улам ихэсгэлээ&lt;ref&gt;Günter Spur: ''Produktionstechnik im Wandel'' 1979, S. 116f–118, 64–89.&lt;/ref&gt;.

===Аж үйлдвэрийн хоёрдугаар хувьсгалын үе===
19-р зууны сүүл гэхэд суурь машинууд нь нарийвчлал өндөртэй байснаар [[уурын турбин]] үйлдвэрлэх боломжтой боллоо. Зуун солигдох үеэр анхны цахилгаан энергийг үйлдвэрлэх [[цахилгаан станц]]ыг ашиглалтанд оруулжээ. Анхандаа тус станц зөвхөн гудамжны гэрэлтүүлэгт ашиглагдаж байв. Дотоод шаталтат хөдөлгүүр болон [[цахилгаан мотор]]ын хөгжил нь [[аж үйлдвэрийн хоёрдугаар хувьсгал]]ын явцад машин бүр өөрийн гэсэн хөдөлгүүрээр тоноглогдох боломжтой болсон нь урьдны зайлшгүй уурын машины ойролцоо байх шаардлага байхгүй боллоо. Гэвч энэ хүртэл хэд хэдэн шатлалыг дамжсан юм. Үйлдвэрийн газруудад нэг дамжуулгын голт зарчим ид ашиглагдаж байсан. Томоохон суурь машиныг залгах эсцэл салгах үед огцом цохигдсоноор суурь машин дээр хийж буй бүтээгдхүүний чанарт ихээр нөлөөлж байв. Тиймээс том суурь машинуудад өөрийн гэсэн тусгай хөдөлгүүртэй болгон үлдсэн суурь машинуудыг нэг дамжуулгатай хэвээр үлдээн нэлээд хэдэн жил ашигласан байна. 

Хоёрдугаар шатанд төвлөрсөн уурын машиныг, төвлөрсөн цахилгаан мотороор солисон бөгөөд туузан дамжуулгын оронд дамжуулагч гол хэрэглэж эхлэв. Ингээд гуравдугаар үе шатанд суурь машинууд өөрийн гэсэн хөдөлгүүртэй боллоо. Дан ганц хөдөлгүүртэй суурь машин гарах нь [[өндөр хурдны ган]]гийн хөгжүүлэлттэй холбоотой: өндөр хурдны ганг ашиглахын тулд шинэ суурь машин шаардлагатай болсон. Ашигт үйлийн коэффициент багатай ремен дамжуулга байхгүй болсоноор хамаагүй бага энерги ашиглах боллоо. Сүүлдээ суурь машинуудын давших тэнхлэг бүр өөрийн гэсэн хөтлөх мотортой болов. Үүнтэй зэрэгцээд суурь машинууд нь улам ихээр автоматжуулагдсан ба эхлээд механикийн удирдлагыг боловсронгуй болгож байсан бол сүүлдээ цахилгаан удирдлага болон [[нүхэн карт]]аар тоноглогджээ. 

===Шинжлэх ухааны судалгаа===
{{Гол|Инженерийн шинжлэх ухааны түүх}}

Анхны техникийн болон байгалийн шинжлэх ухааны сургууль болон академ нь 18-р зуунд үүсгэн байгуулагджээ. Энэ зууны сүүлэээр шинэ төрлийн сургууль үүд хаалгаа нээсэн нь Парист нээгдсэн [[Политехникийн сургууль|политехникийн сургууль]] байлаа. Энэ сургуулийн жишгээр францад болон герман хэлтэй улс орнуудад олон тооны техникийн дээд сургуулиуд 19-р зуунд бий боллоо. 

Үйлдвэрлэлийн техник нь тухайн үед үйлдвэрлэх технологийг судалдаг байснаас гадна суурь машин, уул уурхайн эсвэл нэхмэлийн суурь машинууд, мөн түүнчлэн үйлдвэр болон фабрикийн төлөвлөлт болон ашиглалтын талаар бас судалдаг байжээ.  20-р зууны эхээр анх удаа зөвхөн суурь машиныг судлах болон сургах сургалт бий болов. 1900 оны үеэр шинжлэх ухаан болон практикийн хоорондын харьцаа буцаж уялдаа холбоотой болж эхэлжээ. Учир нь аж үйлдвэрийн хувьсгалын үеэр зарим нэгэн аж ахуйн нэгжүүд суурь машины хөгжлийг улам боловсронгуй болгон хөгжүүлэх буюу сайжруулж байв. Шинжлэх ухаан зөвхөн энэ процессийг тодорхойлон бичийж дагагч маягаар хөгжиж урагшилж байв. Харин 1900 он гарсанаар үйлдвэрлэлийн онол илүү хөгжсөнөөр техникийн үсрэлт ч түргэцтэй хөгжих эхлэл болов.

===Аж үйлдвэрийн гуравдугаар хувьсгалын үе===
1950-аад оны үед Массачусеттсийн Технологийн Институт (англ. Massachusetts Institute of Technology-MIT) дээр [[Tоон удирдлага|тоон удирдлагыг]] хөгжүүлэн бий болгосон нь тооцоологч машины тусламжтайгаар хэцүү төвөгтэй геометрийг зорох боломжийг олгосон юм. Гэвч түүний удирдлагад шаардлагатай техник хангамж нь механик ажиллагаа бүхий суурь машинаас өндөр үнэтэй байв. Үүн дээр нэмэгдэн түүний програмчлал нь ихээхэн хүндрэлтэй байсан нь хэсэгтээ тоон удирдлагын ашиглалтыг хойшлуулсан юм. 1970-аад оны эхээр [[микро процессор]]ыг хөгжүүлсэнээр [[Дижитал хувьсгал|аж үйлдвэрийн гуравдугаар хувьсгалаар]] машины бүрийг өөрийн гэсэн компьютерээр тоноглосон нь тоон удирдлагыг хямд үнээр угсран ашиглах боломжийг олгожээ.&lt;ref&gt;Warnecke: ''Die Fraktale Fabrik'' Springer, 1992,S. 14–19.&lt;/ref&gt; Мөн програмчлалын арга техникийг хялбарчилсан нь энэ төрлийн суурь машины түгэн дэлгэрэлтийг хурдасгасан байна. Тоон удирдлага бүхий суурь машиныг ашигласанаар нэг талаас бараг бүх төрлийн геометрийн хийцийг үүсгэх боломжтой бол нөгөө талаас түүний уян хатан байдал байлаа. Нэг бүтээгдхүүнийг үйлдвэрлэж байгаад өөр бүтээгдхүүн үйлдвэрлэх боллоо гэхэд ердөө л шинэ програм уншуулаад л боллоо гэсэн үг. Үүгээр нэгж эд хэсэг болон жижиг цуврал бүтээгдхүүний зардлыг ихээхэн багасгасан. Мөн түүнчлэн тоон удирдлагатай суурь машиныг тархалт нь шинээр хөгжүүлсэн [[боловсруулалтын төв]] ихээхэн нөлөөлсөн бөгөөд боловсруулалтын төв нь олон үйлдвэрлэлийн технологийг нэг дор нэгтгэсэн явдал юм. Урьд нь бэлдэцийг эхлээд эргэх машин дээр эргүүлээд дараа нь зорогч машинаар цааш нь боловсруулдаг байв. Боловсруулалтын төвд энэ хоёр үйлдлийг нэгтгэсэнээр бэлдэцээ олон дахин бэхлэх болон хоёр суурь машины хооронд зөөх ажил байхгүй боллоо.

==Суурь машины төрөл==
Суурь машин нь [[ажлын машин]] бөгөөд [[багаж]], багаж [[хэрэгсэл]], [[хэмжих хэрэглэл]] болон [[шалгах хэрэгсэл|шалгах хэрэгслийн]] хамтаар [[үйлдвэрлэх хэрэгсэл (үйлдвэрлэл)|үйлдвэрлэлийн хэрэгсэлд]] тооцогддог. Суурь машин нь янз бүрийн төрөл, хэлбэртэй байх учир тодорхой шалгуураар ангилна. Үүнд нэг хэрэглээнд зориулсан суурь (ашиглалтын хувьд ганцхан зориулалттай, жишээ нь араат дугуйны арааг хэлбэржүүлэн зүлгэгч) машин болон универсал суурь машин (төрөл бүрийн хийцийг нэг машинаар хийх боломжтой) гэж хувааж болно. Эдгээрийг ихэнхдээ үйлдвэрлэх технологийн дагуу нэрлэх ба үүний жишээнд эргүүлэх суурь машин, зорогч суурь машин гэх мэт. Үүний хажуугаар тэнхлэгийн тоогоор нь (зургаа хүртэл тэнхлэгтэй машин байна), үндсэн спинделийн байрлалаар нь (хэвтээ эсвэл босоо), хийцийн бүтцээр нь, кинематикаар нь (паралель эсвэл сериал), нарийвчлалаар нь (стандарт, нарийвчлал сайтай- эсвэл өндөр нарийвчлалтай) болон бэлдэцийн ангилалаар нь ангилдаг.&lt;ref&gt;Reimund Neugebauer (Hrsg.): ''Werkzeugmaschinen: Aufbau, Funktion und Anwendung von spanenden und abtragenden Werkzeugmaschinen'', Springer, 2012, S. 18f.&lt;/ref&gt; 

==Суурь машины бүтэц==
Суурь машинууд нь ихэвчлэн [[хайрцган бүтцийн зарчим]] бүхий эд ангиудаас угсрагддаг. Энэ нь түүний хийцийг амар болгохоос гадна бүрдүүлэгч эд хэсгүүдийг олон тоогоор үйлдвэрлэх боломжийг олгодог болон үйлдвэрлэх зардлыг багасгадаг. Суурь машины хамгийн чухал бүрэлдхүүн хэсэгт түүний арал, хөдөлгүүр, удирдлага болон багаж хэрэгслийг зөвхөн тодорхой хөдөлгөөн хийх боломжийг олгох чиглүүлэгч зэрэг багтана.

== Эх сурвалж ==
&lt;references/&gt;

== Цахим холбоос ==
{{Commons|Category:Machine tools|Суурь машин}}

[[Ангилал:Суурь машин| ]]</text>
      <sha1>m2h32msrp72m3nxdztbo6guahr020ja</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мандухай сэцэн хатан (кино)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61967</id>
    <revision>
      <id>856413</id>
      <parentid>811512</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T09:20:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bayarkhangai</username>
        <id>1129</id>
      </contributor>
      <origin>856413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8846" sha1="ksekfqx0t0r7o2eehxdv3h2mj6uo2t7" xml:space="preserve">{{Инфобокс Кино
| нэр            = Мандухай сэцэн хатан
| зураг          = Мандухай сэцэн хатан.jpg
| зургийн хэмжээ =
| зургийн тайлбар= Мандухай сэцэн хатан киноны эхлэл
| найруулагч     = [[Бэгзийн Балжинням|Б.Балжинням]]
[[Гомбодоржиин Бат-Очир|Г.Бат-очир]]
| туслах найруулагч= Гомбодоржиин Бат-Очир
| продюсер       =  
| зохиолч        = [[Шагдаржавын Нацагдорж|Ш.Нацагдорж]]
| тайлбарлагч    =
| жүжигчин       = [[Намсрайн Сувд|Н.Сувд]] &lt;br /&gt;
[[Банзарын Дамчаа|Б.Дамчаа]] &lt;br /&gt;
[[Аюурзанын Очирбат|А.Очирбат]] &lt;br /&gt;
[[Жамсрангийн Сүххуяг|Ж.Сүххуяг]] &lt;br /&gt;
| хөгжим         = [[Нацагийн Жанцанноров|Н.Жанцанноров]]
| зураглаач      = Л.Шаравдорж
| зураач         = Б.Пүрэвсүх
| эвлүүлэг       = Д.Цэвэлмаа
| студи          = 
| компани        = [[Монгол кино үйлдвэр]]
| нээлт          = 1988 он
| хугацаа        = 273 [[Минут|мин]]
| улс            = {{flag|Монгол}}
| хэл            = [[Монгол хэл|Монгол]]
| төсөв          = 11.000.000 [[төгрөг]]&lt;ref&gt;http://bloombergtv.mn// – {{Webarchiv|url=http://bloombergtv.mn/%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%B9-%D1%81%D1%8D%D1%86%D1%8D%D0%BD-%D1%85%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B3-%D3%A9%D0%BD%D3%A9%D3%A9%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D3%A9%D1%80%D1%82%D0%B3%D3%A9%D3%A9%D1%80-%D0%BD%D1%8D%D0%B3-%D1%82%D1%8D%D1%80%D0%B1%D1%83%D0%BC-%D1%82%D3%A9%D0%B3%D1%80%D3%A9%D0%B3%D3%A9%D3%A9%D1%80-%D0%B1%D2%AF%D1%82%D1%8D%D1%8D%D0%B6-%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%8D%D1%8D/ |wayback=20210923033254 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-10-06 11:12:17 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;
| орлого         = 
| өмнөх          =
| дараах         = 
}}

«'''Мандухай сэцэн хатан'''» — [[1988 он|1988]] онд [[Монгол улс|Монгол]] улсад [[монгол хэл|монгол]] хэлээр бүтсэн дайны, намтарчилсан, түүхэн [[уран сайхны кино]].

== Агуулга ==

Энгүд отгийн Цоросбай Чинсангийн охин, ХV зууны үед Монголын улс төрийн эв нэгдлийг бэхжүүлэхийн төлөө тэмцсэн төрийн зүтгэлтнүүд дундаас шалгаран товойсон биет хүн [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай сэцэн хатны]] амьдрал, үйл хэргийг харуулсан кино туульсын бүтээл. Залуу бүсгүй Мандухай улс төрийн ээдрээт хэрэг явдлын дунд өсч бойжин, Монгол түмний хувь заяаны төлөө тууштай тэмцэгч болтлоо өссөнийг уг кинонд нээн харуулжээ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mongol-kino.mn/uranbuteel/%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%B9-%D1%81%D1%8D%D1%86%D1%8D%D0%BD-%D1%85%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB-%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%BE|title=Мандухай сэцэн хатан. /Монгол кино/|accessdate=2016-11-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161031093932/http://mongol-kino.mn/uranbuteel/%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%B9-%D1%81%D1%8D%D1%86%D1%8D%D0%BD-%D1%85%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB-%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%BE|archivedate=2016-10-31|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

== Уран бүтээлчид ==
Найруулагч- [[Бэгзийн Балжинням]]

Зохиогч -[[Шагдаржавын Нацагдорж]]

3ураглаач -[[Луузаншаравын Шаравдорж]]

3ураач [[Батцэндийн Пүрэвсүх|-Батцэндийн Пүрэвсүх]]

Хөгжмийн зохиолч – [[Нацагийн Жанцанноров]]

Дууны найруулагч – Б.Самбуу

Нүүр хувиргагч – Д.Найданжав, Д.Бадамцэрэн

Эвлүүлгийн найруулагч – Д.Батгэрэл

Эвлүүлэгч – Д.Цэвэлмаа

==Дүрүүд==
Гол дүр:
* Мандухай хатан- [[Намсрайн Сувд]]

Дүрд:

* [[Исмэйл тайш|Исмэл]] сайд - [[Банзарын Дамчаа]]
* Сатай сайд - [[Аюурзанын Очирбат]]
* Мандуул хаан - [[Лувсан-Очирын Нямсүрэн]]
* Батмөнх даян хаан - [[Жамсрангийн Сүххуяг]]
* Батмөнх даян хааны бага нас - [[Пүрэвийн Баярхүү]]
* Юнгэн хатан – [[Дагвадоржийн Мэндбаяр]]
* Цэгц баатар - [[Гомбын Мягмарнаран]]
* Өнөболд - [[Адилбишийн Дашпэлжээ]]
* Борогчин – [[Дашгүнтэвийн Энхтуяа]]
* Саймочин – [[Доржпүрэвийн Цэнгэл]]
* Урианхай баатар - [[Баяжихын Пүрэв]]
* Ёслолын түшмэл - [[Лоолийн Жамсранжав]]
* Баянмөнх жонон - [[Далхсүрэнгийн Гүрсэд]]
* Шүүстэй баатар – [[Дэмбэрэлийн Жаргалсайхан]]
* Шихэр хатан - [[Баатарсүрэнгийн Цэрэнпагма]]
* Мянхай - [[Дэмидийн Төмөртогтох]]
* Алтжин - [[Намсрайн Отгонтогос]]
* Цоросбай - [[Дамбын Дамдинсүрэн]]
* Төмөржин - [[Рагчаагийн Дамдинбазар]]
* Иштөмөр - [[Чойжилын Авирмэд]]
* Ибрай тайш - [[Пүрэвдоржийн Цэрэндагва]]
* Начгай зайран - [[3ундуйн  Пүрэв]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mongol-kino.mn/uranbuteel/%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%B9-%D1%81%D1%8D%D1%86%D1%8D%D0%BD-%D1%85%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB-%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%BE|title=Мандухай сэцэн хатан. /Монгол кино/|accessdate=2016-11-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161031093932/http://mongol-kino.mn/uranbuteel/%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%B9-%D1%81%D1%8D%D1%86%D1%8D%D0%BD-%D1%85%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB-%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%BE|archivedate=2016-10-31|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;
* Төрболд - [[Цолмонбаатарын Алтангэрэл]]
* Улсболд -  [[Цолмонбаатарын Алтангадас|Цолмобаатарын Алтангадас]]
* Мөнгөлдэй -  [[Дашийн Цээнямбуу]]
* Хурц зайран - [[Дэндэвийн Чимэд-Осор]]
* Маралгоо - С. Ундрал
* Ван сайд - Д.Банди
* Ли жанжин - [[Гомбожавын Гомбосүрэн]]
* Хөхдэй -  [[Ёндонгийн Цог]]
* Үлгэрч эмгэн - [[Чимидийн Долгорсүрэн]]
* Хадаг эмгэн - [[Мятавын Бадамгарав]]
* Чинбаатар - [[Б.Дашдондог]]
* Баасантавнан - [[Б.Ганбаатар]]
* Саахай - [[Борхүүгийн Гэрэлмаа]]
* Мандулай - Аглах - [[Мажигсүрэнгийн Цолмонбаатар]]
* Лаваг - [[Гомбын Равдан]]
* Дайчинбаатар - [[Г.Жанчив]]
* Түшмэл - [[Ж.Занабазар]]
* Хонжин түшмэл - [[Дагва-Очирын Элбэгсайхан]]
* Ерөөлч өвгөн - [[Ч.Банзрагч]]
* Сатайн туслах - [[Лхагваагийн Баярсайхан]]
* Алтаншагай - [[Ч.Золзаяа]]
* Лам - [[Ч.Даваажав]]

== Эх сурвалж ==

[[Ангилал:Бэгзийн Балжинням]]
[[Ангилал:Нацагийн Жанцанноров]]
[[Ангилал:Шагдаржавын Нацагдорж]]
[[Ангилал:Уран сайхны кино]]
[[Ангилал:Монголын кино]]
[[Ангилал:1988 оны кино]]
[[Ангилал:20-р зууны монгол кино]]
[[Ангилал:Түүхийн кино]]
[[Ангилал:Намтарчилсан кино]]
[[Ангилал:Нүсэр кино]]
[[Ангилал:Цуврал кино]]
[[Ангилал:Дайны кино]]
[[Ангилал:Мандухай сэцэн хатны тухай бүтээл]]</text>
      <sha1>ksekfqx0t0r7o2eehxdv3h2mj6uo2t7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зүүнгар–Чин улсын дайн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62540</id>
    <revision>
      <id>856368</id>
      <parentid>853079</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T16:02:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>856368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31766" sha1="r20lrdlvxn4g336cx6dr5l5nru26so0" xml:space="preserve">{{Инфобокс дайн
| conflict          = Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]]
| date              = 1690–1758
| image             = Pacification of the Dzungars.jpg
| caption           = [[Даваач]]ын [[Чин улс]]ад бууж өгсөн нь, 1756 он.
| result            = Чин улсын ялалт
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{flag|Чин улс}}
| territory         = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров.
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[ Амарсанаа]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Энх амгалан]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Найралт төв]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Фурдан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Тэнгэр тэтгэгч]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Минруй&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Агуй&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу
| campaignbox       = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
}}

'''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' (准噶尔之役) нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|монгол хараат улсуудын]] эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн.[[Файл:Mongolia XVII.png|thumb|359x359px|'''Зүүнгарын хаант улс XVII зуун''']]

== Өмнөтгөл ==
[[Файл:Receiving the surrender of the Yili.jpg|thumb|'''Или голын дэргэд болсон байлдааны зураг''']]

1368 онд [[Юань улс|Юань гүрэн]] задран унаж, Монголчууд эх нутагтаа эргэн ирж, Хятад газарт хань угсааны [[Мин улс]] байгуулагдажээ. Цаг хугацаа өнгөрөхөд, Монгол улсын задрал туйлдаа хүрч үндсэн 3 хэсэгт салсан. Эдгээр нь Баруун Монгол буюу [[Ойрад|Ойрад түмэн]], [[Халх|Ар Халхын]] 7 хошуу, Говиос өмнө орших [[Зургаан түмэн|Өмнөд Монгол]] юм. Эдгээрээс [[Ар Монгол|халх долоон хошуу]], '''өмнөд Монгол'''ыг [[Батмөнх Даян хаан|Даян хааны]] удмынхан захирч байсан. Тухайн цагт их хаад үе улиран байсан ч хүч чадал нь доройтоод [[Цахар түмэн|Чахар найман отогт]] эзэн сууж, [[Өвөр Халх|өвөр Халхын]] '''таван отог''', [[Хорчин|Хорчин түмэн]] ёс төдий захирагдаж байв.   

1616 онд '''Жянжу Зүрчид'''ийн [[Айсингиоро]] овгийн [[Нурхач|Нурхачи баатар]], бүх Зүрчидийн аймгийг нэгтгэж дуусаад, [[Хэту Ала]] хотод хаан ширээнд залагдаж, улсын нэрээ [[Хожуу Алтан улс]] гэж нэрлэсэн. Энэ нь хожим улам хүчирхэгжсээр 1636 онд өмнөд Монголын 16 аймгийг нэгтгэж, [[Хаан|Монголын их хаан]] болжээ. Харин Ар Халхын 7 хошууны ноёд, Дөрвөн Ойрадын ноёд харьцангуй биеэ даасан байдалтай оршиж байв. 1636 онд Алтан улс нэрээ сольж, [[Чин улс|Их Чин улс]] гэж нэрлээд, Ар Халхыг Мин улстай хийх худалдааг хориглох хууль гаргасан. Ингээд Халхын гадаад улстай хийх худалдаа боогдож эхэлсэн.    

Яг энэ цагт [[Хошууд|Хошуудын]] [[Гүш хаан|Төрбайх гүүш хан]], [[Хөхнуур]], [[Амдо]]г эзлэн, [[Төвөд]]ийг ноёрхон, [[Чорос]]ын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] Ойрадын зүүн гарын, [[Хошууд]]ын [[Очирт хан]] Ойрадын баруун гарыг захирч байсан. Улам бүр ойртож байсан Манжийн аюулаас сэргийлэх үүднээс Эрдэнэбаатар хунтайж, [[Зая бандид Намхайжамц|Зая бандида]] нарын санаачилгаар Ойрад-Монголын их чуулганыг зарлаж, [[Эрчис]]ийн '''Улаан бураа''' гэх газарт их бага 28 ноён оролцож, [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]ыг баталжээ. 1652 онд [[Шолой сэцэн хан|Сэцэн хан Шолой]], 1655 онд [[Гомбодорж Түшээт хан|Түшээт хан Гомбодорж]] нар нас барж, тэднийг улс төрийн туршлагагүй хан хөвүүд залгамжилж, Чин улсын нөлөөнд автах болсноор энэ хуулийг хэрэгжүүлэхэд Халх, Ойрадын зүгээс бэрхшээл гарч эхэлсэн. 1650-иад онд Чоросын Эрдэнэбаатар хунтайж нас барж, Ойрадын зүүн гарын эзнээр [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] тодорсон. Гэтэл 1670 онд [[Сэнгэ хунтайж]] алагдсан бөгөөд энэ үед түүний дүү [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[лам]] сахилаа хаяж, Зүүнгарын эзэн болсон. [[Галдан бошигт хаан|Галдан хунтайж]] 1676 он гэхэд бүх Ойрадыг нэгтгэж дуусаад, 1688 он хүртэл нутаг дэвсгэрээ баруун, баруун өмнөш ихээхэн тэлж, Зүүнгарын хаант улс гэж нэрлэгдэх үндэс тавигдсан.

1660-1680 оны хооронд Халхын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] ба [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нарын ноёд эрх мэдэл, албат, газар нутгийн улмаас тогтворгүй байдал гарч, тусгаар байдал нь нилээд хэврэг болжээ. Энэ үед [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] хэн залгамжлах тухайд удаан жилийн хэрүүл тэмцэл нь [[Зүүнгарын хаант улс]], [[Төвөд]], [[Чин улс]]ыг оролцуулсан үйл явдал болжээ. 1686 онд [[Далай лам]], [[Галдан бошигт хаан]] нарын санаачилгаар Халх, Зүүнгарыг эвлэрүүлэхээр Заг байдрагийн [[Хүрэн бэлчирийн чуулган]] хуралдажээ. Гэвч энэ нь үр дүнд хүрээгүй юм. Галдан бошигт өөрийн ах '''Доржжав'''т цөөн тооны цэргийг өгөөд Засагт ханы дэргэд суулгасан. Харин [[Чахундорж хан|Чахундорж]] хан цэргээр довтолж, Засагт хан, Доржжав нарыг хороожээ. Ингэснээр Галдан бошигт 3 түмэн цэргээр Халхад дайран орж түйвээснээр Халхын ноёд тайж нарыг хэд хэдэн удаа ялсан. Ингээд Халхын олон ноёд тайж нар албатаа авч зугтсаар Чин улсад 20,000 өрхийн хамт нүүн очиж амь хоргодсон байна.  

1689 онд Халхын их, бага ноёд ялагдаад '''Ар Элстэй''' гэх газар чуулган хийж, Манж Чин улсад дагаар орохоор болжээ. Энэ үед Галдан бошигтод Оросын зүгээс үзүүлэх тусламж зогссон. Учир нь [[Нэрчүүгийн гэрээ]]гээр Чин улс-Орос улс хоёр хойд талын хилээ тогтоож, хэрэв Галдан бошигт Халхад довтолбол туслахгүй байх амлалт гаргуулж авсан юм.

Галданы цэрэг Халхын цэргийг нэхсээр 1687 онд, 1690 онд Чин улсын цэргийг Ологой нуурд [[Олгой нуурын тулалдаан|Ологой нуурын тулалдаанд]] бут цохиод, 1690 онд [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн]] газарт Халх, Манжийн цэрэгт бүслэгдэн, арга заль хэрэглэж, оргон гарч, Хэрлэн гол руу ухран очсон.

1691 онд '''Долооннуурын чуулган'''аар Ар Халхыг Манжийн захиргаанд оруулсныг баталж, 8 хошууг 35 хошуу болгож задалжээ. Энэ үеэс эхлээд '''[[Халх-Зүүнгарын дайнууд|Халх-Зүүнгарын дайн]]''' дуусч, '''Зүүнгар-Чин улсын дайн''' эхэлсэн.

== Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
Уг дайн нь 1690-1697 он хүртэл үргэлжилсэн. 1690 оны [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн]] тулалдаанд [[Галдан бошигт]] ялагдаж, ухран гарсан үйл явдлаас хойш Чин улс түүний эсрэг удаан хугацааны бэлтгэл хийж, 1696 онд 100,000 цэргийн хүчээр Монгол нутаг руу дайран оржээ. Уг цэргийн хүчийг [[Энх амгалан хаан]] өөрийн биеэр удирдаж, баруун замын 30,000 цэргийг '''[[Фиянгу жанжин]]''' удирдаж, [[Туул гол|Туул голд]] хүрээд Галданы цэрэгтэй байлдаж ялсан. Харин Энх амгалан хаан өөрийн удирдсан цэргээ авч буцсан. [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан]]д ялагдсан Галдан бошигт зугтаж явсаар, [[Ховд гол|Ховд]] ба [[Увс нуур|Увсын]] нутагт дүрвэж очсон. 1697 оны 4 сарын 4 нд Ац Амтай гэх газар '''Галдан бошигт''' хор ууж амиа егүүтгэсэн. Үүгээр нэгдүгээр дайн өндөрлөжээ.

=== Зүүнгар-Манж Чингийн дайны тулалдаанууд ===
==== Хотон нуурын тулалдаан ====
1731 оны 6-р сард Их Цэрэндондов, Бага Цэрэндондов, Дорждамба нар Галданцэрэн хааны байлдааны төлөвлөгөөний дагуу 30,000 цэрэг дайчлан Эрчис мөрнөөс Гэр уулыг өнгөрөн Богдын даваанд хүрч ирээд байлдааны журамд оров. Энэ цэрэг ангид уулархаг газар байлдахдаа шаламгай Урайнхайчууд болон Хиргисүүд байсан ба Шведийн цэргийн офицер зохион бүтээгч Ренатийн их буут цэрэг байв.
Их Цэрэндондов 2000 цэрэг томилон Хүрээтийн давааг сахиулж, Манж цэргийг өдөөн дотогш оруулахаар тогтов. Ховдод сууж байсан Манжийн гол хүч болох Умард замын цэргийн жанжин Пүрдэн монголчуудын аргад орон их цэргээ дагуулан Хүрээтийн даваан дахь Зүүнгарын цэргийг устгахаар 3 замаар давшин хүрч ирэв. Зүүнгарын 2000 цэрэг Манжийн цэрэгтэй ширүүхэн тулалдахын зэрэгцээ хуурмаглан ухарсаар Богдийн даваан дахь их цэргийнхээ отолтын цагирагт хөтлөн оруулсанд Манжийн цэрэг Богдийн даваанд хүрээ буув. Маргааш нь үүр гэгээрэхээс өмнөхөн гэнэт цоорын дуу дуугарч, Зүүн гарын их цэрэг өндөр дээрээс доош бүлэн дайрч нум сум ба галт буу хэрэглэн Манжийн цэргийн байлдааны журмыг эвдсэнд цэргүүд нь тал бүр зам булаалдан зугтаж Хүрээтийн даваанд ирээд арай чамайг тогтоов. Зүүн гарын цэрэг Хүрээтийн давааны доорх Хотон нуурт Манжийн цэргийг ахин 4 талаас нь бүслэн авч хэсэглэн салгаж, 10 шахам өдөр байлдсанд Манжийн цэрэг маш их хохирол амсаж дэд жанжин Басай, Цэбина зэрэг олон жанжин тулалдааны талбарт амь үрэгдэж Пүрдэн дөнгө 2000 цэрэгтэйгээр бүслэлтийг нэвтлэн гарч Ховд дахь цэргийн хуарандаа амь зулбан зугтаж очжээ. Хотон нуурын тулалдаанд Манжийн Умард замын цэрэг үндсэндээ сөнөсөн ажээ. Энэ ялагдлын дараа Манжууд цэргийн хуарангаа Цагаансүүлд шилжүүлсэн байна.
==== Эрдэнэзуугийн байлдаан ====
Жавзандамба хутагтийг авахаар Халхын нутагт оросн Зүүнгарын Бага Цэрэндондовын цэрэг Манжийн цэрэгтэй хэдэнтээ байлдсаар 1732 оны 7-р сарын сүүлчээр Эрдэнээзуугийн дэргэд ирэв. Гэвч Манжийн Найралт төв хаан өмнөх намар нь Жавзандамба хутагтыг Өвөрмонголын Долоннуурт шилжүүлсэн байсан тул бага Цэрэндондовын цэрэг Эрдэнэзууд хоосон газар ирснээс мэджээ. Гэтэл 8-р сарын 5-ний үүр гэгээрэхээс өмэнө Харшанч нуурын эрэгт байсан Зүүнгарын цэргийн хүрээ гэнэт Эфү Цэрэнгийн 20,000 цэргийн довтолгоонд өртөв. Бэлтгэлгүй байсан \зүүнгарын цэрэг ухран Эрдэнэзууд хүрч 2 өдөр ширүүн тулалдаан өрнөв. Бага Цэрэндондов эфү Цэрэнд манжийн туслах хүч ирэхээс болгоомжилж, удаан нүүрлэн байллахаа зогсоон цэргээ авч Хангай уулын завсраар Орхон голын дээд урсгал тийш ухрах замдаа эфү Цэрэнгийн 10 шахам удаагийн ширүүн дайралтанд өртөж 10,000 орчим цэргийн хохирол амсав. Зүүнгарын цэрэг ачаа хөсөг, адуу малаа хаяж, Манжийн цэргийг хориглоод 20000 цэргээ авч Орхон, Түй, Заг, Байдраг голуудар замжин Ойрадад буцав.
==== Ач голын байлдаан ====
Манжийн баруун замын цэрэг болон Зүүнгарын хаант улсын цэрэг Ач голд байлдсан байлдаан. 1731 оны 7-р сард Манжийн Хол дахиныг амаржуулагч жанжин Яовай Зүн Чи болон нөгөө жанжин Зай Чюн Биний удирдсан 7000 гаруй цэрэг Бархөлөөс мордон Өрөмчид ирж байлдааны бэлтгэлээ чамбайруулан бэлдэв. 7-р сарын 23-ны өдөр Манжийн цэрэг давшин Ач голд ирэхэд Зүүнгарын хэдэн зуун монгол цэрэгтэй гэнэт тулгарчээ. Удалгүй Зүүнгарын цөөн цэрэг дутаахад Манжийн цэрэг тэдний нэхэн Өрлөг гол хүрээд байтал голын цаад уулнаас Зүүнгарын 4000 морьт цэрэг гарч ирэн хоёр этгээд Луу цагас Морин цаг хүртэл ширүүн тулалдаж Манжийн цэрэг ихэд сүйрч ухран зугтаажээ.
Хэрсэн чулууны байлдаан
Зүүнгарын хаант улс болон Манжийн хоорондын нэгэн байлдаан. Бага Цэрэндондовын цэрэг Усанзүйлд Манжийн цэргийг цохисныхоо дараа үргэлжлүүлэн урагшлаж Хангайн нурууны баруун талаар орж Цагаансүүлийн цэргийн хуарангийн хойд талд 150 газарт байгаа Хэрсэнчулуунд цэрэг буув. 1792 оны 7-р сарын сүүлээр Манжийн эфү Цэрэн болон Манж жанжин Мардай нар 10000 шахам цэрэг авч Хэрсэнчулуунд ирээд Зүүн гарын цэрэгтэй 2 өдөр ширүүн тулалджээ. Тулалдаанд Чинван Данзандорж болон жанжин Шибуу нарын туслах цэрэг ирж амжихаас өмнө Эфү Цэрэн нарын Манж, Халхын цэргийг хялбархан дарж үргэлжлүүлэн довтлов.
==== Хөх нуурт довтолсон тулалдаанууд ====
Бага Цэрэндондовын хүү Цэрэннамжил болон Сэвдэн тайж нар цэрэг авч Хөх нуурын баруун хойд хязгаар дахь Гасын харуулыг бүслэн цохижээ.
Хөгшин Махмуд 2 замын цэргээр Хошит болон Төгрөгийн 2 их харуулыг тус тус довтлон тэнд байсан Манжийн 4000 гаруй цэргийг ихэнхийг хядаж устгаад мал унаа, эд хөрөнгө ихээхэн хэмжээгээр олзлов.
Хангир голын байлдаан.

1720 оны 6-р сард Манжийн Умард замын Алтайн цэрэг 2 хуваагдан Зүүнгарын хилийн зүг довтлов. Энэ хоёр замын цэргийн удирдагчид нь Чилиде болон Пүрдэн 2 жанжин тус бүр түм шахам цэрэгтэй байлаа. 7-р сарын 29-нд Манжийн цэрэг Дөрвөлжин хотын орчмын Хангир голд хүрчээ. Хангир голд сууж байсан Зүүнгарын зайсан Савдан бадаа саадыг ашиглан эсэргүүцэн тулалдсан боловч Манжийн цэрэгт давхар давхар бүслэгдсэнээс арга буюу 2000 гаруй цэргээ дагуулан бууж өгчээ.

==== Хамилын байлдаан ====
Цэвээнравдан хаан Төвдөд аян дайн хийхээр бэлтгэж байхдаа Хамилд хийсэн байлдан тагналт.
Хамил болон Бархөл бол Зүүнгараас Хөхнуур болон Төвдөд цэрэг орох зайлшгүй өнгөрөх зам байсан ч тухайн үед Манжийн эрхэнд орсон байлаа. Манжийн цэргийн хүч болон сэргийлэлтийн байдлыг ойлгохын тулд Цэвээнравдан хаан нэгэн салаа цэрэг томилон Хамилыг цохихоор тогтов. 1715 оны 3-р сарын эхээр их Цэрэндондов 2000 цэрэг дагуулан Хамилын хойт хязгаарт хүрч залгуулан 5 балгасыг эзлэн Хамилыг бүсэлсэн боловч довтлолгүйгээр Манжийн цэргийн байдлыг ажиглаж байлаа. Удалгүй Манжаас Сүжюүд сэргийлэн сууж байсан манж цэрэг болон Ногоон тугийн цэргийг томилон Хамилд туслуулахаар илгээсэн бөгөөд Энх-Амгалан хаанаас зарлиг буулган Хамил, Бархөлд сэргийлэлтийг чангатгаж, Хөхнуурт нэвтрэх боомтыг цөмийг битүүмжилсэн байна. Иймэрхүү байдлаас Цэвээнравдан хаан Хамил, Турфанаар Хөхнуурт орох төлөвлөгөөгөө хаяж өөр замаар Төвдөд аян дайн хийхээр шийдвэрлэжээ.
==== Үүдэн цөлийн байлдаан ====
1731 оны 8-р сард Галданцэрэн хааны зарлигаар [[Их Цэрэндондов]], [[Бага Цэрэндондов]] нар 30,000 цэрэг дайчлан Халхын Засагт хан аймгийн хэсэг тайж нарыг чөлөөлөн авахаар Эрчисээс мордон Алтайг давж Халхын нутагт оров. Их Цэрэндондов Манжийн цэргийн бэхлэлт Ховдыг тойрон гарч Ховдын баруун өмнөх Сорви-Ологчин гэдэг газар 4000 цэрэг үлдээн сахиулж, Ховд дахь амбан Пүрдэний дайралтаас сэргийлэв. Их цэрэг үргэлжлүүлэн урагшилж Намуудавааг давсаны дараа цэргээ хоёр хуваан Их Цэрэндондов 20,000 цэрэг авч Цагаансүүлийн өмнөх Сүх-Алдад их цэрэг буудаллаж, Бага Цэрэндондов 6000 цэрэг авч цааш яван Засагт хан аймгийн тайж нарыг дагуулж авахаар морджээ. Ховд дахь Манж жанжин Пүрдэн цэрэг гарган байлдахаас зүрхшээн бэхлэлтээ хорогдон байлаа. Цагаансүүл дэх Манж цэргийн хуаранд Зүүнгарын цэрэг орж ирснийг мэдэгдсэнд Чин Ван Шибу байлдахаас татгалзаж Туул болон Хангай уулын хавьд байсан дэд жанжин чин ван Данзандорж , жүн ван эфү Цэрэн нарт зарлигдан Зүүнгарын цэргийг цохьтугай гэж тушаав. 9-р сарын 20-нд Данзандорж болон эфү Цэрэнгийн цэрэг Үүдэнцөлд бүгэлт хийж, маргааш нь тайж Бахайд 600 цэрэг өгч Сүх-Алдад байгаа Зүүнгарын цэргийг өдөөн дагуулахаар мордуулав. Их Цэрэндондовын зарлигаар Гончогч болон Шарбаатар 3000 цэрэг авч Манжийн цэргийг нэхэмжлэн цохисоор Үүдэн цөл дахь Манж Халхын цэргийн хориглолтын байрлалд орж бүх цэргээ устгуулав. 22-д их Цэрэндондов дахин Харбаатар, Шарбаатар нараар хошууч болгон өөрийн биеэр цэрэг авч Үүдэн цөлд ирээд Манжийн цэрэгтэй ширүүхэн тулалджээ. Энэ байлдаанд Харбаатар алагдаж, Шарбаатар хүнд шархтав. Шибу цэрэг томилон туслаагүй болохоор Данзандорж шийдвэртэй хориглон байлдахаас айж, цэргээ татсанаас эфү Цэрэн ч удалгүй ялагдан, цэргээ ухраав.
==== Усанзүйлийн байлдаан ====
1732 оны 7-р сард Галданцэрэн хааны зарлигаар [[бага Цэрэндондов]] 30000 цэрэг дайчлан Эрдэнэзууд Жавзандамба хутагтын зүг 2 замаар цэрэглэв. 2 замын цэрэг Цагаансүүл дэх Манжийн цэргийн хуарангийн баруун хойно орших Усанзүйлд нийлж хүрээ буусанд Цагаансүүл дэх Манж жанжин Шибуд цэрэг томилон угтан байлдуулав. 7-р сарын 14-нд Манжийн цэрэг Усанзүйлд Зүүнгарын цэрэгт бут цохиулан үлдсэн цэрэг нь Цагаансүүлийн хуарандаа зугтан ирэв.
==== Турфаны байлдаан ====
Манж-Зүүн гарын 2-р дайнд Манжийн цэрэг Зүүнгарын мэдлийн Турфаныг дайран цохисон байлдаан. 1720 оны 7-р сард Манжийн цэргийн сул сайд Арнан 4000 цэргийн хүчээр Турфаныг довтлов. 7-р сарын 10-нд Арнан Турфаны зүүн дэх Пэжан хотыг эзлэв. 13-нд Турфан хотыг цохисонд хотыг сахин сууж байсан бүгдийн дарга Шагжбал хэдийгээр хориглон эсэргүүцсэн боловч хоёр этгээдийн хүчний зөрүү хэтэрхий их байсанаас удалгүй бууж өгчээ.
==== Өрөмчийн байлдаан ====
Манж-Зүүн гарын 2-р дайнд 1720 оны 7-р сард Баруун хойд дахь Манжийн 2 замын цэрэг Төвдөд орсон их цэрэгтэй алс холоос хамжилцаж Зүүнгар зүгт довтолжээ. Пу Нин Ан 7000 цэрэгтэйгээр Өрөмчийг довтолсонд хотыг хамгаалан сууж байсан Цээрэд тайж цөөнөөр олныг дийлэхгүй тул харьяат олоноо авч ухарчээ.
==== Бух голын байлдаан ====
1720 оны 7-р сард Манжийн Сөрөхийг төвшитгэгч жанжин Яншины удирдсан Хөх нуурын нэгэн замын цэрэг Күшэй давааг даван Хар ус орчим хүрч буув. 8-р сарын 15-нд Манжийн цэрэг Бух голын хөвөөнд буудаллажээ. Шөнө дөлөөр Зүүнгарын цэрэг Манжийн цэргийн хүрээг гэнэдүүлэн дайрч хэдэн мянган цэргийг нь алж шархадуулаад орхин явжээ. 8-р сарын 20-нд Манжийн цэрэг удаа дараалан монгол цэргийн дайралтад өртөв.

== Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]

== Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
[[Хотон нуурын тулалдаан|Манжуурын цэргүүд Хотон нуурт 1731 онд ялагдав]], гэхдээ [[Эфү Цэрэн]] дараа нь [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу]]гийн ойролцоо [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]г ялав. 1734 оны Зүүнгар-Чин улсын гэрээнд хоёр улс [[Алтайн нуруу]]тай хиллэдэг гэж заасан байдаг.

== Зүүнгарын хаант улс мөхсөн нь (1755-1758) ==
[[Файл:Tuv Azi 1760 on.jpg|thumb|Төв Ази 1760 он]]
1745 онд Галданцэрэн хааныг нас барсны дараа Зүүнгарт хаан ширээний тэмцэл өрнөсөн нь Манж улсад эзлэгдэх гол шалтгаан болжээ. Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан Илийг эзэлж [[Даваач]] хааныг барьснаар, Зүүнгарыг байлдан дагуулах зорилт шийдвэрлэгдсэн гэж үзэн, цэргээ татжээ. Гэвч [[Амарсанаа]] нар эсэргүүцэн боссон ба 1758 онд хөдөлгөөнийг цус урсган дарснаар Зүүнгарын хаант улс Манжийн эрхшээлд орж Монгол орон бүхэлдээ Манж Чин улсад эзлэгдсэн байна. Манжийн [[Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан]] 1755-1758 онд эзлэн авсан газар нутгаа &quot;Илбэн дагуулсан Шинэ хязгаар&quot; ([[Шинжаан]]) хэмээн нэрийджээ.

== Холбоотой мэдээлэл ==
* [[Галдан бошигт]]
* [[Зүүнгарын хаант улс]]
* [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
* [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]

== Ашигласан материал ==
{{Reflist}}
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]
[[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]]
[[Ангилал:Төвөдийн түүх]]
[[Ангилал:Шинжааны түүх]]
[[Ангилал:Чингийн дайн]]</text>
      <sha1>r20lrdlvxn4g336cx6dr5l5nru26so0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сэнгэринчен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62808</id>
    <revision>
      <id>856364</id>
      <parentid>852159</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T15:42:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>856364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8922" sha1="j6juxyht9bbnd0cp580gnx40ksuu57x" xml:space="preserve">{{Инфобокс хаан
| name        = Сэнгэринчен
| image       = Sengge Rinchen.jpg
| succession  = [[Хорчин зүүн гарын хойд хошуу]]ны засаг ноён, [[Хошой Бодлоготой чин ван]]
| reign1       = 1825–1854
| predecessor = ''Жүн вангаас чин ван болсон''
| successor = [[Буяннэмэх (Хорчины ван)|Буяннэмэх]]

| succession1        = [[Хорчин зүүн гарын хойд хошуу]]ны засаг ноён, [[жүн ван]]
| reign= 1854–1865
| predecessor1 = [[Содномдорж]]
| successor1 = ''Хошой чин ван болсон''
| birth_date={{birth date|1811|7|24}}
| birth_place    = [[Хорчин зүүн гарын хойд хошуу]], [[Өвөр Монгол]], [[Чин улс]]
| death_date={{death date and age|1865|5|18|1811|7|24}}
| death_place    = [[Мүдахь дүүрэг|Хөзө хошуу]], [[Хөзө|Цаожоу тойрог]], [[Шаньдун]], Чин улс
| burial_date = 1865
| burial_place   = Гунжүлин тосгон, Сижязи дүүрэг, [[Факү хошуу]], [[Ляонин муж]], [[Хятад]]
| posthumous name = Жун чин ван (忠親王)
| module ={{Инфобокс Хятад хэл|child=yes|c=僧格林沁|p=Sēnggélínqìn|w=Seng-ko-lin-ch'in|mong=ᠰᠡᠩᠭᠡᠷᠢᠨᠴᠢᠨ |monr=Sengerinchen| mnc= ᠰᡝᠩᡤᡝᡵᡳᠨᠴᡳᠨ | mnc_rom = senggerincin |collapse=yes}}
}}
'''Сэнгэринчен''' ({{MongolUnicode|ᠰᠡᠩᠭᠡᠷᠢᠨᠴᠢᠨ}}, {{zh|c=僧格林沁}}; {{bo|t=སེང་གེ་རིན་ཆེན།}}; 1811 – 1865 оны 5 сарын 18)  [[монгол]] язгууртан, [[Чин улс]]ын үед [[Төр гэрэлт]], [[Түгээмэл элбэгт]], [[Бүрэн засагч]] хаадад хүчин зүтгэж явсан цэргийн жанжин. Тэрээр Хар тамхины хоёрдугаар дайны Балишаогийн тулалдаан болон [[Тайпингийн бослого|Тайпин]], Нианий бослогуудыг дарахад гавьяа байгуулснаараа алдаршсан.

==Уг гарал==
Сэнгэринчен нь [[Чингис хаан]]ы дүү [[Хасар|Хасарын]] 26 дахь үеийн удам, [[Боржигин]] овгийн хүн бөгөөд [[Өвөр Монгол]]ын [[Хорчин зүүн гарын хойд хошуу]]ных. Хүүхэд байхад нь хошууны засаг, [[жүн ван]] Содномдовчин (索特納木多布濟) түүнийг өргөн авсан бөгөөд 1825 онд тэр Содномдовчиныг залгамжлан хошуу засаг болсон.

==Цэргийн замнал==
[[File:Sengge rinchen.jpg|thumb|300px|Сэнгэринчен цэргээ удирдан тулалдахаар явж байгаа нь]]

1853 онд [[Түгээмэл элбэгт]]ийн үед гарсан [[Тайпингийн бослого]]д оролцогчдыг Сэнгэринчен [[Тяньжинь|Тяньжиний]] өмнө зүгт довтлон ялсан. Түүний амжилтыг эзэн хаан үнэлж, 1855 онд &quot;Бодлоготой чин ван&quot; (博多勒噶台親王) цол хүртээжээ. Мөн онд Фэнгуаний бүлэглэл (馮官屯, өнөөгийн [[Шаньдун]] мужийн Ляочэн хотын Чипин тойрог)-т халдсан Тайпингийн босогчдыг няцааж, жанжин [[Ли Кайфан]] (李開芳)-г баривчилсан аж.

1857 онд [[хар тамхины хоёрдугаар дайн]] эхлэхэд Сэнгэринчен ерөнхий командлагчаар томилогдон, Тяньжиьг хамгаалах ажиллагааг удирдав. 2 жилийн дараа, Англи, Францын армийг [[Таку бэхлэлтийн тулалдаан (1859)|Дагу бэхлэлтийн 2-р тулалдаанд]] ялсны дараа тэндээ бэхлэлт барин цэргээ суулгасан боловч 1860 онд болсон [[Таку бэхлэлтийн тулалдаан (1860)|3 дахь тулалдаанд]] Англи, Францчууд ялж, Тяньжинийг эзлэхэд Сэнгэринчен армиа аван [[Тонжоу]] хүртэл ухрав. [[Харри Смит Паркес]], [[Хэнри Лох]] нараар удирдуулсан Англи-Францын төлөөлөгчид энхийн хэлэлцээ хийхээр Тонжоуд ирэхэд хошой өргөн чин ван [[Зайюань]] болон бусад төлөөлөгчдийн хамтаар Сэнгэринчен барууны төлөөлөгчдийг баривчилж [[Бээжин]] уруу илгээсэн бөгөөд тэнд Паркес, Лох нараас бусад олзлогдогсод халдварт өвчин, яргаллын улмаас үхжээ. [[Балишаогийн тулалдаан]]д тэрээр монгол морин цэргээ удирдан Англи-Францын хүчтэй байлдаж, холбоотны цэрэгт Бээжинг эзлэх боломж олгоогүй ч өөрсдөө асар их хохирол амсав. Үүний дараа Сэнгэринчэний зэрэг дэвийг бууруулсан ч ерөнхий командлагчийн албан тушаалыг нь хэвээр үлдээсэн аж.

Чингийн захиргаа [[Нианий бослого]] гарсан мэдээг аваад Сэнгэринченг [[Шаньдун]], [[Хэнань]], [[Аньхуй]] дахь бослогыг даруулахаар илгээжээ. 1865 онд [[Гаолоу бэхлэлтийн тулалдаан]]ы үеэр [[Лай Вэньгуан]], [[Сон Жинши]] (宋景詩) нарын удирдсан босогчдын отолтод оров. Тэр морин цэргүүдийнхээ хамтаар зугтахыг оролдож ойд бүгсэн боловч босогчдын нэг толгойлогч Жан Пигэнг (張皮綆)-д алагджээ.

==Дурсгал==
Сэнгэринчений цогцсыг Бээжинд хүргэж, гурван өдрийн гашуудал зарласан бөгөөд эзэн хаан [[Бүрэн засагч]], [[Хатан эх]] [[Цыань]], Хатан эх [[Цыши]] нарын хамт түүний оршуулгад оролцож, Сэнгэринчений дурсгалын сүм босгохыг зарлигджээ. Ийнхүү эзэн хааны зарлигаар босгосон  &quot;Шяньжонци&quot; сүм (顯忠祠; &quot;Үнэнч байдлыг илэрхийлэх сүм&quot;) нь одоогийн [[Бээжин]] хотын [[Дончэн дүүрэг|Дончэн дүүргийн]] Куаньжиэ бага сургуулийн байгаа газарт байсан гэдэг.

Сэнгэринченгийн Чингийн эзэн хаанд үнэнчээр зүтгэснийг БНХАУ-ын албан ёсны түүхэнд Хятадын эх оронч үзлийн илэрхийлэл болгон сурталчилдаг. 1995 онд [[Өвөр Монгол]]ын [[Тонляо]]д Сэнгэринчений дурсгалын музей нээгджээ.

==Гэр бүл==
Сэнгэринченг түүний хүү [[Буяннэмэх (Хорчины ван)|Буяннэмэх]] (伯彥訥謨祜; 1836–91) залгамжилсан. Буяннэмэхийн зургаан хөвгүүний 3 нь лам болсон бөгөөд том хүү Нарс (那爾蘇; 1855–90) [[Ишуань|хошой хатан чин ван Ишуаний]] том охинтой гэрлэж, [[бэйл]] цол хүртсэн. Нарсугийн хүү [[Амарлингуй]] (阿穆爾靈圭; 1886–1930) болно. Буяннэмэхийн бага хүү Бодис (博迪蘇; 1871–1914) [[Дундад Иргэн Улс|Бүгд Найрамдах засгийн]] үед Үндэсний хурлын гишүүнээр сонгогдож явжээ.

==Эшлэл==
* Hummel, Arthur William, ed. ''Eminent Chinese of the Ch'ing Period (1644-1912).'' 2 vols. Washington: United States Government Printing Office, 1943.

==Гадны холбоос==
*[http://www.bjdch.gov.cn/n1569/n5907/n119216/n120713/249776.html Сэнгэринчений дурсгалын сүм (хятад хэлээр)]

[[Ангилал:1811 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1865 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Боржигин]]
[[Ангилал:Чин улсын жанжин]]
[[Ангилал:Чин улсын улс төрч]]</text>
      <sha1>j6juxyht9bbnd0cp580gnx40ksuu57x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эфү Цэрэн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65993</id>
    <revision>
      <id>856360</id>
      <parentid>850891</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T15:27:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>856360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7702" sha1="6xdt904k8d6zo745fgxkj3tv7xmg0gi" xml:space="preserve">{{Инфобокс хаан
| name            =Цэрэн
| title           = [[эфү|Гүрний эфү]], засаг [[хошой чин ван]]
| image           = Portrait of Tsereng.jpg
| caption         = Цэрэн
| succession      = [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан аймгийн]] [[Сэцэн чин вангийн хошуу]]ны [[засаг ноён]]
| reign           = 1721-1750
| coronation      =
| full name       = 
| predecessor     = 
| successor       = [[Цэнгүнжав]]
| queen           = 
| spouse          = [[Чүньцюэ гүрүн гүнж]]
| spouse-type     = Эхнэр
| issue           = Цэнгүнжав, [[Цэвдэнжав]]
| royal house     = [[Боржигин]]
| dynasty         = 
| father          = Намжил
| mother          = Гэцэл
| birth_date   =1672
| birth_place  = 
| death_date   =1750
| death_place  = 
| posthumous name = Чаоён Шян чин ван (超勇襄親王)
| date of burial  =
| place of burial =
|}}
'''Эфү Цэрэн''' (1672-1750) бол [[Халх]]ын [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан аймгийн]] [[Сэцэн чин вангийн хошуу]]ны засаг ноёдын дээд өвөг юм. XVIII зууны үеийн Халхын туслагч жанжин, улс төр, цэргийн нэрт зүтгэлтэн.
==Намтар==
Цэрэн 1692 онд эмэг эх Гэцэл хатны хамт [[Тамир]]ын газраас [[Манж]]ид дагаар орсонд Цэрэнг гутгаар зэрэг ташилсан түшмэл болгож, [[Бээжин]]д суулгажээ. Цэрэнгийн харьяат ардыг сум зохиож, [[Цахарын хөвөөт шар хошуу]]нд хавсарган суулгав. 1706 онд Цэрэнг '''хошой шулуун чин үнэмлэт гүнж'''тэй гэрлүүлж хошой [[Эфү|эфү]] болгов. Тэгээд [[Бэйс|бэйс]]ийн зэрэг олгож харьяат ардын нь хамт Тамирын газарт буцаажээ.

1715 онд Цэрэн [[Түйн гол]]д чуулганд одож, [[Зүүнгар]]ын [[Цэвээнравдан]]ыг сэргийлэн суух Халхын цэргийн түрүүчийг удирджээ. Зүүнгарын болзошгүй довтолгооноос Монгол нутаг ба Манжийн өрнө хязгаарыг хамгаалах нь чухал гэж үзэж байв. 1720 онд Цэрэн жанжин [[Фүрдан]]ыг дагалдаж, Зүүнгарын эсрэг тулалдаанаа эхлэв. 1721 онд Цэрэнг засаг болгов. 1723 онд [[төрийн жүн ван]] өргөмжлөгджээ. 1724 онд Цэрэнг [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан аймгийн]] чин ван Данзандорж, [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Бүвэй нарын хамт Халхын туслагч жанжин болгов.

1727 онд Цэрэн Манж-Оросын хилийг тогтоохоор [[Цөх гол]]д одож Оросын төлөөлөгчтэй хил тогтоож, овоо тэмдэг босгох ажлыг зохион байгуулжээ. 1731 онд Зүүнгарын цэрэг Халхад довтлоход Цэрэн [[Сүх алдах]] гэдэг газарт байлдаж ялсан учир түүнийг Халхын их засаг болгов. 1732 онд Зүүнгарын жанжин [[Бага Цэрэндондов]]ын цэрэг Халхад довтлохдоо Цэрэнгийн хошуу нутгийг уулгалж, хоёр хөвгүүнийг нь олзлон, адуу мал олныг дээрэмдэн авч оджээ. Цэрэн Зүүнгарын цэргийг Хэрсэн чулуу, Эрдэнэзуугийн орчимд тулалдаад ялж, ухраасан учир түүнд “Шалгарсан баатар” цол шагнаж, удалгүй '''улсын эфү''' болгов. Зүүнгарыг ийнхүү ялсаны дараа Эфү Цэрэн нь &quot;Сэцэн ван, Сэцэн хан&quot;  нэрээр бүс нутаг даяар алдаршиж, манж жанжидаас илүү түүний нөлөөг ихэд ашиглаж байв. Халхыг төвшитгөх хэрэгт тэрбээр олон талтай, өргөн хэмжээний бодлого тэмцэл явуулжээ.  

Эфү Цэрэн нь Халх, Цахарт тус бүр өөрийн эзэмшилтэй, Бээжин хотод тусгай эдлэнтэй, Халхын хязгаарын сэргийлэх цэрэг ба эрх мэдлийн хамгийн дээд зиндааг эзэлсэн жанжин хүн байв. Түүнийг Манжид зүтгэдэг урвагч гэж зарим нь үздэг боловч түүнийг Монголын төр ёсны төв-Халхын амгаланг зүг зүгийн дайснаас, тэр дундаа Зүүнгарын дайснаас хамгаалагч баатар гэж үзэж байжээ. Тэрбээр Зүүнгартай хиллэх баруун хязгаарыг Алтай уулаар тогтооход тэргүүлж байв. Цэрэн өнөөгийн Монгол улсын хилийг Зүүнгар, Оросоос хамгаалан тогтооход гол үүрэг гүйцэтгэв.       

1733 онд Цэрэн хязгаар дахиныг тогтоох зүүн этгээдийн туслагч жанжны тамгыг авч, [[Ховд]]од суужээ. Удалгүй түүнийг чуулганы дарга болгов. 1734 онд Бээжинд одож цэргийн хэргийг хэлэлцжээ. 1735 онд Цэрэн [[Зүүнгар]]ын [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]тэй найрамдах, Халх-Зүүнгарын хилийг тогтоох асуудлыг хариуцав. 1736 онд Цэрэн Халхын 1500 цэргийг авч [[Улиастай]], [[Орхон]]ы газарт суужээ. 1737 онд Зүүнгарын Галданцэрэн Цэрэнд захидал илгээхдээ түүнийг “Сэцэн хан” гэж нэрлээд, ойрадуудыг Алтайн газарт нутаглуулах санал тавьжээ. Цэрэн жанжин Алтайг эртнээс Халхын нутаг гэж үзэх тул зөвшөөрсөнгүй. Мөн онд Цэрэн Бээжин хотод очиж Зүүнгарын элчтэй хилийн асуудлыг хэлэлцжээ. 1739 онд бас Зүүнгарын элч Халиутай хилийн асуудлыг хэлэлцэн тогтжээ.

1740 онд Цэрэн зөвхөн Халхын цэргээр хилийн харуул тавихыг гуйсанд Манжийн хаан зөвшөөрөв. Уламжилал ёсоор халх харуулыг Алтайд тэр ийнхүү сэргээв. 1741 онд Цэрэнг нас өндөр болов хэмээн түүний цэргийн хүрээг [[Тамир]]т нүүлгэв. Цэрэн 1750 онд нас барсанд ахмад хөвгүүн [[Цэнгүнжав]] нь түүний хэргэмийг залгамжилжээ.

[[Ангилал:Боржигин]]
[[Ангилал:1750 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Чин улсын улс төрч]]
[[Ангилал:Чин улсын жанжин]]</text>
      <sha1>6xdt904k8d6zo745fgxkj3tv7xmg0gi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856365</id>
      <parentid>856360</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T15:44:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>856365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7692" sha1="ltvo6n4aqszujjwf848ke54m1af9cj6" xml:space="preserve">{{Инфобокс хаан
| name            =Цэрэн
| title           = [[эфү|Гүрний эфү]], засаг [[хошой чин ван]]
| image           = Portrait of Tsereng.jpg
| caption         = Цэрэн
| succession      = [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан аймгийн]] [[Сэцэн чин вангийн хошуу]]ны [[засаг ноён]]
| reign           = 1721-1750
| coronation      =
| full name       = 
| predecessor     = 
| successor       = [[Цэнгүнжав]]
| queen           = 
| spouse          = [[Чүньцюэ гүрүн гүнж]]
| spouse-type     = Эхнэр
| issue           = Цэнгүнжав, [[Цэвдэнжав]]
| royal house     = [[Боржигин]]
| dynasty         = 
| father          = Намжил
| mother          = 
| birth_date   =1672
| birth_place  = 
| death_date   =1750
| death_place  = 
| posthumous name = Чаоён Шян чин ван (超勇襄親王)
| date of burial  =
| place of burial =
|}}
'''Эфү Цэрэн''' (1672-1750) бол [[Халх]]ын [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан аймгийн]] [[Сэцэн чин вангийн хошуу]]ны засаг ноёдын дээд өвөг юм. XVIII зууны үеийн Халхын туслагч жанжин, улс төр, цэргийн нэрт зүтгэлтэн.
==Намтар==
Цэрэн 1692 онд эмэг эх Гэцэл хатны хамт [[Тамир]]ын газраас [[Манж]]ид дагаар орсонд Цэрэнг гутгаар зэрэг ташилсан түшмэл болгож, [[Бээжин]]д суулгажээ. Цэрэнгийн харьяат ардыг сум зохиож, [[Цахарын хөвөөт шар хошуу]]нд хавсарган суулгав. 1706 онд Цэрэнг '''хошой шулуун чин үнэмлэт гүнж'''тэй гэрлүүлж хошой [[Эфү|эфү]] болгов. Тэгээд [[Бэйс|бэйс]]ийн зэрэг олгож харьяат ардын нь хамт Тамирын газарт буцаажээ.

1715 онд Цэрэн [[Түйн гол]]д чуулганд одож, [[Зүүнгар]]ын [[Цэвээнравдан]]ыг сэргийлэн суух Халхын цэргийн түрүүчийг удирджээ. Зүүнгарын болзошгүй довтолгооноос Монгол нутаг ба Манжийн өрнө хязгаарыг хамгаалах нь чухал гэж үзэж байв. 1720 онд Цэрэн жанжин [[Фүрдан]]ыг дагалдаж, Зүүнгарын эсрэг тулалдаанаа эхлэв. 1721 онд Цэрэнг засаг болгов. 1723 онд [[төрийн жүн ван]] өргөмжлөгджээ. 1724 онд Цэрэнг [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан аймгийн]] чин ван Данзандорж, [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Бүвэй нарын хамт Халхын туслагч жанжин болгов.

1727 онд Цэрэн Манж-Оросын хилийг тогтоохоор [[Цөх гол]]д одож Оросын төлөөлөгчтэй хил тогтоож, овоо тэмдэг босгох ажлыг зохион байгуулжээ. 1731 онд Зүүнгарын цэрэг Халхад довтлоход Цэрэн [[Сүх алдах]] гэдэг газарт байлдаж ялсан учир түүнийг Халхын их засаг болгов. 1732 онд Зүүнгарын жанжин [[Бага Цэрэндондов]]ын цэрэг Халхад довтлохдоо Цэрэнгийн хошуу нутгийг уулгалж, хоёр хөвгүүнийг нь олзлон, адуу мал олныг дээрэмдэн авч оджээ. Цэрэн Зүүнгарын цэргийг Хэрсэн чулуу, Эрдэнэзуугийн орчимд тулалдаад ялж, ухраасан учир түүнд “Шалгарсан баатар” цол шагнаж, удалгүй '''улсын эфү''' болгов. Зүүнгарыг ийнхүү ялсаны дараа Эфү Цэрэн нь &quot;Сэцэн ван, Сэцэн хан&quot;  нэрээр бүс нутаг даяар алдаршиж, манж жанжидаас илүү түүний нөлөөг ихэд ашиглаж байв. Халхыг төвшитгөх хэрэгт тэрбээр олон талтай, өргөн хэмжээний бодлого тэмцэл явуулжээ.  

Эфү Цэрэн нь Халх, Цахарт тус бүр өөрийн эзэмшилтэй, Бээжин хотод тусгай эдлэнтэй, Халхын хязгаарын сэргийлэх цэрэг ба эрх мэдлийн хамгийн дээд зиндааг эзэлсэн жанжин хүн байв. Түүнийг Манжид зүтгэдэг урвагч гэж зарим нь үздэг боловч түүнийг Монголын төр ёсны төв-Халхын амгаланг зүг зүгийн дайснаас, тэр дундаа Зүүнгарын дайснаас хамгаалагч баатар гэж үзэж байжээ. Тэрбээр Зүүнгартай хиллэх баруун хязгаарыг Алтай уулаар тогтооход тэргүүлж байв. Цэрэн өнөөгийн Монгол улсын хилийг Зүүнгар, Оросоос хамгаалан тогтооход гол үүрэг гүйцэтгэв.       

1733 онд Цэрэн хязгаар дахиныг тогтоох зүүн этгээдийн туслагч жанжны тамгыг авч, [[Ховд]]од суужээ. Удалгүй түүнийг чуулганы дарга болгов. 1734 онд Бээжинд одож цэргийн хэргийг хэлэлцжээ. 1735 онд Цэрэн [[Зүүнгар]]ын [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]тэй найрамдах, Халх-Зүүнгарын хилийг тогтоох асуудлыг хариуцав. 1736 онд Цэрэн Халхын 1500 цэргийг авч [[Улиастай]], [[Орхон]]ы газарт суужээ. 1737 онд Зүүнгарын Галданцэрэн Цэрэнд захидал илгээхдээ түүнийг “Сэцэн хан” гэж нэрлээд, ойрадуудыг Алтайн газарт нутаглуулах санал тавьжээ. Цэрэн жанжин Алтайг эртнээс Халхын нутаг гэж үзэх тул зөвшөөрсөнгүй. Мөн онд Цэрэн Бээжин хотод очиж Зүүнгарын элчтэй хилийн асуудлыг хэлэлцжээ. 1739 онд бас Зүүнгарын элч Халиутай хилийн асуудлыг хэлэлцэн тогтжээ.

1740 онд Цэрэн зөвхөн Халхын цэргээр хилийн харуул тавихыг гуйсанд Манжийн хаан зөвшөөрөв. Уламжилал ёсоор халх харуулыг Алтайд тэр ийнхүү сэргээв. 1741 онд Цэрэнг нас өндөр болов хэмээн түүний цэргийн хүрээг [[Тамир]]т нүүлгэв. Цэрэн 1750 онд нас барсанд ахмад хөвгүүн [[Цэнгүнжав]] нь түүний хэргэмийг залгамжилжээ.

[[Ангилал:Боржигин]]
[[Ангилал:1750 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Чин улсын улс төрч]]
[[Ангилал:Чин улсын жанжин]]</text>
      <sha1>ltvo6n4aqszujjwf848ke54m1af9cj6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>R (программчлалын хэл)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66085</id>
    <revision>
      <id>856376</id>
      <parentid>856097</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T23:39:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>856376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="113504" sha1="7j8bezo51cw5rwtfnt81q78big0qa5q" xml:space="preserve">{{Infobox programming language
| name                   = R хэл
| logo                   = [[File:R logo.svg|200px|Лого]]
| released               = {{Start date and age|1993|08}}&lt;ref name=&quot;Interface98&quot;&gt;{{cite techreport |url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Interface98.pdf |title=R : Past and Future History |first=Ross |last=Ihaka |institution=Statistics Department, The University of Auckland, Auckland, New Zealand |conference=Interface '98 |year=1998}}&lt;/ref&gt;
| designer               = [[wikisource:en:Ross Ihaka|Ross Ihaka]] and [[wikisource:en:Robert Gentleman (statistician)|Robert Gentleman]]
| developer              = R Core Team&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ |at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}}&lt;/ref&gt;
| typing                 = [[wikisource:en:dynamic typing|Dynamic]]
| implementations        =
| dialects               =
| influenced             = 
| license                = [[GNU GPL#Version 2|GNU GPL v2]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.r-project.org/COPYING |title=R license |publisher=r-project |access-date=6 June 2016}}&lt;/ref&gt;
| website                = [https://www.r-project.org/ www.r-project.org]
| wikibooks              = 
| paradigms              = [[Multi-paradigm programming language|Multi-paradigm]]: [[Array programming|Array]], [[Object-oriented programming|object-oriented]], [[Imperative programming|imperative]], [[Functional programming|functional]], [[Procedural programming|procedural]], [[Reflective programming|reflective]]
| latest_release_version = 3.4.0 (You Stupid Darkness)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-devel/NEWS.html|title=R News|website=CRAN|access-date=22 April 2017}}&lt;/ref&gt;
| latest_release_date    = {{Start date and age|2017|04|21}}
| latest_test_version    =
| latest_test_date       =
| influenced_by          = 
| file_ext               = .r, .R, .RData, .rds, .rda
}}

R нь статистик тооцоолол, график дүрслэлд зоиулагдсан нээлттэй эх бүхий [[программчлалын хэл]] болон програм хангамж бөгөөд Статистик Тооцооллын R Сан дээр түшиглэдэг.{{refn| R language and environment
* {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ| at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}}
R Foundation
* {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-the-R-Foundation_003f |title=R FAQ |at=2.13 What is the R Foundation? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}}
The R Core Team [https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Citing-R asks authors who use R in their data analysis] to cite the software using:
* R Core Team (2016). R: A language and environment for statistical computing. R Foundation for Statistical Computing, Vienna, Austria. URL http://www.R-project.org/.
}} R хэлийг статистикчид, [[Data mining|өгөгдлийн уурхайчид]] статистикийн програм хангамж{{refn| widely used
* {{cite journal | author1 = Fox, John | author2 = Andersen, Robert | lastauthoramp = yes | title = Using the R Statistical Computing Environment to Teach Social Statistics Courses | publisher = Department of Sociology, McMaster University | date = January 2005 | url = http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | format = PDF | accessdate = 2006-08-03 | archive-date = 2016-06-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160611085820/http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | url-status = dead }}
* {{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html |title=Data Analysts Captivated by R's Power | date=2009-01-06 | accessdate=2009-04-28|last=Vance| first=Ashlee |work=[[New York Times]]| quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}}
}} зохиох, мэдээлэлд дүн шинжилгээ хийх&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html|title=Data Analysts Captivated by R's Power|date=2009-01-06|accessdate=2009-04-28|last=Vance|first=Ashlee|work=[[New York Times]]|quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}}&lt;/ref&gt; зэрэгт өргөн хэрэглэхийн зэрэгцээ сүүлийн жилүүдэд түүний хэрэглээ бусад чиглэлд ч хурдацтай өсөн нэмэгдэж байна.{{refn| R's popularity
* David Smith (2012); [http://java.sys-con.com/node/2288420 ''R Tops Data Mining Software Poll''], Java Developers Journal, May 31, 2012.
* Karl Rexer, Heather Allen, &amp; Paul Gearan (2011); [http://www.rexeranalytics.com/Data-Miner-Survey-Results-2011.html ''2011 Data Miner Survey Summary''], presented at Predictive Analytics World, Oct. 2011.
* {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}}
* {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi =  10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}}
}}

R бол GNU програм хангамж юм.{{refn| GNU project
* {{cite web | url=http://directory.fsf.org/project/gnur/ | publisher=Free Software Foundation (FSF) Free Software Directory|title=GNU R |date=19 July 2010|accessdate=13 November 2012}}
* {{cite web | author=R Project|date=n.d.|url=https://www.r-project.org/about.html | title=What is R? | accessdate=2009-04-28}}
}} R програмын эх код [[Си хэл|C]], [[Фортран|Fortran]], R хэл дээр бичигдсэн.&lt;ref&gt;{{cite web|author=&quot;Wrathematics&quot;|url=http://librestats.com/2011/08/27/how-much-of-r-is-written-in-r/|title=How Much of R Is Written in R|date=27 August 2011|accessdate=2011-12-01|publisher=librestats}}&lt;/ref&gt; R програмыг [[GNU General Public License|GNU GPL Олон Нийтийн Лиценз]]-ээр голлох [[Үйлдлийн систем|үйлдлийн системүүд]] дээр үнэ төлбөргүй ашиглах боломжтой. Мөн R нь командын мөрнөөс ажилладаг тул зориулалтын [[Хэрэглэгчийн график интерфейс|график интерфейс]] бүхий програмаар дамжуулан ашиглах нь зүйтэй.&lt;ref name=&quot;R_gui&quot;&gt;{{cite web|title=7 of the Best Free Graphical User Interfaces for R|url=http://www.linuxlinks.com/article/20110306113701179/GUIsforR.html|website=linuxlinks.com|accessdate=9 February 2016}}&lt;/ref&gt;

== Түүх ==
R нь John Chambers гэдэг хүний Bell Labs-д ажиллаж байх үедээ зохиосон [[wikisource:en:S (programming language)|програмчлалын S хэл]] дээр тулгуурласан. Эдгээрийн хооронд хэдэн чухал ялгаа байдаг ч S хэлээр бичигдсэн кодын ихэнх нь R дээр шууд ажилладаг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.r-project.org/about.html|title=R: What is R?|website=R-Project|accessdate=7 February 2016}}&lt;/ref&gt;

R програмыг Росс Ihaka , Роберт Gentleman&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://myprofile.cos.com/rgentleman|title=Individual Expertise profile of Robert Gentleman|last=Gentleman|first=Robert|date=9 December 2006|accessdate=2009-07-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723215206/http://myprofile.cos.com/rgentleman|archivedate=23 July 2011}}&lt;/ref&gt; нар Шинэ Зеландын Веллингтон Их Сургууль-д байх үедээ зохиосон бөгөөд одоогоор ''R Development Core Team'' хөгжүүлж байна. S хэлний зохиогч Chambers уг багийн нэг гишүүн юм. R гэх нэр нь түүнийг анхлан зохиогчдын нэр болон гол суурь нь болсон S хэлний нэртэй холбоотой.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Why-is-R-named-R_003f|title=The R FAQ: Why is R named R?|isbn=3-900051-08-9|author=Kurt Hornik|accessdate=2008-01-29}}&lt;/ref&gt; Төсөл 1992 онд санаачлагдсан бол анхны хувилбар нь 1995 онд гарсан. Харин тогтвортой beta хувилбар нь 2000 онд гарсан.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/html/interface98-paper/paper_2.html|title=R : Past and Future History -- A Free Software Project|website=cran.r-project.org|access-date=2016-05-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://blog.revolutionanalytics.com/2016/03/16-years-of-r-history.html|title=Over 16 years of R Project history|website=Revolutions|access-date=2016-05-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Massey.pdf|title=The R Project: A Brief History and Thoughts About the Future|last=Ihaka|first=Ross|date=|website=stat.auckland.ac.nz|publisher=|access-date=}}&lt;/ref&gt;

== R програм Монгол улсад ==
R програмыг хэрэглэх, R хэлийг судлах явдал [[Монгол улс]]ад улам бүр дэлгэрч буй бөгөөд үүнийг гэрчлэх мэдээ материал&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://news.num.edu.mn/?p=38344|title=Судалгаанд статистикийн аргыг хэрэглэх нь сэдэвт сургалт амжилттай болж өндөрлөлөө|website=news.num.edu.mn|access-date=2016-11-29}}&lt;/ref&gt;, нийгмийн сүлжээний бүлгэмүүд&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.facebook.com/groups/238749916309897/|title=Монголын R хэрэглэгчдийн групп|website=facebook.com|access-date=2017-05-19}}&lt;/ref&gt; цөөнгүй байна. Зарим их, дээд сургууль сургалтын хөтөлбөртөө R програмыг нэвтрүүлснээс тухайлан [[Монгол Улсын Их Сургууль]] дээр хэрэгжиж буй Статистик хөтөлбөрийг дурдаж болно.{{citation needed|date=May 2017}} Монгол хэл дээрх ном, сурах бичиг, гарын авлагын хувьд [https://web.archive.org/web/20171129163653/http://galaa.mn/ Г.Махгал], Ш.Мөнгөнсүх нар бичиж Б.Магсаржав хянан тохиолдуулсан [https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html Статистик програмчлалын R хэл] сурах бичиг хэвлэгдэн гарчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|title=МУИС Пресс хэвлэлийн газар|website=mongolbooks.com|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20170519163835/http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://magadlal.mn/books/id-2.html|title=www.magadlal.mn|website=magadlal.mn|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Статистикийн зүгээс онцлох зүйлс ==
R, түүний сангууд олон янзын статистик болон график хэрэгсэл агуулдаг. Тухайлбал шугаман болон шугаман бус загвар, статистик шинжүүрүүд, хугацаан цувааны шинжилгээ, бүлэглэх, ангилах болон бусад олон шинжилгээ дурдаж болно. Мөн R програмын нэмэлт багцууд олон янзын функц болон бусад зүйлс агуулдаг. R хэлний стандарт функцүүдийн олонх нь R хэл дээрээ бичигдсэн бөгөөд нэмэлтээр [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээрх код оруулан ажиллуулж болдог. Өндөр мэдлэг чадвартай хэрэглэгчид C, C++,&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://www.jstatsoft.org/v40/i08|title=Rcpp: Seamless R and C++ Integration|first1=Dirk|last1=Eddelbuettel|first2=Romain|last2=Francois|journal=[[Journal of Statistical Software]]|volume=40|issue=8|year=2011|doi=10.18637/jss.v040.i08}}&lt;/ref&gt; [[Java]],&lt;ref&gt;{{cite web|title=Calling R from Java|first=Duncan|last=Temple Lang|url=http://www.nuiton.org/attachments/168/RFromJava.pdf|date=6 November 2010|accessdate=18 September 2013|publisher=Nuiton}}&lt;/ref&gt; [[.NET Фрэймворк|.NET]]{{refn| .NET Framework
* {{cite web  |title=Making GUIs using C# and R with the help of R.NET |url = http://psychwire.wordpress.com/2011/06/19/making-guis-using-c-and-r-with-the-help-of-r-net/}}
* {{cite web |title=R.NET homepage |url=http://rdotnet.codeplex.com/ |access-date=2017-05-18 |archive-date=2015-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151013020201/http://rdotnet.codeplex.com/ |url-status=dead }}
* {{cite conference |url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |title=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |last1=Haynold |first1=Oliver M. |date=April 2011 |conference=R/Finance 2011 |conference-url=http://www.rinfinance.com/RinFinance2011/agenda/ |publisher= |book-title= |pages= |location=Chicago, IL, USA |id= }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-14 23:39:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-12 00:42:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-09 00:06:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-06 00:39:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-02 23:33:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-30 00:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-26 23:38:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-24 00:34:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-23 18:36:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-20 20:14:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-04 03:21:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-31 23:46:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-29 01:12:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 23:40:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 15:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-20 22:50:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-17 23:46:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-14 22:54:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-11 23:57:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-08 23:22:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-05 23:40:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-02 22:48:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-27 23:49:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-24 22:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-21 23:32:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-18 23:02:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-15 23:30:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-12 22:45:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-09 23:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-06 23:31:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-03 22:53:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-31 23:53:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-28 22:54:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-25 23:32:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-22 23:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-19 23:35:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-16 22:55:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 23:22:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 03:16:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-10 04:04:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-05 22:44:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-02 21:42:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-31 00:40:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-27 22:10:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-24 22:29:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-21 21:38:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-18 22:42:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-15 21:36:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-12 22:21:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 22:02:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 03:45:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-05 21:09:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-02 19:51:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-25 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-21 23:47:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-15 18:28:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-12 17:33:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-09 18:20:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-06 17:56:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-03 18:15:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-31 17:30:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-28 18:41:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-25 18:26:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-22 19:11:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 17:21:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 11:24:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 02:49:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-14 21:41:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 20:40:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 14:14:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 07:33:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-07 22:30:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-04 21:50:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-01 21:57:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-28 22:26:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-25 21:31:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-22 22:20:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-19 21:38:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-17 02:50:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-13 22:36:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-10 22:11:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-07 23:03:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 22:07:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 15:38:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-01 16:55:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-29 15:32:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 16:17:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 05:15:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-23 08:15:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-20 00:58:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-16 23:37:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-14 01:18:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-10 23:56:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-08 00:11:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-05 00:39:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-01 23:58:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-30 00:38:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 23:52:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 09:26:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-23 08:56:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-20 08:08:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-17 09:00:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-13 02:17:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 12:20:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 07:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 03:51:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-11 22:54:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-09 17:17:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 22:40:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 15:10:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 05:45:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 21:39:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 08:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-23 17:13:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 20:09:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 00:21:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-19 00:48:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-17 00:06:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 12:49:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 04:39:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 09:35:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 00:55:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-12 01:56:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-09 01:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-06 02:10:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-04 21:26:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-29 00:04:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-26 00:51:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-23 00:06:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-20 02:24:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-17 00:55:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-14 00:10:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-11 00:45:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-08 00:19:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-05 00:52:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-01 23:56:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-29 01:00:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-26 00:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-23 00:44:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 23:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 21:44:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 19:51:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 17:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 16:01:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 14:02:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 12:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 10:14:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 08:24:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 06:31:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 04:38:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 02:34:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-17 22:09:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-07 21:38:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-04 20:50:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-01 22:11:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-29 20:49:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-26 21:49:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-23 21:06:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-20 21:41:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-17 20:54:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-14 21:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-11 20:48:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-08 21:41:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 20:55:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 14:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 07:26:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 01:27:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-01 22:19:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-26 23:16:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-23 22:32:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-20 22:59:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-17 22:13:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-14 23:11:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-11 22:21:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-08 22:50:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-05 22:25:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-02 23:03:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-30 22:09:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-29 19:19:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-24 22:21:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 22:54:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 17:03:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-18 17:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 17:33:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 11:02:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-11 21:07:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-08 21:55:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-05 21:02:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-02 21:53:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-30 21:14:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-27 21:46:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-24 20:59:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-21 22:01:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-18 21:06:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-15 21:41:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-12 21:15:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-09 22:36:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-06 21:06:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-03 21:52:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-30 20:59:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-27 21:53:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-24 21:25:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 21:36:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 15:16:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-18 15:56:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-15 15:31:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-12 16:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-09 17:02:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-06 18:17:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-20 23:39:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-18 22:35:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-08 00:12:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-05 00:41:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-01 23:54:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-29 01:10:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-26 00:54:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-23 00:42:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-20 00:16:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-17 00:39:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-13 23:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-11 01:00:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-07 23:55:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-05 00:50:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-02 00:13:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-30 00:43:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-27 00:02:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-24 00:51:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-20 23:52:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-18 00:48:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 23:48:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 19:34:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 14:52:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 12:21:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 09:07:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-10 16:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-07 15:01:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-04 16:35:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-31 09:33:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-28 12:22:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-25 09:51:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-22 09:58:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-17 13:54:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-14 14:33:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-11 13:16:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-08 15:15:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-05 13:29:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-02 14:31:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-29 14:02:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-26 13:52:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-24 18:03:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-20 11:07:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-17 11:47:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-14 11:19:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-11 11:45:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-08 10:54:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-05 11:53:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-02 10:48:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-30 11:46:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-27 11:12:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-24 11:42:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-21 11:41:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-18 12:34:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-15 11:55:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-12 10:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-09 11:53:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-08 10:54:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-07 08:13:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-06 00:38:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-04 23:27:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-02 01:42:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-29 00:14:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-26 01:43:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-23 00:59:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-20 00:07:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-17 00:48:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-14 00:20:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-11 00:57:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-07 20:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-04 18:23:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-01 20:05:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-29 19:22:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-27 03:09:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 17:56:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 05:41:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-22 02:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-21 08:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 14:08:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 01:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-19 12:23:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-18 12:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-17 20:04:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-14 21:51:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-11 21:02:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-08 21:37:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-05 20:47:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-02 21:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-28 21:02:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-25 21:36:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-22 21:10:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-19 21:40:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-16 21:01:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-13 21:44:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-10 20:53:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-07 21:24:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-04 20:40:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-01 21:47:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 19:37:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 03:10:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-28 03:40:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-27 08:11:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-26 15:41:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-25 23:48:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 23:22:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 03:04:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-23 10:42:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-22 16:16:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-21 15:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 20:27:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 05:13:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-19 13:05:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-18 13:06:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 16:34:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 00:43:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-16 09:14:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-13 01:25:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-10 07:39:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-07 00:41:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-04 00:02:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-01 00:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-28 23:55:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-26 00:48:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-22 23:59:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-20 00:42:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-16 23:59:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-14 00:46:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-10 23:47:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-08 01:13:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-05 00:45:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-01 23:52:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-29 01:02:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-25 23:51:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-23 00:47:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-20 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-17 00:36:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-13 23:55:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-11 00:55:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-07 23:50:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-05 19:50:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-02 00:06:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-30 01:23:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-26 23:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-24 01:20:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-20 23:50:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-18 00:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-15 00:08:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-12 00:39:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-08 23:53:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-06 01:17:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-02 23:50:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-30 01:05:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 23:46:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 05:10:10 InternetArchiveBot }}
}} болон [[Python]] зэрэг хэл дээр R хэлний объект уруу шууд хандаж ажиллах код бичдэг.&lt;ref name=&quot;SASvsR&quot;&gt;{{cite web|url=https://intellipaat.com/blog/choosing-between-sas-r-and-python-for-big-data-solution/|title=Choosing between SAS, R and Python for Big Data Solution - Intellipaat Blog|first=|last=Intellipaat|work=intellipaat.com|accessdate=2 December 2016}}&lt;/ref&gt; Статистик тооцооллын бусад хэлнүүдээс ялгарах гол давуу тал бол R хэлний [[Объект хандалтат програмчлал|объект-хандалтат]] чанар бөгөөд энэ нь S хэлнээс түүнд дамжсэн билээ. R хэлний бас нэг онцлог lexical scoping зарчмыг хэрэгжүүлсэн явдал юм.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Jackman|first=Simon|title=R For the Political Methodologist|journal=The Political Methodologist|volume=11|issue=1|pages=20–22|date=Spring 2003|publisher=Political Methodology Section, [[American Political Science Association]]|url=http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|format=PDF|accessdate=2006-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060721143309/http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|archivedate=2006-07-21}}&lt;/ref&gt;

Түүний өөр нэг давуу тал бол математикийн тэмдэгт агуулсан, хэвлэлийн шаардлагад нийцэх график диаграм байгуулдаг явдал юм. Мөн нэмэлт багцуудын тусламжтай динамик болон интерактив график диаграм ч байгуулах боломжтой.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|title=CRAN Task View: Graphic Displays &amp; Dynamic Graphics &amp; Graphic Devices &amp; Visualization|publisher=The Comprehensive R Archive Network|accessdate=2011-08-01|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926233106/https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

R програм өөрийн баримт бичиг боловсруулалтын [[LaTeX]] төст Rd гэх форматтай.&lt;ref name=&quot;R_Rd&quot;&gt;{{cite web|title=Rd format|url=http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|website=hep.by|accessdate=9 February 2016|archive-date=13 Есдүгээр сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180913185536/http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Програмчлалын зүгээс онцлох зүйлс ==
R нь шууд хөрвүүлэгдэн ажилладаг хэл бөгөөд хэрэглэгчид түүнийг командын мөрний хөрвүүлэгчээр дамжуулж ашигладаг. Хэрэв хэрэглэгч R хэлний командын мөрөнд &lt;code&gt;2+2&lt;/code&gt; гэж бичээд enter дарвал компьютер доор үзүүлсэн шиг 4 гэсэн хариу өгнө:&lt;source lang=&quot;rout&quot;&gt;
&gt; 2+2
[1] 4
&lt;/source&gt;R програм энэ тооцоог тус бүр нэг элементтэй хоёр векторын нийлбэр гэж ойлгох тул үр дүн нь нэг элементтэй вектор байна. &lt;code&gt;[1]&lt;/code&gt; угтвар векторын эхний элемент хэвлэгдсэнийг илтгэнэ (энэ нь тооцооны үр дүн олон мөр дамнан хэвлэгдэх үед илүү ашиг тустай байдаг).

APL , MATLAB зэрэгтэй адил R хэл матриц дээрх арифметик үйлдлүүдийг дэмждэг. R-ын [[Өгөгдлийн бүтэц|өгөгдлийн бүтцэд]] вектор, матриц, массив, датафрейм (өгөгдлийн сангийн хүснэгттэй төстэй), лист зэрэг багтдаг.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Dalgaard|first=Peter|title=Introductory Statistics with R|year=2002|publisher=Springer-Verlag|location=New York, Berlin, Heidelberg|isbn=0387954759|pages=10–18, 34}}&lt;/ref&gt; Эдгээр объектуудаас гадна регрессийн загвар, хугацаан цуваа болон гео-орон зайн координат зэрэг өөр бусад төрлийн объектууд байдаг. Мөн хэрэглэгч өөрөө шинээр объектын класс тодорхойлж ашиглах боломжтой. Скаляр төрлийн өгөгдлийн хувьд энэ нь бие даасан өгөгдлийн бүтэц болдоггүй.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Ihaka|first=Ross|last2=Gentlman|first2=Robert|date=Sep 1996|title=R: A Language for Data Analysis and Graphics|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/R-paper.pdf|journal=Journal of Computational and Graphical Statistics|publisher=American Statistical Association|volume=5|issue=3|pages=299–314|doi=10.2307/1390807|accessdate=2014-05-12}}&lt;/ref&gt; Үүний оронд скаляр утгыг нэг урттай вектор гэж үздэг.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://adv-r.had.co.nz/Data-structures.html|title=Data structures · Advanced R.|website=adv-r.had.co.nz|access-date=2016-09-26}}&lt;/ref&gt;

R нь зарим функцийн хувьд функц бүхий [[процедур хандалтат програмчлал]] болон ерөнхий функц бүхий [[объект хандалтат програмчлал]]&lt;nowiki/&gt;ын аль алийг дэмждэг. Ерөнхий функц нь түүний аргументаар дамжин ирсэн объектын классаас хамааран ажилладаг. Өөрөөр хэлбэл ерөнхий функц объектын классыг ялгаад улмаар харгалзах функц уруу замчилж өгдөг. Жишээлбэл &lt;code&gt;print&lt;/code&gt; нэртэй ерөнхий функц ашиглан бараг бүх төрлийн объектын утгыг хэвлэх тушаалыг  &lt;code&gt;print(objectname)&lt;/code&gt;  хэлбэрээр өгч болдог.&lt;ref name=&quot;help_print&quot;&gt;{{cite web|last1=R Core Team|title=Print Values|url=https://stat.ethz.ch/R-manual/R-devel/library/base/html/print.html|website=R Documentation|publisher=R Foundation for Statistical Computing|accessdate=30 May 2016}}&lt;/ref&gt;

== Багц ==
R програмын боломж бололцоог хэрэглэгчдийн үүсгэсэн ''багц'' нэмж суулгах замаар жишээлбэл мэргэжлийн статистикийн арга техник, график төхөөрөмж (тухайлбал ggplot2 багц, зохиогч нь Hadley Wickham), импорт/экспортын боломжууд, тайлан гаргах хэрэгсэл (knitr, Sweave) гэх мэтээр өргөтгөх боломжтой. Тэдгээр багцууд голдуу R заримдаа [[Java]], [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээр бичигдсэн байдаг.{{citation needed|date=January 2016}}

R програмын суулгацад агуулагдах үндсэн багцуудаас гадна Comprehensive R Archive Network (CRAN),&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cran.r-project.org/|title=The Comprehensive R Archive Network|publisher=}}&lt;/ref&gt; Bioconductor, Omegahat,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.omegahat.net/|title=Omegahat.net|publisher=Omegahat.net|date=|accessdate=2016-09-09}}&lt;/ref&gt; GitHub болон бусад агуулахуудад (2017 оны 4 сарын байдлаар) 10500 нэмэлт багц байна.{{refn| packages available from repositories
* {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}}
* {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi =  10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}}
* {{Cite web|url = http://www.rdocumentation.org/|title = &lt;nowiki&gt;Search all R packages and function manuals | Rdocumentation&lt;/nowiki&gt;|date = 2014-06-16|accessdate = 2014-06-16|website = Rdocumentation|publisher = }}
}}

== Гол үе шатууд ==
R програмын өөрчлөлтийн түүхчилсэн жагсаалт CRAN дээр хадгалагдаж байдаг.&lt;ref name=&quot;RNews&quot;&gt;Changes in versions 3.0.0 onward:
&lt;/ref&gt; Тэдгээрээс заримыг онцлон дор жагсаав.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Release
! Date
! Description
|-
! 0.16
|
|This is the last [[Alpha test|alpha]] version developed primarily by Ihaka and Gentleman. Much of the basic functionality from the &quot;White Book&quot; (see [[S (programming language)#History|S history]]) was implemented. The mailing lists commenced on April 1, 1997.
|-
! 0.49
| style=&quot;white-space:nowrap;&quot;|1997-04-23
| This is the oldest [[Source code|source]] release which is currently available on CRAN.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cran.r-project.org/src/base/R-0/|title=Index of /src/base/R-0|publisher=}}&lt;/ref&gt; CRAN is started on this date, with 3 mirrors that initially hosted 12 packages.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/1997/000001.html|title=ANNOUNCE:  CRAN|publisher=}}&lt;/ref&gt; Alpha versions of R for Microsoft Windows and the [[classic Mac OS]] are made available shortly after this version.{{citation needed|reason=the CRAN announcement does not specifically mention Windows or Mac OS|date=October 2015}}
|-
! 0.60
| 1997-12-05
| R becomes an official part of the [[GNU Project]]. The code is hosted and maintained on [[Concurrent Versions System|CVS]].
|-
! 0.65.1
| style=&quot;white-space:nowrap;&quot;|1999-10-07
| First versions of update.packages and install.packages functions for downloading and installing packages from CRAN.&lt;ref&gt;https://cran.r-project.org/src/base/NEWS.0&lt;/ref&gt;
|-
! 1.0
| 2000-02-29
| Considered by its developers stable enough for production use.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/2000/000127.html|title=R-1.0.0 is released|author=Peter Dalgaard|accessdate=2009-06-06}}&lt;/ref&gt;
|-
! 1.4
| 2001-12-19
| S4 methods are introduced and the first version for [[macOS|Mac OS X]] is made available soon after.
|-
! 2.0
| 2004-10-04
| Introduced [[lazy loading]], which enables fast loading of data with minimal expense of system memory.
|-
! 2.1
| 2005-04-18
| Support for [[UTF-8]] encoding, and the beginnings of [[internationalization and localization]] for different languages.
|-
! 2.11
| 2010-04-22
| Support for Windows 64 bit systems.
|-
! 2.13
| 2011-04-14
| Adding a new compiler function that allows speeding up functions by converting them to byte-code.
|-
! 2.14
| 2011-10-31
| Added mandatory namespaces for packages. Added a new parallel package.
|-
! 2.15
| 2012-03-30
| New load balancing functions. Improved serialization speed for long vectors.
|-
! 3.0
| 2013-04-03
| Support for numeric index values 2&lt;sup&gt;31&lt;/sup&gt; and larger on 64 bit systems.
|}

== Интерфейсүүд ==
Хамгийн өргөн хэрэглэгддэг R хэлний график интерфэйс бүхий хөгжүүлэлтийн цогц орчин бол RStudio юм. Үүнтэй ижил төстэй интерфэйс гэвэл R Tools for Visual Studio програмыг нэрлэж болно.

R хэлэнд зориулагдсан интерфейст мөн Crackle GUI, R Commander, RKWard багтана.

Өргөн хэрэглэгддэг зарим редактор R хэлийг дэмждэг. Тухайлбал Eclipse,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.walware.de/goto/statet|title=StatET for R|author=Unknown|access-date=2017-05-18|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926134541/http://www.walware.de/goto/statet|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
Emacs,
Кейт,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|title=Syntax Highlighting|publisher=Kate Development Team|accessdate=2008-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080707062903/http://www.kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|archivedate=2008-07-07|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
LyX.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://wiki.lyx.org/LyX/LyxWithRThroughSweave|title=LyX with R through Sweave|author=Paul E. Johnson and Gregor Gorjanc|accessdate=2017-04-04}}&lt;/ref&gt;
Notepad++,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sourceforge.net/projects/npptor/|title=NppToR: R in Notepad++|publisher=sourceforge.net|accessdate=2013-09-18|date=8 May 2013}}&lt;/ref&gt;
WinEdt,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/packages/RWinEdt/index.html|title=RWinEdt: R Interface to 'WinEdt'|author=Uwe Ligges|accessdate=2017-04-04}}&lt;/ref&gt;
Tinn-Р.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|title=Tinn-R|accessdate=2017-04-04|archive-date=2015-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713103753/http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

R хэлийг [[Python]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://rpy.sourceforge.net|title=A simple and efficient access to R from Python|accessdate=18 September 2013|date=21 October 2012|first=Laurent|last=Gautier}}&lt;/ref&gt; Perl,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://metacpan.org/module/Statistics::R|title=Statistics::R - Perl interface with the R statistical program - metacpan.org|author=Florent Angly|publisher=}}&lt;/ref&gt; Ruby,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://github.com/alexgutteridge/rsruby|title=GitHub - alexgutteridge/rsruby: Ruby - R bridge.|author=alexgutteridge|work=GitHub}}&lt;/ref&gt; F#&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bluemountaincapital.github.io/FSharpRProvider/|title=F# R Type Provider|author=BlueMountain Capital|publisher=}}&lt;/ref&gt; , Julia&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://github.com/JuliaInterop/RCall.jl}}&lt;/ref&gt; зэрэг хэд хэдэн скрипт хэлнээс хандаж ашиглах боломжтой байдаг.

== useR! хурал ==
R хэрэглэгчдийн албан ёсны жил тутмын цугларалт бол  &quot;[https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html useR!]&quot; юм.&lt;ref name=&quot;user&quot;&gt;&quot;useR!&quot;&lt;/ref&gt;

Үүний анхны арга хэмжээ [https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/ useR! 2004] 2004 оны тав дугаар сард Австри улсын [[Вена]] хотноо зохион байгуулагдсан.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|title=useR! 2004 - The R User Conference|accessdate=2013-09-18|date=27 May 2004|archive-date=2013-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Уг арга хэмжээ 2005 онд өнжсөнөөс хойш жил бүр Европ болон Хойд Америкт ээлжлэн зохион байгуулагдаж байна.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.r-project.org/conferences.html|title=R-related Conferences|author=R Project|date=9 August 2013|accessdate=2013-09-18|archive-date=2015-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Дараагийн хурлуудыг дор жагсаав:
* [https://www.r-project.org/conferences/useR-2006/ useR! 2006, Vienna, Austria]
* [https://web.archive.org/web/20161031082351/http://user2007.org/ useR! 2007, Ames, Iowa, USA]
* [https://web.archive.org/web/20170603005926/http://www.statistik.uni-dortmund.de/useR-2008/ useR! 2008, Dortmund, Germany]
* [https://web.archive.org/web/20161206224014/http://math.agrocampus-ouest.fr/infoglueDeliverLive/evenements/useR2009 useR! 2009, Rennes, France]
* [https://www.r-project.org/conferences/useR-2010/ useR! 2010, Gaithersburg, Maryland, USA]
* [https://web.archive.org/web/20170421113054/http://web.warwick.ac.uk/statsdept/useR-2011/ useR! 2011, Coventry, United Kingdom]
* [https://web.archive.org/web/20161103201807/http://biostat.mc.vanderbilt.edu/wiki/Main/UseR-2012 useR! 2012, Nashville, Tennessee, USA]
* [https://web.archive.org/web/20161103062642/http://www.edii.uclm.es/~useR-2013// useR! 2013, Albacete, Spain]
* [https://web.archive.org/web/20190107054408/http://user2014.stat.ucla.edu/ useR! 2014, Los Angeles, California, USA]
* [http://user2015.math.aau.dk// useR! 2015, Aalborg, Denmark]
*[https://user2016.r-project.org// useR! 2016, Stanford, California, USA]
* [http://user2017.brussels/ useR! 2017, Brussels, Belgium]
*[https://user2018.r-project.org/ useR! 2018, Brisbane, Australia]
*[https://web.archive.org/web/20191202142748/http://www.user2019.fr/ useR! 2019, Toulouse, France]
*[https://user2020.r-project.org/ useR! 2020, St. Louis, Missouri, USA]

== R сэтгүүл ==
''R сэтгүүл'' нь R төслийн нээлттэй хандалттай, хөндлөнгийн хяналттай сэтгүүл юм. Энд R програмын хэрэглээ болон хөгжүүлэлт тухайлбал R хэлний багц, програмчлалын зөвлөмж, мэдээ зэрэг зүйлс хэвлэгддэг.

== SAS, SPSS болон Stata програмуудтай харьцуулахад ==
R програмыг SAS, SPSS, Stata зэрэг өргөн тархсан статистикийн програмуудтай нарийвчлан харьцуулах нь зүйтэй.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.burns-stat.com/pages/Tutor/R_relative_statpack.pdf|title= Comparison of R to SAS, Stata and SPSS|first=Patrick|last=Burns|date=27 February 2007|accessdate=2013-09-18}}&lt;/ref&gt; R нь статистикийн програмуудын харьцуулалт дээр статистикийн шилдэг програмуудтай хамт тэргүүн эгнээнд жагсдаг.

''New York Times'' сонины 2009 оны 1 дүгээр сарын дугаарт өгөгдөл шинжээчдийн дунд R програм хүлээн зөвшөөрөгдөхийн зэрэгцээ SAS зэрэг арилжааны чанартай статистикийн програмын зах зээлд болзошгүй аюул учруулж буй талаар нийтлэл хэвлэгдсэн байдаг.{{refn | R as competition for commercial statistical packages
* {{cite news| url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=Data Analysts Are Mesmerized by the Power of Program R: [Business/Financial Desk] | date=2009-01-07}}
* {{cite news| url=http://bits.blogs.nytimes.com/2009/01/08/r-you-ready-for-r/ | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=R You Ready for R? | date=2009-01-08}}
}}

== Жишээ ==

=== Бичигдэх хэлбэр ===
Дараах жишээнд уг [[Синтакс|хэлний бичигдэх хэлбэр]] болон командын мөрнөөс ажиллах байдлыг харууллаа.{{citation needed|date=January 2016}}

R хэлэнд утга оноох оператор болох = тэмдэгтийн оронд &lt;- хоёр тэмдэгтээс тогтох сумыг өргөн хэрэглэдэг.&lt;ref&gt;{{cite web|author=R Development Core Team|title=Assignments with the = Operator|url=https://developer.r-project.org/equalAssign.html|accessdate=14 June 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;source lang=&quot;rout&quot;&gt;
&gt; x &lt;- c(1,2,3,4,5,6)   # Create ordered collection (vector)
&gt; y &lt;- x^2              # Square the elements of x
&gt; print(y)              # print (vector) y
[1]  1  4  9 16 25 36
&gt; mean(y)               # Calculate average (arithmetic mean) of (vector) y; result is scalar
[1] 15.16667
&gt; var(y)                # Calculate sample variance
[1] 178.9667
&gt; lm_1 &lt;- lm(y ~ x)     # Fit a linear regression model &quot;y = f(x)&quot; or &quot;y = B0 + (B1 * x)&quot;
                        # store the results as lm_1
&gt; print(lm_1)           # Print the model from the (linear model object) lm_1

Call:
lm(formula = y ~ x)

Coefficients:
(Intercept)            x
     -9.333        7.000

&gt; summary(lm_1)          # Compute and print statistics for the fit
                         # of the (linear model object) lm_1

Call:
lm(formula = y ~ x)

Residuals:
1       2       3       4       5       6
3.3333 -0.6667 -2.6667 -2.6667 -0.6667  3.3333

Coefficients:
            Estimate Std. Error t value Pr(&gt;|t|)
(Intercept)  -9.3333     2.8441  -3.282 0.030453 *
x             7.0000     0.7303   9.585 0.000662 ***
---
Signif. codes:  0 ‘***’ 0.001 ‘**’ 0.01 ‘*’ 0.05 ‘.’ 0.1 ‘ ’ 1

Residual standard error: 3.055 on 4 degrees of freedom
Multiple R-squared: 0.9583,	Adjusted R-squared: 0.9478
F-statistic: 91.88 on 1 and 4 DF,  p-value: 0.000662

&gt; par(mfrow=c(2, 2))     # Request 2x2 plot layout
&gt; plot(lm_1)             # Diagnostic plot of regression model
&lt;/source&gt;[[Файл:Plots_from_lm_example.svg]]

=== Функцийн бүтэц ===
Хэрэглэгчийн функц зохиоход хялбар байдал нь R хэлний нэг давуу тал юм. Функцийн бие доторх объект функцийн дотоод хувьсагч болохын зэрэгцээ функцийн буцаах утга өгөгдлийн аль ч төрөл хэлбэрт байж болдог.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.statmethods.net/management/userfunctions.html|title=Quick-R: User-Defined Functions|first=Robert|last=Kabacoff|year=2012|accessdate=2013-10-28|website=statmethods.net}}&lt;/ref&gt; Функцийн бүтцийг харуулсан жишээг дор өгөв:&lt;source lang=&quot;r&quot;&gt;
functionname &lt;- function(arg1, arg2, ... ){ # функцийн нэр болон аргументуудыг зарлаж байна
  statements                                # тушаалууд
  return(object)                            # object объектыг функцийн утга болгон буцааж байна
}

sumofsquares &lt;- function(x){ # хэрэглэгчийн үүсгэсэн функц
  return(sum(x^2))           # x векторын элементүүдийн квадратуудын нийлбэрийг буцааж байна
}
&lt;/source&gt;&lt;source lang=&quot;rout&quot;&gt;

&gt; sumofsquares(1:3)
[1] 14
&lt;/source&gt;

=== Mandelbrot олонлог ===
R хэл дээрх дараах богинохон код ''c'' комплекс тогтмолын янз бүрийн утганд харгалзах ''z'' = ''z''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; + ''c'' тэгшитгэлийн эхний 20 итерацаар Mandelbrot олонлогийг дүрслэн үзүүлнэ. Мөн энэ жишээ дараах зүйлсийг харуулна:
* энд caTools багцын хэрэглээ
* [[комплекс тоо]]&lt;nowiki/&gt;н дээрх үйлдэл
* тоон элементүүдээс тогтох олон хэмжээст массивын хэрэглээ (&lt;code&gt;C&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;Z&lt;/code&gt; , &lt;code&gt;X&lt;/code&gt;).&lt;source lang=&quot;r&quot;&gt;
install.packages(&quot;caTools&quot;)  # багц суулгах тушаал
library(caTools)             # write.gif функц ашиглахаар харгалзах багцыг дуудаж байна
jet.colors &lt;- colorRampPalette(c(&quot;#00007F&quot;, &quot;blue&quot;, &quot;#007FFF&quot;, &quot;cyan&quot;, &quot;#7FFF7F&quot;,
                                 &quot;yellow&quot;, &quot;#FF7F00&quot;, &quot;red&quot;, &quot;#7F0000&quot;))
dx &lt;- 400                    # урт
dy &lt;- 400                    # өргөн
C &lt;- complex( real=rep(seq(-2.2, 1.0, length.out=dx), each=dy ),
              imag=rep(seq(-1.2, 1.2, length.out=dy), dx ) )
C &lt;- matrix(C,dy,dx)         # комплекс тоонуудыг матриц хэлбэрт шилжүүлэх
Z &lt;- 0                       # Z хувьсагчид 0 утга оноох
X &lt;- array(0, c(dy,dx,20))   # гаралтанд ашиглах 3 хэмжээст массивыг үүсгэж байна
for (k in 1:20) {            # 20 итерац бүхий давталт
  Z &lt;- Z^2+C                 # итерац
  X[,,k] &lt;- exp(-abs(Z))     # үр дүнг хадгалах
}
write.gif(X, &quot;Mandelbrot.gif&quot;, col=jet.colors, delay=900)
&lt;/source&gt;[[Файл:Mandelbrot_Creation_Animation.gif|400x400px]]

== Санал болгох бусад мэдээлэл ==

* [[wikisource:en:Comparison of numerical analysis software|Comparison of numerical analysis software]]
* [[wikisource:en:Comparison of statistical packages|Comparison of statistical packages]]
* [[wikisource:en:List of numerical analysis software|List of numerical analysis software]]
* [[wikisource:en:List of statistical packages|List of statistical packages]]
* [[wikisource:en:Programming with Big Data in R|Programming with Big Data in R]] (pbdR)&lt;ref&gt;{{cite web|author=Ostrouchov, G., Chen, W.-C., Schmidt, D., Patel, P.|title=Programming with Big Data in R|year=2012|url=http://r-pbd.org/}}&lt;/ref&gt;
* [[wikisource:en:Rmetrics|Rmetrics]]

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|GNU R|R}}
* [https://www.r-project.org/ R төслийн албан ёсны веб сайт]
* [https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-release/R-intro.html An Introduction to R]
* [https://www.r-project.org/doc/bib/R-books.html R books], has extensive list (with brief comments) of R-related books
* [http://www.r-bloggers.com/ R-bloggers], a daily news site about R, with 10,000+ articles, tutorials and case-studies, contributed by over 450 R bloggers.
* [https://web.archive.org/web/20121206104812/http://rgm3.lab.nig.ac.jp/RGM/ The R Graphical Manual], a collection of R graphics from all R packages, and an index to all functions in all R packages
* [http://rseek.org R seek], a custom frontend to Google search engine, to assist in finding results related to the R language
* [https://web.archive.org/web/20061004131509/http://addictedtor.free.fr/graphiques/index.php R Graph Gallery]

== Ашигласан материал ==
{{Reflist|3}}

[[Ангилал:Статистикийн программчлалын хэл]]
[[Ангилал:Чөлөөт статистикийн программ хангамж]]
[[Ангилал:Чөлөөт тоон программ хангамж]]
[[Ангилал:GNU багц]]</text>
      <sha1>7j8bezo51cw5rwtfnt81q78big0qa5q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Улс орнуудын нэрийн утга учир</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66614</id>
    <revision>
      <id>856395</id>
      <parentid>856177</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T03:22:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>856395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="134185" sha1="7taepyciwch4f0hmzlhmqgq6w0lqnjr" xml:space="preserve">Улс орнуудын нэрийг монгол хэлний цагаан толгойн үсгийн дарааллаар байршуулж, нэрийн утга учрыг тайлбарласан болно.

==А==

=== {{AUS}} ===
Эртний Ромын &quot;Үл мэдэгдэх өмнөдийн газар нутаг&quot; номонд дурдсан нэршилээр буюу Шинэ Латин хэлээр &quot;Өмнөдийн газар нутаг&quot; гэсэн утгатай нэршил. Анх уг нэршлийг 1625 онд Испани хэлээр хэрэглэж байсан &lt;ref&gt;[[Purchas, Samuel]]. &quot;[http://memory.loc.gov/service/rbc/rbdk/d0404/02951422.jpg A note of Australia del Espíritu Santo, written by Master Hakluyt]&quot;, in ''Hakluytus Posthumus'', Vol. IV, pp. 1422–1432. 1625.&lt;/ref&gt; бөгөөд одоогийн Австрали гэх нэрийг Британийн нэрт Аялагч Меттью Флиндерс 1814 онд байр зүйн нэрээр хэрэглэж, олонд түгээжээ.&lt;ref name=&quot;Flind&quot;&gt;Flinders, Matthew. ''[http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm A Voyage to Terra Australis] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111005442/http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm |date=11 November 2012 }}''. 1814.&lt;/ref&gt; Шинэ Өмнөд Уэльсийн амбан захирагч Лаклан Магуэр 1817 оны орчимд Их Британийн колониудын зөвлөлд хүргэсэн тайлан мэдээлэлдээ &quot;Австрали&quot; гэх нэрийг албан ёсны баримт бичигт анхлан ашиглажээ.&lt;ref&gt;Letter of 12 December 1817. Op. cit. ''Weekend Australian'', 30–31 December 2000, p. 16.&lt;/ref&gt; Энэ явдлаас хойш долоон жилийн дараа буюу 1824 онд уг тивийг олон улсад &quot;Австрали&quot; хэмээн нэрлэж хэвшсэн юм.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Department of Immigration and Citizenship|title=Life in Australia|publisher=Commonwealth of Australia|year=2007|page=11|isbn=978-1-921446-30-6|format=PDF|url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/values/book/english/lia_english_part1.pdf|accessdate=30 March 2010}}&lt;/ref&gt;   

=== {{AUT}} ===
Герман хэлний &quot;Өстеррайх&quot; гэх үгийг 1147 оноос эхлэн Латин хэлэнд оруулан &quot;Австри&quot; гэж хэрэглэж иржээ. Энэ нь &quot;Дорнын газар нутаг&quot; гэсэн утга бүхий Герман үг юм.&lt;ref&gt;Online Etymology Dictionary. &quot;[http://www.etymonline.com/index.php?search=Austria Austria]&quot;.&lt;/ref&gt;  Ийнхүү нэрлэх болсон нь 976 оны орчимд Баварын вант улсын зүүн хэсэг одоогийн Австри улсын нутаг дэвсгэрийг хамтатган захирдаг байсантай холбоотой. Зарим үндсэрхэг үзэлтнүүд &quot;Дорны эзэнт гүрэн&quot; гэсэн утгатай гэж ч мэтгэдэг. Нэршлийн тухайтад Австралитай тунчиг төстэй нэршил. 

=== {{AZE}} ===
Элленистикийн эрин үед хамаарах Ахеменидийн хаанчлалын цаг мөчид хамаарах үеэс эхлэн &quot;Азербайжан&quot; буюу &quot;Атропатуудын газар нутаг&quot; гэх нэршил үүсчээ. Атропат гэдэг нь эртний Грек хэлээр &quot;Галнаас аврагдагсад&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг.&lt;ref&gt;{{Citation|title=Ancient Egypt's warfare: a survey of armed conflict in the chronology of ancient Egypt, 1600 BC-30 BC|last=Benson|first=Douglas S.|year=1995|publisher=D. S. Benson|url=https://books.google.com/?id=OMRyAAAAMAAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Originally, Media Atropatene was the northern part of greater Media. To the north, it was separated from [[Kingdom of Armenia (antiquity)|Armenia]] by the [[Aras River|R. Araxes]]. To the east, it extended as far as the mountains along the [[Caspian Sea]], and to the west as far as [[Lake Urmia]] (ancient [[Matiane]] Limne) and the mountains of present-day Kurdistan. The [[Sefīd-Rūd|R. Amardos]] may have been the southern border.&quot; from Kroll, S.E. &quot;Media Atropatene&quot;. 1994. in Talbert, J.A. ''[https://books.google.com/books?id=x_FHmc_E2uQC Barrington Atlas of the Greek and Roman World: Map-by-map Directory]''. Princeton University Press, 2000.&lt;/ref&gt; Одоогийн тогтсон нэршил болох Азербайжаныг 1918 онд Орос хэлэнд хувирган бий болгожээ. &quot;Галнаас аврагдагсад&quot; гэх үг хэрхэн бий болсоныг тайлбарлавал, Аугаа их Александрыг насан өөд болсоны дараа Урарти, Саспиричуудын хоорон цус асгаруулсан мөргөлдөн болж улмаар Зүүн Арменийг захирч байсан XVIII Ахеменаны Сатрапы Диадочи Селесиусын дарлалаас чөлөөлж &quot;Атропат&quot; буюу &quot;Галнаас чөлөөлөгсөд&quot; гэх нэр үүссэн домогтой.&lt;ref&gt;[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.524{{spaced ndash}}526.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Pliny the Elder|Pliny]]. VI.13.&lt;/ref&gt; ''Atropátios Mēdía'' ({{lang|grc|Ἀτροπάτιος Μηδία}}),&lt;ref&gt;[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.523{{spaced ndash}}529.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Herodotus. ''History''. III.94. Op. cit. Rennell, James. ''[https://books.google.com/books?id=Poc9AAAAYAAJ&amp;pg=PA366 The Geography System of Herodotus Examined and Explained, by a Comparison with Those of Other Ancient Authors, and with Modern Geography]'', Vol. 1. C.J.G. &amp; F. Rivington, 1830. Retrieved 17 September 2011.&lt;/ref&gt; 
::'''''Транскавказ''''', ЗХУ-ын үед албан ёсны баримт бичигт хэрэглэж байсан нэршил. Оросоор &quot;Закавказе&quot; гэсэн үг. Энэ нь Кавказын нуруу сунан тогтсонтой холбогдуулан газар зүйн байршлаар нь нэрлэсэн цэвэр Орос нэршил юм. 

=== {{ALB}} ===
&quot;Албани&quot; гэх нэрний тухайд хоёр хувилбар бий. Эхнийх нь &quot;Альба&quot; буюу Латин хэлний &quot;цагаан&quot; гэх өнгө заасан нэршил. Удаах нь Прото-Индо-Европ хэлний &quot;альб&quot; буюу &quot;толгод&quot; гэх утгатай байр зүйн нэршил. Аль нь ч бай &quot;Албаничуудын газар нутаг&quot; гэсэн утга бүхий нэршил нь өнөө цаг үед иржээ.&lt;ref name=&quot;OEtDalb&quot;&gt;Online Etymology Dictionary. &quot;[http://www.etymonline.com/index.php?search=albania&amp;searchmode=none Albania]&quot;.&lt;/ref&gt; Анх уг нэршлийг манай эриний 1080 онд Мишель Атталейтын номонд Албаной гэх босогчдын газар нутгийг нэрлэсэн хэсэгт дурдсан байдаг.&lt;ref name=&quot;MAhist&quot;&gt;[[Attaliates, Michael]]. ''History''. Op. cit. in Elsei, Robert. ''The Albanian Lexicon of Dion Von Kirkman'', pp. 113–122.&lt;/ref&gt; Анна Комненагын &quot;Алексиад&quot; зохиолд &quot;Албанон&quot; эсвэл &quot;Арбанон&quot; гэж уг нутгийг нэрлэсэн байдаг.&lt;ref&gt;Op. cit. in Wilkes, J.J. ''The Illyrians'', p. 279. 1992. ISBN 978-0-631-19807-9.&lt;/ref&gt;  Дээр дурдсан зохиолуудаас бүр өмнө буюу манай эриний 150 онд Иллирийн эзэрхийллийн эхэн үед буюу Птоломейн үед &quot;Альбани&quot; гэх үгийг ашиглаж байсан баримт бий.   
::'''''Шкипери''''' Албаничууд өөрийн хэлээр улсаа &quot;Шкипери&quot; хэмээн нэрлэж байна. Албани хэлээр &quot;шкип&quot; гэдэг нь &quot;Бүгдийг ойлгож ухаарах&quot; гэсэн утга агуулдаг.&lt;ref&gt;Kristo Frasheri. ''History of Albania (A Brief Overview)''. Tirana, 1964.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mirror.undp.org/albania/download/pdf/albanian.pdf|title=The Albanian Language|last=Lloshi|first=Xhevat|format=PDF|publisher=United Nations Development Programme|accessdate=9 November 2010}}&lt;/ref&gt; Сүүлийн үед &quot;Шкипонье&quot; буюу &quot;Бүргэд&quot; гэсэн утгатай буюу &quot;Бүргэдүүдийн газар нутаг&quot; гэсэн утгатай гэх тайлбар олон нийтийн дунд түгээмэл тархжээ.

=== {{ALG}} ===
Алжир гэдэг нь Османы Турк хэлээр &quot;Чезайр&quot; буюу &quot;арлууд&quot; гэсэн утгыг агуулдаг. Улмаар Франц хэлэнд &quot;Альжер&quot;, Каталон хэлэнд &quot;Алджер&quot; гэж нэвтрэн орсон байдаг.&lt;ref name=&quot;leschi&quot;&gt;[[Louis Leschi|Leschi, Louis]]. ''Origins of Algiers''. 1941. Op. cit. in ''El Djezair Sheets''. July 1941. Op. cit. in &quot;[http://alger-roi.fr/Alger/alger_son_histoire/textes/3_origines_alger_1941_feuillets.htm History of Algeria]&quot;. {{fr icon}}&lt;/ref&gt; Анх &quot;Алжир&quot; гэх нэршлийг 1839 онд Францчууд тус нутгийг эзлэн захирах үед албан ёсоор ашигласан байдаг. Ингэж нэрлэх болсон нь ихээхэн учиртай. Тодруулбал, тус улсын нийслэл хотыг хуучнаар &quot;Жазаир Бани Мазганна&quot; буюу Мазганнагын үр садын арлууд&quot; гэж нэрлэдэг байжээ. Мазганна гэдэг нь тус улсад анхлан үүссэн төрт улс байсан гэдэг. Тус улсын нийслэл хотын эргээс дөрвөн арал цуварч харагддаг. Улсын нэршилтэй холбоотой өөр нэгэн домог бий. Энэ нь Зиридийн хаант улсыг үндэслэгч Зири Ибн Манад гэх хааны нэрнээс үүсэлтэй гэх домог. Зири гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр &quot;Сарны туяа&quot; гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна.&lt;ref&gt;Yver., G. &quot;[https://books.google.com/books?id=zJU3AAAAIAAJ&amp;pg=PA257 Alger]&quot;. ''E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913–1936'', Vol. I. E.J. Brill (Leiden), 1987.&lt;/ref&gt; 2011}}


=== {{USA}} ===
Их Британийн эзлэн түрэмгийллээс мултрах &quot;Тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт&quot; анхлан дурдсанаар &quot;Америкийн нэгдсэн улс&quot; гэх нэр бий болжээ. Улмаар АНУ-ын Үндсэн хуулинд албан ёсны болон дипломат ёс, олон улсын тэмцээн наадам, соёл урлагын арга хэмжээ, олон улсын хурал, цуглаанд &quot;Америкийн нэгдсэн улс&quot;, олон нийт, ард нийтийн дунд &quot;Нэгдсэн улс&quot; гэсэн нэршлийг ашиглаж байхаар хуульчилсан байдаг. &quot;Америк&quot; гэх нэрийг анх Германы газрын зураг зохион бүтээгч Мартин Вальдсимюллер 1507 онд дэлхийн бөмбөрцгийн баруун талд байрлах газар нутгийг &quot;Америка&quot; гэж нэрлэсэн байдаг. Энэ нь тус газар нутгийг анхлан нээсэн хэмээн номондоо дурдсан аялагч Америго Веспуччигийн дурсгалыг хүндэтгэсэн нэршил байсан гэдэг.

=== {{ANG}} ===
Ангол гэх нэрийг тус улсыг колоничлон захирч байсан Португальчууд бий болгожээ.&lt;ref&gt;Heywood, Linda M. &amp; Thornton, John K. ''[https://books.google.com/books?id=S42CypbRTlQC&amp;pg=PA82 Central Africans, Atlantic Creoles, and the foundation of the Americas, 1585–1660],'' p. 82. Cambridge University Press, 2007.&lt;/ref&gt; Угтаа &quot;Ндонгочуудын газар нутаг&quot; гэсэн утгатай уугуул оршин суугчдын нэрийг Португаль хэл рүү хөрвүүлэн хэрэглэсэн нь энэ. Мбундун хэлээр &quot;Нгола а килуанже&quot; буюу &quot;төмрийн дархадын ахлагч&quot; гэсэн утгыг энэ үг илтгэнэ.&lt;ref&gt;Fage, J.D. ''The Cambridge History of Africa,'' Vol. 3: ''[https://books.google.com/books?id=V7qpKqM2Ji8C&amp;pg=PA536 The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600].'' Cambridge University Press, 1977. ISBN 0-521-20981-1. Retrieved 23 September 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Collins, Robert O. &amp; Burns, James M. ''[https://books.google.com/books?id=PZcX2jQFTRcC&amp;pg=PA153 A History of Sub-Saharan Africa]'', p. 153. Cambridge University Press, 2007. ISBN 0-521-86746-0. Retrieved 23 September 2011.&lt;/ref&gt;

=== {{AND}} ===
Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Шарльмайнын &quot;Марка Хиспаника&quot; номонд дурдсанаар &quot;Ад-Дарра&quot; буюу &quot;Ой мод&quot; гэх Араб үгнээс &lt;ref&gt;{{cite book|title=Andorra, the Hidden Republic: Its Origin and Institutions, and the Record of a Journey Thither|year=1912|pages=9|last=Gaston|first=L. L.|publisher=McBridge, Nast &amp; Co|location=New York, USA}}&lt;/ref&gt; эсвэл Наварро-Арагон хэлний &quot;Андурриал&quot; буюу &quot;Бэлчирийн нутаг&quot; гэх утгатай байх боломжтой гэж бичсэн байдаг.&lt;ref&gt;Online Etymology Dictionary. &quot;[http://www.etymonline.com/index.php?term=Andorra Andorra].&quot; Accessed 16 September 2011.&lt;/ref&gt; 

=== {{ATG}} ===
Антигуа: Испани хэлний &quot;Антежо&quot; &lt;ref name=&quot;HistAnti&quot;&gt;Oliver, Vere Langford.&lt;!--sic--&gt; [https://archive.org/details/historyofislando01oliv The History of the Island of Antigua, One of the Leeward Caribbees in the West Indies, from the First Settlement in 1635 to the Present Time]''. Mitchell and Hughes (London), 1894.&lt;/ref&gt; буюу &quot;Эртний&quot; гэх утгатай үг. Анхлан уг нэрийг 1493 онд алдарт аялагч Кристофер Колумб &quot;Санта Мариа ла Антигуа&quot; хэмээн ашигласан байдаг.&lt;ref&gt;Murphy, A. Reg. ''Archaeology Antigua''. &quot;{{Webarchiv|url=http://www.archaeologyantigua.org/background_timeline.htm |wayback=20110904065919 |text=Timeline |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }}.&quot; Accessed 23 September 2011&lt;/ref&gt;  
:'''Барбуда''' Испаний хэлний &quot;Барбодо&quot; буюу &quot;Сахалтай&quot; гэсэн утгатай үг. Тус нутгийн саглагар моднууд, уугуул оршин суугчдын сахал, үс ургуулах ёсыг харсан нэрт аялагч анлан ийн улга алдаж байсан гэдэг.

=== {{UAE}} ===
Арабын нэгдсэн эмират нь тус улсын бүрэлдэхүүнд багтах долоон эмирт улс нэгдсэнийг илтгэх бөгөөд олон улсад болон Араб хэлээрээ өөрөөр нэршээгүй. 

=== {{ARG}} ===
Испани хэлний &quot;Аргенто&quot; буюу &quot;Мөнгөлөг&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Анхлан энэ нэршлийг Испанийн нэрт яруу найрагч Рио де ла Плата &quot;Мөнгөн гол&quot; гэх шүлгэн дурдсан байдаг. Энэхүү шүлэгнээс санаа аван Аргентиний нутагт хөл тавьсан Себастиан Кабо &quot;Ла Аргентина&quot; буюу &quot;Мөнгөн уст нутаг&quot; хэмээн уулга алдаж, улмаар ийн нэрийдэх болжээ.&lt;ref name=&quot;BritRdlP&quot;&gt;{{cite web|title=Río de la Plata|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/463804/Rio-de-la-Plata|accessdate=11 August 2010}}&lt;/ref&gt; 

=== {{ARM}} ===
Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Эртний Грекийн судар бичгүүдэд &quot;Арменой&quot; гэж тэмдэглэснийг одоогийн Арменичуудыг нэрлэсэн байх хэмээн олон эрдэмтэд таамагладаг. &quot;Арменой&quot; эсвэл &quot;Армина&quot; гэх үг ямар утга агуулж байгааг одоо болтол эрдэмтэд тогтоогоогүй байгаа юм. Зарим түүхчид үүнийг МЭӨ 2200 онд хүчээ авч байсан Ассирийн Арманумчуудаас гаралтай хэмээн үздэг. Өөр нэг таамаг байдаг нь Прото-Индо-Европ хэлээр &quot;Ар&quot; буюу &quot;Байгуулсан, үүссэн&quot; гэх утгатай үгнээс гаралтай гэх домог. Тус улсад байх олон уул нуруу, толгод, тосгод &quot;ар&quot; гэх үгнээс үүссэн &quot;Арарат, Арян, Арта&quot; зэргээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг таамаг ч бий.&lt;ref&gt;[[Gamkrelidze, Tamaz]] &amp; [[Vyacheslav Ivanov (philologist)|Ivanov, Vyacheslav]]. &quot;The Early History of Indo-European (aka Aryan) Languages&quot;.{{Page needed|date=September 2010}} ''Scientific American''. March 1990.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mallory, James P. &quot;Kuro-Araxes Culture&quot;. ''Encyclopedia of Indo-European Culture''.{{Page needed|date=September 2010}} Fitzroy Dearborn, 1997.&lt;/ref&gt;  

=== {{AFG}} === 
16-р зуунд бүтээгдсэн &quot;Бабурнама&quot; сударт Афгени буюу &quot;Афганичуудын газар нутаг&quot; гэх үг бий. Үүнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://persian.packhum.org/persian//pf?file=03501051&amp;ct=92 |title=Events of the Year 910 (p.5)|author=[[Babur]]|work=[[Baburnama|Memoirs]]|publisher=[[Packard Humanities Institute]]|year=1525|accessdate=22 August 2010}}&lt;/ref&gt;  Түүнчлэн 10-р зууны үед бүтээгдсэн Худуд аль-Алам номонд &quot;Афгани&quot; гэх үг хэрэглэгдсэн байдаг. Паштун хэлэнд &quot;Афгани&quot; нь &quot;байрлах, байрших&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Паштун болон Дари хэлэнд &quot;Афгани&quot; гэх нэг л утгаар тус улсын нэр бичигддэг.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Afghans |last1=Vogelsang |first1=Willem |authorlink=|volume=|year=2002|publisher=Wiley Blackwell|location=|isbn=0-631-19841-5|page=18|url=https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&amp;lpg=PP1&amp;pg=PA18#v=onepage&amp;q&amp;f=false|accessdate=2010-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;khyber&quot;&gt;Anonymous. ''[[Ḥudūd al-ʿĀlam]]''. Op. cit. in &quot;{{Webarchiv|url=http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|wayback=20110613145756|text=The Khalaj West of the Oxus: excerpts from ''The Turkish Dialect of the Khalaj''|archiv-bot=2023-11-06 07:37:05 InternetArchiveBot}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613145756/http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|date=13 June 2011}}&quot; ''Bulletin of the School of Oriental Studies'', Vol 10, No 2, pp. 417–437. University of London. Retrieved 10 January 2007.&lt;/ref&gt;  1801 оноос эхлэн өнөөгийн бидний мэдэх &quot;Афганистан&quot; гэх нэрийг ашиглаж эхэлжээ.

==Б==

=== {{BHS}} ===
Испани хэлээр &quot;бүү де лас Бахамас&quot; буюу &quot;Гүехэн тэнгис&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.&lt;ref name=&quot;DicCarib&quot;&gt;Allsopp, Jeannette. ''[https://books.google.com/books?id=PmvSk13sIc0C&amp;pg=PA70&amp;lpg=PA70 Dictionary of Caribbean English Usage]'', p. 70. University of the West Indies Press, 2003. ISBN 976-640-145-4. Retrieved 24 September 2011.&lt;/ref&gt; Анхлан уг нэршлийг 1523 оны орчимд Италийн нэгэн газрын зурагт тэмдэглэсэн байдаг.&lt;ref&gt;Anonymous. &quot;{{Webarchiv|url=http://scholar.library.miami.edu/floridamaps/view_image.php?image_name=dlp00020000520001001&amp;group=spanish |wayback=20151117014054 |text=Turin Map |archiv-bot=2024-09-11 11:21:55 InternetArchiveBot }}.&quot; c. 1523. Retrieved 24 September 2011.&lt;/ref&gt;  Харин англи хэлэнд 1670-аад оны үед &quot;Гранд Бахама&quot; номонд дурдсанаар нэвтэрчээ. Үүнээс гадна өөр нэг домог байдгыг Испанийн эрдэмтэн Лукаян Тайно тайлбарласан байдаг. Энэ нь нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр &quot;Ба Ха Ма&quot; буюу &quot;Дундадын дээр орших газар нутаг&quot; гэсэн утгатай нэршлээс дээрх улсын нэр үүсчээ.

=== {{NEP}} ===
Бидний мэдэх Балба буюу Непал улсын нэр нь Санскритаар &quot;нипалаяа&quot; буюу &quot;Уулын бэлд орших нутаг&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Мөн үүнээс гадна &quot;Непа&quot; буюу &quot;Сүм дуганы нутаг&quot; гэсэн Бирм үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг. Буддын шашинтай улсууд ихэвчлэн төвд хэлний &quot;Нямбал&quot; буюу &quot;Ариун нутаг&quot; гэсэн утгатай гэж үздэг ажээ.

=== {{BAN}} === 
Бенгал хэлний &quot;Бенгал улс&quot; гэх утгатай үг. Бенгал хэлээр &quot;Бангла&quot; гэж Бенгалчуудыг нэрлэдэг бөгөөд &quot;Деш&quot; гэдэг нь &quot;улс, орон&quot; гэх утгатай юм. Анх уг нэрийг 1971 онд Пакистанаас тусгаар тогтноход Шейх Мужибур Рахман тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт ашигласан байдаг. Бангла буюу Бенгалчуудыг 9-р зууны эхэн үеэс ном сударт тэмдэглэж байсан баримт бий.&lt;ref&gt;M.A. Amitabha Bhattacharyya, ''Historical Geography of Ancient and Early Mediaeval Bengal'', Sanskrit Pustak Bhandar, 1977, pp. 61–62.&lt;/ref&gt;  

=== {{BRB}} === 
Португаль хэлний &quot;Барбадас&quot; буюу &quot;Сахалтнууд&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.&lt;ref name=&quot;OxJurn&quot;&gt;Reece, Robert. Oxford Journals: ''Notes and queries''. &quot;[https://books.google.com/books?id=PeCIn2CrgYEC&amp;pg=PA346 Barbados v. Barbadoes]&quot;. Oxford University Press, 1861. Retrieved 27 September 2011.&lt;/ref&gt;  Италийн Генуяа мужийн газрын зурагч Висконте Мажжиоло 1519 онд бүтээсэн газрын зурагт анхлан уг нэршлийг ашигласан байдаг.&lt;ref&gt;Maggiolo, Vesconte. {{Webarchiv|url=http://bsb-mdz12-spiegel.bsb.lrz.de/~mdz/index.html?c=autoren_index&amp;l=en&amp;ab=Maggiolo%2C+Vesconte |wayback=20120328064057 |text=Seeatlas (Alte Welt und Terra Nova) |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} – BSB Cod.icon. 135. (Genoa), 1519. {{de icon}}&lt;/ref&gt;  

=== {{BHR}} ===
Араб хэлний &quot;Аль Бахрайн&quot; буюу &quot;Хоёр тэнгис&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Алдарт Коран сударт энэ нутгийн талаар таван ч удаа дурдсан байдаг. Өөр нэгэн домогт өгүүлснээр хоёр тэнгисийн бэлчих Аль-Ахса нутаг нь туйлийн амар тайван, үржил шимт нутаг бөгөөд Аль-Жавахари хэлээр &quot;Бахри&quot; гэдэг нь &quot;Холбоо тэнгис&quot; гэсэн утгатай ажээ. Гэвч сүүлийн домгийг олон нийт хүлээн зөвшөөрдөггүй. 

=== {{BLR}} ===
Орос хэлний &quot;Бела&quot; буюу &quot;цагаан&quot;, &quot;рус&quot; буюу Орос гэх утгатай үгсээс &quot;Цагаан орос&quot; буюу Беларус улсын нэр үүсчээ. Эртний судар бичгүүдэд Оросын нэг хэсэг байсан болохоор тусгайлан дурдаж байгаагүй. Ихэнх түүхчид улаантан болон цагаантнууд гэж хуваагдаж байснаас шалтгаалан улстөрийн үзэл баримтлалын дагуу нутаг заан &quot;Беларус&quot; улсын нэр үүссэн гэдэгт итгэдэг юм.

=== {{BEL}} ===
Бельги гэх үг нь &quot;Белгик Гаул&quot; үндэстнүүд гэсэн утгатай Ром үг. Латин хэлэнд орж ирэхдээ Бельги болж, &quot;Бельгийн газар нутаг&quot; гэх утгыг илэрхийлэх болжээ. 1830 онд одоогийн Бельгийн хаант улс Нидерландаас тусгаар тогтноход &quot;Бельгийн нэгдсэн улс&quot; гэсэн нэршлийг авсан боловч энэ нэршлээрээ удаагүй. Бельги гэдэг нь Прото-Сельтик хэлний &quot;белг&quot;, Прото-Индо-Европ хэлний &quot;бхелгх&quot; буюу &quot;догшин&quot; гэсэн утгатай илэрхийлдэг.&lt;ref&gt;Koch, John. ''Celtic Culture: a Historical Encyclopedia'', p. 198. ABC-CLIO 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', pp. 125–126. Bern-Muenchen-Francke, 1959. {{de icon}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Pokorny, Julius. ''The Pre-Celtic Inhabitants of Ireland'', p. 231. Celtic, DIAS, 1960.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Maier, Bernhard. ''Dictionary of Celtic Religion and Culture'', p. 272. Boydell &amp; Brewer, 1997.&lt;/ref&gt; Хэл зүйн зарим шинжээчид үүнийг Прото-Индо-Европ хэлээр &quot;гэрэлтсэн&quot; гэж хөрвүүлбэл ононо гэсэн санал гаргасан ч энэ тайлбарыг зарим нь хүлээн зөвшөөрдөггүй.&lt;ref&gt;Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', p. 118. 1959. ISBN 3-7720-0947-6. {{de icon}}&lt;/ref&gt;

=== {{BLZ}} === 
Энэ улсын нэрний утга учир тодорхойгүй. 17-р зууны эхэн үед Шотландн аялагчид &quot;Белизе&quot; нэрт голны нэрээр нэрлэсэн байх гэсэн таамаг бий. Мөн түүнчлэн Испани хэлний &quot;Вализе&quot;, &quot;Бализе&quot; гэсэн үгнээс ч үүссэн байх боломжтой гэж үздэг.&lt;ref name=&quot;brit1893&quot;&gt;{{cite encyclopedia |year=1892|title=British Honduras|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |volume=12|location=New York|publisher=The Britannica Publishing Company |url=https://books.google.com/books?id=uGRJAAAAYAAJ&amp;pg=PA133|accessdate=25 October 2010}}&lt;/ref&gt; Мөн энэ нэрний талаар өөр нэг домог байдаг нь Маяачуудын өгсөн нэр гэж үздэг явдал. &quot;Белиз&quot; гэдэг нь Маяа хэлээр &quot;шавартай ус&quot; гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ.&lt;ref&gt;Wright, Ronald. ''[https://books.google.com/books?id=F3QS1NJHJEMC&amp;pg=PA24&amp;lpg=PA24 Time among the Maya: Travels in Belize, Guatemala, and Mexico]''. Grove Press, 2000. ISBN 0-8021-3728-8. Retrieved 28 September 2011.&lt;/ref&gt; Нутгийн иргэдийн дунд түгээмэл тархсан домгоор бол Франц хэлний &quot;Бализ&quot; буюу &quot;Гэрэл цацарсан&quot; гэх үгнээс гаралтай гэж үздэг юм байна.

=== {{BEN}} ===  
Тус улсын нэр Нигер хэлээр &quot;Бениний бэлчир дэх газар нутаг&quot; гэсэн утга илэрхийлдэг. Үүнээс гадна нутгийн Ицкери омгийнхний &quot;Убину&quot;, Ёруба омгийнхний &quot;Ибину&quot; буюу &quot;Хавчиг гэр&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх судлаачид ч бий. Араб хэлний &quot;бини&quot; буюу &quot;үр сад&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх ч боломжтой юм. 

=== {{BUL}} === 
Тус улсын нэр Прото-Турк хэлний &quot;булгха&quot; буюу &quot;холилдсон, &quot;булгак&quot; буюу &quot;хувьсгал&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг.&lt;ref&gt;Bowersock, Glen W. &amp; al. ''[https://books.google.com/books?id=c788wWR_bLwC&amp;pg=PA354 Late Antiquity: a Guide to the Postclassical World]'', p. 354. Harvard University Press, 1999. ISBN 0-674-51173-5.&lt;/ref&gt;  Эрдэмтэд үүнээс гадна эртний Монгол хэлний &quot;булгарах&quot; буюу &quot;салж, хагацах&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэж үздэг юм.

=== {{BOL}} ===
Испанийн алдарт аялагч Симон Боливарын дурсгалыг мөнхжүүлж тус улсыг &quot;Боливарын газар нутаг&quot; хэмээн нэрийджээ. Уг нэрийг хошууч генерал Антонио Хосе де Сукре өгсөн гэдэг. Тус улс Перу улсаас тусгаар тогтносны дараа үндэсний ассемблейн анхдугаар хуралдаанаар хошууч генералын өгсөн нэрийг хэвээр баталсан байна.&lt;ref&gt;''{{Webarchiv|url=http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |wayback=20110820091233 |text=6 de Agosto: Independencia de Bolivia |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110820091233/http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |date=20 August 2011 }}.'' {{es icon}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cob&quot;&gt;Maria Luise Wagner. &quot;Construction of Bolivia: Bolívar, Sucre, and Santa Cruz&quot;. In Hudson &amp; Hanratty.&lt;/ref&gt; Алдарт аялагч, эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч Симон Боливарын нэр нь Испанийн Бискай мужийн &quot;Болибар&quot; тосгон нэрнээс үүссэн гэж намтар судлаачид нь үздэг.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.euskaltzaindia.net/index.php?option=com_eoda&amp;Itemid=478&amp;lang=eu&amp;testua=ziortza&amp;view=izenak |title= Ziortza |author= Euskaltzaindia|date= |work= |publisher= |accessdate=10 September 2011}}&lt;/ref&gt; 

=== {{BIH}} ===  
:Босниа: Босна голын нэрээр тус улсын нэрийг нэрлэжээ. Энэ нэршлийг анх 958 оны үед Византын эзэн хаан VII Константин түүх шастирт тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. &quot;Босна&quot; гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр &quot;бос&quot;, &quot;богх&quot; буюу &quot;урсаж буй их усан&quot; гэсэн утгатай.&lt;ref name=&quot;Imamovic&quot;&gt;Imamović, Mustafa (1996). Historija Bošnjaka. Sarajevo: BZK Preporod. ISBN 9958-815-00-1&lt;/ref&gt;
:Херцеговин: Амальгам болон эртний Герман хэлээр &quot;герцог&quot; буюу &quot;гүн, ван&quot; гэсэн утгатай бол &quot;овина&quot; гэдэг нь Серби-Хорват хэлээр &quot;улс&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг.

=== {{BOT}} === 
Тус улсын хамгийн том үндэстэн болох Сецвана хэлээр &quot;Цваначуудын эх орон&quot; гэсэн утгатай. Британийн хэлзүйч Ливингстоуны баталж буйгаар Сецвана хэлээр &quot;адилхан, ижил&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. Үүнээс гадна &quot;эрх чөлөө&quot; гэсэн утгатай гэж тайлбарлах эрдэмтэд цөөнгүй бий.&lt;ref&gt;Ripley, George &amp; Dana, Charles A., Eds. &quot;[[:s:The American Cyclopædia (1879)/Bechuana|Bechuana]]&quot;. ''The American Cyclopædia''. (New York), 1879.&lt;/ref&gt; 

=== {{BRA}} ===
Португаль хэлний &quot;пау-бразил&quot; буюу &quot;Улаан мод&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.&lt;ref name=&quot;Bueno36&quot;&gt;Bueno, Eduardo. ''Brasil: uma História'', p. 36. Ática (São Paulo), 2003. ISBN 85-08-08213-4. {{pt icon}}&lt;/ref&gt;  Яг энэ нэршлийг хамгийн анх 1330 онд Английн Анжелино Дулкерт гэх эрдэмтэн ашиглаж байсан гэдэг. Гэвч тухайн үед Бразилийг хараахан илрүүлж амжаагүй байсан юм.

=== {{BRU}} ===
Тус улсын нэрний утга учирын талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин орчин үед Малай хэлний &quot;Баруна&quot; гэх үгнээс гаралтай гэсэн үзэл тархжээ. 14-р зууны үед Борнео дээр хөл тавьсан Аванг Алак Бетатар өөрийн нутгийн хэлээр &quot;Баруна&quot; буюу &quot;Хаана байна&quot; гэж дагалдагчдаасаа асууснаас энэ нэр үүсчээ.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Curriculum Development Department|title=History for Brunei Darussalam: Sharing Our Past|year=2008|publisher=EPB Pan Pacific|location=Section 2.2|isbn=99917-2-545-8|page=26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |title=Treasuring Brunei's past |publisher=Southeast Asian Archaeology |date=8 March 2007 |accessdate=19 September 2011 |archive-date=1 Аравдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001142659/http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Түүнчлэн 978 оны Хятадын судар бичгүүдэд &quot;Бони&quot;  нэрт хааны тухай дурдсан бий. Уг хааны нэрнээс улсын нэр үүссэн байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд санал дэвшүүлжээ. Бас нэгэн таамаг байдаг нь 1550 онд тус нутагт хөл тавьсан Италийн аялагч Людовико ди Вартема &quot;Борней арал&quot; гэж тэмдэглэсэнтэй холбоотой ажээ. &quot;Варунай&quot; буюу эртний Санскрит хэлээр &quot;далайчдын нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж үзэх эрдэмтэд ч бий. 

=== {{BFA}} ===
Тус улсын Море омгийнхний хэлээр &quot;буркина&quot; гэдэг нь &quot;шударга, итгэж болох&quot; гэсэн утгатай, Диоула омгийнхний хэлээр &quot;фасо&quot; гэдэг нь &quot;газар нутаг, эцгийн гэр&quot; гэсэн утгатай хоёр үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 1983 онд тусгаар тогтносон тус улсын ерөнхийлөгч Томас Санкара энэ нэрийг сонгон хэрэглэх зарлиг гаргасан юм. 

=== {{BDI}} === 
Тус улсын голлох үндэстэн болох &quot;Рунди&quot; хэлээр &quot;Рундичуудын эх орон&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. 1962 онд Бельгийн харьяалалаас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хэрэглэх болжээ. 

=== {{BHU}} === 
Тус улсын нэрний утга учир тодорхойгүй, маш олон таамаг, тайлбар, домог өнөө үетэй золгожээ. Францын аялагч Жеан Баптист Тавернье 1676 онд гаргасан &quot;Зургаан аялал&quot; номондоо &quot;Боутан&quot; гэх үгийг дурдсан байдаг. Тухайн үед Бутан улс гэж байгаагүй бөгөөд Төвдийн хаант улсын нэгдсэн захиргаанд багтаж байсан гэдэг. Бутан даяар тархсан үзлээр бол Санскрит хэлний &quot;Бота-анта&quot; буюу &quot;Төвдийн хязгаар нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс гаралтай ажээ.ref name=&quot;Names&amp;Histories&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;chakravarti7&quot;&gt;{{cite book|title=A Cultural History of Bhutan |volume=1 |first=Balaram |last=Chakravarti |publisher=Hilltop |year=1979 |page=7 |url=https://books.google.com/books?id=6VxuAAAAMAAJ |accessdate=1 September 2011}}&lt;/ref&gt;  Түүнчлэн Балба хэлээр &quot;Бодо Хатан&quot; буюу &quot;Төвдийн нутаг&quot; гэх утгатай үгнээс үүдэлтэй байж болох юм. Бутаны хэл шинжлэлийн зарим эрдэмтэд Санскрит хэлний &quot;Бу-Уттан&quot; буюу &quot;Өндөрлөг газар&quot; гэх үгнээс гаралтай гэж тайлбарладаг.
::'''Друк Юл''' Бутанчууд өөрсдийнхөө хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Бутан хэлний &quot;Аянгын лууны газар нутаг&quot; гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ. Тэд 1730 оноос энэ нэршлийг хэрэглэх болсон байна.

==В== 

=== {{VAN}} === 
Уугуул Вануатучуудын хэлээр энэ нь &quot;Бидний эх орон&quot; гэх үгнээс гаралтай ажээ. 

=== {{VAT}} === 
Итали хэлний &quot;Ватикан толгодын хот&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Энэ нь тус хотыг тойрон хүрээлдэг &quot;Ватикан&quot; гэх нэртэй толгодын нэр юм. Харин Ватикан гэдэг нь Италийн &quot;Ватиканиари&quot; буюу &quot;Ариун номын нутаг&quot; гэсэн утгай үгнээс гаралтай ажээ. Эртний Ромын үеэс энэ нэрийг хэрэглэн, түүх, шастирт тэмдэглэсэн нь бий. 

=== {{VEN}} === 
Тус нутагт анхлан хөл тавьсан Италийн аялагчид болох Алонсо де Ожеда, Америго Веспуччи нар &quot;Венесуола&quot; буюу &quot;Бяцхан Венец&quot; гэж уулга алдсанаас хойш газрын зураг, албан ёсны баримт бичигт ийнхүү тэмдэглэх болжээ. 

=== {{VIE}} ===
Тус улсын нэршил нь &quot;Вьет&quot; буюу &quot;Өмнөд&quot;, &quot;Нам&quot; буюу &quot;газар&quot; гэх үгнээс гаралтай гэж ихэнх түүхчид үздэг. МЭӨ 2-р зуунаас хойш ийнхүү хаант улсыг ийн нэрийдэх болжээ.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.anviettoancau.net/anviettc/docs/2007-02/trbontai.pdf |wayback=20110723020926 |text=An Introduction to Vietology |archiv-bot=2025-10-06 06:43:22 InternetArchiveBot }}&quot;, p. 3.&lt;/ref&gt; Вьет Нам гэх үгийг хамгийн анх МЭӨ 239 оны нэвтэрхий тольд Хятадын эрдэмтэд тэмдэглэжээ. Харин одоогийн бидний мэдэх &quot;Вьетнам&quot; гэх үгийг 16-р зууны яруу найрагч Нгуен Бин Хием хэрэглэсэн байдаг.

==Г==

=== {{GAB}} ===
Португаль хэлний &quot;Габао&quot; буюу &quot;Халхлагдсан&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Комо голын адагт орших энэ нутаг олон нийтээс халхлагдсан, хэр баргын хүн хүрч очиход төвөгтэй учир ийнхүү нэрийдэх болжээ. 

=== {{GUY}} ===
Нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр &quot;Их нууруудын нутаг&quot; гэсэн утгатай. 

=== Гайти {{HAI}} ===
Гайтийн Тайно/Аравак омгийнхний хэлээр &quot;Уулын нутаг&quot; гэсэн утгатай үг юм. Хиспаниола арлын баруун хэсэгт орших уг нутаг өндөр уулсаар хүрээлэгдсэн байгалийн өвөрмөц тогтоцтой.

=== {{GMB}} === 
Мандинкан омгийн &quot;Гамбура&quot; буюу &quot;Каабу голын хаан&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байдаг. Улмаар 1965 онд Их Британиас тусгаар тогтноход одоогийн &quot;Гамби&quot; гэх нэрийг сонгожээ. Гамбра гэх нутгийн нэршил бүр 1455 онд Алвис Кадамосто гэх газарзүйч номонд тэмдэглэсэн байдаг.&lt;ref&gt;Cadamosto, Alvise. ''Mondo Nuovo, Libro de la Prima Navigazione di Luigi di Cadamosto de la Bassa Ethiopia ed Altre Cosa''. Op cit. Montalbado, Francanzano (ed.) ''Paesi Novamente Retrovati et Novo Mondo da Alberico Vesputio Florentino Intitulato''. (Vicenza), 1507. {{it icon}}&lt;/ref&gt; Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан өөр нэг домгоор бол Португаль хэлний &quot;Гамбио&quot; буюу &quot;худалдаа, арилжаа&quot; гэх үгнээс үүссэн гэдэг. Энэ нь тухайн үедээ Португальчуудын боолын худалдаа явуулдаг гол нутаг байсантай холбоотой.

=== {{GHA}} ===
Тус улс 1957 оны гуравдугаар сарын 6-ны өдөр Их Британиас тусгаар тогтноход &quot;Гана&quot; гэх нэрийг албан ёсоор авчээ. Энэ нь Малиан Ганын эзэнт гүрний хааны урд бичигддэг байсан &quot;Дайчдын хаан&quot; гэсэн утгатай цол нэрнээс үндэслэсэн нэр юм. 

=== {{GUA}} === 
Нахуати омгийнхний хэлээр &quot;Куаутемаллан&quot; буюу &quot;Ой модны нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.

=== {{GIN}} === 
Тус улсын нэр чухам ямар утгатай талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин Португаль хэлний &quot;Гвин&quot; буюу &quot;эрэг, ирмэг&quot; гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болно гэдэгтэй ихэнх эрдэмтэд нэгддэг. Яг энэ нэршлээр 1481 онд тус улсыг Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид нэрлэж байсан баримт бий. Өөрөөр Дьенне болон Берберчүүдийн хэлний &quot;гинавен, агинау, агинаоу&quot; буюу &quot;хар&quot;, &quot;шатсан&quot; гэх утгатай үгнээс үүссэн гэх хувилбар бий.&lt;ref name=&quot;Bovi&quot;&gt;Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.&lt;/ref&gt;

=== {{GNB}} ===
Нэрний утга учир нь дээр дурдсан Гвиней улсынхтай төстэй. 1973 онд тус улсы Португалиас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хуульчилжээ. 

=== {{GER}} ===    
Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг байдаг ч түмэнд түгсэн нэг хувилбар бий. Үүгээр бол Сельтик хэлний &quot;гайр&quot; буюу &quot;хөрш&quot; &lt;ref name=&quot;OEDgerm&quot;&gt;''Oxford English Dictionary''. &quot;Germany&quot;.&lt;/ref&gt;, &quot;гайрм&quot; буюу &quot;цуст тулаан&quot;, &quot;гар&quot; буюу &quot;хашхираан/жад&quot; гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. МЭӨ гуравдугаар зуунаас эхлэн Ромын их удирдагч Юлий Цезарь газрын зураг болон албан ёсны баримт бичигт энэ нэрийг ашиглаж, олон нийтэд таниулсан юм.
::'''''Дойчленд''''' Германчууд эх хэлээрээ улсынхаа нэрийг ингэж бичдэг. Энэ нь &quot;Ард түмний нутаг&quot; гэсэн утгатай эртний герман хэлний үг юм. 

=== {{GRE}} === 
Тус улсын нэрний талаар олон янзын домог яриа бий. Үүнээс дурдвал. Аугаа Гомерын дуулалд &quot;Греа&quot; гэх тосгоны тухай гардаг. Үүнээс үүдэн тус улсын нэр үүссэн гэх домог бий. Уг тосгоны &quot;Греа&quot; гэх үг нь &quot;хөгшин эмэгтэй&quot; гэх утгатай юм байна. Нутгийн иргэдийн дунд тархсан өөр нэг домгоор бол &quot;Керас&quot; буюу &quot;хүндэтгэл хайрлах&quot; гэсэн утгатай ажээ. Энэ нь Аугаа Грекус гэх хамба ламтан тус нутгийг адислан, аравнайлсантай холбоотой юм. 
::'''''Хеллас''''' Грекчүүд эх хэлээрээ нутгаа ийн нэрлэдэг. Уг нэршил чухам юунаас сэдэвлэсэн нь тодорхойгүй. Нутгийн иргэдэд тархсан домгоор бол Трой улсын Хеллен хамба ламын нэртэй холбоотой ажээ.

=== {{GRD}} === 
Испанийн Гранада мужийн нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ.

==Д==

=== {{DEN}} ===
Дани улсын нэр чухам юунаас үүссэн нь тодорхойгүй. Гэвч дараах хоёр ойлголт орчин үе хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэхдээ Прото-Индо-Европ хэлний &quot;дхен&quot; буюу &quot;доор, тэгш тал&quot;, &quot;мерек&quot; буюу &quot;хил, ой мод&quot; гэх утгатай үгнээс үүссэн байх боломжтой гэж хэл зүйчид үздэг. Анх энэ талаар Паулус Оросиус гэгч &quot;Тэрс үзэлтнүүдийн эсрэг тэмцсэн долоон түүх&quot; номонд дурдсан нь бий.&lt;ref&gt;Thorpe, B. ''&lt;u&gt;The Life of Alfred The Great&lt;/u&gt; Translated from the German of Dr. R. Pauli To Which Is Appended Alfred's Anglo-Saxon Version of Orosius'', p. 253. Bell, 1900.&lt;/ref&gt;  Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан домог нь эрт цагт Данийн нутагт алдар суугаараа мандаж байсан Дан гэх хааны нэрнээс үүссэн ажээ. 

=== {{DMA}} === 
Аугаа аялагч Кристофер Колумб 1493 оны 11-р сарын 3-ны  өдөр тус нутагт анхлан хөл тавьж, улмаар &quot;Ням гаригийн  газар нутаг&quot; гэх утгатай &quot;Доминик&quot; гэх испани нэр хайрлажээ. Тухайн үед ням гаригыг гэгээнтнүүдийг дурсах өдөр болгон Испанийн христийн шашинтнууд тэмдэглэдэг байсантай холбоотой. Гэхдээ түүхчид бас өөр тайлбар хийдэг. Учир нь Кристофер Колумб өөрийн төрсөн эцэг Доменежогийн нэрээр нэрлэсэн байж болох талтай юм. 

=== {{DOM}} === 
Тус улсын нэршлийн тухайд дээр дурдсан Доминик улстай тун төстэй домог ярианууд өдийг хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэвч Кристофер Колумби Гэгээн Доминикийн өдөр буюу наймдугаар сарын 4-ний өдөр &lt;ref&gt;Partido Revolucionario Dominicano. &quot;{{Webarchiv|url=http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |wayback=20120701044753 |text=Leyenda e Historia Envuelven la Fundación de Santo Domingo |archiv-bot=2026-02-07 13:50:57 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120701044753/http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |date=1 July 2012 }}''. Accessed 18 October 2011. {{es icon}}&lt;/ref&gt; тус улсыг нээсэнтэй холбогдуулж Испаниар &quot;Гэгээн Доминикийн газар нутаг&quot; гэх нэр хайрласан гэдэг домогтой юм.

=== {{TLS}} ===
Португаль хэлний &quot;Дорнын дорно орших арал&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Малай хэлэнд &quot;Тимур&quot; гэдэг нь &quot;дорно&quot;, &quot;зүүн&quot; гэсэн утгыг агуулдаг байна.

==Е==

=== {{EGY}} === 
[[File:Kmt obelisk.jpg|thumb|200px|Египетээр ''Km.t'' гэж бичсэн Луксорын чулуун багана. Франц улс Парис хот]]

фараонуудын үеийн эртний Египетийн хэлээр &quot;Ка болон Птагын эх орон&quot; гэсэн утгатай үг юм. Үүнийг Грек, Латин хэлэнд &quot;Айжиптос&quot; гэж буулгасан нь тус улсын нэр болжээ. Ка болон Птах нь эртний Египетийн хоёр том бурхан бөгөөд &quot;Птах&quot; гэдэг нь &quot;нээгч, илрүүлэгч&quot; гэсэн утгатай Египет үг юм. Харин Грек улсын ардын домог боох &quot;Страбо&quot;-д &quot;Аханоу гиптиос&quot; буюу &quot;Аахены доох нь орших нутаг&quot; гэсэн утгатай грек үг ажээ.
::'''''Миср/Маср''''' Египетчүүд эх хэлээрээ улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Араб хэлээр &quot;хот&quot; гэсэн утгатай юм.

==Ж==

=== {{DJI}} ===
Тус улсын нэрний талаар тодорхой ойлголт байхгүй. Гэвч өнөө цаг үед &quot;Техути/Тот бурханы нутаг&quot; гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн нэрнээс үүссэн гэх үзэл давамгайлж байна. Хачирхалтай нь Техути гэдэг нь эртний Египетийн сарны бурхан юм.

==З==

=== {{ZAM}} === 
&quot;Замбези голын нутаг&quot; гэсэн утгатай Африк үг. Замбези нь тус улсын зүүн хэсэгт орших бөгөөд Зимбабве улсаас тусгаарлаж байдаг нэг ёсны хил юм. Замбези нь Замби, Ангол, Намиб, Ботсвана, Зимбабве, Мозамбик улсуудыг дамнан урсдаг 2,574 км урт гол юм байна. 

=== {{ZIM}} === 
Шона омгийнхний хэлээр &quot;Жимба-же-мабве&quot; буюу &quot;Чулуун гэр&quot; гэсэн утгатай үгнээр уг нэршил үүссэн байна. Шона омгийн суут бүтээл болох чулуун хэрэм, орд харшнуудаас Зимбабве гэх нэр үүсчээ.

==И==

=== {{ISR}} ===
Израйль гэдэг нь &quot;Бурхантай хамт тулалдах&quot; гэсэн утгатай Хебрю үг юм. Энэ нь Библийн сударт гардаг гэгээн Йаковын хэсгээр үүдсэн нэршил ажээ. Ерөөс бурхантай хамт ялах, хамт байх гэсэн санаагаар дээрх нэрийг сонгосон байна. 

=== {{IDN}} ===
&quot;Энэтхэгийн арлууд&quot; гэсэн утгатай Грек үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Үүнээс хойш ялангуяа 19-р зууны дунд үеэс эхлэн &quot;Дорнод Энэтхэг&quot; гэж англи хэлэнд тэмдэглэх болсон юм.

=== {{JOR}} ===
&quot;Йордан голынхон&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Харин Йордан голын нэрийг Хебрю, Канаан хэлний &quot;ирд&quot; буюу &quot;Сөнөсөн тэнгисийн доох нь талд&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Тус улс Йордан голын зүүн эрэг дагуу оршдог юм.

=== {{IRQ}} ===
&quot;Эрак&quot; буюу &quot;Доод орших газар&quot; гэсэн утгатай Перси хэлнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Мөн түүнчлэн Эвфрат мөрний бэлчирт орших &quot;Эрэк/Урук&quot; гэсэн хотын нэрнээс үүсэлтэй гэсэн тайлбар ч байдаг. 

=== {{IRN}} ===
&quot;Арянчуудын нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр гаралтай. &quot;Аря&quot; гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр &quot;угсаатан&quot;, &quot;чөлөөт&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. 

=== {{IRL}} ===
Ирландчууд өөрсдийгөө &quot;Эйре&quot; гэж нэрлэдэг бөгөөд &quot;Эйречүүдийн нутаг гэсэн утгатай Ирланд үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. &quot;Эйре&quot; гэх үг нь Сельтик хэлний &quot;ивериу&quot; буюу &quot;үржил шим&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд нийлээд &quot;Үржил шимт нутаг&quot; гэх утгыг илэрхийлнэ. Түүнчлэн &quot;Төмрийн нутаг&quot; гэж нэрлэх саналтай эрдэмтэд ч бий.

=== {{ESP}} === 
Латин хэлний Хиспаниа гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Хиспаниа нь &quot;И-сепаним&quot; буюу &quot;туулай&quot; гэх утгатай Пуник үг юм. Латин хэлэнд нэвтрэхтэй буруу дуудагдаж Хиспаниа болсон гэдэг. Үүнээс үзвэл &quot;Туулайнуудын нутаг&quot; гэсэн утгатай Араб үг болж байгаа юм. 

=== {{ISL}} ===
Хуучин Норс хэлний &quot;исс&quot; буюу &quot;мөс&quot; гэсэн утгатай үгнээс гаралтай &quot;Мөсөн нутаг&quot; гэх утга илэрхийлдэг үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Хуучныг судлаач Адам Рудерфорд болон зохиолч Эйнар Палссон нар &quot;Сельтикийн өв уламжлал&quot; номондоо &quot;ис-ланд&quot; буюу &quot;Исүс&quot; болон &quot;Айсис&quot; охин тэнгэрийн өлгий нутаг гэсэн утгатай гэж тайлбарласан нь бий.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Arfur Kelta|year=1981|publisher=Mímir|location=Reykjavík|page=36|author=Einar Pálsson|accessdate=14 November 2013|language=Icelandic}}&lt;/ref&gt; 

=== {{ITA}} ===
Италийн домгийн баатар Италусын нэрнээс үүссэн гэх олонд алдаршсан домог бий. Түүнчлэн эртний Грек хэлний &quot;италос&quot; буюу &quot;бух&quot; гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж үзэх түүхчид ч байдаг. Мөн латин хэлний &quot;витулус&quot; буюу &quot;тугал&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх магадлалтай. Гэвч италичууд &quot;тугал&quot; гэсэн тодотголтой үг биш гэдэгт одоо хэр нь итгэлтэй байдаг. Ихэнх Италичууд Италус гэх домгийн баатраас үүдэлтэй нэр гэдэгт орчин цагт итгэх болжээ.

=== {{UK}} ===
Дундад зууны Латин хэлний &quot;Британниа Майор&quot; буюу &quot;Их Британи&quot; гэсэн утгатай үгнээс уг нэршил үүсчээ. Анх энэ нэршлийг Жефри гэх зохиолч өөрийн номондоо дурдсан байдаг. &quot;Британи&quot; гэдэг нь Уэльс хэлний &quot;Претани&quot; буюу &quot;будагдсан хүмүүс&quot; гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ. Сельтик болон Викингүүдийн үед Их Британийн нутагт амьдарч байсан хүмүүс биендээ шивээс хийж, янз бүрийн өнгөөр будах нь элбэг байснаас дээрх нэршил үүссэн байна. 
::'''''Нэгдсэн хаант улс''''' Энэ нь Их Британи, Умард Ирландын нэгдсэн хаант улс гэх үгний товчлол юм. 1927 оноос эхлэн албан ёсны баримт бичигт дээрх нэршлийг ашиглах болсон байна. 
::'''''Албион''''' Грек хэлний &quot;Албиво&quot; буюу Латин хэлээр &quot;Альба&quot; буюу &quot;цагаан&quot; гэх үгнээс уг нэршил үүсчээ. Доверийн цагаан эргийг харсан уран зохиолчид дээрх нэрийг өгсөн байх магадлалтай.

==Й==

=== {{YEM}} ===
Тус улсын нэрний талаар нэгдсэн тодорхойлолт байдаггүй. Харин Араб хэлний &quot;Имн&quot; буюу &quot;өмнөд&quot; &quot;Йамин&quot; буюу &quot;баруун тал&quot; гэх үгнээс үүссэн гэсэн домог бий.&lt;ref&gt;Many [[Semitic languages]], including [[Arabic language|Arabic]] and [[Hebrew language|Hebrew]], preserve a system with south on the &quot;right&quot; and north on the &quot;left&quot;&lt;/ref&gt; Зарим судлаачид &quot;Юмн&quot; буюу &quot;аз жаргал&quot; гэсэн утга илэрхийлдэг гэж үздэг.

==К==

=== {{CPV}} ===
Португаль хэлний Кабо Верде буюу &quot;Ногоон хошуу&quot; гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. 1444 онд энэ газар нутгийг илрүүлэхэд бүх юм нь ногооч харагдаж байсан тул аялагч, эзлэн түрэмгийлэгчид ийм нэр өгчээ. 

=== Казахстан {{KAZ}} ===
Амальгам хэлээр &quot;Казахуудын өлгий нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. &quot;казак&quot; гэдэг нь &quot;нүүдэлчин&quot;, &quot;чөлөөт&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд &quot;стан&quot; гэдэг нь персээр &quot;нутаг&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. 

=== {{CAM}} === 
Санскрит хэлний &quot;камания бхожа&quot; буюу &quot;Сайныг мөрөөдөгсдийн өлгий&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.&lt;ref&gt;Law, B.C. ''Some Ksatriya Tribes of Ancient India'', p. 233. 1975&lt;/ref&gt; Түүнчлэн эрт цагт төвд, энэтхэг, пакистан, вьетнам, лаосын нутгийг хамран оршиж байсан Сваямбува Камбу гэх нутаг дэвсгэр, Хинди соёлын томоохон төвөөс нэр нь үүссэн гэж үзэх теологичид бий..&lt;ref&gt;Casey, Robert. ''Four Faces of Siva'', pp. 88–100. Bobbs-Merrill Company (Indianapolis), 1934.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;George Coedes. ''Inscriptions du Cambodge'', II, pp. 10 &amp; 155. {{fr icon}}&lt;/ref&gt; Others suppose it to be an exonym derived from [[Old Persian]] ''Kambaujiya'' (&quot;weak&quot;) or the cognate [[Avestan]] ''Kambishta'' (&quot;the least&quot;)&lt;ref&gt;Harmatta, J. Op. cit. [disapprovingly] in ''Achaemenid History'', 13, pp. 110–111. PF 302 and PFNN 2350.&lt;/ref&gt; Орон нутгийнхан тэр бүр таалан хүлээж аваад байдаггүй өөр тайлбар байдаг нь Перси хэлний &quot;Камбаужия&quot; буюу &quot;үлбэгэр&quot;, Авестан хэлний &quot;Камбишта&quot; буюу &quot;өчүүхэн&quot; гэсэн утгатай үгнээс ч үүссэн гэх домог. 

=== {{CMR}} ===
Герман хэлний &quot;Камерун&quot;, Франц хэлний &quot;Камероун&quot; буюу &quot;сам хорхой&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Энэ нь тус улсад урсдаг Вури голтой холбоотой нэр юм. Тус улсад ирсэн европынхон эрэг дагуу &quot;сам хорхой&quot; ихээр барьж байсантай энэ нэршил холбоотой.&lt;ref name=&quot;MLW&quot;&gt;{{cite book |url=http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&amp;id=73 |chapter=''Callianassa turnerana'' |title=FAO Species Catalogue, Vol. 13. Marine Lobsters of the World |author=Lipke B. Holthuis |author-link=Lipke Holthuis |publisher=[[Food and Agriculture Organization]] |year=1991 |isbn=92-5-103027-8 |series=FAO Fisheries Synopsis No. 125 |access-date=2017-07-20 |archive-date=2011-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724172129/http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&amp;id=73 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 

=== {{CAN}} ===
Тус улсын уугуул иргэд болох Ироко омгийнхний &quot;Канада&quot; буюу &quot;Тосгон&quot; гэх үгнээс Канад улсын нэр үүсчээ.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Origin of the Name, Canada|url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|publisher=Canadian Heritage|year=2008|accessdate=23 May 2011|archive-date=27 Долдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727225559/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Британи, Францын дарангуйллын үеэс Канад гэж нэрлэсээр өдийг хүрсэн юм. Нутгийнхан дунд тархсан өөр нэг домгоор бол Испани, Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид алт, мөнгө хайж ирсэн боловч юуг ч эс олжээ. Чухамдаа үүнээс болж Испаничууд &quot;ака&quot;, Португальчууд &quot;ка-нада&quot; гэж хэлээд буцсан гэдэг. Энэ нь &quot;юу ч алга&quot; гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна. 

=== {{QAT}} ===
Эртний Зубара улсын Катари тосгоны нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэж олонх катарчууд үзэх болжээ. Грекийн алдарт Птоломейн үеийн газрын зурагт &quot;Катари&quot; гэх үгийг ашигласан байдаг. Англи хэлтнүүд &quot;Каттер&quot; буюу &quot;зүсэгч, таслагч, сийлбэрчин&quot; гэж ойлгож, дууддаг боловч энэ нь тийм утгыг огтоос илэрхийлдэггүй билээ. 

=== {{KEN}} ===
Кени уулын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Кени гэдэг нь Кикую омгийн хэлээр &quot;Кере Ниага&quot; буюу &quot;Цагаан хайрхан&quot; гэх утгатай үг ажээ. Мөн тус омгийнхний &quot;Кирима Нгай&quot; буюу &quot;Бурхадын орших хайрхан&quot; гэх утгатай байж магадгүй гэж Германы эрдэмтэд үздэг юм. 

=== {{CYP}} ===
Тус улсын нэр чухам ямар утга агуулдаг болох нь тодорхойгүй. Олон нийтэд түгсэн домгоор бол Латин болон Грек хэлний &quot;зэс&quot; гэх утгатай үгнээс үүссэн ажээ.&lt;ref&gt;Fisher, Fred H. ''Cyprus: Our New Colony And What We Know About It'', pp. 13–14. Geo. Routledge &amp; Sons (London), 1878.&lt;/ref&gt; Шумерийн &quot;Кубар&quot; буюу &quot;хүрэл&quot; гэх үгнээс ч үүссэн байж болох талтай. Өөр нэгэн домгоор бол Грекийн &quot;кипариссос&quot; буюу &quot;агар задан мод&quot; &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Cyprus |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}&lt;/ref&gt; эсвэл &quot;кипрос&quot; буюу &quot;улаан хүрэн&quot; гэх үгнээс үүссэн гэж үздэг байна.  

=== Киргизстан {{KGZ}} ===
Турк хэлний &quot;кирк&quot; буюу &quot;40&quot; гэсэн тооны нэрнээс үүдсэн &quot;40 овгийнхний нутаг&quot; гэсэн утгыг тус улсын нэр илэрхийлдэг байна.

=== {{KIR}} ===
Британийн аялагч Томас Гильберт тус арлыг нээсэнтэй холбогдуулан уугуул иргэд түүний нэрийг &quot;Кирибат&quot; гэж дуудсанаас үүдэн энэ нэршил үүссэн байна.

=== {{COL}} ===
Алдарт аялагч Кристофер Колумбийн нэрнээс үүдэн &quot;Колумбийн газар нутаг&quot; гэсэн утгатай үг юм. 1819 онд алдарт тэмцэгч Симон Боливар уг нэрийг хайрлаж, улмаар улсын албан ёсны нэр болгожээ. 1863 онд энэ нэрийг албан ёсоор соёрхон батласан юм.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Carlos Restrepo Piedrahita|url=http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|title=El nombre &quot;Colombia&quot;, El único país que lleva el nombre del Descubrimiento|work=Revista Credencial|date=February 1992|accessdate=29 February 2008|language=es|archive-date=5 Нэгдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080105031144/http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  

=== {{COM}} ===
Араб хэлний &quot;Камар&quot; буюу &quot;Сар&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.

=== {{CGO}} ===
Францын дарангуйллаас ангижирч тусгаар тогтносон улс болсон 1960 онд Конго голын нэрнээс санаа аван ийнхүү нэрлэх болжээ. &quot;Конго&quot; гэсэн үг нь Баконго омгийнхний хэлээр &quot;анчид&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна.&lt;ref&gt;Bentley, Wm. Holman. ''Pioneering on the Congo''. Fleming H. Revell Co., 1900.{{Verify source|date=October 2011}}&lt;/ref&gt; Конго гол нь Ангол, Бурунди, Камерун, Төв Африк, хоёр Конго, Руанда, Танзани, Замби улсыг дамнан урсдаг, 4,700 км үргэлжилсэн гол юм. 

=== {{COD}} ===
Улстөрийн үзэл суртлын хувьд хоёр хуваагдсан улс учир нэрний утгын тухайтад Бүгд найрамдах Конго улстай адилхан. 

=== {{KOS}} ===
Серби хэлний &quot;Кос&quot; буюу &quot;хар шувуу&quot;, &quot;ово&quot; буюу &quot;нутаг&quot; гэсэн утгтай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.

=== {{CRC}} ===
Испани хэлний &quot;Баян эрэг&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Аугаа аялагч Кристофер Колумб энэ газар анхлан хөл тавьсан 1502 онд &quot;Коста дель Оро&quot; буюу &quot;Алтан эрэг&quot; гэж уулга алдаж байсан удаатай. 

=== {{CIV}} ===
Франц хэлний &quot;Зааны ясан эрэг&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Францын дарангуйллын үед тус улс зааны ясны худалдааны гол түшиц газар байснаас үүдэн дээрх нэршил гарсан байна. Зарим улсууд тус улсыг &quot;Алтан эрэг&quot;, &quot;Боолын эрэг&quot; гэх мэт янз бүрээр нэрлэдэг. 

=== {{CUB}} ===
Тус улсын нэр чухам ямар утга учиртай болох нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Гэвч Тайно омгийнхний &quot;кубао&quot; буюу &quot;үржил шимт нутаг&quot; &lt;ref&gt;Carrada, Alfred. ''The Dictionary of the Taino Language'', &quot;{{Webarchiv|url=http://www.alfredcarrada.org/notes8.html |wayback=20090219192148 |text=Plate 8 |archiv-bot=2026-01-18 03:30:41 InternetArchiveBot }}&quot;.{{Unreliable source?|date=September 2009}}&lt;/ref&gt;  &quot;коабана&quot; буюу &quot;сайхан нутаг&quot; &lt;ref&gt;[http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm Taino Indigenous Peoples of the Caribbean Dictionary] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430163856/http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm |date=30 April 2008 }}&quot;.{{Unreliable source?|date=June 2009}}&lt;/ref&gt; гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх тайлбар бий. Өөр нэг тайлбараар бол аугаа аялагч Кристофер Колумб Испанийн Женоа мужийн &quot;Куба&quot; гэх тосгоны нэрнээс санаа авч ийнхүү нэрлэсэн гэж үздэг байна. &lt;ref&gt;Barreto, Augusto Mascarenhas. ''O Português Cristóvão Colombo: Agente Secreto do Rei Dom João II.'' Lisbon, 1988. Translated edition: ''The Portuguese Columbus: Secret Agent of King John&amp;nbsp;II''. Palgrave Macmillan, {{ISBN|0-333-56315-8}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Da Silva, Manuel L. and Silvia J. ''Christopher Columbus was Portuguese'', pp. 396 ff. Express Printing (Fall River), 2008. {{ISBN|978-1-60702-824-6}}.&lt;/ref&gt; 

=== {{KUW}} ===
Араб хэлний &quot;кут&quot;, &quot;коут&quot; буюу &quot;усны ойролцоо барьсан цайз&quot; гэсэн утга үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. 

==Л==

=== {{LAO}} ===
Энэтхэг хэлний &quot;лава&quot; гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Лава гэдэг Лахорын домгоор Рама бурханы ихэр хүүхдийн нэгнийх нь нэр юм. Үүнээс гадна Хятад хэлний &quot;Лан Шанг&quot; буюу &quot;сая, сая зааны өлгий нутаг&quot; гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болох юм. 

=== {{LVA}} ===
Тус улсын нэр нь Балтын орнуудын хэлээр &quot;Лиет&quot; буюу &quot;нэгдсэн, бэхжих&quot; гэх үгнээс үүссэн гэж үзэх судлаачид бий. Мөн түүнчлэн Латгалиансуудын овгийн нэрнээс үүссэн гэж үзэх сүүлийн үед давамгайлах болжээ. 

=== {{LSO}} ===
Сесото омгийнхний хэлээр &quot;Басоточуудын эх орон&quot; гэсэн утгатай үг юм. &lt;ref&gt;{{cite book|title=No Place Left to Bury the Dead|first=Nicole|last=Itano|publisher=Simon and Schuster|year=2007|page=314|isbn=0-7432-7095-9}}&lt;/ref&gt; Басото гэдэг нь тус улсад амьдарч байсан эртний овог аймаг бөгөөд &quot;восото&quot; буюу &quot;хүн төрөлхтөн&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. &lt;ref&gt;Merriam-Webster Online. &quot;[http://www.merriam-webster.com/dictionary/basotho Basotho]&quot;. Retrieved 11 May 2012.&lt;/ref&gt;

=== {{LBR}} ===
Латин хэлний &quot;Либер&quot; буюу &quot;эрх чөлөө&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. АНУ боолчилсон хар арьстнуудад тусгайлан газар заан өгч улс болгон суурьшуулахдаа энэ нэрийг өгсөн байна.

=== {{LIB}} ===
Араб хэлний &quot;лебнан&quot; буюу &quot;цагаан&quot;, &quot;лебнен&quot; буюу &quot;сүү&quot; гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Үүнээс гадна Ливан уулын нэрнээс үүдсэн нэр байж болно гэж судлаачид үздэг. Нутгийнхний хэлээр &quot;ливан&quot; гэдэг нь &quot;Бурханы зүрх&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. МЭӨ 2900 онд зохиогдсон &quot;Гигламешийн судар&quot; бичигт Эбла гэж дурдагдсан бол Библийн сударт Эблагын тухай 71 удаа дурдагддаг юм. 

=== {{LBY}} ===
Тус улсын нэрний утга учир тухайлан тодорхой болоогүй. Гэхдээ Египетийн газар нутагт хамаардаг байсан &quot;Ливийн цөл&quot;-өөс тус улсын нэршил үүссэн гэж ихэнх судлаачид үздэг. Эртний Берберчүүдийн хэлээр &quot;Либианс&quot; буюу &quot;цөлийн баруун тал&quot; гэсэн утгатай ч гэж зарим эрдэмтэд үздэг байна. 

=== {{LTU}} ===
Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг, тайлбар бий. Үүнээс дурдвал Балтын орнууд эрт цагт нэгдэн нэг эзэнт гүрэн байснаас үүдэн &quot;лиети&quot; буюу &quot;нэгдсэн, бэхжих&quot; гэсэн утгай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Түүнчлэн Грек хэлний &quot;а-лей-сон&quot; буюу &quot;Аяга&quot;, Тохари хэлний &quot;лиям&quot; буюу &quot;нуур&quot; эртний слав хэлний &quot;лияти&quot; буюу &quot;аадар бороо&quot; гэх үгнүүдээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Литвачуудийн итгэдэгээр бол литва хэлний &quot;лиетус&quot; буюу &quot;хур элбэгтэй нутаг&quot; гэсэн утгатай юм байна. 

=== {{LIE}} ===
Герман хэлний &quot;гялтганасан чулуу&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Ариун Ромын эзэнт гүрний үед өөрөөр нэрлэж байсан ч Ариун Ромын эзэнт гүрэн задран унасны дараа энэ нэрээ сэргээн авсан байна. 

=== {{LUX}} ===
Герман хэлний &quot;люцл&quot; буюу &quot;жижиг&quot;, &quot;бург&quot; буюу &quot;шилтгээн&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Эдгээр үгнүүд нийлээд &quot;Жижиг шилтгээн&quot; гэх утгыг илэрхийлнэ. 

==М==

=== {{MRI}} ===
Нэрний утга учрын тухайтад дээр дурдсан Мауритани улсын утгатай тун төстэй. Түүнээс гадна эртний Голландын эзэнт гүрний Маурис Нассау гэх эзэн хааны нэрнээс үүссэн гэж зарим судлаачид таамагладаг.

=== {{MRT}} ===
Латин хэлний &quot;Моорчуудын нутаг&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Моор гэдэг нь эртний араб үндэстнүүдийн нэг юм.

=== {{MAD}} ===
Малагаси омгийнхний хэлээр &quot;Малагасичуудын эх орон&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Малагаси гэдэг нь чухам ямар үг болох талаар өнөө цаг үед ямар ч тайлбар ирээгүй байна. Харин Венецийн худалдаачин Марко Поло аялалынхаа үеэр тус улсын нэрийг буруу дуудсанаас болж &quot;Мадагаскар&quot; гэх улсын нэр бий болжээ. Чухам түүний буруу дуудсан нэрнээс болж газрын зурагт энэ нэрээр тэмдэглэх болсон байна. 

=== {{MKD}} ===
Грек хэлний &quot;Македовиа&quot; буюу &quot;хязгаар нутаг, дараагийн&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.&lt;ref&gt;[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364599 Μακεδονία], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.etymonline.com/index.php?term=Macedonia Macedonia], Online Etymology Dictionary&lt;/ref&gt; Түүнээс гадна Грек хэлний &quot;Македнос&quot; буюу &quot;өндөр, нарийхан&quot; гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. &lt;ref&gt;[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364596 μακεδνός], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus&lt;/ref&gt; 

=== {{MWI}} ===
Уугуул Малавичуудын хэлээр &quot;оргилсон их усан&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнээс гадна Малави нуурын нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Малави нуур нь 560 км урт, 75 км өргөн 706 метрийн гүн, Малави, Мозамбик, Танзани улсуудыг дамнан оршдог нуур юм.

=== {{MAS}} ===
Малайн хойгын нэрнээс тус улсын нэр үүссэн байх гэдэгт ихэнх түүхч, судлаачид итгэдэг. Чухамдаа эртний Энэтхэгийн худалдаачид энэ хойгоор дамжин олон арван төрлийн худалдаа хийдэг байсан түүх бий. Малай хэлний &quot;мала&quot; буюу &quot;уулс&quot; гэсэн үгнээс тус хойгын нэр үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Түүнчлэн япон, малай хэлний &quot;мелаю&quot;, &quot;млаю&quot; буюу &quot;шургуу ажиллагсдын өлгий нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс үүссэн гэх домог бий. Энэ хоёр домог орчин цагт хамгийн элбэг тархжээ. 

=== {{MDV}} ===
Санскрит хэлний &quot;маладвипа&quot; буюу &quot;арлуудын цэцгэн титэм&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнчлэн малай хэлний &quot;мала&quot; буюу &quot;уулс&quot;, санскрит хэлний &quot;дива&quot; буюу &quot;арал&quot; гэсэн үгнээс үүдсэн &quot;Уулсын арал&quot; гэх утгатай гэсэн өөр нэг домог ч бий. 

=== {{MLI}} ===
Эртний Баруун Африк хэлний &quot;мали&quot; буюу &quot;усны үхэр&quot; гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. 

=== {{MLT}} ===
Тус улсад эрт цагт Грек болон Финикүүдийн соёл холилдож байснаас шалтгаалан дараах хоёр утгаар тайлбарлагддаг. &lt;ref name=&quot;ndmh&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|publisher=Department of Information – Maltese Government|title=Notable dates in Malta's history|date=6 February 2008|access-date=21 Долдугаар сар 2017|archive-date=25 Арван нэгдүгээр сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
Грек хэлний &quot;мелита&quot; буюу &quot;зөгийн бал&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэх домог бий. Византийн эзэнт гүрэн аль 395 оноос эхлэн энэ нэрээр газрын зурагт тэмдэглэсэн байна.&lt;ref name=&quot;ndmh&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |publisher=Malta Today |title=Controversy over unique Maltese bee population |date=6 February 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319221059/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |archivedate=19 March 2012 |df= }}&lt;/ref&gt; Финикчүүдийн &quot;малет&quot; буюу &quot;диваажин&quot; гэх үгнээс үүссэн гэх өөр нэг хувилбар бас бий.&lt;ref&gt;{{cite book| last =Pickles| first =Tim| title =Malta 1565: Last Battle of the Crusades| publisher =Osprey Publishing| url =https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&amp;pg=PA11&amp;lpg=PA11&amp;dq=Maleth+Malta+haven&amp;source=web&amp;ots=PGO2OF9Y9I&amp;sig=rcodiMbexlDy5YwMXhelH7zEYyw| isbn =978-1-85532-603-3}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 

=== {{MAR}} ===
Эртний Бербер хэлний &quot;Мур Акуш&quot; буюу &quot;Бурхадын нутаг&quot; гэсэн утгай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ.

=== {{MHL}} === 
Британийн нэрт аялагч, ахмад Жон Маршаллын нэрээр тус улсыг нэрлэжээ. 

=== {{MEX}} ===
Эртний Нахуати омгийнхний хэлээр &quot;нар&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Түүнээс гадна уугуул мексикчүүдийн хаан &quot;Мексихтили&quot; хааны нэрнээс ч үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. 
Нахуати омгийн &quot;метцтий&quot; буюу &quot;сар&quot;, &quot;зиктий&quot; буюу &quot;гол&quot; гэсэн үгнээс үүссэн гэх өөр нэг таамаг байдаг. Одоогийн Мексикчүүдийн итгэдэг өөр нэг домог бол эртний Ацтекын нийслэл &quot;Мекихко&quot; гэдэг байснаас үүдэн гарсан гэх домог юм. 

=== {{FSM}} ===
Грек хэлний &quot;микро&quot; буюу &quot;жижиг&quot;, &quot;несос&quot; буюу &quot;арал&quot; гэх үгнээс үүдсэн &quot;жижиг арлууд&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 

=== {{MDA}} ===
Эртний Готик хэлний &quot;мулда&quot; буюу &quot;шороо&quot;, &quot;шавар&quot; гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Түүнчлэн Румыньд орших Молдав голоос тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Румыньчуудын дунд тархсан домгийн дүрээс одоогийн нэр үүссэн гэх өөр нэг домог бий. Энэ домгоор бол Драгос Вода гэх залуу баатар эр нутгийн догшин сахиус, ад зэтгэрийн амьтадыг дарахаар нэгэн өдөр анд гарчээ. Тэр уг ан хийхдээ эр, эм хоёр нохой дагуулж явжээ. Молда гэх эм нохой нь ямар ч догшин амьтадыг номхоруулж чадах шидтэй бол Мадыш гэх эр нохой нь ад зэтгэрийн ямар ч амьтныг даран сөнөөх чадалтай юм байна. Үүнээс үүдэн тус улсын одоогийн нэр болох &quot;Молдав&quot; нэр үүссэн ажээ. 

=== {{MON}} ===
Грек хэлний &quot;Ганцаар амьдрах&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Эртний Грекчүүд тус улсыг МЭӨ 6-р зуунд эзлэн захирч байсан гэх домог бий. 
 
=== {{MGL}} ===
&quot;Монголчуудын нутаг&quot; гэх үгнээс одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Монгол гэдэг нь уулын хажуугаар урсах &quot;Мон&quot; нэрт голоос одоогийн нэр үүссэн гэж үзэх өөр нэг домог бий. Түүнчлэн &quot;Мөнх&quot; гэх үгнээс үүссэн байж магадгүй гэж Монгол улсын их сургуулийн Түүх, нийгмийн ухааны сургуулиас гаргасан номонд дурджээ.

&lt;ref&gt;{{cite book
|author=[[National University of Mongolia]], School of Social Sciences, Department of History
| title         = Монгол улсын түүх
| trans_title   = History of Mongolia
| year          = 1999
| publisher     = Admon
| location      =
| language      = Mongolian
| isbn          =
| pages         = 67–69
| chapter       = 2. Хүний үүсэл, Монголчуудын үүсэл гарвал
| trans_chapter = 2. Origins of Humanity; Origins of the Mongols
}}&lt;/ref&gt;


Мөн монгол гэдэг нь &quot;Ба&quot; гэх эртний монгол үгнээс гаралтай бөгөөд &quot;Ба&quot; гэдэг нь бид гэсэн утгатай болно. Энэхүү &quot;Ба&quot; Гэдэг үгэн дээр олон тооны &quot;-ууд&quot; нөхцлийг залгаснаар &quot;Багууд&quot; буюу &quot;Бангууд&quot; гэмээн их инхлэг үсэгтэй бичдэг. Монгол хэлнээ Б болон М гийгүүлэгч сэлгэдэг.

•Үүний жишээ болгож НУЛМИС (ᠨᠢᠯᠪᠤᠰᠤ) гэс үг бий.

Ийн үсэг сэлгэн явсаар Мангууд буюу Мангул, Монгол гэсэн үг бий болсон гэсэн тайлбар бий.

Мөнтүүнчлэн бидний өвөг дээдэс өөрсдийгөө Бида улус буюу Бидний улс гэсэн байдлаар нэрлэдэг байсан нь хачирхалтай хэрэг билээ. 

=== {{MNE}} ===
Итали хэлний Венец аялагаар &quot;Хар уул&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 
::'''''Чёрна Гора/Црна Гора''''' Монтенегрочууд өөрийн хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Орос болон Монтенегро дуудлагаар мөн л &quot;Хар уул&quot; гэх утгыг илэрхийлнэ.

=== {{MOZ}} ===
Эртний арабын гарамгай удирдагч болох Шейх Мусса бен Мбикигийн нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Нэг ёсондоо Мозамбик арлын нэрнээс одоогийн нэршил нь үүссэн байна. 

=== {{MYA}} ===
Эртний Бирм хэлний &quot;мьян&quot; буюу &quot;хурдан&quot;, &quot;мар&quot; буюу &quot;хүчтэй&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэдэгт ард иргэд нь итгэдэг. Гэвч эртний Миндон улсын харьяанд байсан албатуудыг &quot;Мьянмачууд&quot; гэж нэрлэдэг байснаас шалтгаалан одоогийн нэрийг сонгосон гэж эрдэмтэд үздэг юм.&lt;ref name=&quot;thantmyintu2001&quot;&gt;{{cite book | first=Thant | last=Myint-U | year=2001 | title=The Making of Modern Burma | isbn=0-521-79914-7 | publisher=Cambridge Univ. Press | location=Cambridge}}&lt;/ref&gt;

==Н==

=== {{NAM}} ===
Нама хэлний &quot;Намиб&quot; буюу &quot;Юу ч үгүй газар орон&quot; гэсэн утгатай үгнээс үүсчээ. Намибын цөл энэ нутагт оршдог учир улсын нэр үүнээс үүссэн байна. 

=== {{NRU}} ===
Науру омгийнхний хэлээр &quot;Анаоэро&quot; буюу &quot;Би далайн эрэг явлаа&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Герман хэлэнд энэ улсыг &quot;Наводо&quot; эсвэл &quot;Онаверо&quot; гэж тэмдэглэж байсан гэдэг.

=== {{NIG}} ===
Нигер голын нэрнээс тус улсын нэр үүсчээ. Нигер гэдэг нь Туарег хэлний &quot;негхиррэн&quot; буюу &quot;урсаж буй ус&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна. Мөн нигер хэлний &quot;Ни Гир&quot; буюу &quot;Гир мөрөн&quot; гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ.&lt;ref&gt;{{cite book
  | title =Atlas A-Z
  | publisher =Dorling Kindersley
  | year =2004
  | location =New York City
  | page =289 }}&lt;/ref&gt;  Латин хэлт орнууд буюу барууныхан латин хэлний &quot;нигер&quot; буюу &quot;хар арьст&quot; гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэдэгт итгэдэг. Гэвч энэ нь арьс өнгөөр ялгаварласан үзлээс өөр юу ч биш юм. 

=== {{NGR}} === 
Нэрний утга учрын тухайд дээр дурдсан Нигер улстай  ижилхэн юм. 

=== {{NED}} ===
Голланд хэлээр &quot;Доод нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. &lt;ref&gt;see:[http://www.etymonline.com/index.php?search=nether&amp;searchmode=none Online Etymology Dictionary on Nether] However, the explanation given in this source about the origin of the word ''Nederlanden'' as used &quot;by the Austrians&quot; in contradistinction to their own  mountainous country, is extremely implausible, if only because the use of the word antedates the [[Austrian Netherlands]] by two centuries at least. Austria itself has a ''Niederösterreich'' region ([[Lower Austria]]) that is quite mountainous, but derives its name from its downriver location.&lt;/ref&gt; Герман улс цэвэр газар зүйн байршлаас шалтгаалан ингэж нэрлэх болсон байна. Учир нь Райн мөрний адаг хэсэгт тус улс байрладаг учир ийнхүү нэрлэхэд хүрчээ. &lt;ref name=Duke&gt;{{cite book|last=Duke|first=A.|title=Dissident identities in the early modern Low Countries|year=2009|publisher=Ashgate Publishing}}&lt;/ref&gt;{{rp|37}} 
::'''''Голланд''''' Олон улсад тус улсыг голцуу энэ нэрээр нь мэддэг. Энэ нь Герман хэлний &quot;холт&quot; буюу &quot;модот нутаг&quot; гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж судлаачид үздэг.&lt;ref&gt;Online Etymology Dictionary. &quot;[http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&amp;search=holland&amp;searchmode=none Holland]&quot;.&lt;/ref&gt;  

=== {{NCA}} ===
Никарагуа гэдэг нь тус улсын уугуул иргэдийн хэлээр &quot;никари&quot; буюу &quot;нуур&quot; гэсэн үгнээс үүсчээ. Уугуул иргэд &quot;Никари&quot; гэж тус улсад урсдаг голоо нэрлэдэг байсан гэдэг. Харин Испанийн аялагч Гил Гонзалез Давила энэ нутагт хөл тавихдаа &quot;акуа&quot; буюу &quot;ус&quot; гэсэн үг нэмж одоогийн бидний мэдэх &quot;Никарагуа&quot; гэх үг бий болсон байна. Никарагуа нуур нь 161 метр урт, 71 км өргөн 26 метр гүн зөвхөн Никарагуа улсад байдаг нуур юм.

=== {{NOR}} === 
Хуучин Норс хэлний &quot;норорвегр&quot; буюу &quot;Умардын зам&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 
::'''''Норге''''' Норвегичууд эх хэлээ улсаа ийн бичдэг бөгөөд энэ нь &quot;Умард&quot; гэсэн утгатай үг юм.

==О==

=== {{OMA}} ===
Араб хэлний &quot;аамен&quot;, &quot;амун&quot; буюу &quot;гэрээслэгдсэн, суурьшсан&quot; гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж олон судлаачид үздэг байна. Ромын алдарт жанжин Плиний, Птоломей нар энэ нутгиийг &quot;Омана&quot; гэж түүх шастирт тэмдэглэсэн байдаг.&lt;ref&gt;[[Pliny the Elder]]. ''[[Natural History (Pliny)|Natural History]]'', VI.149.&lt;/ref&gt;

=== {{RUS}} ===
Орос гэдэг нь хуучин Норд хэлний &quot;родс&quot; буюу &quot;завьчин&quot; гэх үгнээс үүдэлтэй ажээ. Византийн Грекчүүд &quot;Росиа&quot;, Варангичууд &quot;Рус гэж тэмдэглэж байжээ.

==Ө== 

=== {{RSA}} ===
Газар нутгийн байршлын тухайд Африк тивийн өмнөд хэсэгт орших учир &quot;Өмнөд Африк гэж нэрлэх болжээ. 
::'''''Суйд-Африка''''' Өмнөд Африкчууд өөрийн эх хэлээрээ ингэж нэрлэдэг. Энэ нь Африкчуудын хэлээр &quot;Өмнөд Африк&quot; гэсэн үг юм. 
::'''''Азаниа''''' Цагаан арьстанууд голчлон амьдардаг бүс нутагт африк хэлээс өөрөөр ингэж дууддаг. Энэ нь грек хэлний &quot;Азайнейн&quot; буюу &quot;хуурай&quot; гэсэн үгнээс үүдсэн нэр юм. 

=== {{KOR}} ===
&quot;Горео&quot; болон &quot;Гогурео&quot; улсыг нэрлэдэг байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Йемаек хэлний &quot;Гуру&quot; буюу &quot;хана хэрэмт хот&quot;, &quot;Гаури&quot; буюу &quot;төвийн&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэдэгт эрдэмтэд нэгджээ. Харин Өмнөд гэсэн тодотголыг Солонгосын дайнаас хойш хоёр хуваагдахад авчээ. 
::'''''Гуулин улс''''' Энэ нь Хятад хэлний &quot;Гао Ли&quot; буюу &quot;сүрлэг&quot; гэсэн үгнээс гаралтай юм. 

=== {{SSD}} ===
Судан гэдэг нь Араб хэлний &quot;судан&quot; буюу &quot;хар арьстан&quot; гэх үгнээс үүдсэн нэр юм. Харин урдаа &quot;өмнөд&quot; гэсэн дагавар нэмсэн нь одоогоос зургаан жилийн өмнө Суданы дайнаар хоёр хуваагдсанаас хойш ийм дагавар авах болжээ. 

==П==

=== {{PAK}} ===
Пакистан гэдэг нь Урду хэлний &quot;Паки&quot; буюу &quot;ариун&quot;, Перс хэлний &quot;стан&quot; буюу &quot;улс&quot; гэсэн утгатай ажээ. Өөрөөр хэлбэл &quot;Ариун улс&quot; гэсэн утгатай үг юм. Улстөрийн үзэл суртлын үед Энэтхэгээс үргэлж тусдаа байхын тулд Пакистаны хөдөлгөөнийг удирдаж байсан Рахмат Али гэгч &quot;Одоо эсвэл хэзээ ч үгүй&quot; зохиолдоо &quot;Пунжаб, Кашмир, Синдх, Балучистан мужууд нийлээд ПАКСТАН&quot; болж байгаа гэж тайлбарлаж байжээ.&lt;ref name=&quot;Now or Never&quot;&gt;{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever%3F}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ikram1995&quot;&gt;{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&amp;pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers &amp; Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |title=Rahmat Ali ::Now or Never |publisher=The Pakistan National Movement |accessdate=14 April 2011 |author=Rahmat Ali |page=2 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110419012150/http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |archivedate=19 April 2011 |df=dmy }}&lt;/ref&gt;  

=== {{PLW}} ===
Палаучуудын домгоос тус улсын нэр үүсчээ. Палау хэлээр &quot;Айбелау&quot; буюу &quot;Шууд бус хариултууд&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Учир нь тус улсыг бүтээж байсан Чуаб гэх үлэмж биет бурханы асуултад булзайруулсан хариулт өгч байсан тул маш удаанаар тус улсыг бүтээсэн гэдэг домог бий билээ.&lt;ref&gt;Belau National Museum, cited by Pelnar, Bonnie. &quot;[http://www.underwatercolours.com/bai/bais.html The Bais of Balau]&quot;. Retrieved 22 September 2011.&lt;/ref&gt; 
::'''''Белау''''' Палаучууд эх хэлээрээ өөрсдийн улсаа ийн нэрлэдэг билээ. Утгыг нь дээр дурдсан тул тайлбарлахаа азная.  

=== {{PLE}} ===
Хебрю хэлний &quot;Филистинчүүдийн газар орон&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.&lt;ref&gt;[http://etymonline.com/index.php?term=Palestine&amp;allowed_in_frame=0 Online Etymology Dictionary (Palestine)]&lt;/ref&gt; Филистинчүүдийг Латин хэлэнд тэмдэглэхдээ &quot;Палестина&quot; гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эртний Филистиний нутагт одоогийн Газын зурвас, Ашдод, Ашкелон, Экрон, Гат хотын нутаг багтдаг байжээ. 

=== {{PAN}} ===
Уугуул Куева индианчуудын хэлээр &quot;Арвин их загасны орон&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Тус улсын нийслэл хотыг ч мөн ингэж нэрлэдэг билээ.

=== {{PNG}} ===
Папуа гэдэг нь Малай хэлний &quot;папуах&quot; буюу &quot;үсэрхэг&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Харин Шинэ Гвиней гэдэг нь тус улсыг анхлан нээсэн Испанийн аялагч Иниго Ортиз де Ретез Африкын Гвиней улстай яг ижилхэн учир &quot;Шинэ Гвиней&quot; гэх нэр өгсөн байна.

=== {{PAR}} ===
Тус улсын нэр нь чухам ямар утга учиртай нь бидний үед тодорхойгүй байна. Эртний Гуарани хэлний &quot;пара&quot; буюу &quot;гол&quot;, &quot;гуай&quot; буюу &quot;титэм&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэх тайлбар байдаг. Мөн түүнчлэн &quot;Их уст гол&quot; гэсэн уугуул иргэдийн нэр гэсэн тайлбар ч бий. Тус улсад аж төрж байгаад устан үгүй болсон &quot;Паяагуачуудын нутаг&quot; гэсэн утгай үг гэсэн домог ч бас бий. 

=== {{PER}} ===
Энэ улсын нэрний талаар хоёр тайлбар өнөө цаг үед хүрч иржээ. Эхнийх нь &quot;Биру&quot; буюу &quot;Гол&quot; гэсэн утгай үг гэсэн тайлбар бий. Харин удаах тайлбар нь Тус улсад ирсэн эзлэн түрэмгийлэгчид нутгийн гурван иргэнийг дагуулан шинэ газар нутагтайгаа танилцаж явжээ. Гэтэл Испаничууд &quot;Энэ чухам ямар нэртэй газар вэ&quot; гэж асуусан байна. Тэднийг дагалдаж явсан нутгийн гурван эр чухам юу гээд байгааг нь ойлгоогүй учир уугуул иргэдийг ахалж явсан ахмад настай нэгэн эр өөрийнхөө нэрийг асууж байна гэж бодон &quot;Беру&quot; гэж хариулснаас тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 

=== {{POL}} ===
&quot;Польшчуудын нутаг&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Польш гэдэг нь польш хэлний &quot;Поле&quot; буюу &quot;Нээлттэй талбай&quot; гэсэн үгнээс гаралтай ажээ. Аравдугаар зуунд Полан гэж судар номонд тэмдэглэгдэж байсан бол Полска гэх нэр 13-14-р зуунд өөргөн тархжээ. 

=== {{POR}} ===
Тус улсын нэрний тайлбар олон янз. Тус улсын Порто болон Гайа хотуудын нэрнээс үүссэн гэсэн тайлбар байдаг бол латин хэлний &quot;порт&quot; буюу &quot;боомт&quot;, Грек хэлний &quot;каллис&quot; буюу &quot;үзэсгэлэнтэй&quot;, Латин хэлний &quot;Калере&quot; буюу &quot;халуун&quot; гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий.

==Р==

=== {{RWA}} ===
Кинярванда хэлний &quot;кванда&quot; буюу &quot;Газар нутгаа тэлсэн&quot; гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ.&lt;ref&gt;Vansina, Jan ''[https://books.google.com/books?id=tgT-lyk40agC&amp;pg=PA35 Antecedents to Modern Rwanda: the Nyiginya Kingdom]'', p. 35. University of Wisconsin Press, 2004. {{ISBN|0-299-20124-4}}. Retrieved 1 October 2011.&lt;/ref&gt; Түци омгийн хаадууд эрт цагт зэргэлдээ овог аймгуудаа байлдан эзэлж байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 

=== {{ROU}} ===
Ромчуудын харьяанд орших нутаг гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Ромын эзэнт гүрний үеэс тус нутгийг ийн нэрлэх болсон юм. Түүнчлэн тус улсын ард иргэдийг ч ромчууд гэдэг байсан түүхтэй. Анх I Карол хаан 1866 оноос тус улсын одоогийн нэршлийг ашиглаж эхэлсэн гэдэг.

==С==

=== {{SAM}} ===
Уугуул Самоачуудын хэлний &quot;са&quot; буюу &quot;ивээгдсэн&quot;, &quot;моа&quot; буюу &quot;төв&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Бас өөр нэг домгоор бол &quot;Моа шувуунуудын орон&quot; гэсэн үг гэсэн утгатай ажээ. 

=== {{SMR}} ===
Италийн алдарт Католик шашны гэгээнтэн, Католик номлолыг сурталдагч &quot;Гэгээн Маринус&quot;-ын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Гэгээн Маринус нь манай эриний 301-305 оны орчимд одоогийн Сан Марино орчимд сүм дуган бариулах ажил эрхэлж байгаад Ромчуудын хяхалт хавчлагаас шалтгаалан Хорват руу дүрвэж байсан түүхтэй юм. 

=== {{STP}} ===
:'''Сан Томе''': Португалын эзлэн түрэмгийлэгчид 1470 юм уу 1471 оны 12-р сарын 21-нд буюу Гэгээн Томасын өдөр тус газрыг нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. 
:'''Принсипи''': Гэдэг нь португал хэлний &quot;Гүн, ван, хунтайж&quot; гэсэн үг юм.

=== {{KSA}} ===
Саудчуудын Араб гэсэн утгатай араб үг. Учир нь тус улсыг Сауд угсааны хаадууд ээлжлэн захирдаг учир ийнхүү нэрлэх болжээ. &quot;Сауд&quot; гэдэг үг нь арабын зурхайн нэгэн одны систем юм.

=== {{SWZ}} ===
Сваци омгийнхний хэлээр &quot;Свацичуудын газар нутаг&quot; гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Тус омгийг &quot;Сваци&quot; гэх хаан эрт цагт үндэслэжээ. 

=== Сейнт Винсент ба Гренадинес ===
:'''Сейнт Винсент''': Аунгаа аялагч Кристофер Колумб 1498 оны нэгдүгээр сарын 22-ны өдөр буюу Гэгээн Винсентын өдөр нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. 
:'''Гренадинес''': Энэ нь Испанийн Гранада хотыг санагдуулсан учир ийнхүү нэрлэх болсонтой холбоотой ажээ.

=== Сейнт Киттс ба Невис ===
:'''Сейнт Киттс''': Алдарт аялагч Кристофер Колумб тус газар орныг нээхдээ Гэгээн Кристоферийн нэрийг хүндэтгэн ийнхүү нэрлэх болсон байна. 
:'''Невис''': Испани хэлний &quot;Цасан хатан&quot; гэх үгнээс энэхүү нэршил үүсчээ.

=== {{LCA}} ===
Францын далайчид 1502 оны 12-р сарын 13-ны өдөр буюу Гэгээн Люсын өдрөөр тус газрыг нээсэн учир шинээр нээсэн газраа ийнхүү нэрлэх болжээ.

=== {{SYC}} ===
Францын аялагчид 1754-1756 онд Францын эзэн хаан XV Луй хааны зарлигаар Сангийн сайд Жеан Море де Сейшэллийн нэрээр ийнхүү нэрлэсэн байна.
 
=== {{SEN}} ===
Сенегал голын нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Сенегал гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр &quot;Зенага&quot; буюу &quot;газар нутаг&quot; гэсэн үг юм. Сенегал гол өнөө цаг үед Сенегалын хойд хэсэг, Мавритани улсын нутагт урсаж байгаа билээ. 

=== {{SRB}} === 
Тус улсын нэршил чухам ямар утгатай нь тодорхойгүй. Грек хэлний &quot;сиро&quot; буюу &quot;давтах&quot;, хуучин Индик хэлний &quot;сарбх&quot; буюу &quot;тулалдах&quot;, латин хэлний &quot;серо&quot; буюу &quot;бүтээн байгуулах&quot; Орос хэлний &quot;Пасерб&quot; буюу &quot;дагавар хүүхэд&quot;, Украин хэлний &quot;присербится&quot; буюу &quot;нэгдэн орох&quot; гэсэн утгатай үгсээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Түүнчлэн судлаач Шустерын баталж байгаагаар Прото-Слав хэлний &quot;уух&quot; гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ.

=== {{SIN}} ===
Санскрит хэлний &quot;Симхапура&quot; буюу &quot;Арслант хот&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. 

=== {{SYR}} ===
Чухам ямар утга учиртай нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Ассирчуудыг нэрлэсэн үгнээс үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд байдаг бол Эртний Грек хэлний &quot;сириак&quot; буюу &quot;хүмүүс&quot; гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг ч бий. 

=== {{SVK}} ===
Славчууд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Слав гэдэг нь &quot;слово&quot; буюу &quot;үг&quot; гэх утгатай гэж эрдэмтэд тайлбарладаг. Түүнчлэн &quot;слава&quot; буюу &quot;суу алдар, &quot;слух&quot; буюу &quot;сонсох&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар ч бий.

=== {{SVN}} === 
Славчуудын Венеци гэх утга бүхий Герман үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 

=== {{SOL}} ===
Испанийн алдарт аялагч Альваро де Менданиа и Нейра 1567 юм уу 1568 онд тус бүлэг арлыг нээхдээ Библи сударт дурдагдсан Соломон хааныг бодож үг нэрийг өгчээ. Чухамдаа тэрээр Соломон хааны нуусан эрдэнэ энд байгаа гэж бодож, хэсэг хугацаанд алт, эрдэнэс хайж өнгөрөөсөн юм. 

=== {{SOM}} ===
Сомаличуудын нутаг гэсэн утгатай уугуул иргэдийн өгсөн нэр ажээ. Сомали гэдэг нь &quot;сак мааль&quot; буюу &quot;үхэрчид&quot; гэх үнээс үүссэн гэх өөр нэг домог ч бас бий. Түүнчлэн Самаале гэх хамба ламтаны нэрийг бэлгэдсэн гэж үзэх түүхчид ч байдаг. 

=== {{SDN}} ===
Дээр дурдсан Өмнөд Суданы нэрний утгатай төстэй учир дурдахаа азная. 

=== {{SUR}} === 
Суринен үндэстнүүдийн нутаг гэсэн утгатайгаар тус улсын нэрийг тайлбарладаг. 

=== {{SLE}} ===
Испани хэлний &quot;Сьерра Леона&quot; буюу &quot;Арслант уул&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. Португалийн аялагч Педро де Синтра 1462 онд энэ нутгийг нээхдээ арслан шиг хэлбэртэй сунаж тогтсон уул нурууг анхлан харж улмаар энэ нэрийг өгсөн гэх домог бий.

==Т==

=== {{THA}} ===
Тай хэлээр &quot;Тай үндэстний өлгий нутаг&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. &quot;Тай&quot; үндэстнүүдийн нэр чухам ямар утгатай талаар олон янзын тайлбар бий. Тухайлбар &quot;хүн ард&quot;, &quot;хүн төрөлхтөн&quot; гэсэн утгыг илтгэдэг гэж зарим эрдэмтэн үздэг бол зарим нь &quot;эрх чөлөө&quot; гэсэн утгатай гэж тайлбарладаг. 
::'''''Ратча Аначак Тай''''' Эх хэлээрээ албан ёсны албан бичигт өөрийн улсаа ингэж бичдэг. Энэ нь &quot;Тайландын язгуур угсаа&quot; гэсэн утгатай тайланд үг юм. 

=== {{TJK}} ===
&quot;Тажикуудын эх нутаг&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. &quot;Тажик&quot; гэдэг нь Шинэ Перс хэлээр &quot;Тази&quot; буюу &quot;Араб&quot; гэсэн утгыг илтгэдэг. Түүнчлэн төвд хэлний &quot;Таг Жиг&quot; буюу &quot;бар, ирвэс&quot; гэсэн утгатай гэж тайлбарлах судлаачид ч бий. Харин перс хэлний &quot;стан&quot; буюу &quot;улс&quot; гэсэн үг нийлж одоогийн бидний мэдэх &quot;Тажикистан&quot; гэх нэр бий болжээ. 

=== {{TAN}} ===
&quot;Танганияка болон Занзибарын газар нутаг&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1964 онд Танзаничууд тусгаар тогтнохдоо &quot;Танганияка болон Занзибарын нэгдсэн улс &quot; гэх нэрийг авсан байна.
::'''''Танганияка''''' Тус улсын хамгийн том нуур. Харин энэ нуурын нэр ямар учиртай талаар олон янзын тайлбар бий. Сир Ричард Френцис Бартон үүнийг &quot;ту танганияка&quot; буюу &quot;нэгдэн орох&quot;, &quot;ус тааралдах&quot; гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн үгнээс үүдсэн гэж үздэг бол Хенри Стенли гэх эрдэмтэн &quot;тонга&quot; буюу &quot;арал&quot;, &quot;хика&quot; буюу &quot;хавтгай&quot; гэсэн утгатай гэж тайлбарласан байдаг. 
::'''''Занзибар''''' Перс болон Араб хэлний &quot;Занжибар&quot; буюу &quot;Хар эрэг&quot; гэсэн утгатай үг юм.

=== {{TOG}} ===
Нутгийн уугуул иргэд болох Эве омгийн хэлээр &quot;то&quot; буюу &quot;ус&quot;, &quot;го&quot; буюу &quot;эрэг&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. &lt;ref&gt;{{cite book|title=Peoples of Africa: Togo-Zimbabwe |url=https://books.google.com/books?id=rlz2bWRPmvgC&amp;pg=PA531 |year=2001 |publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7168-4|page=531}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Togo1920s&quot;/&gt; Мөн Германчуудын нээсэн &quot;Тоговилль&quot; гэх тосгоны нэрнээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг хувилбар ч бий. 

=== {{TGA}} ===
Уугуул Самоачуудын хэлээр &quot;Өмнөд&quot;, &quot;Өмнөдийн&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 

=== {{CAF}} ===
Франц хэлний &quot;République centrafricaine&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна.

=== {{TRI}} ===
Испани хэлний хоёр өөр утгатай үг нийлснээр тус улсын нэр бий болсон байна. 
::'''''Тринидад''''' Аугаа аялагч Кристофер Колумб гурав дахь аялалынхаа үр дүнд тус газар нутгийг нээхдээ &quot;Эцэг, хүү, ариун сүнсний ивээл шингэсэн ариун арал&quot; гэх нэр хайрласан байна. Үүнээс &quot;Тринидад&quot; гэх нэршил үүссэн гэдэг. 
::'''''Тобаго''''' &quot;Тамхи&quot; буюу &quot;Тамхины орон&quot; гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар байдаг. Гэвч энэ тайлбар дээр эрдэмтэд өөр, өөр үзэл бодолтой байдаг билээ.

=== {{TUV}} ===
&quot;Найман арал&quot;, &quot;Өөр хоорондоо адилгүй найман арал&quot; гэх Тувалу үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 

=== {{TUN}} ===
Тус улсын нутаг дэвсгэр дээр эрт цагт оршин тогтнож байсан Тинес хотын нэрнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн гэж үздэг. &quot;Таниф&quot; буюу эртний Финикийн охин тэнгэрийн нэр нь &quot;Тинес&quot; хотын нэр болсон байна. &lt;ref&gt;{{cite book
  | last = Taylor
  | first = Isaac
  | title = Names and Their Histories: A Handbook of Historical Geography and Topographical Nomenclature
  | publisher = BiblioBazaar, LLC
  | year = 2008
  | page = 281
  | isbn = 0-559-29668-1 }}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;ej-brill&quot;&gt;{{cite book
  | last = Houtsma
  | first = Martijn Theodoor
  | title = E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936
  | publisher = Brill
  | year = 1987
  | page = 838
  | isbn = 90-04-08265-4 }}&lt;/ref&gt; Мөн түүнчлэн Бербер хэлний &quot;доор орших&quot;, &quot;цогцолсон&quot; гэх үгнээс ч үүссэн байх гэсэн таамаг бий. &lt;ref name=&quot;peter-ross&quot;&gt;{{cite book
  | first1 = Peter M.
  | last1 = Rossi
  | first2 = Wayne Edward
  | last2 = White
  | title = Articles on the Middle East, 1947–1971: A Cumulation of the Bibliographies from the Middle East Journal
  | publisher = Pierian Press,  [[University of Michigan]]
  | year = 1980
  | page = 132 }}&lt;/ref&gt; 

=== {{TUR}} ===
Араб хэлний &quot;Тюрк&quot; буюу &quot;цогцлоон бүтээсэн&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. 

=== {{TKM}} ===
&quot;Туркменчүүдийн эх орон&quot; гэсэн утгатай үг юм. &quot;Туркмен&quot; гэдэг нь Согдиан хэлний &quot;Турк шиг харагддаг&quot;, &quot;Турктэй ижилхэн&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. Учир нь улстөрийн байгуулал, бүтцийн хувьд яг дуурайж анхлан үүссэн учир ийнхүү нэрлэх болжээ. &lt;ref&gt;[[Yury Zuev|Yu. Zuev]], ''&quot;Early Türks: Essays on history and ideology&quot;'', Almaty, Daik-Press, 2002, p. 157, {{Listed Invalid ISBN|9985-4-4152-9}}&lt;/ref&gt; Туркменчууд заримдаа &quot;Цэвэр Турк&quot; гэж өөрсдийнхөө нэрийг тайлбарлах нь бий. &lt;ref&gt;''US Library of Congress Country Studies.'' &quot;[http://memory.loc.gov/frd/cs/tmtoc.html Turkmenistan].&quot;&lt;/ref&gt; Исламын шашны түүхч, теологич Ибн Хатирийн үзэж байгаагаар &quot;итгэл үнэмшил, ариун шүтээн&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэж тайлбарласан байдаг.

==У== 

=== {{UGA}} ===
Свахили хэлний &quot;Буганда&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Буганда гэдэг нь тус улсад оршин тогтнож байсан Багандагын хаант улсын нэр юм. &quot;Баганда&quot; гэдэг нь &quot;Ах дүүс&quot;, &quot;эвтэй хүмүүс&quot; гэсэн утгыг илтгэдэг байна. 

=== {{UZB}} ===
Турк хэлний &quot;уз&quot; буюу &quot;өөрийн&quot;, &quot;бек&quot; буюу &quot;эрхэм&quot;, перс хэлний стан буюу &quot;улс&quot; гэсэн үгнүүд нийлж тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. Зарим судлаачид&quot; Эрх чөлөөтэй нутаг&quot; гэж тус улсын нэрний утгыг тайлдаг. 

=== {{UKR}} ===
Украин гэдэг нь Слав хэлний &quot;Крайна&quot; буюу &quot;улс&quot;, &quot;хязгаар нутаг&quot; гэх утгатай юм. 

=== {{URY}} ===
&quot;Уругвай голын хажууд орших улс&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн эршил үүсчээ. &quot;Уругвай&quot; гэдгийг эрдэмтэд олон янзаар тайлбарласан байдаг. Зарим нь &quot;уругуа&quot; буюу &quot;дун&quot;, &quot;и&quot; буюу &quot;ус&quot; гэж тайлбарласан бол зарим нь &quot;уру&quot; буюу &quot;шувууд&quot;, &quot;гуаи&quot; буюу &quot;нүүдэллэж ирдэг&quot; гэсэн утгатай гэж тайлбарлажээ. 

==Ф==

=== {{FJI}} ===
Уугуул Фижичүүдийн хэлээр &quot;фиси&quot; буюу &quot;хараач&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. &lt;ref&gt;Thompson, Basil. &quot;{{Webarchiv|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_1_1892/Volume_1,_No._3,_1892/The_land_of_our_origin_(Viti,_or_Fiji.)_by_Basil_Thompson,_p143-146/p1 |wayback=20180210080244 |text=The Land of Our Origin (Viti, or Fiji) |archiv-bot=2023-11-20 07:34:56 InternetArchiveBot }}&quot;. ''Journal of the Polynesian Society'', Vol. 1, No. 3, pp. 143–146. 1892&lt;/ref&gt; Харин Британийн аялагч Жеймс Күүкийн тайлбарласнаар уугуул иргэд нь &quot;Вити Левү&quot; буюу &quot;Аугаа Вити&quot; гэж оршин суугаа газраа нэрлэдэг байсан гэжээ. &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/ |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208130939/http://www.fiji.gov.fj/ |archivedate=2020-12-08 |df= |access-date=2017-07-23 |url-status=dead }}. ''{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070403140105/http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |archivedate=3 April 2007 |df= }} '': &quot;Europeans in Fiji&quot;.&lt;/ref&gt; 

=== {{FIN}} ===
Хуучин Норс хэлээр &quot;Финчүүдийн өлгий нутаг&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. &lt;ref name=&quot;Names&amp;Histories&quot;/&gt; Манай эриний анхдугаар зууны үеэс эртний Грекийн судар бичгүүдэд &quot;Фенни&quot;, &quot;Финной&quot;, хоёрдугаар зуун буюу Птоломейн үед &quot;Фани&quot; гэх зэргээр тэмдэглэж иржээ. Фин гэдэг нь Прото Герман хэлний &quot;финне&quot; буюу &quot;хэсүүлч&quot;, &quot;анчид&quot; гэх үгнээс үүссэн гэдэгт олонх судлаачид нэгддэг.
:'''''Суоми''''' Финландчууд эх хэлээрээ улс орноо ингэж бичдэг. Фин хэлний &quot;Суомаа&quot; буюу &quot;баянбүрд&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. &lt;ref name=&quot;Names&amp;Histories&quot;/&gt; 

=== {{FRA}} === 
Эртний Франк хэлээр &quot;Франкуудын эх орон&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Франк гэдэг нь Прото-Герман хэлээр &quot;франкон&quot; буюу &quot;жад&quot; гэсэн үг юм. Үүнээс гадна Эртний Герман хэлний &quot;Франкиш&quot; буюу &quot;эрх чөлөөт&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх хувилбар байдаг. &lt;ref name=&quot;Names&amp;Histories&quot;/&gt;

==Х==

=== {{HON}} === 
Хондурас гэх нэрийг нэрт аялагч Кристофер Колумб өгсөн гэдэг. Энэ нь Испани хэлээр &quot;далайн гүн ёроол&quot; гэсэн утгатай. Учир нь тус улсын хойд эрэгт маш гүн далай бий.

=== {{HRV}} ===
Улсын нэрний талаар тогтсон ойлголт байхгүй. Гэхдээ Дундад зууны латин хэлний &quot;Круаити&quot; буюу &quot;ус нэрэгчид&quot; гэх үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Збигнев Голаб гэх Хорват эрдэмтний тайлбараар бол &quot;Хровати&quot; буюу &quot;жадны үзүүр бүтээгчид&quot;, &quot;храват&quot; буюу &quot;уулчид&quot; гэх үгнээс үүссэн гэжээ. 

=== {{CHN}} ===
Эртний Санскрит хэлний &quot;хина&quot;, Дундад зууны Перс хэлний &quot;хини&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. &lt;ref name=&quot;AmHerChin&quot;&gt;''The American Heritage Dictionary of the English Language''. &quot;[http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 China]&quot;. Houghton-Mifflin (Boston), 2000.&lt;/ref&gt;  &quot;Хина&quot; гэдэг нь тусгайлсан утгагүй &quot;Чин&quot; болон &quot;Жин&quot; гүрнийг өөрсдийнхөө хэлээр нэрлэсэн гэж эрдэмтэд үздэг. 
::'''''Жүнггүо''''' Олонд хамгийн өргөн тархсан энэ нэр нь &quot;Дундад улс&quot; гэсэн утгатай.

==Ч==

=== {{TCD}} ===
Тус улсын баруунөмнөд хэсэгт орших Чад нуурын нэрнээс Чад улсын нэр үүсчээ. Канури омгийнхний хэлээр Чад гэдэг нь &quot;нуур&quot; гэсэн үг юм байна. 

=== {{CHL}} ===
Тус улсын нутаг дэвсгэрт 1553 онд хөл тавьсан Испанийн экспедицийн ахлагч Диего де Альмагро &quot;Халуун ногоо хэрэглэдэг хүмүүс&quot; гэж тэмдэглэснээс энэ нэр үүсчээ. Испани хэлний &quot;Чили&quot; гэх үг тус улсын нэр болсон байна. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Chile |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}&lt;/ref&gt;  Түүнчлэн Инкачуудын домогт хаан Тилигийн нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |title=Chile.com.La Incógnita Sobre el Origen de la Palabra Chile |publisher=Chile.com |date=15 June 2000 |accessdate=17 December 2009 |language=es |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090415204553/http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |archivedate=15 April 2009 |df=dmy }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/459648/Picunche |title=Picunche (people) – Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=17 December 2009}}&lt;/ref&gt; Олонд төдийлөн түгээгүй ч Күечуа омгийн &quot;чири&quot; буюу &quot;алт&quot; &lt;ref name=&quot;1911britannica&quot;&gt;&quot;CHILE.&quot; Encyclopædia Britannica. 11th ed. 1911. (&quot;derived, it is said, from the Quichua chiri, cold, or tchili, snow&quot;)&lt;/ref&gt;, Аймара омгийн &quot;тчили&quot; буюу &quot;газрын төгсөгл&quot;, &quot;цас&quot; &lt;ref name=&quot;1911britannica&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |title=Chile (república) |encyclopedia=Enciclopedia Microsoft Encarta Online |year=2005 |accessdate=26 February 2005 |quote=The region was then known to its native population as Tchili, a Native American word meaning &quot;snow.&quot; |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080510215421/http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |archivedate=10 May 2008 |df=dmy }}  31 October 2009.&lt;/ref&gt;, Мапүче омгийн &quot;чийли-чийли&quot; буюу &quot;шар далавчит хар шувуу&quot; гэх утгатай гэсэн тайлбарууд байдаг. &lt;ref name=&quot;hudson&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |first=Miguel |last=de Olivares y González SJ |contribution=Historia de la Compañía de Jesús en Chile |url= |title=Colección de historiadores de Chile y documentos relativos a la historia nacional |year=1864 |origyear=1736 |editor=Imprenta del Ferrocarril |location=Santiago |volume=4 |number= |pages= |accessdate=14 October 2010|language=es}}&lt;/ref&gt; 

=== {{CZE}} ===
1993 онд дэгдсэн ягаан хувьсгалын дараа энэ нэрийг сонгосон байна. &quot;Чета&quot; буюу &quot;цэргийн нэг хороо&quot; гэсэн утгатай гэсэн тайлбар байдаг. &lt;ref&gt;Online Etymology Dictionary. &quot;[http://dictionary.reference.com/browse/czech Czech]&quot;. Retrieved 11 February 2011.&lt;/ref&gt;

==Ш==

=== {{SWE}} ===
Хуучин Норс хэлний &quot;свипиод&quot; буюу &quot;айлын ганц хүүхэд&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар өнөө цагт тархжээ. Түүнчлэн &quot;Эх орны иргэн&quot; гэх утгатай гэж Германы эрдэмтэд тайлбарласан байдаг. 
::'''Свериге''' Шведчүүд эх хэлээрээ улс орноо ийн нэрлэдэг. &quot;Шведийн хаант нутаг&quot; гэсэн утгатай Швед үг юм. 

=== {{CHE}} ===
Алеманик үндэстний хамгийн их тархсан, мөн уг үндэстнийг байгуулсан гэгдэх Швицо хааны нэрнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Анхлан МЭ 972 онд &quot;Швиц&quot; гэсэн нэрээр түүх шастирт тэмдэглэгдсэн байдаг. 
::'''Хелветиа''' Олонд танигдсан домгийн нэр. Энэ нь Латин хэлээр Сельтик үндэстнүүдийг нэрлэдэг үг юм. 

=== {{NZL}} ===
Голланд хэлний &quot;Нова Зийландиа&quot; буюу &quot;Шинэ тэнгисийн нутаг&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсэн бий болжээ. Алдарт аялагч Жеймс Күүк тус нутагт анхлан хөл тавьмагцаа ангилаар ийн тэмдэглэсэн нь Голланд хэлэнд түгэж, улмаар газрын зурагт ийнхүү тэмдэглэх болсон байна. 

=== {{LKA}} ===
Санскрит хэлний &quot;Шри&quot; буюу &quot;ариун&quot;, &quot;Ланка&quot; буюу &quot;арал&quot; гэсэн үгнээс бүтсэн &quot;Ариун Арал&quot; гэх утгатай нэр юм. Домогт Равана хааны хаант улсын гол төв нь Шри Ланк байсан гэж үздэг.

==Э==

=== {{GNQ}} ===
Экваторын бүслүүрийг дайран оршдог улс учир ийнхүү экваторын гэсэн үгийг өмнөө авчээ. Харин &quot;Гвиней&quot; гэдэг нь Бербер хэлний &quot;гинавен&quot;, &quot;агинау&quot;, &quot;агинаоу&quot; буюу &quot;түлэгдсэн&quot;, &quot;хар арьстан&quot; гэх үгнээс үүсэн бий болжээ.&lt;ref name=&quot;Bovi&quot;&gt;Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.&lt;/ref&gt;  

=== {{ECU}} ===
Испанийн эзлэн түрэмгийлэгчид Күйто хотноо колоничлолын захиргаа барих гэж байсан тэр цаг үед захиргааны барилга экваторын бүслүүрээс ердөө 40 км-ийн зайтай байсан тул ийнхүү нэрлэх болжээ. Экваторын бүслүүрийг Испаниар &quot;Экуадор&quot; гэж нэрлэдэг байсантай холбоотой. 

=== {{SLV}} ===
Испани хэлний &quot;Сальвадор&quot; буюу &quot;Авран нигүүлсэгч&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1525 оны 4-р сарын 1-ний өдөр тус улсыг нээсэн Гонзало де Альварадо энэ нутагт хөл тавиад &quot;Ертөнцийн эзэн Исүс христийн өлгий нутаг л ийм байдаг байх&quot; гэж өдрийн тэмдэглэлдээ бичсэн байжээ. {{es icon}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;San Salvador. [http://www.sansalvador.gob.sv Official website]. ''{{Webarchiv|url=http://www.sansalvador.gob.sv/?p=17 |wayback=20170704045822 |text=Historia oficial de la ciudad de San Salvador |archiv-bot=2023-11-29 13:57:21 InternetArchiveBot }}''. {{es icon}}&lt;/ref&gt; 

=== {{IND}} === 
Хуучин Перс хэлний &quot;Хинду&quot; үндэстнүүд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх тайлбар байдаг бол Латин хэлний &quot;Индус голынхон&quot; гэсэн утгатай гэж үзэх эрдэмтэд ч байдаг. Гэвч &quot;Индус&quot; гэж нэрлээд байгаа голыг энэтхэгээр &quot;Синду&quot; гэж нэрлэдэг юм. 
::'''''Бхарат''''' Энэтхэгчүүд эх хэлээрээ өөрсдийгөө ийнхүү нэрлэдэг. Эртний энэтхэгийн домогт хоёр хааны нэг болох Бхаратагын нэрээр ийнхүү өөрсдийгөө нэрлэх болсон байна. 

=== {{ERI}} ===
Эртний Грек хэлний &quot;Эритра Талассиа&quot; буюу &quot;Улаан тэнгис&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 1890 онд Италичууд тус улсыг эзлэн захирах болж Грек үгийг Итали хэл рүү хөрвүүлэн &quot;Эритрум&quot; гэх болсоноор орчин үеийн &quot;Эритри&quot; гэх нэршил бий болсон байна. 

=== {{EST}} ===
Латин хэлний &quot;Аестигийн газар нутаг&quot; гэсэн үгнээс одоогийн нэршил нь үүссэн гэх тайлбар бий. Аести гэдэг нь хуучин Литвын харьяанд байсан ханлигуудын нэгдэл хаант улсын нэр юм. Гэвч Прото-Герман хэлний &quot;аустам, Прото-Индо-Европ хэлний &quot;аус&quot; буюу &quot;зүүн&quot;, &quot;өрнө&quot; гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар ч байдаг. 

=== {{ETH}} ===
Латин хэлний &quot;Аетопиа&quot; буюу &quot;Харуудын өлгий нутаг&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил бий болжээ. Мөн Грек хэлэнд &quot;Алтиопс&quot; буюу &quot;Түлэгдсэн нүүртнүүдийн нутаг&quot; гэх утгаас ч үүссэн байж болох талтай. Этиопчууд өөрсдөө Библид дурдагддаг Куш гэгээтний хүү &quot;Итиоппс&quot;-ын нэрнээс улсын нэр үүссэн гэж тайлбаралдаг байна.&lt;ref name=&quot;Names&amp;Histories&quot;/&gt;

==Я==

=== {{JPN}} ===
Шанхай хятад хэлний &quot;Жеппун&quot; буюу &quot;Наран мандах нутаг&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Анх алдарт аялагч Марко Поло яг энэ утгаар нь олон улсад таниулж байсан юм. 
::'''''Нихон / Ниппон''''' Сино-Япон хэлний &quot;Онёоми&quot; гэх утгатай үгтэй бичлэгийн хувьд ижилхэн бичигддэг. Энэ нь &quot;ажиллах&quot;, &quot;хийх&quot; гэсэн утгыг агуулдаг ажээ. 

=== {{JAM}} ===
Тайно/Аравак хэлний &quot;Замайка&quot;, &quot;Хамайка&quot; буюу &quot;Ус болон моддын нутаг&quot; гэх үгнээс нэршил нь үүссэн байна. Зарим эрдэмтэд &quot;Рашаан булагын эх орон&quot; ч гэж тайлбарлах нь бий.

== Мөн үзэх ==
{{Commonscat|Country names in non-Latin scripts|Улс орнуудын нэрийн утга учир}}
* [[Дэлхийн улс орны нэрс]]

==Эшлэл==
&lt;references /&gt;

[[Ангилал:Хороним|!Улсууд]]
[[Ангилал:Улсуудын жагсаалт|нэрийн утга учир]]</text>
      <sha1>7taepyciwch4f0hmzlhmqgq6w0lqnjr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чин ван Цэнгүнжав</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68749</id>
    <revision>
      <id>856361</id>
      <parentid>846547</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T15:38:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>856361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6765" sha1="krq415rwxsku3p02jwuittadx3wpzf0" xml:space="preserve">{{Инфобокс хаан
| name            =Цэнгүнжав
| title           = Засаг [[хошой чин ван]]
| image           = 
| caption         = 
| succession      = [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан аймгийн]] [[Сэцэн чин вангийн хошуу]]ны [[засаг ноён]]
| reign           = 1750-1771
| coronation      =
| full name       = 
| predecessor     = [[Эфү Цэрэн]]
| successor       = [[Лаваандорж]]
| queen           = 
| spouse          = 
| spouse-type     = 
| issue           = 
| royal house     = [[Боржигин]]
| dynasty         = 
| father          = [[Эфү Цэрэн]]
| mother          = [[Чүньцюэ гүрүн гүнж]]
| birth_date   = 
| birth_place  = 
| death_date   =1771
| death_place  = 
| date of burial  =
| place of burial =
|}
'''Цэнгүнжав''' нь Халхын Сайн ноён аймгийн Дундад зүүн этгээдийн адгийн хошууны засгийн хошой чин ван бөгөөд түүний эцэг Цэрэн, Түмэнхэн хөндлөн цөөхөрийн (цоохор) наймдугаар хөвгүүн Бамжуур эрх зайсан (Данжин тойн) –гийн ач юм. Аймгийн нэр нь болсон Сайн ноён бол Түмэнхэний ахмад хөвгүүн Данжин ламын хойчис байжээ. “Илтгэл шастир”-ын мэдээгээр Цэрэнгийн эмэг эх Гэцүл хатан, Энх-Амгалангийн 31-р (1692) онд ач хүү Цэрэн болон Гүнгээравданыг авч Тамираас Манжид дагаж оржээ.
Цэнгүнжав бол эфү Цэрэнгийн хүү бөгөөд залуу цагаасаа дайн тулалдаанд оролцож явжээ. 1720 онд Манжийн цэргийг дагалдаж Зүүнгарын зайсан Бүйхүнийг барьжээ. 1732 онд Эрдэнэ зуугийн хавьд Зүүнгарын цэргийг дарахад оролцсон учир тэргүүн зэрэг тайж болгожээ.

1736 онд Цэнгүнжавыг бэйс өргөмжилж, аймгийн туслагч жанжин болгов. 1739 онд Цэнгүнжавыг шицзы өргөмжилжээ. 1743 онд Манжийн хаанд бараалхахаар Мүгдэнд очжээ. 1750 онд эцгийнхээ засаг хошой чин ван залгамжилж, хязгаар дахиныг тогтоох зүүн этгээдийн туслагч жанжин болов. 

1753 онд Зүүнгараас Дөрвөдийн гурван Цэрэн зугатаж, Манж-Халхад дагаар ирэхэд тэднийг нэхэн Халхын хязгаарт нэвтэрсэн Захчины зайсан Мамудыг Цэнгүнжав баривчилж чадаагүй учир Манжийн хаан түүнийг донгоджээ.

1754 онд Урианхайн эсрэг дайлаар одохоос татгалзсан өөрийн харьяат ноёдыг өмгөөлж хаацайлсан хэмээн Цэнгүнжавыг хязгаар дахиныг тогтоох зүүн этгээдийн туслагч жанжны тушаалаас огцруулж, Эрчист илгээж албаны тариа тарих хэргийг захируулжээ. 1755 онд Манжийн их цэрэг Зүүнгарыг дайлаар мордоход Цэнгүнжавыг түр Улиастайд сууж албаны тариа тарих хэргийг захируулахаар Эрчис рүү явуулжээ. Илийг эзэлсний дараа албаны тариа тарих цэргийг нутгийн гүн рүү татав.

1756 онд Хотогойдын ван Чингүнжав бослого гаргасанд Цэнгүнжавыг дахиж хязгаар дахиныг тогтоох зүүн этгээдийн туслагч жанжин болгож, цэрэг авч Чингүнжавыг барихыг тушаав. 1757 оны эхээр Чингүнжав хуувийн сайд Намжил нарт баригдсаны дараа Цэнгүнжавт улбар шар өнгөт бүс шагнажээ.

1757 оны хавар Цэнгүнжавыг хязгаар дахиныг тогтоогч жанжнаар томилж, цэрэг авч Барс хөлд байсан Хойдын хан Баярыг дайлуулахаар илгээжээ. Гэвч Цэнгүнжавыг дайны газар удаан суулгах хэрэггүй гэж Манжийн хаан зааварлаж байв. Удалгүй түүнийг хязгаар дахиныг тогтоогч жанжнаас байлгаж, Чжаохуйг томилжээ.

1758 оны намар Цэнгүнжавыг Улиастайд шилжүүлэн суулгав. 1759 онд шинээр дагаж орсон Урианхайн хэргийг шийтгүүлжээ. 1761 онд Цэнгүнжав Захчин, Урианхай, Халх нарын харуулын газрыг баруун зүгт тэлж өргөтгөхийг гуйжээ.

1764 онд Улиастайн хуучин хэрмийг засах нь зүйтэй хэмээн айлтгасан тул Манжийн хаан зөвшөөрчээ. Цэнгүнжав 1771 онд нас барсанд түүний хөвгүүн Лавандорж засаг чин вангийн хэргэмийг залгамжилжээ&lt;ref&gt;Цэрэндорж Ц., Сайн ноён аймгийг хэнд зориулж байгуулсан бэ? // Acta Historica, №9, УБ., 2008, 174-180-р тал&lt;/ref&gt;.

==Эшлэл==
{{Reflist}}

==Эх сурвалж==
Зарлигаар тогтоосон гадаад монгол, хотон аймгийн ван гүнгүүдийн илтгэл шастир, Монгол бичгээс кирилл бичигт буулгаж, тайлбар хийсэн Цэрэндорж Ц., Эрдэнэболд Л., Баржав Д., Ганбат Н., УБ., 2007

Шара туджи. Монгольская летопись XVII в., М., 1957

Ишжамц Н., Монголын ард түмний 1755- 1758 оны тусгаар тогтнолын зэвсэгт тэмцэл: Амарсанаа, Чингүнжав нарын бослого, УБ., 1962

Монгол улсын түүх, таван боть, УБ.2003

[[Ангилал:Боржигин]]
[[Ангилал:Чин улсын жанжин]]
[[Ангилал:1771 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>krq415rwxsku3p02jwuittadx3wpzf0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856362</id>
      <parentid>856361</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T15:38:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>856362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6765" sha1="9gunwq8b3i1vd9z17uhn5x7xnbiijxj" xml:space="preserve">{{Инфобокс хаан
| name            =Цэнгүнжав
| title           = Засаг [[хошой чин ван]]
| image           = 
| caption         = 
| succession      = [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан аймгийн]] [[Сэцэн чин вангийн хошуу]]ны [[засаг ноён]]
| reign           = 1750-1771
| coronation      =
| full name       = 
| predecessor     = [[Эфү Цэрэн]]
| successor       = [[Лаваандорж]]
| queen           = 
| spouse          = 
| spouse-type     = 
| issue           = 
| royal house     = [[Боржигин]]
| dynasty         = 
| father          = [[Эфү Цэрэн]]
| mother          = [[Чүньцюэ гүрүн гүнж]]
| birth_date   = 
| birth_place  = 
| death_date   =1771
| death_place  = 
| date of burial  =
| place of burial =
}}
'''Цэнгүнжав''' нь Халхын Сайн ноён аймгийн Дундад зүүн этгээдийн адгийн хошууны засгийн хошой чин ван бөгөөд түүний эцэг Цэрэн, Түмэнхэн хөндлөн цөөхөрийн (цоохор) наймдугаар хөвгүүн Бамжуур эрх зайсан (Данжин тойн) –гийн ач юм. Аймгийн нэр нь болсон Сайн ноён бол Түмэнхэний ахмад хөвгүүн Данжин ламын хойчис байжээ. “Илтгэл шастир”-ын мэдээгээр Цэрэнгийн эмэг эх Гэцүл хатан, Энх-Амгалангийн 31-р (1692) онд ач хүү Цэрэн болон Гүнгээравданыг авч Тамираас Манжид дагаж оржээ.
Цэнгүнжав бол эфү Цэрэнгийн хүү бөгөөд залуу цагаасаа дайн тулалдаанд оролцож явжээ. 1720 онд Манжийн цэргийг дагалдаж Зүүнгарын зайсан Бүйхүнийг барьжээ. 1732 онд Эрдэнэ зуугийн хавьд Зүүнгарын цэргийг дарахад оролцсон учир тэргүүн зэрэг тайж болгожээ.

1736 онд Цэнгүнжавыг бэйс өргөмжилж, аймгийн туслагч жанжин болгов. 1739 онд Цэнгүнжавыг шицзы өргөмжилжээ. 1743 онд Манжийн хаанд бараалхахаар Мүгдэнд очжээ. 1750 онд эцгийнхээ засаг хошой чин ван залгамжилж, хязгаар дахиныг тогтоох зүүн этгээдийн туслагч жанжин болов. 

1753 онд Зүүнгараас Дөрвөдийн гурван Цэрэн зугатаж, Манж-Халхад дагаар ирэхэд тэднийг нэхэн Халхын хязгаарт нэвтэрсэн Захчины зайсан Мамудыг Цэнгүнжав баривчилж чадаагүй учир Манжийн хаан түүнийг донгоджээ.

1754 онд Урианхайн эсрэг дайлаар одохоос татгалзсан өөрийн харьяат ноёдыг өмгөөлж хаацайлсан хэмээн Цэнгүнжавыг хязгаар дахиныг тогтоох зүүн этгээдийн туслагч жанжны тушаалаас огцруулж, Эрчист илгээж албаны тариа тарих хэргийг захируулжээ. 1755 онд Манжийн их цэрэг Зүүнгарыг дайлаар мордоход Цэнгүнжавыг түр Улиастайд сууж албаны тариа тарих хэргийг захируулахаар Эрчис рүү явуулжээ. Илийг эзэлсний дараа албаны тариа тарих цэргийг нутгийн гүн рүү татав.

1756 онд Хотогойдын ван Чингүнжав бослого гаргасанд Цэнгүнжавыг дахиж хязгаар дахиныг тогтоох зүүн этгээдийн туслагч жанжин болгож, цэрэг авч Чингүнжавыг барихыг тушаав. 1757 оны эхээр Чингүнжав хуувийн сайд Намжил нарт баригдсаны дараа Цэнгүнжавт улбар шар өнгөт бүс шагнажээ.

1757 оны хавар Цэнгүнжавыг хязгаар дахиныг тогтоогч жанжнаар томилж, цэрэг авч Барс хөлд байсан Хойдын хан Баярыг дайлуулахаар илгээжээ. Гэвч Цэнгүнжавыг дайны газар удаан суулгах хэрэггүй гэж Манжийн хаан зааварлаж байв. Удалгүй түүнийг хязгаар дахиныг тогтоогч жанжнаас байлгаж, Чжаохуйг томилжээ.

1758 оны намар Цэнгүнжавыг Улиастайд шилжүүлэн суулгав. 1759 онд шинээр дагаж орсон Урианхайн хэргийг шийтгүүлжээ. 1761 онд Цэнгүнжав Захчин, Урианхай, Халх нарын харуулын газрыг баруун зүгт тэлж өргөтгөхийг гуйжээ.

1764 онд Улиастайн хуучин хэрмийг засах нь зүйтэй хэмээн айлтгасан тул Манжийн хаан зөвшөөрчээ. Цэнгүнжав 1771 онд нас барсанд түүний хөвгүүн Лавандорж засаг чин вангийн хэргэмийг залгамжилжээ&lt;ref&gt;Цэрэндорж Ц., Сайн ноён аймгийг хэнд зориулж байгуулсан бэ? // Acta Historica, №9, УБ., 2008, 174-180-р тал&lt;/ref&gt;.

==Эшлэл==
{{Reflist}}

==Эх сурвалж==
Зарлигаар тогтоосон гадаад монгол, хотон аймгийн ван гүнгүүдийн илтгэл шастир, Монгол бичгээс кирилл бичигт буулгаж, тайлбар хийсэн Цэрэндорж Ц., Эрдэнэболд Л., Баржав Д., Ганбат Н., УБ., 2007

Шара туджи. Монгольская летопись XVII в., М., 1957

Ишжамц Н., Монголын ард түмний 1755- 1758 оны тусгаар тогтнолын зэвсэгт тэмцэл: Амарсанаа, Чингүнжав нарын бослого, УБ., 1962

Монгол улсын түүх, таван боть, УБ.2003

[[Ангилал:Боржигин]]
[[Ангилал:Чин улсын жанжин]]
[[Ангилал:1771 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>9gunwq8b3i1vd9z17uhn5x7xnbiijxj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дэвид Мьятт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>79325</id>
    <revision>
      <id>856388</id>
      <parentid>555183</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T02:18:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ollin Masa</username>
        <id>104586</id>
      </contributor>
      <comment>File</comment>
      <origin>856388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="306" sha1="sdhot6ingix46lro2bhelt5793vap5p" xml:space="preserve">[[File:Ibnmyatt.png|thumb|David Myatt (1998)]]

'''Дэвид Вулстон Мьятт''' ({{lang-en|David Wulstan Myatt}}, 1950 онд төрсөн) - Британийн философч, зохиолч, экстремист (нео-нацизм, ислам).

[[Ангилал:1950 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>sdhot6ingix46lro2bhelt5793vap5p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856390</id>
      <parentid>856388</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T02:21:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ollin Masa</username>
        <id>104586</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>856390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="306" sha1="9pc620m3tkt14molzr3mogc7lbbx0n9" xml:space="preserve">[[File:Ibnmyatt.png|thumb|David Myatt (2002)]]

'''Дэвид Вулстон Мьятт''' ({{lang-en|David Wulstan Myatt}}, 1950 онд төрсөн) - Британийн философч, зохиолч, экстремист (нео-нацизм, ислам).

[[Ангилал:1950 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>9pc620m3tkt14molzr3mogc7lbbx0n9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дархан чин ван Ринчиндорж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>80333</id>
    <revision>
      <id>856367</id>
      <parentid>835404</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T15:53:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>856367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4662" sha1="bgnelxm5bs7ipfqvf21ita62nroz8na" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}
{{Инфобокс хаан
| name            =Ринчиндорж
| title           =Засаг [[хошой чин ван]]
| image           = 
| caption         = 
| succession      = [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан аймгийн]] [[Дархан засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Дархан засгийн хошуу]]ны [[засаг ноён]]
| reign           = 1743-1756
| coronation      =
| full name       = 
| predecessor     = [[Дархан чин ван Дондовдорж|Дондовдорж]]
| successor       = [[Гэживдорж]]
| queen           = 
| spouse          = 
| spouse-type     = 
| issue           =
| royal house     = [[Боржигин]]
| dynasty         = 
| father          = Дондовдорж	
| mother          = [[Хичээнгүй Амарлингуй Гүнж]]
| birth_date   = 
| birth_place  = 
| death_date   =1756
| death_place  = [[Бээжин]]
| date of burial  =
| place of burial =
|}}
'''Дархан чин ван Ринчиндорж''' - († 1756 он) [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан аймгийн]] [[Дархан засгийн хошуу]]ны [[Засаг ноён]], хошой [[чин ван]], [[Манжийн эсрэг Монголчуудын 1776-1778 оны зэвсэгт бослого|Манжийн эсрэг Монголчуудын 1776-1778 оны зэвсэгт бослог]]ыг үүсгэн зохион байгуулагч. 

Чин ван Ринчиндорж нь Түшээт хан [[Чахундорж]]ийн [[жич]], [[Галдандорж]]ийн [[хүү]] [[Дондовдорж]] болон [[Энх Амгалан хаан|Манжийн Энх-Амгалан хаан]]ы [[охин]] [[Хичээнгүй амарлингуй гүнж]]ийн хүү юм.

Ринчиндорж нь хэдийгээр манжийн хааны [[эфү]]гийн хүү буюу манжийн хааны [[зээ]] байсан боловч [[Монголын тусгаар тогтнол]]ыг сэргээн байгуулах чин хүсэл эрмэлзэлтэй нэгэн байжээ.
[[Чин улс|Манжийн хаан]] Ринчиндоржийг 1723 онд [[Хөхнуур]]т Манжийн ноёрхолыг эсэргүүцэн гарсан [[Дашбаатарын Лувсанданзан|Лувсанданзангийн бослогыг]] дарах Халхын цэргийг удирдуулан явуулж байжээ. Мөн Манжийн хаанаас [[Зүүнгар-Чин улсын дайн#Зүүнгарын хаант улс мөхсөн нь (1755-1758)|Зүүнгарын хаант улсын эсрэг хийсэн 1755-1756 оны дайн]]ы үед мөн [[цэрэг]] удирдан оролцсон боловч [[Хотгойд]]ын шадар ван [[Чингүнжав]], [[Өвөр Монгол]]ын хорчин ван эфү [[Сэвдэнбалжир]], [[Ойрад]]ын [[чин ван]] [[Амарсанаа]] нартай мөн оны намар [[Халх]], [[Зүүнгар]], Өвөр Монголд Чин улсын эсрэг хандсан [[зэвсэгт бослого]] нэгэн зэрэг гарган тэмцэж, харийн ноёрхлыг түлхэн унагахаар хэлэлцэн тохиролцож, бослогын бэлтгэл ажилд идэвхтэй оролцон, нягт холбоотой ажиллаж байжээ.

Гэвч манжийн хатуу хараа хяналт, хагалан бутаргах бодлогын улмаас, санаснаа хэрэгжүүлж чадаагүй байна. [[Манж]]ууд 1755 оны сүүлээр Сэвдэнбалжирыг [[Бээжин]]д дуудан [[гэрийн хорио]]нд оруулж, Чингүнжавыг [[Хатан голын тэлэнгэд]] (одоогийн [[алтайчууд]]ыг хэлж байна, уг голыг [[орос]]оор [[Катунь]], [[алтай]]гаар [[Кадын]] гэдэг) нарыг дагуулах үүрэг өгөн илгээж, Ринчиндорж ванг цаазаар аваачсан байна.

{{DEFAULTSORT:Ринчиндорж, Дархан чин ван}}
[[Ангилал:Монголын жанжин]]
[[Ангилал:Монголын төрийн зүтгэлтэн]]
[[Ангилал:Түшээт хан аймгийн хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:18-р зуунд төрсөн]]
[[Ангилал:1756 онд өнгөрсөн]]


{{bio-stub}}
{{Mongolia-stub}}</text>
      <sha1>bgnelxm5bs7ipfqvf21ita62nroz8na</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ташкентын метро</title>
    <ns>0</ns>
    <id>98012</id>
    <revision>
      <id>856393</id>
      <parentid>814490</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T03:04:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>856393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1915" sha1="azotx613jb2c8umuuc1fqh9acli4afe" xml:space="preserve">{{Инфобокс метро
|Name             = Ташкентын метро
|Bild             = Tashkent metro map.svg{{!}}lang{{=}}en
|Staat            = {{UZB}}
|Stadt            = [[Ташкент]]
|Verkehrsverbund  = Төрийн
|Eröffnung        = 1977 оны 11 сарын 6
|Linien           = 3&lt;ref name=&quot;asmetro&quot; /&gt;
|Streckenlänge    = 36.2&amp;#x202f;км&lt;ref name=&quot;asmetro&quot; /&gt;
|Stationen        = 29&lt;ref name=&quot;asmetro&quot; /&gt;
|Passagiere       = жилд 59.2 сая &lt;small&gt;(2013 он)&lt;/small&gt;
|Betreiber        = [[Узбекистаны төмөр зам]]
|Spurweite        = 1524&amp;#x202f;мм&lt;ref name=&quot;asmetro&quot;&gt;{{cite web |url=http://asmetro.ru/upload/docs/2013.pdf |script-title=ru:ОСНОВНЫЕ ТЕХНИКО-ЭКСПЛУАТАЦИОННЫЕ ХАРАКТЕРИСТИКИ МЕТРОПОЛИТЕНОВ ЗА 2013 ГОД. |publisher=Международная Ассоциация &quot;Метро&quot; [International Association of Metros] |website=asmetro.ru |language=Russian |trans-title=Main technical and operational specifications for Subways for Year 2013. |format=pdf |pages=1, 3 |year=2013 |accessdate=13 May 2014 |archive-date=7 Аравдугаар сар 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007071426/http://asmetro.ru/upload/docs/2013.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 
|Strom            = 
|Stromkl          = 
}}
'''Ташкентын метро''' ({{lang-uz|Toshkent metropoliteni}}, {{lang-ru|Ташкентский метрополитен}}) нь [[2001]] оны байдлаар 3 шугам, 29 өртөөтэй. [[1977]] оны 11 сарын 6-нд нээгдсэн.

== Цахим холбоос ==
{{Commons|Tashkent Metro}}

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Метроны систем]]
[[Ангилал:Узбекистаны төмөр замын тээвэр]]
[[Ангилал:Ташкент]]
[[Ангилал:Царигийн өргөн 1520 мм]]</text>
      <sha1>azotx613jb2c8umuuc1fqh9acli4afe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хайфа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105908</id>
    <revision>
      <id>856398</id>
      <parentid>856181</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T03:33:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>856398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69351" sha1="pvplh149rs4lmlf8r052jn8bqrc3y9w" xml:space="preserve">{{Инфобокс суурин
| name                  = Хайфа
| native_name           = {{Hlist
 | {{Lang|he|{{Script/Hebrew|חֵיפָה}} |rtl=yes}}
 | {{Lang|ar|{{lang|ar|حيفا}} |rtl=yes}}
 }}
| settlement_type       = [[Израилын хотын жагсаалт|Хот]] 
| image_skyline         = Pic haifa.png
| image_caption         = '''Дээд зүүн талаас:''' [[Кармел уул|Кармел уулнаас]] харагдах шөнийн Хайфагийн үзэмж; [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]]; [[Хайфагийн Их Сургууль|Хайфагийн Их Сургуулийн]] агаарын үзэмж; [[Ахмадия]] [[Махмуд сүм, Хайфа|Махмуд сүм]]; [[Кармелит]]; [[Израилын Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей|Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей]]; Кармел уулнаас харагдах өдрийн Хайфагийн үзэмж.
| image_flag            = Flag of Haifa.svg
| image_blank_emblem    = [[File:Haifa coa.svg|60px]]
| blank_emblem_type     = Сүлд
| image_map             = Printable_map_haifa_israel_g_view_level_12_eng_svg.svg
| mapsize               = 250px
| map_caption           = Хайфагийн газрын зураг
| pushpin_map_alt=
| pushpin_map           = Израил умард хайфа
| pushpin_mapsize=
| pushpin_label_position= left
| pushpin_map_caption   = Хайфагийн байршил
| coordinates           = {{coord|32|49|09|N|34|59|57|E|region:IL|display=inline,title}}
| subdivision_type      = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]]
| subdivision_name      = {{flag|Израил}}
| subdivision_type1     =
| subdivision_name1     =
| subdivision_type2     = [[Израилын тойргууд|Тойрог]]
| subdivision_name2     =
{{flag|Хайфа тойрог|name=Хайфа}}
| established_title     = Байгуулагдсан
| established_date      = МЭ 1-р зуун
| leader_title          = Хотын дарга
| leader_name           = [[Йона Яхав]]
| total_type            = Нийт
| area_total_km2        = 63666
| population_footnotes  = {{Israel populations|reference}}
| population_total      = {{Israel populations|Haifa}}
| population_urban      = 600,000
| population_metro      = 1,050,000
| population_as_of      = {{Israel populations|Year}}
| population_density_km2= 4,500
| website               = {{URL|http://www.haifa.muni.il/English/Pages/default.aspx|www.haifa.muni.il}}
}}

'''Хайфа''' ({{lang-he|חֵיפָה‎}}; [[Араб хэл|Араб]]: حَيْفَا) — [[Израил]]д [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]] хотуудын дараа хэмжээгээрээ гуравт ордог, 285.3 мянган хүнтэй [[хот]].&lt;ref name=&quot;CBS&quot;&gt;{{cite web|url=http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|publisher=[[Israel Central Bureau of Statistics]]|title=Localities in Israel – 2014|access-date=2 October 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151003124527/http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|archive-date=3 October 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pop&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About+Israel/Cities/Haifa+9.htm|title=Haifa|access-date=5 May 2007|publisher=[[Jewish Agency for Israel|Jewish Agency]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926234156/http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About%2BIsrael/Cities/Haifa%2B9.htm|archive-date=26 September 2007|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Хайфа тойргийн нийслэл, хойд зүгийн нийслэл, хамгийн том хот гэж тооцогддог.

Хайфа [[Израил|Израил улсад]] нөлөөтэй аж үйлдвэр, тээвэр, соёлын төв гэж тооцогддог ба тус улсын далайн худалдааны том төвүүдийн нэг. Үүссэн цагаасаа хойш боомт хот байсан. 2000-аад онд ч гэсэн хотын бэлгэ тэмдэг нь Хайфагийн боомт байсаар байна. Энэ боомт нь Израил улсын томоохон худалдааны боомт юм. 

Кармел уулын энгэрт баригдсан уг суурин нь 3000 гаруй жилийн түүхтэй. Хамгийн анх баригдсан суурин нь МЭӨ 14-р зууны Тель Абу Хавам гэдэг нэртэй суурин юм.&lt;ref name=&quot;Judaica&quot;&gt;[[Encyclopaedia Judaica|Encyclopedia Judaica]], ''Haifa'', Keter Publishing, Jerusalem, 1972, vol. 7, pp. 1134–1139&lt;/ref&gt; МЭ-ий 3-р зуунд Хайфаг будаг үйлдвэрлэлийн төв гэдэг байжээ. Мянган жилийн туршид Хайфаг кананчууд, еврейчүүд, финикчүүд, [[Перс үндэстэн|персүүд]], хасмонейчууд, [[Ромын эзэнт гүрэн|ромчууд]], [[Византын эзэнт гүрэн|византчууд]], [[арабчууд]], загалмайтнууд, [[Османы эзэнт гүрэн|османчууд]], [[Британийн эзэнт гүрэн|англичууд]] эзэлж, захирч байв. 1948 онд [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсанаас хойш Хайфа хотын захиргаа хотыг удирдаж байна. 

Энд [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ийн]] соёлын өв [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]] байдаг.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/452|access-date=8 July 2008|date=8 July 2008|title=Three new sites inscribed on UNESCO's World Heritage List|author=UNESCO World Heritage Centre}}&lt;/ref&gt; 

== Нэрний гарал үүсэл ==
Нэг таамаглалаар Хайфа хотын нэр нь [[Еврей хэл|еврей]] хэлний ‏חוף יפה‏‎ «''хоф яфе''» — «гоё эрэг» гэдэг үгээс үүссэн гэдэг.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Amit-Kokhavi|first=Hanah|title=Haifa—sea and mountain, Arab past and Jewish present, as reflected by four writers|journal=Israel Studies|volume=2|issue=3|year=2006|pages=142–167|doi=10.1353/is.2006.0025|s2cid=201768025}}&lt;/ref&gt; 

== Түүх ==

=== Османчуудын ноёрхол ===
[[1516 он|1516 онд]] [[Османы эзэнт гүрэн]] Палестиныг эзлэн авах үед Хайфад хүн амьдардаггүй байсан гэж үздэг.  [[1596 он|1596 онд]] Хайфа [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] татварын бүртгэлд анх гарч ирэв. [[Ислам|Мусульман]] 32 өрх амьдардаг байсан бөгөөд [[улаан буудай]], [[арвай]], зуны ургац, чидун, [[ямаа]] зэрэг бүтээгдэхүүнээр татвар төлдөг байжээ. [[17-р зуун|17-р зуунд]] [[Европ]], Палестины хоорондох наймаа өргөжин тэлснээр Хайфа боомт хот болон хөгжин сэргэж, олон хөлөг онгоц [[Акко]] биш Хайфад ирэх болсон.

[[1764 он|1764]]-[[1765 он|1765 онд]] 250 оршин суугчтай байв.

[[1765 он|1765 онд]] Арабын Акко ба Галилийн захирагч Захир-аль-Умар хүн амаа зүүн зүгт 2.4 километрийн зайд бэхэлсэн шинэ газарт нүүлгэн шилжүүлжээ. Түүхч Моше Шароны хэлснээр шинэ Хайфаг Захир [[1769 он|1769 онд]] байгуулжээ.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae: H-I|volume=5|url=https://books.google.com/books?id=X1uNAgAAQBAJ&amp;pg=PA263|first=Moshe|last=Sharon|author-link=Moshe Sharon|year=2013|publisher=BRILL|isbn=9789004254817|page=262}}&lt;/ref&gt; Энэхүү үйл явдал нь орчин үеийн Хайфагийн эхлэлийг тавьсан юм. [[1775 он|1775 онд]] аль-Умарыг нас барсны дараа энэ хоёр богино хугацааг эс тооцвол [[1918 он]] хүртэл [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] удирдлага дор байв.

[[1799 он|1799 онд]] [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон Бонапарт]] Палестин, Сирийг эзлэх үеэр Хайфаг эзэлсэн боловч удалгүй ухрахаас өөр аргагүй болов.   [[1831 он|1831]]-[[1840 он|1840 оны]] хооронд Ибрахим Паша хяналтаа тогтоосны дараа Мухаммед Али Хайфаг захирч байв.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|title=Haifa during the British Mandate Period|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=15 February 2008|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121907/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;modern&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|title=Modern Haifa|access-date=15 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121913/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[1858 он|1858 онд]] хотын хананы гадна уулын энгэрт анхны байшингуудыг барьж эхлэв. Баруун Палестины Британийн судалгаагаар Хайфагийн хүн амыг [[1859 он|1859 онд]] 3000 орчим гэж тооцжээ.&lt;ref&gt;Carmel, Alex: ''Ottoman Haifa: A History of Four Centuries under Turkish Rule'' (2010)&lt;/ref&gt;

Хайфад энэ хугацаанд хүн амын олонх нь [[Ислам|мусульман]] шашинтай хэвээр байсан боловч тэнд цөөн тооны [[еврей]] нийгэмлэг оршин тогтносоор байв. [[1839 он|1839 онд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] тоо 124 байв. Кармелит лам нарын нөлөө улам бүр нэмэгдэж байгаатай холбогдуулан Хайфагийн [[Христ итгэл|христийн]] шашинтны тоо мөн өссөн. [[1840 он]] гэхэд оршин суугчдын 40 орчим хувь нь [[Христ итгэл|христийн шашинтай]] арабчууд байв.

[[1868 он|1868 онд]] өнөөгийн Германы колони хэмээх газар суурьшсан Германы мессианчууд ирсэн нь Хайфагийн хөгжлийн эргэлтийн цэг болсон. Германчууд уурын цахилгаан станц барьж ашиглалтад оруулж, үйлдвэрүүд нээж, [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]] руу тээвэрлэх үйлчилгээг нээж, хотыг шинэчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|title=Templers|access-date=27 January 2008|publisher=University of Haifa|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701120321/http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|archive-date=1 July 2007}}&lt;/ref&gt;
[[Файл:Haifa_1975.jpg|thumb|[[1875 он|1875 оны]] Хайфа хотын газрын зураг]]
[[Файл:Haifa_1942.jpg|right|thumb|[[1942 он|1942 оны]] Хайфа 1:20,000]]
Хайфад [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлалын анхны томоохон давалгаа [[19-р зуун|19-р зууны]] дунд үед [[Марокко|Мароккогоос]] эхэлсэн бөгөөд хэдэн жилийн дараа [[Турк|Туркээс]] цагаачид олноор ирж суурьшиж байв. [[Еврей|Еврейчүүд]] Хайфа хотын хүн амын наймны нэгийг бүрдүүлдэг байсан бөгөөд ихэнх нь тус хотын зүүн хэсэгт байрлах еврей хороололд амьдардаг байсан. Ялангуяа [[Румын|Румынаас]] ирсэн [[еврей]] цагаачдын нэлээд хэсэг нь 1880-аад онд Хайфад суурьшжээ. [[Еврей|Еврейчүүдийн]] тоо [[1900 он|1900 онд]] 1500 байсан бол [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайны]] өмнөхөн 3000 болж өсчээ.

[[20-р зуун|20-р зууны]] эхэн үед Хайфагийн хүн ам өсөн нэмэгдэж, аж үйлдвэрийн боомт хот болон хөгжиж эхэлсэн. Жезрелийн хөндийн төмөр зам гэгддэг Хежазын төмөр замыг [[1903 он|1903]]-[[1905 он|1905 оны]] хооронд барьсан. Төмөр зам нь хотын худалдааны хэмжээг нэмэгдүүлж, ажилчид болон гадаадын худалдаачдыг татдаг байв. Хайфагийн [[Еврей|еврейчүүд]] олон тооны үйлдвэр, соёлын байгууллагуудыг байгуулсан.
[[Файл:Haifa_from_hill_side_1898.jpg|thumb|Хайфа, [[1898 он]]]]

=== Британийн мандат ===
[[1918 он|1918 оны]] [[9 сарын 22|9 сарын 22-нд]] [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрний]] цэргүүд [[Назарет|Назарет руу]] явж байхад [[Турк үндэстэн|туркүүд]] Хайфаг орхиж байгаа тухай тагнуулын мэдээлэл иржээ. 

Британийн мандатын үед Хайфад томоохон бүтээн байгуулалтууд хийгдэв.&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Michael Dumper|author2=Bruce E. Stanley|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&amp;pg=PA161|year=2007|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-919-5|pages=161–}}&lt;/ref&gt;  [[Усан боомт|Боомт]] нь орлогын томоохон эх үүсвэр байв.  [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] явуулсан 1922 оны тооллогоор Хайфад 9377 [[Ислам|мусульман]], 8863 [[Христ итгэл|христ]], 630 [[еврей]], бусад 164 хүн амьдарч байсан гэж тэмдэглэгджээ. Палестины 1931 оны тооллогын үеэр хүн ам нь 20,324 [[Ислам|мусульман]], 13,824 [[Христ итгэл|христ]], 15,923 [[еврей]] болж нэмэгджээ.&lt;ref&gt;Bosworth, C. Edmund: ''Historic Cities of the Islamic World''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Census1922&quot;&gt;Barron, 1923, p. [https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n8/mode/1up 10]&lt;/ref&gt; [[1922 он|1922]], [[1931 он|1931 оны]] тооллогын хооронд [[Ислам|мусульман]], [[еврей]], [[Христ итгэл|христийн]] хүн амын тоо 217%, 256%, 156% тус тус өсчээ. [[1938 он|1938 онд]] Хайфад 52,000 [[еврей]], 51,000 [[Ислам|мусульман]], [[Христ итгэл|христийн]] шашинтан амьдарч байжээ.&lt;ref&gt;{{cite book|editor=J. B. Barron|title=Palestine: Report and General Abstracts of the Census of 1922|publisher=Government of Palestine|year=1923|at=[https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n35/mode/1up Table XI ]}}; {{cite book|editor=E. Mills|title=Census of Palestine 1931. Population of Villages, Towns and Administrative Areas|publisher=Government of Palestine|location=Jerusalem|year=1932|page=91}}&lt;/ref&gt;

Хайфагийн бүтээн байгуулалт нь [[Их Британи|Их Британийг]] [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] газрын тосны гол боомт, зангилаа болгох төлөвлөгөөтэй холбоотой байв. Британийн засгийн газар боомтыг хөгжүүлж, газрын тос боловсруулах үйлдвэрүүд барьж, ингэснээр тус хотыг хүнд үйлдвэрлэлийн төв болгон хурдацтай хөгжүүлэхэд дөхөм болжээ. Хайфа нь бүрэн цахилгаанжсан анхны хотуудын нэг байв. Палестины цахилгааны компани [[1925 он|1925 онд]] Хайфагийн цахилгаан станцын нээлтийг хийснээр аж үйлдвэржилтийн үүд хаалгыг нээсэн. Улсын харьяа Палестины төмөр зам мөн Хайфад үндсэн цехүүдээ барьсан.&lt;ref&gt;Shamir, Ronen (2013) ''Current Flow: The Electrification of Palestine''. Stanford: Stanford University Press&lt;/ref&gt;

[[1947 он|1947 онд]] 70,910 орчим [[арабчууд]] (41,000 [[Ислам|мусульманчууд]] ба 29,910 [[Христ итгэл|христүүд]]), 74,230 [[Еврей|еврейчүүд]] тэнд амьдарч байжээ.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|title=Supplement to a Survey of Palestine|access-date=11 April 2008|archive-date=14 Наймдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814220537/http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
[[Файл:חיפה_-_מראה_חלקי-JNF013403.jpeg|thumb|Хайфа, [[1945 он]]]]

=== 1947–1948 оны Палестины иргэний дайн ===
[[1947 он|1947 оны]] 11-р сарын сүүлчээр НҮБ-ын Палестиныг хуваах төлөвлөгөөнд Хайфаг санал болгож буй Еврейчүүдийн улсын нэг хэсэг болгосон. Энэхүү шийдвэрийг эсэргүүцсэн [[Арабчууд|арабчуудын]] эсэргүүцэл нь [[Еврей|еврейчүүд]] болон [[Арабчууд|арабчуудын]] хоорондох тэмцэл болон хувирч, арванхоёрдугаар сард хэдэн арван хүн амь үрэгдэв. Хайфа хотын араб хорооллууд эмх замбараагүй байдалд байсан. Орон нутгийн Арабын үндэсний хороо нөхцөл байдлыг тогтворжуулахын тулд гарнизон зохион байгуулж, айдаст автсан оршин суугчдыг тайвшруулахыг оролдов. Хэчнээн их хүчин чармайлт гаргасан ч араб оршин суугчид еврей хорооллуудтай хил залгаа гудамжуудыг орхиж, 250 орчим араб гэр бүл Халиса хорооллыг орхисон.&lt;ref&gt;[[Yoav Gelber]], ''Independence Versus Nakba''; Kinneret–Zmora-Bitan–Dvir Publishing, 2004, {{ISBN|965-517-190-6}}, pp.136–137&lt;/ref&gt;

[[1947 он|1947 оны]] [[12 сарын 30|12 сарын 30-нд]] [[Иргун Цвай Леуми|Иргуний]] гишүүд Хайфа дахь Нэгдсэн боловсруулах үйлдвэрийн хаалганы гадна байсан [[арабчууд]] руу бөмбөг шидэж, зургаан хүн алагдаж, 42 хүн шархаджээ.&lt;ref&gt;{{Citation|title=The Israel/Palestine Question|author-link=Ilan Pappé|first=Ilan|last=Pappé|publisher=[[Routledge]]|year=1999|isbn=978-0-415-16947-9}}&lt;/ref&gt; Үүний хариуд тус компанийн араб ажилчид 39 еврей ажилчныг хөнөөсөн юм. Еврей [[Хагана]] зэвсэгт бүлэглэл газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн олон араб ажиллагсдын амьдардаг арабын Балад аш-Шайх тосгонд дайралт хийв.&lt;ref&gt;Benny Morris, ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited'', p101.&lt;/ref&gt; 

Хайфа дахь Британийн цэргийн хүчин [[1948 он|1948 оны]] [[4 сарын 21|4 сарын 21-нд]] хотын ихэнх нутгаас гарч, боомтын байгууламжуудыг хянасаар байв.

Хотын дарга Шабтай Леви болон бусад еврей удирдагчид [[Арабчууд|арабчуудыг]] явахгүй байхыг уриалав.&lt;ref&gt;Morris, Benny (1987), ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem, 1947–1949''. Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-33028-9}}. Page 315. Quoting CP v/4/102, Stockwell Report. He comments: &quot;Nor is there any evidence that a &quot;massacre&quot; took place in the town.&quot;&lt;/ref&gt; 
[[Файл:שנות_ה-_50-.jpg|thumb|[[1950 он|1950-иад оны]] Хайфа хот]]

=== Израил улс ===
[[1948 он|1948 оны]] [[5 сарын 14|5 сарын 14-ний]] өдөр [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсаны дараа Хайфа нь [[Израил|Израилд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлах гарц болсон. [[1948 он|1948 оны]] [[Араб-Израилын дайн|Араб-Израилын дайны]] үеэр Хайфагийн хорооллууд заримдаа зөрчилдөөнтэй байсан. Дайны дараа еврей цагаачид шинэ хорооллуудад суурьшиж эхэлсэн.&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;&gt;{{cite web|title=History since Independence|access-date=9 April 2008|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|publisher=Haifa Municipality|archive-date=12 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212183755/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[1953 он|1953 онд]] зам тээврийн мастер төлөвлөгөө болон ирээдүйн [[Архитектур|архитектурын]] төлөвлөгөөг гаргасан. 

[[Тел-Авив]] нь нийслэлийн статустай болсон бол Хайфа бүс нутгийн нийслэл болох үүргээ алдав. [[Ашдод|Ашдодод]] боомт нээгдсэн нь үүнийг улам даамжруулав. Израилын Аялал жуулчлалын яам Тиберийг аялал жуулчлалын төв болгон хөгжүүлэхэд анхаарч ажиллахад Хайфа хотын аялал жуулчлал буурчээ. Гэсэн хэдий ч Хайфагийн хүн ам 1970-аад оны эхээр 200,000-д хүрч, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсаас]] ирсэн олон тооны цагаачид хотын хүн амыг 35,000-аар нэмэгдүүлжээ. Израилын анхны өндөр технологийн парк 1970-аад онд Хайфад нээгдэв. [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] үеийн түүхэн олон барилга байгууламжийг нурааж, 1990-ээд онд Хуучин хотын томоохон хэсгийг нурааж, хотын захиргааны шинэ төв байгуулах ажлыг эхлүүлжээ.&lt;ref name=&quot;Johal&quot;&gt;{{cite web|title=Sifting Through the Ruins: Historic Wadi Salib Under Pressure.|first=Am|last=Johal|publisher=Media Monitors Network|date=18 August 2004|url=http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928015832/http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|archive-date=28 September 2007}}&lt;/ref&gt;

[[1999 он|1999]]-[[2003 он|2003]] онуудад [[Палестин|Палестины]] хэд хэдэн террорист халдлага Хайфад болж, 68 энгийн иргэн амиа алджээ. [[2006 он|2006 онд]] Хайфа хотыг Ливаны 2-р дайны үеэр [[Хезболла|Хезболла бүлэглэлийн]] 93 пуужингаар цохиж,&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5318424.stm|title=In focus: Haifa|access-date=9 April 2008|work=BBC News|date=6 September 2006}}&lt;/ref&gt; 11 иргэний аминд хүрсэн. Пуужин харвасан газруудын дотор галт тэрэгний буудал, газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн цогцолбор байв.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3276392,00.html|title=8 killed in rocket attack on Haifa – Israel News, Ynetnews|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|title=Katyusha rocket hit Haifa oil refineries complex during Second Lebanon War|work=Haaretz|access-date=5 May 2009}}&lt;/ref&gt;

== Хүн ам ==
{{Хүн амын түүхэн тоо|1800|15=1972|footnote=|align=right|24=279600|23=2016|22=264407|21=2008|20=255914|19=1995|18=225775|17=1983|16=219559|14=183021|1000|13=1961|12=145140|11=1947|10=24600|9=1922|8=20000|7=1914|6=6000|5=1880|4=2000|1840|percentages=pagr}}
Хайфа нь 103,000 өрх буюу 285,316 хүн амтай, [[Израил|Израилд]] хэмжээгээрээ гуравт ордог хот. Хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] цагаачид Хайфа хотын хүн амын 25% -ийг бүрдүүлдэг.&lt;ref name=&quot;Stats2003&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|title=The Arab Population of Israel 2003|access-date=3 January 2008|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20071201024709/http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|archive-date=1 December 2007|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Израилын Статистикийн төв товчооны мэдээллээр [[арабчууд]] Хайфа хотын хүн амын 10% -ийг эзэлдэг бөгөөд ихэнх нь Вади Ниснас, Аббас, Халисса хороололд амьдардаг.&lt;ref&gt;Faier, Elizabeth (2005) ''Organizations, Gender, and the Culture of Palestinian Activism in Haifa, Israel: fieldwork and Palestinians in Israel New venues: nongovernmental organizations and social change Activism: support, conflict, and ideas Two tales of a city: history, space, and identity Honor, land, and protest ...'' Routledge, {{ISBN|0-415-94951-3}}&lt;/ref&gt;

1994-2009 оны хооронд [[Тел-Авив]], [[Иерусалим|Иерусалимтай]] харьцуулахад тус хотод хүн амын тоо буурч, хөгшрөлт ихэсч байсан бөгөөд залуучууд боловсрол, ажлын байр хайхын тулд улсын төв рүү нүүсээр байгаа. Гэсэн хэдий ч шинэ төслүүд болон дэд бүтцийн шинэчлэлтийн үр дүнд хот хүн амынхаа бууралтыг зогсоож, шилжилт хөдөлгөөнийг бууруулж, хот руу чиглэсэн дотоод шилжих хөдөлгөөнийг татав. [[2009 он|2009 онд]] хотод сүүлийн 15 жилийн хугацаанд анх удаа хүн амын эерэг өсөлттэй гарчээ.&lt;ref name=&quot;demo&quot;&gt;{{cite web|url=http://urbaneconomics.blogspot.com/2006/12/is-haifa-aging.html|publisher=urbaneconomics.blogspot.com|title=Is Haifa Ageing?|access-date=10 February 2008|date=6 December 2006|work=Central Bureau of Statistics, Statistical Abstract of Israel, no. 56, 2005}}&lt;/ref&gt;

[[2016 он|2016 онд]] батлагдсан хөгжлийн төлөвлөгөөнд 2025 он гэхэд Хайфа хотын хүн амыг 330,000 оршин суугчидтай болгохоор зорьж байна.&lt;ref name=&quot;globes&quot;&gt;{{cite web|title=Haifa plans for 55,000 more residents by 2025|url=https://en.globes.co.il/en/article-new-haifa-outline-plan-55000-more-residents-by-2025-1001159957|website=Globes|language=en|date=11 August 2016}}&lt;/ref&gt;

== Газар зүй ==
Хайфа нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эрэг хавиар, [[Европ]], [[Африк]], [[Ази]] тивийг холбосон түүхэн хуурай гүүр, Кишон голын аманд байрладаг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.timeanddate.com/worldclock/city.html?n=1504|title=Haifa, Israel|publisher=Timeanddate.com|access-date=20 March 2008}}&lt;/ref&gt; [[Кармел уул|Кармел уулын]] хойд энгэр, Хайфа булангийн эргэн тойронд байрладаг тус хот гурван давхаргад хуваагддаг.&lt;ref name=&quot;tiers&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.tourism.gov.il/Tourism_Euk/Destinations/Haifa/general+info.htm|title=Haifa – General info|access-date=20 March 2008|publisher=Israeli Ministry of Tourism}}&lt;/ref&gt; Хамгийн нам давхарга нь Хайфа боомтыг оролцуулаад худалдаа, аж үйлдвэрийн төв юм. Дунд түвшин нь [[Кармел уул|Кармел уулын]] энгэрт байрладаг бөгөөд хуучин хорооллуудаас бүрддэг бол дээд түвшин нь орчин үеийн хорооллуудаас бүрддэг. Хайфа нь [[Тел-Авив|Тель-Авив]] хотоос хойд зүгт 90 км зайд байрладаг бөгөөд [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эргийн олон тооны наран шарлагын газруудтай.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|title=Road Distances Chart|publisher=Israel Ministry of Tourism|access-date=20 March 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409211830/http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|archive-date=9 April 2008}}&lt;/ref&gt;{{wide image|Haifa BW 4.JPG|1000px|Кармел уулаас авсан Хайфа хотын дэлгэмэл зураг|align-cap=center}}

== Уур амьсгал ==
Хайфа нь халуун хуурай зун, зөөлөн бороотой өвөлтэй [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] уур амьсгалтай.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html|title=Israel|access-date=20 March 2008|encyclopedia=Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028171259/http://encarta.msn.com/text_761575008___2/Israel.html|archive-date=28 October 2009|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Гурван сард хавар ирэхэд температур нэмэгдэж эхэлдэг. Зуны дундаж температур 26°[[Цельсийн градус|C]], өвлийн улиралд 12°[[Цельсийн градус|C]]. Хайфад цас ховор ордог боловч, зарим үед өглөө 3°[[Цельсийн градус|C]] байх үед цас орох тохиолдол байдаг. Агаарын чийгшил жилийн туршид их байдаг бөгөөд бороо ихэвчлэн 9-р сараас 5-р сарын хооронд ордог. Жилийн дундаж [[хур тунадас]] нь 629 мм.{{Уур амьсгалын хүснэгт|TABELLE=|rdaug=0|nbjun=0|nbjul=0|nbaug=0|nbsep=2|nbokt=36|nbnov=93|nbdez=161|rdjan=14|rdfeb=12|rdmär=9|rdapr=4|rdmai=1|rdjun=0|rdjul=0|rdsep=1|nbapr=21|rdokt=4|rdnov=8|rddez=12|lfjan=68|lffeb=67|lfmär=63|lfapr=61|lfmai=63|lfjun=74|lfjul=80|lfaug=82|lfsep=74|lfokt=67|lfnov=59|nbmai=5|nbmär=71|DIAGRAMM TEMPERATUR=rechts|hmokt=36.3|DIAGRAMM NIEDERSCHLAG=deaktiviert|DIAGRAMM NIEDERSCHLAG HÖHE=200|QUELLE=|Überschrift=|Ort=Хайфа|hmjan=23.6|hmfeb=26.2|hmmär=32.9|hmapr=36.6|hmmai=39.0|hmjun=38.9|hmjul=36.6|hmaug=34.9|hmsep=38.9|hmnov=30.0|nbfeb=128|hmdez=28.3|lmjan=−0.3|lmfeb=1.3|lmmär=1.0|lmapr=4.2|lmmai=10.1|lmjun=11.5|lmjul=16.7|lmaug=18.1|lmsep=15.9|lmokt=8.8|lmnov=5.1|lmdez=2.5|nbjan=166|lfdez=65}}

== Эдийн засаг ==
[[Файл:Haifa_Refinery_by_David_Shankbone.jpg|thumb|Хайфагийн газрын тос боловсруулах үйлдвэр]]
[[Файл:Matam_hi-tech_park_(Haifa).jpg|thumb|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам]]
Израилын &quot;Хайфа ажилладаг, [[Иерусалим]] залбирдаг, [[Тел-Авив]] хөгжилддөг&quot; гэсэн нийтлэг үг Хайфа нь ажилчид, аж үйлдвэржсэн хот гэдгээрээ нэр хүндтэй болохыг нотолж байна.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Tel Aviv: &quot;Haifa works, Jerusalem prays, and Tel Aviv plays&quot;|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works,-Jerusalem-prays,-and-Tel-Aviv-plays%22.html|access-date=23 March 2008|work=The Daily Telegraph|location=London|date=14 November 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415113817/http://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works%2C-Jerusalem-prays%2C-and-Tel-Aviv-plays%22.html|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Хайфа хотын аж үйлдвэрийн бүс нь хотын зүүн хэсэгт, [[Кишон гол|Кишон голын]] эргэн тойронд байрладаг. Энд Израилын газрын тос боловсруулах хоёр үйлдвэрийн нэг болох Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр байрладаг (нөгөө үйлдвэр нь [[Ашдод|Ашдодод]] байрладаг). Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр жилд 9 сая тонн (66 сая [[баррель]]) түүхий нефть боловсруулдаг.&lt;ref name=&quot;foundation&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|title=Haifa Today|access-date=21 March 2008|publisher=Haifa Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415062842/http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 1930-аад онд баригдсан өнөө үед ашиглагдаагүй, 80 метрийн өндөртэй хөргөгч цамхаг нь Британийн мандатын үед баригдсан хамгийн өндөр барилга байв.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=haifaoilrefinerycoolingtowers-haifa-israel|title=Haifa Oil Refinery Cooling Towers|access-date=17 February 2008|publisher=Emporis.com}}&lt;/ref&gt; Матам (Merkaz Ta'asiyot Mada - Scientific Industries Center гэсэн үг) нь [[Израил|Израилын]] хамгийн том, хамгийн эртний бизнес парк бөгөөд тус хотын өмнөд хэсэгт байрладаг бөгөөд Израил болон олон улсын өндөр технологийн компаниудын олон тооны үйлдвэр, судалгаа, шинжилгээний байгууламжийг байрлуулдаг: [[Apple]], [[Amazon.com|Amazon]], Abbot, Cadence, [[Intel]], IBM, Magic Leap, [[Microsoft]], Motorola, [[Google]], Yahoo!, Elbit, CSR, Philips, PwC, Amdocs гэх мэт.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.american.edu/carmel/ab5293a/Casestudy/Israel/israel.htm|title=Israel|publisher=American.edu|access-date=17 February 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.haifa.il.ibm.com|title=IBM Haifa Labs|access-date=27 January 2008|publisher=IBM Haifa Labs|archive-url=https://web.archive.org/web/20080308204625/http://www.haifa.il.ibm.com/|archive-date=8 March 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Хайфагийн худалдааны төвүүд нь Хуцот Хамифратц, Хорев Центр Молл, Панорама Центр, Кастра Центр, Колони Центр (Лев Ха-Мошава), Ханеви'им Тауэр Молл, Каньон Хайфа, Лев Хамифратц Молл, Гранд Каньон юм. [[2010 он|2010 онд]] Монокл сэтгүүл Хайфаг бизнесийн хамгийн ирээдүйтэй, дэлхийн хамгийн том хөрөнгө оруулалтын боломж бүхий хотоор тодруулсан. Хайфа хотын захиргаа зам, дэд бүтцэд 350 гаруй сая доллар зарцуулсан бөгөөд барилга барих зөвшөөрлийн тоо өмнөх хоёр жилд 83 хувиар өссөн байна.&lt;ref name=&quot;Monocle&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3988794,00.html|title=Haifa: Greatest business potential|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=24 March 2013}}&lt;/ref&gt;

[[2014 он|2014 онд]] Тел-Авивын Хөрөнгийн биржтэй өрсөлдөхүйц технологид суурилсан хөрөнгийн бирж байгуулна гэж зарласан.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|title=Archived copy|access-date=2015-12-10|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222081450/http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|archive-date=22 December 2015}}&lt;/ref&gt; Хайфа хотын захиргаа хотыг Хойд Израилын аялал жуулчлалын төв болгохоор зорьж байгаа бөгөөд тэндээс аялагчид өдөржингөө [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]], Галиль зэрэг газруудаар аялах боломжийг олгохоор зорьж байна.&lt;ref name=&quot;hotels&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4319604,00.html|title=Dozens of hotels planned in Haifa|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}&lt;/ref&gt; 7.75 акр талбай дээр 85,000 метр квадрат талбай бүхий таван барилгыг багтаасан шинэ амьдралын шинжлэх ухааны аж үйлдвэрийн паркийг Матам аж үйлдвэрийн парктай зэрэгцүүлэн барьж байна.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=1000756854&amp;fid=1124|title=Building to begin on Haifa life sciences park|work=Globes|date=13 June 2012|access-date=24 March 2013}}&lt;/ref&gt;

=== Аялал жуулчлал ===
[[2005 он|2005 онд]] Хайфа хотод нийт 1462 өрөө бүхий 13 зочид буудал байжээ.&lt;ref name=&quot;tourism&quot;&gt;{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|title=Hotels and Tourism|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|access-date=14 February 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230016/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Тус хот нь 17 километр эргийн шугамтай бөгөөд үүнээс 5 километр наран шарлагын газар юм.&lt;ref name=&quot;leisure&quot;&gt;{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070330013119/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|url-status=dead|archive-date=30 March 2007|title=Leisure Activity|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|page=56|access-date=14 February 2008}}&lt;/ref&gt; Хайфагийн аялал жуулчлалын гол үзмэр нь [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн ертөнцийн төв]] бөгөөд Бабын алтан бөмбөгөр сүм, хүрээлэн буй орчны цэцэрлэгүүд байдаг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|title=Terraces of the Shrine of the Bab|access-date=11 April 2008|archive-date=23 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080423225420/http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bahai.org/dir/bwc|title=Baha'i World Center|access-date=20 March 2008|publisher=[[Baháʼí International Community]]}}&lt;/ref&gt; [[2005 он|2005]]-[[2006 он|2006 оны]] хооронд 86,037 хүн бурхан шүтлэгт зочилжээ. [[2008 он|2008 онд]] [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн цэцэрлэгүүдийг]] [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-гийн]] дэлхийн өвд бүртгэжээ. Хайфа хотын захиргааны захиалгаар [[2007 он|2007 онд]] гаргасан тайланд илүү олон зочид буудал, Хайфа-[[Акко]]-Кесарийн хоорондох гаталга онгоцны шугам барих, боомтын баруун бэхэлгээг амралт, зугаа цэнгэлийн бүс болгон хөгжүүлэх, орон нутгийн нисэх онгоцны буудал, боомтыг өргөтгөх шаардлагатай байгааг дурджээ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|title=Making Haifa into an international tourist destination|date=30 May 2007|access-date=10 March 2008|work=Haaretz}}&lt;/ref&gt;

== Урлаг ба соёл ==
[[Файл:South_Dado_Beach_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa_(1506044661).jpg|left|thumb|Дадо далайн эрэг дагуух зугаалгын газар]]
[[Файл:Folk_dancing_in_Dado_Beach,_Haifa_2015.JPG|thumb|Ардын бүжиг]]
Хайфа нь боомт, аж үйлдвэрийн хотын дүр төрхтэй хэдий ч хойд Израилын соёлын төв юм. 1950-иад оны үед хотын дарга [[Абба Хуши]] зохиолч, яруу найрагчдыг хот руу нүүхийг уриалахад онцгой хүчин чармайлт гаргаж, тус улсад байгуулагдсан анхны хотын театр болох Хайфа театрыг байгуулжээ.&lt;ref name=&quot;culture&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng//modules/article/view.category.php/19|title=Culture &amp; Leisure|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=18 February 2008|archive-date=11 Дөрөвдүгээр сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110411140703/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.category.php/19|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Хотын бусад театруудад Кригерийн урлагийн төв, Раппапортын урлаг соёлын төв багтдаг. Конгрессийн төв нь үзэсгэлэн, концерт, тусгай арга хэмжээ зохион байгуулдаг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|title=The Congress Center|publisher=Haifa Municipality|access-date=2 April 2008|archive-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101119054714/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[1975 он|1975 онд]] байгуулагдсан Хайфа кино театрт суккотын баярын өдрүүдэд жил бүр Хайфагийн олон улсын кино наадам болдог.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|title=Haifa Symphony|access-date=20 January 2008|publisher=Haifa Symphony|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217224625/http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|archive-date=17 December 2007}}&lt;/ref&gt; Хайфа нь 29 [[Кино театр|кино театртай]]. Тус хот орон нутгийн &quot;Едиот Хайфа&quot; сонинг эрхлэн гаргадаг бөгөөд өөрийн Хайфа радио станцтай. Израилын [[араб хэл]] дээр гардаг Аль-Иттихад, Аль-Мадина сонинууд мөн Хайфад байрладаг. 1990-ээд оны үед Хайфа хотод [[Боб Дилан]], Ник Кэйв, Блур, П.Ж.Харви нарын оролцсон Хайфа рок &amp; блюз фестивалийг зохион байгуулж байжээ.

=== Музей ===
[[Файл:P1190557_-_בית_הטכניון_ההיסטורי_-_החצר.JPG|thumb|Үндэсний шинжлэх ухааны музей, Хайфа]]
Хайфа нь арав гаруй музейтэй.&lt;ref name=&quot;museums&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|title=Haifa Museums|publisher=Get2Israel.com|access-date=18 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080229091637/http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|archive-date=29 February 2008}}&lt;/ref&gt; Хамгийн алдартай музей бол Израилын Шинжлэх ухаан, технологи, сансар судлалын үндэсний музей бөгөөд [[2004 он|2004 онд]] бараг 150,000 хүн музейг зочилсон байна. Энэхүү музей нь Хадар хорооллын Технионы хуучин барилгад байрладаг. Японы уран зургийн Тикотины музей нь зөвхөн [[Японы урлагт]] зориулагдсан [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] цорын ганц музей юм. Хайфад орших бусад музейд Эртний түүхийн музей, Үндэсний далайн музей ба Хайфа хотын музей, Хехтийн музей, Дагоны археологийн үр тариа боловсруулах музей, Төмөр замын музей, Нууц цагаачдын болон тэнгисийн цэргийн музей багтдаг. Зураач Херманн Струкийн хуучин гэр, студи нь одоо Херманн Струкийн музей болжээ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|title=The Mane Katz Museum|access-date=25 January 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=13 Гуравдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080313222222/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Ган Ха-Эм цэцэрлэгт хүрээлэн дэх Хайфагийн  амьтны хүрээлэнд одоо [[Израил|Израил улсад]] устаж үгүй болсон Сирийн хүрэн баавгай бүхий жижиг амьтдын цуглуулга байдаг.

== Засгийн газар ==
[[1940 он|1940 онд]] анхны еврей хотын даргаар Шабтай Леви сонгогдов. Левигийн хоёр орлогч нь [[Арабчууд|араб]] (нэг нь [[Ислам|мусульман]], нөгөө нь [[Христ итгэл|христийн]] шашинтай) байсан бөгөөд зөвлөлийн үлдсэн хэсэг нь дөрвөн [[еврей]], зургаан [[Арабчууд|арабаас]] бүрдсэн байв.&lt;ref name=&quot;govt&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kUOK3a6hAMsC&amp;q=haifa+municipality&amp;pg=PA129|title=Mixed Towns, Trapped Communities: Historical Narratives, Spatial Dynamics|last=Daniel Monterescu|first=Dan Rabinowitz|pages=113–132|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|access-date=26 July 2009|isbn=978-0-7546-4732-4|year=2007}}&lt;/ref&gt;

Өнөөдөр Хайфаг хотын дарга [[Эйнат Калиш-Ротем]] тэргүүтэй 12 дахь хотын зөвлөл удирдаж байна. Хотын сонгуулийн үр дүн нь Кнессетийн сонгуультай адил зөвлөлийн бүрэлдэхүүнийг шийддэг. 

Хотын зөвлөл нь хотод хууль тогтоох зөвлөл бөгөөд туслах хууль батлах бүрэн эрхтэй.&lt;ref name=&quot;council&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117042303/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-date=17 January 2008|title=City Council Overview|language=he|publisher=Haifa Municipality}}&lt;/ref&gt; [[2003 он|2003 онд]] сонгогдсон 12 дахь зөвлөл 31 гишүүнтэй бөгөөд либерал Шинуй-Ногоонууд хамгийн олон суудал авсан (6), [[Ликуд]] 5 суудалтай хоёрт орсон.&lt;ref name=&quot;councillors&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117045014/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-date=17 January 2008|title=Members of the 12th City Council|language=he|publisher=Haifa Municipality}}&lt;/ref&gt;

=== Хотын дарга нар ===
[[Файл:PikiWiki_Israel_6692_haifa_city_hall.jpg|thumb|Хотын захиргаа]]
{{Div col}}
* [[Наджиб Эффенди аль-Ясин]] (1873–77)
* [[Ахмад Эффенди Джалаби]] (1878–81)
* [[Мустафа Бей аль-Салих]] (1881–84)
* [[Мустафа Паша аль-Халил]] (1885–1903)
* [[Джамиль Садик]] (1904–10)
* [[Рифат аль-Салах]] (1910–11)
* [[Ибрахим аль-Халил]] (1911–13)
* [[Абд аль-Рахман аль-Хадж]] (1920–27)
* [[Хасан Бей Шукри]] (1914–20, 1927–40)
* [[Шабтай Леви]] (1940–51)
* [[Абба Хуши]] (1951–1969)
* [[Моше Флиманн]] (1969–1973)
* [[Йосеф Альмоги]] (1974–1975)
* [[Йерухам Цейсель]] (1975–1978)
* [[Ари Гурель]] (1978–1993)
* [[Амрам Мицна]] (1993–2003)
* [[Гиора Фишер]] (түр хотын дарга, 2003)
* [[Йона Яхав]] (2003–2018)
* [[Эйнат Калиш-Ротем]] (2018-2024)
* [[Йона Яхав]] (2024–одоо үе)
 {{Div col end}}

== Эмнэлгийн байгууламж ==
[[Файл:Rambam_Health_Care_Campus_Main_Building.JPG|thumb|Рамбам эрүүл мэндийн төв]]
[[Файл:Haifa_U_Rabin_Building.jpg|thumb|[[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]], Рабин барилга]]
Хайфа хотын эрүүл мэндийн байгууллагууд нийт 4000 эмнэлгийн ортой.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071108234444/http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|url-status=dead|archive-date=8 November 2007|title=research at rambam|publisher=Rambam.org.il|access-date=5 May 2009}}&lt;/ref&gt; Хамгийн том эмнэлэг бол 2004 онд 78000 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн 900 ортой, засгийн газрын мэдэлд байдаг Рамбам эмнэлэг юм.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5197326.stm|title=Haifa hospital in the firing line|first=Raffi|last=Berg|work=BBC News|date=20 July 2006|access-date=5 January 2010}}&lt;/ref&gt; Бнай-Цион эрүүл мэндийн төв, Кармел эмнэлэг тус бүр 400 ортой. Хайфа нь 20 гэр бүлийн эрүүл мэндийн төвтэй. 2004 онд Хайфад байдаг эмнэлэгүүдэд нийт 177.478 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн байна. Рамбам эрүүл мэндийн төв нь 2006 онд Ливаны хоёрдугаар дайны үеэр галын шууд шугаманд байсан тул өвчтөнүүдээ хамгаалахын тулд тусгай урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авах шаардлагатай болсон.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3287614,00.html|title=Haifa hospital goes underground|work=Ynetnews|access-date=18 February 2008|date=7 August 2006|first=Ahiya|last=Raved}}&lt;/ref&gt;

== Боловсрол ==
Хайфад олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн хоёр их сургууль, хэд хэдэн коллеж байрладаг. [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]] нь 1963 онд байгуулагдсан бөгөөд Кармел уулын оргилд байдаг. 30 давхар Эшкол цамхгийн дээд давхарт Израилын хойд хэсгийг дэлгэмэл байдлаар харуулдаг. Археологи, уран зургийн чухал цуглуулгатай Хехтийн музей нь [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургуулийн]] кампуст байрладаг.

[[Технион - Израилын технологийн дээд сургууль]] нь 1912 онд байгуулагдсан. 18 факультет, 42 эрдэм шинжилгээний хүрээлэнтэй. Анхны байрлаж байсан барилгад одоо Хайфагийн шинжлэх ухааны музей байрладаг. Израилын анхны технологийн ахлах сургууль болох Босмат нь 1933 онд Хайфа хотод байгуулагдсан.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|title=The closing of a dream come true|access-date=25 January 2008|work=Haaretz}}&lt;/ref&gt;

2006–2007 оны байдлаар Хайфа 70 бага сургууль, 23 дунд сургууль, 28 ахлах сургууль, 8 мэргэжлийн дунд сургуультай байв. Хайфа хотын цэцэрлэгт 5133, бага сургуульд 2081, дунд сургуульд 7911, ахлах сургуульд 8072, мэргэжлийн дунд сургуульд 2646, бүрэн дунд сургуулийн 2068 сурагч хичээллэж байв.&lt;ref name=&quot;edu&quot;&gt;{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|title=Education|access-date=14 February 2008|date=1 June 2007|publisher=Haifa Municipality|work=Haifa Statistical Yearbook 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230026/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Оюутнуудын 86% нь [[Еврей хэл|еврей хэлээр]] ярьдаг, 14% нь [[Араб хэл|араб]] сургуулиудад сурч байсан. 2004 онд Хайфа хот нийт 367.323 ширхэг ном хадгалдаг 16 хотын номын сантай.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Ratner|first=David|url=http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|title=Haifa's Christian schools lead the league|work=Haaretz|date=25 May 2004|access-date=24 March 2013}}&lt;/ref&gt;

== Тээвэр ==

=== Нийтийн тээвэр ===
[[Файл:Haifa_cable_car.jpg|thumb|Кармел уулаас Бат Галим руу бууж буй кабель машин]]
Хайфад зургаан төмөр замын өртөө, Кармелит, одоогоор [[Израил|Израилын]] цорын ганц метроны систем үйлчилдэг. [[Израил|Израилын]] төмөр замын [[Нагария]]-[[Тел-Авив|Тел-Авивын]] эрэг орчмын төмөр замын гол шугам Хайфагийн булангийн эргээр дайран өнгөрдөг бөгөөд хотын дотор зургаан буудалтай. Баруун өмнөөс зүүн хойд чиглэлд эдгээр станцууд нь: Хайфа Хоф Ха-Кармел, Хайфа Бат-Галим, Хайфа Мерказ Ха-Шмона, Ха-Мифрац Централ, Хутзот Ха-Мифратц, Кирьят-Хайм. Хайфагаас [[Тел-Авив]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]], [[Нагария]], [[Акко]], [[Кирьят-Моцкин]], [[Биньямина]], [[Лод]], [[Рамла]], [[Бейт Шемеш]], [[Иерусалим]] болон бусад байршил руу шууд галт тэрэг явдаг.

Хайфагийн хот хоорондын автобусны холболтыг зөвхөн хоёр терминал ажиллуулдаг Egged автобус компани гүйцэтгэдэг:

* Ха-Мифрац төв автобусны буудал, Ха-Мифрац төв төмөр замын буудлын хажууд
* Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төмөр замын буудалтай залгаа Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудал

Тус улсын хойд хэсэгт байрлах шугамууд Ха-Мифрац төв автобусны буудлыг ашигладаг бөгөөд тэдгээрийн хамрах хүрээ нь [[Израил|Израилын]] хойд хэсгийн ихэнх хотуудыг хамардаг. Өмнө зүг рүү чиглэсэн шугамууд Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны зогсоолыг ашигладаг.
[[Файл:The_New_Carmelit_08-10-2018.jpg|left|thumb|Кармелит нь газар доорхи төмөр зам бөгөөд одоогоор Израилын цорын ганц метроны систем юм]]
Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудлаас шууд хүрэх газрууд нь [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]], [[Эйлат]], [[Раанана]], [[Нетания]], [[Хадера]], [[Зихрон-Яаков]], Атлит, [[Тират-Кармель]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]] орно.

Автобусны шугамууд бямба гарагийн өглөөнөөс хойш хот даяар хөнгөлөлттэй хуваарийн дагуу ажилладаг. 2008 оны зуны туршид эдгээр шугамууд долоо хоногт 7 шөнө ажилласан. Хайфа нь [[Израил|Израилын]] зуны цагт бямба гарагт далайн эрэг рүү автобусаар үйлчилдэг цорын ганц хот юм.
[[Файл:Port_of_Haifa_2752-1.jpg|thumb|Хайфа хотын боомт]]
Хайфагийн газар доорхи төмөр замын системийг Кармелит гэдэг. Энэ бол Парис талбайгаас Кармел уулын Ган Ха-Эм хүртэл явдаг төмөр зам дээрх газар доорхи фуникуляр юм.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|title=The Carmelit|access-date=19 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=4 Тавдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080504211823/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Нэг зам, зургаан өртөө, хоёр галт тэргээр дэлхийн хамгийн богино метроны шугамаар Гиннесийн номонд бичигджээ.

=== Агаар болон далайн тээвэр ===
[[Хайфа нисэх онгоцны буудал]] нь [[Тел-Авив]], [[Эйлат]] руу нисэх дотоодын нислэгүүд болон [[Кипр]], [[Грек]], [[Йордан]] руу олон улсын нислэгийн нислэг үйлддэг. Хайфа хотоос нислэг үйлддэг онгоцууд нь Аркия, Исраир юм. Хөлөг онгоцнууд Хайфа боомтоос Зүүн Газар дундын тэнгис, Өмнөд Европ, Хар тэнгисийн чиглэлүүд хүртэл үйлчилдэг.

=== Зам ===
Хайфа ба тус улсын төв лүү аялахад далайн эргийн дагуух гол хурдны авто зам болох хурдны зам 2-оор дамжин өнгөрөх боломжтой. 4-р хурдны зам нь Хайфагийн хойд эрэг дагуу, мөн хурдны зам 2-оос урагш, дотогшоо урсдаг. Өмнө нь Хайфагийн хойд талын хурдны замын дагуух хөдөлгөөн хотын төв хэсгээр дайрч өнгөрөх ёстой байв. [[2010 он|2010 оны]] [[12 сарын 1|12-р сарын 1-ний]] өдөр нээгдсэн Кармелийн хонгилууд энэ хөдөлгөөнийг Кармел уулын доогуур чиглүүлж хотын төвийн түгжрэлийг бууруулж байна.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|title=Carmel Tunnels|publisher=Israel MOF|access-date=22 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120712130111/http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|archive-date=12 July 2012}}&lt;/ref&gt;

== Спорт ==
[[Файл:SammyOferSTD.jpg|thumb|Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн]]
Хайфагийн гол цэнгэлдэх хүрээлэнгүүд нь: [[УЕФА|УЕФА-гийн]] баталсан 30,780 хүний суудалтай Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн, Томас Д'Александро цэнгэлдэх хүрээлэн, Неве Шаанань Атлетик цэнгэлдэх хүрээлэн. 

Тус хотын хөлбөмбөгийн хоёр гол клуб нь одоогоор [[Израилын Премьер Лиг|Израилын Премьер Лигт]] тоглож байгаа Маккаби Хайфа, Хапоэл Хайфа нар юм. Маккаби Израилд арван хоёр түрүүлсэн бол Хапоэл нэг түрүүлсэн.

Тус хотод Израилын хөлбөмбөгийн Лигийн нэг хэсэг болох [[Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэн|Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэнд]] тоглодог Америкийн Хайфа Андердогс хэмээх хөлбөмбөгийн клуб байдаг. Лигийн анхны улирлын аварга шалгаруулах тэмцээнд баг нь хожигдсон боловч [[2005 он|2005 онд]] Израилын хөлбөмбөгийн лигтэй нэгдсэн Америкийн хөлбөмбөгийн Израилын бүрэлдэхүүнд багтаж нэг цол хүртсэн. Хайфа Хоукс бол Хайфа хотоос гаралтай [[Хоккей|хоккейн]] баг юм. [[1996 он|1996 онд]] тус хот салхин сэнтийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулсан.

== Ах дүү хотууд ==
Одоогийн байдлаар:&lt;ref&gt;{{cite web|title=Secretary General / Foreign Relations|url=https://www.haifa.muni.il/English/MayorsOffice/Pages/CitySecretary-.aspx|website=haifa.muni.il|publisher=Haifa|access-date=2020-01-30}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|Украин}} [[Украин|Украины]] [[Одесса]] — 1992 он
* {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Массачусеттс]], [[Бостон]] — 1999 он
* {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Калифорни]], [[Сан-Франциско]] — 1984 он
* {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Флорида]], [[Форт-Лодердейл]] — 2002 он
* {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Портсмут]] — 1962 он
* {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Ньюкасл апон Тайн|Ньюкасл]] — 1980 он
* {{flagicon|Итали}} [[Итали]], [[Турин]] — 1997 он
*{{flagicon|Дани}} [[Дани]], [[Ольборг]] — 1972 он
* {{flagicon|Бельги}} [[Бельги]], [[Антверпен]] — 1986 он
* {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Бремен]] — 1978 он
* {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Дюссельдорф]] — 1988 он
* {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Майнц]] — 1987 он
* {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Эрфурт]] — 2000 оны
* {{flagicon|Франц}} [[Франц]], [[Марсель]] — 1962 он
* {{flagicon|Кипр}} [[Кипр]], [[Лимасол]] — 2000 он
* {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Шанхай]] — 1994 он
* {{flagicon|Филиппин}} [[Филиппин]], [[Манила]] — 1971 он
* {{flagicon|Өмнөд Африк}} [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]], [[Кейптаун]] 
* {{flagicon|Аргентин}} [[Аргентин]], [[Росарио]] — 1988 он
* {{flagicon|Орос}} [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Санкт-Петербург]] — 2008 он
* {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Чөндү|Чөнду]] — 2013 он

== Зургийн цомог ==
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;180&quot; perrow=&quot;6&quot;&gt;
Файл:Haifa genel0301.jpg|Кармел уулын баруун энгэр ба худалдаа, ажил эрхлэлтийн бүс Матам, &quot;Каньон Азриели Хайфа&quot; худалдааны төв, Конгрессийн төв.
Файл:Technion – Israel Institute of Technology19.jpg|Технионы кампус
Файл:Eshkol tower haifa u.jpg|[[Хайфа их сургууль]], Эшкол цамхаг
Файл:Matam hi-tech park (Haifa).jpg|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам
Файл:Haifa Convention Center09 April2013.JPG|Хурлын төв
Файл:Метронит..jpg|Метронит
Файл:Lev Hamifratz-Citymall.JPG|Синемол худалдааны төв
Файл:Haifa South Haifa Mall OIC.jpg|«Каньон Азриэли Хайфа» худалдааны төв
Файл:Karmelit.jpg|Кармелит
Файл:Carmel Tunnels, Check Post entrance 1.JPG|Кармелын хонгил
Файл:Hof Hacarmel IMG 9919.JPG|Леонардо зочид буудал
Файл:Port of Haifa 2752-1.jpg|Хайфагийн боомт
Файл:Port of Haifa - aerial view.jpg|Хайфа булан
Файл:Downterraces.jpg|Бахай цэцэрлэгээс харагдах үзэмж
Файл:MerkazitHaMifrtaz b.jpg|[[Израил|Израилын]] хамгийн том тээврийн төв «Мерказит ха-Мифрац»
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Haifa|Хайфа}}
{{Wikinews|Haifa|Хайфа}}
{{Wikivoyage|Haifa|Хайфа}}

== Эшлэл ==
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;
{{Израилын хот}}
{{Хайфа тойрог}}

[[Ангилал:Хайфа| ]]
[[Ангилал:Далайн боомттой суурин]]
[[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]]
[[Ангилал:Хайфа тойргийн хот]]
[[Ангилал:Хайфа тойрог]]
[[Ангилал:Израилын хот]]</text>
      <sha1>pvplh149rs4lmlf8r052jn8bqrc3y9w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бумбутай хатан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>123211</id>
    <revision>
      <id>856433</id>
      <parentid>779982</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T11:08:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>856433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11172" sha1="4teme2coof2ud1vqilznns6ow1xbtvr" xml:space="preserve">{{Инфобокс хатан
| name         = Шяожуанвэнь хатан&lt;br/&gt;{{langn|zh|孝莊文皇后}}
| image        = Imperial_Portrait_of_Empress_Xiao_Zhuang_Wen.jpg
| title        = 
| caption      = Бумбутай хатны нас тогтсон үеийн хөрөг
| alt          = 

| succession  = Чин улсын [[хатан эх]]
| reign       = 1643 он – 1661 он
| reign-type  = Огноо
| predecessor  = [[Шяодуаньвэнь|Шяодуаньвэнь хатан]]
| successor    = [[Шяохуйжан|Шяохуйжан хатан]]

| succession1  = Чин улсын их хатан эх
| reign1       = 1661 он – 1688 он
| reign-type1  = Огноо

| birth_date   = {{Birth date|1613|3|28}}
| birth_place  = [[Хорчин]], Монгол
| death_date   = {{Death date and age |1688|1|27|1613|3|28}}
| death_place  = [[Хориотой хот]], [[Бээжин]], Хятад
| burial_place = [[Чингийн зүүн бунхан|Жао баруун бунхан]], [[Зүньхуа]]
| spouse       = {{Marriage|[[Дээд эрдэмт]]|1625|1643|end=н}}
| spouse-type  = Нөхөр
| issue        = {{ubl|[[Эеэр засагч]]|[[Юнму гүрүн гүнж]]|[[Шухуй гүрүн гүнж]]|[[Шүжэ гүрүн гүнж]]}}
| full name    = Боржигин Бумбутай
| regnal name  = 
| posthumous name = Шяожуанвэнь хатан&lt;br&gt;{{zh|t=孝莊文皇后}}&lt;br&gt;{{lang-mnc|ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ ᠠᠮᠪᠠᠯᡳᠩᡤᡡ ᡤᡝᠩᡤᡳᠶᡝᠨ ᡧᡠ᠌ ᡥᡡᠸᠠᠩᡥᡝᠣ}}
| house        = {{ubl|[[Боржигин]] (төрсөн)|[[Айсингиоро]] (хадамласан)}}
| father       = Зайсан
| mother       = 
| religion     = 
}}
'''Бумбутай хатан''' ({{MongolUnicode|ᠪᡠᠮᠪᡠᡨᠠᡳ|v}}; 1613 оны 3 сарын 28 – 1688 оны 1 сарын 27) бол [[Хорчин]] аймгийн [[Боржигин]] овгийн Зайсанбөх бэйлийн охин, манжийн [[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмт хааны]] бага хатан. [[Эеэр засагч|Эеэр засагч хааны]] ээж, [[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] эмээ. [[Чин гүрэн|Дайчин гүрний]] анхны [[Тайху|хуан тайху]] гэж түүхэнд бичигдэж үлджээ. 

== Намтар ==
1625 оны хавар 12 настайдаа [[Дээд эрдэмт|Хун тайжтай]] гэрлэж, татвар эм нь болжээ. Дээд эрдэмт хаан нь олон хатад татвартай байснаас Хорчины Шяодуаньвэнь боржигин Жэржэр, Минхуйфэй боржигин Харжол, [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] хоёр хатан, Жаруудын боржигин татвар эм, [[Түмэнхэн сайн ноён|Сайн ноёны]] удмын нэг татвар эм гэсэн 7-8  монгол их бага хатад байсны нэг нь Бумбутай юм. Харжол хатан бол Бумбутайгийн эгч, Шяодуаньвэнь Жэржэр хатан бол тэдний авга эгч юм. 

Тэрбээр 1629 оны 1 сарын 31 нд [[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] 4-р гэг Ёнму гүрний гүнж, 1632 оны 3 сарын 2 нд 5-р гэг Шүхуй гүрний гүнж, 1633 оны 12 сарын 16 нд 7-р гэг Шүжө гүрний гүнжийг төрүүлсэн. 1636 оны 8 сард Бумбутайг '''Юнфу ордны Жуанфэй''' (бага хатан) цолоор өргөмжлөв. 1638 оны 3 сарын 15 нд Дээд эрдэмтийн 9-р агь [[Эеэр засагч|Фулинийг]] төрүүлэв. 1643 онд нөхрийгөө өөд болсны дараа тус жилийнхээ 9 сарын 21 нд түүний хүү Фулин 5 настайдаа [[Чин гүрэн|Дайчин гүрний]] эзэн хаан болов. Оны цолыг [[Манж хэл|манжаар]] {{MongolUnicode|ᡳᠵᡳᠰᡥᡡᠨ ᡩᠠᠰᠠᠨ}}(Ижисхүн дасан), [[монголоор]] Эеэр засагч, [[хятадаар]] 順治 (Шүньжи) хэмээн тунхаглав. Дээд эрдэмт хаан нас барсны дараа өөрийн хүү Фулинийг хаан сэнтийд өргөмжлүүлж, Жаошэн хуан [[тайху]] цолоор өргөмжлөгдөв. Эеэр засагч хааныг өөд болсны дараа ач хүү Сюанье нь хаан болсны дараа Жаошэн тай хуан тайху болжээ. Дээд эрдэмт хааны төрсөн дүү [[Доргон]] чин ван, төр баригч [[хунтайж]] цолтойгоор хааны нэрийн өмнөөс төр барьж байсан. 1650 оны 12 сарын 31 нд Доргон хунтайж өөд болсны дараа Эеэр засагч хааны зарлигаар Доргонд, хаан цол нэхэж хүртээсэн. Энэ явдлаар Доргон ван, Бумбутай хатан хоёрыг албан бусаар эхнэр нөхөр байсан гэх цуу яриа тарсан ч, баримтаар нотлогдож байгаагүй юм. Энэ цуу ярианы дараагаас Доргоны гавъяа зүтгэлийг цуцлан, цол гуншин зэргийг нь эвдэлж, Доргоны гэр хөрөнгийг хурааж, хааны ургаас хасч байсан.  

1661 оны 2 сарын 9 нд Эеэр засагч хаан өөд болсны дараа түүний хүү 6 настай [[Энх амгалан|Сюанье]] Чин гүрний хаан болов. Балчир хааны өмнөөс төр барих [[Обой]], [[Сүксаха]], [[Сонин (манж сайд)|Сонин]], [[Эбилүн]] гэсэн дөрвөн сайд томилж, Хааны эмэг эх Бумбутайг тай хуантайху цолд өргөмжлөн хөшигний ардаас төр барьж байв. Энх амгалан хаан, Бумбутай хатан тэргүүтэй фракц төр баригч дөрвөн сайдын нэг Обой ноёныг албан тушаалаас нь огцоруулж, устгахаар хуйвалдаж, 1669 онд [[Обой]] сайдийг баривчлан эрх мэдлийг нь устгаж, цаазлав. Бумбутай хатан 1687 оны намар өвдөж, 1688 оны 1 сарын 27 нд таалал төгссөн. Таалал төгссөний дараа [[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] зарлигаар [[Манж хэл|манжаар]]: {{MongolUnicode|ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ&lt;br&gt;ᠠᠮᠪᠠᠯᡳᠩᡤᡡ&lt;br&gt;ᡤᡝᠩᡤᡳᠶᡝᠨ&lt;br&gt;ᡧᡠ&lt;br&gt;ᡥᡡᠸᠠᠩᡥᡝᠣ}} (hiyoošungga ambalinggū genggiyen šu hūwangheo); [[хятадаар]]: '''''Шяожуан''' Рэньшюань Чэншянь Гон-и Жыдө Чүньхүй Итянь Цишөн '''Вэнь''' '''хуанху''''' ('''孝莊'''仁宣誠憲恭懿至德純徽翊天啟聖'''文皇后''') цол нэхэн өргөмжлөн, Чин гүрний хаадын өвгөдийн сүмд тахих болжээ.
[[Файл:Consort_Zhuang.JPG|thumb|Бумбутай хатны залуу нас]]

== Гэр бүл ==

=== Төрөл садан ===

* Өвөө: [[Мангус буянт чин ван]]
* Эмээ: [[Гомбо үжин]] (Хорчины их үжин)
* Аав: [[Зайсанбөх|Зайсанбөх бэйл]]
* Ээж: [[Боли үжин]] (Хорчины бага үжин) (?-1654)
* Ах нар: [[Угшан]] зоригт чин ван, [[Цагаан (Дархан бэйл)|Цагаан]], [[Соном чин ван]], [[Манзушир (Дархан чин ван)|Манзушир]] дархан чин ван
* Эгч: Минхуй фэй Хайланжу/[[Харжол]] (1609–1641)

=== Нөхөр, хүүхэд ===

* Нөхөр: [[Дээд эрдэмт хаан]] (1592-1643)
* Хөвгүүн: [[Эеэр засагч|Эеэр засагч хаан]] (1638-1661)

==== Охид: ====

* [[Гүрний гүнж Ёнму]]  (固倫雍穆公主; 1629 1 сарын 31 – 1678 оны 2 сар), жинхэнэ нэр Яту. [[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] 4-р гэг. 1641 онд [[Хорчины Зоригт чин вангийн хошуу|Хорчины Зоригт чин вангийн хошууны]] засаг ноён, чин ван [[Биртахар|Биртахарын]] хатан болсон. Биртахар бол Зоригт чин ван [[Огшаан|Огшааны]] хүү юм.
* [[Гүрний гүнж Шүхуй]] (固倫淑慧公主; 1632 оны 3 сарын 2 – 1700 оны 2 сарын 28), жинхэнэ нэр Ату. Дээд эрдэмтийн 5-р гэг. Анхны нөхөр нь [[Өвөр Халх|Өвөр Халхын]] [[баяд]] отгийн [[Энгэдэр|Энгэдэрийн]] хүү [[Суорха]], 1643 онд гэрлэсэн. Суорха удалгүй дайнд амь үрэгдсэн тул 1648 онд [[Баарин]] хошууны засаг ноён Сэвдэнтэй гэрлэсэн.
* [[Гүрний гүнж Шүжө]] (固倫淑哲公主; 1633 оны 12 сарын 16 – 1648 он 3 сар), Дээд эрдэмтийн 7-р гэг. 1645 онд [[Жарууд]] хошууны ноён Боржигин Ламасигийн хатан болсон.

== Цол ==

* [[Нурхач]] хааны үед (1616–1626):
** Хоёрдугаар дэсийн [[үжин]] (側福晉; 1625-1636)
* [[Дээд эрдэмт]] хааны үед (1626–1643):
** Юнфу ордны Жуан [[татвар эм]]  (莊妃; 1636 оны 8 сар - 1643 оны 9 сарын 21), 4-р дэсийн татвар эм
* [[Эеэр засагч]] хааны үед (1643–1661):
** Жаошэн [[Тайху|хуантайху]] (昭聖皇太后; 1643 оны 9 сарын 21-1661 оны 2 сарын 5)
* [[Энх амгалан]] хааны үед (1661–1722):
** Жаошэн тайхуан тайху (昭聖太皇太后; 1661 оны 2 сарын 5-1688 оны 11 сар)
** ''Шяожуанвэнь хуанху'' (孝莊文皇后; 1688 оны 11 сар)

== Холбоотой хуудас ==

* [[Хорчин]]
* [[Шяодуаньвэнь]]
* [[Харжол]]
* [[Эеэр засагч]]

{{s-start}}
{{Залгамжлал|өмнө=байгаагүй|дараа=[[Шяохуйжан]] &lt;br&gt;[[Шяоканжан]]|он=1643 оны 9 сарын 21 - 1661 оны 2 сарын 5|албан_тушаал=Чин гүрний [[Тайху|Хуан тайху]]}}
{{end}}
== Эшлэл ==

[[Ангилал:1613 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1688 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Боржигин]]
[[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]]</text>
      <sha1>4teme2coof2ud1vqilznns6ow1xbtvr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эрдэнэ Бумба</title>
    <ns>0</ns>
    <id>123218</id>
    <revision>
      <id>856430</id>
      <parentid>788833</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T10:53:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>856430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3372" sha1="2892968z85bm8d1r199kh8b4lyyavu1" xml:space="preserve">{{Инфобокс хатан
| name         = Эрдэнэ Бумба хатан
| image        = 世祖廢后.jpg
| title        = 
| caption      = Эрдэнэ Бумба хатны хөрөг
| alt          = 
| succession   = [[Чин улс]]ын [[хатан]]
| reign        = 1651 он – 1653 он
| reign-type   = Огноо
| predecessor  = [[Шяодуаньвэнь|Шяодуаньвэнь хатан]]
| successor    = [[Шяохуйжан|Шяохуйжан хатан]]

| birth_date   = ?
| birth_place  = [[Хорчин]], Монгол
| death_date   = ?
| death_place  = [[Жуннаньхай]], [[Бээжин]], Хятад
| burial_place = 
| spouse       = [[Эеэр засагч]]
| spouse-type  = Нөхөр
| issue        = 
| full name    = Боржигин Эрдэнэ Бумба
| regnal name  = 
| posthumous name = 
| house        = {{ubl|[[Боржигин]] (төрсөн)|[[Айсингиоро]] (хадамласан)}}
| father       = [[Угшан]]
| mother       = 
| religion     = 
}}
'''Эрдэнэ Бумба хатан''' (монгол бичиг:{{MongolUnicode|ᠡᠷᠳᠡᠨᠢ ᠪᠤᠮᠪᠠ}}) бол [[Хавт Хасар|Хавт Хасарын]] угсааны [[Хорчин|Хорчины]] Зоригт чин ван [[Угшан|Угшаны]] охин. [[Эеэр засагч]] хаантай 1651 онд гэрлэж, [[Чин улс|Чин гүрний]] их хатан болсон. 1653 онд Хатны суудлаас нь огцоруулж, '''Жин татвар эм''' болгосон юм. 

== Товч намтар ==
Түүнийг [[Бумбутай хатан]], төр баригч хунтайж [[Доргон]] нарын таалалаар [[Эеэр засагч]] хааны их хатанд сонгож, 1651 оны 9 сарын 27-ний өдөр хаан хатан хоёрын хуримыг хийжээ. Гэвч их хатны зан ааш, атаа жөтөө ихтэй байдал нь [[Эеэр засагч|Эеэр засагчийг]] өөр хатан татвар эмст анхаарал хандуулахад нөлөөлж, 1653 оны 10 сарын 25-ний өдөр Эрдэнэ Бумба хатныг төрийн их хатны сэнтийнээс огцоруулж, хэргэм зэргийг бууруулаад '''Жин фэй''' болгов.  Өнөө үед түүнийг '''Огцорсон хатан''' гэж түүхэнд тэмдэглэх болжээ.

== Гэр бүл ==
[[Хавт Хасар|Хавт Хасарын]] хойчис Хорчины Зоригт вангийн хошууны засаг ноён зоригт [[чин ван]] [[Угшан|Угшаны]] охин. Зоригт чин ван Огшаан болбоос [[Зайсанбөх|Зайсанбөх бэйл]], [[Боли үжин]] хоёрын ууган хүү, Бумбутай хатны ах. Хүүхэд төрүүлээгүй. 

== Цол хэргэм ==

* Эеэр засагчийн үе (1643–1661):
** Их хатан (皇后; 1651 оны 9 сарын 27-1653 оны 10 сарын 25)
** Жин татвар эм (靜妃; 1653 оны 10 сарын 25-), 4-р дэсийн татвар эм

[[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]]
[[Ангилал:Боржигин]]
[[Ангилал:Монгол хатан]]</text>
      <sha1>2892968z85bm8d1r199kh8b4lyyavu1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856432</id>
      <parentid>856430</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T11:02:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>856432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3375" sha1="2etxlj5pzuqrs70cf6rkttyf0nmz1lv" xml:space="preserve">{{Инфобокс хатан
| name         = Эрдэнэ Бумба хатан
| image        = 世祖廢后.jpg
| title        = 
| caption      = Эрдэнэ Бумба хатны хөрөг
| alt          = 
| succession   = [[Чин улс]]ын [[хатан]]
| reign        = 1651 он – 1653 он
| reign-type   = Огноо
| predecessor  = [[Шяодуаньвэнь|Шяодуаньвэнь хатан]]
| successor    = [[Шяохуйжан|Шяохуйжан хатан]]

| birth_date   = ?
| birth_place  = [[Хорчин]], Монгол
| death_date   = ?
| death_place  = [[Хориотой хот]], [[Бээжин]], Хятад
| burial_place = 
| spouse       = [[Эеэр засагч]]
| spouse-type  = Нөхөр
| issue        = 
| full name    = Боржигин Эрдэнэ Бумба
| regnal name  = 
| posthumous name = 
| house        = {{ubl|[[Боржигин]] (төрсөн)|[[Айсингиоро]] (хадамласан)}}
| father       = [[Угшан]]
| mother       = 
| religion     = 
}}
'''Эрдэнэ Бумба хатан''' (монгол бичиг:{{MongolUnicode|ᠡᠷᠳᠡᠨᠢ ᠪᠤᠮᠪᠠ}}) бол [[Хавт Хасар|Хавт Хасарын]] угсааны [[Хорчин|Хорчины]] Зоригт чин ван [[Угшан|Угшаны]] охин. [[Эеэр засагч]] хаантай 1651 онд гэрлэж, [[Чин улс|Чин гүрний]] их хатан болсон. 1653 онд Хатны суудлаас нь огцоруулж, '''Жин татвар эм''' болгосон юм. 

== Товч намтар ==
Түүнийг [[Бумбутай хатан]], төр баригч хунтайж [[Доргон]] нарын таалалаар [[Эеэр засагч]] хааны их хатанд сонгож, 1651 оны 9 сарын 27-ний өдөр хаан хатан хоёрын хуримыг хийжээ. Гэвч их хатны зан ааш, атаа жөтөө ихтэй байдал нь [[Эеэр засагч|Эеэр засагчийг]] өөр хатан татвар эмст анхаарал хандуулахад нөлөөлж, 1653 оны 10 сарын 25-ний өдөр Эрдэнэ Бумба хатныг төрийн их хатны сэнтийнээс огцоруулж, хэргэм зэргийг бууруулаад '''Жин фэй''' болгов.  Өнөө үед түүнийг '''Огцорсон хатан''' гэж түүхэнд тэмдэглэх болжээ.

== Гэр бүл ==
[[Хавт Хасар|Хавт Хасарын]] хойчис Хорчины Зоригт вангийн хошууны засаг ноён зоригт [[чин ван]] [[Угшан|Угшаны]] охин. Зоригт чин ван Огшаан болбоос [[Зайсанбөх|Зайсанбөх бэйл]], [[Боли үжин]] хоёрын ууган хүү, Бумбутай хатны ах. Хүүхэд төрүүлээгүй. 

== Цол хэргэм ==

* Эеэр засагчийн үе (1643–1661):
** Их хатан (皇后; 1651 оны 9 сарын 27-1653 оны 10 сарын 25)
** Жин татвар эм (靜妃; 1653 оны 10 сарын 25-), 4-р дэсийн татвар эм

[[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]]
[[Ангилал:Боржигин]]
[[Ангилал:Монгол хатан]]</text>
      <sha1>2etxlj5pzuqrs70cf6rkttyf0nmz1lv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шяодуаньвэнь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>123263</id>
    <revision>
      <id>856421</id>
      <parentid>714683</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T10:32:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>856421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4165" sha1="fct9ekle5qva6bqa1r43ijjkofl2ua5" xml:space="preserve">{{Инфобокс хатан
| name         = Шяодуаньвэнь хатан&lt;br/&gt;{{langn|zh|孝端文皇后}}
| image        = 《孝端文皇后朝服像》.jpg
| title        = 
| caption      = 
| alt          = 
| succession   = [[Хятад хатдын жагсаалт#Чин улс|Чин улсын хатан эх]]
| reign        = 1636 он – 1643 он
| reign-type   = Огноо
| predecessor  = 
| successor    = [[Бумбутай хатан|Шяожуанвэнь хатан]]

| succession1  = [[Их хатан эх#Чин улс|Чин улсын их хатан эх]]
| reign1       = 1643 он – 1649 он
| reign-type1  = Огноо

| birth_date   = {{Birth date|1600|05|31}}
| birth_place  = Хорчин, Монгол
| death_date   = {{Death date and age |1649|05|28|1600|05|31}}
| death_place  = [[Жуннаньхай]], Бээжин, Хятад
| burial_place = [[Чингийн зүүн бунхан|Жао бунхан]], [[Шэньян]]
| spouse       = {{Marriage|[[Дээд эрдэмт]]|1614|1643|end=н}}
| issue        = {{ubl|[[Вэньжуан гүрүн гүнж]]|[[Жиндуань гүрүн гүнж]]|[[Ёнань гүрүн гүнж]]}}
| full name    = Боржигин Жэржэр
| regnal name  = 
| posthumous name = Шяодуаньвэнь хатан&lt;br&gt;{{zh|t=孝端文皇后}}&lt;br&gt;{{lang-mnc|ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ ᡩᠣᡵᠣᠩᡤᠣ ᡤᡝᠩᡤᡳᠶᡝᠨ ᡧᡠ᠌ ᡥᡡᠸᠠᠩᡥᡝᠣ}}
| house        = {{ubl|[[Боржигин]] (төрсөн)|[[Айсингиоро]] (хадамласан)}}
| father       = Мангус
| mother       = Гомбо
| religion     = 
}}
'''Шяодуаньвэнь хатан''' буюу '''Жэржэр''' ([[Манж|манж хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᡝᠵᡝ}}; галиг: jeje; [[хятадаар]]:哲哲; 1599 оны 5 сарын 31 – 1649 оны 5 сарын 28)  нь [[Монголчууд|Монголын]] [[Хорчин]] аймгийн [[боржигин]] овгийн [[Мангус заргач|Мангус заргачийн]] охин. [[Манж|Манжийн]] [[Дээд эрдэмт]] хааны их хатан. 1614 оны 5 сарын 28 нд Дээд эрдэмт хаан бага эзэгтэй болсон. 1623 онд их эзэгтэй болсон. 1636 оны 8 сард төрийн их хатанд өргөмжлөгдсөн. 1643 онд [[Дээд эрдэмт|Хун тайж]] нас барсны дараа 1649 оны 5 сарын 28 нд нас барсан. Нас барсны дараа '''Шяодуань вэнь хуанхоу''' хэмээх цолыг өргөж хаадын онгонд бунхалжээ.

== Үр хүүхэд ==
Шяодуаньвэнь хатан Дээд эрдэмт хаанд Вэньжуан гүрүн гүнж, Жиндуань гүрүн гүнж, Ёнань гүрүн гүнж хэмээх гурван охин төрүүлсэн. 

* Вэньжуан гүрүн гүнж (1625-1663): жинхэнэ нэр Маката, Дээд эрдэмтийн хоёрдугаар охин. 1636 онд [[Цахар|Цахарын]] [[Эжэй хаан|Эжэй хонгортой]], 1645 онд [[Абунай|Абунай вантай]] гэрлэсэн.
* Жиндуань гүрүн гүнж (1628-1686): Дээд эрдэмтийн гуравдугаар охин. 1639 онд Хорчины [[Хятад бэйл|Хятад бэйлийн]] хатан болсон.
* Ёнань гүрүн гүнж (1634-1692): Дээд эрдэмтийн наймдугаар охин. 1645 онд Хорчины [[Засагт жүн ван Баясгалан|засагт жүн ван Баясгалангийн]] хатан болсон. Баясгалан ван бол [[Онхудай]] тайжийн хүү [[Будаши]] тайжийн хүү.

== Холбоотой хуудас ==

* [[Бумбутай хатан]]
* [[Харжол]]
* [[Шяохуйжан]]

[[Ангилал:1599 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1649 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Боржигин]]
[[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]]</text>
      <sha1>fct9ekle5qva6bqa1r43ijjkofl2ua5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856422</id>
      <parentid>856421</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T10:35:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>856422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4093" sha1="tl8s7h7y7e439qb0rqge8mvxz6dl0yb" xml:space="preserve">{{Инфобокс хатан
| name         = Шяодуаньвэнь хатан&lt;br/&gt;{{langn|zh|孝端文皇后}}
| image        = 
| title        = 
| caption      = 
| alt          = 
| succession   = [[Хятад хатдын жагсаалт#Чин улс|Чин улсын хатан эх]]
| reign        = 1636 он – 1643 он
| reign-type   = Огноо
| predecessor  = 
| successor    = [[Эрдэнэ Бумба]]

| succession1  = [[Их хатан эх#Чин улс|Чин улсын их хатан эх]]
| reign1       = 1643 он – 1649 он
| reign-type1  = Огноо

| birth_date   = {{Birth date|1600|05|31}}
| birth_place  = Хорчин, Монгол
| death_date   = {{Death date and age |1649|05|28|1600|05|31}}
| death_place  = [[Жуннаньхай]], Бээжин, Хятад
| burial_place = [[Чингийн зүүн бунхан|Жао бунхан]], [[Шэньян]]
| spouse       = {{Marriage|[[Дээд эрдэмт]]|1614|1643|end=н}}
| issue        = {{ubl|[[Вэньжуан гүрүн гүнж]]|[[Жиндуань гүрүн гүнж]]|[[Ёнань гүрүн гүнж]]}}
| full name    = Боржигин Жэржэр
| regnal name  = 
| posthumous name = Шяодуаньвэнь хатан&lt;br&gt;{{zh|t=孝端文皇后}}&lt;br&gt;{{lang-mnc|ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ ᡩᠣᡵᠣᠩᡤᠣ ᡤᡝᠩᡤᡳᠶᡝᠨ ᡧᡠ᠌ ᡥᡡᠸᠠᠩᡥᡝᠣ}}
| house        = {{ubl|[[Боржигин]] (төрсөн)|[[Айсингиоро]] (хадамласан)}}
| father       = Мангус
| mother       = Гомбо
| religion     = 
}}
'''Шяодуаньвэнь хатан''' буюу '''Жэржэр''' ([[Манж|манж хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᡝᠵᡝ}}; галиг: jeje; [[хятадаар]]:哲哲; 1599 оны 5 сарын 31 – 1649 оны 5 сарын 28)  нь [[Монголчууд|Монголын]] [[Хорчин]] аймгийн [[боржигин]] овгийн [[Мангус заргач|Мангус заргачийн]] охин. [[Манж|Манжийн]] [[Дээд эрдэмт]] хааны их хатан. 1614 оны 5 сарын 28 нд Дээд эрдэмт хаан бага эзэгтэй болсон. 1623 онд их эзэгтэй болсон. 1636 оны 8 сард төрийн их хатанд өргөмжлөгдсөн. 1643 онд [[Дээд эрдэмт|Хун тайж]] нас барсны дараа 1649 оны 5 сарын 28 нд нас барсан. Нас барсны дараа '''Шяодуань вэнь хуанхоу''' хэмээх цолыг өргөж хаадын онгонд бунхалжээ.

== Үр хүүхэд ==
Шяодуаньвэнь хатан Дээд эрдэмт хаанд Вэньжуан гүрүн гүнж, Жиндуань гүрүн гүнж, Ёнань гүрүн гүнж хэмээх гурван охин төрүүлсэн. 

* Вэньжуан гүрүн гүнж (1625-1663): жинхэнэ нэр Маката, Дээд эрдэмтийн хоёрдугаар охин. 1636 онд [[Цахар|Цахарын]] [[Эжэй хаан|Эжэй хонгортой]], 1645 онд [[Абунай|Абунай вантай]] гэрлэсэн.
* Жиндуань гүрүн гүнж (1628-1686): Дээд эрдэмтийн гуравдугаар охин. 1639 онд Хорчины [[Хятад бэйл|Хятад бэйлийн]] хатан болсон.
* Ёнань гүрүн гүнж (1634-1692): Дээд эрдэмтийн наймдугаар охин. 1645 онд Хорчины [[Засагт жүн ван Баясгалан|засагт жүн ван Баясгалангийн]] хатан болсон. Баясгалан ван бол [[Онхудай]] тайжийн хүү [[Будаши]] тайжийн хүү.

== Холбоотой хуудас ==

* [[Бумбутай хатан]]
* [[Харжол]]
* [[Шяохуйжан]]

[[Ангилал:1599 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1649 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Боржигин]]
[[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]]</text>
      <sha1>tl8s7h7y7e439qb0rqge8mvxz6dl0yb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856423</id>
      <parentid>856422</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T10:36:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>856423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4092" sha1="79z5v5pyx5pkq3jfufdpdxq4roma9rk" xml:space="preserve">{{Инфобокс хатан
| name         = Шяодуаньвэнь хатан&lt;br/&gt;{{langn|zh|孝端文皇后}}
| image        = 
| title        = 
| caption      = 
| alt          = 
| succession   = [[Хятад хатдын жагсаалт#Чин улс|Чин улсын хатан эх]]
| reign        = 1636 он – 1643 он
| reign-type   = Огноо
| predecessor  = 
| successor    = [[Эрдэнэ Бумба]]

| succession1  = [[Их хатан эх#Чин улс|Чин улсын их хатан эх]]
| reign1       = 1643 он – 1649 он
| reign-type1  = Огноо

| birth_date   = {{Birth date|1600|05|31}}
| birth_place  = Хорчин, Монгол
| death_date   = {{Death date and age |1649|05|28|1600|05|31}}
| death_place  = [[Жуннаньхай]], Бээжин, Хятад
| burial_place = [[Жао бунхан (Чин улс)|Жао бунхан]], [[Шэньян]]
| spouse       = {{Marriage|[[Дээд эрдэмт]]|1614|1643|end=н}}
| issue        = {{ubl|[[Вэньжуан гүрүн гүнж]]|[[Жиндуань гүрүн гүнж]]|[[Ёнань гүрүн гүнж]]}}
| full name    = Боржигин Жэржэр
| regnal name  = 
| posthumous name = Шяодуаньвэнь хатан&lt;br&gt;{{zh|t=孝端文皇后}}&lt;br&gt;{{lang-mnc|ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ ᡩᠣᡵᠣᠩᡤᠣ ᡤᡝᠩᡤᡳᠶᡝᠨ ᡧᡠ᠌ ᡥᡡᠸᠠᠩᡥᡝᠣ}}
| house        = {{ubl|[[Боржигин]] (төрсөн)|[[Айсингиоро]] (хадамласан)}}
| father       = Мангус
| mother       = Гомбо
| religion     = 
}}
'''Шяодуаньвэнь хатан''' буюу '''Жэржэр''' ([[Манж|манж хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᡝᠵᡝ}}; галиг: jeje; [[хятадаар]]:哲哲; 1599 оны 5 сарын 31 – 1649 оны 5 сарын 28)  нь [[Монголчууд|Монголын]] [[Хорчин]] аймгийн [[боржигин]] овгийн [[Мангус заргач|Мангус заргачийн]] охин. [[Манж|Манжийн]] [[Дээд эрдэмт]] хааны их хатан. 1614 оны 5 сарын 28 нд Дээд эрдэмт хаан бага эзэгтэй болсон. 1623 онд их эзэгтэй болсон. 1636 оны 8 сард төрийн их хатанд өргөмжлөгдсөн. 1643 онд [[Дээд эрдэмт|Хун тайж]] нас барсны дараа 1649 оны 5 сарын 28 нд нас барсан. Нас барсны дараа '''Шяодуань вэнь хуанхоу''' хэмээх цолыг өргөж хаадын онгонд бунхалжээ.

== Үр хүүхэд ==
Шяодуаньвэнь хатан Дээд эрдэмт хаанд Вэньжуан гүрүн гүнж, Жиндуань гүрүн гүнж, Ёнань гүрүн гүнж хэмээх гурван охин төрүүлсэн. 

* Вэньжуан гүрүн гүнж (1625-1663): жинхэнэ нэр Маката, Дээд эрдэмтийн хоёрдугаар охин. 1636 онд [[Цахар|Цахарын]] [[Эжэй хаан|Эжэй хонгортой]], 1645 онд [[Абунай|Абунай вантай]] гэрлэсэн.
* Жиндуань гүрүн гүнж (1628-1686): Дээд эрдэмтийн гуравдугаар охин. 1639 онд Хорчины [[Хятад бэйл|Хятад бэйлийн]] хатан болсон.
* Ёнань гүрүн гүнж (1634-1692): Дээд эрдэмтийн наймдугаар охин. 1645 онд Хорчины [[Засагт жүн ван Баясгалан|засагт жүн ван Баясгалангийн]] хатан болсон. Баясгалан ван бол [[Онхудай]] тайжийн хүү [[Будаши]] тайжийн хүү.

== Холбоотой хуудас ==

* [[Бумбутай хатан]]
* [[Харжол]]
* [[Шяохуйжан]]

[[Ангилал:1599 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1649 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Боржигин]]
[[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]]</text>
      <sha1>79z5v5pyx5pkq3jfufdpdxq4roma9rk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856424</id>
      <parentid>856423</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T10:38:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>856424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3992" sha1="5dxomr85t0r3qdv7kedth0clcoban2b" xml:space="preserve">{{Инфобокс хатан
| name         = Шяодуаньвэнь хатан&lt;br/&gt;{{langn|zh|孝端文皇后}}
| image        = 
| title        = 
| caption      = 
| alt          = 
| succession   = Чин улсын [[хатан]]
| reign        = 1636 он – 1643 он
| reign-type   = Огноо
| predecessor  = 
| successor    = [[Эрдэнэ Бумба]]

| succession1  = Чин улсын [[хатан эх]]
| reign1       = 1643 он – 1649 он
| reign-type1  = Огноо

| birth_date   = {{Birth date|1600|05|31}}
| birth_place  = Хорчин, Монгол
| death_date   = {{Death date and age |1649|05|28|1600|05|31}}
| death_place  = [[Жуннаньхай]], Бээжин, Хятад
| burial_place = [[Жао бунхан (Чин улс)|Жао бунхан]], [[Шэньян]]
| spouse       = {{Marriage|[[Дээд эрдэмт]]|1614|1643|end=н}}
| issue        = {{ubl|[[Вэньжуан гүрүн гүнж]]|[[Жиндуань гүрүн гүнж]]|[[Ёнань гүрүн гүнж]]}}
| full name    = Боржигин Жэржэр
| regnal name  = 
| posthumous name = Шяодуаньвэнь хатан&lt;br&gt;{{zh|t=孝端文皇后}}&lt;br&gt;{{lang-mnc|ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ ᡩᠣᡵᠣᠩᡤᠣ ᡤᡝᠩᡤᡳᠶᡝᠨ ᡧᡠ᠌ ᡥᡡᠸᠠᠩᡥᡝᠣ}}
| house        = {{ubl|[[Боржигин]] (төрсөн)|[[Айсингиоро]] (хадамласан)}}
| father       = Мангус
| mother       = Гомбо
| religion     = 
}}
'''Шяодуаньвэнь хатан''' буюу '''Жэржэр''' ([[Манж|манж хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᡝᠵᡝ}}; галиг: jeje; [[хятадаар]]:哲哲; 1599 оны 5 сарын 31 – 1649 оны 5 сарын 28)  нь [[Монголчууд|Монголын]] [[Хорчин]] аймгийн [[боржигин]] овгийн [[Мангус заргач|Мангус заргачийн]] охин. [[Манж|Манжийн]] [[Дээд эрдэмт]] хааны их хатан. 1614 оны 5 сарын 28 нд Дээд эрдэмт хаан бага эзэгтэй болсон. 1623 онд их эзэгтэй болсон. 1636 оны 8 сард төрийн их хатанд өргөмжлөгдсөн. 1643 онд [[Дээд эрдэмт|Хун тайж]] нас барсны дараа 1649 оны 5 сарын 28 нд нас барсан. Нас барсны дараа '''Шяодуань вэнь хуанхоу''' хэмээх цолыг өргөж хаадын онгонд бунхалжээ.

== Үр хүүхэд ==
Шяодуаньвэнь хатан Дээд эрдэмт хаанд Вэньжуан гүрүн гүнж, Жиндуань гүрүн гүнж, Ёнань гүрүн гүнж хэмээх гурван охин төрүүлсэн. 

* Вэньжуан гүрүн гүнж (1625-1663): жинхэнэ нэр Маката, Дээд эрдэмтийн хоёрдугаар охин. 1636 онд [[Цахар|Цахарын]] [[Эжэй хаан|Эжэй хонгортой]], 1645 онд [[Абунай|Абунай вантай]] гэрлэсэн.
* Жиндуань гүрүн гүнж (1628-1686): Дээд эрдэмтийн гуравдугаар охин. 1639 онд Хорчины [[Хятад бэйл|Хятад бэйлийн]] хатан болсон.
* Ёнань гүрүн гүнж (1634-1692): Дээд эрдэмтийн наймдугаар охин. 1645 онд Хорчины [[Засагт жүн ван Баясгалан|засагт жүн ван Баясгалангийн]] хатан болсон. Баясгалан ван бол [[Онхудай]] тайжийн хүү [[Будаши]] тайжийн хүү.

== Холбоотой хуудас ==

* [[Бумбутай хатан]]
* [[Харжол]]
* [[Шяохуйжан]]

[[Ангилал:1599 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1649 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Боржигин]]
[[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]]</text>
      <sha1>5dxomr85t0r3qdv7kedth0clcoban2b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856425</id>
      <parentid>856424</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T10:39:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>856425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4000" sha1="s4waed5cpv36hasw6xwipd438xnwrxu" xml:space="preserve">{{Инфобокс хатан
| name         = Шяодуаньвэнь хатан&lt;br/&gt;{{langn|zh|孝端文皇后}}
| image        = 
| title        = 
| caption      = 
| alt          = 
| succession   = [[Чин улс]]ын [[хатан]]
| reign        = 1636 он – 1643 он
| reign-type   = Огноо
| predecessor  = 
| successor    = [[Эрдэнэ Бумба]]

| succession1  = Чин улсын [[хатан эх]]
| reign1       = 1643 он – 1649 он
| reign-type1  = Огноо

| birth_date   = {{Birth date|1600|05|31}}
| birth_place  = [[Хорчин]], Монгол
| death_date   = {{Death date and age |1649|05|28|1600|05|31}}
| death_place  = [[Жуннаньхай]], Бээжин, Хятад
| burial_place = [[Жао бунхан (Чин улс)|Жао бунхан]], [[Шэньян]]
| spouse       = {{Marriage|[[Дээд эрдэмт]]|1614|1643|end=н}}
| issue        = {{ubl|[[Вэньжуан гүрүн гүнж]]|[[Жиндуань гүрүн гүнж]]|[[Ёнань гүрүн гүнж]]}}
| full name    = Боржигин Жэржэр
| regnal name  = 
| posthumous name = Шяодуаньвэнь хатан&lt;br&gt;{{zh|t=孝端文皇后}}&lt;br&gt;{{lang-mnc|ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ ᡩᠣᡵᠣᠩᡤᠣ ᡤᡝᠩᡤᡳᠶᡝᠨ ᡧᡠ᠌ ᡥᡡᠸᠠᠩᡥᡝᠣ}}
| house        = {{ubl|[[Боржигин]] (төрсөн)|[[Айсингиоро]] (хадамласан)}}
| father       = Мангус
| mother       = Гомбо
| religion     = 
}}
'''Шяодуаньвэнь хатан''' буюу '''Жэржэр''' ([[Манж|манж хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᡝᠵᡝ}}; галиг: jeje; [[хятадаар]]:哲哲; 1599 оны 5 сарын 31 – 1649 оны 5 сарын 28)  нь [[Монголчууд|Монголын]] [[Хорчин]] аймгийн [[боржигин]] овгийн [[Мангус заргач|Мангус заргачийн]] охин. [[Манж|Манжийн]] [[Дээд эрдэмт]] хааны их хатан. 1614 оны 5 сарын 28 нд Дээд эрдэмт хаан бага эзэгтэй болсон. 1623 онд их эзэгтэй болсон. 1636 оны 8 сард төрийн их хатанд өргөмжлөгдсөн. 1643 онд [[Дээд эрдэмт|Хун тайж]] нас барсны дараа 1649 оны 5 сарын 28 нд нас барсан. Нас барсны дараа '''Шяодуань вэнь хуанхоу''' хэмээх цолыг өргөж хаадын онгонд бунхалжээ.

== Үр хүүхэд ==
Шяодуаньвэнь хатан Дээд эрдэмт хаанд Вэньжуан гүрүн гүнж, Жиндуань гүрүн гүнж, Ёнань гүрүн гүнж хэмээх гурван охин төрүүлсэн. 

* Вэньжуан гүрүн гүнж (1625-1663): жинхэнэ нэр Маката, Дээд эрдэмтийн хоёрдугаар охин. 1636 онд [[Цахар|Цахарын]] [[Эжэй хаан|Эжэй хонгортой]], 1645 онд [[Абунай|Абунай вантай]] гэрлэсэн.
* Жиндуань гүрүн гүнж (1628-1686): Дээд эрдэмтийн гуравдугаар охин. 1639 онд Хорчины [[Хятад бэйл|Хятад бэйлийн]] хатан болсон.
* Ёнань гүрүн гүнж (1634-1692): Дээд эрдэмтийн наймдугаар охин. 1645 онд Хорчины [[Засагт жүн ван Баясгалан|засагт жүн ван Баясгалангийн]] хатан болсон. Баясгалан ван бол [[Онхудай]] тайжийн хүү [[Будаши]] тайжийн хүү.

== Холбоотой хуудас ==

* [[Бумбутай хатан]]
* [[Харжол]]
* [[Шяохуйжан]]

[[Ангилал:1599 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1649 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Боржигин]]
[[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]]</text>
      <sha1>s4waed5cpv36hasw6xwipd438xnwrxu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856426</id>
      <parentid>856425</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T10:41:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>856426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4103" sha1="eqwhljfsyuw6a1qmqofwgahyuojwr65" xml:space="preserve">{{Инфобокс хатан
| name         = Шяодуаньвэнь хатан&lt;br/&gt;{{langn|zh|孝端文皇后}}
| image        = 
| title        = 
| caption      = 
| alt          = 
| succession   = [[Чин улс]]ын [[хатан]]
| reign        = 1636 он – 1643 он
| reign-type   = Огноо
| predecessor  = 
| successor    = [[Эрдэнэ Бумба]]

| succession1  = Чин улсын [[хатан эх]]
| reign1       = 1643 он – 1649 он
| reign-type1  = Огноо
| predecessor1  = 
| successor1    = [[Бумбутай хатан|Шяожуанвэнь хатан]]

| birth_date   = {{Birth date|1600|05|31}}
| birth_place  = [[Хорчин]], Монгол
| death_date   = {{Death date and age |1649|05|28|1600|05|31}}
| death_place  = [[Жуннаньхай]], Бээжин, Хятад
| burial_place = [[Жао бунхан (Чин улс)|Жао бунхан]], [[Шэньян]]
| spouse       = {{Marriage|[[Дээд эрдэмт]]|1614|1643|end=н}}
| issue        = {{ubl|[[Вэньжуан гүрүн гүнж]]|[[Жиндуань гүрүн гүнж]]|[[Ёнань гүрүн гүнж]]}}
| full name    = Боржигин Жэржэр
| regnal name  = 
| posthumous name = Шяодуаньвэнь хатан&lt;br&gt;{{zh|t=孝端文皇后}}&lt;br&gt;{{lang-mnc|ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ ᡩᠣᡵᠣᠩᡤᠣ ᡤᡝᠩᡤᡳᠶᡝᠨ ᡧᡠ᠌ ᡥᡡᠸᠠᠩᡥᡝᠣ}}
| house        = {{ubl|[[Боржигин]] (төрсөн)|[[Айсингиоро]] (хадамласан)}}
| father       = Мангус
| mother       = Гомбо
| religion     = 
}}
'''Шяодуаньвэнь хатан''' буюу '''Жэржэр''' ([[Манж|манж хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᡝᠵᡝ}}; галиг: jeje; [[хятадаар]]:哲哲; 1599 оны 5 сарын 31 – 1649 оны 5 сарын 28)  нь [[Монголчууд|Монголын]] [[Хорчин]] аймгийн [[боржигин]] овгийн [[Мангус заргач|Мангус заргачийн]] охин. [[Манж|Манжийн]] [[Дээд эрдэмт]] хааны их хатан. 1614 оны 5 сарын 28 нд Дээд эрдэмт хаан бага эзэгтэй болсон. 1623 онд их эзэгтэй болсон. 1636 оны 8 сард төрийн их хатанд өргөмжлөгдсөн. 1643 онд [[Дээд эрдэмт|Хун тайж]] нас барсны дараа 1649 оны 5 сарын 28 нд нас барсан. Нас барсны дараа '''Шяодуань вэнь хуанхоу''' хэмээх цолыг өргөж хаадын онгонд бунхалжээ.

== Үр хүүхэд ==
Шяодуаньвэнь хатан Дээд эрдэмт хаанд Вэньжуан гүрүн гүнж, Жиндуань гүрүн гүнж, Ёнань гүрүн гүнж хэмээх гурван охин төрүүлсэн. 

* Вэньжуан гүрүн гүнж (1625-1663): жинхэнэ нэр Маката, Дээд эрдэмтийн хоёрдугаар охин. 1636 онд [[Цахар|Цахарын]] [[Эжэй хаан|Эжэй хонгортой]], 1645 онд [[Абунай|Абунай вантай]] гэрлэсэн.
* Жиндуань гүрүн гүнж (1628-1686): Дээд эрдэмтийн гуравдугаар охин. 1639 онд Хорчины [[Хятад бэйл|Хятад бэйлийн]] хатан болсон.
* Ёнань гүрүн гүнж (1634-1692): Дээд эрдэмтийн наймдугаар охин. 1645 онд Хорчины [[Засагт жүн ван Баясгалан|засагт жүн ван Баясгалангийн]] хатан болсон. Баясгалан ван бол [[Онхудай]] тайжийн хүү [[Будаши]] тайжийн хүү.

== Холбоотой хуудас ==

* [[Бумбутай хатан]]
* [[Харжол]]
* [[Шяохуйжан]]

[[Ангилал:1599 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1649 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Боржигин]]
[[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]]</text>
      <sha1>eqwhljfsyuw6a1qmqofwgahyuojwr65</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856429</id>
      <parentid>856426</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T10:52:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>856429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4131" sha1="58f1oeeplmhn8svao74l49bk6ndkq5w" xml:space="preserve">{{Инфобокс хатан
| name         = Шяодуаньвэнь хатан&lt;br/&gt;{{langn|zh|孝端文皇后}}
| image        = 
| title        = 
| caption      = 
| alt          = 
| succession   = [[Чин улс]]ын [[хатан]]
| reign        = 1636 он – 1643 он
| reign-type   = Огноо
| predecessor  = 
| successor    = [[Эрдэнэ Бумба]]

| succession1  = Чин улсын [[хатан эх]]
| reign1       = 1643 он – 1649 он
| reign-type1  = Огноо
| predecessor1  = 
| successor1    = [[Бумбутай хатан|Шяожуанвэнь хатан]]

| birth_date   = {{Birth date|1600|05|31}}
| birth_place  = [[Хорчин]], Монгол
| death_date   = {{Death date and age |1649|05|28|1600|05|31}}
| death_place  = [[Жуннаньхай]], Бээжин, Хятад
| burial_place = [[Жао бунхан (Чин улс)|Жао бунхан]], [[Шэньян]]
| spouse       = {{Marriage|[[Дээд эрдэмт]]|1614|1643|end=н}}
| spouse-type  = Нөхөр
| issue        = {{ubl|[[Вэньжуан гүрүн гүнж]]|[[Жиндуань гүрүн гүнж]]|[[Ёнань гүрүн гүнж]]}}
| full name    = Боржигин Жэржэр
| regnal name  = 
| posthumous name = Шяодуаньвэнь хатан&lt;br&gt;{{zh|t=孝端文皇后}}&lt;br&gt;{{lang-mnc|ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ ᡩᠣᡵᠣᠩᡤᠣ ᡤᡝᠩᡤᡳᠶᡝᠨ ᡧᡠ᠌ ᡥᡡᠸᠠᠩᡥᡝᠣ}}
| house        = {{ubl|[[Боржигин]] (төрсөн)|[[Айсингиоро]] (хадамласан)}}
| father       = Мангус
| mother       = Гомбо
| religion     = 
}}
'''Шяодуаньвэнь хатан''' буюу '''Жэржэр''' ([[Манж|манж хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᡝᠵᡝ}}; галиг: jeje; [[хятадаар]]:哲哲; 1599 оны 5 сарын 31 – 1649 оны 5 сарын 28)  нь [[Монголчууд|Монголын]] [[Хорчин]] аймгийн [[боржигин]] овгийн [[Мангус заргач|Мангус заргачийн]] охин. [[Манж|Манжийн]] [[Дээд эрдэмт]] хааны их хатан. 1614 оны 5 сарын 28 нд Дээд эрдэмт хаан бага эзэгтэй болсон. 1623 онд их эзэгтэй болсон. 1636 оны 8 сард төрийн их хатанд өргөмжлөгдсөн. 1643 онд [[Дээд эрдэмт|Хун тайж]] нас барсны дараа 1649 оны 5 сарын 28 нд нас барсан. Нас барсны дараа '''Шяодуань вэнь хуанхоу''' хэмээх цолыг өргөж хаадын онгонд бунхалжээ.

== Үр хүүхэд ==
Шяодуаньвэнь хатан Дээд эрдэмт хаанд Вэньжуан гүрүн гүнж, Жиндуань гүрүн гүнж, Ёнань гүрүн гүнж хэмээх гурван охин төрүүлсэн. 

* Вэньжуан гүрүн гүнж (1625-1663): жинхэнэ нэр Маката, Дээд эрдэмтийн хоёрдугаар охин. 1636 онд [[Цахар|Цахарын]] [[Эжэй хаан|Эжэй хонгортой]], 1645 онд [[Абунай|Абунай вантай]] гэрлэсэн.
* Жиндуань гүрүн гүнж (1628-1686): Дээд эрдэмтийн гуравдугаар охин. 1639 онд Хорчины [[Хятад бэйл|Хятад бэйлийн]] хатан болсон.
* Ёнань гүрүн гүнж (1634-1692): Дээд эрдэмтийн наймдугаар охин. 1645 онд Хорчины [[Засагт жүн ван Баясгалан|засагт жүн ван Баясгалангийн]] хатан болсон. Баясгалан ван бол [[Онхудай]] тайжийн хүү [[Будаши]] тайжийн хүү.

== Холбоотой хуудас ==

* [[Бумбутай хатан]]
* [[Харжол]]
* [[Шяохуйжан]]

[[Ангилал:1599 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1649 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Боржигин]]
[[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]]</text>
      <sha1>58f1oeeplmhn8svao74l49bk6ndkq5w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856431</id>
      <parentid>856429</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T11:02:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>856431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4138" sha1="aa4bnpui65uz70tpn7fmgq926doy95r" xml:space="preserve">{{Инфобокс хатан
| name         = Шяодуаньвэнь хатан&lt;br/&gt;{{langn|zh|孝端文皇后}}
| image        = 
| title        = 
| caption      = 
| alt          = 
| succession   = [[Чин улс]]ын [[хатан]]
| reign        = 1636 он – 1643 он
| reign-type   = Огноо
| predecessor  = 
| successor    = [[Эрдэнэ Бумба]]

| succession1  = Чин улсын [[хатан эх]]
| reign1       = 1643 он – 1649 он
| reign-type1  = Огноо
| predecessor1  = 
| successor1    = [[Бумбутай хатан|Шяожуанвэнь хатан]]

| birth_date   = {{Birth date|1600|05|31}}
| birth_place  = [[Хорчин]], Монгол
| death_date   = {{Death date and age |1649|05|28|1600|05|31}}
| death_place  = [[Хориотой хот]], [[Бээжин]], Хятад
| burial_place = [[Жао бунхан (Чин улс)|Жао бунхан]], [[Шэньян]]
| spouse       = {{Marriage|[[Дээд эрдэмт]]|1614|1643|end=н}}
| spouse-type  = Нөхөр
| issue        = {{ubl|[[Вэньжуан гүрүн гүнж]]|[[Жиндуань гүрүн гүнж]]|[[Ёнань гүрүн гүнж]]}}
| full name    = Боржигин Жэржэр
| regnal name  = 
| posthumous name = Шяодуаньвэнь хатан&lt;br&gt;{{zh|t=孝端文皇后}}&lt;br&gt;{{lang-mnc|ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ ᡩᠣᡵᠣᠩᡤᠣ ᡤᡝᠩᡤᡳᠶᡝᠨ ᡧᡠ᠌ ᡥᡡᠸᠠᠩᡥᡝᠣ}}
| house        = {{ubl|[[Боржигин]] (төрсөн)|[[Айсингиоро]] (хадамласан)}}
| father       = Мангус
| mother       = Гомбо
| religion     = 
}}
'''Шяодуаньвэнь хатан''' буюу '''Жэржэр''' ([[Манж|манж хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᡝᠵᡝ}}; галиг: jeje; [[хятадаар]]:哲哲; 1599 оны 5 сарын 31 – 1649 оны 5 сарын 28)  нь [[Монголчууд|Монголын]] [[Хорчин]] аймгийн [[боржигин]] овгийн [[Мангус заргач|Мангус заргачийн]] охин. [[Манж|Манжийн]] [[Дээд эрдэмт]] хааны их хатан. 1614 оны 5 сарын 28 нд Дээд эрдэмт хаан бага эзэгтэй болсон. 1623 онд их эзэгтэй болсон. 1636 оны 8 сард төрийн их хатанд өргөмжлөгдсөн. 1643 онд [[Дээд эрдэмт|Хун тайж]] нас барсны дараа 1649 оны 5 сарын 28 нд нас барсан. Нас барсны дараа '''Шяодуань вэнь хуанхоу''' хэмээх цолыг өргөж хаадын онгонд бунхалжээ.

== Үр хүүхэд ==
Шяодуаньвэнь хатан Дээд эрдэмт хаанд Вэньжуан гүрүн гүнж, Жиндуань гүрүн гүнж, Ёнань гүрүн гүнж хэмээх гурван охин төрүүлсэн. 

* Вэньжуан гүрүн гүнж (1625-1663): жинхэнэ нэр Маката, Дээд эрдэмтийн хоёрдугаар охин. 1636 онд [[Цахар|Цахарын]] [[Эжэй хаан|Эжэй хонгортой]], 1645 онд [[Абунай|Абунай вантай]] гэрлэсэн.
* Жиндуань гүрүн гүнж (1628-1686): Дээд эрдэмтийн гуравдугаар охин. 1639 онд Хорчины [[Хятад бэйл|Хятад бэйлийн]] хатан болсон.
* Ёнань гүрүн гүнж (1634-1692): Дээд эрдэмтийн наймдугаар охин. 1645 онд Хорчины [[Засагт жүн ван Баясгалан|засагт жүн ван Баясгалангийн]] хатан болсон. Баясгалан ван бол [[Онхудай]] тайжийн хүү [[Будаши]] тайжийн хүү.

== Холбоотой хуудас ==

* [[Бумбутай хатан]]
* [[Харжол]]
* [[Шяохуйжан]]

[[Ангилал:1599 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1649 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Боржигин]]
[[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]]</text>
      <sha1>aa4bnpui65uz70tpn7fmgq926doy95r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ичинхорлоогийн Нямгаваа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125131</id>
    <revision>
      <id>856427</id>
      <parentid>825595</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T10:47:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-29363-75</username>
        <id>104597</id>
      </contributor>
      <origin>856427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2281" sha1="kwh4w7oyezbz8zruiru4gitvsrt0ogp" xml:space="preserve">'''Ичинхорлоогийн Нямгаваа''' (1950 оны 9-р сарын 18-нд [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл аймагт]] төрсөн) - Монголын театр, киноны найруулагч, зохиолч, жүжигчин. 2012 онд Урлагийн Гавьяат зүтгэлтэн цол хүртсэн.2026.05.15 нд нас барсан.

== Намтар ==
Тэрбээр Жамьяангийн Ичинхорлоо, Мижидийн Янжинсүрэн нарын 8 хүүхдийн ууган хүү болж, 1950 онд [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]] аймагт төрсөн.

Нямгаваа эцгийгээ нас барснаас хойш хоёр жилийн дараа буюу 1965 онд дунд сургуулиа төгссөн. Сургуулиа төгсөөд 15 настай байхдаа Улаанбаатар хотын Хүүхэд залуучуудын театрт тоглож эхэлсэн бөгөөд 1965-1969 онд Ромео Жульеттагийн Меркутиогийн дүр зэрэг 10 гаруй жүжигт тогложээ.

И.Нямгаваа 1969 онд БНМАУ-ын Засгийн газрын тэтгэлгээр ЗХУ-ын [[Москва]] хотын Оросын Театр урлагийн дээд сургууль-ГИТИС-д найруулагчийн мэргэжлээр суралцсан. Тэрбээр Оросын нэрт театрын найруулагч, зохиолч Андрей Гончаровын урланд суралцсан бөгөөд 1974 онд сургуулиа төгсөөд эх орондоо иржээ.

1974 оноос [[Дархан (хот)|Дархан]]&lt;nowiki/&gt;ы Театрт ажилласан.

1985 онд [[Улаанбаатар]] хотод эргэж ирээд [[Хүүхэд, залуучуудын театр]]&lt;nowiki/&gt;ын уран сайхны захирал болж байжээ.

{{DEFAULTSORT:Нямгаваа, Ичинхорлоогийн}}
[[Ангилал:Монголын жүжигчин]]
[[Ангилал:Монголын найруулагч]]
[[Ангилал:Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн]]
[[Ангилал:1950 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>kwh4w7oyezbz8zruiru4gitvsrt0ogp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856428</id>
      <parentid>856427</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T10:49:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Amikkkk</username>
        <id>95821</id>
      </contributor>
      <origin>856428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2303" sha1="nfwv80jf2lz1j9880wj643iamcxxpyu" xml:space="preserve">'''Ичинхорлоогийн Нямгаваа''' (1950 оны 9-р сарын 18-нд [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл аймагт]] төрсөн - 2026 оны 5-р сарын 15-нд нас барсан) - Монголын театр, киноны найруулагч, зохиолч, жүжигчин. 2012 онд Урлагийн Гавьяат зүтгэлтэн цол хүртсэн.

== Намтар ==
Тэрбээр Жамьяангийн Ичинхорлоо, Мижидийн Янжинсүрэн нарын 8 хүүхдийн ууган хүү болж, 1950 онд [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]] аймагт төрсөн.

Нямгаваа эцгийгээ нас барснаас хойш хоёр жилийн дараа буюу 1965 онд дунд сургуулиа төгссөн. Сургуулиа төгсөөд 15 настай байхдаа Улаанбаатар хотын Хүүхэд залуучуудын театрт тоглож эхэлсэн бөгөөд 1965-1969 онд Ромео Жульеттагийн Меркутиогийн дүр зэрэг 10 гаруй жүжигт тогложээ.

И.Нямгаваа 1969 онд БНМАУ-ын Засгийн газрын тэтгэлгээр ЗХУ-ын [[Москва]] хотын Оросын Театр урлагийн дээд сургууль-ГИТИС-д найруулагчийн мэргэжлээр суралцсан. Тэрбээр Оросын нэрт театрын найруулагч, зохиолч Андрей Гончаровын урланд суралцсан бөгөөд 1974 онд сургуулиа төгсөөд эх орондоо иржээ.

1974 оноос [[Дархан (хот)|Дархан]]&lt;nowiki/&gt;ы Театрт ажилласан.

1985 онд [[Улаанбаатар]] хотод эргэж ирээд [[Хүүхэд, залуучуудын театр]]&lt;nowiki/&gt;ын уран сайхны захирал болж байжээ.

{{DEFAULTSORT:Нямгаваа, Ичинхорлоогийн}}
[[Ангилал:Монголын жүжигчин]]
[[Ангилал:Монголын найруулагч]]
[[Ангилал:Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн]]
[[Ангилал:1950 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>nfwv80jf2lz1j9880wj643iamcxxpyu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алс Дорнодын Олон улсын цэргийн шүүх хурал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130966</id>
    <revision>
      <id>856412</id>
      <parentid>758571</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T09:12:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bayarkhangai</username>
        <id>1129</id>
      </contributor>
      <origin>856412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12250" sha1="g70kqkxt60c86t01u3w51pniyl3p9dx" xml:space="preserve">'''Алс Дорнодын олон улсын цэргийн шүүх хурал''', (мөн Токиогийн шүүх хурал гэж нэрлэгддэг) - 1946 оны 5-р сарын 3-наас 1948 оны 11-р сарын 12-ны хооронд [[Токио]] хотод болсон Японы цэргийн гэмт хэрэгтнүүдийн олон улсын шүүх хурал юм. Энэхүү шүүх хурлыг явуулахаар [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], Хятад, [[Их Британи]], [[Австрали]], [[Канад]], [[Франц]], [[Нидерланд]], [[Шинэ Зеланд]], [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗСБНХУ]], [[Энэтхэг]], [[Филиппин]] зэрэг 11 улсын төлөөлөгчдийг багтаасан тусгай Шүүх байгуулагдсан юм. 

Шүүх хуралд яллагдагчаар Японы эзэнт гүрний цэрэг, төрийн дээд удирдлагын 29 хүнийг татсан байна. Шүүх хуралдааны явцад 818 нээлттэй шүүх хуралдаан, 131 хаалттай шүүх хуралдаан болжэ. Шүүх бүрэлдэхүүн 4356 нотлох баримт, 1194 гэрчийн мэдүүлгийг хүлээн авснаас 419-ийг Олон улсын шүүх хурал сонссон байна. 

Нийт 29 яллагдагчаас Ерөнхий сайд асан Коки Хирота, Хидеки Тожо нарын долоон яллагдагчийг 1948 оны арванхоёрдугаар сарын 23-нд Токио дахь Сугамо шоронгийн хашаанд дүүжилж цаазаар авах ял оноожээ. 15 шүүгдэгчид бүх насаар нь хорих ял, өөр гурван хүнд янз бүрийн хугацаагаар хорих ял оноожээ. Яллагдагч нарын хоёр нь шүүх хурлын үеэр нас барсан байна. Нэг нь сэтгэцийн өвчтэй (суртал ухуулагч Шумей Окава), нөгөө нь Ерөнхий сайд асан [[Фумимаро Коноэ]] баривчлагдахынхаа өмнөхөн хор ууж амиа хорлосон байна. [[Мацүока Ёосүкэ]] (Гадаад хэргийн сайд) болон адмирал Осами Нагано хоёр шүүх хурлын үеэр өвчний улмаас өөрсдийн жамаар нас барсан байна. 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+'''Алс Дорнодын олон улсын цэргийн шүүх хурлын ш'''үүгч нар
!Улс
!Шүүгч
!Албан тушаал (цол)
|-
|Австрали
|Сэр Уильям Уэбб
|Австралийн Дээд шүүхийн шүүгч, Шүүхийн даргаар томилогдсон
|-
|Канад
|Эдвард Стюарт МакДугалл
|'''Кэбэк''' ([[Франц хэл]]: '''''Québec''''') мужийн Давж заалдах шатны шүүхийн шүүгч
|-
|Бүгд Найрамдах Хятад Улс
|Мэй Жуао
|Юань мужийн Прокурор 
|-
|Францын түр Засгийн газар
|Энри Бернар (франц. Henri Bernard)
|Банги-гийн Ерөнхий өмгөөлөгч. Парисын нэгдүгээр цэргийн шүүхийн Ерөнхий прокурор 
|-
|Британий Энэтхэг
|Радхабинод Пал
|[[Калькутта]] хотын Их сургуулийн хуулийн ангийн багш, Калькутта хотын Дээд шүүхийн шүүгч.
|-
|Нидерланд
|Берт Рёлинг
|Утрехтын Их сургуулийн эрхзүйн Профессор.
|-
|Шинэ Зеланд
|Эрима Харви Норткрофт
|Шинэ Зеландын Дээд шүүхийн шүүгч.
|-
|Филиппин
|Дельфин Харанилья
|Филиппины Ерөнхий Прокурор бөгөөд Дээд шүүхийн шүүгч, хурандаа.
|-
|Их Британи
|Уильям Дональд Патрик
|Шотландын Шүүхийн шүүгч.
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |АНУ
|Жон Патрик Хиггинс
|[[Массачусеттс]] мужийн Дээд шүүхийн ерөнхий шүүгч.
|-
|Майрон Крамер
|АНУ-ын Армийн Ерөнхий шүүгч, өмгөөлөгч. хошууч-генерал.
Жон Хиггинсыг 1946 оны 7-р сард оролсон шүүгч.
|-
|ЗХУ
|Зарянов Иван Михеевич
|ЗХУ-ын Дээд шүүхийн цэргийн шүүхийн Зөвлөлийн гишүүн, хошууч-генерал.
|+
|}
Жич: Дайнд олзлогдогсод дээр туршилт хийсэн бактериологийн зэвсэг зохион бүтээгчид болон Эзэн хааны гэр бүлийн гишүүд яллаагүй халдашгүй эрхтэй болсон юм.

Эзэн хаан Хирохитогийн халдашгүй дархан байдал нь бууж өгөх үйл ажиллагааны цорын ганц заалт байсан бөгөөд түүний бүх гэр бүлийн гишүүдийг хамарсан юм. Шүүх хурлын үеэр америкчууд болон яллагдагч Японы генералууд бүх бурууг Эзэн хааны гэр бүлээс холдуулахыг хичээж байсан байна.
==== ТОКИОГИЙН ОЛОН УЛСЫН ШҮҮХ ХУРАЛД ГЭРЧЭЭР ОРОЛЦСОН БНМАУ-ЫН БААТАР П.ЧОГДОНГИЙН МЭДҮҮЛЭГ ====
1946-1948 онд [[Японы цэргийн гэмт хэрэгтнүүд]]ийг яллах [[Олон улсын шүүх хурал]] [[Токио|Токио хот]]од хоёр жил хагасын турш үргэлжилж, уг шүүх хуралд 11 улсын 419 төлөөлөгчөөс биечлэн [[гэрчийн мэдүүлэг]] авч, бусад 779 хүнээс ирүүлсэн 4336 [[нотлох баримт]]ыг шүүн хэлэлцжээ. Тус шүүх хуралд [[яллагч]]аар [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-аас [[генерал]] [[Васильев]], [[ерөнхий шүүгч]]ээр [[Австрали|Австрал]]ийн [[У. Уэбб]], [[өмгөөлөгч]]өөр [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын [[хошууч]] [[Б. Блекни]], мөн [[Япон]]ы [[өмгөөлөгч]]ид оролцжээ.
Энэ шүүх хуралд япончууд [[Халх гол]]ын зүүн эрэг, [[Номунхаан]], [[Бүрд-Овоо]]ны районыг [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол Улс]]ын нутаг дэвсгэр биш, [[Квантуны Арми|бид]] Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт халдан довтлоогүй хэмээн батлахыг оролдсон байдаг.
Уг шүүх хуралд гэрчээр оролцсон [[БНМАУ-ын баатар цол|БНМАУ-ын баатар]] [[Пунцагийн Чогдон|Пунцагийн Чогдо]]н нь [[1939 он]]ы [[Халхын голын дайн|Халх голын байлдаан]]ы үед [[Сүмбэрийн Цагаан-Овоогийн застав]]т байсан, 1939 оны тавдугаар сарын 10-наас зургаадугаар сарын 30-ны өдрийг хүртэл [[Сүмбэрийн застав]]ын районд болсон үйл явдлын талаар хоёр цагийн турш гэрчийн мэдүүлэг өгчээ.
Пунцагийн Чогдонгийн 1948 оны нэгдүгээр сарын 29-ний өдрийн мэдүүлгээс:

  “-1939 оны тавдугаар сарын 11-нд [[Квантуны Арми|япончууд]] 300 гаруй [[цэрэг]], [[офицер]] ихээхэн зэвсэг техникийн хүчээр БНМАУ-ын нутаг [[Халх гол|Халх голын зүүн эрэг]]т цөмрөн орсон. Манай [[Хилчин|хилчид]] япончуудтай байлдаж байсан ба япончууд хүч давуу тул яаж ч чадалгүй 1939 оны тавдугаар сарын 14-нд Халх голын зүүн эргийг япончууд эзлэн авсан. Харин тавдугаар сарын 26-ны өдөр манай хилийн заставаас 200, бидэнд туслахаар ирсэн [[хилийн отряд]]ын бэлтгэл ангийн 100 шахам бүгд 300 цэрэг оролцон японы түрэмгийлэгчдийг хориглон зогсоож, хөөн зайлуулсан юм. Ер нь япончууд БНМАУ-ын хилийг удаа дараа зөрчиж байсан. Тухайлбал, 1938 оны 12 дугаар сараас эхлэн 10-20 буюу 40 хүнтэй жижиг отрядууд явуулан будлиан өдөөж, манай улсын нутагт халдан эзэрхийлж байсан явдал олон байгаа. Халх голын байлдааны үеэр япончууд Халх голын зүүн эрэг, Номонхаан, Бүрд-Овооны районы [[багана тэмдэгт]]үүдийг сүйтгэх, буулган авах зэрэг үйлдлүүдийг удаа дараа гаргасан. Дайн дууссаны дараа хоёр улсын [[хилийн шугам]]ыг сэргээн тодотгох тухай [[хэлэлцээр]] ёсоор 1940 оноос эхлэн хилийн тусгай тэмдэгтүүдийг тавьж гүйцэтгэсэн нь дэлхий нийтэд тодорхой хэрэг юм. Халх голын зүүн эрэг нь цаг ямагт манай улсын хилчдээр хамгаалагдаж ирсэн бөгөөд хилийн отрядын застав нь Халх голын баруун эрэгт байрлаж манаануудыг зүүн эрэгт гаргадаг байсан. Харин [[Квантуны Арми|Япон]] -[[Манж-го|МанжГо]]гийн талаас манай улсын хилийг зөрчих явдал олширсон тул манай застав нь өөрийн командын тушаалаар [[Хулд уул]]ын овооны районд шилжин байрласан болно. [[Монголын Ардын Арми|Монголын цэргийн ангиуд]] өөрийн нутаг дэвсгэрт байлдсан бөгөөд тэдгээрээс байлдааны үед ба мөн түүний өмнө, хойно улсын хилийг давсан удаа нэг ч байхгүйг батлан хэлнэ” хэмээн мэдүүлжээ.

П.Чогдон баатар Халх голын байлдаан эхлэх үед [[хилийн долдугаар застав]]ын даргаар ажиллаж байсан тул Токиогийн Олон улсын шүүх хуралд (International Military Tribunal for the Far East) албан ёсоор гэрчээр урьж оролцуулсан. Токиогийн Олон Улсын Шүүх хуралд П. Чогдон баатарын өгсөн албан ёсны гэрчийн мэдүүлэг болон Шүүх хурлын өмгөөлөгч, прокурор, шүүгчдийн тавьсан 20 орчим асуулт, хариултын дэлгэрэнгүйг тус Шүүх хуралдааны протоколын 38533 - 38569-р хуудсанд бичсэн

[[Ангилал:1946 он]]
[[Ангилал:1947 он]]
[[Ангилал:1948 он]]
[[Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайны үр дагавар]]
[[Ангилал:Номхон далайн дайн]]
[[Ангилал:Олон улсын шүүхийн байгууллага]]
[[Ангилал:Токиогийн процесс]]</text>
      <sha1>g70kqkxt60c86t01u3w51pniyl3p9dx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цэцэрлэг Мандал уулын аймаг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134497</id>
    <revision>
      <id>856351</id>
      <parentid>856298</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T13:20:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-29020-34</username>
        <id>104550</id>
      </contributor>
      <comment>эрүүл мэнд</comment>
      <origin>856351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7982" sha1="5o22fm38lmwmjhrwck9qug2jqeng32p" xml:space="preserve">'''Цэцэрлэг Мандал уулын аймаг''' нь 1923 онд [[Богд Хаант Монгол Улс|Богд хаант Монгол Улсын]] ардын засгийн газрын тогтоолоор [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан аймгийн]] нэрийг өөрчлөн байгуулсан аймаг юм.

1921 онд [[Ардын хувьсгал]] ялсны дараа нутгийн захиргааг ардчилахдаа 1923 оны 3 сард нутгийн захиргааны дүрмийг батласны дараа &quot;4 аймаг, 116 хошууг урьдын адил засаг ноёдын нэрээр нэрлэхийг зогсоож, ард олны сайн мэдэх томоохон уул буюу газар усны нэрээр нэрлэх болж&quot; '''&quot;Сайн ноён хан аймаг&quot;''' гэж байсныг '''&quot;Цэцэрлэг Мандал уулын аймаг&quot;''' болгон өөрчлөн, харьяаны 24 хошуу, Зая гэгээний шавийн нутгийг уул усны нэрээр нэрлэж, үлдсэн 7 хутагтын шавийн нэрийг хэвээр үлдээсэн. Тус аймгийг 1928 оны [[МАХН]]-ын 7-р их хурлын шийдвэр, 1930 оны 11 сарын засгийн газрын тогтоолоор 1931 онд [[Архангай аймаг|Архангай]], [[Өвөрхангай]], [[Хөвсгөл]], [[Баянхонгор]] болгон задласан. Ингэхдээ [[Хан тайшир уулын аймаг|Хан тайшир уулын аймгаас]] зарим газрыг таслан Хөвсгөл, Баянхонгор аймгийг байгуулжээ.  

Ардын засгийн газар 1922 онд эхний ээлжэнд ноёдын эрх хэмжээг хязгаарлан Сайн ноён ханы аймагт хошууны засаг даргыг бий болгожээ. 1922 оны 5--р сарын 7-нд аймгийн чуулганы дарга Дүгэржав, дэд дарга Лувсанбалдан хүлээлгэн өгсөн байна. Ингээд тэд нар аймгийн чуулган жасааг нутгийн төвд шилжүүлэн суурьшуулах ажлыг гүйцэтгэсэн байна. Цэцэрлэгмандал уулын аймгийн да жасааг  Цогтоо гүн Дашдоржийн хошууны нутаг (одоо Баянхонгор аймаг Бөмбөгөр сум) “Дааган дэл” гэдэг газраас нүүлгэн Заяын хүрээ буюу одоогийн Архангай аймгийн төв Эрдэнэбулган сум руу нүүлгэн суурьшуулснаар Заяын хүрээ аймнийн засаг захиргааны төв болжээ. 1922 оны 9 дүгээр сард хошуу тамгын газруудын тамгыг хураан авах ажил эхлэн, 10 дугаар сараас шинээр аймаг байгуулах ажил хийгджээ.  

Цэцэрлэг мандал уулын аймаг байгуулагдсан нь 1923 оны 1 дүгээр сарын 13-нд Засгийн газрын 58 дугаар тогтоолоор аймгийн суурин жасаадыг татан буулгаж мөн оны 6дугаар сарын 22 дугаар хурлаар аймгийн чуулганы дэргэдэх жанжин жасаадыг дагалдах аппаратынх нь хамтаар татан буулгасан юм. Ардын засгийн газрын 1923 оны 10 дугаар сарын 19-ний хурлын 39 дүгээр тогтоолоор аймгуудын нэрийг өөрчлөн Сайн ноён ханы аймгийг Цэцэрлэг мандал уулын аймаг болгон өөрчилжээ.1923-1924 онд хийсэн засаг захиргааны шинэ хуваариар Цэцэрлэг мандал аймаг нь 10 гэр 3610, баг 722, сум 250, хошуу 26-тайгаар байгуулагдсан байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-10-12 |title=Түүхэн товчоо – Архангай аймаг |url=https://arkhangai.gov.mn/2023/06/18/to-23/ |access-date=2026-05-14 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

'''Засаг Захиргааны хуваарь'''

# Батцэнгэл уулын хошуу         
# Гурван сайхан уулын хошуу              
# 7. Рашаант уулын хошуу
# Өлзийт уулын хошуу              
# Намнан уулын хошуу                        
# Арвайхээрийн хошуу
# Эрдэнэбулган уулын хошуу     
# Чандмань - Өлзийт далайн хошуу     
# Цэцэрлэг голын хошуу /1926 - онд Эрдэнэбулган уулын хошуутай нэгтэгсэн/   
# Отгонтэнгэр уулын хошуу /1929 онд Хан тайшир аймагт нэгтгэсэн/                                                   
# Хан - Өндөр уулын хошуу    
# Дулаан хан уулын хошуу /1927 онд Батцэнгэл уулын хошуунд нэгтгэсэн/                    
# Хүрээмарал уулын хошуу      
# Богд хайрхан уулын хошуу          
# Баянхонгор хайрхан уулын хошуу                      
# Хан Хөгшин уулын хошуу      
# Дөлгөөн уулын хошуу                  
# Түйн голын хошуу                                         
# Гучин уулын хошуу /1925 онд Баянхонгор хошуутай нэгтгэсэн/      
# Баян - Агт уулын хошуу /1926 онд Намнан хошуунд нэгтгэсэн/     
# Шажинбатсэвжидгэцэл уулын хошуу
# Баянзүрх уулын хошуу

'''Байгууллагууд'''

1925 онд Зая хүрээнд Цэцэрлэг мандал аймагт Ардын эрүүлийг хамгаалахыг тогтоон байгуулж өвчөн эмчилэх, сувилах Түвэд эмнэлэгийн салбар байгуулсан. 1929 онд амбулторийн шинэ байшин бариж бага эмчийн салбар ажиллаж эхэлсэн байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=HISTORICA |url=https://aganerdene.blogspot.com/ |access-date=2026-05-14 |website=aganerdene.blogspot.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

1929 оноос Европ эмийн аптек ажиллаж эхэлжээ. 

1921 оны сүүлээр Бошгийг халагч залуучуудын эвлэл /Монголын хувьсгалт залуучуудын эвлэл/ анхны залуучуудын холбоо байгуулагдсан.

1925 - 1930 Цэцэрлэг мандал уулын аймгийн ХЗЭ - н дэргэдэх Пионерийн товчоо&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Архангай аймаг {{!}} Хүүхэд, гэр бүлийн хөгжил, хамгааллийн газар |url=https://arkhangai.cfga.gov.mn/website/home.aspx |access-date=2026-05-14 |website=arkhangai.cfga.gov.mn}}&lt;/ref&gt;  

== Мө&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-10-12 |title=Түүхэн товчоо – Архангай аймаг |url=https://arkhangai.gov.mn/2023/06/18/to-23/ |access-date=2026-05-14 |language=mn}}&lt;/ref&gt;н үзэх ==

* [[Богд хан уулын аймаг]]
* [[Хан Хэнтий уулын аймаг]]
* [[Хан тайшир уулын аймаг]]
* [[Чандмань уулын аймаг]]

== Эшлэл ==
[[Ангилал:1923 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:1931 онд татан буугдсан]]
[[Ангилал:Монголын урьдын засаг захиргааны нэгж]]</text>
      <sha1>5o22fm38lmwmjhrwck9qug2jqeng32p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856352</id>
      <parentid>856351</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T13:26:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-29020-34</username>
        <id>104550</id>
      </contributor>
      <comment>pp</comment>
      <origin>856352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7996" sha1="b1wezbxjmn1wikr22ef69xun0bhuosx" xml:space="preserve">'''Цэцэрлэг Мандал уулын аймаг''' нь 1923 онд [[Богд Хаант Монгол Улс|Богд хаант Монгол Улсын]] ардын засгийн газрын тогтоолоор [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан аймгийн]] нэрийг өөрчлөн байгуулсан аймаг юм.

1921 онд [[Ардын хувьсгал]] ялсны дараа нутгийн захиргааг ардчилахдаа 1923 оны 3 сард нутгийн захиргааны дүрмийг батласны дараа &quot;4 аймаг, 116 хошууг урьдын адил засаг ноёдын нэрээр нэрлэхийг зогсоож, ард олны сайн мэдэх томоохон уул буюу газар усны нэрээр нэрлэх болж&quot; '''&quot;Сайн ноён хан аймаг&quot;''' гэж байсныг '''&quot;Цэцэрлэг Мандал уулын аймаг&quot;''' болгон өөрчлөн, харьяаны 24 хошуу, Зая гэгээний шавийн нутгийг уул усны нэрээр нэрлэж, үлдсэн 7 хутагтын шавийн нэрийг хэвээр үлдээсэн. Тус аймгийг 1928 оны [[МАХН]]-ын 7-р их хурлын шийдвэр, 1930 оны 11 сарын засгийн газрын тогтоолоор 1931 онд [[Архангай аймаг|Архангай]], [[Өвөрхангай]], [[Хөвсгөл]], [[Баянхонгор]] болгон задласан. Ингэхдээ [[Хан тайшир уулын аймаг|Хан тайшир уулын аймгаас]] зарим газрыг таслан Хөвсгөл, Баянхонгор аймгийг байгуулжээ.  

Ардын засгийн газар 1922 онд эхний ээлжэнд ноёдын эрх хэмжээг хязгаарлан Сайн ноён ханы аймагт хошууны засаг даргыг бий болгожээ. 1922 оны 5--р сарын 7-нд аймгийн чуулганы дарга Дүгэржав, дэд дарга Лувсанбалдан хүлээлгэн өгсөн байна. Ингээд тэд нар аймгийн чуулган жасааг нутгийн төвд шилжүүлэн суурьшуулах ажлыг гүйцэтгэсэн байна. Цэцэрлэгмандал уулын аймгийн да жасааг  Цогтоо гүн Дашдоржийн хошууны нутаг (одоо Баянхонгор аймаг Бөмбөгөр сум) “Дааган дэл” гэдэг газраас нүүлгэн Заяын хүрээ буюу одоогийн Архангай аймгийн төв Эрдэнэбулган сум руу нүүлгэн суурьшуулснаар Заяын хүрээ аймнийн засаг захиргааны төв болжээ. 1922 оны 9 дүгээр сард хошуу тамгын газруудын тамгыг хураан авах ажил эхлэн, 10 дугаар сараас шинээр аймаг байгуулах ажил хийгджээ.  

Цэцэрлэг мандал уулын аймаг байгуулагдсан нь 1923 оны 1 дүгээр сарын 13-нд Засгийн газрын 58 дугаар тогтоолоор аймгийн суурин жасаадыг татан буулгаж мөн оны 6дугаар сарын 22 дугаар хурлаар аймгийн чуулганы дэргэдэх жанжин жасаадыг дагалдах аппаратынх нь хамтаар татан буулгасан юм. Ардын засгийн газрын 1923 оны 10 дугаар сарын 19-ний хурлын 39 дүгээр тогтоолоор аймгуудын нэрийг өөрчлөн Сайн ноён ханы аймгийг Цэцэрлэг мандал уулын аймаг болгон өөрчилжээ.1923-1924 онд хийсэн засаг захиргааны шинэ хуваариар Цэцэрлэг мандал аймаг нь 10 гэр 3610, баг 722, сум 250, хошуу 26-тайгаар байгуулагдсан байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-10-12 |title=Түүхэн товчоо – Архангай аймаг |url=https://arkhangai.gov.mn/2023/06/18/to-23/ |access-date=2026-05-14 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

=== '''Засаг Захиргааны хуваарь''' ===
# Батцэнгэл уулын хошуу         
# Гурван сайхан уулын хошуу              
# 7. Рашаант уулын хошуу
# Өлзийт уулын хошуу              
# Намнан уулын хошуу                        
# Арвайхээрийн хошуу
# Эрдэнэбулган уулын хошуу     
# Чандмань - Өлзийт далайн хошуу     
# Цэцэрлэг голын хошуу /1926 - онд Эрдэнэбулган уулын хошуутай нэгтэгсэн/   
# Отгонтэнгэр уулын хошуу /1929 онд Хан тайшир аймагт нэгтгэсэн/                                                   
# Хан - Өндөр уулын хошуу    
# Дулаан хан уулын хошуу /1927 онд Батцэнгэл уулын хошуунд нэгтгэсэн/                    
# Хүрээмарал уулын хошуу      
# Богд хайрхан уулын хошуу          
# Баянхонгор хайрхан уулын хошуу                      
# Хан Хөгшин уулын хошуу      
# Дөлгөөн уулын хошуу                  
# Түйн голын хошуу                                         
# Гучин уулын хошуу /1925 онд Баянхонгор хошуутай нэгтгэсэн/      
# Баян - Агт уулын хошуу /1926 онд Намнан хошуунд нэгтгэсэн/     
# Шажинбатсэвжидгэцэл уулын хошуу
# Баянзүрх уулын хошуу

=== '''Байгууллагууд''' ===
1925 онд Зая хүрээнд Цэцэрлэг мандал аймагт Ардын эрүүлийг хамгаалахыг тогтоон байгуулж өвчөн эмчилэх, сувилах Түвэд эмнэлэгийн салбар байгуулсан. 1929 онд амбулторийн шинэ байшин бариж бага эмчийн салбар ажиллаж эхэлсэн байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=HISTORICA |url=https://aganerdene.blogspot.com/ |access-date=2026-05-14 |website=aganerdene.blogspot.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

1929 оноос Европ эмийн аптек ажиллаж эхэлжээ. 

1921 оны сүүлээр Бошгийг халагч залуучуудын эвлэл /Монголын хувьсгалт залуучуудын эвлэл/ анхны залуучуудын холбоо байгуулагдсан.

1925 - 1930 Цэцэрлэг мандал уулын аймгийн ХЗЭ - н дэргэдэх Пионерийн товчоо&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Архангай аймаг {{!}} Хүүхэд, гэр бүлийн хөгжил, хамгааллийн газар |url=https://arkhangai.cfga.gov.mn/website/home.aspx |access-date=2026-05-14 |website=arkhangai.cfga.gov.mn}}&lt;/ref&gt;  

== Мө&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-10-12 |title=Түүхэн товчоо – Архангай аймаг |url=https://arkhangai.gov.mn/2023/06/18/to-23/ |access-date=2026-05-14 |language=mn}}&lt;/ref&gt;н үзэх ==

* [[Богд хан уулын аймаг]]
* [[Хан Хэнтий уулын аймаг]]
* [[Хан тайшир уулын аймаг]]
* [[Чандмань уулын аймаг]]

== Эшлэл ==
[[Ангилал:1923 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:1931 онд татан буугдсан]]
[[Ангилал:Монголын урьдын засаг захиргааны нэгж]]</text>
      <sha1>b1wezbxjmn1wikr22ef69xun0bhuosx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вестфалийн энхийн гэрээ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137500</id>
    <revision>
      <id>856372</id>
      <parentid>798228</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T23:06:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>856372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8002" sha1="egojlxk7hkkrah5gyn7koxsae5szs0z" xml:space="preserve">[[Файл:Westfaelischer Friede in Muenster (Gerard Terborch 1648).jpg|thumb|333x333px]]
'''Вестфалийн энхийн гэрээ-''' 17-р зуунд [[Европ]] тивд өрнөсөн шашин хоорондын [[Гучин жилийн дайн|Гучин жилийн дайны]] гэж түүхэнд үлдсэн дайны төгсгөлд тухайн үеийн Европын их гүрнүүдийн хооронд 1648 оны 5-р сарын 15 болон 10-р сарын 24-нд байгуулагдсан Мюнстерын болон Оснабрюкын гэдэг хоёр баримт бичгээс бүрддэг энхийн гэрээ юм. 

Вестфалийн энхийн гэрээ нь орчин үеийн анхны дипломат чуулга уулзалтын үр дүн байсан юм. Энэ нь Европт төрийн бүрэн эрхт байдлын үзэл баримтлалд суурилсан шинэ дэг журмын эхлэлийг тавьсан байна. 

Энэхүү &quot;Гучин жилийн дайн&quot;-ы шалтгаан нь тухайн үеийн Ариун [[Ромын эзэнт гүрэн|Ромын Эзэнт улсын]] доторхи шашин хоорондын зөрчлөөс үүдэлтэй бөгөөд 1608 онд байгуулагдсан Протестант Нэгдэлийн эсрэг католик шашинтнууд 1609 онд өөрсдийн Католик Холбоог байгуулсан ба эдгээр шашны холбоог Европын бусад улсууд дэмжсэнээр 30 жилийн дайн эхэлсэн түүхтэй. Дайнд нэг талаас Протестант Нэгдэл, Швед, Франц, Чех, Дани, Голланд, Шотланд, Англи, Саксон, Хаант Орос нөгөө талаас Католик Холбоо, Ариун Ромын Эзэнт улс, Австри, Бавари, Испани, Португал, Польш улсууд орсон байдаг ажээ. Дайнд Турк, Швейцариас бусад бүх Европын улсууд дайнд ямар нэг хэмжээгээр оролцож Чехийн, Данийн, Шведийн, Франц-Шведийн гэсэн 4 үе шаттайгаар явагдсан гэж үздэг. &quot;Гучин жил үргэлжилсэн дайн&quot;-ы эцэст 1648 оны 5-р сарын 15-нд Оснабрюкд Швед болон Протестант улсууд Ариун Ромын Эзэнт улстай, 1648 оны 10-р сарын 24-нд Мюнстерт Франц улс Католик улсуудтай тус тус энх тайвны чуулга уулзалтыг хийж үр дүнд нь Вестфалийн энхийн гэрээг байгуулжээ.

Вестфалийн энхийг гэрээгээр Швед улс Европын их гүрэн болж Балтийн тэнгис орчимд өөрийн ноёрхолыг тогтоож, Франц нь Испани болон Габсбургийн (Австри) холбоог таслан, Эльзас болон [[Лотаринг|Лотарингийг]] өөртөө нэгтгэж, гэрээг баталсан улсууд Голланд, Швейцарийн Холбооны улс, Савой, Милан, Генуя зэрэг хуучин Ариун [[Ромын эзэнт гүрэн|Ромын эзэнт улсын]] мэдэлд байсан улсуудын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрч, Германы ханлигуудын хувьд томоохон өөрчлөлт гарч Бранденбург (Прусс) өөрийн газар нутаг, нөлөөний хүрээгээ тэлж, Бавари болон Саксон өөрсдийн байр суурийг нэмэгдүүлэн бэхжүүлж чадсан байна. 

Вестфалийн энхийн гэрээний үр дүнд Европын улс төрийн бодлогод шашны хүчин зүйлс тэргүүлэхээ больж харин эдийн засаг, геополитик, эзэнт гүрний бодлого Европын улсуудын гадаад бодлогод тэргүүлж эхэлсэн байна. Мөн Вестфалийн гэрээ нь улс үндэстний тэгш эрхийн зарчим, Олон улсын асуудлыг энх тайвны замаар шийдвэрлэх зарчим, хамтын дэг журмыг тогтоох зарчим гэх мэт Үндсэн зарчмууд бүхий орчин үеийн Олон улсын харилцааны үндсийг тавьж өгсөн гэж үздэг. 

Энэхүү &quot;Гучин жилийн дайн&quot;-ы төгсгөлд Олон улсын харилцааны Вестфалийн систем тогтсон бөгөөд түүний тогтоосон үндсэн зарчмууд өнөө  хүртэл ямар нэгэн хэмжээгээр үйлчилж байгаа юм. 

'''Вестфалийн системийн үндсэн зарчмууд:'''

# Үндэсний ашиг сонирхолыг дээдлэх зарчим
# Хүчний тэнцвэрийн зарчим
# Үндэсний төрт улсыг хүлээн зөвшөөрөх зарчим
# Төрт улсын бүрэн эрхийн зарчим:
# Улс гүрний дотоод хэрэгт үл оролцох зарчим
# Европын улсуудын тэгш эрхийн зарчим
# Гэрээ хэлэлцээрээр хүлээсэн үүргээ шударгаар биелүүлэх зарчим
# Олон улсын харилцаанд яриа хэлэлцээр буюу дипломат ажиллагаа болон ОУЭЗ-г хэрэглэх зарчим тус тус багтана.

Энэ үеэс Европд харьцангуй тогтвортой төвлөрсөн засгийн газар, хүн ам, албан ёсоор улс хоорондын хил үүсч, улс орнууд хоорондын дипломат харилцааны эрх зүйн үндэс тавигдаж, чухамхүү энэ үеэс Европ нь дэлхийн бодлого хэрэгжүүлэгч бөгөөд нөлөө байр суурьтай бүхий бүс нутаг болсон юм.

== Оролцогсод ==
Мюнстерт болон Оснабрю хотод болсон Бага хуралд &quot;Гучин жилийн дайн&quot;-д шууд болон шууд бусаар хамрагдсан орнуудын нийт 135 дипломатууд оролцсон байна. Эдгээрээс гол хүмүүс бол: 

* Франц: Энрих II д’Орлеан, герцог де Лонгвиль, Клод де Мем, ван д’Аво, Абель Сервьен, маркиз де Саблэ;
* Швед: Юхан Оксеншерна, Юхан Адлер Сальвиус;
* Эзэн хаанаас: Ван Максимилиан фон Траутмансдорф, Иоганн Людвиг фон Нассау-Хадамар ван, Мюнстэрд- өмгөөлөгч Исаак Вольмар, Оснабрюкд- ван Иоханн Максимилиан фон Ламберг болон өмгөөлөгч Иоханн Кран;
* Испани: Гаспар де Бракамонте-и-Гусман, граф де Пеньярада, Антуан Брюн, Диего Сааведра, Бернардино де Ребольедо;
* Бүгд найрамдах Нэгдсэн мужуудаас: Адриан Пау, Вильхельм Риперда, Ян ван Кнёйт;
* Ромын Папын мужаас зуучлагчаар: нунц Фабио Кижи;
* Бүгд Найрамдах Венеци улсаас зуучлагчаар: Альвизе Контарини;</text>
      <sha1>egojlxk7hkkrah5gyn7koxsae5szs0z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Левон Тер Петросян</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139948</id>
    <revision>
      <id>856369</id>
      <parentid>819533</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T22:06:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ollin Masa</username>
        <id>104586</id>
      </contributor>
      <origin>856369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6003" sha1="r5h6rm8hmm9rpwdbhnofivh9bge37kg" xml:space="preserve">'''Лево́н Тер-Петросян''' ([[Армени хэл|армени.]] Լևոն Հակոբի Տեր-Պետրոսյան; 1945 оны 1-р сарын 9-нд Сири улсын Алеппо хотод төрсөн) — зөвлөлтийн болон армений төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн, Бүгд Найрамдах [[Армени]] улсын анхны Ерөнхийлөгч (1991—1998), хэл зүйн ухааны доктор, профессор.

== Намтар ==
[[Файл:Լեւոն Տեր֊Պետրոսյան.jpg|thumb|Левон Тер-Петросян (2014)]]
Леволн Тер-Петросян 1945 онд Сирийн Алеппо хотод төрсөн. 1946 онд гэр бүл нь Зөвлөлт Армени руу нүүжээ. 1963 онд Тер-Петросян Ереваны Улсын Их Сургуулийн филологийн факультетэд элсэн орж 1968 онд төгсөөд Армени улсын ШУА-ийн Манук Абэгяний нэрэмжит Утга зохиолын дээд сургуульд аспирантурт элсэн орсон байна. Дараа нь ЗХУ-ын Ленинградын Дорно дахины судлалын дээд сургуульд аспирантурт үргэлжлүүлэн суралцжээ. 1972 онд тэрээр Армен-Асирийн утга зохиолын харилцааны сэдвээр диссертацийг хамгаалж, филологийн шинжлэх ухааны дэд эрдэмтэн болжээ.

1988 оноос хойш Левон Тер-Петросян Уулын Карабах автономит мужийг Азербайжаны ЗСБНХУ-ын харьяалалаас гаргахыг шаардсан Карабахын хорооны гишүүн, Армений үндэсний хөдөлгөөний (АНМ) удирдагчдын нэг байв. 1988 оны 12-р сард түүнийг Карабахын хорооны бусад гишүүдийн хамт “бүх нийтийн үймээн самуун зохион байгуулсан”, “Үндэстэн хоорондын үзэн ядалтыг өдөөсөн” гэж буруутгаж баричлсан байна. 1989 оны 5-р сард олон нийтийн шахалтаар түүнийг сулласан түүхтэй.

== Ерөнхийлөгч ==
ЗХУ задран унаж 1991 оны 10-р сарын 17-нд Тер-Петросян сонгогчдын 83.4 хувийн санал авч тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Армен улсын анхны ерөнхийлөгчөөр сонгодсон байна. 

1996 оны 9-р сарын 22-нд Тер-Петросян Арменийн ерөнхийлөгчөөр дахин сонгогдож, сонгогчдын 51.75 хувийн санал авч, эхний шатанд ялалт байгуулжээ. 

Армений Засгийн газар хагралдан хуваагдсан явдлаас болж 1998 оны 2-р сарын 3-нд Тер-Петросян тус улсын ерөнхийлөгчийн албан тушаалаасаа огцорчээ. Ерөнхий сайд [[Роберт Кочарян]], Батлан ​​хамгаалахын сайд [[Вазген Саркисян]], Дотоод хэрэг, үндэсний аюулгүй байдлын сайд [[Серж Саркисян]] нар Тер-Петросяны Уулын Карабахын мөргөлдөөнийг зохицуулах төлөвлөгөөг дэмжээгүй байна. Улмаар Роберт Кочарян мөн оны 3-р сард шинэ ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон юм. 

== Огцорсоны дараа ==
Тер-Петросян албан тушаалаасаа огцорсныхоо дараа олон нийтийн улс төрөөс удаан хугацаагаар хөндийрч Арменид амьдарч байв. Тэрээр Матенадаранд эрдэм шинжилгээний ажилтан байсан. Тер-Петросян 11-16-р зууны Арменийн төрийн түүхэнд зориулсан &quot;Армянчууд ба загалмайтнууд&quot; гэсэн зургаан боть суурь судалгааг бүтээж эхний боть нь 2005 онд, хоёр дахь нь 2007 онд хэвлэгдсэн байна.

2007 оны 10-р сарын 26-нд Тер-Петросян Ереван хотод болсон сөрөг хүчний жагсаал дээр үг хэлэхдээ 2008 оны 2-р сард товлогдсон ерөнхийлөгчийн сонгуульд оролцохоо мэдэгдэв. Сонгууль 2008 оны 2-р сарын 19-нд болсон. Маргааш нь одоогийн ерөнхий сайд Серж Саркисян 28 хувийн санал авч ялалт байгуулсан гэж Сонгуулийн төв комисс мэдэгдэв. Тер-Петросян 21.50 хувийн санал авч хоёрдугаарт орсон юм.

2012 оны парламентын сонгуулиар Армений үндэсний конгресс нам Арменийн Үндэсний ассамблейн 7 суудал авч, Тер-Петросян жагсаалтыг тэргүүлсэн боловч мандатаас татгалзсан юм.

Тер-Петросян 2013 оны Армений ерөнхийлөгчийн сонгуульд нас өндөр болсон гэж оролцохоос татгалзсан байна. 

Левон Тер-Петросян төрөлх армян хэлнээс гадна орос, англи, франц, герман, латин, араб, ассир, эртний грек, эртний армян хэл мэддэг байна.</text>
      <sha1>r5h6rm8hmm9rpwdbhnofivh9bge37kg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856373</id>
      <parentid>856369</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T23:13:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>856373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6123" sha1="7gcbzk1x1sth60cub28j3dt07ujnpkq" xml:space="preserve">'''Лево́н Тер-Петросян''' ([[Армени хэл|армени.]] Լևոն Հակոբի Տեր-Պետրոսյան; 1945 оны 1-р сарын 9-нд Сири улсын Алеппо хотод төрсөн) — зөвлөлтийн болон армений төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн, Бүгд Найрамдах [[Армени]] улсын анхны Ерөнхийлөгч (1991—1998), хэл зүйн ухааны доктор, профессор.

== Намтар ==
[[Файл:Լեւոն Տեր֊Պետրոսյան.jpg|thumb|Левон Тер-Петросян (2014)]]
Леволн Тер-Петросян 1945 онд Сирийн [[Алеппо]] хотод төрсөн. 1946 онд гэр бүл нь Зөвлөлт Армени руу нүүжээ. 1963 онд Тер-Петросян [[Ереваны Улсын Их сургууль|Ереваны Улсын Их Сургуулийн]] филологийн факультетэд элсэн орж 1968 онд төгсөөд Армени улсын ШУА-ийн Манук Абэгяний нэрэмжит Утга зохиолын дээд сургуульд аспирантурт элсэн орсон байна. Дараа нь ЗХУ-ын Ленинградын Дорно дахины судлалын дээд сургуульд аспирантурт үргэлжлүүлэн суралцжээ. 1972 онд тэрээр Армен-Асирийн утга зохиолын харилцааны сэдвээр диссертацийг хамгаалж, филологийн шинжлэх ухааны дэд эрдэмтэн болжээ.

1988 оноос хойш Левон Тер-Петросян [[Уулын Карабах|Уулын Карабах автономит мужийг]] Азербайжаны ЗСБНХУ-ын харьяалалаас гаргахыг шаардсан Карабахын хорооны гишүүн, Армений үндэсний хөдөлгөөний (АНМ) удирдагчдын нэг байв. 1988 оны 12-р сард түүнийг Карабахын хорооны бусад гишүүдийн хамт “бүх нийтийн үймээн самуун зохион байгуулсан”, “Үндэстэн хоорондын үзэн ядалтыг өдөөсөн” гэж буруутгаж баричлсан байна. 1989 оны 5-р сард олон нийтийн шахалтаар түүнийг сулласан түүхтэй.

== Ерөнхийлөгч ==
ЗХУ задран унаж 1991 оны 10-р сарын 17-нд Тер-Петросян сонгогчдын 83.4 хувийн санал авч тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Армен улсын анхны ерөнхийлөгчөөр сонгодсон байна. 

1996 оны 9-р сарын 22-нд Тер-Петросян Арменийн ерөнхийлөгчөөр дахин сонгогдож, сонгогчдын 51.75 хувийн санал авч, эхний шатанд ялалт байгуулжээ. 

Армений Засгийн газар хагралдан хуваагдсан явдлаас болж 1998 оны 2-р сарын 3-нд Тер-Петросян тус улсын ерөнхийлөгчийн албан тушаалаасаа огцорчээ. Ерөнхий сайд [[Роберт Кочарян]], Батлан ​​хамгаалахын сайд [[Вазген Саркисян]], Дотоод хэрэг, үндэсний аюулгүй байдлын сайд [[Серж Саркисян]] нар Тер-Петросяны Уулын Карабахын мөргөлдөөнийг зохицуулах төлөвлөгөөг дэмжээгүй байна. Улмаар Роберт Кочарян мөн оны 3-р сард шинэ ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон юм. 

== Огцорсоны дараа ==
Левон Тер-Петросян албан тушаалаасаа огцорсныхоо дараа олон нийтийн улс төрөөс удаан хугацаагаар хөндийрч Арменид амьдарч байв. Тэрээр Матенадаранд эрдэм шинжилгээний ажилтан байсан. Тер-Петросян 11-16-р зууны Арменийн төрийн түүхэнд зориулсан &quot;Армянчууд ба загалмайтнууд&quot; гэсэн зургаан боть суурь судалгааг бүтээж эхний боть нь 2005 онд, хоёр дахь нь 2007 онд хэвлэгдсэн байна.

2007 оны 10-р сарын 26-нд Тер-Петросян [[Ереван]] хотод болсон сөрөг хүчний жагсаал дээр үг хэлэхдээ 2008 оны 2-р сард товлогдсон ерөнхийлөгчийн сонгуульд оролцохоо мэдэгдэв. Сонгууль 2008 оны 2-р сарын 19-нд болсон. Маргааш нь одоогийн ерөнхий сайд [[Серж Саркисян]] 28 хувийн санал авч ялалт байгуулсан гэж Сонгуулийн төв комисс мэдэгдэв. Левон Тер-Петросян 21.50 % санал авч хоёрдугаарт орсон юм.

2012 оны парламентын сонгуулиар Армений үндэсний конгресс нам Арменийн Үндэсний ассамблейн 7 суудал авч, Тер-Петросян жагсаалтыг тэргүүлсэн боловч мандатаас татгалзсан юм.

Тер-Петросян 2013 оны Армений ерөнхийлөгчийн сонгуульд нас өндөр болсон гэж оролцохоос татгалзсан. 

Левон Тер-Петросян төрөлх [[Армени хэл|армени хэлнээс]] гадна орос, англи, франц, герман, латин, араб, ассир, эртний грек, эртний армян хэл мэддэг байна.</text>
      <sha1>7gcbzk1x1sth60cub28j3dt07ujnpkq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хэрэглэгчийн яриа:HorseBro the hemionus</title>
    <ns>3</ns>
    <id>145466</id>
    <revision>
      <id>856340</id>
      <parentid>855150</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T12:55:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>856340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7651" sha1="bm04x2v93veb7rh0xkn0kq34pj788pl" xml:space="preserve">&lt;!--What follows is shamelessly stolen from the userpages of The Earwig, Vanamonde93, Vami_IV, Chiswick Chap, and AirshipJungleman29. But you should look at theirs, not mine, which is probably riddled with inaccuracies.--&gt;
&lt;div style=&quot;position: relative; margin: 0 auto; width: 900px; border: 1px solid black; font-size: 14px; line-height: 20px;&quot;&gt;&lt;!-- main container (width must match image width below) --&gt;&lt;!--
--&gt;[[File:Along the Ili River, Yining, Xinjiang 2020-10-03.jpg|900x450 px]]&lt;!-- background image --&gt;
&lt;div style=&quot;position: absolute; top: 0; width: 100%; height: 100%;&quot;&gt;&lt;!-- overlay block --&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; font-family: Times, serif;&quot;&gt;&lt;!-- header --&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top: 1em; font-size: 1.15em;&quot;&gt;&lt;!-- Motto --&gt;
''[[Хэрэглэгчийн яриа:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]]-ын Talk хуудсанд тавтай морилно уу! Би алдаа гаргасан байх магадлалтай бөгөөд, энэ нь ноцтой байх магадлал өндөр тул, та энд байгаа гэж би таамаглаж байна.''&lt;br/&gt;
&lt;small&gt;{{flatlist|
[[en:English Wikipedia|&lt;span style=&quot;color:#000&quot;&gt;English Wikipedia&lt;/span&gt;]]:
* [[en:User talk:HorseBro the hemionus|&lt;span style=&quot;color:#000&quot;&gt;Talk&lt;/span&gt;]]
&lt;!--* Best work: [[en:Dzungar Khanate|&lt;span style=&quot;color:#000&quot;&gt;#1&lt;/span&gt;]], [[en:Draft:Military of the Dzungar Khanate|&lt;span style=&quot;color:#000&quot;&gt;#2&lt;/span&gt;]]--&gt;
* Projects: [[en:Military of the Dzungar Khanate|&lt;span style=&quot;color:#000&quot;&gt;#1&lt;/span&gt;]], [[en:Draft:Dzungar conquest of Tibet|&lt;span style=&quot;color:#000&quot;&gt;#2&lt;/span&gt;]]
* [[en:Wikipedia:Administrators' noticeboard/IncidentArchive1208#Large-scale copyright violations|&lt;span style=&quot;color:#000&quot;&gt;First Block&lt;/span&gt;]]
* [[en:Wikipedia:Sockpuppet investigations/HorseBro the hemionus|&lt;span style=&quot;color:#000&quot;&gt;Second Block&lt;/span&gt;]]
* [[en:User contributions for HorseBro the hemionus|&lt;span style=&quot;color:#000&quot;&gt;Contributions&lt;/span&gt;]]
&lt;/small&gt;
}}&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;{{flatlist|
[[Монгол Википедиа|&lt;span style=&quot;color:#000&quot;&gt;Mongolian Wikipedia&lt;/span&gt;]]:
* [[User talk:HorseBro the hemionus|&lt;span style=&quot;color:#000&quot;&gt;Хэрэглэгчийн яриа&lt;/span&gt;]]
* Бахархалтай хувь нэмэр: [[Зүүнгарын Хаант Улс|&lt;span style=&quot;color:#000&quot;&gt;#1&lt;/span&gt;]], [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|&lt;span style=&quot;color:#000&quot;&gt;#2&lt;/span&gt;]], [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|&lt;span style=&quot;color:#000&quot;&gt;#3&lt;/span&gt;]], [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт|&lt;span style=&quot;color:#000&quot;&gt;#4&lt;/span&gt;]], [[Казах–Зүүнгарын дайнууд|&lt;span style=&quot;color:#000&quot;&gt;#5&lt;/span&gt;]], [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|&lt;span style=&quot;color:#000&quot;&gt;#6&lt;/span&gt;]]
* Ажиллах нийтлэлүүд: [[Зүүнгар–Чин улсын дайн|&lt;span style=&quot;color:#000&quot;&gt;#1&lt;/span&gt;]], [[Галдан бошигт хаан|&lt;span style=&quot;color:#000&quot;&gt;#2&lt;/span&gt;]]
* [[Тусгай:Contributions/HorseBro the hemionus|&lt;span style=&quot;color:#000&quot;&gt;Хувь нэмэр&lt;/span&gt;]]
&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;
{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дөрвөдүүд өвөг дээдсийнхээ нутаг дэвсгэр Эрчис голын эрэг дээрх газрыг эргүүлэн авах болтугай! {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;Ойрадуудаас: Хойд, Дөрвөд, Торгууд, Өөлд, Хошууд, болон эрх баригч Цорос овгууд маань алдагдсан Зүүнгар нутгаа эргүүлэн авч, Ойрад Холбооны дор нэгдэж, бидний хүчирхэг байдалд дахин оруулах болтугай!&lt;/small&gt;
}}
&lt;div style=&quot;position: relative; margin: 0 auto; width: 9000px; border: none; line-height: 20px;&quot;&gt;
[[File:{{random item|Renat map.jpg|Ili river.jpg|Ойратские воины.png|Larch in the valley of the river yustid 01.jpg|20150731181155zq 03.jpg|Dzungar cavalry of Amursana, in the Battle of Khorgos against Qing China (1758).png|Aleksander Orłowski - Jeźdźcy tatarscy.jpg|Battle of Oroi-Jalatu.jpg|Central Tian Shan mountains.jpg|Irtysh River landscape in the Burqin 02.jpg|Tent of a Kalmuk Princess - Ainsworth William Francis - 1870.jpg|Crossing the Berezina River, by Peter von Hess.jpg|Print of Kalmyks.jpg|Tianchi Lake.jpg|Kol-Tor 2022.jpg|Oirat Caravan.jpg|Kalmykia 1720.jpg|Chine et Asie centrale. 13, Tentes mongoles - (mission) Bonin ; (photogr. Charles Eudes Bonin) ; (photogr. reprod. par) Molteni (pour la conférence donnée par) Bonin - btv1b53258639m.jpg|Banner of the Dzungar Khanate.png|Калмыцкая молельня.jpg|Kalmyk warriors.jpg|Army of Dawachi at Gädän-Ola.jpg|Genghis khan trve satan 333 sinistet tuff sigma male aura.png|Tolbonuur 02.jpg|'The Lifting of the Siege of the Black River (Khara-Usu)' ('La Levée du Siège de la Rivière Noire -Khara-Usu-').jpg|Mural at Samye Monastery, Tibet, showing the 5th Dalai Lama flanked by Gushri Khan and Sonam Chopel, aka Rapten.jpg|Калмыцкий лама. 1869-1870.jpg}}|300px]]
&lt;/small&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;!-- end links --&gt;
&lt;/div&gt;&lt;!-- end header --&gt;
&lt;div style=&quot;position: absolute; bottom: 0; border: none; color: white; text-align: center;&quot;&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;!-- end overlay block --&gt;
&lt;/div&gt;&lt;!-- end main container --&gt;

__NOTOC__

== Түүхчид нэгэнт нэрлэсэн нэршил өөрчилсөн тухай ==

Хасаг гэдэг үг нь Монгол хэлний Их тайлбар толь бичигт &quot;Хасаг-Монголын баруун хэсгийн зарим нутаг, Казахстан улсад амьдардаг Алтай язгуурын түрэг хэлний бүлгийн хүмүүс.&quot; гэж тайлбарласан байна.
Яагаад &quot;Зүүнгар-Хасагийн дайн&quot; гэснийг &quot;Казах-Зүүнгарын дайн&quot; гэж өөрчлөх үндэслэл юу байна вэ?. 
Оросын эрдэмтэн, монгол судлаач И.Я.Златкины 1964 онд хэвлэгдсэн “Зүүнгарын хаант улсын түүх“ номонд “. . &quot;Зүүнгар-Хасагийн дайн&quot; гэж , мөн  Казахстаны түүхч Р.Темиргалиев  адил хэлбэрээр өөрийн бүтээлд тусгасан. Түүхийг эрдэмтэд ингэж нэрлэж бичиж байхад ямар нэг үндэслэлгүй &quot;Казах-Зүүнгарын дайн&quot; гэж өөрийн дураар солихоо боль.
хийсэн засваруудаа буцаана уу [[Хэрэглэгч:Bayarkhangai|Bayarkhangai]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Bayarkhangai|яриа]]) 00:03, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC)

:Амар мэнд, нэршил яг шууд англи хэлээс орчуулагдсан бөгөөд, Kazakh-Dzungar Wars гэсэн байдаг. Хэлэлтгүй бас Златкин-аас илүү их ном судар хэрэгтэй. Р.Темигралиев бол ямарч найдвартай эх сурвалж болгох номгүй.  [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:HorseBro the hemionus|яриа]]) 00:35, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC)
::ЭХ ТҮҮХЭЭ ХАЙРЛА [[Хэрэглэгч:Bayarkhangai|Bayarkhangai]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Bayarkhangai|яриа]]) 03:06, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC)</text>
      <sha1>bm04x2v93veb7rh0xkn0kq34pj788pl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus</title>
    <ns>2</ns>
    <id>145468</id>
    <revision>
      <id>856344</id>
      <parentid>855955</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T13:09:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>856344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="182" sha1="5hzxapmejp416oscfij7mx9e3wl9v2i" xml:space="preserve">[[Файл:Banner of the Dzungar Khanate.png|thumb|[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] болон [[Шинжаан]] мандатугай!]]</text>
      <sha1>5hzxapmejp416oscfij7mx9e3wl9v2i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856345</id>
      <parentid>856344</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T13:11:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>856345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1798" sha1="hizpuj7zwz6rtx30xt1s0yw6dvtqag9" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;position: relative; margin: 0 auto; width: 9000px; border: none; line-height: 20px;&quot;&gt;
[[File:{{random item|Renat map.jpg|Ili river.jpg|Ойратские воины.png|Larch in the valley of the river yustid 01.jpg|20150731181155zq 03.jpg|Dzungar cavalry of Amursana, in the Battle of Khorgos against Qing China (1758).png|Aleksander Orłowski - Jeźdźcy tatarscy.jpg|Battle of Oroi-Jalatu.jpg|Central Tian Shan mountains.jpg|Irtysh River landscape in the Burqin 02.jpg|Tent of a Kalmuk Princess - Ainsworth William Francis - 1870.jpg|Crossing the Berezina River, by Peter von Hess.jpg|Print of Kalmyks.jpg|Tianchi Lake.jpg|Kol-Tor 2022.jpg|Oirat Caravan.jpg|Kalmykia 1720.jpg|Chine et Asie centrale. 13, Tentes mongoles - (mission) Bonin ; (photogr. Charles Eudes Bonin) ; (photogr. reprod. par) Molteni (pour la conférence donnée par) Bonin - btv1b53258639m.jpg|Banner of the Dzungar Khanate.png|Калмыцкая молельня.jpg|Kalmyk warriors.jpg|Army of Dawachi at Gädän-Ola.jpg|Genghis khan trve satan 333 sinistet tuff sigma male aura.png|Tolbonuur 02.jpg|'The Lifting of the Siege of the Black River (Khara-Usu)' ('La Levée du Siège de la Rivière Noire -Khara-Usu-').jpg|Mural at Samye Monastery, Tibet, showing the 5th Dalai Lama flanked by Gushri Khan and Sonam Chopel, aka Rapten.jpg|Калмыцкий лама. 1869-1870.jpg}}|300px]]
&lt;/small&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;!-- end links --&gt;
&lt;/div&gt;&lt;!-- end header --&gt;
&lt;div style=&quot;position: absolute; bottom: 0; border: none; color: white; text-align: center;&quot;&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;!-- end overlay block --&gt;
&lt;/div&gt;&lt;!-- end main container --&gt;[[Файл:Banner of the Dzungar Khanate.png|thumb|[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] болон [[Шинжаан]] мандатугай!]]</text>
      <sha1>hizpuj7zwz6rtx30xt1s0yw6dvtqag9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856348</id>
      <parentid>856345</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T13:14:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>856348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1798" sha1="m8xys4nv6lup2z8fhxdwrfz2k5hz81g" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;position: relative; margin: 0 auto; width: 9000px; border: none; line-height: 20px;&quot;&gt;
[[File:{{random item|Renat map.jpg|Ili river.jpg|Ойратские воины.png|Larch in the valley of the river yustid 01.jpg|20150731181155zq 03.jpg|Dzungar cavalry of Amursana, in the Battle of Khorgos against Qing China (1758).png|Aleksander Orłowski - Jeźdźcy tatarscy.jpg|Battle of Oroi-Jalatu.jpg|Central Tian Shan mountains.jpg|Irtysh River landscape in the Burqin 02.jpg|Tent of a Kalmuk Princess - Ainsworth William Francis - 1870.jpg|Crossing the Berezina River, by Peter von Hess.jpg|Print of Kalmyks.jpg|Tianchi Lake.jpg|Kol-Tor 2022.jpg|Oirat Caravan.jpg|Kalmykia 1720.jpg|Chine et Asie centrale. 13, Tentes mongoles - (mission) Bonin ; (photogr. Charles Eudes Bonin) ; (photogr. reprod. par) Molteni (pour la conférence donnée par) Bonin - btv1b53258639m.jpg|Banner of the Dzungar Khanate.png|Калмыцкая молельня.jpg|Kalmyk warriors.jpg|Army of Dawachi at Gädän-Ola.jpg|Genghis khan trve satan 333 sinistet tuff sigma male aura.png|Tolbonuur 02.jpg|'The Lifting of the Siege of the Black River (Khara-Usu)' ('La Levée du Siège de la Rivière Noire -Khara-Usu-').jpg|Mural at Samye Monastery, Tibet, showing the 5th Dalai Lama flanked by Gushri Khan and Sonam Chopel, aka Rapten.jpg|Калмыцкий лама. 1869-1870.jpg}}|900px]]
&lt;/small&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;!-- end links --&gt;
&lt;/div&gt;&lt;!-- end header --&gt;
&lt;div style=&quot;position: absolute; bottom: 0; border: none; color: white; text-align: center;&quot;&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;!-- end overlay block --&gt;
&lt;/div&gt;&lt;!-- end main container --&gt;[[Файл:Banner of the Dzungar Khanate.png|thumb|[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] болон [[Шинжаан]] мандатугай!]]</text>
      <sha1>m8xys4nv6lup2z8fhxdwrfz2k5hz81g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856349</id>
      <parentid>856348</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T13:15:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>856349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1803" sha1="qz2w70gstzfai0jsg79sapt87jin259" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;position: relative; margin: 0 auto; width: 9000px; border: none; line-height: 20px;&quot;&gt;
[[File:{{random item|Renat map.jpg|Ili river.jpg|Ойратские воины.png|Larch in the valley of the river yustid 01.jpg|20150731181155zq 03.jpg|Dzungar cavalry of Amursana, in the Battle of Khorgos against Qing China (1758).png|Aleksander Orłowski - Jeźdźcy tatarscy.jpg|Battle of Oroi-Jalatu.jpg|Central Tian Shan mountains.jpg|Irtysh River landscape in the Burqin 02.jpg|Tent of a Kalmuk Princess - Ainsworth William Francis - 1870.jpg|Crossing the Berezina River, by Peter von Hess.jpg|Print of Kalmyks.jpg|Tianchi Lake.jpg|Kol-Tor 2022.jpg|Oirat Caravan.jpg|Kalmykia 1720.jpg|Chine et Asie centrale. 13, Tentes mongoles - (mission) Bonin ; (photogr. Charles Eudes Bonin) ; (photogr. reprod. par) Molteni (pour la conférence donnée par) Bonin - btv1b53258639m.jpg|Banner of the Dzungar Khanate.png|Калмыцкая молельня.jpg|Kalmyk warriors.jpg|Army of Dawachi at Gädän-Ola.jpg|Genghis khan trve satan 333 sinistet tuff sigma male aura.png|Tolbonuur 02.jpg|'The Lifting of the Siege of the Black River (Khara-Usu)' ('La Levée du Siège de la Rivière Noire -Khara-Usu-').jpg|Mural at Samye Monastery, Tibet, showing the 5th Dalai Lama flanked by Gushri Khan and Sonam Chopel, aka Rapten.jpg|Калмыцкий лама. 1869-1870.jpg}}|900x450 px]]
&lt;/small&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;!-- end links --&gt;
&lt;/div&gt;&lt;!-- end header --&gt;
&lt;div style=&quot;position: absolute; bottom: 0; border: none; color: white; text-align: center;&quot;&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;!-- end overlay block --&gt;
&lt;/div&gt;&lt;!-- end main container --&gt;[[Файл:Banner of the Dzungar Khanate.png|thumb|[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] болон [[Шинжаан]] мандатугай!]]</text>
      <sha1>qz2w70gstzfai0jsg79sapt87jin259</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856350</id>
      <parentid>856349</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T13:19:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>856350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2022" sha1="0nw38wyaeg7b6jts2vhlqjyniiyy12d" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;position: relative; margin: 0 auto; width: 9000px; border: none; line-height: 20px;&quot;&gt;
[[File:{{random item|Renat map.jpg|Ili river.jpg|Ойратские воины.png|Larch in the valley of the river yustid 01.jpg|20150731181155zq 03.jpg|Dzungar cavalry of Amursana, in the Battle of Khorgos against Qing China (1758).png|Aleksander Orłowski - Jeźdźcy tatarscy.jpg|Battle of Oroi-Jalatu.jpg|Central Tian Shan mountains.jpg|Irtysh River landscape in the Burqin 02.jpg|Tent of a Kalmuk Princess - Ainsworth William Francis - 1870.jpg|Crossing the Berezina River, by Peter von Hess.jpg|Print of Kalmyks.jpg|Tianchi Lake.jpg|Kol-Tor 2022.jpg|Oirat Caravan.jpg|Kalmykia 1720.jpg|Chine et Asie centrale. 13, Tentes mongoles - (mission) Bonin ; (photogr. Charles Eudes Bonin) ; (photogr. reprod. par) Molteni (pour la conférence donnée par) Bonin - btv1b53258639m.jpg|Banner of the Dzungar Khanate.png|Калмыцкая молельня.jpg|Kalmyk warriors.jpg|Army of Dawachi at Gädän-Ola.jpg|Genghis khan trve satan 333 sinistet tuff sigma male aura.png|Tolbonuur 02.jpg|'The Lifting of the Siege of the Black River (Khara-Usu)' ('La Levée du Siège de la Rivière Noire -Khara-Usu-').jpg|Mural at Samye Monastery, Tibet, showing the 5th Dalai Lama flanked by Gushri Khan and Sonam Chopel, aka Rapten.jpg|Калмыцкий лама. 1869-1870.jpg}}|900x450 px]]
&lt;/small&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;!-- end links --&gt;
&lt;/div&gt;&lt;!-- end header --&gt;
&lt;div style=&quot;position: absolute; bottom: 0; border: none; color: white; text-align: center;&quot;&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;!-- end overlay block --&gt;
&lt;/div&gt;&lt;!-- end main container --&gt;[[Файл:Banner of the Dzungar Khanate.png|thumb|[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] болон [[Шинжаан]] мандатугай!]]
[[Файл:Sanjaasurengiin Zorig in 1990.jpg|left|thumb|Би [[Монголчууд|Монгол хүний]] саруул ухаанд итгэдэг. — [[Санжаасүрэнгийн Зориг|С. Зориг]]]]</text>
      <sha1>0nw38wyaeg7b6jts2vhlqjyniiyy12d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856353</id>
      <parentid>856350</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T13:27:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>856353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2194" sha1="hyms6zd3o3yux9es11qap0wifrj16kx" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;position: relative; margin: 0 auto; width: 9000px; border: none; line-height: 20px;&quot;&gt;
[[File:{{random item|Renat map.jpg|Ili river.jpg|Ойратские воины.png|Larch in the valley of the river yustid 01.jpg|20150731181155zq 03.jpg|Dzungar cavalry of Amursana, in the Battle of Khorgos against Qing China (1758).png|Aleksander Orłowski - Jeźdźcy tatarscy.jpg|Battle of Oroi-Jalatu.jpg|Central Tian Shan mountains.jpg|Irtysh River landscape in the Burqin 02.jpg|Tent of a Kalmuk Princess - Ainsworth William Francis - 1870.jpg|Crossing the Berezina River, by Peter von Hess.jpg|Print of Kalmyks.jpg|Tianchi Lake.jpg|Kol-Tor 2022.jpg|Oirat Caravan.jpg|Kalmykia 1720.jpg|Chine et Asie centrale. 13, Tentes mongoles - (mission) Bonin ; (photogr. Charles Eudes Bonin) ; (photogr. reprod. par) Molteni (pour la conférence donnée par) Bonin - btv1b53258639m.jpg|Banner of the Dzungar Khanate.png|Калмыцкая молельня.jpg|Kalmyk warriors.jpg|Army of Dawachi at Gädän-Ola.jpg|Genghis khan trve satan 333 sinistet tuff sigma male aura.png|Tolbonuur 02.jpg|'The Lifting of the Siege of the Black River (Khara-Usu)' ('La Levée du Siège de la Rivière Noire -Khara-Usu-').jpg|Mural at Samye Monastery, Tibet, showing the 5th Dalai Lama flanked by Gushri Khan and Sonam Chopel, aka Rapten.jpg|Калмыцкий лама. 1869-1870.jpg}}|900x450 px]]
&lt;/small&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;!-- end links --&gt;
&lt;/div&gt;&lt;!-- end header --&gt;
&lt;div style=&quot;position: absolute; bottom: 0; border: none; color: white; text-align: center;&quot;&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;!-- end overlay block --&gt;
&lt;!-- end main container --&gt;[[Файл:Banner of the Dzungar Khanate.png|thumb|[[Зүүнгарын Хаант Улс]] мандатугай!]]
[[Файл:Sanjaasurengiin Zorig in 1990.jpg|left|thumb|Би [[Монголчууд|Монгол хүний]] саруул ухаанд итгэдэг. — [[Санжаасүрэнгийн Зориг|С. Зориг]]|324x324px]]
[[Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|center|thumb|317x317px|Миний [[Зүүнгарын Хаант Улс|нутгийг]] Бурхан гуйсан ч шороо битгий өг! — [[Галдан бошигт хаан]]]]</text>
      <sha1>hyms6zd3o3yux9es11qap0wifrj16kx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856354</id>
      <parentid>856353</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T13:39:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>856354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4142" sha1="jq2mbpakcsjjozdf818ljyf40cumckg" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;position: relative; margin: 0 auto; width: 9000px; border: none; line-height: 20px;&quot;&gt;
[[File:{{random item|Renat map.jpg|Ili river.jpg|Ойратские воины.png|Larch in the valley of the river yustid 01.jpg|20150731181155zq 03.jpg|Dzungar cavalry of Amursana, in the Battle of Khorgos against Qing China (1758).png|Aleksander Orłowski - Jeźdźcy tatarscy.jpg|Battle of Oroi-Jalatu.jpg|Central Tian Shan mountains.jpg|Irtysh River landscape in the Burqin 02.jpg|Tent of a Kalmuk Princess - Ainsworth William Francis - 1870.jpg|Crossing the Berezina River, by Peter von Hess.jpg|Print of Kalmyks.jpg|Tianchi Lake.jpg|Kol-Tor 2022.jpg|Oirat Caravan.jpg|Kalmykia 1720.jpg|Chine et Asie centrale. 13, Tentes mongoles - (mission) Bonin ; (photogr. Charles Eudes Bonin) ; (photogr. reprod. par) Molteni (pour la conférence donnée par) Bonin - btv1b53258639m.jpg|Banner of the Dzungar Khanate.png|Калмыцкая молельня.jpg|Kalmyk warriors.jpg|Army of Dawachi at Gädän-Ola.jpg|Genghis khan trve satan 333 sinistet tuff sigma male aura.png|Tolbonuur 02.jpg|'The Lifting of the Siege of the Black River (Khara-Usu)' ('La Levée du Siège de la Rivière Noire -Khara-Usu-').jpg|Mural at Samye Monastery, Tibet, showing the 5th Dalai Lama flanked by Gushri Khan and Sonam Chopel, aka Rapten.jpg|Калмыцкий лама. 1869-1870.jpg}}|900x450 px]]
&lt;/small&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;!-- end links --&gt;
&lt;/div&gt;&lt;!-- end header --&gt;
&lt;div style=&quot;position: absolute; bottom: 0; border: none; color: white; text-align: center;&quot;&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;!-- end overlay block --&gt;
&lt;!-- end main container --&gt;[[Файл:Banner of the Dzungar Khanate.png|thumb|[[Зүүнгарын Хаант Улс]] мандатугай!]]
[[Файл:Sanjaasurengiin Zorig in 1990.jpg|left|thumb|Би [[Монголчууд|Монгол хүний]] саруул ухаанд итгэдэг. — [[Санжаасүрэнгийн Зориг|С. Зориг]]|324x324px]]
[[Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|center|thumb|317x317px|Миний [[Зүүнгарын Хаант Улс|нутгийг]] Бурхан гуйсан ч шороо битгий өг! — [[Галдан бошигт хаан]]]]

== Хувь нэмэр ==

=== Одоогийн болон зорилтууд ===

* [[Зүүнгарын Хаант Улс]] — Жинхэнэ онцлох нийтлэл болгохын тулд нийтлэлдээ маш их анхаарал хандуулсан
* [[Галдан бошигт хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ
* [[Цэвээнравдан хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ
* [[Галданцэрэн хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ
* [[Их Цэрэндондов]] — Дараа нь намтраа дэлгэрүүлэх болно
* [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] — Монгол болон Англи Википедиагийн онцлох нийтлэл болгохын тулд хуудсыг өргөжүүлнэ.
* [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] — Хуудсыг сайжруулах

=== Дууссан ===

* [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт]]
* [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд]]
* [[Улаанхуйн тулалдаан]]
* [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
* [[Аягуз голын тулалдаан]]
* [[Ямышевын бүслэлт]]
* [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]
* [[Хар Усны тулалдаан]]
* [[Хотон нуурын тулалдаан]]
* [[Эхний Казах–Чин улсын дайн]]
* [[Олгой нуурын тулалдаан]]
* [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал]]
* [[Галдмаа баатар]]
* [[Хужандын бүслэлт]]</text>
      <sha1>jq2mbpakcsjjozdf818ljyf40cumckg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дүгэржанцангийн Бэхбилэг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145615</id>
    <revision>
      <id>856403</id>
      <parentid>852462</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T07:37:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Amikkkk</username>
        <id>95821</id>
      </contributor>
      <origin>856403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2444" sha1="hf81jmfljg0tz52motieicbxhjrt94u" xml:space="preserve">'''Дүгэржанцангийн Бэхбилэг''' (1971 оны 10 сарын 28-нд [[Дархан (хот)|Дархан]] хотод төрсөн) - Монгол Улсын Соёлын тэргүүний ажилтан, тайз дэлгэцийн жүжигчин.{{Жүжигчин|иргэн={{MGL3}}|төрсөн_өдөр={{Birth date and age|mf=yes|1971|10|28}}|төрсөн_газар=[[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Дархан]] хот|ажил_үйл=жүжигчин|эцэг=|эх=|яс_үндэс=[[Монгол үндэстэн]]|тайзны_нэр=|төрөл=тайз (жүжиг), дэлгэц (УСК)|дүр_маяг=|танил_үе=1991 он — одоо|театр=|сургууль=[[Соёл Урлагийн Их Сургууль]]|алдар_нэр=МУСТА (2001) &lt;br / &gt; [[Хөдөлмөрийн Хүндэт медаль]] (2019)&lt;br / &gt; [[Алтан гадас]] (2021) &lt;br /&gt;}}

==Уран бүтээл==
=== Дэлгэцийн бүтээл ===

# Чи нэг нь (1992) - Оюутан
# Сарлаг тоших цагаар (1994) - Алдар
# Галзуурсан дурлал (1997) - Баяраа
# Хэрвээ чи аминдаа хайртай бол (1997) - Сэтгүүлч
# Амьдрах итгэл (1998) - Балдан 
# Хувь Тавилан (2000) - Аав
# Хайр ургуулсан намар (2010) - Очирхүү
# Ханилснаас илүү амраг (2011) - Тэлмэн
# Зүүд шиг өдрүүд (2013) 
# Улаанцэцэг (2022) - Бумцэнд
# Улаан Явар (2023) - Хүлэг
# Мөрч (2025) - Юндэндорж ноён
# Орь дуу (2026) - Данзан
=== Тайзны бүтээл ===

# Алиа Тогмид (1985) - Шарав
# Согтуу арслан (1986) - Бавгар
# Гахайн гурван тоорой (1988) - Чоно
# Үлгэрийн орноор (1988) -  Дээрэмчин
# Өэлүн эх (1990) - Хасар
# Хайрт Долгор багшаа (1994) - Билгээ
# Жоомны гүйдэл (1995) - Дима
# Нохойн сүрэг (1995) - Лайка
# Шөнийн одой хүмүүс ба Антигон  (1996) - Билгээ
# Худалч эхнэр (1996) - Уилльяам Гаррисон
# Урхи (1997) - Комиссар
# Sex is comedy (2008) - Занданшатар
# Макбет (2008) - Макдуф
# Нүгэлийн аянга (2008) - Баяраа</text>
      <sha1>hf81jmfljg0tz52motieicbxhjrt94u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856404</id>
      <parentid>856403</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T07:43:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Amikkkk</username>
        <id>95821</id>
      </contributor>
      <origin>856404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2648" sha1="b09wxzg5e2fyd5rvoaejm01kxm01vin" xml:space="preserve">'''Дүгэржанцангийн Бэхбилэг''' (1971 оны 10 сарын 28-нд [[Дархан (хот)|Дархан]] хотод төрсөн) - Монгол Улсын Соёлын тэргүүний ажилтан, тайз дэлгэцийн жүжигчин.{{Жүжигчин|иргэн={{MGL3}}|төрсөн_өдөр={{Birth date and age|mf=yes|1971|10|28}}|төрсөн_газар=[[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Дархан]] хот|ажил_үйл=жүжигчин|эцэг=|эх=|яс_үндэс=[[Монгол үндэстэн]]|тайзны_нэр=|төрөл=тайз (жүжиг), дэлгэц (УСК)|дүр_маяг=|танил_үе=1991 он — одоо|театр=|сургууль=[[Соёл Урлагийн Их Сургууль]]|алдар_нэр=МУСТА (2001) &lt;br / &gt; [[Хөдөлмөрийн Хүндэт медаль]] (2019)&lt;br / &gt; [[Алтан гадас]] (2021) &lt;br /&gt;}}

==Уран бүтээл==
=== Дэлгэцийн бүтээл ===

# Чи нэг нь (1992) - Оюутан
# Сарлаг тоших цагаар (1994) - Алдар
# Галзуурсан дурлал (1997) - Баяраа
# Хэрвээ чи аминдаа хайртай бол (1997) - Сэтгүүлч
# Амьдрах итгэл (1998) - Балдан 
# Хувь Тавилан (2000) - Аав
# Хайр ургуулсан намар (2010) - Очирхүү
# Ханилснаас илүү амраг (2011) - Тэлмэн
# Зүүд шиг өдрүүд (2013) 
# Улаанцэцэг (2022) - Бумцэнд
# Улаан Явар (2023) - Хүлэг
# Мөрч (2025) - Юндэндорж ноён
# Орь дуу (2026) - Данзан
=== Тайзны бүтээл ===

# Алиа Тогмид (1985) - Шарав
# Согтуу арслан (1986) - Бавгар
# Гахайн гурван тоорой (1988) - Чоно
# Үлгэрийн орноор (1988) -  Дээрэмчин
# Өэлүн эх (1990) - Хасар
# Хайрт Долгор багшаа (1994) - Билгээ
# Жоомны гүйдэл (1995) - Дима
# Нохойн сүрэг (1995) - Лайка
# Шөнийн одой хүмүүс ба Антигон  (1996) - Билгээ
# Худалч эхнэр (1996) - Уилльяам Гаррисон
# Урхи (1997) - Комиссар
# Sex is comedy (2008) - Занданшатар
# Макбет (2008) - Макдуф
# Нүгэлийн аянга (2008) - Баяраа

==Шагнал==

# МУСТА (2001)
# 2009 онд “Макбет” жүжгийн Макдуфын дүрээр “Мөнгөн мод” наадмын “Шилдэг гол дүр” шагнал</text>
      <sha1>b09wxzg5e2fyd5rvoaejm01kxm01vin</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856405</id>
      <parentid>856404</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T07:50:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Amikkkk</username>
        <id>95821</id>
      </contributor>
      <origin>856405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3060" sha1="h2ihpivfzbpt63p6i3z3xul1aset0jm" xml:space="preserve">'''Дүгэржанцангийн Бэхбилэг''' (1971 оны 10 сарын 28-нд [[Дархан (хот)|Дархан]] хотод төрсөн) - Монгол Улсын Соёлын тэргүүний ажилтан, тайз дэлгэцийн жүжигчин.{{Жүжигчин|иргэн={{MGL3}}|төрсөн_өдөр={{Birth date and age|mf=yes|1971|10|28}}|төрсөн_газар=[[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Дархан]] хот|ажил_үйл=жүжигчин|эцэг=|эх=|яс_үндэс=[[Монгол үндэстэн]]|тайзны_нэр=|төрөл=тайз (жүжиг), дэлгэц (УСК)|дүр_маяг=|танил_үе=1991 он — одоо|театр=|сургууль=[[Соёл Урлагийн Их Сургууль]]|алдар_нэр=МУСТА (2001) &lt;br / &gt; [[Хөдөлмөрийн Хүндэт медаль]] (2019)&lt;br / &gt; [[Алтан гадас]] (2021) &lt;br /&gt;}}

==Уран бүтээл==
=== Дэлгэцийн бүтээл ===

# Чи нэг нь (1992) - Оюутан
# Сарлаг тоших цагаар (1994) - Алдар
# Галзуурсан дурлал (1997) - Баяраа
# Хэрвээ чи аминдаа хайртай бол (1997) - Сэтгүүлч
# Амьдрах итгэл (1998) - Балдан 
# Хувь Тавилан (2000) - Аав
# Хайр ургуулсан намар (2010) - Очирхүү
# Ханилснаас илүү амраг (2011) - Тэлмэн
# Зүүд шиг өдрүүд (2013) 
# Улаанцэцэг (2022) - Бумцэнд
# Улаан Явар (2023) - Хүлэг
# Мөрч (2025) - Юндэндорж ноён
# Орь дуу (2026) - Данзан
=== Тайзны бүтээл ===

# Алиа Тогмид (1985) - Шарав
# Согтуу арслан (1986) - Бавгар
# Гахайн гурван тоорой (1988) - Чоно
# Үлгэрийн орноор (1988) -  Дээрэмчин
# Өэлүн эх (1990) - Хасар
# Хайрт Долгор багшаа (1994) - Билгээ
# Жоомны гүйдэл (1995) - Дима
# Нохойн сүрэг (1995) - Лайка
# Шөнийн одой хүмүүс ба Антигон  (1996) - Билгээ
# Худалч эхнэр (1996) - Уилльяам Гаррисон
# Урхи (1997) - Комиссар
# Sex is comedy (2008) - Занданшатар
# Макбет (2008) - Макдуф
# Нүгэлийн аянга (2008) - Баяраа

==Шагнал==

# МУСТА (2001)
# 2008 онд “Төвийн бүсийн аймгуудын сонгодог жүжиг 2008” улсын уралдааны “Шилдэг гол дүр”
# 2009 онд “Макбет” жүжгийн Макдуфын дүрээр “Мөнгөн мод” наадмын “Шилдэг гол дүр” шагнал
# 2015 онд Монголын урлагийн ажилтны холбооны “Э.Оюуны нэрэмжит шагнал” шагнал
# 2019 онд Хөдөлмөрийн хүндэт медаль
# 2021 онд Алтан гадас одон</text>
      <sha1>h2ihpivfzbpt63p6i3z3xul1aset0jm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856406</id>
      <parentid>856405</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T07:51:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Amikkkk</username>
        <id>95821</id>
      </contributor>
      <origin>856406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3066" sha1="17zdmco0b1zsxelwolnrvbzr9jb0w2p" xml:space="preserve">'''Дүгэржанцангийн Бэхбилэг''' (1971 оны 10 сарын 28-нд [[Дархан (хот)|Дархан]] хотод төрсөн) - Монгол Улсын Соёлын тэргүүний ажилтан, тайз дэлгэцийн жүжигчин.{{Жүжигчин|иргэн={{MGL3}}|төрсөн_өдөр={{Birth date and age|mf=yes|1971|10|28}}|төрсөн_газар=[[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Дархан]] хот|ажил_үйл=жүжигчин|эцэг=|эх=|яс_үндэс=[[Монгол үндэстэн]]|тайзны_нэр=|төрөл=тайз (жүжиг), дэлгэц (УСК)|дүр_маяг=|танил_үе=1991 он — одоо|театр=|сургууль=[[Соёл Урлагийн Их Сургууль]]|алдар_нэр=МУСТА (2001) &lt;br / &gt; [[Хөдөлмөрийн Хүндэт медаль]] (2019)&lt;br / &gt; [[Алтан гадас]] (2021) &lt;br /&gt;}}

==Уран бүтээл==
=== Дэлгэцийн бүтээл ===

# Чи нэг нь (1992) - Оюутан
# Сарлаг тоших цагаар (1994) - Алдар
# Галзуурсан дурлал (1997) - Баяраа
# Хэрвээ чи аминдаа хайртай бол (1997) - Сэтгүүлч
# Амьдрах итгэл (1998) - Балдан 
# Хувь Тавилан (2000) - Аав
# Хайр ургуулсан намар (2010) - Очирхүү
# Ханилснаас илүү амраг (2011) - Тэлмэн
# Зүүд шиг өдрүүд (2013) 
# Улаанцэцэг (2022) - Бумцэнд
# Улаан Явар (2023) - Хүлэг
# Мөрч (2025) - Юндэндорж ноён
# Орь дуу (2026) - Данзан
=== Тайзны бүтээл ===

# Алиа Тогмид (1985) - Шарав
# Согтуу арслан (1986) - Бавгар
# Гахайн гурван тоорой (1988) - Чоно
# Үлгэрийн орноор (1988) -  Дээрэмчин
# Өэлүн эх (1990) - Хасар
# Хайрт Долгор багшаа (1994) - Билгээ
# Жоомны гүйдэл (1995) - Дима
# Нохойн сүрэг (1995) - Лайка
# Шөнийн одой хүмүүс ба Антигон  (1996) - Билгээ
# Худалч эхнэр (1996) - Уилльяам Гаррисон
# Урхи (1997) - Комиссар
# Sex is comedy (2008) - Занданшатар
# Макбет (2008) - Макдуф
# Нүгэлийн аянга (2008) - Баяраа

==Шагнал==

# 2001 онд МУСТА 
# 2008 онд “Төвийн бүсийн аймгуудын сонгодог жүжиг 2008” улсын уралдааны “Шилдэг гол дүр”
# 2009 онд “Макбет” жүжгийн Макдуфын дүрээр “Мөнгөн мод” наадмын “Шилдэг гол дүр” шагнал
# 2015 онд Монголын урлагийн ажилтны холбооны “Э.Оюуны нэрэмжит шагнал” шагнал
# 2019 онд Хөдөлмөрийн хүндэт медаль
# 2021 онд Алтан гадас одон</text>
      <sha1>17zdmco0b1zsxelwolnrvbzr9jb0w2p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монголын түүхэн дэх 33 тулалдаан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145717</id>
    <redirect title="Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт" />
    <revision>
      <id>856338</id>
      <parentid>852546</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T12:52:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <comment>[[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт]] руу чиглүүлэгдлээ</comment>
      <origin>856338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88" sha1="kkt9hgvt663fmwyl2c0talfd1gc7k3z" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт]]</text>
      <sha1>kkt9hgvt663fmwyl2c0talfd1gc7k3z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145951</id>
    <revision>
      <id>856328</id>
      <parentid>856327</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T12:03:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>856328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41346" sha1="dk6ykrrcdnonu0h1opuy2adzuzmi7oo" xml:space="preserve">{{Under construction}}

13-р зуунд [[Их Монгол Улс]] байгуулагдсанаас Монголын улсуудын Их Монгол Улс, [[Юань Улс]], ба [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс болох Умард Юань]], [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]], [[Хошуудын хант улс|Хошуудын Хант Улс]], [[Халимагийн хант улс|Халимагийн Хант Улс]] зэрэг янз бүрийн дайн хийж байв. Энэхүү тэмдэгт дурдсанаар жагсаалтад эдгээр мөргөлдөөний нэр, огноо, тулаанчид болон үр дүнг оруулсан болно:

{{Legend2|#AF9|Ялалт|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#F88|Ялагдал|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#BBF|Үр дүнгүй|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#FCE883|Дотоод иргэний дайн|style=&quot;background:#FCE883&quot;|border=1px solid #AAA}}

== Yuan Dynasty ==
Энэ хэсэгт [[Юань Улс|Юань Улсын]] оролцсон дайны жагсаалт багтсан болно.
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; | Date
! width=&quot;30%&quot; | Conflict
! width=&quot;20%&quot; | Combatant 1
! width=&quot;20%&quot; | Combatant 2
! width=&quot;20%&quot; | Result
|-
|  1260–1264
| [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл]]
| [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] цэргүүд
| [[Аригбуха хаан|Аригбуха хааны]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|[[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] ялалт
|-
| 1268–1301
| [[Хайду-Хубилай нарын хаан ширээний төлөөх тэмцэл]]
| [[Юань Улс]]&lt;br/&gt;[[Ил Хаант Улс]]
| [[Цагаадайн Улс]]&lt;br/&gt;[[Алтан Орд]]
| style=&quot;background:#BBF&quot;|Тодорхойгүй
|-
| 1270–1273
| [[Самбёолчогийн бослого]]
| [[Юань Улс]]
| Самбёолчогийн цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Victory
|-
| 1277–1278
| [[Монголчуудын Бирм рүү хийсэн анх дахь довтолгоо]]
| [[Юань Улс]]
| [[Паганын эзэнт гүрэн]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1282–1284
| Чампа руу хийсэн Монголын довтолгоо
| [[Юань Улс]]
| [[Чампа]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Ялагдал
|-
| 1285
| [[Монголчуудын Вьетнам руу хийсэн довтолгоо|Хоёрдугаар Монголчуудын Вьетнам руу хийсэн довтолгоо]]
| [[Юань Улс]]
| [[Тран гүрэн]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Ялагдал
|- 
| 1287–1288
| [[Монголчуудын Вьетнам руу хийсэн довтолгоо|Гуравдугаар Монголчуудын Вьетнам руу хийсэн довтолгоо]]
| [[Юань Улс]]
| [[Тран гүрэн]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Ялагдал
|-
| 1287–1288
| [[Монголчуудын Жава руу хийсэн довтолгоо]]
| [[Юань Улс]]
| [[Сингасарийн хаант улс]]&lt;Br&gt;[[Мажапахит династи]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Ялагдал
|-
|1300–1301
| [[Монголчуудын Бирм рүү хийсэн хоёр дахь довтолгоо]]
| [[Юань Улс]]
| [[Мьинсайн Вант Улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Ялагдал
|-
| 1314–1318
| [[Эсэнбуг-Аюурбарвадагийн дайн]]
| [[Юань Улс]]&lt;br/&gt;[[Ил Хаант Улс]]
| [[Цагаадайн Улс]]&lt;br/&gt;[[Алтан Орд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1328–1332
| [[Хоёр нийслэлийн дайн]]
| Ханбалигийн цэргүүд
| Шандугийн цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;| Ханбалигийн ялалт
|- 
| 1351–1368
| [[Улаан алчууртны бослого]]
| [[Юань Улс]]
| [[Улаан алчууртны бослого|Улаан алчууртны цэргүүд]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Ялагдал
* [[Юань Улс|Юань Улсын]] мөхөл
|}


== Эзэнт гүрний дараах Монгол ==
Энэ хэсэгт [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс болох Умард Юань]], [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] зэрэг [[Казахын ханлиг|Казах]], [[Мин улс]], болон бусад үндэстний бүлгүүдийн эсрэг хийсэн дайнаас эхлэх болно.
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн
|-
| 1381–1382
| [[Юньнаний монголчуудын эсрэг Мин улсын хийсэн дайн]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1387
| [[Мин улсын Урианхайн эсрэг хийсэн аян дайн]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Урианхай]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Урианхайн ялагдал
|-
|1388
|[[Буйр нуурын тулаан]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1388–1690
|[[Ойрад–Халхын дайнууд]]
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
|1399
|Ойрад улс Умард Юань улсаас тусгаарлагдсан нь{{sfn|Adle|2003|p=211}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
* [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Баруун Монголын улс]] байгуулагдсан нь
|-
|1409–1424
|[[Юнлө хааны Монголчуудын эсрэг хийсэн аян дайн]]
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}&lt;br&gt;[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Монголын улсуудын ялагдал
|-
|1449
|[[Тумугийн тулалдаан]]{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
|1449
|[[Бээжингийн хамгаалалт]]{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
| 1452, 1455, 1457
| [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд]]
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
| Узбекийн хаант улс
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
|-
|1455
|[[Эсэн Тайш|Эсэн Тайшийн]] эсрэг Монголын бослого{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Умард Юань-ын ялалт
|-
|1472
|Ойрадын [[Моголистан]] руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Моголистан]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}}
|-
|1479–1510
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Монголыг нэгтгэсэн нь{{sfn|Adle|2003|p=153}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] цэргүүд
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] янз бүрийн тайш
| style=&quot;background:#FCE883&quot; |[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] ялалт
|-
|1486
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Умард Юань-ын ялалт
|-
|1500–1507
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоонууд
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1513
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо{{sfn|Perdue|2005|p=62}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Тодорхойгүй
|-
|1514
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо{{sfn|Perdue|2005|p=62}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Тодорхойгүй
|-
|1517
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо{{sfn|Perdue|2005|p=62}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1529
||[[Алтан хан|Алтан ханы]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт
|-
|1530
||[[Алтан хан|Алтан ханы]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт
|-
|1542
||[[Алтан хан|Алтан ханы]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт
|-
|1550
|Бээжингийн бүслэлт
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт
*Бээжингийн захын хорооллууд Их цагаан хэрмийн завсрыг нэвтэлсний улмаас шатжээ
|-
|1552–1556{{sfn|Barthold|1956|p=170}}
|Тауекел султаны Ойрадын эсрэг хийсэн аян дайн
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}}
|-
|1560-аад он
|[[Хакназар хаан|Хакназар хааны]] Могулистанд хийсэн довтолгоо{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
* Ойрадын оролцоо
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}&lt;br&gt;[[Моголистан]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрад–Моголын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1570-аад он
|Ойрадууд Долоон усыг байлдан дагуулсан нь
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Моголистан]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1570-аад он
| Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1587
|Хархулын Халхын эсрэг бослого{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
|-
|1590-аад он
| Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Perdue|2005|p=101}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Perdue|2005|p=101}}
|-
| 1598–1599
| [[Казах–Узбекийн дайн (1598–1599)|Казах–Узбекийн дайн]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
*{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}{{sfn|Atygaev|2023|p=114}}
|{{flag|Бухарын хант улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрад–Казахын ялалт
|-
|Хожуу 16-р зуун
|[[Алтан хан|Алтан ханы]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
| 17-р зууны эхэн үе
| Ойрадын Казах, Халх Монгол, Ногай ард түмний эсрэг бослого{{sfn|Atygaev|2023|p=114}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag|Ногай улс}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
|1600–1635
|[[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|Цахар–Хожуу Алтан улсын дайн]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
|{{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Алтан улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Цахарын ялагдал
|-
|1604
|Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1608
|Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Perdue|2005|p=98}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Анхандаа Халхын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|p=116}}&lt;br&gt;Дараа нь Ойрадын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=98}}
|-
|1609
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}}
|-
|1616
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}}
|-
|1619
| [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Гуаннин руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=30}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
|{{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Алтан улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Цахарын ялагдал
|-
|1620
|Хархулын Халхын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Халхын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=146}}
|-
|1620–1621
|Ойрад–Казах–Ногай–Халхын дайн{{sfn|Atygaev|2023|p=124}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag|Ногай улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Халхын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|p=124}}{{sfn|Atygaev|2023|p=126}}
|-
|1623
|Ойрадын тусгаар тогтнолын дайн
||{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=146}}
|-
|1625
|Хорчин–Хожуу Алтан улсын [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] эсрэг довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=34}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
| [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Хорчин]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Алтан улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Хорчин–Хожуу Алтан улсын ялалт
|-
|1625–1630
|Хошуудын иргэний дайн
|{{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Цоохор|Цоохорын]] цэргүүд
|{{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Гүш хаан|Төрбайхын]] цэргүүд
*{{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Байбагас баатар|Байбагас баатарын]] цэргүүд
*{{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Хөндлөн Убаши|Хөндлөн Убашийн]] цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Төрбайхын ялалт{{sfn|Adle|2003|pp=146–147}}
|-
|1626–1627
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}}
|-
|1627
| [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Хорчин руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=34}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
| [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Хорчин]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Хорчины ялалт
|-
|1627
| [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Түмэд рүү хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=34}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
| [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Цахарын ялалт
|-
|1628
|Зуу Хотын тулаан{{sfn|Narangoa|2014|p=35}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] Бусад Монголчуудын холбоо
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Бусад Монголчуудын ялалт
|-
|1629
| [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Бээжин рүү хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=35}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
| [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Цахарын ялалт
|-
|1631
| [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Хорчин руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=36}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
| [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Хорчин]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Хорчины ялалт
|-
|1632
|[[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] Лигдэн хааны эсрэг хийсэн аян дайн
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
|{{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Алтан улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Цахарын ялагдал
|-
|1688
| Оросын Буриадыг байлдан дагуулсан нь
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Буриад]]
|{{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Буриадын ялагдал
|-
|}

== Хошуудын хант улс ==
Энэ хэсэгт [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улстай]] холбоотой дайныг авч үзэх болно, төрөл төрөгсөдтэйгөө харьцуулахад цөөн дайн хийж байсан.
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн

|-
| 1637–1641
| [[Улаанхуйн тулалдаан|Зүүнгар–Хошуудын Төвөд рүү хийсэн аян дайн]]
| {{flag|Хошуудын хант улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Хошууд–Зүүнгарын ялалт
|-
| 1644
| Хошууд–Бутаны анхны дайн
| {{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Бутан]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|-
| 1648
| Хошууд–Бутаны хоердох дайн
| {{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Бутан]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|-
| 1717
| [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|}

==Зүүнгарын Хаант Улс==
Энэ хэсэгт [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улстай]] холбоотой дайны жагсаалт багтсан болно. Зүүнгарууд [[Оросын царьт улс]], [[Казахын ханлиг]], [[Чин улс]], [[Халх|Халх Монгол]], [[Кокандын хант улс]], бусад улсуудтай мөн залгамж халаа болон/эсвэл эрх мэдлийн төлөө өөр хоорондоо дайн хийж байв.

{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн
|-
| 17-оос 18-р зуунд
| [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1635–1741
| [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
| 1637–1641
| [[Улаанхуйн тулалдаан|Зүүнгар–Хошуудын Төвөд рүү хийсэн аян дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгар–Хошуудын ялалт
|-
| 1665–1667
| [[Зүүнгарын Енисейг байлдан дагуулсан нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}&lt;br&gt;[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1653–1661
| Зүүнгарын залгамжлалын дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжын]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Сэнгэ хунтайжын эцэг нэгтэй ах дүүсийн цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Сэнгэ хунтайжын ялалт
|-
| 1670–1671&lt;br&gt;1676
| Галдан хаан ширээнд заларсан нь
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан|Галданы]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Цэцэн тайж болон Зотов баатрын цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданы ялалт
|-
| 1677
| Очирт-Галданы дайн
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын чуулганы хан]]
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданы ялалт
|-
| 1678–1680
| [[Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Яркендын хант улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1681–1684
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1687–1688
| [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Галданы Халх руу хийсэн довтолгоо]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Чахундорж хан|Чахундорж ханы]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1690-1697
| [[Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1693–1705
| [[Зүүнгарын Хаант Улс##Цагаадайн бослого|Цагаадайн бослого]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Яркендын хант улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1698{{sfn|Atwood|2004|p=622}}–1703{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}
| [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Atwood|2004|p=622}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Atwood|2004|p=622}}{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}}{{Sfn|Baabar|1999|p=84}}{{Sfn|Massanov|2010|p=229}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}
|- 
| 1708–1712{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1708–1712)]]{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
|-
| 1709–1710
| [[Зүүнгарын Өмнөд Сибирийг байлдан эзэлсэн нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1714
| Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}
|-
| 1714–1720
| [[Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1715–1716
| [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
|-
| 1716
| [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}}
|-
| 1717
| [[Аягуз голын тулалдаан|Зүүнгарын эсрэг казахуудын аян дайн]]{{sfn|Adle|2003|p=98}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=98}}
|-
| 1717
| [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1718
| Түркестан руу Зүүнгарын Хаант Улсын аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
| 1718
| [[Хар Усны тулалдаан|Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1718)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1719–1720
| [[Зайсан нуурын тулалдаан|Лихаревын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
|-
| 1720
| [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1723–1730
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1727
| Лувсансүр–[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Лувсансүрийн цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданцэрэний ялалт
|-
| 1729–1739
| [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#BBF&quot;|Энхийн хэлэлцээ{{sfn|Adle|2003|p=149}}
|-
| 1732
| Зүүнгарын Дундад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}}
|-
| 1732
| Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt;
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1734
| Ахмад Жузын бослого&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt;
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt;
|-
| 1735
| Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}
|-
| 1739–1741
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1745
| [[Зүүнгар–Кокандын дайн (1745)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Кокандын хант улс]]

|-
| 1749–1753
| [[Ламдаржаа]]–[[Даваач]]–[[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ламдаржаа|Ламдаржаагийн]] цэргүүд 
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|[[Даваач]]–[[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] ялалт
|-
| 1753–1754
| Даваачийн Дөрвөдийн эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}}
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Дөрвөд]]
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|[[Даваач|Даваачын]] ялалт
|-
| 1754
| Даваачийн Казахийн эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}}
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|[[Даваач|Даваачын]] ялалт{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}}
|-
| 1755
| [[Чин улсын Зүүнгарын Хаант Улсын байлдан дагуулал]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1755–1757
| [[Амарсанаагийн бослого]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
|1756–1757
|[[Эхний Казах–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгар–Казахын ялалт
|}

==Эх сурвалж==
===Лавлагаа===
{{Reflist}}
===Ном зүй===
* {{citation |last=Bregel |first=Yuri |title=An Historical Atlas of Central Asia |year=2003 |publisher=Brill}}

* {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}}

* {{citation |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia 5 |year=2003}}

* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1956}}}}

* {{cite book |last=Remileva |first=E. |title=Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |ref={{harvid|Remileva|2005}}}}

* {{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}}

* {{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}}

* {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}}

* {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}}

* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}

* {{citation|first=Li|last=Narangoa|title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia|year=2014|publisher=Columbia University Press|location=New York|isbn=9780231160704}}</text>
      <sha1>dk6ykrrcdnonu0h1opuy2adzuzmi7oo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856329</id>
      <parentid>856328</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T12:03:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>856329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41349" sha1="pgtnq14zmthzr3aq4h85mg407t8v112" xml:space="preserve">{{Under construction}}

13-р зуунд [[Их Монгол Улс]] байгуулагдсанаас Монголын улсуудын Их Монгол Улс, [[Юань Улс]], ба [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс болох Умард Юань]], [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]], [[Хошуудын хант улс|Хошуудын Хант Улс]], [[Халимагийн хант улс|Халимагийн Хант Улс]] зэрэг янз бүрийн дайн хийж байв. Энэхүү тэмдэгт дурдсанаар жагсаалтад эдгээр мөргөлдөөний нэр, огноо, тулаанчид болон үр дүнг оруулсан болно:

{{Legend2|#AF9|Ялалт|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#F88|Ялагдал|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#BBF|Үр дүнгүй|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#FCE883|Дотоод иргэний дайн|style=&quot;background:#FCE883&quot;|border=1px solid #AAA}}

== Юань Улс ==
Энэ хэсэгт [[Юань Улс|Юань Улсын]] оролцсон дайны жагсаалт багтсан болно.
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; | Date
! width=&quot;30%&quot; | Conflict
! width=&quot;20%&quot; | Combatant 1
! width=&quot;20%&quot; | Combatant 2
! width=&quot;20%&quot; | Result
|-
|  1260–1264
| [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл]]
| [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] цэргүүд
| [[Аригбуха хаан|Аригбуха хааны]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|[[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] ялалт
|-
| 1268–1301
| [[Хайду-Хубилай нарын хаан ширээний төлөөх тэмцэл]]
| [[Юань Улс]]&lt;br/&gt;[[Ил Хаант Улс]]
| [[Цагаадайн Улс]]&lt;br/&gt;[[Алтан Орд]]
| style=&quot;background:#BBF&quot;|Тодорхойгүй
|-
| 1270–1273
| [[Самбёолчогийн бослого]]
| [[Юань Улс]]
| Самбёолчогийн цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Victory
|-
| 1277–1278
| [[Монголчуудын Бирм рүү хийсэн анх дахь довтолгоо]]
| [[Юань Улс]]
| [[Паганын эзэнт гүрэн]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1282–1284
| Чампа руу хийсэн Монголын довтолгоо
| [[Юань Улс]]
| [[Чампа]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Ялагдал
|-
| 1285
| [[Монголчуудын Вьетнам руу хийсэн довтолгоо|Хоёрдугаар Монголчуудын Вьетнам руу хийсэн довтолгоо]]
| [[Юань Улс]]
| [[Тран гүрэн]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Ялагдал
|- 
| 1287–1288
| [[Монголчуудын Вьетнам руу хийсэн довтолгоо|Гуравдугаар Монголчуудын Вьетнам руу хийсэн довтолгоо]]
| [[Юань Улс]]
| [[Тран гүрэн]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Ялагдал
|-
| 1287–1288
| [[Монголчуудын Жава руу хийсэн довтолгоо]]
| [[Юань Улс]]
| [[Сингасарийн хаант улс]]&lt;Br&gt;[[Мажапахит династи]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Ялагдал
|-
|1300–1301
| [[Монголчуудын Бирм рүү хийсэн хоёр дахь довтолгоо]]
| [[Юань Улс]]
| [[Мьинсайн Вант Улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Ялагдал
|-
| 1314–1318
| [[Эсэнбуг-Аюурбарвадагийн дайн]]
| [[Юань Улс]]&lt;br/&gt;[[Ил Хаант Улс]]
| [[Цагаадайн Улс]]&lt;br/&gt;[[Алтан Орд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1328–1332
| [[Хоёр нийслэлийн дайн]]
| Ханбалигийн цэргүүд
| Шандугийн цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;| Ханбалигийн ялалт
|- 
| 1351–1368
| [[Улаан алчууртны бослого]]
| [[Юань Улс]]
| [[Улаан алчууртны бослого|Улаан алчууртны цэргүүд]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Ялагдал
* [[Юань Улс|Юань Улсын]] мөхөл
|}


== Эзэнт гүрний дараах Монгол ==
Энэ хэсэгт [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс болох Умард Юань]], [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] зэрэг [[Казахын ханлиг|Казах]], [[Мин улс]], болон бусад үндэстний бүлгүүдийн эсрэг хийсэн дайнаас эхлэх болно.
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн
|-
| 1381–1382
| [[Юньнаний монголчуудын эсрэг Мин улсын хийсэн дайн]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1387
| [[Мин улсын Урианхайн эсрэг хийсэн аян дайн]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Урианхай]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Урианхайн ялагдал
|-
|1388
|[[Буйр нуурын тулаан]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1388–1690
|[[Ойрад–Халхын дайнууд]]
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
|1399
|Ойрад улс Умард Юань улсаас тусгаарлагдсан нь{{sfn|Adle|2003|p=211}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
* [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Баруун Монголын улс]] байгуулагдсан нь
|-
|1409–1424
|[[Юнлө хааны Монголчуудын эсрэг хийсэн аян дайн]]
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}&lt;br&gt;[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Монголын улсуудын ялагдал
|-
|1449
|[[Тумугийн тулалдаан]]{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
|1449
|[[Бээжингийн хамгаалалт]]{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
| 1452, 1455, 1457
| [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд]]
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
| Узбекийн хаант улс
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
|-
|1455
|[[Эсэн Тайш|Эсэн Тайшийн]] эсрэг Монголын бослого{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Умард Юань-ын ялалт
|-
|1472
|Ойрадын [[Моголистан]] руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Моголистан]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}}
|-
|1479–1510
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Монголыг нэгтгэсэн нь{{sfn|Adle|2003|p=153}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] цэргүүд
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] янз бүрийн тайш
| style=&quot;background:#FCE883&quot; |[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] ялалт
|-
|1486
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Умард Юань-ын ялалт
|-
|1500–1507
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоонууд
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1513
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо{{sfn|Perdue|2005|p=62}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Тодорхойгүй
|-
|1514
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо{{sfn|Perdue|2005|p=62}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Тодорхойгүй
|-
|1517
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо{{sfn|Perdue|2005|p=62}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1529
||[[Алтан хан|Алтан ханы]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт
|-
|1530
||[[Алтан хан|Алтан ханы]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт
|-
|1542
||[[Алтан хан|Алтан ханы]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт
|-
|1550
|Бээжингийн бүслэлт
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт
*Бээжингийн захын хорооллууд Их цагаан хэрмийн завсрыг нэвтэлсний улмаас шатжээ
|-
|1552–1556{{sfn|Barthold|1956|p=170}}
|Тауекел султаны Ойрадын эсрэг хийсэн аян дайн
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}}
|-
|1560-аад он
|[[Хакназар хаан|Хакназар хааны]] Могулистанд хийсэн довтолгоо{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
* Ойрадын оролцоо
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}&lt;br&gt;[[Моголистан]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрад–Моголын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1570-аад он
|Ойрадууд Долоон усыг байлдан дагуулсан нь
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Моголистан]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1570-аад он
| Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1587
|Хархулын Халхын эсрэг бослого{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
|-
|1590-аад он
| Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Perdue|2005|p=101}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Perdue|2005|p=101}}
|-
| 1598–1599
| [[Казах–Узбекийн дайн (1598–1599)|Казах–Узбекийн дайн]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
*{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}{{sfn|Atygaev|2023|p=114}}
|{{flag|Бухарын хант улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрад–Казахын ялалт
|-
|Хожуу 16-р зуун
|[[Алтан хан|Алтан ханы]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
| 17-р зууны эхэн үе
| Ойрадын Казах, Халх Монгол, Ногай ард түмний эсрэг бослого{{sfn|Atygaev|2023|p=114}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag|Ногай улс}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
|1600–1635
|[[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|Цахар–Хожуу Алтан улсын дайн]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
|{{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Алтан улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Цахарын ялагдал
|-
|1604
|Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1608
|Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Perdue|2005|p=98}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Анхандаа Халхын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|p=116}}&lt;br&gt;Дараа нь Ойрадын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=98}}
|-
|1609
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}}
|-
|1616
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}}
|-
|1619
| [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Гуаннин руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=30}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
|{{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Алтан улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Цахарын ялагдал
|-
|1620
|Хархулын Халхын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Халхын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=146}}
|-
|1620–1621
|Ойрад–Казах–Ногай–Халхын дайн{{sfn|Atygaev|2023|p=124}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag|Ногай улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Халхын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|p=124}}{{sfn|Atygaev|2023|p=126}}
|-
|1623
|Ойрадын тусгаар тогтнолын дайн
||{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=146}}
|-
|1625
|Хорчин–Хожуу Алтан улсын [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] эсрэг довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=34}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
| [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Хорчин]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Алтан улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Хорчин–Хожуу Алтан улсын ялалт
|-
|1625–1630
|Хошуудын иргэний дайн
|{{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Цоохор|Цоохорын]] цэргүүд
|{{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Гүш хаан|Төрбайхын]] цэргүүд
*{{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Байбагас баатар|Байбагас баатарын]] цэргүүд
*{{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Хөндлөн Убаши|Хөндлөн Убашийн]] цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Төрбайхын ялалт{{sfn|Adle|2003|pp=146–147}}
|-
|1626–1627
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}}
|-
|1627
| [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Хорчин руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=34}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
| [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Хорчин]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Хорчины ялалт
|-
|1627
| [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Түмэд рүү хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=34}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
| [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Цахарын ялалт
|-
|1628
|Зуу Хотын тулаан{{sfn|Narangoa|2014|p=35}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] Бусад Монголчуудын холбоо
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Бусад Монголчуудын ялалт
|-
|1629
| [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Бээжин рүү хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=35}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
| [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Цахарын ялалт
|-
|1631
| [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Хорчин руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=36}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
| [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Хорчин]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Хорчины ялалт
|-
|1632
|[[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] Лигдэн хааны эсрэг хийсэн аян дайн
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
|{{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Алтан улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Цахарын ялагдал
|-
|1688
| Оросын Буриадыг байлдан дагуулсан нь
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Буриад]]
|{{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Буриадын ялагдал
|-
|}

== Хошуудын хант улс ==
Энэ хэсэгт [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улстай]] холбоотой дайныг авч үзэх болно, төрөл төрөгсөдтэйгөө харьцуулахад цөөн дайн хийж байсан.
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн

|-
| 1637–1641
| [[Улаанхуйн тулалдаан|Зүүнгар–Хошуудын Төвөд рүү хийсэн аян дайн]]
| {{flag|Хошуудын хант улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Хошууд–Зүүнгарын ялалт
|-
| 1644
| Хошууд–Бутаны анхны дайн
| {{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Бутан]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|-
| 1648
| Хошууд–Бутаны хоердох дайн
| {{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Бутан]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|-
| 1717
| [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|}

==Зүүнгарын Хаант Улс==
Энэ хэсэгт [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улстай]] холбоотой дайны жагсаалт багтсан болно. Зүүнгарууд [[Оросын царьт улс]], [[Казахын ханлиг]], [[Чин улс]], [[Халх|Халх Монгол]], [[Кокандын хант улс]], бусад улсуудтай мөн залгамж халаа болон/эсвэл эрх мэдлийн төлөө өөр хоорондоо дайн хийж байв.

{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн
|-
| 17-оос 18-р зуунд
| [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1635–1741
| [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
| 1637–1641
| [[Улаанхуйн тулалдаан|Зүүнгар–Хошуудын Төвөд рүү хийсэн аян дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгар–Хошуудын ялалт
|-
| 1665–1667
| [[Зүүнгарын Енисейг байлдан дагуулсан нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}&lt;br&gt;[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1653–1661
| Зүүнгарын залгамжлалын дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжын]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Сэнгэ хунтайжын эцэг нэгтэй ах дүүсийн цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Сэнгэ хунтайжын ялалт
|-
| 1670–1671&lt;br&gt;1676
| Галдан хаан ширээнд заларсан нь
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан|Галданы]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Цэцэн тайж болон Зотов баатрын цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданы ялалт
|-
| 1677
| Очирт-Галданы дайн
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын чуулганы хан]]
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданы ялалт
|-
| 1678–1680
| [[Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Яркендын хант улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1681–1684
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1687–1688
| [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Галданы Халх руу хийсэн довтолгоо]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Чахундорж хан|Чахундорж ханы]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1690-1697
| [[Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1693–1705
| [[Зүүнгарын Хаант Улс##Цагаадайн бослого|Цагаадайн бослого]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Яркендын хант улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1698{{sfn|Atwood|2004|p=622}}–1703{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}
| [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Atwood|2004|p=622}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Atwood|2004|p=622}}{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}}{{Sfn|Baabar|1999|p=84}}{{Sfn|Massanov|2010|p=229}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}
|- 
| 1708–1712{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1708–1712)]]{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
|-
| 1709–1710
| [[Зүүнгарын Өмнөд Сибирийг байлдан эзэлсэн нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1714
| Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}
|-
| 1714–1720
| [[Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1715–1716
| [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
|-
| 1716
| [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}}
|-
| 1717
| [[Аягуз голын тулалдаан|Зүүнгарын эсрэг казахуудын аян дайн]]{{sfn|Adle|2003|p=98}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=98}}
|-
| 1717
| [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1718
| Түркестан руу Зүүнгарын Хаант Улсын аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
| 1718
| [[Хар Усны тулалдаан|Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1718)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1719–1720
| [[Зайсан нуурын тулалдаан|Лихаревын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
|-
| 1720
| [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1723–1730
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1727
| Лувсансүр–[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Лувсансүрийн цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданцэрэний ялалт
|-
| 1729–1739
| [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#BBF&quot;|Энхийн хэлэлцээ{{sfn|Adle|2003|p=149}}
|-
| 1732
| Зүүнгарын Дундад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}}
|-
| 1732
| Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt;
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1734
| Ахмад Жузын бослого&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt;
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt;
|-
| 1735
| Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}
|-
| 1739–1741
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1745
| [[Зүүнгар–Кокандын дайн (1745)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Кокандын хант улс]]

|-
| 1749–1753
| [[Ламдаржаа]]–[[Даваач]]–[[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ламдаржаа|Ламдаржаагийн]] цэргүүд 
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|[[Даваач]]–[[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] ялалт
|-
| 1753–1754
| Даваачийн Дөрвөдийн эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}}
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Дөрвөд]]
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|[[Даваач|Даваачын]] ялалт
|-
| 1754
| Даваачийн Казахийн эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}}
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|[[Даваач|Даваачын]] ялалт{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}}
|-
| 1755
| [[Чин улсын Зүүнгарын Хаант Улсын байлдан дагуулал]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1755–1757
| [[Амарсанаагийн бослого]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
|1756–1757
|[[Эхний Казах–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгар–Казахын ялалт
|}

==Эх сурвалж==
===Лавлагаа===
{{Reflist}}
===Ном зүй===
* {{citation |last=Bregel |first=Yuri |title=An Historical Atlas of Central Asia |year=2003 |publisher=Brill}}

* {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}}

* {{citation |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia 5 |year=2003}}

* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1956}}}}

* {{cite book |last=Remileva |first=E. |title=Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |ref={{harvid|Remileva|2005}}}}

* {{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}}

* {{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}}

* {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}}

* {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}}

* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}

* {{citation|first=Li|last=Narangoa|title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia|year=2014|publisher=Columbia University Press|location=New York|isbn=9780231160704}}</text>
      <sha1>pgtnq14zmthzr3aq4h85mg407t8v112</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856330</id>
      <parentid>856329</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T12:04:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>856330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41378" sha1="3cs9xf056i36n6w1i7rhgv4pek9q0xr" xml:space="preserve">{{Under construction}}

13-р зуунд [[Их Монгол Улс]] байгуулагдсанаас Монголын улсуудын Их Монгол Улс, [[Юань Улс]], ба [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс болох Умард Юань]], [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]], [[Хошуудын хант улс|Хошуудын Хант Улс]], [[Халимагийн хант улс|Халимагийн Хант Улс]] зэрэг янз бүрийн дайн хийж байв. Энэхүү тэмдэгт дурдсанаар жагсаалтад эдгээр мөргөлдөөний нэр, огноо, тулаанчид болон үр дүнг оруулсан болно:

{{Legend2|#AF9|Ялалт|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#F88|Ялагдал|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#BBF|Үр дүнгүй|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#FCE883|Дотоод иргэний дайн|style=&quot;background:#FCE883&quot;|border=1px solid #AAA}}

== Юань Улс ==
Энэ хэсэгт [[Юань Улс|Юань Улсын]] оролцсон дайны жагсаалт багтсан болно.
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн
|-
|  1260–1264
| [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл]]
| [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] цэргүүд
| [[Аригбуха хаан|Аригбуха хааны]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|[[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] ялалт
|-
| 1268–1301
| [[Хайду-Хубилай нарын хаан ширээний төлөөх тэмцэл]]
| [[Юань Улс]]&lt;br/&gt;[[Ил Хаант Улс]]
| [[Цагаадайн Улс]]&lt;br/&gt;[[Алтан Орд]]
| style=&quot;background:#BBF&quot;|Тодорхойгүй
|-
| 1270–1273
| [[Самбёолчогийн бослого]]
| [[Юань Улс]]
| Самбёолчогийн цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Victory
|-
| 1277–1278
| [[Монголчуудын Бирм рүү хийсэн анх дахь довтолгоо]]
| [[Юань Улс]]
| [[Паганын эзэнт гүрэн]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1282–1284
| Чампа руу хийсэн Монголын довтолгоо
| [[Юань Улс]]
| [[Чампа]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Ялагдал
|-
| 1285
| [[Монголчуудын Вьетнам руу хийсэн довтолгоо|Хоёрдугаар Монголчуудын Вьетнам руу хийсэн довтолгоо]]
| [[Юань Улс]]
| [[Тран гүрэн]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Ялагдал
|- 
| 1287–1288
| [[Монголчуудын Вьетнам руу хийсэн довтолгоо|Гуравдугаар Монголчуудын Вьетнам руу хийсэн довтолгоо]]
| [[Юань Улс]]
| [[Тран гүрэн]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Ялагдал
|-
| 1287–1288
| [[Монголчуудын Жава руу хийсэн довтолгоо]]
| [[Юань Улс]]
| [[Сингасарийн хаант улс]]&lt;Br&gt;[[Мажапахит династи]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Ялагдал
|-
|1300–1301
| [[Монголчуудын Бирм рүү хийсэн хоёр дахь довтолгоо]]
| [[Юань Улс]]
| [[Мьинсайн Вант Улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Ялагдал
|-
| 1314–1318
| [[Эсэнбуг-Аюурбарвадагийн дайн]]
| [[Юань Улс]]&lt;br/&gt;[[Ил Хаант Улс]]
| [[Цагаадайн Улс]]&lt;br/&gt;[[Алтан Орд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1328–1332
| [[Хоёр нийслэлийн дайн]]
| Ханбалигийн цэргүүд
| Шандугийн цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;| Ханбалигийн ялалт
|- 
| 1351–1368
| [[Улаан алчууртны бослого]]
| [[Юань Улс]]
| [[Улаан алчууртны бослого|Улаан алчууртны цэргүүд]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Ялагдал
* [[Юань Улс|Юань Улсын]] мөхөл
|}

== Эзэнт гүрний дараах Монгол ==
Энэ хэсэгт [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс болох Умард Юань]], [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] зэрэг [[Казахын ханлиг|Казах]], [[Мин улс]], болон бусад үндэстний бүлгүүдийн эсрэг хийсэн дайнаас эхлэх болно.
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн
|-
| 1381–1382
| [[Юньнаний монголчуудын эсрэг Мин улсын хийсэн дайн]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1387
| [[Мин улсын Урианхайн эсрэг хийсэн аян дайн]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Урианхай]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Урианхайн ялагдал
|-
|1388
|[[Буйр нуурын тулаан]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1388–1690
|[[Ойрад–Халхын дайнууд]]
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
|1399
|Ойрад улс Умард Юань улсаас тусгаарлагдсан нь{{sfn|Adle|2003|p=211}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
* [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Баруун Монголын улс]] байгуулагдсан нь
|-
|1409–1424
|[[Юнлө хааны Монголчуудын эсрэг хийсэн аян дайн]]
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}&lt;br&gt;[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Монголын улсуудын ялагдал
|-
|1449
|[[Тумугийн тулалдаан]]{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
|1449
|[[Бээжингийн хамгаалалт]]{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
| 1452, 1455, 1457
| [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд]]
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
| Узбекийн хаант улс
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
|-
|1455
|[[Эсэн Тайш|Эсэн Тайшийн]] эсрэг Монголын бослого{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Умард Юань-ын ялалт
|-
|1472
|Ойрадын [[Моголистан]] руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Моголистан]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}}
|-
|1479–1510
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Монголыг нэгтгэсэн нь{{sfn|Adle|2003|p=153}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] цэргүүд
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] янз бүрийн тайш
| style=&quot;background:#FCE883&quot; |[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] ялалт
|-
|1486
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Умард Юань-ын ялалт
|-
|1500–1507
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоонууд
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1513
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо{{sfn|Perdue|2005|p=62}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Тодорхойгүй
|-
|1514
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо{{sfn|Perdue|2005|p=62}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Тодорхойгүй
|-
|1517
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо{{sfn|Perdue|2005|p=62}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1529
||[[Алтан хан|Алтан ханы]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт
|-
|1530
||[[Алтан хан|Алтан ханы]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт
|-
|1542
||[[Алтан хан|Алтан ханы]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт
|-
|1550
|Бээжингийн бүслэлт
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт
*Бээжингийн захын хорооллууд Их цагаан хэрмийн завсрыг нэвтэлсний улмаас шатжээ
|-
|1552–1556{{sfn|Barthold|1956|p=170}}
|Тауекел султаны Ойрадын эсрэг хийсэн аян дайн
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}}
|-
|1560-аад он
|[[Хакназар хаан|Хакназар хааны]] Могулистанд хийсэн довтолгоо{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
* Ойрадын оролцоо
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}&lt;br&gt;[[Моголистан]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрад–Моголын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1570-аад он
|Ойрадууд Долоон усыг байлдан дагуулсан нь
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Моголистан]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1570-аад он
| Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1587
|Хархулын Халхын эсрэг бослого{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
|-
|1590-аад он
| Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Perdue|2005|p=101}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Perdue|2005|p=101}}
|-
| 1598–1599
| [[Казах–Узбекийн дайн (1598–1599)|Казах–Узбекийн дайн]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
*{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}{{sfn|Atygaev|2023|p=114}}
|{{flag|Бухарын хант улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрад–Казахын ялалт
|-
|Хожуу 16-р зуун
|[[Алтан хан|Алтан ханы]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
| 17-р зууны эхэн үе
| Ойрадын Казах, Халх Монгол, Ногай ард түмний эсрэг бослого{{sfn|Atygaev|2023|p=114}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag|Ногай улс}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
|1600–1635
|[[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|Цахар–Хожуу Алтан улсын дайн]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
|{{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Алтан улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Цахарын ялагдал
|-
|1604
|Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1608
|Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Perdue|2005|p=98}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Анхандаа Халхын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|p=116}}&lt;br&gt;Дараа нь Ойрадын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=98}}
|-
|1609
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}}
|-
|1616
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}}
|-
|1619
| [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Гуаннин руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=30}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
|{{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Алтан улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Цахарын ялагдал
|-
|1620
|Хархулын Халхын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Халхын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=146}}
|-
|1620–1621
|Ойрад–Казах–Ногай–Халхын дайн{{sfn|Atygaev|2023|p=124}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag|Ногай улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Халхын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|p=124}}{{sfn|Atygaev|2023|p=126}}
|-
|1623
|Ойрадын тусгаар тогтнолын дайн
||{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=146}}
|-
|1625
|Хорчин–Хожуу Алтан улсын [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] эсрэг довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=34}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
| [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Хорчин]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Алтан улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Хорчин–Хожуу Алтан улсын ялалт
|-
|1625–1630
|Хошуудын иргэний дайн
|{{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Цоохор|Цоохорын]] цэргүүд
|{{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Гүш хаан|Төрбайхын]] цэргүүд
*{{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Байбагас баатар|Байбагас баатарын]] цэргүүд
*{{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Хөндлөн Убаши|Хөндлөн Убашийн]] цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Төрбайхын ялалт{{sfn|Adle|2003|pp=146–147}}
|-
|1626–1627
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}}
|-
|1627
| [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Хорчин руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=34}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
| [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Хорчин]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Хорчины ялалт
|-
|1627
| [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Түмэд рүү хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=34}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
| [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Цахарын ялалт
|-
|1628
|Зуу Хотын тулаан{{sfn|Narangoa|2014|p=35}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] Бусад Монголчуудын холбоо
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Бусад Монголчуудын ялалт
|-
|1629
| [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Бээжин рүү хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=35}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
| [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Цахарын ялалт
|-
|1631
| [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Хорчин руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=36}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
| [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Хорчин]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Хорчины ялалт
|-
|1632
|[[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] Лигдэн хааны эсрэг хийсэн аян дайн
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
|{{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Алтан улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Цахарын ялагдал
|-
|1688
| Оросын Буриадыг байлдан дагуулсан нь
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Буриад]]
|{{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Буриадын ялагдал
|-
|}

== Хошуудын хант улс ==
Энэ хэсэгт [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улстай]] холбоотой дайныг авч үзэх болно, төрөл төрөгсөдтэйгөө харьцуулахад цөөн дайн хийж байсан.
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн

|-
| 1637–1641
| [[Улаанхуйн тулалдаан|Зүүнгар–Хошуудын Төвөд рүү хийсэн аян дайн]]
| {{flag|Хошуудын хант улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Хошууд–Зүүнгарын ялалт
|-
| 1644
| Хошууд–Бутаны анхны дайн
| {{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Бутан]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|-
| 1648
| Хошууд–Бутаны хоердох дайн
| {{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Бутан]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|-
| 1717
| [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|}

==Зүүнгарын Хаант Улс==
Энэ хэсэгт [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улстай]] холбоотой дайны жагсаалт багтсан болно. Зүүнгарууд [[Оросын царьт улс]], [[Казахын ханлиг]], [[Чин улс]], [[Халх|Халх Монгол]], [[Кокандын хант улс]], бусад улсуудтай мөн залгамж халаа болон/эсвэл эрх мэдлийн төлөө өөр хоорондоо дайн хийж байв.

{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн
|-
| 17-оос 18-р зуунд
| [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1635–1741
| [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
| 1637–1641
| [[Улаанхуйн тулалдаан|Зүүнгар–Хошуудын Төвөд рүү хийсэн аян дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгар–Хошуудын ялалт
|-
| 1665–1667
| [[Зүүнгарын Енисейг байлдан дагуулсан нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}&lt;br&gt;[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1653–1661
| Зүүнгарын залгамжлалын дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжын]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Сэнгэ хунтайжын эцэг нэгтэй ах дүүсийн цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Сэнгэ хунтайжын ялалт
|-
| 1670–1671&lt;br&gt;1676
| Галдан хаан ширээнд заларсан нь
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан|Галданы]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Цэцэн тайж болон Зотов баатрын цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданы ялалт
|-
| 1677
| Очирт-Галданы дайн
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын чуулганы хан]]
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданы ялалт
|-
| 1678–1680
| [[Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Яркендын хант улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1681–1684
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1687–1688
| [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Галданы Халх руу хийсэн довтолгоо]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Чахундорж хан|Чахундорж ханы]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1690-1697
| [[Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1693–1705
| [[Зүүнгарын Хаант Улс##Цагаадайн бослого|Цагаадайн бослого]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Яркендын хант улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1698{{sfn|Atwood|2004|p=622}}–1703{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}
| [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Atwood|2004|p=622}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Atwood|2004|p=622}}{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}}{{Sfn|Baabar|1999|p=84}}{{Sfn|Massanov|2010|p=229}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}
|- 
| 1708–1712{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1708–1712)]]{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
|-
| 1709–1710
| [[Зүүнгарын Өмнөд Сибирийг байлдан эзэлсэн нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1714
| Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}
|-
| 1714–1720
| [[Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1715–1716
| [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
|-
| 1716
| [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}}
|-
| 1717
| [[Аягуз голын тулалдаан|Зүүнгарын эсрэг казахуудын аян дайн]]{{sfn|Adle|2003|p=98}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=98}}
|-
| 1717
| [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1718
| Түркестан руу Зүүнгарын Хаант Улсын аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
| 1718
| [[Хар Усны тулалдаан|Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1718)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1719–1720
| [[Зайсан нуурын тулалдаан|Лихаревын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
|-
| 1720
| [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1723–1730
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1727
| Лувсансүр–[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Лувсансүрийн цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданцэрэний ялалт
|-
| 1729–1739
| [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#BBF&quot;|Энхийн хэлэлцээ{{sfn|Adle|2003|p=149}}
|-
| 1732
| Зүүнгарын Дундад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}}
|-
| 1732
| Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt;
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1734
| Ахмад Жузын бослого&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt;
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt;
|-
| 1735
| Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}
|-
| 1739–1741
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1745
| [[Зүүнгар–Кокандын дайн (1745)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Кокандын хант улс]]

|-
| 1749–1753
| [[Ламдаржаа]]–[[Даваач]]–[[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ламдаржаа|Ламдаржаагийн]] цэргүүд 
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|[[Даваач]]–[[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] ялалт
|-
| 1753–1754
| Даваачийн Дөрвөдийн эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}}
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Дөрвөд]]
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|[[Даваач|Даваачын]] ялалт
|-
| 1754
| Даваачийн Казахийн эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}}
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|[[Даваач|Даваачын]] ялалт{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}}
|-
| 1755
| [[Чин улсын Зүүнгарын Хаант Улсын байлдан дагуулал]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1755–1757
| [[Амарсанаагийн бослого]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
|1756–1757
|[[Эхний Казах–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгар–Казахын ялалт
|}

==Эх сурвалж==
===Лавлагаа===
{{Reflist}}
===Ном зүй===
* {{citation |last=Bregel |first=Yuri |title=An Historical Atlas of Central Asia |year=2003 |publisher=Brill}}

* {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}}

* {{citation |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia 5 |year=2003}}

* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1956}}}}

* {{cite book |last=Remileva |first=E. |title=Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |ref={{harvid|Remileva|2005}}}}

* {{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}}

* {{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}}

* {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}}

* {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}}

* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}

* {{citation|first=Li|last=Narangoa|title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia|year=2014|publisher=Columbia University Press|location=New York|isbn=9780231160704}}</text>
      <sha1>3cs9xf056i36n6w1i7rhgv4pek9q0xr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856331</id>
      <parentid>856330</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T12:05:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>856331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41380" sha1="oircpb51n05a8ltw1z80yeyk1h4xgvw" xml:space="preserve">{{Under construction}}

13-р зуунд [[Их Монгол Улс]] байгуулагдсанаас Монголын улсуудын Их Монгол Улс, [[Юань Улс]], ба [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс болох Умард Юань]], [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]], [[Хошуудын хант улс|Хошуудын Хант Улс]], [[Халимагийн хант улс|Халимагийн Хант Улс]] зэрэг янз бүрийн дайн хийж байв. Энэхүү тэмдэгт дурдсанаар жагсаалтад эдгээр мөргөлдөөний нэр, огноо, тулаанчид болон үр дүнг оруулсан болно:

{{Legend2|#AF9|Ялалт|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#F88|Ялагдал|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#BBF|Үр дүнгүй|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#FCE883|Дотоод иргэний дайн|style=&quot;background:#FCE883&quot;|border=1px solid #AAA}}

== Юань Улс ==
Энэ хэсэгт [[Юань Улс|Юань Улсын]] оролцсон дайны жагсаалт багтсан болно.
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн
|-
|  1260–1264
| [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл]]
| [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] цэргүүд
| [[Аригбуха хаан|Аригбуха хааны]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|[[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] ялалт
|-
| 1268–1301
| [[Хайду-Хубилай нарын хаан ширээний төлөөх тэмцэл]]
| [[Юань Улс]]&lt;br/&gt;[[Ил Хаант Улс]]
| [[Цагаадайн Улс]]&lt;br/&gt;[[Алтан Орд]]
| style=&quot;background:#BBF&quot;|Тодорхойгүй
|-
| 1270–1273
| [[Самбёолчогийн бослого]]
| [[Юань Улс]]
| Самбёолчогийн цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Victory
|-
| 1277–1278
| [[Монголчуудын Бирм рүү хийсэн анх дахь довтолгоо]]
| [[Юань Улс]]
| [[Паганын эзэнт гүрэн]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1282–1284
| Чампа руу хийсэн Монголын довтолгоо
| [[Юань Улс]]
| [[Чампа]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Ялагдал
|-
| 1285
| [[Монголчуудын Вьетнам руу хийсэн довтолгоо|Хоёрдугаар Монголчуудын Вьетнам руу хийсэн довтолгоо]]
| [[Юань Улс]]
| [[Тран гүрэн]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Ялагдал
|- 
| 1287–1288
| [[Монголчуудын Вьетнам руу хийсэн довтолгоо|Гуравдугаар Монголчуудын Вьетнам руу хийсэн довтолгоо]]
| [[Юань Улс]]
| [[Тран гүрэн]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Ялагдал
|-
| 1287–1288
| [[Монголчуудын Жава руу хийсэн довтолгоо]]
| [[Юань Улс]]
| [[Сингасарийн хаант улс]]&lt;Br&gt;[[Мажапахит династи]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Ялагдал
|-
|1300–1301
| [[Монголчуудын Бирм рүү хийсэн хоёр дахь довтолгоо]]
| [[Юань Улс]]
| [[Мьинсайн Вант Улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Ялагдал
|-
| 1314–1318
| [[Эсэнбуг-Аюурбарвадагийн дайн]]
| [[Юань Улс]]&lt;br/&gt;[[Ил Хаант Улс]]
| [[Цагаадайн Улс]]&lt;br/&gt;[[Алтан Орд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1328–1332
| [[Хоёр нийслэлийн дайн]]
| Ханбалигийн цэргүүд
| Шандугийн цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;| Ханбалигийн ялалт
|- 
| 1351–1368
| [[Улаан алчууртны бослого]]
| [[Юань Улс]]
| [[Улаан алчууртны бослого|Улаан алчууртны цэргүүд]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Ялагдал
* [[Юань Улс|Юань Улсын]] мөхөл
|}

== Эзэнт гүрний дараах Монгол ==
Энэ хэсэгт [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс болох Умард Юань]], [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] зэрэг [[Казахын ханлиг|Казах]], [[Мин улс]], болон бусад үндэстний бүлгүүдийн эсрэг хийсэн дайнаас эхлэх болно.
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн
|-
| 1381–1382
| [[Юньнаний монголчуудын эсрэг Мин улсын хийсэн дайн]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1387
| [[Мин улсын Урианхайн эсрэг хийсэн аян дайн]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Урианхай]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Урианхайн ялагдал
|-
|1388
|[[Буйр нуурын тулаан]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1388–1690
|[[Ойрад–Халхын дайнууд]]
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
|1399
|Ойрад улс Умард Юань улсаас тусгаарлагдсан нь{{sfn|Adle|2003|p=211}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
* [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Баруун Монголын улс]] байгуулагдсан нь
|-
|1409–1424
|[[Юнлө хааны Монголчуудын эсрэг хийсэн аян дайн]]
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}&lt;br&gt;[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Монголын улсуудын ялагдал
|-
|1449
|[[Тумугийн тулалдаан]]{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
|1449
|[[Бээжингийн хамгаалалт]]{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
| 1452, 1455, 1457
| [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд]]
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
| Узбекийн хаант улс
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
|-
|1455
|[[Эсэн Тайш|Эсэн Тайшийн]] эсрэг Монголын бослого{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Умард Юань-ын ялалт
|-
|1472
|Ойрадын [[Моголистан]] руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Моголистан]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}}
|-
|1479–1510
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Монголыг нэгтгэсэн нь{{sfn|Adle|2003|p=153}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] цэргүүд
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] янз бүрийн тайш
| style=&quot;background:#FCE883&quot; |[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] ялалт
|-
|1486
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Умард Юань-ын ялалт
|-
|1500–1507
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоонууд
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1513
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо{{sfn|Perdue|2005|p=62}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Тодорхойгүй
|-
|1514
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо{{sfn|Perdue|2005|p=62}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Тодорхойгүй
|-
|1517
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо{{sfn|Perdue|2005|p=62}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1529
||[[Алтан хан|Алтан ханы]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт
|-
|1530
||[[Алтан хан|Алтан ханы]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт
|-
|1542
||[[Алтан хан|Алтан ханы]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт
|-
|1550
|Бээжингийн бүслэлт
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт
*Бээжингийн захын хорооллууд Их цагаан хэрмийн завсрыг нэвтэлсний улмаас шатжээ
|-
|1552–1556{{sfn|Barthold|1956|p=170}}
|Тауекел султаны Ойрадын эсрэг хийсэн аян дайн
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}}
|-
|1560-аад он
|[[Хакназар хаан|Хакназар хааны]] Могулистанд хийсэн довтолгоо{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
* Ойрадын оролцоо
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}&lt;br&gt;[[Моголистан]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрад–Моголын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1570-аад он
|Ойрадууд Долоон усыг байлдан дагуулсан нь
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Моголистан]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1570-аад он
| Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1587
|Хархулын Халхын эсрэг бослого{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
|-
|1590-аад он
| Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Perdue|2005|p=101}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Perdue|2005|p=101}}
|-
| 1598–1599
| [[Казах–Узбекийн дайн (1598–1599)|Казах–Узбекийн дайн]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
*{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}{{sfn|Atygaev|2023|p=114}}
|{{flag|Бухарын хант улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрад–Казахын ялалт
|-
|Хожуу 16-р зуун
|[[Алтан хан|Алтан ханы]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
| 17-р зууны эхэн үе
| Ойрадын Казах, Халх Монгол, Ногай ард түмний эсрэг бослого{{sfn|Atygaev|2023|p=114}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag|Ногай улс}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
|1600–1635
|[[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|Цахар–Хожуу Алтан улсын дайн]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
|{{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Алтан улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Цахарын ялагдал
|-
|1604
|Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1608
|Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Perdue|2005|p=98}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Анхандаа Халхын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|p=116}}&lt;br&gt;Дараа нь Ойрадын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=98}}
|-
|1609
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}}
|-
|1616
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}}
|-
|1619
| [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Гуаннин руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=30}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
|{{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Алтан улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Цахарын ялагдал
|-
|1620
|Хархулын Халхын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Халхын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=146}}
|-
|1620–1621
|Ойрад–Казах–Ногай–Халхын дайн{{sfn|Atygaev|2023|p=124}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag|Ногай улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Халхын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|p=124}}{{sfn|Atygaev|2023|p=126}}
|-
|1623
|Ойрадын тусгаар тогтнолын дайн
||{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=146}}
|-
|1625
|Хорчин–Хожуу Алтан улсын [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] эсрэг довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=34}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
| [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Хорчин]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Алтан улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Хорчин–Хожуу Алтан улсын ялалт
|-
|1625–1630
|Хошуудын иргэний дайн
|{{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Цоохор|Цоохорын]] цэргүүд
|{{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Гүш хаан|Төрбайхын]] цэргүүд
*{{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Байбагас баатар|Байбагас баатарын]] цэргүүд
*{{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Хөндлөн Убаши|Хөндлөн Убашийн]] цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Төрбайхын ялалт{{sfn|Adle|2003|pp=146–147}}
|-
|1626–1627
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}}
|-
|1627
| [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Хорчин руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=34}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
| [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Хорчин]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Хорчины ялалт
|-
|1627
| [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Түмэд рүү хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=34}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
| [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Цахарын ялалт
|-
|1628
|Зуу Хотын тулаан{{sfn|Narangoa|2014|p=35}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] Бусад Монголчуудын холбоо
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Бусад Монголчуудын ялалт
|-
|1629
| [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Бээжин рүү хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=35}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
| [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Цахарын ялалт
|-
|1631
| [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Хорчин руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=36}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
| [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Хорчин]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Хорчины ялалт
|-
|1632
|[[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] Лигдэн хааны эсрэг хийсэн аян дайн
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
|{{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Алтан улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Цахарын ялагдал
|-
|1688
| Оросын Буриадыг байлдан дагуулсан нь
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Буриад]]
|{{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Буриадын ялагдал
|-
|}

== Хошуудын хант улс ==
Энэ хэсэгт [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улстай]] холбоотой дайныг авч үзэх болно, төрөл төрөгсөдтэйгөө харьцуулахад цөөн дайн хийж байсан.
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн

|-
| 1637–1641
| [[Улаанхуйн тулалдаан|Зүүнгар–Хошуудын Төвөд рүү хийсэн аян дайн]]
| {{flag|Хошуудын хант улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Хошууд–Зүүнгарын ялалт
|-
| 1644
| Хошууд–Бутаны анхны дайн
| {{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Бутан]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|-
| 1648
| Хошууд–Бутаны хоердох дайн
| {{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Бутан]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|-
| 1717
| [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|}

==Зүүнгарын Хаант Улс==
Энэ хэсэгт [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улстай]] холбоотой дайны жагсаалт багтсан болно. Зүүнгарууд [[Оросын царьт улс]], [[Казахын ханлиг]], [[Чин улс]], [[Халх|Халх Монгол]], [[Кокандын хант улс]], бусад улсуудтай мөн залгамж халаа болон/эсвэл эрх мэдлийн төлөө өөр хоорондоо дайн хийж байв.

{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн
|-
| 17-оос 18-р зуунд
| [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1635–1741
| [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
| 1637–1641
| [[Улаанхуйн тулалдаан|Зүүнгар–Хошуудын Төвөд рүү хийсэн аян дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгар–Хошуудын ялалт
|-
| 1665–1667
| [[Зүүнгарын Енисейг байлдан дагуулсан нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}&lt;br&gt;[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1653–1661
| Зүүнгарын залгамжлалын дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжын]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Сэнгэ хунтайжын эцэг нэгтэй ах дүүсийн цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Сэнгэ хунтайжын ялалт
|-
| 1670–1671&lt;br&gt;1676
| Галдан хаан ширээнд заларсан нь
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан|Галданы]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Цэцэн тайж болон Зотов баатрын цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданы ялалт
|-
| 1677
| Очирт–Галданы дайн
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын чуулганы хан]]
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданы ялалт
|-
| 1678–1680
| [[Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Яркендын хант улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1681–1684
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1687–1688
| [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Галданы Халх руу хийсэн довтолгоо]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Чахундорж хан|Чахундорж ханы]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1690-1697
| [[Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1693–1705
| [[Зүүнгарын Хаант Улс##Цагаадайн бослого|Цагаадайн бослого]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Яркендын хант улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1698{{sfn|Atwood|2004|p=622}}–1703{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}
| [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Atwood|2004|p=622}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Atwood|2004|p=622}}{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}}{{Sfn|Baabar|1999|p=84}}{{Sfn|Massanov|2010|p=229}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}
|- 
| 1708–1712{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1708–1712)]]{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
|-
| 1709–1710
| [[Зүүнгарын Өмнөд Сибирийг байлдан эзэлсэн нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1714
| Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}
|-
| 1714–1720
| [[Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1715–1716
| [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
|-
| 1716
| [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}}
|-
| 1717
| [[Аягуз голын тулалдаан|Зүүнгарын эсрэг казахуудын аян дайн]]{{sfn|Adle|2003|p=98}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=98}}
|-
| 1717
| [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1718
| Түркестан руу Зүүнгарын Хаант Улсын аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
| 1718
| [[Хар Усны тулалдаан|Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1718)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1719–1720
| [[Зайсан нуурын тулалдаан|Лихаревын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
|-
| 1720
| [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1723–1730
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1727
| Лувсансүр–[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Лувсансүрийн цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданцэрэний ялалт
|-
| 1729–1739
| [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#BBF&quot;|Энхийн хэлэлцээ{{sfn|Adle|2003|p=149}}
|-
| 1732
| Зүүнгарын Дундад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}}
|-
| 1732
| Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt;
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1734
| Ахмад Жузын бослого&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt;
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt;
|-
| 1735
| Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}
|-
| 1739–1741
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1745
| [[Зүүнгар–Кокандын дайн (1745)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Кокандын хант улс]]

|-
| 1749–1753
| [[Ламдаржаа]]–[[Даваач]]–[[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ламдаржаа|Ламдаржаагийн]] цэргүүд 
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|[[Даваач]]–[[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] ялалт
|-
| 1753–1754
| Даваачийн Дөрвөдийн эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}}
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Дөрвөд]]
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|[[Даваач|Даваачын]] ялалт
|-
| 1754
| Даваачийн Казахийн эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}}
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|[[Даваач|Даваачын]] ялалт{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}}
|-
| 1755
| [[Чин улсын Зүүнгарын Хаант Улсын байлдан дагуулал]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1755–1757
| [[Амарсанаагийн бослого]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
|1756–1757
|[[Эхний Казах–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгар–Казахын ялалт
|}

==Эх сурвалж==
===Лавлагаа===
{{Reflist}}
===Ном зүй===
* {{citation |last=Bregel |first=Yuri |title=An Historical Atlas of Central Asia |year=2003 |publisher=Brill}}

* {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}}

* {{citation |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia 5 |year=2003}}

* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1956}}}}

* {{cite book |last=Remileva |first=E. |title=Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |ref={{harvid|Remileva|2005}}}}

* {{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}}

* {{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}}

* {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}}

* {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}}

* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}

* {{citation|first=Li|last=Narangoa|title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia|year=2014|publisher=Columbia University Press|location=New York|isbn=9780231160704}}</text>
      <sha1>oircpb51n05a8ltw1z80yeyk1h4xgvw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856333</id>
      <parentid>856331</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T12:49:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>856333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47122" sha1="pfx7j8nggywb8wio1j1a3b8n8bxet0m" xml:space="preserve">{{Under construction}}

13-р зуунд [[Их Монгол Улс]] байгуулагдсанаас Монголын улсуудын Их Монгол Улс, [[Юань Улс]], ба [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс болох Умард Юань]], [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]], [[Хошуудын хант улс|Хошуудын Хант Улс]], [[Халимагийн хант улс|Халимагийн Хант Улс]] зэрэг янз бүрийн дайн хийж байв. Энэхүү тэмдэгт дурдсанаар жагсаалтад эдгээр мөргөлдөөний нэр, огноо, тулаанчид болон үр дүнг оруулсан болно:

{{Legend2|#AF9|Ялалт|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#F88|Ялагдал|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#BBF|Үр дүнгүй|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#FCE883|Дотоод иргэний дайн|style=&quot;background:#FCE883&quot;|border=1px solid #AAA}}

== Их Монгол Улс ==
Энэ хэсэгт [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улстай]] холбоотой дайны жагсаалт багтсан болно.
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн
|-
| 1187
| [[Далан Балжудын арван гурван хүрээний байлдаан]]
| [[Чингис хаан|Чингис хааны]] цэргүүд
| [[Жамух|Жамухын]] цэргүүд
| style=&quot;background:#F88&quot;|[[Чингис хаан|Чингис хааны]] ялагдал
|-
| 1204
| [[Саарь хээртийн байлдаан]]
| [[Чингис хаан|Чингис хааны]] цэргүүд
| [[Жамух|Жамухын]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|[[Чингис хаан|Чингис хааны]] ялалт
|-
| 1201–1308
| [[Монголчууд Сибирийг дайлсан нь]]
| [[Их Монгол Улс]]
| Сибирийн янз бүрийн овог аймгууд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1205–1210, 1217, 1222–1233
| [[Монголчууд Тангудыг дайлсан нь]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Тангуд улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1211–1234
| [[Монголчууд Алтан улсыг дайлсан нь]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Алтан улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1216–1218
| [[Монголчууд Хар Киданыг байлдан дагуулсан нь]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Хар Кидан]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1219–1258
| [[Монголчууд Перс болон Месопотамийг байлдан дагуулсан нь]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Хорезмын эзэнт улс]], [[Аббасидын Халифат Улс]], [[Низари Исмаили улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1219–1221
| [[Монголчуудын Хорезм рүү хийсэн дайралт]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Хорезмын эзэнт улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1218
| Монголын эзэнт гүрний эсрэг анхны [[Киргизүүд|Киргизүүдийн]] бослого
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Киргизүүд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1220–1223
| [[Монголчууд Кумани улсыг байлдан дагуулсан нь]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Кипчакууд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1220–1238
| [[Монголчуудын Гүрж рүү хийсэн аян дайн]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Гүржийн хаант улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1220-1231
| [[Монголчуудын Азербайжан рүү хийсэн аян дайн]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Элдигузидууд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1221–1327
| [[Энэтхэгт хийсэн монгол довтолгоонууд]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Делийн султант улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Ялагдал
|-
| 1223–1240
| [[Монголчуудын Русь руу хийсэн довтолгоо]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Киевийн Вант Улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1223–1236
| [[Монголчуудын Волга Болгар руу хийсэн довтолгоо]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Волга Болгар]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1231–1259
| [[Монголчуудын Солонгос руу хийсэн довтолгоон]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Гуулин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1240–1241
| [[Монголчуудын Төвөд рүү хийсэн довтолгоо]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Төвөд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1235–1279
| [[Монголчууд Сүн улсыг байлдан дагуулсан нь]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Сүн улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1237–1253
| [[Чечен-Ингушд хийсэн Монголын эзэнт гүрний довтолгоо]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Чечен]]&lt;br/&gt;[[Ингушетия]]&lt;br/&gt;[[Ossetians]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
|1220–1240-өөд он
|[[Монголчуудын Европ дахь байлдан дагуулалт]]
| [[Их Монгол Улс]]
| Европын янз бүрийн орнууд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1258
|[[Монголчууд Багдадыг эзэлсэн нь]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Аббасидын Халифат Улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1260
| [[Монгол-Мамлюкийн дайнууд]] 
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Мамлюк]]
| style=&quot;background:#BBF&quot;|Тодорхойгүй
|-
| 1261
| Монголын эзэнт гүрний эсрэг хоёр дахь [[Киргизүүд|Киргизүүдийн]] бослого
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Киргизүүд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1274
| [[Монголчуудын Япон руу хийсэн довтолгоо]] 
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Камакура]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Ялагдал
|-
| 1264
| [[Сахалин руу хийсэн монгол довтолгоонууд]]
| [[Их Монгол Улс]]
| Сахалин [[Айну хүмүүс|Айну]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|}

== Юань Улс ==
Энэ хэсэгт [[Юань Улс|Юань Улсын]] оролцсон дайны жагсаалт багтсан болно.
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн
|-
|  1260–1264
| [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл]]
| [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] цэргүүд
| [[Аригбуха хаан|Аригбуха хааны]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|[[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] ялалт
|-
| 1268–1301
| [[Хайду-Хубилай нарын хаан ширээний төлөөх тэмцэл]]
| [[Юань Улс]]&lt;br/&gt;[[Ил Хаант Улс]]
| [[Цагаадайн Улс]]&lt;br/&gt;[[Алтан Орд]]
| style=&quot;background:#BBF&quot;|Тодорхойгүй
|-
| 1270–1273
| [[Самбёолчогийн бослого]]
| [[Юань Улс]]
| Самбёолчогийн цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Victory
|-
| 1277–1278
| [[Монголчуудын Бирм рүү хийсэн анх дахь довтолгоо]]
| [[Юань Улс]]
| [[Паганын эзэнт гүрэн]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1282–1284
| Чампа руу хийсэн Монголын довтолгоо
| [[Юань Улс]]
| [[Чампа]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Ялагдал
|-
| 1285
| [[Монголчуудын Вьетнам руу хийсэн довтолгоо|Хоёрдугаар Монголчуудын Вьетнам руу хийсэн довтолгоо]]
| [[Юань Улс]]
| [[Тран гүрэн]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Ялагдал
|- 
| 1287–1288
| [[Монголчуудын Вьетнам руу хийсэн довтолгоо|Гуравдугаар Монголчуудын Вьетнам руу хийсэн довтолгоо]]
| [[Юань Улс]]
| [[Тран гүрэн]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Ялагдал
|-
| 1287–1288
| [[Монголчуудын Жава руу хийсэн довтолгоо]]
| [[Юань Улс]]
| [[Сингасарийн хаант улс]]&lt;Br&gt;[[Мажапахит династи]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Ялагдал
|-
|1300–1301
| [[Монголчуудын Бирм рүү хийсэн хоёр дахь довтолгоо]]
| [[Юань Улс]]
| [[Мьинсайн Вант Улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Ялагдал
|-
| 1314–1318
| [[Эсэнбуг-Аюурбарвадагийн дайн]]
| [[Юань Улс]]&lt;br/&gt;[[Ил Хаант Улс]]
| [[Цагаадайн Улс]]&lt;br/&gt;[[Алтан Орд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1328–1332
| [[Хоёр нийслэлийн дайн]]
| Ханбалигийн цэргүүд
| Шандугийн цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;| Ханбалигийн ялалт
|- 
| 1351–1368
| [[Улаан алчууртны бослого]]
| [[Юань Улс]]
| [[Улаан алчууртны бослого|Улаан алчууртны цэргүүд]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Ялагдал
* [[Юань Улс|Юань Улсын]] мөхөл
|}

== Эзэнт гүрний дараах Монгол ==
Энэ хэсэгт [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс болох Умард Юань]], [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] зэрэг [[Казахын ханлиг|Казах]], [[Мин улс]], болон бусад үндэстний бүлгүүдийн эсрэг хийсэн дайнаас эхлэх болно.
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн
|-
| 1381–1382
| [[Юньнаний монголчуудын эсрэг Мин улсын хийсэн дайн]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1387
| [[Мин улсын Урианхайн эсрэг хийсэн аян дайн]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Урианхай]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Урианхайн ялагдал
|-
|1388
|[[Буйр нуурын тулаан]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1388–1690
|[[Ойрад–Халхын дайнууд]]
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
|1399
|Ойрад улс Умард Юань улсаас тусгаарлагдсан нь{{sfn|Adle|2003|p=211}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
* [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Баруун Монголын улс]] байгуулагдсан нь
|-
|1409–1424
|[[Юнлө хааны Монголчуудын эсрэг хийсэн аян дайн]]
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}&lt;br&gt;[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Монголын улсуудын ялагдал
|-
|1449
|[[Тумугийн тулалдаан]]{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
|1449
|[[Бээжингийн хамгаалалт]]{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
| 1452, 1455, 1457
| [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд]]
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
| Узбекийн хаант улс
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
|-
|1455
|[[Эсэн Тайш|Эсэн Тайшийн]] эсрэг Монголын бослого{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Умард Юань-ын ялалт
|-
|1472
|Ойрадын [[Моголистан]] руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Моголистан]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}}
|-
|1479–1510
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Монголыг нэгтгэсэн нь{{sfn|Adle|2003|p=153}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] цэргүүд
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] янз бүрийн тайш
| style=&quot;background:#FCE883&quot; |[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] ялалт
|-
|1486
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Умард Юань-ын ялалт
|-
|1500–1507
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоонууд
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1513
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо{{sfn|Perdue|2005|p=62}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Тодорхойгүй
|-
|1514
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо{{sfn|Perdue|2005|p=62}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Тодорхойгүй
|-
|1517
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо{{sfn|Perdue|2005|p=62}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1529
||[[Алтан хан|Алтан ханы]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт
|-
|1530
||[[Алтан хан|Алтан ханы]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт
|-
|1542
||[[Алтан хан|Алтан ханы]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт
|-
|1550
|Бээжингийн бүслэлт
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт
*Бээжингийн захын хорооллууд Их цагаан хэрмийн завсрыг нэвтэлсний улмаас шатжээ
|-
|1552–1556{{sfn|Barthold|1956|p=170}}
|Тауекел султаны Ойрадын эсрэг хийсэн аян дайн
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}}
|-
|1560-аад он
|[[Хакназар хаан|Хакназар хааны]] Могулистанд хийсэн довтолгоо{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
* Ойрадын оролцоо
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}&lt;br&gt;[[Моголистан]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрад–Моголын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1570-аад он
|Ойрадууд Долоон усыг байлдан дагуулсан нь
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Моголистан]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1570-аад он
| Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1587
|Хархулын Халхын эсрэг бослого{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
|-
|1590-аад он
| Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Perdue|2005|p=101}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Perdue|2005|p=101}}
|-
| 1598–1599
| [[Казах–Узбекийн дайн (1598–1599)|Казах–Узбекийн дайн]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
*{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}{{sfn|Atygaev|2023|p=114}}
|{{flag|Бухарын хант улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрад–Казахын ялалт
|-
|Хожуу 16-р зуун
|[[Алтан хан|Алтан ханы]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
| 17-р зууны эхэн үе
| Ойрадын Казах, Халх Монгол, Ногай ард түмний эсрэг бослого{{sfn|Atygaev|2023|p=114}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag|Ногай улс}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
|1600–1635
|[[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|Цахар–Хожуу Алтан улсын дайн]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
|{{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Алтан улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Цахарын ялагдал
|-
|1604
|Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1608
|Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Perdue|2005|p=98}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Анхандаа Халхын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|p=116}}&lt;br&gt;Дараа нь Ойрадын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=98}}
|-
|1609
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}}
|-
|1616
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}}
|-
|1619
| [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Гуаннин руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=30}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
|{{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Алтан улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Цахарын ялагдал
|-
|1620
|Хархулын Халхын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Халхын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=146}}
|-
|1620–1621
|Ойрад–Казах–Ногай–Халхын дайн{{sfn|Atygaev|2023|p=124}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag|Ногай улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Халхын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|p=124}}{{sfn|Atygaev|2023|p=126}}
|-
|1623
|Ойрадын тусгаар тогтнолын дайн
||{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=146}}
|-
|1625
|Хорчин–Хожуу Алтан улсын [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] эсрэг довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=34}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
| [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Хорчин]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Алтан улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Хорчин–Хожуу Алтан улсын ялалт
|-
|1625–1630
|Хошуудын иргэний дайн
|{{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Цоохор|Цоохорын]] цэргүүд
|{{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Гүш хаан|Төрбайхын]] цэргүүд
*{{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Байбагас баатар|Байбагас баатарын]] цэргүүд
*{{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Хөндлөн Убаши|Хөндлөн Убашийн]] цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Төрбайхын ялалт{{sfn|Adle|2003|pp=146–147}}
|-
|1626–1627
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}}
|-
|1627
| [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Хорчин руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=34}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
| [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Хорчин]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Хорчины ялалт
|-
|1627
| [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Түмэд рүү хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=34}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
| [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Цахарын ялалт
|-
|1628
|Зуу Хотын тулаан{{sfn|Narangoa|2014|p=35}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] Бусад Монголчуудын холбоо
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Бусад Монголчуудын ялалт
|-
|1629
| [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Бээжин рүү хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=35}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
| [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Цахарын ялалт
|-
|1631
| [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Хорчин руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=36}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
| [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Хорчин]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Хорчины ялалт
|-
|1632
|[[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] Лигдэн хааны эсрэг хийсэн аян дайн
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
|{{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Алтан улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Цахарын ялагдал
|-
|1688
| Оросын Буриадыг байлдан дагуулсан нь
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Буриад]]
|{{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Буриадын ялагдал
|-
|}

== Хошуудын хант улс ==
Энэ хэсэгт [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улстай]] холбоотой дайныг авч үзэх болно, төрөл төрөгсөдтэйгөө харьцуулахад цөөн дайн хийж байсан.
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн

|-
| 1637–1641
| [[Улаанхуйн тулалдаан|Зүүнгар–Хошуудын Төвөд рүү хийсэн аян дайн]]
| {{flag|Хошуудын хант улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Хошууд–Зүүнгарын ялалт
|-
| 1644
| Хошууд–Бутаны анхны дайн
| {{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Бутан]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|-
| 1648
| Хошууд–Бутаны хоердох дайн
| {{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Бутан]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|-
| 1717
| [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|}

==Зүүнгарын Хаант Улс==
Энэ хэсэгт [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улстай]] холбоотой дайны жагсаалт багтсан болно. Зүүнгарууд [[Оросын царьт улс]], [[Казахын ханлиг]], [[Чин улс]], [[Халх|Халх Монгол]], [[Кокандын хант улс]], бусад улсуудтай мөн залгамж халаа болон/эсвэл эрх мэдлийн төлөө өөр хоорондоо дайн хийж байв.

{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн
|-
| 17-оос 18-р зуунд
| [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1635–1741
| [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
| 1637–1641
| [[Улаанхуйн тулалдаан|Зүүнгар–Хошуудын Төвөд рүү хийсэн аян дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгар–Хошуудын ялалт
|-
| 1665–1667
| [[Зүүнгарын Енисейг байлдан дагуулсан нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}&lt;br&gt;[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1653–1661
| Зүүнгарын залгамжлалын дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжын]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Сэнгэ хунтайжын эцэг нэгтэй ах дүүсийн цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Сэнгэ хунтайжын ялалт
|-
| 1670–1671&lt;br&gt;1676
| Галдан хаан ширээнд заларсан нь
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан|Галданы]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Цэцэн тайж болон Зотов баатрын цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданы ялалт
|-
| 1677
| Очирт–Галданы дайн
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын чуулганы хан]]
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданы ялалт
|-
| 1678–1680
| [[Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Яркендын хант улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1681–1684
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1687–1688
| [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Галданы Халх руу хийсэн довтолгоо]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Чахундорж хан|Чахундорж ханы]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1690-1697
| [[Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1693–1705
| [[Зүүнгарын Хаант Улс##Цагаадайн бослого|Цагаадайн бослого]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Яркендын хант улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1698{{sfn|Atwood|2004|p=622}}–1703{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}
| [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Atwood|2004|p=622}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Atwood|2004|p=622}}{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}}{{Sfn|Baabar|1999|p=84}}{{Sfn|Massanov|2010|p=229}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}
|- 
| 1708–1712{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1708–1712)]]{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
|-
| 1709–1710
| [[Зүүнгарын Өмнөд Сибирийг байлдан эзэлсэн нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1714
| Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}
|-
| 1714–1720
| [[Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1715–1716
| [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
|-
| 1716
| [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}}
|-
| 1717
| [[Аягуз голын тулалдаан|Зүүнгарын эсрэг казахуудын аян дайн]]{{sfn|Adle|2003|p=98}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=98}}
|-
| 1717
| [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1718
| Түркестан руу Зүүнгарын Хаант Улсын аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
| 1718
| [[Хар Усны тулалдаан|Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1718)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1719–1720
| [[Зайсан нуурын тулалдаан|Лихаревын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
|-
| 1720
| [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1723–1730
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1727
| Лувсансүр–[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Лувсансүрийн цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданцэрэний ялалт
|-
| 1729–1739
| [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#BBF&quot;|Энхийн хэлэлцээ{{sfn|Adle|2003|p=149}}
|-
| 1732
| Зүүнгарын Дундад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}}
|-
| 1732
| Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt;
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1734
| Ахмад Жузын бослого&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt;
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt;
|-
| 1735
| Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}
|-
| 1739–1741
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1745
| [[Зүүнгар–Кокандын дайн (1745)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Кокандын хант улс]]

|-
| 1749–1753
| [[Ламдаржаа]]–[[Даваач]]–[[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ламдаржаа|Ламдаржаагийн]] цэргүүд 
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|[[Даваач]]–[[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] ялалт
|-
| 1753–1754
| Даваачийн Дөрвөдийн эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}}
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Дөрвөд]]
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|[[Даваач|Даваачын]] ялалт
|-
| 1754
| Даваачийн Казахийн эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}}
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|[[Даваач|Даваачын]] ялалт{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}}
|-
| 1755
| [[Чин улсын Зүүнгарын Хаант Улсын байлдан дагуулал]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1755–1757
| [[Амарсанаагийн бослого]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
|1756–1757
|[[Эхний Казах–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгар–Казахын ялалт
|}

==Эх сурвалж==
===Лавлагаа===
{{Reflist}}
===Ном зүй===
* {{citation |last=Bregel |first=Yuri |title=An Historical Atlas of Central Asia |year=2003 |publisher=Brill}}

* {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}}

* {{citation |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia 5 |year=2003}}

* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1956}}}}

* {{cite book |last=Remileva |first=E. |title=Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |ref={{harvid|Remileva|2005}}}}

* {{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}}

* {{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}}

* {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}}

* {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}}

* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}

* {{citation|first=Li|last=Narangoa|title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia|year=2014|publisher=Columbia University Press|location=New York|isbn=9780231160704}}</text>
      <sha1>pfx7j8nggywb8wio1j1a3b8n8bxet0m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856334</id>
      <parentid>856333</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T12:50:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>856334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47098" sha1="1hldp6356stsuvl2hf4mhzmah160494" xml:space="preserve">13-р зуунд [[Их Монгол Улс]] байгуулагдсанаас Монголын улсуудын Их Монгол Улс, [[Юань Улс]], ба [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс болох Умард Юань]], [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]], [[Хошуудын хант улс|Хошуудын Хант Улс]], [[Халимагийн хант улс|Халимагийн Хант Улс]] зэрэг янз бүрийн дайн хийж байв. Энэхүү тэмдэгт дурдсанаар жагсаалтад эдгээр мөргөлдөөний нэр, огноо, тулаанчид болон үр дүнг оруулсан болно:

{{Legend2|#AF9|Ялалт|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#F88|Ялагдал|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#BBF|Үр дүнгүй|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#FCE883|Дотоод иргэний дайн|style=&quot;background:#FCE883&quot;|border=1px solid #AAA}}

== Их Монгол Улс ==
Энэ хэсэгт [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улстай]] холбоотой дайны жагсаалт багтсан болно.
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн
|-
| 1187
| [[Далан Балжудын арван гурван хүрээний байлдаан]]
| [[Чингис хаан|Чингис хааны]] цэргүүд
| [[Жамух|Жамухын]] цэргүүд
| style=&quot;background:#F88&quot;|[[Чингис хаан|Чингис хааны]] ялагдал
|-
| 1204
| [[Саарь хээртийн байлдаан]]
| [[Чингис хаан|Чингис хааны]] цэргүүд
| [[Жамух|Жамухын]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|[[Чингис хаан|Чингис хааны]] ялалт
|-
| 1201–1308
| [[Монголчууд Сибирийг дайлсан нь]]
| [[Их Монгол Улс]]
| Сибирийн янз бүрийн овог аймгууд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1205–1210, 1217, 1222–1233
| [[Монголчууд Тангудыг дайлсан нь]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Тангуд улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1211–1234
| [[Монголчууд Алтан улсыг дайлсан нь]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Алтан улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1216–1218
| [[Монголчууд Хар Киданыг байлдан дагуулсан нь]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Хар Кидан]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1219–1258
| [[Монголчууд Перс болон Месопотамийг байлдан дагуулсан нь]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Хорезмын эзэнт улс]], [[Аббасидын Халифат Улс]], [[Низари Исмаили улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1219–1221
| [[Монголчуудын Хорезм рүү хийсэн дайралт]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Хорезмын эзэнт улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1218
| Монголын эзэнт гүрний эсрэг анхны [[Киргизүүд|Киргизүүдийн]] бослого
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Киргизүүд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1220–1223
| [[Монголчууд Кумани улсыг байлдан дагуулсан нь]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Кипчакууд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1220–1238
| [[Монголчуудын Гүрж рүү хийсэн аян дайн]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Гүржийн хаант улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1220-1231
| [[Монголчуудын Азербайжан рүү хийсэн аян дайн]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Элдигузидууд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1221–1327
| [[Энэтхэгт хийсэн монгол довтолгоонууд]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Делийн султант улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Ялагдал
|-
| 1223–1240
| [[Монголчуудын Русь руу хийсэн довтолгоо]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Киевийн Вант Улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1223–1236
| [[Монголчуудын Волга Болгар руу хийсэн довтолгоо]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Волга Болгар]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1231–1259
| [[Монголчуудын Солонгос руу хийсэн довтолгоон]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Гуулин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1240–1241
| [[Монголчуудын Төвөд рүү хийсэн довтолгоо]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Төвөд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1235–1279
| [[Монголчууд Сүн улсыг байлдан дагуулсан нь]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Сүн улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1237–1253
| [[Чечен-Ингушд хийсэн Монголын эзэнт гүрний довтолгоо]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Чечен]]&lt;br/&gt;[[Ингушетия]]&lt;br/&gt;[[Ossetians]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
|1220–1240-өөд он
|[[Монголчуудын Европ дахь байлдан дагуулалт]]
| [[Их Монгол Улс]]
| Европын янз бүрийн орнууд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1258
|[[Монголчууд Багдадыг эзэлсэн нь]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Аббасидын Халифат Улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1260
| [[Монгол-Мамлюкийн дайнууд]] 
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Мамлюк]]
| style=&quot;background:#BBF&quot;|Тодорхойгүй
|-
| 1261
| Монголын эзэнт гүрний эсрэг хоёр дахь [[Киргизүүд|Киргизүүдийн]] бослого
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Киргизүүд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1274
| [[Монголчуудын Япон руу хийсэн довтолгоо]] 
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Камакура]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Ялагдал
|-
| 1264
| [[Сахалин руу хийсэн монгол довтолгоонууд]]
| [[Их Монгол Улс]]
| Сахалин [[Айну хүмүүс|Айну]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|}

== Юань Улс ==
Энэ хэсэгт [[Юань Улс|Юань Улсын]] оролцсон дайны жагсаалт багтсан болно.
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн
|-
|  1260–1264
| [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл]]
| [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] цэргүүд
| [[Аригбуха хаан|Аригбуха хааны]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|[[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] ялалт
|-
| 1268–1301
| [[Хайду-Хубилай нарын хаан ширээний төлөөх тэмцэл]]
| [[Юань Улс]]&lt;br/&gt;[[Ил Хаант Улс]]
| [[Цагаадайн Улс]]&lt;br/&gt;[[Алтан Орд]]
| style=&quot;background:#BBF&quot;|Тодорхойгүй
|-
| 1270–1273
| [[Самбёолчогийн бослого]]
| [[Юань Улс]]
| Самбёолчогийн цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Victory
|-
| 1277–1278
| [[Монголчуудын Бирм рүү хийсэн анх дахь довтолгоо]]
| [[Юань Улс]]
| [[Паганын эзэнт гүрэн]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1282–1284
| Чампа руу хийсэн Монголын довтолгоо
| [[Юань Улс]]
| [[Чампа]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Ялагдал
|-
| 1285
| [[Монголчуудын Вьетнам руу хийсэн довтолгоо|Хоёрдугаар Монголчуудын Вьетнам руу хийсэн довтолгоо]]
| [[Юань Улс]]
| [[Тран гүрэн]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Ялагдал
|- 
| 1287–1288
| [[Монголчуудын Вьетнам руу хийсэн довтолгоо|Гуравдугаар Монголчуудын Вьетнам руу хийсэн довтолгоо]]
| [[Юань Улс]]
| [[Тран гүрэн]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Ялагдал
|-
| 1287–1288
| [[Монголчуудын Жава руу хийсэн довтолгоо]]
| [[Юань Улс]]
| [[Сингасарийн хаант улс]]&lt;Br&gt;[[Мажапахит династи]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Ялагдал
|-
|1300–1301
| [[Монголчуудын Бирм рүү хийсэн хоёр дахь довтолгоо]]
| [[Юань Улс]]
| [[Мьинсайн Вант Улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Ялагдал
|-
| 1314–1318
| [[Эсэнбуг-Аюурбарвадагийн дайн]]
| [[Юань Улс]]&lt;br/&gt;[[Ил Хаант Улс]]
| [[Цагаадайн Улс]]&lt;br/&gt;[[Алтан Орд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1328–1332
| [[Хоёр нийслэлийн дайн]]
| Ханбалигийн цэргүүд
| Шандугийн цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;| Ханбалигийн ялалт
|- 
| 1351–1368
| [[Улаан алчууртны бослого]]
| [[Юань Улс]]
| [[Улаан алчууртны бослого|Улаан алчууртны цэргүүд]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Ялагдал
* [[Юань Улс|Юань Улсын]] мөхөл
|}

== Эзэнт гүрний дараах Монгол ==
Энэ хэсэгт [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс болох Умард Юань]], [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] зэрэг [[Казахын ханлиг|Казах]], [[Мин улс]], болон бусад үндэстний бүлгүүдийн эсрэг хийсэн дайнаас эхлэх болно.
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн
|-
| 1381–1382
| [[Юньнаний монголчуудын эсрэг Мин улсын хийсэн дайн]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1387
| [[Мин улсын Урианхайн эсрэг хийсэн аян дайн]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Урианхай]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Урианхайн ялагдал
|-
|1388
|[[Буйр нуурын тулаан]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1388–1690
|[[Ойрад–Халхын дайнууд]]
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
|1399
|Ойрад улс Умард Юань улсаас тусгаарлагдсан нь{{sfn|Adle|2003|p=211}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
* [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Баруун Монголын улс]] байгуулагдсан нь
|-
|1409–1424
|[[Юнлө хааны Монголчуудын эсрэг хийсэн аян дайн]]
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}&lt;br&gt;[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Монголын улсуудын ялагдал
|-
|1449
|[[Тумугийн тулалдаан]]{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
|1449
|[[Бээжингийн хамгаалалт]]{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
| 1452, 1455, 1457
| [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд]]
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
| Узбекийн хаант улс
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
|-
|1455
|[[Эсэн Тайш|Эсэн Тайшийн]] эсрэг Монголын бослого{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Умард Юань-ын ялалт
|-
|1472
|Ойрадын [[Моголистан]] руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Моголистан]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}}
|-
|1479–1510
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Монголыг нэгтгэсэн нь{{sfn|Adle|2003|p=153}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] цэргүүд
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] янз бүрийн тайш
| style=&quot;background:#FCE883&quot; |[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] ялалт
|-
|1486
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Умард Юань-ын ялалт
|-
|1500–1507
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоонууд
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1513
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо{{sfn|Perdue|2005|p=62}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Тодорхойгүй
|-
|1514
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо{{sfn|Perdue|2005|p=62}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Тодорхойгүй
|-
|1517
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо{{sfn|Perdue|2005|p=62}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1529
||[[Алтан хан|Алтан ханы]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт
|-
|1530
||[[Алтан хан|Алтан ханы]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт
|-
|1542
||[[Алтан хан|Алтан ханы]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт
|-
|1550
|Бээжингийн бүслэлт
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт
*Бээжингийн захын хорооллууд Их цагаан хэрмийн завсрыг нэвтэлсний улмаас шатжээ
|-
|1552–1556{{sfn|Barthold|1956|p=170}}
|Тауекел султаны Ойрадын эсрэг хийсэн аян дайн
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}}
|-
|1560-аад он
|[[Хакназар хаан|Хакназар хааны]] Могулистанд хийсэн довтолгоо{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
* Ойрадын оролцоо
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}&lt;br&gt;[[Моголистан]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрад–Моголын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1570-аад он
|Ойрадууд Долоон усыг байлдан дагуулсан нь
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Моголистан]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1570-аад он
| Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1587
|Хархулын Халхын эсрэг бослого{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
|-
|1590-аад он
| Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Perdue|2005|p=101}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Perdue|2005|p=101}}
|-
| 1598–1599
| [[Казах–Узбекийн дайн (1598–1599)|Казах–Узбекийн дайн]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
*{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}{{sfn|Atygaev|2023|p=114}}
|{{flag|Бухарын хант улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрад–Казахын ялалт
|-
|Хожуу 16-р зуун
|[[Алтан хан|Алтан ханы]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
| 17-р зууны эхэн үе
| Ойрадын Казах, Халх Монгол, Ногай ард түмний эсрэг бослого{{sfn|Atygaev|2023|p=114}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag|Ногай улс}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
|1600–1635
|[[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|Цахар–Хожуу Алтан улсын дайн]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
|{{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Алтан улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Цахарын ялагдал
|-
|1604
|Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1608
|Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Perdue|2005|p=98}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Анхандаа Халхын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|p=116}}&lt;br&gt;Дараа нь Ойрадын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=98}}
|-
|1609
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}}
|-
|1616
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}}
|-
|1619
| [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Гуаннин руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=30}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
|{{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Алтан улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Цахарын ялагдал
|-
|1620
|Хархулын Халхын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Халхын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=146}}
|-
|1620–1621
|Ойрад–Казах–Ногай–Халхын дайн{{sfn|Atygaev|2023|p=124}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag|Ногай улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Халхын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|p=124}}{{sfn|Atygaev|2023|p=126}}
|-
|1623
|Ойрадын тусгаар тогтнолын дайн
||{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=146}}
|-
|1625
|Хорчин–Хожуу Алтан улсын [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] эсрэг довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=34}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
| [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Хорчин]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Алтан улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Хорчин–Хожуу Алтан улсын ялалт
|-
|1625–1630
|Хошуудын иргэний дайн
|{{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Цоохор|Цоохорын]] цэргүүд
|{{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Гүш хаан|Төрбайхын]] цэргүүд
*{{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Байбагас баатар|Байбагас баатарын]] цэргүүд
*{{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Хөндлөн Убаши|Хөндлөн Убашийн]] цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Төрбайхын ялалт{{sfn|Adle|2003|pp=146–147}}
|-
|1626–1627
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}}
|-
|1627
| [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Хорчин руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=34}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
| [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Хорчин]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Хорчины ялалт
|-
|1627
| [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Түмэд рүү хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=34}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
| [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Цахарын ялалт
|-
|1628
|Зуу Хотын тулаан{{sfn|Narangoa|2014|p=35}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] Бусад Монголчуудын холбоо
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Бусад Монголчуудын ялалт
|-
|1629
| [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Бээжин рүү хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=35}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
| [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Цахарын ялалт
|-
|1631
| [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Хорчин руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=36}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
| [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Хорчин]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Хорчины ялалт
|-
|1632
|[[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] Лигдэн хааны эсрэг хийсэн аян дайн
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
|{{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Алтан улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Цахарын ялагдал
|-
|1688
| Оросын Буриадыг байлдан дагуулсан нь
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Буриад]]
|{{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Буриадын ялагдал
|-
|}

== Хошуудын хант улс ==
Энэ хэсэгт [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улстай]] холбоотой дайныг авч үзэх болно, төрөл төрөгсөдтэйгөө харьцуулахад цөөн дайн хийж байсан.
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн

|-
| 1637–1641
| [[Улаанхуйн тулалдаан|Зүүнгар–Хошуудын Төвөд рүү хийсэн аян дайн]]
| {{flag|Хошуудын хант улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Хошууд–Зүүнгарын ялалт
|-
| 1644
| Хошууд–Бутаны анхны дайн
| {{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Бутан]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|-
| 1648
| Хошууд–Бутаны хоердох дайн
| {{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Бутан]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|-
| 1717
| [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|}

==Зүүнгарын Хаант Улс==
Энэ хэсэгт [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улстай]] холбоотой дайны жагсаалт багтсан болно. Зүүнгарууд [[Оросын царьт улс]], [[Казахын ханлиг]], [[Чин улс]], [[Халх|Халх Монгол]], [[Кокандын хант улс]], бусад улсуудтай мөн залгамж халаа болон/эсвэл эрх мэдлийн төлөө өөр хоорондоо дайн хийж байв.

{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн
|-
| 17-оос 18-р зуунд
| [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1635–1741
| [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
| 1637–1641
| [[Улаанхуйн тулалдаан|Зүүнгар–Хошуудын Төвөд рүү хийсэн аян дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгар–Хошуудын ялалт
|-
| 1665–1667
| [[Зүүнгарын Енисейг байлдан дагуулсан нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}&lt;br&gt;[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1653–1661
| Зүүнгарын залгамжлалын дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжын]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Сэнгэ хунтайжын эцэг нэгтэй ах дүүсийн цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Сэнгэ хунтайжын ялалт
|-
| 1670–1671&lt;br&gt;1676
| Галдан хаан ширээнд заларсан нь
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан|Галданы]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Цэцэн тайж болон Зотов баатрын цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданы ялалт
|-
| 1677
| Очирт–Галданы дайн
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын чуулганы хан]]
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданы ялалт
|-
| 1678–1680
| [[Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Яркендын хант улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1681–1684
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1687–1688
| [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Галданы Халх руу хийсэн довтолгоо]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Чахундорж хан|Чахундорж ханы]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1690-1697
| [[Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1693–1705
| [[Зүүнгарын Хаант Улс##Цагаадайн бослого|Цагаадайн бослого]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Яркендын хант улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1698{{sfn|Atwood|2004|p=622}}–1703{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}
| [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Atwood|2004|p=622}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Atwood|2004|p=622}}{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}}{{Sfn|Baabar|1999|p=84}}{{Sfn|Massanov|2010|p=229}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}
|- 
| 1708–1712{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1708–1712)]]{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
|-
| 1709–1710
| [[Зүүнгарын Өмнөд Сибирийг байлдан эзэлсэн нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1714
| Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}
|-
| 1714–1720
| [[Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1715–1716
| [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
|-
| 1716
| [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}}
|-
| 1717
| [[Аягуз голын тулалдаан|Зүүнгарын эсрэг казахуудын аян дайн]]{{sfn|Adle|2003|p=98}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=98}}
|-
| 1717
| [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1718
| Түркестан руу Зүүнгарын Хаант Улсын аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
| 1718
| [[Хар Усны тулалдаан|Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1718)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1719–1720
| [[Зайсан нуурын тулалдаан|Лихаревын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
|-
| 1720
| [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1723–1730
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1727
| Лувсансүр–[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Лувсансүрийн цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданцэрэний ялалт
|-
| 1729–1739
| [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#BBF&quot;|Энхийн хэлэлцээ{{sfn|Adle|2003|p=149}}
|-
| 1732
| Зүүнгарын Дундад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}}
|-
| 1732
| Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt;
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1734
| Ахмад Жузын бослого&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt;
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt;
|-
| 1735
| Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}
|-
| 1739–1741
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1745
| [[Зүүнгар–Кокандын дайн (1745)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Кокандын хант улс]]

|-
| 1749–1753
| [[Ламдаржаа]]–[[Даваач]]–[[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ламдаржаа|Ламдаржаагийн]] цэргүүд 
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|[[Даваач]]–[[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] ялалт
|-
| 1753–1754
| Даваачийн Дөрвөдийн эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}}
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Дөрвөд]]
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|[[Даваач|Даваачын]] ялалт
|-
| 1754
| Даваачийн Казахийн эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}}
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|[[Даваач|Даваачын]] ялалт{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}}
|-
| 1755
| [[Чин улсын Зүүнгарын Хаант Улсын байлдан дагуулал]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1755–1757
| [[Амарсанаагийн бослого]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
|1756–1757
|[[Эхний Казах–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгар–Казахын ялалт
|}

==Эх сурвалж==
===Лавлагаа===
{{Reflist}}
===Ном зүй===
* {{citation |last=Bregel |first=Yuri |title=An Historical Atlas of Central Asia |year=2003 |publisher=Brill}}

* {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}}

* {{citation |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia 5 |year=2003}}

* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1956}}}}

* {{cite book |last=Remileva |first=E. |title=Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |ref={{harvid|Remileva|2005}}}}

* {{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}}

* {{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}}

* {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}}

* {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}}

* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}

* {{citation|first=Li|last=Narangoa|title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia|year=2014|publisher=Columbia University Press|location=New York|isbn=9780231160704}}</text>
      <sha1>1hldp6356stsuvl2hf4mhzmah160494</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856335</id>
      <parentid>856334</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T12:51:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>856335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47700" sha1="frh618tyy6hev4zw3sa6glf6tyeplij" xml:space="preserve">13-р зуунд [[Их Монгол Улс]] байгуулагдсанаас Монголын улсуудын Их Монгол Улс, [[Юань Улс]], ба [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс болох Умард Юань]], [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]], [[Хошуудын хант улс|Хошуудын Хант Улс]], [[Халимагийн хант улс|Халимагийн Хант Улс]] зэрэг янз бүрийн дайн хийж байв. Энэхүү тэмдэгт дурдсанаар жагсаалтад эдгээр мөргөлдөөний нэр, огноо, тулаанчид болон үр дүнг оруулсан болно:

{{Legend2|#AF9|Ялалт|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#F88|Ялагдал|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#BBF|Үр дүнгүй|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#FCE883|Дотоод иргэний дайн|style=&quot;background:#FCE883&quot;|border=1px solid #AAA}}

== Их Монгол Улс ==
Энэ хэсэгт [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улстай]] холбоотой дайны жагсаалт багтсан болно.
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн
|-
| 1187
| [[Далан Балжудын арван гурван хүрээний байлдаан]]
| [[Чингис хаан|Чингис хааны]] цэргүүд
| [[Жамух|Жамухын]] цэргүүд
| style=&quot;background:#F88&quot;|[[Чингис хаан|Чингис хааны]] ялагдал
|-
| 1204
| [[Саарь хээртийн байлдаан]]
| [[Чингис хаан|Чингис хааны]] цэргүүд
| [[Жамух|Жамухын]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|[[Чингис хаан|Чингис хааны]] ялалт
|-
| 1201–1308
| [[Монголчууд Сибирийг дайлсан нь]]
| [[Их Монгол Улс]]
| Сибирийн янз бүрийн овог аймгууд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1205–1210, 1217, 1222–1233
| [[Монголчууд Тангудыг дайлсан нь]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Тангуд улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1211–1234
| [[Монголчууд Алтан улсыг дайлсан нь]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Алтан улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1216–1218
| [[Монголчууд Хар Киданыг байлдан дагуулсан нь]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Хар Кидан]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1219–1258
| [[Монголчууд Перс болон Месопотамийг байлдан дагуулсан нь]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Хорезмын эзэнт улс]], [[Аббасидын Халифат Улс]], [[Низари Исмаили улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1219–1221
| [[Монголчуудын Хорезм рүү хийсэн дайралт]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Хорезмын эзэнт улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1218
| Монголын эзэнт гүрний эсрэг анхны [[Киргизүүд|Киргизүүдийн]] бослого
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Киргизүүд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1220–1223
| [[Монголчууд Кумани улсыг байлдан дагуулсан нь]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Кипчакууд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1220–1238
| [[Монголчуудын Гүрж рүү хийсэн аян дайн]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Гүржийн хаант улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1220-1231
| [[Монголчуудын Азербайжан рүү хийсэн аян дайн]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Элдигузидууд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1221–1327
| [[Энэтхэгт хийсэн монгол довтолгоонууд]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Делийн султант улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Ялагдал
|-
| 1223–1240
| [[Монголчуудын Русь руу хийсэн довтолгоо]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Киевийн Вант Улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1223–1236
| [[Монголчуудын Волга Болгар руу хийсэн довтолгоо]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Волга Болгар]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1231–1259
| [[Монголчуудын Солонгос руу хийсэн довтолгоон]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Гуулин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1240–1241
| [[Монголчуудын Төвөд рүү хийсэн довтолгоо]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Төвөд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1235–1279
| [[Монголчууд Сүн улсыг байлдан дагуулсан нь]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Сүн улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1237–1253
| [[Чечен-Ингушд хийсэн Монголын эзэнт гүрний довтолгоо]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Чечен]]&lt;br/&gt;[[Ингушетия]]&lt;br/&gt;[[Ossetians]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
|1220–1240-өөд он
|[[Монголчуудын Европ дахь байлдан дагуулалт]]
| [[Их Монгол Улс]]
| Европын янз бүрийн орнууд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1258
|[[Монголчууд Багдадыг эзэлсэн нь]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Аббасидын Халифат Улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1260
| [[Монгол-Мамлюкийн дайнууд]] 
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Мамлюк]]
| style=&quot;background:#BBF&quot;|Тодорхойгүй
|-
| 1261
| Монголын эзэнт гүрний эсрэг хоёр дахь [[Киргизүүд|Киргизүүдийн]] бослого
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Киргизүүд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1274
| [[Монголчуудын Япон руу хийсэн довтолгоо]] 
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Камакура]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Ялагдал
|-
| 1264
| [[Сахалин руу хийсэн монгол довтолгоонууд]]
| [[Их Монгол Улс]]
| Сахалин [[Айну хүмүүс|Айну]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|}

== Юань Улс ==
Энэ хэсэгт [[Юань Улс|Юань Улсын]] оролцсон дайны жагсаалт багтсан болно.
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн
|-
|  1260–1264
| [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл]]
| [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] цэргүүд
| [[Аригбуха хаан|Аригбуха хааны]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|[[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] ялалт
|-
| 1268–1301
| [[Хайду-Хубилай нарын хаан ширээний төлөөх тэмцэл]]
| [[Юань Улс]]&lt;br/&gt;[[Ил Хаант Улс]]
| [[Цагаадайн Улс]]&lt;br/&gt;[[Алтан Орд]]
| style=&quot;background:#BBF&quot;|Тодорхойгүй
|-
| 1270–1273
| [[Самбёолчогийн бослого]]
| [[Юань Улс]]
| Самбёолчогийн цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Victory
|-
| 1277–1278
| [[Монголчуудын Бирм рүү хийсэн анх дахь довтолгоо]]
| [[Юань Улс]]
| [[Паганын эзэнт гүрэн]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1282–1284
| Чампа руу хийсэн Монголын довтолгоо
| [[Юань Улс]]
| [[Чампа]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Ялагдал
|-
| 1285
| [[Монголчуудын Вьетнам руу хийсэн довтолгоо|Хоёрдугаар Монголчуудын Вьетнам руу хийсэн довтолгоо]]
| [[Юань Улс]]
| [[Тран гүрэн]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Ялагдал
|- 
| 1287–1288
| [[Монголчуудын Вьетнам руу хийсэн довтолгоо|Гуравдугаар Монголчуудын Вьетнам руу хийсэн довтолгоо]]
| [[Юань Улс]]
| [[Тран гүрэн]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Ялагдал
|-
| 1287–1288
| [[Монголчуудын Жава руу хийсэн довтолгоо]]
| [[Юань Улс]]
| [[Сингасарийн хаант улс]]&lt;Br&gt;[[Мажапахит династи]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Ялагдал
|-
|1300–1301
| [[Монголчуудын Бирм рүү хийсэн хоёр дахь довтолгоо]]
| [[Юань Улс]]
| [[Мьинсайн Вант Улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Ялагдал
|-
| 1314–1318
| [[Эсэнбуг-Аюурбарвадагийн дайн]]
| [[Юань Улс]]&lt;br/&gt;[[Ил Хаант Улс]]
| [[Цагаадайн Улс]]&lt;br/&gt;[[Алтан Орд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1328–1332
| [[Хоёр нийслэлийн дайн]]
| Ханбалигийн цэргүүд
| Шандугийн цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;| Ханбалигийн ялалт
|- 
| 1351–1368
| [[Улаан алчууртны бослого]]
| [[Юань Улс]]
| [[Улаан алчууртны бослого|Улаан алчууртны цэргүүд]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Ялагдал
* [[Юань Улс|Юань Улсын]] мөхөл
|}

== Эзэнт гүрний дараах Монгол ==
Энэ хэсэгт [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс болох Умард Юань]], [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] зэрэг [[Казахын ханлиг|Казах]], [[Мин улс]], болон бусад үндэстний бүлгүүдийн эсрэг хийсэн дайнаас эхлэх болно.
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн
|-
| 1381–1382
| [[Юньнаний монголчуудын эсрэг Мин улсын хийсэн дайн]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1387
| [[Мин улсын Урианхайн эсрэг хийсэн аян дайн]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Урианхай]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Урианхайн ялагдал
|-
|1388
|[[Буйр нуурын тулаан]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1388–1690
|[[Ойрад–Халхын дайнууд]]
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
|1399
|Ойрад улс Умард Юань улсаас тусгаарлагдсан нь{{sfn|Adle|2003|p=211}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
* [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Баруун Монголын улс]] байгуулагдсан нь
|-
|1409–1424
|[[Юнлө хааны Монголчуудын эсрэг хийсэн аян дайн]]
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}&lt;br&gt;[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Монголын улсуудын ялагдал
|-
|1449
|[[Тумугийн тулалдаан]]{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
|1449
|[[Бээжингийн хамгаалалт]]{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
| 1452, 1455, 1457
| [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд]]
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
| Узбекийн хаант улс
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
|-
|1455
|[[Эсэн Тайш|Эсэн Тайшийн]] эсрэг Монголын бослого{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Умард Юань-ын ялалт
|-
|1472
|Ойрадын [[Моголистан]] руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Моголистан]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}}
|-
|1479–1510
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Монголыг нэгтгэсэн нь{{sfn|Adle|2003|p=153}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] цэргүүд
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] янз бүрийн тайш
| style=&quot;background:#FCE883&quot; |[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] ялалт
|-
|1486
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Умард Юань-ын ялалт
|-
|1500–1507
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоонууд
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1513
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо{{sfn|Perdue|2005|p=62}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Тодорхойгүй
|-
|1514
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо{{sfn|Perdue|2005|p=62}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Тодорхойгүй
|-
|1517
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо{{sfn|Perdue|2005|p=62}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1529
||[[Алтан хан|Алтан ханы]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт
|-
|1530
||[[Алтан хан|Алтан ханы]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт
|-
|1542
||[[Алтан хан|Алтан ханы]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт
|-
|1550
|Бээжингийн бүслэлт
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт
*Бээжингийн захын хорооллууд Их цагаан хэрмийн завсрыг нэвтэлсний улмаас шатжээ
|-
|1552–1556{{sfn|Barthold|1956|p=170}}
|Тауекел султаны Ойрадын эсрэг хийсэн аян дайн
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}}
|-
|1560-аад он
|[[Хакназар хаан|Хакназар хааны]] Могулистанд хийсэн довтолгоо{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
* Ойрадын оролцоо
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}&lt;br&gt;[[Моголистан]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрад–Моголын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1570-аад он
|Ойрадууд Долоон усыг байлдан дагуулсан нь
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Моголистан]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1570-аад он
| Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1587
|Хархулын Халхын эсрэг бослого{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
|-
|1590-аад он
| Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Perdue|2005|p=101}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Perdue|2005|p=101}}
|-
| 1598–1599
| [[Казах–Узбекийн дайн (1598–1599)|Казах–Узбекийн дайн]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
*{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}{{sfn|Atygaev|2023|p=114}}
|{{flag|Бухарын хант улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрад–Казахын ялалт
|-
|Хожуу 16-р зуун
|[[Алтан хан|Алтан ханы]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
| 17-р зууны эхэн үе
| Ойрадын Казах, Халх Монгол, Ногай ард түмний эсрэг бослого{{sfn|Atygaev|2023|p=114}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag|Ногай улс}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
|1600–1635
|[[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|Цахар–Хожуу Алтан улсын дайн]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
|{{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Алтан улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Цахарын ялагдал
|-
|1604
|Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1608
|Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Perdue|2005|p=98}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Анхандаа Халхын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|p=116}}&lt;br&gt;Дараа нь Ойрадын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=98}}
|-
|1609
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}}
|-
|1616
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}}
|-
|1619
| [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Гуаннин руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=30}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
|{{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Алтан улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Цахарын ялагдал
|-
|1620
|Хархулын Халхын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Халхын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=146}}
|-
|1620–1621
|Ойрад–Казах–Ногай–Халхын дайн{{sfn|Atygaev|2023|p=124}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag|Ногай улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Халхын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|p=124}}{{sfn|Atygaev|2023|p=126}}
|-
|1623
|Ойрадын тусгаар тогтнолын дайн
||{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=146}}
|-
|1625
|Хорчин–Хожуу Алтан улсын [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] эсрэг довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=34}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
| [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Хорчин]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Алтан улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Хорчин–Хожуу Алтан улсын ялалт
|-
|1625–1630
|Хошуудын иргэний дайн
|{{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Цоохор|Цоохорын]] цэргүүд
|{{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Гүш хаан|Төрбайхын]] цэргүүд
*{{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Байбагас баатар|Байбагас баатарын]] цэргүүд
*{{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Хөндлөн Убаши|Хөндлөн Убашийн]] цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Төрбайхын ялалт{{sfn|Adle|2003|pp=146–147}}
|-
|1626–1627
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}}
|-
|1627
| [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Хорчин руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=34}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
| [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Хорчин]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Хорчины ялалт
|-
|1627
| [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Түмэд рүү хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=34}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
| [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Цахарын ялалт
|-
|1628
|Зуу Хотын тулаан{{sfn|Narangoa|2014|p=35}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] Бусад Монголчуудын холбоо
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Бусад Монголчуудын ялалт
|-
|1629
| [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Бээжин рүү хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=35}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
| [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Цахарын ялалт
|-
|1631
| [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Хорчин руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=36}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
| [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Хорчин]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Хорчины ялалт
|-
|1632
|[[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] Лигдэн хааны эсрэг хийсэн аян дайн
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
|{{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Алтан улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Цахарын ялагдал
|-
|1688
| Оросын Буриадыг байлдан дагуулсан нь
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Буриад]]
|{{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Буриадын ялагдал
|-
|}

== Хошуудын хант улс ==
Энэ хэсэгт [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улстай]] холбоотой дайныг авч үзэх болно, төрөл төрөгсөдтэйгөө харьцуулахад цөөн дайн хийж байсан.
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн

|-
| 1637–1641
| [[Улаанхуйн тулалдаан|Зүүнгар–Хошуудын Төвөд рүү хийсэн аян дайн]]
| {{flag|Хошуудын хант улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Хошууд–Зүүнгарын ялалт
|-
| 1644
| Хошууд–Бутаны анхны дайн
| {{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Бутан]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|-
| 1648
| Хошууд–Бутаны хоердох дайн
| {{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Бутан]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|-
| 1717
| [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|}

==Зүүнгарын Хаант Улс==
Энэ хэсэгт [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улстай]] холбоотой дайны жагсаалт багтсан болно. Зүүнгарууд [[Оросын царьт улс]], [[Казахын ханлиг]], [[Чин улс]], [[Халх|Халх Монгол]], [[Кокандын хант улс]], бусад улсуудтай мөн залгамж халаа болон/эсвэл эрх мэдлийн төлөө өөр хоорондоо дайн хийж байв.

{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн
|-
| 17-оос 18-р зуунд
| [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1635–1741
| [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
| 1637–1641
| [[Улаанхуйн тулалдаан|Зүүнгар–Хошуудын Төвөд рүү хийсэн аян дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгар–Хошуудын ялалт
|-
| 1665–1667
| [[Зүүнгарын Енисейг байлдан дагуулсан нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}&lt;br&gt;[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1653–1661
| Зүүнгарын залгамжлалын дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжын]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Сэнгэ хунтайжын эцэг нэгтэй ах дүүсийн цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Сэнгэ хунтайжын ялалт
|-
| 1670–1671&lt;br&gt;1676
| Галдан хаан ширээнд заларсан нь
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан|Галданы]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Цэцэн тайж болон Зотов баатрын цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданы ялалт
|-
| 1677
| Очирт–Галданы дайн
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын чуулганы хан]]
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданы ялалт
|-
| 1678–1680
| [[Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Яркендын хант улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1681–1684
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1687–1688
| [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Галданы Халх руу хийсэн довтолгоо]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Чахундорж хан|Чахундорж ханы]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1690-1697
| [[Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1693–1705
| [[Зүүнгарын Хаант Улс##Цагаадайн бослого|Цагаадайн бослого]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Яркендын хант улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1698{{sfn|Atwood|2004|p=622}}–1703{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}
| [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Atwood|2004|p=622}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Atwood|2004|p=622}}{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}}{{Sfn|Baabar|1999|p=84}}{{Sfn|Massanov|2010|p=229}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}
|- 
| 1708–1712{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1708–1712)]]{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
|-
| 1709–1710
| [[Зүүнгарын Өмнөд Сибирийг байлдан эзэлсэн нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1714
| Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}
|-
| 1714–1720
| [[Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1715–1716
| [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
|-
| 1716
| [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}}
|-
| 1717
| [[Аягуз голын тулалдаан|Зүүнгарын эсрэг казахуудын аян дайн]]{{sfn|Adle|2003|p=98}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=98}}
|-
| 1717
| [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1718
| Түркестан руу Зүүнгарын Хаант Улсын аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
| 1718
| [[Хар Усны тулалдаан|Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1718)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1719–1720
| [[Зайсан нуурын тулалдаан|Лихаревын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
|-
| 1720
| [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1723–1730
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1727
| Лувсансүр–[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Лувсансүрийн цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданцэрэний ялалт
|-
| 1729–1739
| [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#BBF&quot;|Энхийн хэлэлцээ{{sfn|Adle|2003|p=149}}
|-
| 1732
| Зүүнгарын Дундад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}}
|-
| 1732
| Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt;
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1734
| Ахмад Жузын бослого&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt;
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt;
|-
| 1735
| Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}
|-
| 1739–1741
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1745
| [[Зүүнгар–Кокандын дайн (1745)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Кокандын хант улс]]

|-
| 1749–1753
| [[Ламдаржаа]]–[[Даваач]]–[[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ламдаржаа|Ламдаржаагийн]] цэргүүд 
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|[[Даваач]]–[[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] ялалт
|-
| 1753–1754
| Даваачийн Дөрвөдийн эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}}
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Дөрвөд]]
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|[[Даваач|Даваачын]] ялалт
|-
| 1754
| Даваачийн Казахийн эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}}
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|[[Даваач|Даваачын]] ялалт{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}}
|-
| 1755
| [[Чин улсын Зүүнгарын Хаант Улсын байлдан дагуулал]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1755–1757
| [[Амарсанаагийн бослого]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
|1756–1757
|[[Эхний Казах–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгар–Казахын ялалт
|}

==Эх сурвалж==
===Лавлагаа===
{{Reflist}}
===Ном зүй===
* {{citation |last=Bregel |first=Yuri |title=An Historical Atlas of Central Asia |year=2003 |publisher=Brill}}

* {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}}

* {{citation |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia 5 |year=2003}}

* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1956}}}}

* {{cite book |last=Remileva |first=E. |title=Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |ref={{harvid|Remileva|2005}}}}

* {{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}}

* {{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}}

* {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}}

* {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}}

* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}

* {{citation|first=Li|last=Narangoa|title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia|year=2014|publisher=Columbia University Press|location=New York|isbn=9780231160704}}

[[Ангилал:Монголын дайн]]
[[Ангилал:Их Монгол Улс]]
[[Ангилал:Монголын түүх]]
[[Ангилал:Чингис хаан]]
[[Ангилал:Мөнх хаан]]
[[Ангилал:Хүлэгү хаан]]
[[Ангилал:Хубилай хаан]]
[[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]]
[[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний түүх]]
[[Ангилал:Монголчуудын дайн]]
[[Ангилал:Монгол-Японы харилцаа]]
[[Ангилал:Солонгосын түүх]]</text>
      <sha1>frh618tyy6hev4zw3sa6glf6tyeplij</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856336</id>
      <parentid>856335</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T12:51:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>HorseBro the hemionus moved page [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт (1911 оноос өмнө)]] to [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт]]</comment>
      <origin>856335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47700" sha1="frh618tyy6hev4zw3sa6glf6tyeplij" xml:space="preserve">13-р зуунд [[Их Монгол Улс]] байгуулагдсанаас Монголын улсуудын Их Монгол Улс, [[Юань Улс]], ба [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс болох Умард Юань]], [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]], [[Хошуудын хант улс|Хошуудын Хант Улс]], [[Халимагийн хант улс|Халимагийн Хант Улс]] зэрэг янз бүрийн дайн хийж байв. Энэхүү тэмдэгт дурдсанаар жагсаалтад эдгээр мөргөлдөөний нэр, огноо, тулаанчид болон үр дүнг оруулсан болно:

{{Legend2|#AF9|Ялалт|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#F88|Ялагдал|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#BBF|Үр дүнгүй|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#FCE883|Дотоод иргэний дайн|style=&quot;background:#FCE883&quot;|border=1px solid #AAA}}

== Их Монгол Улс ==
Энэ хэсэгт [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улстай]] холбоотой дайны жагсаалт багтсан болно.
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн
|-
| 1187
| [[Далан Балжудын арван гурван хүрээний байлдаан]]
| [[Чингис хаан|Чингис хааны]] цэргүүд
| [[Жамух|Жамухын]] цэргүүд
| style=&quot;background:#F88&quot;|[[Чингис хаан|Чингис хааны]] ялагдал
|-
| 1204
| [[Саарь хээртийн байлдаан]]
| [[Чингис хаан|Чингис хааны]] цэргүүд
| [[Жамух|Жамухын]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|[[Чингис хаан|Чингис хааны]] ялалт
|-
| 1201–1308
| [[Монголчууд Сибирийг дайлсан нь]]
| [[Их Монгол Улс]]
| Сибирийн янз бүрийн овог аймгууд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1205–1210, 1217, 1222–1233
| [[Монголчууд Тангудыг дайлсан нь]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Тангуд улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1211–1234
| [[Монголчууд Алтан улсыг дайлсан нь]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Алтан улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1216–1218
| [[Монголчууд Хар Киданыг байлдан дагуулсан нь]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Хар Кидан]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1219–1258
| [[Монголчууд Перс болон Месопотамийг байлдан дагуулсан нь]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Хорезмын эзэнт улс]], [[Аббасидын Халифат Улс]], [[Низари Исмаили улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1219–1221
| [[Монголчуудын Хорезм рүү хийсэн дайралт]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Хорезмын эзэнт улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1218
| Монголын эзэнт гүрний эсрэг анхны [[Киргизүүд|Киргизүүдийн]] бослого
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Киргизүүд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1220–1223
| [[Монголчууд Кумани улсыг байлдан дагуулсан нь]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Кипчакууд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1220–1238
| [[Монголчуудын Гүрж рүү хийсэн аян дайн]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Гүржийн хаант улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1220-1231
| [[Монголчуудын Азербайжан рүү хийсэн аян дайн]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Элдигузидууд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1221–1327
| [[Энэтхэгт хийсэн монгол довтолгоонууд]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Делийн султант улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Ялагдал
|-
| 1223–1240
| [[Монголчуудын Русь руу хийсэн довтолгоо]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Киевийн Вант Улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1223–1236
| [[Монголчуудын Волга Болгар руу хийсэн довтолгоо]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Волга Болгар]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1231–1259
| [[Монголчуудын Солонгос руу хийсэн довтолгоон]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Гуулин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1240–1241
| [[Монголчуудын Төвөд рүү хийсэн довтолгоо]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Төвөд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1235–1279
| [[Монголчууд Сүн улсыг байлдан дагуулсан нь]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Сүн улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1237–1253
| [[Чечен-Ингушд хийсэн Монголын эзэнт гүрний довтолгоо]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Чечен]]&lt;br/&gt;[[Ингушетия]]&lt;br/&gt;[[Ossetians]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
|1220–1240-өөд он
|[[Монголчуудын Европ дахь байлдан дагуулалт]]
| [[Их Монгол Улс]]
| Европын янз бүрийн орнууд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1258
|[[Монголчууд Багдадыг эзэлсэн нь]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Аббасидын Халифат Улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1260
| [[Монгол-Мамлюкийн дайнууд]] 
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Мамлюк]]
| style=&quot;background:#BBF&quot;|Тодорхойгүй
|-
| 1261
| Монголын эзэнт гүрний эсрэг хоёр дахь [[Киргизүүд|Киргизүүдийн]] бослого
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Киргизүүд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1274
| [[Монголчуудын Япон руу хийсэн довтолгоо]] 
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Камакура]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Ялагдал
|-
| 1264
| [[Сахалин руу хийсэн монгол довтолгоонууд]]
| [[Их Монгол Улс]]
| Сахалин [[Айну хүмүүс|Айну]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|}

== Юань Улс ==
Энэ хэсэгт [[Юань Улс|Юань Улсын]] оролцсон дайны жагсаалт багтсан болно.
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн
|-
|  1260–1264
| [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл]]
| [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] цэргүүд
| [[Аригбуха хаан|Аригбуха хааны]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|[[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] ялалт
|-
| 1268–1301
| [[Хайду-Хубилай нарын хаан ширээний төлөөх тэмцэл]]
| [[Юань Улс]]&lt;br/&gt;[[Ил Хаант Улс]]
| [[Цагаадайн Улс]]&lt;br/&gt;[[Алтан Орд]]
| style=&quot;background:#BBF&quot;|Тодорхойгүй
|-
| 1270–1273
| [[Самбёолчогийн бослого]]
| [[Юань Улс]]
| Самбёолчогийн цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Victory
|-
| 1277–1278
| [[Монголчуудын Бирм рүү хийсэн анх дахь довтолгоо]]
| [[Юань Улс]]
| [[Паганын эзэнт гүрэн]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1282–1284
| Чампа руу хийсэн Монголын довтолгоо
| [[Юань Улс]]
| [[Чампа]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Ялагдал
|-
| 1285
| [[Монголчуудын Вьетнам руу хийсэн довтолгоо|Хоёрдугаар Монголчуудын Вьетнам руу хийсэн довтолгоо]]
| [[Юань Улс]]
| [[Тран гүрэн]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Ялагдал
|- 
| 1287–1288
| [[Монголчуудын Вьетнам руу хийсэн довтолгоо|Гуравдугаар Монголчуудын Вьетнам руу хийсэн довтолгоо]]
| [[Юань Улс]]
| [[Тран гүрэн]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Ялагдал
|-
| 1287–1288
| [[Монголчуудын Жава руу хийсэн довтолгоо]]
| [[Юань Улс]]
| [[Сингасарийн хаант улс]]&lt;Br&gt;[[Мажапахит династи]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Ялагдал
|-
|1300–1301
| [[Монголчуудын Бирм рүү хийсэн хоёр дахь довтолгоо]]
| [[Юань Улс]]
| [[Мьинсайн Вант Улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Ялагдал
|-
| 1314–1318
| [[Эсэнбуг-Аюурбарвадагийн дайн]]
| [[Юань Улс]]&lt;br/&gt;[[Ил Хаант Улс]]
| [[Цагаадайн Улс]]&lt;br/&gt;[[Алтан Орд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1328–1332
| [[Хоёр нийслэлийн дайн]]
| Ханбалигийн цэргүүд
| Шандугийн цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;| Ханбалигийн ялалт
|- 
| 1351–1368
| [[Улаан алчууртны бослого]]
| [[Юань Улс]]
| [[Улаан алчууртны бослого|Улаан алчууртны цэргүүд]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Ялагдал
* [[Юань Улс|Юань Улсын]] мөхөл
|}

== Эзэнт гүрний дараах Монгол ==
Энэ хэсэгт [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс болох Умард Юань]], [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] зэрэг [[Казахын ханлиг|Казах]], [[Мин улс]], болон бусад үндэстний бүлгүүдийн эсрэг хийсэн дайнаас эхлэх болно.
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн
|-
| 1381–1382
| [[Юньнаний монголчуудын эсрэг Мин улсын хийсэн дайн]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1387
| [[Мин улсын Урианхайн эсрэг хийсэн аян дайн]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Урианхай]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Урианхайн ялагдал
|-
|1388
|[[Буйр нуурын тулаан]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1388–1690
|[[Ойрад–Халхын дайнууд]]
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
|1399
|Ойрад улс Умард Юань улсаас тусгаарлагдсан нь{{sfn|Adle|2003|p=211}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
* [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Баруун Монголын улс]] байгуулагдсан нь
|-
|1409–1424
|[[Юнлө хааны Монголчуудын эсрэг хийсэн аян дайн]]
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}&lt;br&gt;[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Монголын улсуудын ялагдал
|-
|1449
|[[Тумугийн тулалдаан]]{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
|1449
|[[Бээжингийн хамгаалалт]]{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
| 1452, 1455, 1457
| [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд]]
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
| Узбекийн хаант улс
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
|-
|1455
|[[Эсэн Тайш|Эсэн Тайшийн]] эсрэг Монголын бослого{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Умард Юань-ын ялалт
|-
|1472
|Ойрадын [[Моголистан]] руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Моголистан]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}}
|-
|1479–1510
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Монголыг нэгтгэсэн нь{{sfn|Adle|2003|p=153}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] цэргүүд
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] янз бүрийн тайш
| style=&quot;background:#FCE883&quot; |[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] ялалт
|-
|1486
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Умард Юань-ын ялалт
|-
|1500–1507
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоонууд
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1513
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо{{sfn|Perdue|2005|p=62}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Тодорхойгүй
|-
|1514
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо{{sfn|Perdue|2005|p=62}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Тодорхойгүй
|-
|1517
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо{{sfn|Perdue|2005|p=62}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1529
||[[Алтан хан|Алтан ханы]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт
|-
|1530
||[[Алтан хан|Алтан ханы]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт
|-
|1542
||[[Алтан хан|Алтан ханы]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт
|-
|1550
|Бээжингийн бүслэлт
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт
*Бээжингийн захын хорооллууд Их цагаан хэрмийн завсрыг нэвтэлсний улмаас шатжээ
|-
|1552–1556{{sfn|Barthold|1956|p=170}}
|Тауекел султаны Ойрадын эсрэг хийсэн аян дайн
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}}
|-
|1560-аад он
|[[Хакназар хаан|Хакназар хааны]] Могулистанд хийсэн довтолгоо{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
* Ойрадын оролцоо
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}&lt;br&gt;[[Моголистан]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрад–Моголын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1570-аад он
|Ойрадууд Долоон усыг байлдан дагуулсан нь
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Моголистан]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1570-аад он
| Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1587
|Хархулын Халхын эсрэг бослого{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
|-
|1590-аад он
| Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Perdue|2005|p=101}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Perdue|2005|p=101}}
|-
| 1598–1599
| [[Казах–Узбекийн дайн (1598–1599)|Казах–Узбекийн дайн]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
*{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}{{sfn|Atygaev|2023|p=114}}
|{{flag|Бухарын хант улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрад–Казахын ялалт
|-
|Хожуу 16-р зуун
|[[Алтан хан|Алтан ханы]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
| 17-р зууны эхэн үе
| Ойрадын Казах, Халх Монгол, Ногай ард түмний эсрэг бослого{{sfn|Atygaev|2023|p=114}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag|Ногай улс}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
|1600–1635
|[[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|Цахар–Хожуу Алтан улсын дайн]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
|{{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Алтан улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Цахарын ялагдал
|-
|1604
|Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1608
|Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Perdue|2005|p=98}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Анхандаа Халхын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|p=116}}&lt;br&gt;Дараа нь Ойрадын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=98}}
|-
|1609
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}}
|-
|1616
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}}
|-
|1619
| [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Гуаннин руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=30}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
|{{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Алтан улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Цахарын ялагдал
|-
|1620
|Хархулын Халхын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Халхын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=146}}
|-
|1620–1621
|Ойрад–Казах–Ногай–Халхын дайн{{sfn|Atygaev|2023|p=124}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag|Ногай улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Халхын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|p=124}}{{sfn|Atygaev|2023|p=126}}
|-
|1623
|Ойрадын тусгаар тогтнолын дайн
||{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=146}}
|-
|1625
|Хорчин–Хожуу Алтан улсын [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] эсрэг довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=34}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
| [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Хорчин]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Алтан улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Хорчин–Хожуу Алтан улсын ялалт
|-
|1625–1630
|Хошуудын иргэний дайн
|{{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Цоохор|Цоохорын]] цэргүүд
|{{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Гүш хаан|Төрбайхын]] цэргүүд
*{{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Байбагас баатар|Байбагас баатарын]] цэргүүд
*{{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Хөндлөн Убаши|Хөндлөн Убашийн]] цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Төрбайхын ялалт{{sfn|Adle|2003|pp=146–147}}
|-
|1626–1627
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}}
|-
|1627
| [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Хорчин руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=34}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
| [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Хорчин]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Хорчины ялалт
|-
|1627
| [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Түмэд рүү хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=34}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
| [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Цахарын ялалт
|-
|1628
|Зуу Хотын тулаан{{sfn|Narangoa|2014|p=35}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] Бусад Монголчуудын холбоо
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Бусад Монголчуудын ялалт
|-
|1629
| [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Бээжин рүү хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=35}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
| [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Цахарын ялалт
|-
|1631
| [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Хорчин руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=36}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
| [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Хорчин]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Хорчины ялалт
|-
|1632
|[[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] Лигдэн хааны эсрэг хийсэн аян дайн
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
|{{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Алтан улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Цахарын ялагдал
|-
|1688
| Оросын Буриадыг байлдан дагуулсан нь
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Буриад]]
|{{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Буриадын ялагдал
|-
|}

== Хошуудын хант улс ==
Энэ хэсэгт [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улстай]] холбоотой дайныг авч үзэх болно, төрөл төрөгсөдтэйгөө харьцуулахад цөөн дайн хийж байсан.
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн

|-
| 1637–1641
| [[Улаанхуйн тулалдаан|Зүүнгар–Хошуудын Төвөд рүү хийсэн аян дайн]]
| {{flag|Хошуудын хант улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Хошууд–Зүүнгарын ялалт
|-
| 1644
| Хошууд–Бутаны анхны дайн
| {{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Бутан]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|-
| 1648
| Хошууд–Бутаны хоердох дайн
| {{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Бутан]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|-
| 1717
| [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|}

==Зүүнгарын Хаант Улс==
Энэ хэсэгт [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улстай]] холбоотой дайны жагсаалт багтсан болно. Зүүнгарууд [[Оросын царьт улс]], [[Казахын ханлиг]], [[Чин улс]], [[Халх|Халх Монгол]], [[Кокандын хант улс]], бусад улсуудтай мөн залгамж халаа болон/эсвэл эрх мэдлийн төлөө өөр хоорондоо дайн хийж байв.

{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн
|-
| 17-оос 18-р зуунд
| [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1635–1741
| [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
| 1637–1641
| [[Улаанхуйн тулалдаан|Зүүнгар–Хошуудын Төвөд рүү хийсэн аян дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгар–Хошуудын ялалт
|-
| 1665–1667
| [[Зүүнгарын Енисейг байлдан дагуулсан нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}&lt;br&gt;[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1653–1661
| Зүүнгарын залгамжлалын дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжын]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Сэнгэ хунтайжын эцэг нэгтэй ах дүүсийн цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Сэнгэ хунтайжын ялалт
|-
| 1670–1671&lt;br&gt;1676
| Галдан хаан ширээнд заларсан нь
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан|Галданы]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Цэцэн тайж болон Зотов баатрын цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданы ялалт
|-
| 1677
| Очирт–Галданы дайн
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын чуулганы хан]]
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданы ялалт
|-
| 1678–1680
| [[Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Яркендын хант улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1681–1684
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1687–1688
| [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Галданы Халх руу хийсэн довтолгоо]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Чахундорж хан|Чахундорж ханы]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1690-1697
| [[Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1693–1705
| [[Зүүнгарын Хаант Улс##Цагаадайн бослого|Цагаадайн бослого]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Яркендын хант улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1698{{sfn|Atwood|2004|p=622}}–1703{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}
| [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Atwood|2004|p=622}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Atwood|2004|p=622}}{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}}{{Sfn|Baabar|1999|p=84}}{{Sfn|Massanov|2010|p=229}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}
|- 
| 1708–1712{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1708–1712)]]{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
|-
| 1709–1710
| [[Зүүнгарын Өмнөд Сибирийг байлдан эзэлсэн нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1714
| Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}
|-
| 1714–1720
| [[Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1715–1716
| [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
|-
| 1716
| [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}}
|-
| 1717
| [[Аягуз голын тулалдаан|Зүүнгарын эсрэг казахуудын аян дайн]]{{sfn|Adle|2003|p=98}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=98}}
|-
| 1717
| [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1718
| Түркестан руу Зүүнгарын Хаант Улсын аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
| 1718
| [[Хар Усны тулалдаан|Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1718)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1719–1720
| [[Зайсан нуурын тулалдаан|Лихаревын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
|-
| 1720
| [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1723–1730
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1727
| Лувсансүр–[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Лувсансүрийн цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданцэрэний ялалт
|-
| 1729–1739
| [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#BBF&quot;|Энхийн хэлэлцээ{{sfn|Adle|2003|p=149}}
|-
| 1732
| Зүүнгарын Дундад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}}
|-
| 1732
| Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt;
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1734
| Ахмад Жузын бослого&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt;
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt;
|-
| 1735
| Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}
|-
| 1739–1741
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1745
| [[Зүүнгар–Кокандын дайн (1745)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Кокандын хант улс]]

|-
| 1749–1753
| [[Ламдаржаа]]–[[Даваач]]–[[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ламдаржаа|Ламдаржаагийн]] цэргүүд 
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|[[Даваач]]–[[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] ялалт
|-
| 1753–1754
| Даваачийн Дөрвөдийн эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}}
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Дөрвөд]]
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|[[Даваач|Даваачын]] ялалт
|-
| 1754
| Даваачийн Казахийн эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}}
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|[[Даваач|Даваачын]] ялалт{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}}
|-
| 1755
| [[Чин улсын Зүүнгарын Хаант Улсын байлдан дагуулал]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1755–1757
| [[Амарсанаагийн бослого]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
|1756–1757
|[[Эхний Казах–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгар–Казахын ялалт
|}

==Эх сурвалж==
===Лавлагаа===
{{Reflist}}
===Ном зүй===
* {{citation |last=Bregel |first=Yuri |title=An Historical Atlas of Central Asia |year=2003 |publisher=Brill}}

* {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}}

* {{citation |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia 5 |year=2003}}

* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1956}}}}

* {{cite book |last=Remileva |first=E. |title=Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |ref={{harvid|Remileva|2005}}}}

* {{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}}

* {{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}}

* {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}}

* {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}}

* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}

* {{citation|first=Li|last=Narangoa|title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia|year=2014|publisher=Columbia University Press|location=New York|isbn=9780231160704}}

[[Ангилал:Монголын дайн]]
[[Ангилал:Их Монгол Улс]]
[[Ангилал:Монголын түүх]]
[[Ангилал:Чингис хаан]]
[[Ангилал:Мөнх хаан]]
[[Ангилал:Хүлэгү хаан]]
[[Ангилал:Хубилай хаан]]
[[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]]
[[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний түүх]]
[[Ангилал:Монголчуудын дайн]]
[[Ангилал:Монгол-Японы харилцаа]]
[[Ангилал:Солонгосын түүх]]</text>
      <sha1>frh618tyy6hev4zw3sa6glf6tyeplij</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856346</id>
      <parentid>856336</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T13:12:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>856346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47703" sha1="pwh5aze6qjmybvrmze8x4d8gax10bvn" xml:space="preserve">13-р зуунд [[Их Монгол Улс]] байгуулагдсанаас Монголын улсуудын Их Монгол Улс, [[Юань Улс]], ба [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс болох Умард Юань]], [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]], [[Хошуудын хант улс|Хошуудын Хант Улс]], [[Халимагийн хант улс|Халимагийн Хант Улс]] зэрэг янз бүрийн дайн хийж байв. Энэхүү тэмдэгт дурдсанаар жагсаалтад эдгээр мөргөлдөөний нэр, огноо, тулаанчид болон үр дүнг оруулсан болно:

{{Legend2|#AF9|Ялалт|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#F88|Ялагдал|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#BBF|Үр дүнгүй|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#FCE883|Дотоод иргэний дайн|style=&quot;background:#FCE883&quot;|border=1px solid #AAA}}

== Их Монгол Улс ==
Энэ хэсэгт [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улстай]] холбоотой дайны жагсаалт багтсан болно.
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн
|-
| 1187
| [[Далан Балжудын арван гурван хүрээний байлдаан]]
| [[Чингис хаан|Чингис хааны]] цэргүүд
| [[Жамух|Жамухын]] цэргүүд
| style=&quot;background:#F88&quot;|[[Чингис хаан|Чингис хааны]] ялагдал
|-
| 1204
| [[Саарь хээртийн байлдаан]]
| [[Чингис хаан|Чингис хааны]] цэргүүд
| [[Жамух|Жамухын]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|[[Чингис хаан|Чингис хааны]] ялалт
|-
| 1201–1308
| [[Монголчууд Сибирийг дайлсан нь]]
| [[Их Монгол Улс]]
| Сибирийн янз бүрийн овог аймгууд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1205–1210, 1217, 1222–1233
| [[Монголчууд Тангудыг дайлсан нь]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Тангуд улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1211–1234
| [[Монголчууд Алтан улсыг дайлсан нь]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Алтан улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1216–1218
| [[Монголчууд Хар Киданыг байлдан дагуулсан нь]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Хар Кидан]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1219–1258
| [[Монголчууд Перс болон Месопотамийг байлдан дагуулсан нь]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Хорезмын эзэнт улс]], [[Аббасидын Халифат Улс]], [[Низари Исмаили улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1219–1221
| [[Монголчуудын Хорезм рүү хийсэн дайралт]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Хорезмын эзэнт улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1218
| Монголын эзэнт гүрний эсрэг анхны [[Киргизүүд|Киргизүүдийн]] бослого
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Киргизүүд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1220–1223
| [[Монголчууд Кумани улсыг байлдан дагуулсан нь]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Кипчакууд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1220–1238
| [[Монголчуудын Гүрж рүү хийсэн аян дайн]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Гүржийн хаант улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1220-1231
| [[Монголчуудын Азербайжан рүү хийсэн аян дайн]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Элдигузидууд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1221–1327
| [[Энэтхэгт хийсэн монгол довтолгоонууд]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Делийн султант улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Ялагдал
|-
| 1223–1240
| [[Монголчуудын Русь руу хийсэн довтолгоо]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Киевийн Вант Улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1223–1236
| [[Монголчуудын Волга Болгар руу хийсэн довтолгоо]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Волга Болгар]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1231–1259
| [[Монголчуудын Солонгос руу хийсэн довтолгоон]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Гуулин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1240–1241
| [[Монголчуудын Төвөд рүү хийсэн довтолгоо]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Төвөд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1235–1279
| [[Монголчууд Сүн улсыг байлдан дагуулсан нь]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Сүн улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1237–1253
| [[Чечен-Ингушд хийсэн Монголын эзэнт гүрний довтолгоо]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Чечен]]&lt;br/&gt;[[Ингушетия]]&lt;br/&gt;[[Ossetians]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
|1220–1240-өөд он
|[[Монголчуудын Европ дахь байлдан дагуулалт]]
| [[Их Монгол Улс]]
| Европын янз бүрийн орнууд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1258
|[[Монголчууд Багдадыг эзэлсэн нь]]
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Аббасидын Халифат Улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1260
| [[Монгол-Мамлюкийн дайнууд]] 
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Мамлюк]]
| style=&quot;background:#BBF&quot;|Тодорхойгүй
|-
| 1261
| Монголын эзэнт гүрний эсрэг хоёр дахь [[Киргизүүд|Киргизүүдийн]] бослого
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Киргизүүд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1274
| [[Монголчуудын Япон руу хийсэн довтолгоо]] 
| [[Их Монгол Улс]]
| [[Камакура]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Ялагдал
|-
| 1264
| [[Сахалин руу хийсэн монгол довтолгоонууд]]
| [[Их Монгол Улс]]
| Сахалин [[Айну хүмүүс|Айну]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|}

== Юань Улс ==
Энэ хэсэгт [[Юань Улс|Юань Улсын]] оролцсон дайны жагсаалт багтсан болно.
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн
|-
|  1260–1264
| [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл]]
| [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] цэргүүд
| [[Аригбуха хаан|Аригбуха хааны]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|[[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] ялалт
|-
| 1268–1301
| [[Хайду-Хубилай нарын хаан ширээний төлөөх тэмцэл]]
| [[Юань Улс]]&lt;br/&gt;[[Ил Хаант Улс]]
| [[Цагаадайн Улс]]&lt;br/&gt;[[Алтан Орд]]
| style=&quot;background:#BBF&quot;|Тодорхойгүй
|-
| 1270–1273
| [[Самбёолчогийн бослого]]
| [[Юань Улс]]
| Самбёолчогийн цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1277–1278
| [[Монголчуудын Бирм рүү хийсэн анх дахь довтолгоо]]
| [[Юань Улс]]
| [[Паганын эзэнт гүрэн]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1282–1284
| Чампа руу хийсэн Монголын довтолгоо
| [[Юань Улс]]
| [[Чампа]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Ялагдал
|-
| 1285
| [[Монголчуудын Вьетнам руу хийсэн довтолгоо|Хоёрдугаар Монголчуудын Вьетнам руу хийсэн довтолгоо]]
| [[Юань Улс]]
| [[Тран гүрэн]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Ялагдал
|- 
| 1287–1288
| [[Монголчуудын Вьетнам руу хийсэн довтолгоо|Гуравдугаар Монголчуудын Вьетнам руу хийсэн довтолгоо]]
| [[Юань Улс]]
| [[Тран гүрэн]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Ялагдал
|-
| 1287–1288
| [[Монголчуудын Жава руу хийсэн довтолгоо]]
| [[Юань Улс]]
| [[Сингасарийн хаант улс]]&lt;Br&gt;[[Мажапахит династи]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Ялагдал
|-
|1300–1301
| [[Монголчуудын Бирм рүү хийсэн хоёр дахь довтолгоо]]
| [[Юань Улс]]
| [[Мьинсайн Вант Улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Ялагдал
|-
| 1314–1318
| [[Эсэнбуг-Аюурбарвадагийн дайн]]
| [[Юань Улс]]&lt;br/&gt;[[Ил Хаант Улс]]
| [[Цагаадайн Улс]]&lt;br/&gt;[[Алтан Орд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Ялалт
|-
| 1328–1332
| [[Хоёр нийслэлийн дайн]]
| Ханбалигийн цэргүүд
| Шандугийн цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;| Ханбалигийн ялалт
|- 
| 1351–1368
| [[Улаан алчууртны бослого]]
| [[Юань Улс]]
| [[Улаан алчууртны бослого|Улаан алчууртны цэргүүд]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Ялагдал
* [[Юань Улс|Юань Улсын]] мөхөл
|}

== Эзэнт гүрний дараах Монгол ==
Энэ хэсэгт [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс болох Умард Юань]], [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] зэрэг [[Казахын ханлиг|Казах]], [[Мин улс]], болон бусад үндэстний бүлгүүдийн эсрэг хийсэн дайнаас эхлэх болно.
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн
|-
| 1381–1382
| [[Юньнаний монголчуудын эсрэг Мин улсын хийсэн дайн]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1387
| [[Мин улсын Урианхайн эсрэг хийсэн аян дайн]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Урианхай]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Урианхайн ялагдал
|-
|1388
|[[Буйр нуурын тулаан]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1388–1690
|[[Ойрад–Халхын дайнууд]]
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
|1399
|Ойрад улс Умард Юань улсаас тусгаарлагдсан нь{{sfn|Adle|2003|p=211}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
* [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Баруун Монголын улс]] байгуулагдсан нь
|-
|1409–1424
|[[Юнлө хааны Монголчуудын эсрэг хийсэн аян дайн]]
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}&lt;br&gt;[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Монголын улсуудын ялагдал
|-
|1449
|[[Тумугийн тулалдаан]]{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
|1449
|[[Бээжингийн хамгаалалт]]{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
| 1452, 1455, 1457
| [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд]]
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
| Узбекийн хаант улс
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
|-
|1455
|[[Эсэн Тайш|Эсэн Тайшийн]] эсрэг Монголын бослого{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Умард Юань-ын ялалт
|-
|1472
|Ойрадын [[Моголистан]] руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Моголистан]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}}
|-
|1479–1510
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Монголыг нэгтгэсэн нь{{sfn|Adle|2003|p=153}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] цэргүүд
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] янз бүрийн тайш
| style=&quot;background:#FCE883&quot; |[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] ялалт
|-
|1486
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Умард Юань-ын ялалт
|-
|1500–1507
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоонууд
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1513
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо{{sfn|Perdue|2005|p=62}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Тодорхойгүй
|-
|1514
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо{{sfn|Perdue|2005|p=62}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Тодорхойгүй
|-
|1517
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо{{sfn|Perdue|2005|p=62}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1529
||[[Алтан хан|Алтан ханы]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт
|-
|1530
||[[Алтан хан|Алтан ханы]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт
|-
|1542
||[[Алтан хан|Алтан ханы]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт
|-
|1550
|Бээжингийн бүслэлт
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт
*Бээжингийн захын хорооллууд Их цагаан хэрмийн завсрыг нэвтэлсний улмаас шатжээ
|-
|1552–1556{{sfn|Barthold|1956|p=170}}
|Тауекел султаны Ойрадын эсрэг хийсэн аян дайн
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}}
|-
|1560-аад он
|[[Хакназар хаан|Хакназар хааны]] Могулистанд хийсэн довтолгоо{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
* Ойрадын оролцоо
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}&lt;br&gt;[[Моголистан]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрад–Моголын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1570-аад он
|Ойрадууд Долоон усыг байлдан дагуулсан нь
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Моголистан]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1570-аад он
| Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1587
|Хархулын Халхын эсрэг бослого{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
|-
|1590-аад он
| Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Perdue|2005|p=101}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Perdue|2005|p=101}}
|-
| 1598–1599
| [[Казах–Узбекийн дайн (1598–1599)|Казах–Узбекийн дайн]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
*{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}{{sfn|Atygaev|2023|p=114}}
|{{flag|Бухарын хант улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрад–Казахын ялалт
|-
|Хожуу 16-р зуун
|[[Алтан хан|Алтан ханы]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
| 17-р зууны эхэн үе
| Ойрадын Казах, Халх Монгол, Ногай ард түмний эсрэг бослого{{sfn|Atygaev|2023|p=114}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag|Ногай улс}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
|1600–1635
|[[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|Цахар–Хожуу Алтан улсын дайн]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
|{{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Алтан улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Цахарын ялагдал
|-
|1604
|Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1608
|Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Perdue|2005|p=98}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Анхандаа Халхын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|p=116}}&lt;br&gt;Дараа нь Ойрадын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=98}}
|-
|1609
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}}
|-
|1616
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}}
|-
|1619
| [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Гуаннин руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=30}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
|{{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Алтан улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Цахарын ялагдал
|-
|1620
|Хархулын Халхын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Халхын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=146}}
|-
|1620–1621
|Ойрад–Казах–Ногай–Халхын дайн{{sfn|Atygaev|2023|p=124}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag|Ногай улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Халхын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|p=124}}{{sfn|Atygaev|2023|p=126}}
|-
|1623
|Ойрадын тусгаар тогтнолын дайн
||{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=146}}
|-
|1625
|Хорчин–Хожуу Алтан улсын [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] эсрэг довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=34}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
| [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Хорчин]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Алтан улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Хорчин–Хожуу Алтан улсын ялалт
|-
|1625–1630
|Хошуудын иргэний дайн
|{{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Цоохор|Цоохорын]] цэргүүд
|{{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Гүш хаан|Төрбайхын]] цэргүүд
*{{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Байбагас баатар|Байбагас баатарын]] цэргүүд
*{{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Хөндлөн Убаши|Хөндлөн Убашийн]] цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Төрбайхын ялалт{{sfn|Adle|2003|pp=146–147}}
|-
|1626–1627
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}}
|-
|1627
| [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Хорчин руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=34}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
| [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Хорчин]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Хорчины ялалт
|-
|1627
| [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Түмэд рүү хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=34}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
| [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Цахарын ялалт
|-
|1628
|Зуу Хотын тулаан{{sfn|Narangoa|2014|p=35}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] Бусад Монголчуудын холбоо
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Бусад Монголчуудын ялалт
|-
|1629
| [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Бээжин рүү хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=35}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
| [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Цахарын ялалт
|-
|1631
| [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Хорчин руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=36}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
| [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Хорчин]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Хорчины ялалт
|-
|1632
|[[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] Лигдэн хааны эсрэг хийсэн аян дайн
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
|{{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Алтан улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Цахарын ялагдал
|-
|1688
| Оросын Буриадыг байлдан дагуулсан нь
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Буриад]]
|{{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Буриадын ялагдал
|-
|}

== Хошуудын хант улс ==
Энэ хэсэгт [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улстай]] холбоотой дайныг авч үзэх болно, төрөл төрөгсөдтэйгөө харьцуулахад цөөн дайн хийж байсан.
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн

|-
| 1637–1641
| [[Улаанхуйн тулалдаан|Зүүнгар–Хошуудын Төвөд рүү хийсэн аян дайн]]
| {{flag|Хошуудын хант улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Хошууд–Зүүнгарын ялалт
|-
| 1644
| Хошууд–Бутаны анхны дайн
| {{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Бутан]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|-
| 1648
| Хошууд–Бутаны хоердох дайн
| {{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Бутан]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|-
| 1717
| [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|}

==Зүүнгарын Хаант Улс==
Энэ хэсэгт [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улстай]] холбоотой дайны жагсаалт багтсан болно. Зүүнгарууд [[Оросын царьт улс]], [[Казахын ханлиг]], [[Чин улс]], [[Халх|Халх Монгол]], [[Кокандын хант улс]], бусад улсуудтай мөн залгамж халаа болон/эсвэл эрх мэдлийн төлөө өөр хоорондоо дайн хийж байв.

{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн
|-
| 17-оос 18-р зуунд
| [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1635–1741
| [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
| 1637–1641
| [[Улаанхуйн тулалдаан|Зүүнгар–Хошуудын Төвөд рүү хийсэн аян дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгар–Хошуудын ялалт
|-
| 1665–1667
| [[Зүүнгарын Енисейг байлдан дагуулсан нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}&lt;br&gt;[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1653–1661
| Зүүнгарын залгамжлалын дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжын]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Сэнгэ хунтайжын эцэг нэгтэй ах дүүсийн цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Сэнгэ хунтайжын ялалт
|-
| 1670–1671&lt;br&gt;1676
| Галдан хаан ширээнд заларсан нь
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан|Галданы]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Цэцэн тайж болон Зотов баатрын цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданы ялалт
|-
| 1677
| Очирт–Галданы дайн
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын чуулганы хан]]
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданы ялалт
|-
| 1678–1680
| [[Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Яркендын хант улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1681–1684
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1687–1688
| [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Галданы Халх руу хийсэн довтолгоо]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Чахундорж хан|Чахундорж ханы]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1690-1697
| [[Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1693–1705
| [[Зүүнгарын Хаант Улс##Цагаадайн бослого|Цагаадайн бослого]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Яркендын хант улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1698{{sfn|Atwood|2004|p=622}}–1703{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}
| [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Atwood|2004|p=622}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Atwood|2004|p=622}}{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}}{{Sfn|Baabar|1999|p=84}}{{Sfn|Massanov|2010|p=229}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}
|- 
| 1708–1712{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1708–1712)]]{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
|-
| 1709–1710
| [[Зүүнгарын Өмнөд Сибирийг байлдан эзэлсэн нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1714
| Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}
|-
| 1714–1720
| [[Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1715–1716
| [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
|-
| 1716
| [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}}
|-
| 1717
| [[Аягуз голын тулалдаан|Зүүнгарын эсрэг казахуудын аян дайн]]{{sfn|Adle|2003|p=98}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=98}}
|-
| 1717
| [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1718
| Түркестан руу Зүүнгарын Хаант Улсын аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
| 1718
| [[Хар Усны тулалдаан|Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1718)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1719–1720
| [[Зайсан нуурын тулалдаан|Лихаревын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
|-
| 1720
| [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1723–1730
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1727
| Лувсансүр–[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Лувсансүрийн цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданцэрэний ялалт
|-
| 1729–1739
| [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#BBF&quot;|Энхийн хэлэлцээ{{sfn|Adle|2003|p=149}}
|-
| 1732
| Зүүнгарын Дундад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}}
|-
| 1732
| Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt;
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1734
| Ахмад Жузын бослого&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt;
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt;
|-
| 1735
| Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}
|-
| 1739–1741
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1745
| [[Зүүнгар–Кокандын дайн (1745)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Кокандын хант улс]]

|-
| 1749–1753
| [[Ламдаржаа]]–[[Даваач]]–[[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ламдаржаа|Ламдаржаагийн]] цэргүүд 
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|[[Даваач]]–[[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] ялалт
|-
| 1753–1754
| Даваачийн Дөрвөдийн эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}}
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Дөрвөд]]
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|[[Даваач|Даваачын]] ялалт
|-
| 1754
| Даваачийн Казахийн эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}}
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|[[Даваач|Даваачын]] ялалт{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}}
|-
| 1755
| [[Чин улсын Зүүнгарын Хаант Улсын байлдан дагуулал]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1755–1757
| [[Амарсанаагийн бослого]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
|1756–1757
|[[Эхний Казах–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгар–Казахын ялалт
|}

==Эх сурвалж==
===Лавлагаа===
{{Reflist}}
===Ном зүй===
* {{citation |last=Bregel |first=Yuri |title=An Historical Atlas of Central Asia |year=2003 |publisher=Brill}}

* {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}}

* {{citation |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia 5 |year=2003}}

* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1956}}}}

* {{cite book |last=Remileva |first=E. |title=Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |ref={{harvid|Remileva|2005}}}}

* {{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}}

* {{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}}

* {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}}

* {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}}

* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}

* {{citation|first=Li|last=Narangoa|title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia|year=2014|publisher=Columbia University Press|location=New York|isbn=9780231160704}}

[[Ангилал:Монголын дайн]]
[[Ангилал:Их Монгол Улс]]
[[Ангилал:Монголын түүх]]
[[Ангилал:Чингис хаан]]
[[Ангилал:Мөнх хаан]]
[[Ангилал:Хүлэгү хаан]]
[[Ангилал:Хубилай хаан]]
[[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]]
[[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний түүх]]
[[Ангилал:Монголчуудын дайн]]
[[Ангилал:Монгол-Японы харилцаа]]
[[Ангилал:Солонгосын түүх]]</text>
      <sha1>pwh5aze6qjmybvrmze8x4d8gax10bvn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146006</id>
    <revision>
      <id>856415</id>
      <parentid>854143</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T09:23:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>856415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4858" sha1="3b3wkopyyve75j8k2er7lcz1ssrdd8x" xml:space="preserve">{{Short description|Ойрадын Сырдарья руу хийсэн цуврал мөргөлдөөнүүд}}{{Инфобокс дайн
| conflict          = Ойрад–Узбекийн мөргөлдөөн
| place             = [[Сырдарья]], орчин үеийн Казахстан
| date              = 1452, 1455, 1457
| result            = Ойрадын ялалт&lt;br&gt;
*Узбекийн хаант улсын доройтол
| combatant1        = {{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
| combatant2        = [[Узбекийн хант улс]]
| commander1        = {{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Амасанж тайж]]&lt;br&gt;{{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Өч Төмөр]]
| commander2        = [[Абулхайр хан]]
}}

'''Ойрад–Узбекийн мөргөлдөөн''' нь Ойрадын цуврал довтолгоо, [[Сырдарья]] мөрний гүн рүү хийсэн аян дайн байв. Ойрадын хаан [[Эсэн тайш]] нас барсны дараа зүүн Монголд Ойрадын нөлөө буурч,{{sfn|Barthold|1956|p=148}} [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] цэргийн анхаарал баруун тийш [[Дашти-И-Кипчак]], [[Зүүн Туркестан]], [[Төв Ази|Төв Азийн]] тал нутаг руу шилжжээ. Ойрадууд зөвхөн баруун хөршүүдийнхээ эсрэг довтолгоо хийсэн бөгөөд, ойрадууд нутаг руугаа буцаж ирсэн.{{sfn|Atygaev|2023|p=105}}

15-р зууны дунд үе гэхэд ойрадууд Чу гол болон [[Долоон ус]] нутгийг хяналтдаа авсан байв. Ойрадууд [[Моголистан|Моголистаны]] нутгийг эзлэн авч чадсан бөгөөд, Моголын хаан [[Увайс хаан]] тэднийг няцааж чадаагүй юм.{{sfn|Atygaev|2023|p=105}}

Ойрадууд Моголистаны нутгаар давшиж, Сырдарья мөрөнд хүрч чаддаг байжээ.{{sfn|Atygaev|2023|p=106}} Ойрадууд Эсэн Тайшийн хоёр хүү, Амасанж тайж ба Өч Төмөр нарын удирдлага дор 1452 онд,{{sfn|Bregel|2003|p=45}}{{sfn|Barthold|1956|p=148}} дараа нь 1455 онд [[Узбекийн хант улс|узбекүүдийг]] довтлов.{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1457 онд ойрадууд Чу голыг гаталж, [[Абулхайр хан|Абулхайр ханы]] цэргийг [[Сигнак]] эсвэл Узбекийн нийслэл хотод бут цохив. Энэхүү тулалдаанд Узбекийн ханыг зугтахад хүргэсэн.{{sfn|Atygaev|2023|p=106}}{{sfn|Bregel|2003|p=44}} Ойрадууд удалгүй Сырдарья мөрний эрэг дээрх хотуудыг дээрэмдсэн бөгөөд, Брегелийн Төв Азийн тухай ном дахь газрын зураг дээр ойрадууд [[Ташкент]], [[Түркистан]], [[Шахрухия]] руу довтолсон тухай өгүүлдэг.{{sfn|Bregel|2003|p=45}} 1459 он гэхэд Тимурын эзэн хаан, [[Абу Саид Мирза]] [[Херат]] хотод ойрадуудаас элч хүлээн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=148}} Элч нар нь Дашт-и-Кипчакаас иржээ.{{sfn|Atygaev|2023|p=106}}

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{citation |last=Bregel |first=Yuri |title=An Historical Atlas of Central Asia |year=2003 |publisher=Brill}}

* {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}}

* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1956}}}}
{{hist-stub}}
[[Ангилал:Монголчуудын дайн]]
[[Ангилал:Узбекистаны түүх]]
[[Ангилал:Бухарын хант улс]]
[[Ангилал:Төв Азийн түүх]]
[[Ангилал:Ойрадын түүх]]
[[Ангилал:Ойрад]]
[[Ангилал:15-р зууны дайн]]
[[Ангилал:1452 он]]
[[Ангилал:1455 он]]
[[Ангилал:1457 он]]</text>
      <sha1>3b3wkopyyve75j8k2er7lcz1ssrdd8x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Искандар Муда</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146066</id>
    <revision>
      <id>856401</id>
      <parentid>853948</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T05:01:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>211</id>
      </contributor>
      <comment>Iskandar_Muda,_potret_pada_2_April_2026.jpg файлыг коммонсд [[c:User:Krd|Krd]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: No ticket permission since 14 April 2026.</comment>
      <origin>856401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3653" sha1="ej72obbqt34dp1qwjb1mvo3pa49xwti" xml:space="preserve">{{Инфобокс хаан|name=Iskandar Muda &lt;br&gt;{{nobold|&lt;small&gt;{{Nastaliq|سلطان إسكندر مودا}}&lt;/small&gt;}}|title=Sultan of the Aceh|image=Lukisan Iskandar muda.jpg|caption=Sultan Iskandar Muda's Portrait|succession=Sultan of Aceh|reign=4 April 1607 – 27 December 1636|predecessor=[[Ali Ri'ayat Syah III]]|successor=[[Iskandar Thani]]|birth_place=[[Banda Aceh]], [[Aceh Sultanate]] (now [[Indonesia]])|death_place=Banda Aceh, Aceh Sultanate (now Indonesia)|burial_date=|burial_place=|spouse=Kamaliah of [[Pahang]] (Putroe Phang)|issue=* [[Crown Prince]] Meurah Pupok
* [[Taj ul-Alam|Putri Sri Alam]]
* Raja Abdul Jalil Shah I of [[Asahan Sultanate|Asahan]]|full name=|regnal name=''Perkasa Alam Darmawangsa Tun Pangkat Johan Berdaulat Zilullahi Fil Alam Paduka Seri Sultan Iskandar Muda Meureuhom Meukuta Alam''|royal house=[[Ali Mughayat Syah|Meukuta Alam]]|father=Sultan Mansyur Syah|mother=Puteri Raja Inderabangsa|religion=[[Sunni]]|signature=|module='''[[National Hero of Indonesia]]'''&lt;br&gt; S.K. Presiden No. 077/TK/Tahun 1993, date September 14, 1993}}'''Искандар Муда''' (1583?&lt;ref&gt;[http://www.aolsvc.worldbook.aol.com/wb/Article?id=ar724698 World Book article]{{dead link|date=November 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}, accessed 4 January 2007&lt;/ref&gt; – 1636 оны 12-р сарын 27&lt;ref&gt;[http://www.aolsvc.worldbook.aol.com/wb/Article?id=ar724698 World Book article]{{dead link|date=November 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}, accessed 4 January 2007&lt;/ref&gt;) бол Ачéх Дарусcаламын 12-р султан бөгөөд түүний хаанчлалын үед султант улс хамгийн их нутаг дэвсгэрээ эзэмшиж, [[Индонезийн]] баруун арлуудын бүлэг болон Малаккагийн хоолойд хамгийн хүчирхэг, хамгийн баян улс болж байв.

&quot;Искандар Муда&quot; гэдэг нь үгчилбэл &quot;залуу Александр&quot; гэсэн утгатай бөгөөд түүний эзлэн байгуулалтыг ихэвчлэн Их [[Македоны Александр|Александр]]-тай зүйрлэдэг байв.&lt;ref name=&quot;Yusra&quot;&gt;Yusra Habib Abdul Gani, [http://www.asnlf.net/asnlf_int/acheh/history/rulersofacheh/iskandarmuda/sultan_iskandar_muda.htm Sultan Iskandar Muda] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929214406/http://www.asnlf.net/asnlf_int/acheh/history/rulersofacheh/iskandarmuda/sultan_iskandar_muda.htm|date=29 September 2007}}, accessed on 4 January 2007&lt;/ref&gt; Түүний алдартай байлдан дагуулалтуудаас гадна, түүний хаанчлалын үед Ачэ нь исламын сургаал, худалдааны олон улсын төв болжээ. Тэр бол Ачэ султант улсыг үүсгэн байгуулагч Али Мугхаят Шахын шууд эрэгтэй удам залгамжлагч, Ачэгийн сүүлчийн султан байв. Искандар Муда нас барснаар Ачэ султант улсын үүсгэн байгуулагч династи болох Мэкута Алам овгийн залгамж тасарч, өөр династиар солигдов.
[[Файл:Letter_to_James_I_from_Sultan_Iskandar_Muda_of_Aceh_in_1615.jpg|left|thumb|1615 онд Искандар Мудагаас [[Англи|Английн]] I Жеймс хаан руу бичсэн захидал]]

== Лавлагаа ==

[[Ангилал:1636 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:1580-д онд төрсөн]]</text>
      <sha1>ej72obbqt34dp1qwjb1mvo3pa49xwti</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арван Их Аян</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146365</id>
    <revision>
      <id>856356</id>
      <parentid>856250</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T14:15:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>856356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3547" sha1="kslf9y46r5gdih16ox3o5g5tiubfhwy" xml:space="preserve">'''Арван Их Аян''' (十全武功) гэдэг нь [[Чин улс]]ын [[Тэнгэр тэтгэгч хаан]]ы үед болсон хамгийн алдартай арван аяны нэгдсэн нэр томъёо юм.

Эдгээр арван аян нь: [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] (1755), [[Амарсанаа]]гийн бослогыг дарах (1756–1758), [[Зүүн Туркестан бүс дэх Лалын шашинтнуудын бослогыг дарах]] (1757–1759), [[Жинчуань бүс дэх уулын омгийн бослогыг дарах|Жинчуань бүс дэх уулын овгийн бослогыг анх удаа дарах]] (1747–1749), Жинчуань бүс дэх уулын овгийн бослогыг хоёр дахь удаа дарах (1771–1776), [[Тайваньд Лин Шуанвэний бослогыг дарах]] (1786–1788), [[Чин–Бирмийн дайн]] (1765–1769), [[Чин–Вьетнамын дайн]] (1788–1789), [[Чин гүрэн-Балбын дайн|Чин-Балбын анхны дайн]] (1788–1789), Чин-Балбын хоёрдугаар дайн (1791–1793).

Тэнгэр тэтгэгч хаан өөрийн биеэр &quot;Арван Их Аяны Тэмдэглэл&quot; (十全武功記) нэртэй ном бичсэн. Энэ номондоо тэрээр Чин гүрний эдгээр арван тулалдаанд гаргасан гайхалтай ялалтын талаар сайрхаж бичсэн байдаг: &quot;Миний цэргийн арван амжилт бол: [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]]ыг хоёр удаа дарсан, [[Зүүн Туркестан]] бүс нутгийг нэг удаа тайвшруулсан, Жинчуань овгийг хоёр удаа устгасан, [[Тайвань|Тайванийг]] нэг удаа тайвшруулсан, [[Бирм]], Аннам ([[Вьетнам]])-ыг нэг удаа эзэлсэн, дээрээс нь Гурха ([[Балба]])-ыг хоёр удаа бууж өгсөн, нийт арван амжилт юм.&quot; (十功者，平準噶爾為二，定回部為一，掃金川為二，靖台灣為一，降緬甸、安南各一，即今二次受廓爾喀降，合為十。)

Үнэндээ бүх аянууд Тэнгэр тэтгэгч хааны сайрхсан шиг сүр жавхлант ялалт байгаагүй. Жишээлбэл, Жинчуань бүс нутгийн уулархаг овог аймгууд (Дажинчуань, Сяожинчуань) нь одоогийн [[Сычуань муж]]ийн алслагдсан нутагт байрладаг хоёр жижиг овог аймаг байв. Чингийн арми тэднийг дарахдаа ихээхэн хохирол амссан. Чин–Бирмийн дайнд Чин арми их хэмжээний хохирол амссан ч Бирмийг ялж чадаагүй тул эцэст нь энх тайвныг эрэлхийлэхээс өөр аргагүй болсон. Чин–Вьетнамын дайнд Чингийн арми аймшигтай ялагдал хүлээсэн боловч Вьетнам эцэст нь энх тайвныг эрэлхийлэв. Тэнгэр тэтгэгч хаан нэр хүндээ аврахын тулд Чин улс ч мөн дайнд ялсан гэж зарлав.

[[Ангилал:Чингийн дайн]]</text>
      <sha1>kslf9y46r5gdih16ox3o5g5tiubfhwy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Киргизийн Улсын Үндэсний Их Сургууль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146378</id>
    <revision>
      <id>856410</id>
      <parentid>856311</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T08:42:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>856410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3491" sha1="roa1agwtc32n39a8kjx1ee051p4sice" xml:space="preserve">'''Юсуп''' '''Баласагыны''' нэрэмжит '''Киргизийн Улсын Үндэсний Их сургууль''' ([[Киргиз хэл|кирг.]] ''Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университети'') — [[Киргиз]] улсын хамгийн ууган бөгөөд хамгийн том дээд боловсролын байгууллага. Энэ Их сургууль нийслэл [[Бишкек]] хотод байралдаг бөгөөд 1925 оны 10-р сарын 25-нд &quot;Киргизийн Гэгээрлийн дээд сургууль&quot; нэртэй сурган хүмүүжүүлэх, физик-математик, нийгэм-эдийн засаг, хэл уран зохиолын тэнхмүүдтэй нээгдсэн түүхтэй.

== Түүхэн нэршил ==

* 1925 оны 10-р сарын 25-наас хойш &quot;Киргизийн Гэгээрлийн дээд сургууль&quot; нэртэйгээр үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлсэн.
* 1928 онд &quot;Киргизийн Сурган хүмүүжүүлэх ухааны төв техникум&quot; болж өөрчлөгдсөн.
* 1932 оноос &quot;М.Фрунзегийн нэрэмжит Киргизийн Багшийн Дээд Сургууль&quot;.
* 1951 оноос хойш &quot;Киргизийн Улсын Их Сургууль&quot;.
* 1972 оноос хойш &quot;ЗХУ-ын 50 жилийн ойн нэрэмжит Киргизийн Улсын Их Сургууль&quot;.
* 1993 оноос хойш &quot;Киргизийн Улсын Үндэсний Их Сургууль&quot;.
* 2002 оноос хойш &quot;Жусуп Баласагины нэрэмжит Киргизийн Үндэсний Их Сургууль&quot; болсон байна.

== Бүтэц ==
Тус Их сургууль нь [[Ош]] хотод (Эдийн засаг- сургун хүмүүжүүлэх тэнхим) салбартай.  

=== Тэнхимүүд ===

* Хуулийн тэнхим .
* Төрийн болон хотын удирдлагын ухааны тэнхим.
* Математик, мэдээлэл зүй, кибернетикийн тэнхим.
* Физик ба электроникийн тэнхим.
* Мэдээлэл ба инновацийн технологийн тэнхим.
* Хими ба химийн инженерийн тэнхим.
* Биологийн тэнхим.
* Газарзүй, экологи, аялал жуулчлалын тэнхим.
* Киргиз хэлзүйн тэнхим.
* Орос ба славян филологийн тэнхим.
* Сэтгүүлзүйн тэнхим.
* Нийгмийн ухаан ба хүмүүнлэгийн ухааны тэнхим.
* Гадаад хэлний тэнхим.
* Киргиз-Европын тэнхим.
* Олон улсын харилцаа ба дорно дахины судлалын тэнхим.
* Киргиз-Хятадын тэнхим.
* Сурган хүмүүжүүлэх ухааны тэнхим.
* Давтан сургалт, мэргэжлийн хөгжлийн тэнхим.
* Эдийн засгийн тэнхим.
* Менежмент ба бизнесийн ухааны тэнхим.

=== Хүрээлэнгүүд ===

* Киргиз-Хятадын Күнзийн хүрээлэн.
* Суурь шинжлэх ухааны хүрээлэн.
* Бүс нутгийн түүх, судалгааны хүрээлэн.</text>
      <sha1>roa1agwtc32n39a8kjx1ee051p4sice</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хоожоо Токимүнэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146379</id>
    <revision>
      <id>856409</id>
      <parentid>856313</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T08:39:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>856409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2445" sha1="m39176ygha0kw637qv66j6pd7e9mwhf" xml:space="preserve">[[Файл:Hōjō Tokimune,Maekenkozitu.jpg|thumb]]
'''Хоожоо Токимүнэ''' ([[Япон хэл|япон.]] 北条 時宗, 1251 оны 6-р сарын 5-нд төрсөн -1284 оны 4-р сарын 20-нд нас барсан) - Японы төрийн зүтгэлтэн бөгөөд Хоожоо овгийн төлөөлөгч. Тэрээр хаанчлалынхаа үеэр 13-р зуунд Монголчуудын Япон руу довтлох үеэр алдартай болсон. Тэрээр Зэн Буддизм болон [[Бушидо]] шашныг Японд дэлгэрэлүүлэхийг дэмжиж байсан.

Тэрээр 1268 оны 1-р сард [[Юань Улс|Юань улсаас]] анхны Монгол элч нарыг хүлээн авч, хэлэлцсэний дараа хариу өгөлгүй буцаасан бөгөөд дараа дараагийн 1269 оны 3-р сарын 7, 1269 оны 9-р сарын 17, 1271 оны 9-р сар, 1272 оны 5-р сард илгээсэн Монголын Элч нарт ч мөн хариу өгөөгүй юм. Токимүнэ тэгээд зогсохгүй тэдэнд Японы хуурай газар буулгаагүй юм. Үүний дараа тэрээр Кюсю арлын хойд болон баруун хойд эрэг дагуу бэхлэлт барихыг тушаажээ.

Ингээд 1274 онд Монголын Япон руу хийсэн анхны довтолгоо [[Далайн хар салхи|далайн хар салхины]] улмаас зогссон. 1275 оны 9-р сард [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] ээлжит Элч нар Японд очоод хариу авалгүй буцахаас татгалзсан байна. Хоожоо Токимүнэ тэдний толгойг таслахыг тушаан хороожээ. Монголын 5 Элчийн булш нь Камакурагийн Цатунокучи дахь түүхэн дурсгалт газар болсон юм.

1279 оны 7-р сард Хубилай хаан дахин Элч илгээхэд нь Хакатад толгойг нь авсан байна. 1281 онд болсон Япон руу хийсэн хоёр дахь Монголын довтолгоо далайн хар салхины улмаас мөн амжилтгүй болсон түүхтэй.</text>
      <sha1>m39176ygha0kw637qv66j6pd7e9mwhf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт (1911 оноос өмнө)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146382</id>
    <redirect title="Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт" />
    <revision>
      <id>856337</id>
      <timestamp>2026-05-14T12:51:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <comment>HorseBro the hemionus moved page [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт (1911 оноос өмнө)]] to [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт]]</comment>
      <origin>856337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98" sha1="qws34zge9tibd0h2uitnaok94qy0ax5" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт]]</text>
      <sha1>qws34zge9tibd0h2uitnaok94qy0ax5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хэрэглэгчийн яриа:特磨</title>
    <ns>3</ns>
    <id>146383</id>
    <revision>
      <id>856342</id>
      <timestamp>2026-05-14T13:01:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <comment>/* cool photo for ya */ шинэ хэсэг</comment>
      <origin>856342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="394" sha1="12c5zh2j3zclbfxbvvo19paqg1lnd1a" xml:space="preserve">== cool photo for ya ==

[[:Файл:Ja_Lama_in_Khovd.png]] hi so i am sure ur from English Wikipedia since like u asked a dude for a picture about Battle of Khovd, and i guess you can have this sick ass photo [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:HorseBro the hemionus|яриа]]) 13:01, 14 Тавдугаар сар 2026 (UTC)</text>
      <sha1>12c5zh2j3zclbfxbvvo19paqg1lnd1a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Random item</title>
    <ns>10</ns>
    <id>146384</id>
    <revision>
      <id>856347</id>
      <timestamp>2026-05-14T13:13:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;{{{{{|safesubst:}}}#invoke:Random|item}}&lt;noinclude&gt;{{Documentation}}&lt;/noinclude&gt;&quot;</comment>
      <origin>856347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80" sha1="r0o3yniq2uhjebkl3vnw43yxtkclm49" xml:space="preserve">{{{{{|safesubst:}}}#invoke:Random|item}}&lt;noinclude&gt;{{Documentation}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>r0o3yniq2uhjebkl3vnw43yxtkclm49</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хэрэглэгч:Amikkkk</title>
    <ns>2</ns>
    <id>146385</id>
    <revision>
      <id>856407</id>
      <timestamp>2026-05-15T07:51:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Amikkkk</username>
        <id>95821</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;Hi&quot;</comment>
      <origin>856407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2" sha1="he0da0q8s1r2umjl1vwjjxep15c52yo" xml:space="preserve">Hi</text>
      <sha1>he0da0q8s1r2umjl1vwjjxep15c52yo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Күнзийн хүрээлэн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146386</id>
    <revision>
      <id>856416</id>
      <timestamp>2026-05-15T09:30:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Confucius Institute - Carthage University 02.jpg|thumb]] '''Күнзийн хүрээлэн''' ([[Хятад хэл|хятад.]] 孔子学院, [[пиньинь]]: Kǒngzǐ Xuéyuàn, [[Англи хэл|англи.]] ''Confucius Institute,'' [[Орос хэл|орос.]] ''Институт Конфуция'') - БНХАУ-ын Боловсролын яамны Гадаад орнуудад [[хятад хэл]] сурталчлах газар (Ха...&quot;</comment>
      <origin>856416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8324" sha1="buiny4o28g1wvmtyaxnuab7pzg3f0lc" xml:space="preserve">[[Файл:Confucius Institute - Carthage University 02.jpg|thumb]]
'''Күнзийн хүрээлэн''' ([[Хятад хэл|хятад.]] 孔子学院, [[пиньинь]]: Kǒngzǐ Xuéyuàn, [[Англи хэл|англи.]] ''Confucius Institute,'' [[Орос хэл|орос.]] ''Институт Конфуция'') - БНХАУ-ын Боловсролын яамны Гадаад орнуудад [[хятад хэл]] сурталчлах газар ([[Ханбань]], 国家汉办 гэж товчилдог)-аас гадаадын [[Хятад судлал|хятад судлалын]] төвүүд болон боловсролын байгууллагуудтай хамтран зохион байгуулдаг олон улсын соёл, боловсролын төвүүдийн сүлжээ юм. Хүрээлэнгүүдээс гадна Күнзийн хүрээлэнгийн &quot;чиглэлүүд байгуулагддаг байна. Жишээ нь [[Афины Бизнесийн Күнзийн хүрээлэн]], [[Лондонгийн Хятадын анагаах ухааны Күнзийн хүрээлэн]] зэрэг мэргэшсэн чиглэлүүдтэй байдаг ажээ. БНХАУ-ын Боловсролын яамны Гадаад орнуудад [[хятад хэл]] сурталчлах газар /Ханбань/ дэлхий даяарх Күнзийн хүрээлэнгүүдийн ажлыг зохицуулж санхүүжилт олгодог байна. Энэхүү хүрээлэнгүүдийн сүлжээг Испанийн [[Сервантесын хүрээлэн]], Германы [[Гётегийн хүрээлэн]] зэргээс санаа авч хятадын эртний нэрт сэтгэгч, гүн ухаантан, багш [[Күнз|Күнзийн]] нэрээр нэрлэжээ. Хэд хэдэн судалгаагаар Күнзийн хүрээлэнгүүд нь Хятадын гадаад бодлогын хэрэгсэл болдог бөгөөд гадны орнуудын Үндэсний аюулгүй байдалд нь заналхийлж байна гэж үздэг.

'''''Күнзийн хүрээлэнгийн эрхэм зорилго''''' нь дэлхий даяар Хятад улс болон Хятадын соёлын талаарх ойлголтыг нэмэгдүүлэх, Хятад болон бусад орны хооронд найрсаг харилцаа хөгжүүлэх явдал юм. Күнзийн хүрээлэнгийн боловсрол нь цаашдаа Хятадтай хамтын ажиллагааны онцлогт чиглэгдэх ёстой. Хүрээлэнгийн бусад үүрэг хариуцлагад дараахь зүйлс орно:

* Хятад хэл, соёлын чиглэлээр сургалт зохион байгуулах;
* Хятад улсад зориулсан эрдэм шинжилгээний хурал зохион байгуулах;
* Төрөл бүрийн тэмцээн, арга хэмжээгээр дамжуулан Хятад хэл, соёлыг сурталчлах;
* Хятад хэлний түвшин тогтоох шалгалт (HSK) зохион байгуулах;
* Хятад хэлний сурах бичиг бэлтгэн боловсруулах, хэвлүүлэх;
* Гадаадын оюутан, багш нарыг Хятадад дадлага хийлгэх, Хятадад суралцах талаар зөвлөгөө өгөх зэрэг юм.

== Түүх ==
Анхны Күнзийн хүрээлэн 2004 оны 11-р сарын 21-нд [[Бүгд Найрамдах Солонгос Улс|Бүгд Найрамдах Солонгос Улсын]] нийслэл [[Сөүл]] хотод нээгдсэн. 2010 оны эцсийн байдлаар дэлхийн 96 улс орон, бүс нутагт 322 хүрээлэн, 369 Күнзийн анги танхим үйл ажиллагаа явуулж, 360,000 оюутан бүртгүүлсэн байна. Ханбань дэлхий даяар 40 сая гаруй хүн хятад хэл сурч байна гэсэн тооцоолол гаргасан байна. Хятадын Боловсролын яам 2010 он гэхэд хятад хэл сурч буй гадаадын иргэдийн тоо 100 саяд хүрнэ гэж тооцоолон төлөвлөж байгаа ажээ. Мөн Ханбань 2020 он гэхэд Күнзийн хүрээлэнгийн тоог 1000 болгон нэмэгдүүлэхээр төлөвлөж байна.

=== Орос дахь Күнзийн хүрээлэнгүүд ===
Оросын нийслэл Москва болон Санкт-Петербург, Эрхүү, Владивосток, Благовещенск, Волгоград, Екатеринбург, Казань, [[Доод Новгород]], Новосибирск, Пермь, Рязань, Томск, Улаан-Үд болон Элст гэсэн томоохон хотуудад гол төлөв тус хотуудын гол Их сургуулиудтай хамтран 2007 оноос эхлэн 20 орчим Күнзийн хүрээлэнгүүд үйл ажиллагаагаа явуулж байна.    

=== Хуучин ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд байсан орнуудад ===
'''''Армени''.''' В.Брюсовын нэрэмжит Ереваны улсын хэлний Их сургууль. -1.

'''''Азербайжан'''''. Бакукийн улсын Их сургууль. Азербайжаны хэлний Их сургууль. -2.

'''''Беларусь'''''. Белоруссын Улсын Их сургууль, Минск хотын улсын хэлний их сургууль, Беларусийн Үндэсний Техникийн Их Сургуулийн Шинжлэх ухаан, технологийн Күнзийн хүрээлэн нь дэлхийн анхны Шинжлэх ухаан, технологийн Күнзийн хүрээлэн юм. Франциск Скорины нэрэмжит Гомельийн улсын Их сургууль. - нийт 4.

'''''Казахстан'''''. Аль-Фарабигийн нэрэмжит Казахын Үндэсний Их Сургууль (Дорно дахины судлалын факультет дээр суурилсан), Алматы хот. Евразийн Үндэсний Их Сургууль (Астана). Гадаад хэлний факультет дээр суурилсан К.Жубановын нэрэмжит Бүсийн Их Сургууль (Актобе). Караганда хотын Улсын Техникийн Их Сургууль. - 4.

'''''Киргиз.''''' Бишкекийн Хүмүүнлэгийн Их Сургууль. Киргизийн Үндэсний Их Сургууль. Ош Улсын Их Сургууль. -3. 

'''''Украин.'''''  Украины анхны Күнзийн хүрээлэн болох Луганск дахь Тарас Шевченкогийн нэрэмжит Үндэсний Багшийн Их Сургууль 2007 оны 5-р сарын 30-нд нээгдсэн. Тарас Шевченкогийн нэрэмжит Киевийн Үндэсний Их Сургууль. В. Н. Каразины нэрэмжит Харьковын Үндэсний Их Сургууль. Полтавын Эдийн засаг, Худалдааны Их Сургууль. К.Ушинскийн нэрэмжит Өмнөд Украины Үндэсний Багшийн Их Сургууль (Одесса). Киевийн Үндэсний Хэл шинжлэлийн Их Сургууль. -6.

'''''Узбекистан.''''' Ташкентийн Дорно дахины судлалын хүрээлэн. Самарканд улсын гадаад хэлний хүрээлэн. -2.

'''''Тажикистан.''''' Тажикийн үндэсний Их сургууль — Тажикистан дахь анхны Күнзийн хүрээлэн 2009 онд нээгдсэн. -1.

АНУ-д 110 Күнзийн хүрээлэн үйл ажиллагаагаа явуулдаг байна.</text>
      <sha1>buiny4o28g1wvmtyaxnuab7pzg3f0lc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856420</id>
      <parentid>856416</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T10:23:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>856420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9803" sha1="na07oi5h11jhrz6hrytcb7redodx2ol" xml:space="preserve">[[Файл:Confucius Institute - Carthage University 02.jpg|thumb]]
'''Күнзийн хүрээлэн''' ([[Хятад хэл|хятад.]] 孔子学院, [[пиньинь]]: Kǒngzǐ Xuéyuàn, [[Англи хэл|англи.]] ''Confucius Institute,'' [[Орос хэл|орос.]] ''Институт Конфуция'') - БНХАУ-ын Боловсролын яамны Гадаад орнуудад [[хятад хэл]] сурталчлах газар ([[Ханбань]], 国家汉办 гэж товчилдог)-аас гадаадын [[Хятад судлал|хятад судлалын]] төвүүд болон боловсролын байгууллагуудтай хамтран зохион байгуулдаг олон улсын соёл, боловсролын төвүүдийн сүлжээ юм. Хүрээлэнгүүдээс гадна Күнзийн хүрээлэнгийн &quot;чиглэлүүд байгуулагддаг байна. Жишээ нь [[Афины Бизнесийн Күнзийн хүрээлэн]], [[Лондонгийн Хятадын анагаах ухааны Күнзийн хүрээлэн]] зэрэг мэргэшсэн чиглэлүүдтэй байдаг ажээ. БНХАУ-ын Боловсролын яамны Гадаад орнуудад [[хятад хэл]] сурталчлах газар /Ханбань/ дэлхий даяарх Күнзийн хүрээлэнгүүдийн ажлыг зохицуулж санхүүжилт олгодог байна. Энэхүү хүрээлэнгүүдийн сүлжээг Испанийн [[Сервантесын хүрээлэн]], Германы [[Гётегийн хүрээлэн]] зэргээс санаа авч хятадын эртний нэрт сэтгэгч, гүн ухаантан, багш [[Күнз|Күнзийн]] нэрээр нэрлэжээ. Хэд хэдэн судалгаагаар Күнзийн хүрээлэнгүүд нь Хятадын гадаад бодлогын хэрэгсэл болдог бөгөөд гадны орнуудын Үндэсний аюулгүй байдалд нь заналхийлж байна гэж үздэг.

'''''Күнзийн хүрээлэнгийн эрхэм зорилго''''' нь дэлхий даяар Хятад улс болон Хятадын соёлын талаарх ойлголтыг нэмэгдүүлэх, Хятад болон бусад орны хооронд найрсаг харилцаа хөгжүүлэх явдал юм. Күнзийн хүрээлэнгийн боловсрол нь цаашдаа Хятадтай хамтын ажиллагааны онцлогт чиглэгдэх ёстой. Хүрээлэнгийн бусад үүрэг хариуцлагад дараахь зүйлс орно:

* Хятад хэл, соёлын чиглэлээр сургалт зохион байгуулах;
* Хятад улсад зориулсан эрдэм шинжилгээний хурал зохион байгуулах;
* Төрөл бүрийн тэмцээн, арга хэмжээгээр дамжуулан Хятад хэл, соёлыг сурталчлах;
* Хятад хэлний түвшин тогтоох шалгалт (HSK) зохион байгуулах;
* Хятад хэлний сурах бичиг бэлтгэн боловсруулах, хэвлүүлэх;
* Гадаадын оюутан, багш нарыг Хятадад дадлага хийлгэх, Хятадад суралцах талаар зөвлөгөө өгөх зэрэг юм.

== Түүх ==
Анхны Күнзийн хүрээлэн 2004 оны 11-р сарын 21-нд [[Бүгд Найрамдах Солонгос Улс|Бүгд Найрамдах Солонгос Улсын]] нийслэл [[Сөүл]] хотод нээгдсэн. 2010 оны эцсийн байдлаар дэлхийн 96 улс орон, бүс нутагт 322 хүрээлэн, 369 Күнзийн анги танхим үйл ажиллагаа явуулж, 360,000 оюутан бүртгүүлсэн байна. Ханбань дэлхий даяар 40 сая гаруй хүн хятад хэл сурч байна гэсэн тооцоолол гаргасан байна. Хятадын Боловсролын яам 2010 он гэхэд хятад хэл сурч буй гадаадын иргэдийн тоо 100 саяд хүрнэ гэж тооцоолон төлөвлөж байгаа ажээ. Мөн Ханбань 2020 он гэхэд Күнзийн хүрээлэнгийн тоог 1000 болгон нэмэгдүүлэхээр төлөвлөж байна.

=== Монгол дахь Күнзийн хүрээлэн ===
Монгол Улсад анх МУИС-ын дэргэд Күнзийн хүрээлэн 2008 оны 5-р сард албан ёсоор нээлтээ хийсэн байна. Өнөө цар хүрээ нь тэлэн өргөжиж, Улаанбаатар Их Сургууль, Улаанбаатар хотын 23-р дунд сургууль, Хүслийн өргөө дунд сургууль болон Дархан хотын Солонго дунд сургуульд өөрийн харья Күнзийн тэнхим байгуулан ажиллаж байна.

Боловсролын Их сургуулийн дэргэд анх 2010 онд “Күнзийн танхим” байгуулагдаж  2014 онд “Күнзийн хүрээлэн&quot; статустай болж өргөжсөн бөгөөд 2020 онд Хятад Улсын Олон улсын хятад хэлний боловсролын сан-гийн харьяанд шилжин орсноор хятад хэлний сургалт, соёлын солилцоог түгээн дэлгэрүүлэх үйлсэд тууштай ажиллаж ирсэн юм. Өнгөрсөн 15 жилийн хугацаанд тус институт 20 гаруй төрлийн хятад хэлний сургалтын хөтөлбөр хэрэгжүүлж, 8806 бүртгэлтэй суралцагчийг хамруулжээ.

=== Орос дахь Күнзийн хүрээлэнгүүд ===
Оросын нийслэл Москва болон Санкт-Петербург, Эрхүү, Владивосток, Благовещенск, Волгоград, Екатеринбург, Казань, [[Доод Новгород]], Новосибирск, Пермь, Рязань, Томск, Улаан-Үд болон Элст гэсэн томоохон хотуудад гол төлөв тус хотуудын гол Их сургуулиудтай хамтран 2007 оноос эхлэн 20 орчим Күнзийн хүрээлэнгүүд үйл ажиллагаагаа явуулж байна.    

=== Хуучин ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд байсан орнуудад ===
'''''Армени''.''' В.Брюсовын нэрэмжит Ереваны улсын хэлний Их сургууль. -1.

'''''Азербайжан'''''. Бакукийн улсын Их сургууль. Азербайжаны хэлний Их сургууль. -2.

'''''Беларусь'''''. Белоруссын Улсын Их сургууль, Минск хотын улсын хэлний их сургууль, Беларусийн Үндэсний Техникийн Их Сургуулийн Шинжлэх ухаан, технологийн Күнзийн хүрээлэн нь дэлхийн анхны Шинжлэх ухаан, технологийн Күнзийн хүрээлэн юм. Франциск Скорины нэрэмжит Гомельийн улсын Их сургууль. - нийт 4.

'''''Казахстан'''''. Аль-Фарабигийн нэрэмжит Казахын Үндэсний Их Сургууль (Дорно дахины судлалын факультет дээр суурилсан), Алматы хот. Евразийн Үндэсний Их Сургууль (Астана). Гадаад хэлний факультет дээр суурилсан К.Жубановын нэрэмжит Бүсийн Их Сургууль (Актобе). Караганда хотын Улсын Техникийн Их Сургууль. - 4.

'''''Киргиз.''''' Бишкекийн Хүмүүнлэгийн Их Сургууль. Киргизийн Үндэсний Их Сургууль. Ош Улсын Их Сургууль. -3. 

'''''Украин.'''''  Украины анхны Күнзийн хүрээлэн болох Луганск дахь Тарас Шевченкогийн нэрэмжит Үндэсний Багшийн Их Сургууль 2007 оны 5-р сарын 30-нд нээгдсэн. Тарас Шевченкогийн нэрэмжит Киевийн Үндэсний Их Сургууль. В. Н. Каразины нэрэмжит Харьковын Үндэсний Их Сургууль. Полтавын Эдийн засаг, Худалдааны Их Сургууль. К.Ушинскийн нэрэмжит Өмнөд Украины Үндэсний Багшийн Их Сургууль (Одесса). Киевийн Үндэсний Хэл шинжлэлийн Их Сургууль. -6.

'''''Узбекистан.''''' Ташкентийн Дорно дахины судлалын хүрээлэн. Самарканд улсын гадаад хэлний хүрээлэн. -2.

'''''Тажикистан.''''' Тажикийн үндэсний Их сургууль — Тажикистан дахь анхны Күнзийн хүрээлэн 2009 онд нээгдсэн. -1.

АНУ-д 110 Күнзийн хүрээлэн үйл ажиллагаагаа явуулдаг байна.</text>
      <sha1>na07oi5h11jhrz6hrytcb7redodx2ol</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гётегийн хүрээлэн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146387</id>
    <revision>
      <id>856417</id>
      <timestamp>2026-05-15T09:56:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Oskar-von-Miller-Ring 18 9632.jpg|thumb]] [[Файл:Logo GoetheInstitut 2011.svg|thumb]] '''Гётегийн хүрээлэн''' (''Гётегийн нэрэмжит Германы Соёлын Төв'', [[Герман хэл|герман]]: ''Goethe-Institut'') - Германы төрийн бус байгууллага бөгөөд гадаадад герман хэлийг сурталчлах, олон улсын соёлын хамтын ажи...&quot;</comment>
      <origin>856417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7135" sha1="doxzglasp0sixkt874uw4zs4mah47io" xml:space="preserve">[[Файл:Oskar-von-Miller-Ring 18 9632.jpg|thumb]]
[[Файл:Logo GoetheInstitut 2011.svg|thumb]]
'''Гётегийн хүрээлэн''' (''Гётегийн нэрэмжит Германы Соёлын Төв'', [[Герман хэл|герман]]: ''Goethe-Institut'') - Германы төрийн бус байгууллага бөгөөд гадаадад герман хэлийг сурталчлах, олон улсын соёлын хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх зорилготой юм. Үүний хамгийн чухал зорилго нь [[Герман хэл|герман хэлий]]&lt;nowiki/&gt;г гадаад хэл болгон заах явдал юм. Гётегийн хүрээлэн нь Германтай соёлын харилцааг бэхжүүлэх зорилготой бөгөөд үүнд зөвхөн кино, хөгжим, уран зохиол төдийгүй нийгмийн үнэт зүйлсийн солилцоо багтдаг байна. Тус байгууллагыг дэлхийд алдартай Германы яруу найрагч [[Иоханн Вольфганг фон Гёте|Иоханн Вольфганг фон Гётегийн]] нэрээр нэрэлсэн байна. 

Дэлхийн 100 оронд байрлах 154 Гётегийн хүрээлэнгүүд өөрсдийн түнш байгууллагын хамт дэлхийг хамарсан сүлжээг бий болгодог байна. Германы Гадаад хэргийн яам тус хүрээлэнгийн үйл ажиллагааг дэмжин ажилладаг. Бие даасан хүрээлэнгийн хувьд эрх зүйн хувьд бие даасан, аль нэг улс төрийн болон намын бодлогоос ангид ажилладаг байна. Гётегийн хүрээлэнгийн нийт төсвийн гуравны нэгийг хэлний сургалт, шалгалтын орлого бүрдүүлдэг бөгөөд үйл ажиллагаанд Европын Холбоо, Холбооны улсын бусад яамд, Герман болон хилийн чанадад орших сангууд, компаниуд дэмжлэг үзүүлдэг байна. 

== Түүх ==
Гёте хүрээлэн нь 1925 онд байгуулагдсан Германы Академийн залгамжлагчаар 1951 онд байгуулагдсан түүхтэй. Анхны зорилго нь Германд гадаадын герман хэлний багш нарыг бэлтгэх явдал байжээ. Анхны хэлний курсууд 1953 онд нээгдсэн бөгөөд үүний зэрэгцээ тус хүрээлэн гадаадад герман хэлийг сурталчлах ажлыг эхлүүлсэн юм. 1959-1960 оны хооронд гадаадад байгаа германы бүх соёлын байгууллагууд Гётегийн хүрээлнгийн нэг хэсэг болсон. 1968 онд тус хүрээлэн соёлын хөтөлбөрөө хэрэгжүүлж эхэлсэн. 1989 онд &quot;[[Төмөр хөшиг]]&quot; нурсны дараа тус хүрээлэн Зүүн Европын орнуудад үйл ажиллагаагаа хурдацтай өргөжүүлж, олон тооны салбаруудаа нээсэн юм. 

2004 онд [[Умард Солонгос]] дахь Барууны соёлын хүрээлэнгийн анхны салбар болох Гётегийн хүрээлэн [[Пёньян|Пёньянд]] нээгдсэн юм. Гэсэн хэдий ч цензур болон орон нутгийн засаг захиргааны асуудлаас болж 2009 онд хаагдсан юм. 2008, 2009 онд Дар-эс-Салам, [[Новосибирск]], [[Луанда]] хотуудад Гётегийн хүрээлэнгүүд нээгдсэн. Одоогийн байдлаар тус хүрээлэн дэлхий даяар салбартай: Германы хотуудад-12,  дэлхийн 98 оронд 159 байна. Орос улсад Гётегийн хүрээлэнгийн салбарууд Москва, Санкт-Петербург, Новосибирск гэсэн гурван хотод үйл ажиллагаа явуулдаг байна.

Беларусийн Гадаад хэргийн яамны хүсэлтээр Минск дахь Гётегийн хүрээлэн 2021 оны 7-р сарын 30-нд үйл ажиллагаагаа зогсоосон.

Орос улс Украинд халдсаны дараа тус хүрээлэнгийн Оросын эрх баригчид болон боловсролын байгууллагуудтай хамтын ажиллагаа хязгаарлагдсан. Гэсэн хэдий ч Оросын эрх баригчидтай холбоотой асуудлууд гарч ирсэн ч тус хүрээлэн сургалт, шалгалтуудыг үргэлжлүүлэн явуулсаар байна.

== Байгууллагын удирдлага ==
Гётегийн хүрээлэнгийн хамгийн дээд удирдах байгууллага нь Ерөнхий Ассамблей (герман. ''Mitgliederversammlung'') бөгөөд Ерөнхий Ассамблейн хооронд Захирлуудын Зөвлөл (Vorstand) удирддаг байна. 3500 гаруй хүн ажилладаг Гётегийн хүрээлэнг [[Герман|Германы]] засгийн газар санхүүжүүлдэг. 2008 онд тус хүрээлэнгийн төсөв 320 сая евро байсан бөгөөд үүний 211 сая еврог Германы Холбооны Гадаад хэргийн яамны татаасаас бүрдүүлжээ. Тус хүрээлэн нь дотоод болон олон улсад хэлний сургалт явуулж, шалгалт зохион байгуулснаас 99 сая гаруй евро олсон байна. Тус хүрээлэн нь олон улсын оюутнуудад тэтгэлэг олгодог. Тэтгэлэг хүртэгчдийн ихэнх нь Герман хэлний багш нар юм.

Гётегийн хүрээлэнгийн төв байр нь [[Мюнхен|Мюнхенд]] байрладаг бөгөөд 2020 оны 11-р сараас хойш тус хүрээлэнгийн ерөнхийлөгчөөр 12 жил ажилласан Клаус-Дитер Леманны залгамжлагч Карола Ленц ажиллаж байгаа юм.

== Монгол дахь Гётегийн хүрээлэн ==
Холбооны Бүгд Найрамдах Герман улсын соёлын байгууллага болох Гёте-Институтийн Монгол улс дахь салбар 2009 оноос хойш Улаанбаатар хотноо үйл ажиллагаагаа явуулж байна.</text>
      <sha1>doxzglasp0sixkt874uw4zs4mah47io</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сервантесын хүрээлэн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146388</id>
    <revision>
      <id>856418</id>
      <timestamp>2026-05-15T10:04:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:InstitutoCervantes.JPG|thumb]] '''Сервантесын хүрээлэн''' ([[Испани хэл|испани.]] ''Instituto Cervantes'') - 20-р зуунд Испани хэлээр ярьдаг орнуудын [[испани хэл]], соёлыг дэлхий даяар сурталчлах зорилгоор байгуулагдсан [[Испани|Испанийн]] засгийн газрын байгууллага юм. Энэ нь янз...&quot;</comment>
      <origin>856418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1594" sha1="jqgp1rxfdrnllie518y6tn398ldrvxs" xml:space="preserve">[[Файл:InstitutoCervantes.JPG|thumb]]
'''Сервантесын хүрээлэн''' ([[Испани хэл|испани.]] ''Instituto Cervantes'') - 20-р зуунд Испани хэлээр ярьдаг орнуудын [[испани хэл]], соёлыг дэлхий даяар сурталчлах зорилгоор байгуулагдсан [[Испани|Испанийн]] засгийн газрын байгууллага юм. Энэ нь янз бүрийн оронд салбартай. Хүрээлн нь испани хэлийг гадаад хэл болгон заахад зориулагдсан дэлхийн хамгийн том сүлжээ байгууллага юм.

Тус хүрээлэн нь 1991 онд Испаний Гадаад хэргийн яамны ивээл дор байгуулагдсан юм. Үндсэн төвүүд нь [[Мадрид]] болон зохиолч [[Мигель Сервантес|Мигель де Сервантесын]] төрсөн нутаг болох Алькала де Хенарес хотод байрладаг. Сервантесын хүрээлэн таван тивд төлөөлөлтэй бөгөөд салбарууд нь нийт 77 төв, хүрээлэнтэй бөгөөд Оросын Москвад төвтэй байна.  Хүрээлэнгийн бүрэлдэхүүнд хурлын танхим, үзэсгэлэнгийн танхим, испани хэлний хичээлийн анги танхим, номын сан, хөгжмийн номын сан байрладаг.</text>
      <sha1>jqgp1rxfdrnllie518y6tn398ldrvxs</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>