Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.6 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 790 858804 857265 2026-06-13T21:08:21Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858804 wikitext text/x-wiki {{short description|Монголын хамгийн том болон нийслэл хот}} {{Инфобокс суурин | name = Улаанбаатар | official_name = | other_name = | native_name = {{MongolUnicode|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ}}{{efn|''Ulaɣanbaɣatur'' гэж галигладаг. [[Дундад Монгол хэл]]энд {{IPA|mn|ʊlaʁamˈbaʁatʊ̆r|}} гэж дуудагддаг байсан. [[Монгол бичиг]] анхны дуудлагыг хадгалсаар ирсэн.}} | native_name_lang = mn | nickname = УБ, Нийслэл, Хот | settlement_type = [[Нийслэл]] | total_type = <!-- to set a non-standard label for total area and population rows --> | translit_lang1 = | translit_lang1_type = | translit_lang1_info = | translit_lang1_type1 = | translit_lang1_info1 = | motto = <!-- images, nickname, motto --> | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 290 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = UB downtown.jpg | caption1 = [[Сүхбаатарын талбай]]тай хотын төв | image2 = Gandantegchinlen Monastery (2024).jpg | caption2 = [[Гандантэгчэнлин хийд]] | image3 = Choijin Lama Temple Museum.jpg | caption3 = [[Чойжин ламын сүм музей|Чойжин Ламын сүм]] | image4 = Ger District.jpg | caption4 = [[Гэр хороолол]] | image5 = Ulaanbaatar, Mongolia (34712540843).jpg | caption5 = [[Угсармал байр|Угсармал]] барилгууд | image6 = Zaisan Memorial in Ulaanbaatar, Mongolia.jpg | caption6 = [[Зайсан толгой]] | image7 = Naadam Festival 2024 Opening Ceremony.jpg | caption7 = [[Наадам]] }} | imagesize = 270px | image_caption = | image_flag = File:Flag of Ulaanbaatar, Mongolia.svg | flag_size = 150px | flag_link = Улаанбаатарын далбаа | image_seal = | seal_size = | image_shield = File:Coat of arms of Ulaanbaatar, Mongolia.svg | shield_size = | shield_link = Улаанбаатарын сүлд | image_map = {{maplink|frame-width=270|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=8|frame-lat=47.90|frame-long=107.05|id=Q23430|title=Ulanbataar}} | image_map1 = Ulan Bator in Mongolia.svg | map_caption1 = | pushpin_map = Монгол#Ази | pushpin_map_caption = [[Монгол]] дахь Улаанбаатарын байршил | pushpin_relief = 1 | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | government_type = [[Зөвлөл-менежерийн засгийн газар|Хурал-Засаг дарга]] | governing_body = [[Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал]] | leader_title = [[Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар xотын Захирагч]] | leader_name = [[Бяруузаны Пүрэвдагва]] ([[Монгол Ардын Нам|МАН]])<ref>{{cite news |title=Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын Захирагчаар Б.Пүрэвдагвыг томиллоо |url=https://ulaanbaatar.mn/news/22870 |agency=ulaanbaatar.mn |date=2026-05-26 }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | established_title = Өргөө байгуулагдсан | established_date = 1639 | established_title2 = Одооны газарт төвхнөсөн | established_date2 = 1778 | established_title3 = Монгол Улсын нийслэл | established_date3 = 1912 | established_title3 = Улаанбаатар нэртэй болсон | established_date3 = 1924 | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = 4704 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = 1816 | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_metro_km2 = | population_as_of = 2021 | population_footnotes = | population_note = | population_total = 1,672,627<ref name="1212.mn">{{cite web |url=https://www.1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Ulaanbaatar_XAOCT_Negdsen_dun.pdf&ln=Mn |script-title=mn:Хүн ам, орон сууцны 2020 оны улсын ээлжит тооллого - Нийслэлийн нэгсэн дүн |language=mn |publisher=1212.mn |access-date=2026-04-19 |archive-date=2025-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250823120012/https://www.1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Ulaanbaatar_XAOCT_Negdsen_dun.pdf&ln=Mn |url-status=dead }}</ref> | population_density_km2 = 311 | population_density_sq_mi = 807 | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=ДОТООДЫН НИЙТ БҮТЭЭГДЭХҮҮН, бүс, аймаг, нийслэлээр|url=https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408140558/https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-date=2024-04-08|access-date=2023-12-06|publisher=Статистикийн мэдээллийн нэгдсэн сан|website=www.1212.mn|url-status=dead}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = [[Төгрөг|₮]]45,047 тэрбум<br />[[америк доллар|$]]13.2 тэрбум (2023) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = ₮27,455,175<br />$8,049 (2023) | blank_name_sec1 = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2018) | blank_info_sec1 = 0.810<ref>{{cite web |last1=Sub-national HDI |title=Area Database – Global Data Lab |url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/MNG/?levels=1%2B4&interpolation=0&extrapolation=0&nearest_real=0&years=2018 |website=hdi.globaldatalab.org |language=en}}</ref> – <span style="color:#090;">маш өндөр</span> | timezone = [[Улаанбаатарын цаг|ULAT]] | utc_offset = +08:00 | coordinates = {{coord|47|55|19|N|106|54|55|E|region:MN|display=it}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = 1350 | elevation_ft = 4429 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 210 xxx | area_code = +976 (0)11 | blank1_name_sec1 = Улсын бүртгэлийн дугаар | blank1_info_sec1 = УБ, УН | blank2_name_sec1 = [[ISO 3166-2]] | blank2_info_sec1 = MN-1 | blank3_name_sec1 = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]] | blank3_info_sec1 = [[BSk]] | website = {{URL|http://www.ulaanbaatar.mn/}} }} '''Улаанбаатар'''{{efn|{{langx|mn-mong|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ|Ulaɣanbaɣatur}}, {{IPA|mn|ʊ.ɮaːŋ.paː.tʰər|pron|Mn-Ulaanbaatar.oga}}}} нь [[Монгол]]ын [[нийслэл]] бөгөөд [[Монголын хотын жагсаалт|хамгийн их хүн амтай]] хот юм. 2026 оны 1-р сарын байдлаар 1.673 сая хүн амтай бөгөөд жилийн дундаж температураар дэлхийн хамгийн хүйтэн нийслэл хот.<ref>{{cite web|url=https://www.worldatlas.com/articles/the-coldest-capital-cities-in-the-world.html|title=The Coldest Capital Cities In The World|last=Сэн Наг|first=Ойшимая|publisher=WorldAtlas|date=2021-01-21|access-date=2026-04-19}}</ref> Монголын хойд төв хэсэгт, [[Туул гол]]ын хөндийд, далайн түвшнээс дээш 1300 метр өндөрт байрладаг. 1639 онд нүүдэлчин Буддын шашны сүм хийдийн төв болж байгуулагдсан бөгөөд байршлаа 29 удаа сольж, 1778 онд орчин үеийн байршилдаа бүрмөсөн суурьшжээ. Улаанбаатар хот Монгол Улсын төв хэсэгт хуучнаар Алтан тэвшийн хөндий, өнөөгийнхөөр [[Туул гол|Туул]]-[[Сэлбэ|Сэлбийн]] гол бэлчир хөндийд, далайн түвшнээс дээш 1300-1350 метр өндөрт [[Богд хан уул|Богд хан]], [[Сонгино хайрхан уул|Сонгино хайрхан]], [[Чингэлтэй]] уул, [[Баянзүрх уул|Баянзүрх]] дөрвөн уулаар хүрээлэгдэн орших ба 4,704.4 км² нутаг дэвсгэртэй. 2021 оны эцсээр 1,649,172 хүн оршин сууж байна. Засаг захиргааны хувьд 9 [[Улаанбаатарын дүүргүүд|дүүрэг]], 204 [[Хороо (Засаг захиргааны нэгж)|хороонд]] хуваагддаг. 1639 онд [[Бүрд сум|Ширээт цагаан нуур]]т [[Өндөр гэгээн]]ийг залж орд өргөө боссоноор Улаанбаатар хотын өмнөх суурин байгуулагджээ. 1778 он хүртэл олон газар нүүдэллэж байгаад одоогийн байрлалдаа тогтсон. Өмнө нь [[Буддын шашин|шашин]], худалдааны төв байсан бол [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|1912 оноос улсын]] нийслэл болж<ref>{{cite web | url=https://ikon.mn/n/24gm | title=Их Хүрээг Монгол Улсын нийслэлээр тунхагласны 109 жилийн ой тохиож байна | website=ikon.mn | date=2021-02-08 | access-date=2024-06-17}}</ref>, [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|XX зуун]]д [[барилга]]жиж, [[аж үйлдвэр]] хөгжин, XXI зуунд их хотын төрх бүрдэж байна. Улаанбаатар [[Монгол Улс]]ын [[Монгол Улсын улс төр|улс төр]], [[Монголын эдийн засаг|эдийн засаг]], соёл, [[Шинжлэх ухаан ба технологи Монголд|технологи]]йн төв юм. == Нэр == 1639 онд [[Бүрд сум|Ширээт нуур]]ын газар [[Занабазар]]ыг шашны тэргүүнд өргөмжилж орд өргөө барьсан нь өргөжсөөр Улаанбаатар болжээ. Түүхэндээ хэдэн нэрийг үдсэн. 1639 оноос '''Өргөө''' ({{юникодмонгол|ᠥᠷᠭᠦᠭᠡ|v}}), 1651 оноос '''Номын хүрээ''' ({{юникодмонгол|ᠨᠣᠮ {{zwj}}ᠤᠨ ᠬᠦᠷᠢᠶᠡᠨ|v|style=max-height:1.5em;word-wrap:normal}}), 1706 оноос '''Их хүрээ''' ({{юникодмонгол|ᠶᠡᠬᠡ ᠬᠦᠷᠢᠶᠡᠨ|v|style=max-height:1.5em;word-wrap:normal}}), 1911 оноос '''Нийслэл хүрээ''' ({{юникодмонгол|ᠨᠡᠶᠢᠰᠯᠡᠯ ᠬᠦᠷᠢᠶᠡᠨ|v|style=max-height:2.3em;word-wrap:normal}}) хэмээж байгаад 1924 оноос хойш '''Улаанбаатар''' ({{юникодмонгол|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ|v}}) гэв.<ref>{{Cite web |url=http://www.ulaanbaatar.mn/content/show/20 |title=МОНГОЛ УЛСЫН НИЙСЛЭЛ УЛААНБААТАР ХОТЫН ТҮҮХ |access-date=2013-12-15 |archive-date=2014-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140702004228/http://ulaanbaatar.mn/content/show/20 |url-status=dead }}</ref> XX зууны эхэнд Улаанбаатар хотыг ''Богдын хүрээ'', ''Да хүрээ'', ''Хүрээ'' ({{юникодмонгол|ᠬᠦᠷᠢᠶᠡᠨ|v}}) гэхэд ойлгодог байсан. Одоо үед хотын нэрийг ''УБ'', ''Нийслэл'', ''Хот'' гэж товчлон ярихад тодорхой танина. [[Өрнө дахин]] дахь орнууд, түүний дотор оросууд 1924 он хүртэл Улаанбаатар хотыг Урга (''Urga'') (Өргөө гэсэн үгнээс) гэж нэрлэж байсан. 1925 оноос хойш Оросоор Улан-Батор (''Ulan Bator'') гэж нэрлэх болсон. Англи хэлэнд Ulan-Bator гэсэн хэлбэр түгээмэл хэрэглэгддэг байсан ч орчин цагт ''Ulaanbaatar'' гэсэн хэлбэр түгээмэл болж байна. == Түүх == === Урьд үе === [[Монголын нууц товчоо]]нд тэмдэглэснээр «12-р зууны хоёрдугаар хагаст [[Хэрэйд]] аймгийн удирдагч [[Ван хан]]ы өргөө нь Туулын хар шугуй гэдэг газар байв» гэж тэмдэглэсэн нь одоогийн Улаанбаатар хот оршиж буй хөндийг гэж судлаачид таамагладаг. [[Их Монгол Улс]]ын анхны нийслэл [[Хархорум]] хот нь Орхон голын хөндийд цогцолсон ба [[Юань Улс]] нуран унасны дараа [[Мин улс]]ын довтолгоонд хоёр удаа галдан шатаагдсан. Түүнээс хойш [[монголчууд]] нэгдмэл байдалгүй болоод нүүдлийн иргэншилд бүрэн шилжиж, хот байгуулах завдалгүй дотоод, гадаадад тэмцэлдэн байлдацгааж байснаас үүдэн, амарлингуй байдлыг дэлгэрүүлэхээр 16-р зуунаас [[шарын шашин]]д сүсэглэснээр Монголд сүм хийдүүд баригдаж эхэлсэн юм. Ингэснээр Монголчуудын хот, хүрээ цогцлоох идэвх сэргэж, анхлан [[Абтай сайн хан]] Хар Хорум хотын бууринд [[Эрдэнэ зуу хийд]]ийг босгожээ. [[Түшээт хан Гомбодорж]]ийн хүү [[Занабазар]]ыг анхны [[Жавзандамба хутагт|Богд Жавзандамба]] хутагтаар өргөмжлөн 1639 онд өнөөгийн [[Өвөрхангай]] аймгийн Бүрд сумын нутагт орших Их Монгол уулын өвөр, Бага Монгол уулын ар бэлийн [[Ширээт цагаан нуур|Ширээт цагаан нуурын]] хөвөөнд байгуулсан хожмоо “Шар бүсийн хот” хэмээн нэрлэгдэх болсон Өргөө нь өнөөгийн Улаанбаатарын үүслийн үндэс болсон. Өргөө нь 1639-1778 онд [[Орхон гол|Орхон]], [[Тамир гол|Тамир]], [[Туул гол|Туул]] голуудын хөндий дагуу 28 удаа нүүдэллэсний эцэст 1778 онд одоогийн байгаа газар суурьшиж ''Их хүрээ'' нэртэй болжээ. Ингэж нүүлгэхдээ ''[[Эрдэнэ зуу]]'' хийдийн доторх мөнхийн галтай Баруун өргөөг нүүлгэн гаргаж Занабазарын өргөөтэй нэгдүүлж Ширээ цагаан нууранд аваачжээ. Баруун өргөө нь төрийн гал голомтын бэлгэдэл өргөө байжээ. Ингэж төр, шашны гол үнэт зүйлсийг нэгдүүлсэнээр нийслэл үүссэн гэж үздэг. [[Зураг:Oerguge,ulaganbagatur.png|120px|thumb|right|''Өргүгэ<br />Йэхэ хүрйи-э<br />Нэйислэл хүрйи-э<br />Улаганбагатур'']] 1756 онд анхны шашны сургууль болох "Цаниг" байгуулагдсан бөгөөд 1786 оноос манж амбанд [[Сэцэн хан]], [[Түшээт хан]] хоёр аймгийг хариуцуулах болсон зэрэг олон шалтгаанаас Их хүрээ суурьших шаардлагатай болжээ. 1780-1870 оны хооронд 70 гаруй суурин сүм, дуган, ялангуяа өнөөгийн [[Гандантэгчэнлин хийд]] 1809 онд, Дамбадаржаалин хийд зэрэг баригджээ. 1861 онд [[Оросын Хаант Улс|Оросын]] консулын газар байгуулагджээ. Хүрээний хүн ам нэмэгдсээр 1910 онд 50 мянга гаруй болжээ<ref>Ориго.мн сайтын мэдээлэл: {{Webarchiv|url=http://origo.mn/24tsag/2006/01/10/1718 |wayback=20081101053456 |text=Өргөө-Улаанбаатар хот |archiv-bot=2023-10-06 18:15:30 InternetArchiveBot }}</ref>. === Орчин үе === 1911 оны 12 дугаар сард [[Богд хаан|Богд Хаант]] Монгол Улс тунхаглагдаж, '''Нийслэл хүрээ''' нэртэй болсон. 1919 онд [[Сю Шүжан]]ээр толгойлуулсан Хятад цэрэгт хот эзлэгдсэн ба 1921 оны 2-р сард [[Барон Унгерн]]ээр толгойлуулсан цагаан цэргүүд Хятад цэргээс хүрээг чөлөөлж, Богдыг дахин хаан ширээнд залсан бол 3-р сард Хиагт хотыг чөлөөлсөн Монгол-[[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт]]ийн цэргүүд цагаантнуудыг 6-р сард цохин дутаалгаснаас хойш нийслэл нь гадаадын цэргийн түрэмгийллээс чөлөөлөгдсөн. 1924 оны Монгол Улсын анхны Үндсэн хуулиар Улаанбаатар нэртэй болсон байна. Социализмын үед болон голдуу [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы дараа [[ЗХУ]]-ын тэтгэлэгтэйгээр хуучны гэр хороолол нь аажмаар байр орон сууцаар солигдож эхэлсэн. [[Наушки]]-Улаанбаатар-[[Замын-Үүд сум|Замын-Үүд]]ийн чиглэлийн замууд 1949, 1956 онуудад баригдсанаар өрнө, дорнотой төмөр замаар холбогдсон бөгөөд кинотеатр, жүжгийн театр, музей зэрэг олноор баригджээ. Харин нөгөө талаас 1930-аад оны сүүлчийн [[Их Хэлмэгдүүлэлт (Монгол)|хэлмэгдүүлэлтийн дараа]] социализмын өмнөх үеийн сүм, хийдүүд устгагдсан байна. [[File:Jugder 001.jpg|thumb|center|600px|1913 онд Өргөөгийн дүр зураг]] === Нэн орчин үе === [[1989 оны Монголын ардчилсан хувьсгал|1990 оны ардчилсан нийгэм, зах зээлийн эдийн засгийн төлөөх тэмцэл]] Улаанбаатарт өрнөжээ. Энэ тэмцлийн үр дүнд дэлхийд нээлттэй болсон явдлаас Улаанбаатар хот шинэ хөгжлийн үеэ эхлүүлжээ. Хөгжил, төвлөрөлийг дагаж нийслэлд хүн амын хэт төвлөрөл гаарч, сүүлийн 15 жилд хоёр дахин өсчээ. Өнөөдөр нийслэлд хүн ам ихэссэнээс гэр хороолол хүрээгээ улам тэлсээр байна. Мөн нийт Монгол улсын хүн амын 40% энд байгаагаас үүдэн олон нийгмийн, байгалийн, тээврийн бэрхшээлүүдтэй тулгарч байна. Сүүлийн жилүүдэд шинэ барилга олноор баригдаж байгаа бөгөөд орон сууцны үнэ маш их өсөж байгаа. Улаанбаатар хотын ирээдүйн төлөвлөлт нь Монгол улсын шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв болон хөгжих хэтийн хандлагатай байна. == Газар зүй == Улаанбаатар хот нь [[Хэнтийн нуруу]]ны урд үзүүр болох [[Баянзүрх уул|Баянзүрх]], [[Богд хан уул|Богд хан]], [[Сонгино хайрхан уул|Сонгино хайрхан]], [[Чингэлтэй|Чингэлтэй хайрхан]] уулсаар зүүн, урд, баруун, хойд талаараа тус тус хүрээлэгдсэн бөгөөд [[Туул гол|Туул]], [[Сэлбэ]] голуудын бэлчир хөндийд байрладаг. Дунджаар далайн түвшнээс дээш 1351 м өндөрт оршдог. Нийт 4,704.4 км² нутагтай. === Уур амьсгал === Улаанбаатар нь маш өндөр газарт, харьцангуй өндөр өргөрөгт, ямар ч эргээс хэдэн зуун километр зайтай оршдог зэрэг шалтгаанаас болж дэлхийн хамгийн хүйтэн нийслэлд тооцогддог. Жилийн дундаж температур нь -1.3&nbsp;°C. Богино, дулаан зунтай бөгөөд урт, маш хүйтэн, хуурай өвөлтэй.<!-- Шинэчлэх хэрэгтэй--> Жилийн дундаж [[хур тунадас]] нь 242.7 мм, дундаж чийгшилт нь 69%. Улаанбаатар хотын [[хавар|хаврын улирал]] нь 5 сарын дунд хүртэл үргэлжлэх бөгөөд дунджаар 5°С, дулаахан өдрүүдтэйгээс гадна сэрүүхэн ч өдрүүдтэй. Мөн гэнэт цасан шуурга ч тавьдаг. Харин зуны улирал нь дунджаар 30°С дулаан, [[бороо]]той, зарим тохиолдолд гэнэтийн [[мөндөр]] ордог. Намрын улиралд нарлаг налгар өдрүүд удаанаар үргэлжилдэг бөгөөд дундаж дулаан нь 7°С. Моддын навчис шарлаж, аажмаар хүйтрэн [[цас]] аажмаар орж хэлдэг. Улаанбаатар хотод ихэвчлэн маш хүйтэн өвөл болдог. Дундаж температур нь -25°С хүрдэг. Хэдийгээр өвөлдөө их хүйтэн байх ч үүл багатай нарлаг өдрүүдтэй үе олон байна. {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Улаанбаатар, өндөр {{convert|1303|m|ft|abbr=on}}, (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1869–одоо) | metric first = yes | single line = yes | collapsed = | Jan record high C = 0.0 | Feb record high C = 11.3 | Mar record high C = 18.9 | Apr record high C = 28.7 | May record high C = 33.5 | Jun record high C = 38.3 | Jul record high C = 39.0 | Aug record high C = 36.7 | Sep record high C = 31.7 | Oct record high C = 22.5 | Nov record high C = 13.0 | Dec record high C = 6.1 | year record high C = |Jan avg record high C = -7.5 |Feb avg record high C = 2.6 |Mar avg record high C = 9.0 |Apr avg record high C = 15.7 |May avg record high C = 27.5 |Jun avg record high C = 31.1 |Jul avg record high C = 32.8 |Aug avg record high C = 30.9 |Sep avg record high C = 24.5 |Oct avg record high C = 18.6 |Nov avg record high C = 6.5 |Dec avg record high C = 0.3 |year avg record high C = 33.8 | Jan high C = -15.5 | Feb high C = -9.4 | Mar high C = -0.2 | Apr high C = 10.4 | May high C = 17.8 | Jun high C = 23.1 | Jul high C = 25.2 | Aug high C = 23.0 | Sep high C = 17.2 | Oct high C = 7.7 | Nov high C = -4.8 | Dec high C = -13.7 | year high C = 6.7 | Jan mean C = -21.3 | Feb mean C = -16.2 | Mar mean C = -6.7 | Apr mean C = 3.0 | May mean C = 10.2 | Jun mean C = 16.6 | Jul mean C = 19.0 | Aug mean C = 16.6 | Sep mean C = 10.0 | Oct mean C = 0.9 | Nov mean C = -10.6 | Dec mean C = -19.0 | year mean C = 0.2 | Jan low C = -25.6 | Feb low C = -21.7 | Mar low C = -12.6 | Apr low C = -3.3 | May low C = 3.5 | Jun low C = 10.3 | Jul low C = 13.5 | Aug low C = 11.1 | Sep low C = 4.1 | Oct low C = -4.5 | Nov low C = -15.1 | Dec low C = -22.9 | year low C = -5.3 |Jan avg record low C = -37.1 |Feb avg record low C = -30.5 |Mar avg record low C = -25.1 |Apr avg record low C = -17.3 |May avg record low C = -8.4 |Jun avg record low C = 3.0 |Jul avg record low C = 5.1 |Aug avg record low C = 1.9 |Sep avg record low C = -6.8 |Oct avg record low C = -19.6 |Nov avg record low C = -27.3 |Dec avg record low C = -33.1 |year avg record low C = -38.7 | Jan record low C = -43.9 | Feb record low C = -42.2 | Mar record low C = -37.2 | Apr record low C = -26.1 | May record low C = -16.1 | Jun record low C = -3.9 | Jul record low C = -0.2 | Aug record low C = -2.8 | Sep record low C = -13.4 | Oct record low C = -20.0 | Nov record low C = -35.0 | Dec record low C = -42.2 | year record low C = | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 2.1 | Feb precipitation mm = 2.8 | Mar precipitation mm = 4.6 | Apr precipitation mm = 8.4 | May precipitation mm = 21.7 | Jun precipitation mm = 47.2 | Jul precipitation mm = 74.5 | Aug precipitation mm = 65.4 | Sep precipitation mm = 27.9 | Oct precipitation mm = 8.6 | Nov precipitation mm = 6.3 | Dec precipitation mm = 3.5 | year precipitation mm = | unit precipitation days = 1.0 мм | Jan precipitation days =1.3 | Feb precipitation days =1.6 | Mar precipitation days =1.8 | Apr precipitation days =2.5 | May precipitation days =3.7 | Jun precipitation days =6.7 | Jul precipitation days =9.9 | Aug precipitation days =8.8 | Sep precipitation days =4.9 | Oct precipitation days =2.1 | Nov precipitation days =2.8 | Dec precipitation days =1.7 | year precipitation days = | Jan rain days = 0 | Feb rain days = 0 | Mar rain days = 0.3 | Apr rain days = 3 | May rain days = 8 | Jun rain days = 14 | Jul rain days = 17 | Aug rain days = 15 | Sep rain days = 9 | Oct rain days = 2 | Nov rain days = 0.1 | Dec rain days = 0 | year rain days = 68 | Jan snow days = 10 | Feb snow days = 7 | Mar snow days = 7 | Apr snow days = 6 | May snow days = 4 | Jun snow days = 0.1 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 2 | Oct snow days = 6 | Nov snow days = 9 | Dec snow days = 11 | year snow days = 62 | Jan humidity = 74.7 | Feb humidity = 69.5 | Mar humidity = 57.6 | Apr humidity = 44.2 | May humidity = 42.7 | Jun humidity = 50.1 | Jul humidity = 58.2 | Aug humidity = 60.8 | Sep humidity = 56.1 | Oct humidity = 56.9 | Nov humidity = 68.3 | Dec humidity = 75.1 | year humidity = 62 <!-- Dubious dew point values | Jan dew point C =-24.4 | Feb dew point C =-18.0 | Mar dew point C =-5.4 | Apr dew point C =6.0 | May dew point C =14.7 | Jun dew point C =21.1 | Jul dew point C =22.9 | Aug dew point C =19.6 | Sep dew point C =12.1 | Oct dew point C =1.4 | Nov dew point C =-11.6 | Dec dew point C =-21.8 --> | Jan sun = 164.2 | Feb sun = 203.5 | Mar sun = 257.4 | Apr sun = 265.3 | May sun = 297.9 | Jun sun = 282.3 | Jul sun = 278.3 | Aug sun = 265.2 | Sep sun = 249.5 | Oct sun = 227.6 | Nov sun = 175.4 | Dec sun = 137.7 | year sun = | source 1 = Pogoda.ru.net<ref name=pogoda> {{cite web|url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate4/44292.htm|script-title=ru:КЛИМАТ УЛАН-БАТОРА|publisher=Pogoda.ru.net|language=ru|access-date=2026-04-19}}</ref> | source 2 = [[NOAA]](чийгшэл-нар 1991-2020)<ref name="WMOCLINO">{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20210717012832/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv | archive-date = 2021-07-17 | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv |format=CSV |archive-format=CSV | title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020: Ulaanbaatar | publisher = [[NCEI|Байгаль орчны мэдээллийн үндэсний төвүүд]] | access-date = 2026-04-19}}</ref> }} {{Уур амьсгалын хүснэгт | width = | collapsed = | location = [[Буянт-Ухаа олон улсын нисэх буудал|Буянт-Ухаа олон улсын нисэх буудлын]] цаг уурын станц (WMO танигч: 44291) (1991-2020 оны хооронд) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan dew point C = -24.7 | Feb dew point C = -20.9 | Mar dew point C = -14.5 | Apr dew point C = -9.6 | May dew point C = -3.8 | Jun dew point C = 4.5 | Jul dew point C = 9.4 | Aug dew point C = 7.9 | Sep dew point C = 0.5 | Oct dew point C = -7.6 | Nov dew point C = -15.7 | Dec dew point C = -22.6 | source = [https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv]<ref>{{cite web |url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv |title = Climate & Weather Averages at Ulan-Bator weather station |publisher = NOAA |access-date = 2026-04-19}}</ref> }} == Засаг захиргаа == {{гол|Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал|Улаанбаатар хотын захирагч}} [[Файл:Ulaanbaatar duureg, mn.png|thumb|Газрын зураг]] [[Файл:Ulan Bator 16.JPG|thumb|[[Сүхбаатарын талбай]]]] Хотын удирдлагын тогтолцоо нь хотын нийт иргэдээс 4 жил тутамд сонгогддог [[Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал]], уг хурлаас нэр дэвшүүлж [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] 4 жилийн хугацаатай томилдог [[Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар xотын Захирагч]] буюу хотын даргаас бүрдэнэ. Хотын дарга нь Улаанбаатар хотын нутаг дэвсгэрт Монгол Улсын хууль, УИХ-ын тогтоол,[[Монгол Улсын Засгийн Газар]], Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын шийдвэрийг хэрэгжүүлж ажилладаг. ===Нийслэлийн дүүргүүд=== {{гол|Улаанбаатарын дүүргүүд}} Дүүрэг нь нийслэлийн засаг захиргааны нэгж юм. Нийслэл [[Баянзүрх]], [[Баянгол дүүрэг|Баянгол]], [[Сонгинохайрхан]], [[Чингэлтэй]], [[Сүхбаатар (дүүрэг)|Сүхбаатар]], [[Хан-Уул]], [[Налайх]], [[Багануур]], [[Багахангай]] гэсэн 9 дүүрэгт хуваагддаг. [[Налайх]], [[Багануур]], [[Багахангай]] гэсэн 3 дүүрэг нь хотын төвөөс алслагдсан байдаг. Дүүрэг нь [[Хороо (Засаг захиргааны нэгж)|хороодод]] хуваагдана. Дүүрэг нь дангаараа эсвэл нийлж Улсын Их Хурлын сонгуульд тойрог болдог. {| class="wikitable sortable" |+ Улаанбаатар хотын дүүргүүд<ref name="statis">Улаанбаатар хотын статистикийн газар, {{Webarchiv|url=http://www.statis.ub.gov.mn/Download/tan/2007/stat2701.pdf |wayback=20070319185103 |text=stat2701.pdf |archiv-bot=2023-09-26 19:46:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://statis.ub.gov.mn/Download/Research/pop2006.01.01.pdf |wayback=20070222085701 |text=pop2006.01.01.pdf |archiv-bot=2023-09-26 19:46:17 InternetArchiveBot }}</ref> |- ! Дүүрэг ! [[Хороо]]д ! Хүн ам<br>01.01.2006 ! Хүн амын<br>өсөлт<br>(%) ! Хүн ам<br>01.01.2007 ! Хүн амын<br>өсөлт<br>(%) ! Хүн ам<br>01.01.2008 ! Газар нутаг<br> km² ! Нягтшил<br>/km² |- | [[Багануур]] | 5 | 25,261 | 1.9 | 25,731 | 0.9 | 25,969 | 620.2 | 41.9 |- | [[Багахангай]] | 2 | 3,776 | 1.4 | 3,827 | 1.0 | 3,864 | 140.0 | 27.6 |- | [[Баянгол]] | 34 | 160,479 | 0.2 | 160,818 | 2.7 | 165,159 | 29.5 | 5,598.6 |- | [[Баянзүрх]] | 43 | 196,132 | 7.9 | 211,614 | 4.7 | 221,565 | 1,244.1 | 178.1 |- | [[Налайх]] | 8 | 26,529 | 2.9 | 27,297 | 3.1 | 28,152 | 687.6 | 40.9 |- | [[Сонгинохайрхан]] | 43 | 204,587 | 3.2 | 211,056 | 4.4 | 220,295 | 1,200.6 | 183.5 |- | [[Сүхбаатар дүүрэг|Сүхбаатар]] | 20 | 117,233 | 5.0 | 123,041 | 5.2 | 129,486 | 208.4 | 621.3 |- | [[Хан-Уул]] | 25 | 87,912 | 3.4 | 90,925 | 4.1 | 94,670 | 484.7 | 195.3 |- | [[Чингэлтэй]] | 24 | 130,501 | 1.8 | 132,883 | 2.4 | 136,014 | 89.3 | 1,523.1 |- | '''Нийт''' | '''204''' | '''952,410''' | '''3.7''' | '''987,192''' | '''3.8''' | '''1,025,174''' | '''4,704.4''' | '''217.9''' |} [[Файл:Chinggis Khaan Hotel.jpg|thumb|Чингис зочид буудал]] == Хүн ам зүй == Улаанбаатар хотын хүн ам нь 2014 оны байдлаар<ref>http://ubstat.mn/StatTable=20</ref> 1,324,000 бөгөөд нягтшил нь квадрат километр тутамд 300 хүн. Нийт хотын хүн амын 67%-ийг 35-аас доош насны залуучууд эзэлдэг бөгөөд үүнээс 30% нь 16-аас доош насны хүүхдүүд байна. {| class="wikitable sortable" |+ Хүн амын тоо<ref>{{Webarchiv|url=http://ubstat.mn/StatTable=11 |wayback=20190325101322 |text=ubstat.mn: |archiv-bot=2024-08-04 03:20:55 InternetArchiveBot }} ''ХҮН АМЫН ТОО, ХҮЙСЭЭР, ОНЫ ЭХЭНД, МЯНГАН ХҮН''; хандсан 2019-3-25</ref> |- ! Он !! Бүгд <br> (мянган хүн) !! Улсын дүнд <br> эзлэх хувь |- |'''1926''' || 1.5 || 0.22 |- |'''1930''' || {{Increase}}10.5 || 1.44 |- |'''1940''' || {{Increase}}24.2 || 3.28 |- |'''1950''' || {{Increase}}95.8 || 12.62 |- |'''1960''' || {{Increase}}145.8 || 15.56 |- |'''1970''' || {{Increase}}280.5 || 22.80 |- |'''1980''' || {{Increase}}418.7 || 25.54 |- |'''1990''' || {{Increase}}560.6 || 26.71 |- |'''2000''' || {{Increase}}760.1 || 32.02 |- |'''2010''' || {{Increase}}1112.3 || 40.66 |- |'''2011''' || {{Increase}}1151.5 || 41.41 |- |'''2012''' || {{Increase}}1287.1 || 45.78 |- |'''2013''' || {{Increase}}1318.1 || 45.96 |- |'''2014''' || {{Increase}}1372.0 || 46.82 |- |'''2015''' || {{Decrease}}1363.0 || 45.50 |- |'''2016''' || {{Increase}}1396.3 || 45.66 |- |'''2017''' || {{Increase}}1440.4 || 46.2 |- |'''2018''' || {{Increase}}1463.0 || 46.03 |- |'''2021''' |1.539.000 | |- |'''2025''' |1.673.000 | |} === Угсаатны бүрэлдэхүүн === ; [[Монгол үндэстэн]]-98.3% * [[Халх]]-90.8% * [[Ойрад]]-5.66% * [[Буриад]]-1.11% * [[Дарьганга]]-0.55% * [[Дархад]]-0.16% * [[Барга]]-0.04% ; [[Түрэг угсаатан]]-0.83% * [[Казахууд]]-0.72% * [[Хотон (ястан)|Хотон]]-0.11% == Тээвэр == === Олон улсын === Улаанбаатарт хотын баруун өмнөд хэсэгт, 18 км зайд орших [[Чингис хаан олон улсын нисэх буудал]] байрладаг. Энэ нисэх буудлаас үндэсний тээвэрлэгч МИАТ төрийн өмчит компани [[Токио]], [[Сөүл]], [[Берлин]], [[Москва]], [[Эрхүү]], [[Бээжин]], [[Хонконг]] хотууд руу нислэг үйлддэг. Мөн гадаадтай Монголын төмөр замаар [[Транс-Сибирийн төмөр зам]], [[Хятадын төмөр зам]]ын сүлжээтэй Москва, Бээжинтэй холбогддог. === Хот дотор === Улаанбаатар хотын доторхи тээврийн үйлчилгээг Нийслэлийн Нийтийн тээврийн газар удирдан зохион байгуулдаг ба нийтийн тээврийн үйлчилгээ нь Үндсэн, Туслах, Буухиа, Хот орчмын, Такси гэсэн ангиллаар зохион байгуулагддаг. Үйлчилгээнд [[троллейбус]], [[автобус]], [[Улаанбаатар рэйлбус|рэйлбус]], [[микробус]], [[такси]], [[дуобус]] зэрэг үйлчилдэг. Хотын тээврийн нэгэн онцлог нь хувийн машинтай иргэд хувиараа такси маягаар үйлчилэх явдал элбэг бөгөөд энэ нь бусад өөр улсын нийслэлд бараг ажиглагддаггүй онцлог үзэгдэл юм. ==Холбоо шуудан== [[Файл:Central Post Office (Ulaanbaatar).jpg|thumb|Төв шуудангийн үйлчилгээ]] Улаанбаатар хотод анх 1919 онд телеграф холбоо байгуулагдаж олон улсын телеграфын сүлжээнд орсон тэрнээс өмнө энгийн цаасан хэлбрийн шуудан холбоо ажиллаж байв. 1924 онд Монголын Цахилгаан Холбооны газар үүсэн байгуулагдаж бүх шуудан харилцааг удирдаж нэгтгэсэн байна. 1995 онд анхны интернэт харилцааны Датаком ХХК-ий үйлчилгээгээр иргэдийн интернэт харилцааны эхлэл тавигдсан юм. Одоогоор Улаанбаатарт Монголын Цахилгаан ХК шугамын холбооны үйлчилгээг ба үүрэн утасны үйлчилгээг, Монгол Шуудан компани энгийн шуудангийн үйлчилгээг, 80 гаруй интернэт холболтын компаниуд, 4 үүрэн утасны хувийн компаниуд тус тус шуудан холбоо харилцааны үйлчилгээг хариуцаж байна. 2016 оны дундаас Улаанбаатарт 4G [[LTE Сүлжээ|LTE]] гар утасны холбоо нэвтэрсэн нь хотын иргэдийг дэлхийн аль ч өндөр хөгжилтэй хотын адилаар өндөр хурдны интернэтээр хөдөлгөөнт байдлаар харилцах боломжийг олгосон байна. == Шинжлэх ухаан технологи == {{гол|Шинжлэх ухаан ба технологи Монголд}} Орчин үед хувийн компаниуд ба их сургуулиуд Улаанбаатарт өөрсдийн ба гадны дэмжлэгтэй судалгаа туршилтуудыг эрчимтэй хөгжүүлж импортыг орлох бүтээгдхүүн үйлдвэрллийг эрчимтэй хөгжүүлж байна. Нарны зайн шинэ технологийн үйлдвэр, цахилгаан станцын системийн удирдлагыг дотооддоо бүрэн бүтээх ажилууд 2011-2013 онуудад хувийн компаниудын оролцоотойгоор амжилттай хийгдэж Монголын шинжлэх ухаан технологийн хөгжлийг дэлхийн түвшинд ойртуулсан алхмууд хийгдэж байна. Улаанбаатар дахь 100 орчим их дээд сургуулиуд нь судалгаа шинжилгээг хөгжүүлэх нийгэм эдийн засгийн дэвшлийг хангах гол түшиц болж төсөл хөгжүүлэлтийн ажилууд хийгдэж байна. 2013 оноос имбэдэд системийн үйлдвэрллийн эхний суурь Улаанбаатар дахь мэдээллийн технологийн салбарт тавигдлаа. 2016 оноос 4G гар утасны холболт Улаанбаатарт нээгдэснээс хойш технологийн шинэ дэвшил хотын оршин суугчидын мэдээлэл түргэн шуурхай авах боломж эрс сайжирч гар утсаараа телевиз үзэх зэрэг шинэ үйлчилгээ ба бусад техноллогийн инновацыг хотын орчинд бүрдүүлж байна. == Соёл урлаг == {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |[[Файл:National Art Gallery of Mongolia.jpg|center|x120px]] |[[Файл:Mongolian State Academic Theatre of Opera and Ballet.jpg|center|x120px]] |[[Файл:Ulaanbaatar book fair 2019.jpg|center|x120px]] |[[Файл:State Academic Drama Theater.jpg|center|x120px]] |- |Монголын Үндэсний төв галерей |Дуурийн театр |Улаанбаатрын номын баяраар |Драмын Эрдмийн театр |} Улаанбаатар хотод соёл урлагийн шинэ хандлагууд үндэсний уламжлалын нөлөөгөөр [[Европ]]ын соёл урлагтай өвөрмөцөөр хослон хөгжиж байна. [[Дуу хөгжим]], [[драм]], [[балет]]ийн олон арван жилийн өвөрмөц хосолсон хөгжил ба үндэсний гар урлалын олон зуун жилийн ур ухааны баялаг өв сан энэ хотод төвлөрдөг. Одоогоор Улаанбаатар хотод 70 гаруй соёл урлагийн байгууллага олон нийтэд үйлчилж байна. ==Дэлгэмэл зураг== {{Том зураг|Panorama von Ulaanbatar.jpg|1600|Улаанбаатар хотын өмнө зүгт орших Зайсан толгой дээрээс: Зайсан толгойн баруун талд [[Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль|ХААИС]], Туул гол тодхон харагдана, 2005 он}} {{Том зураг|Panorama-Ulan-Bator-2009.jpg|1600|Дөрвөн жилийн дараа харьцуулалт хийж үзвэл ХААИС болон Туул гол нь бараг ялгарч харагдахгүй болж, 2009 он}} {{clear}} == Үйлдвэрлэл == Энэ хотын нэг онцлог нь үндэсний хамгийн их үйлдвэрлэл үйлчилгээ төвлөрсөн бүс болдогт бөгөөд одоогоор 40000 орчим том жижиг компаниуд Монгол улсын [[Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн]]ий 46%-ийг үйлдвэрлэж байна. Хотын бүсэд экологид хоргүй үйлдвэрллийг ихэсгэх ба хортой үйлдвэрллийг хотоос гаргах асуудал сүүлийн жилүүдэд хурцаар тавигдаж байна. Үүнд арьс боловсруулах үйлдвэрүүд нь УБ-ын бүсэд Туул голыг бохирдуулагч гол эх үүсвэр болж энэ талаар сайн эрс шийдэж чадахгүй байна. == Аялал жуулчлал == [[Файл:Nuur8-Choijin Lamiin sum muzei.jpg|right|220px|Чойжин ламын сүм музей]] [[Зураг:UB-Gandan03.JPG|thumbnail|right|220px|[[Гандантэгчэнлин хийд]] нь жуулчдын хөл тасардаггүй газар]] Улаанбаатар хот нь дэлхийд хосгүй үнэт үзмэртэй музейнууд, [[Буддизм|Буддын соёлын газрууд]], [[Сүхбаатарын талбай|хотын төв талбай]] болон хотын ойр орчмын аялал зугаалгын газруудтай. Сүүлийн үед олон үндэстний амтат хоолоор үйлчилдэг ресторанууд олноор нээгдсэн, мөн жуулчны байгууллагууд хотын аяллын хөтөлбөрт бүтээлчээр анхаарч байгаа нь Улаанбаатар хотод сонирхолтой аялал хийх боломжийг улам сайжруулж байна. == Aх дүү хотууд == 2024 оны байдлаар Улаанбаатар хот нь нийт 9 орны 18 хоттой ах дүүгийн харилцаатай байна. <ref>{{cite web | title=АХ ДҮҮ, НАЙРАМДАЛТ ХАРИЛЦААТАЙ ХОТУУДЫН ЖАГСААЛТ | url=https://khural.ulaanbaatar.mn/introduction/foreign | website=Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал | access-date=2024-06-17 | archive-date=2024-04-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240406142818/https://khural.ulaanbaatar.mn/introduction/foreign | url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web | title=Улаанбаатар Чунчин хоттой ах дүү хотын харилцаа тогтоолоо | url=https://ikon.mn/n/2jvu | website=ikon.mn | date=2022-05-12 | access-date=2024-06-17}}</ref> <ref>{{cite web | title=Улаанбаатар Бишкектэй ах дүү хотын харилцаа тогтоов | url=https://montsame.mn/en/read/322959 | website=Montsame | date=2023-07-10 | access-date=2024-06-17}}</ref> * {{RUS}}ын [[Москва]] <small>(1957)</small> * {{CHN}}ын [[Хөх хот]] <small>(1991)</small> * {{KOR}}ын [[Сөүл]] <small>(1995)</small> * {{RUS}}ын [[Эрхүү]] <small>(1998)</small> * {{USA}}ын [[Денвер]] <small>(2001)</small> * {{CUB|Куба|Кубын}} [[Хавана]] <small>(2002)</small> * {{TUR}}ийн [[Анкара]] <small>(2003)</small> * {{USA}}ын [[Оакланд]] <small>(2006)</small> * {{RUS}}ын [[Элст]] <small>(2010)</small> * {{TUR}}ийн [[Газиентип]] <small>(2010)</small> * {{CHN}}ын [[Бээжин]] <small>(2014)</small> * {{RUS}}ын [[Новосибирск]] <small>(2015)</small> * {{RUS}}ын [[Улаан-Үд]] <small>(2015)</small> * {{KOR}}ын [[Инчон]] <small>(2017)</small> * {{THA}}ын [[Бангкок]] <small>(2017)</small> * {{KAZ}}ы [[Астана]] <small>(2019)</small> * {{CHN}}ын [[Чунчин]] <small>(2022)</small> * {{KGZ}}ийн [[Бишкек]] <small>(2023)</small> ==Алдартай хүмүүс== ===Улс төр, нийгмийн зүтгэлтэн === * [[Дамдины Сүхбаатар]] ===Спортын алдартнууд=== * [[Отрядын Гүндэгмаа]], 2008 оны олимпын буудлагын төрлийн мөнгөн медальт * [[Энхбатын Бадар-Ууган]], 2008 оны олимпын боксын 56 кг-н жингийн аварга * [[Очирбатын Бурмаа]] *[[Цэдэвсүрэнгийн Мөнхзаяа]], жүдогийн ДАШТ-ний хүрэл медальт *[[Цогбадрахын Мөнхзул]], буудлагын спортын ААШТ-ний аварга * [[Пүрэвдоржийн Сэрдамба]], 2008 оны олимпын боксын 48 кг-н жингийн мөнгөн медальт * [[Нямбаярын Төгсцогт]] * [[Очирбатын Насанбурмаа]] ===Урлагийн алдартнууд === *[[Д.Энхжаргал]] Монгол Улсын "СТА", Алдарт "[[Сirque Du Soleil]]"-ийн "[[O]]"Show дахь "[[Уран Нугараач]]" * [[Цэндийн Батчулуун]], нэрт хөгжмийн удирдаач, МУАЖ, "Морин хуур" чуулгын даргаар ажиллаж байв. *Тангадын Мандир, зураач, түүхч<ref>{{Cite web |url=http://sonin.mn/news/easy-page/60173 |title=Archive copy |access-date=2016-04-11 |archive-date=2016-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160420181704/http://www.sonin.mn/news/easy-page/60173 |url-status=dead }}</ref> *Болдын Сэргэлэн, балетчин, ДБЭТ-н даргаар ажиллаж байсан ====Дуучид ==== *[[Батмөнхийн Сарантуяа]], МУГЖ, Зууны манлай эстрадын дуучин * [[Төмөрийн Ариунаа]] - МУГЖ * Б.Батчулуун, [[Никитон]] хамтлагийн ахлагч, СГЗ * Т.Бат-Оргил, монголын анхны кантри-рок дуучин * [[Хайдавын Төмөрбаатар]], МУГЖ, [[Баянмонгол]] чуулга * [[Бавуудоржийн Тунгалаг]], уртын болон нийтийн дуучин, МУГЖ Н.Ононы "Бүүвэйн дуу"-г сэргээн дуулжээ. ====Хөгжмийн зохиолчид ==== *[[Лувсанжамбын Мөрдорж]] * Б.Долгион, хөгжмийн зохиолч, СГЗ * Б.Ангирмаа, хөгжмийн зохиолч, продюссер * Н.Жанцанноров, хөгжмийн зохиолч, Хөдөлмөрийн Баатар, Төрийн Хошой шагналт ====Жүжигчид, найруулагчид ==== * [[Цэгмидийн Төмөрбаатар]], МУГЖ * [[Цэгмидийн Төмөрхуяг]], "Мөнх тэнгэрийн хүчин дор" киноны Сэнгүмд тогложээ. * [[Намсрайн Сувд]], [[МУАЖ]] * [[Дамбын Батсүх]] тайз, дэлгэц, хошин урлагийн жүжигчин, циркийн алиалагч, акробатч * [[Балжиннямын Амарсайхан]], Аравт кинонд тогложээ. * [[Намнангийн Наранбаатар]], Төрийн соёрхолт найруулагч ==Зураг== [[File:Generations.jpg|thumb|right|300px|Блю Скай Тауэр]] <gallery widths="200"> Файл:Улаанбаатарын атлас.jpg|Улаанбаатарын хэсэгчилсэн атлас </gallery> == Мөн үзэх == <categorytree>Улаанбаатар</categorytree> == Цахим холбоос == {{Commons|Category:Ulan Bator|Улаанбаатар хот}} ;Албан ёсны * [https://web.archive.org/web/20120806195622/http://ulaanbaatar.mn/ Улаанбаатар хотын албан ёсны цахим хуудас] * [https://web.archive.org/web/20210509103300/https://citycouncil.mn/ Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын албан ёсны цахим хуудас] * [https://web.archive.org/web/20130118133949/http://mayor.mn/ Хотын даргын албан ёсны цахим хуудас] ;Бусад * [https://web.archive.org/web/20120920001144/http://map.gogo.mn/ Улаанбаатар хотын газрын зураг] * [[Улаанбаатар хотын гудамжийн нэрс]] == Тэмдэглэл == {{Notelist}} == Эшлэл == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монголын томоохон хот суурин}} {{Хөтлөгч мөр Монголын аймаг}} {{Азийн улсын нийслэл}} [[Ангилал:Улаанбаатар| ]] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Монголын хот]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Монголын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Монголын нийслэл]] [[Ангилал:1639 онд байгуулагдсан]] ha18tl7o6h0qz6pum3k38fu4l32atha 0 4349 858796 858556 2026-06-13T17:53:50Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858796 wikitext text/x-wiki [[Файл:Coal.jpg|thumb|right|250px|Нүүрс]] {{Хадмал |монгол_бичиг =[[Зураг:Negüresü.PNG|21px]] |кирилл_буриад = |кирилл_монгол =нүүрс |кирилл_халимаг =нүүрсн }} [[Файл:Struktura chemiczna węgla kamiennego.svg|thumb|right|250px|Нүүрсний химийн найрлага (жишээ)]] '''Нүүрс''' нь хар, хар хүрэн өнгөтэй, амархан шатдаг нэгэн төрлийн "" шиг өнгөтэй чулуу юм. Нүүрс нь дээд ургамлын үлдэгдэл [[хүлэр|хүлэрээс]] үүсэх ба дотроо [[хүрэн нүүрс]], [[чулуун нүүрс]], [[антрацит]] гэсэн төрөлд хуваагдана. Бүрдүүлэгч үндсэн химийн элемент нь [[нүүрстөрөгч]], [[устөрөгч]] бөгөөд, [[хүчилтөрөгч]], [[хүхэр]], [[азот]] тодорхой хэмжээгээр агуулагдана. Нүүрс нь эрчим хүчний үндсэн эх үүсвэр бөгөөд нүүрсний ордыг [[уурхай|ил]] болон [[уурхай|далд уурхайгаар]] ашиглана. Нүүрс нь Дэлхийн хэмжээнд цахилгаан эрчим хүч гарган авах хамгийн гол түүхий эд бөгөөд мөн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]]ийн гол үүсвэр болж байна. СО₂ нь [[хүлэмжийн хий]] бөгөөд [[цаг уур]]ын өөрчлөлт, [[Дэлхийн дулаарал|Дэлхийн дулаарлын]] гол шалтгаан гэж үзэж байна<ref>{{Webarchiv|url=http://www.agu.org/sci_soc/policy/positions/climate_change2008.shtml|wayback=20080513085904|text="Human Impacts on Climate"|archiv-bot=2023-09-26 16:04:59 InternetArchiveBot}} [[American Geophysical Union]]. Retrieved on Sept 23rd 2008</ref>. Нүүрсийг шатаах явцад [[байгалийн хий]]нээс хоёр дахин их, [[газрын тос]]ноос арай илүү хэмжээний СО₂ ялгардаг байна<ref> The EIA reports the following emissions in million metric tons of carbon dioxide: * Nat gas: 5,840.07 * Petroleum: 10,995.47 * Coal: 11,357.19 For 2005 as the official energy statistics of the US Government.[http://www.eia.doe.gov/iea/carbon.html]</ref>. Монгол орон нүүрсний нөөцөөр баялаг бөгөөд одоогоор [[таамаг нөөц]] 162 тэрбум тонноор үнэлэгдэж байна. == Нэршил == [[Англи хэл]]ний ''"Coal"'' буюу нүүрс гэдэг үг нь герман гаралтай үг ([[Герман хэл|германаар]] ''Kohle'', [[Швед хэл|шведээр]] ''kol''<ref>''[[Oxford English Dictionary]]'' 1989 edition</ref>) бөгөөд [[нүүрстөрөгч]] ("carbon") гэдэг нэр томьёо бас ижил үүсэлтэй. Модыг агааргүй орчинд халаан, түүнд агуулагдах ус, дэгдэмхий бодисыг зайлуулан, нүүрстөрөгчийн өндөр агуулгатай (нүүрстөрөгч 85-95 %), хар өнгөтэй, хөнгөн, нүх сүвэрхэг, бутрамтгай үлдэгдэл гаргаж авахыг "Модны нүүрс" ("Charcoal") гэж нэрлэнэ. == Нүүрсний төрөлүүд == * [[Хүрэн нүүрс]] (''Lignite'' мөн ''Brown coal'') нь бага хувирсан нүүрс бөгөөд ихэвчлэн дулааны цахилгаан станцaд түлш болгон хэрэглэдэг. * [[Чулуун нүүрс]] (''Sub-bituminous coal'' болон ''Bituminous coal'') - нүүрсний хувирлын дунд шатны бүтээгдэхүүн. Дулааны цахилгаан станцд түлш болгон хэрэглэхээс гадна зарим онцгой төрөл-[[коксжих нүүрс|коксжих нүүрсийг]] коксжуулан [[ган]]гийн үйлдвэрт хэрэглэнэ. * [[Хагас антрацит]] болон [[антрацит]] (''Anthracite'') - хамгийн их хувирсан нүүрс. Голчлон утаагүй түлш болгон хэрэглэнэ. == Нүүрсний хэрэглээ == === Түлшинд хэрэглэх === Нүүрсийг дулааны цахилгаан станцад шатааж, [[цахилгаан]], [[дулаан]] гаргаж авахад хэрэглэх ба дэлхийн нүүрсний жилийн хэрэглээ ойролцоогоор 7 тэрбум тонн. Нийт нүүрсний 75% нь цахилгаан гаргаж авахад зориулагдаж байгаа ба хамгийн том хэрэглэгч [[БНХАУ]], [[Энэтхэг]] 2 улс бөгөөд одоогийн байдлаар нэг жилд 1.7 тэрбум [[тонн]] нүүрс хэрэглэж байна. Уг бүс нутгийн нүүрсний хэрэглээ урьдчилсан тооцоогоор [[2025]] онд 2.7 тэрбумд хүрнэ гэж таамаглаж байна <ref>{{cite web | title=International Energy Outlook | url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/ieo/coal.html | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. Одоогийн байдлаар нүүрсний хэрэглээ 3 жил тутамд ойролцоогооор 25% нэмэгдэж байгаа нь бусад төрлийн [[Шатах ашигт малтмал|эрчим хүчний түүхий эдүүдтэй]] харьцуулахад хамгийн их хурдацтайгаар хэрэглээ нь нэмэгдэх байгаа түүхий эд болж байна. Дэлхий дээр үйлдвэрлэж буй нийт эрчим хүчний 40%-ийг нүүрснээс гарган авч байгаа <ref>{{Cite web |url=http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |title=Archive copy |access-date=2008-10-22 |archive-date=2009-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518072233/http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |url-status=dead }}</ref> ба АНУ-д энэ хэмжээ 49% байна<ref>http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/epa/figes1.html</ref>. === Коксжуулах === [[Кокс]] нь бага [[үнсжилт]], [[хүхэр|хүхрийн]] агуулгатай коксжих нүүрсийг агааргүй орчинд 1,000 ^oС дээш хэмд халаан гаргаж авсан саарал өнгөтэй, нүх сүвэрхэг бүтээгдэхүүн юм. Дулаан ялгаруулах чадвар өндөр, 29.6Мж/кг. [[кокс|Коксыг]] [[төмөр|төмрийн]] [[хүдэр]] хайлуулахад түлш, мөн ангижруулагч болгон хэрэглэнэ. Нүүрсийг коксжуулах явцад коксоос гадна нүүрсний давирхай (coal tar), хөнгөн [[газрын тос|тос]], [[байгалийн хий|хий]] ялгарна. === Хийжүүлэх === [[Газрын тос]], [[шатдаг хий|хийн]] үнийн өсөлтөөс хамааран сүүлийн жилүүдэд нүүрснээс [[байгалийн хий|шатдаг хий]] болон шингэн бүтээгдэхүүн (газрын тостой адил бүтээгдэхүүн) гарган авах технологийг эрчтэй хөгжүүлж байна. Нүүрсийг хийжүүлнэ гэдэг нь нүүрсийг өндөр даралт, температурын нөлөөн дор задлан, хийн бүтээгдэхүүн гаргаж авахыг хэлнэ. [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс]] нүүрсийг хийжүүлэх технологийг өргөнөөр хэрэглэж байгаа (ганц) орон юм. === Шингэрүүлэх === Нүүрсийг шууд болон шууд бус аргаар шингэрүүлэн [[бензин]], [[дизел|дизелийн]] түлш гарган авахад зориулсан хэд хэдэн технологи боловсрогдож, бэлэн болсон байна. Шууд бус аргаар шингэрүүлэх, [[Фишер Тропш технологи]] [[дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн II дайны]] үед [[Герман|Германд]] боловсрогдсон бөгөөд одоо Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улсын Сасол компани хэрэглэж байна. Уг технологи нь эхлээд нүүрсийг хийжүүлээд (тодорхой хэмжээний СО ба Н₂-ийг нэмж), дараа нь уг хийгээ конденсацлан хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авах арга юм. Эцэст нь нүүрсустөрөгчөө дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авна. Шууд шингэрүүлэх буюу устөрөгчжүүлэн шингэрүүлэх (''liquefaction by hydrogenation'') "Бергиус" технологийг Германд боловсруулсан<ref>Robert Haul: Friedrich Bergius (1884-1949), p. 62 in 'Chemie in unserer Zeit', VCH-Verlagsgesellschaft mbH, 19. Jahrgang, April 1985, Weinheim Germany </ref> ба Дэлхийн I ба II дайны үед ашиглаж байв. Шууд шингэрүүлэх хэд хэдэн өөр технологи боловсрогдсоноос, АНУ-ын Гальф Ойл компанийн боловсруулсан SRC-I and SRC-II (''Solvent Refined Coal'') технологи<ref>{{cite paper | author=Cleaner Coal Technology Programme | title=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction | publisher=Department of Trade and Industry (UK) | date=October 1999 | url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | accessdate=2006-11-23 | format=PDF | archiveurl=http://web.archive.org/web/20070616133813/www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | archivedate=2007-06-16 }}</ref>, [[1976]] онд Вильбурн Шроедэр (''Wilburn C. Schroeder'') нэр дээр [[патент|патентлагдсан]] NUS корпорацийн технологи зэргийг дурьдах хэрэгтэй юм. NUS корпорацийн устөрөгчжүүлэн, шууд шингэрүүлэх технологи нь нүүрсийг нунтаглан, хатааж, 1% [[молибдени]] [[катализатори|катализаторийн]] тусламжтайгаар өндөр [[температур]], [[даралт|даралтын]] нөлөөгөөр, бага хэмжээний хий (C3/C4), шингэн (C5-C10) - бензиний фракц, NH₃, ба CO₂ гаргаж авна <ref>{{cite paper | author=Phillip A. Lowe, Wilburn C. Schroeder, Anthony L. Liccardi | title=Technical Economies, Synfuels and Coal Energy Symposium, Solid-Phase Catalytic Coal Liquefaction Process | publisher=The American Society of Mechanical Engineers | date=1976 | page=35}}</ref>. Нүүрснээс шингэн бүтээгдэхүүн гаргаж авах өөр нэг арга нь бага температурт [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчжүүлэх]] юм. Нүүрсийг бага температурт (450 and 700&nbsp;°C) коксжуулахад, [[нүүрсний давирхай|давирхай]] нь жирийн [[нүүрсний давирхай|давирхайнаас]] (800 to 1000&nbsp;°C-д [[кокс|коксжуулсанаас]]) илүү их хэмжээний хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] агуулдаг байна. Уг давирхайг дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авах боломжтой юм. Эдгээр бүх нүүрсийг шингэрүүлэх технологиудын сул тал нь [[газрын тос|газрын тосноос]] бензин, дизель түлш ялгаж авахаас хамаагүй илүү их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO₂) ялгаруулдаг явдал юм. Тиймээс цаашид уг технологийг их хэмжээгээр хэрэглэх тохиолдолд, нүүрсийг шингэрүүлэх явцад ялгарч буй СО2-ийг багасгах, мөн агаар мандалд цацалгүйгээр СО₂-ийг [[азот]], эсвэл бусад хийн тусламжтайгаар шингэрүүлэх зэрэг аргаар шийдэх хэрэгтэй гэж үзэж байна. Нүүрсийг шингэрүүлэх нь нэгэн төрлийн нөөц технологи бөгөөд, газрын тосны нөөц, олборлолт багасан, эрэлт их хэмжээгээр нэмэгдсэн үед хэрэглэх боломжтой юм. Зарим судлаачдийн тооцоогоор, газрын тосны үнэ 35 ам.доллар/баррель орчим (болон түүнээс дээш) байгаа тохиолдолд, [[АНУ]] дотоодынхоо нүүрснээс бензин гаргаж авах нь эдийн засгийн хувьд ашигтай гэж гарсан байна<ref>{{cite web | title=Diesel Fuel News: Ultra-clean fuels from coal liquefaction: China about to launch big projects - Brief Article | url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477 | accessmonthday= September 9 |accessyear= 2005 }}</ref>. Хэдийгээр 35 ам.доллар/баррель гэдэг урт хугацааны [[газрын тос]]ны дундаж үнээс өндөр байгаа ч, яг одоогийн байдлаар газрын тосны үнэ үүнээс өндөр байгаа билээ. Одоо хэрэглэгдэж буй нүүрс шингэрүүлэх технологиудын талаархи Вилиамс, Ларсон (Williams and Larson, 2003) нарын тайлангаас үзэхэд, [[Хятад|Хятадад]] нүүрснээс гарган авч буй шингэн бүтээгдэхүүний өөрийн өртөг 25-35 ам.доллар/баррель байна. == Сөрөг нөлөө == === Нүүрсний уурхай, олборлолт === [[Файл:Coal mine Wyoming.jpg|thumb|Нүүрсний ил уурхай, [[Вайомин муж]], [[АНУ]]]] [[уурхай|Нүүрс олборлолт]] байгальд муугаар нөлөөлдөг. Нүүрсний уурхайд хөрс хуулалтын дараа, нүүрсэнд агуулагдах [[пирит]] (төмрийн сульфид) нь [[ус]], [[агаар|агаарын]] [[хүчилтөрөгч|хүчилтөрөгчтэй]] урвалд орж, [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уурхайн усыг шүүрүүлэх явцад уг [[хүхрийн хүчил]] гадагшлах ба уурхайн овоолго дахь [[пирит]] ч борооны устай урвалд орон удаан хугацааны туршид, тасралтгүй хүхрийн хүчил үүсгэсээр байдаг. Хүхрийн хүчил нь [[хөрс]], [[хөрсний ус|хөрсний усанд]] нэвчин, улмаар урсгал болон тогтмол усны [[рН]]-ын хэмжээг өөрчилж, [[амьтан]], [[ургамaл|ургамaлыг]] хордуулах ба улмаар мөхөхөд хүргэнэ. Ялангуяа усны амьтад рН-ийн өөрчлөлтийг тэсвэрлэдэггүй байна. 1930-аад оны үед, АНУ-ын нүүрсний [[уурхай|уурхайнуудын]] олборлолтын явцад, жилд 2.3 сая тн хүхрийн хүчил үүсдэг байсан гэсэн тооцоо байдаг. 1960-аад оны үед зөвхөн Огайо голын савд (the Ohio River), олборлолт хийж буй 1200 уурхайгаас жилд 1.4 сая тн [[хүхрийн хүчил]] гадагшилдаг байв. === Нүүрсийг шатаах === Бусад [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалуудтай]] адил, нүүрсийг шатаах явцад их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO₂), азотын исэлүүд (NO_x), [[хүхрийн давхар исэл]] (SO₂) ялгарна. [[Хүхрийн давхар исэл]] хүчилтөрөгчтэй урвалд орон [[хүхрийн гуравч исэл]] (SO₃), улмаар [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уг хүхрийн хүчил нь борооны усыг хүчиллэгжүүлнэ. [[Хүчиллэг бороо]] нь химийн идэмхий шинжтэй, амьд байгаль болон хүний биед үлэмж хортой. Нүүрсний цахилгаан станцаас үлэмж хэмжээний (CO₂), мөн ажиллаж байгаа болон хаагдсан уурхайгаас нилээдгүй хэмжээний [[метан]] ялгарах ба эдгээр нь [[дэлхийн цаг уурын дулааралт|дэлхийн цаг уурын дулааралтын]] гол шалтгаан болж байна<ref>http://www.columbia.edu/~jeh1/2007/IowaCoal_20071105.pdf</ref>. Нүүрсэнд агуулагдах [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчийн]] хэмжээ [[газрын тос|газрын тосныхоос]] илүү бөгөөд бусад хортой хольцыг нүүрснээс салгах нь тосныхоос илүү төвөгтэй. Зөвхөн АНУ-д нүүрсний цахилгаан станцын хорт хаягдлаас болон жил бүр хэдэн арван мянган хүмүүс нас барж байгаа гэсэн судалгаа байна<ref>{{cite web | title=Deadly power plants? Study fuels debate | url=http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ | accessmonthday=September 4 |accessyear=2006}}</ref>. Сүүлийн үед цахилгаан станцын хортой хаягдалыг багасгах талаар нилээдгүй туршилт судалгаа хийж байна. Жишээлбэл, станцаас ялгарч буй [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO₂]] цуглуулан, [[нүүрстөрөгч]]ийг ялгаж, хадгалах технологи юм (одоогоор хэрэглэгдэж эхлээгүй). Нүүрс болон түүний хаягдалд (шатаах явцад ялгарах хий болон үнсэнд) [[хүнцэл]], [[хар тугалга]], [[меркури]], [[никель]], [[ванади]], [[берилли]], [[кадми]], [[бари]], [[хром]], [[зэс]], [[молибден]], [[цайр]], [[селени]], [[ради]] зэрэг [[хүнд металууд]], мөн бага хэмжээгээр [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[тори]] зэрэг байгальд тааралдах [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисыг]] агуулдаг <ref>{{cite web | title=Coal Combustion | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Radioactive Elements in Coal and Fly Ash, USGS Factsheet 163-97 | url=http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2006-12-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061209214403/http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | url-status=dead }}</ref> . Эдгээр нь, ялангуяа [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисууд]], байгаль дээр нүүрсэнд агуулагдахдаа сарнимал, бага хэмжээтэй байх ч, их хэмжээний нүүрсийг шатаах явцад хуримтлагдан, зарим тохиолдолд атомын цахилгаан станцын хаягдлаас өндөр цацраг идэвхит бодисын агуулгатай байх тохиолдол бий <ref>{{cite web | title=Coal Combustion: Nuclear Resource or Danger | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=October 16 | accessyear=2006 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref>. Нүүрс нь дэлхийн цаг уурын өөрчлөлт болон агаарын бохирдлын талаар хяналт султай нутаг дэвсгэрт хүний эрүүл мэндэд маш сөргөөр нөлөөлж байгаа болно. == Энергийн хэмжээ == Нүүрсний ялгаруулах [[энерги|энергийн]] хэмжээ ойролцоогоор 24 Мж/кг <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Juliya | title = Energy Density of Coal | work = The Physics Factbook | url = http://hypertextbook.com/facts/2003/JuliyaFisher.shtml|accessdate = 2006-08-25 }}</ref>, хэрэв kW-цаг -аар хэмжвэл 6.67 kW-цаг/кг болно. Нүүрсний цахилгаан станцын ашигт ажиллагааны коэффициент 30%. Өөрөөр хэлбэл 1 кг нүүрс шатаахад ялгарах 6.67 kW-цаг энергийн 30% буюу 2.0 kW-ц нь цахилгаан эрчим хүч болон хувирна. Жишээ нь, 100W-ийн компютер нэг жилд 876 kW-ц (100 W × 24 цаг × 365 {өдөр} = 876000 W-ц = 876 kW-ц) эрчим хүч хэрэглэнэ. Энэ хэмжээний эрчим хүчийг гарган авахын тулд : 876 kW-цаг/2.0 kW-цаг = 438 кг нүүрс зарцуулна<ref>A similar result, using a lightbulb instead, see<br />{{cite web | title = How much coal is required to run a 100-watt light bulb 24 hours a day for a year? | work = Howstuffworks | url = http://science.howstuffworks.com/question481.htm | accessdate = 2006-08-25 }}</ref>. Гэхдээ цахилгаан дамжуулах үед гарах шугамын цахилгаан эсэргүүцлийн алдагдлыг (5 - 10%) тооцвол үүнээс илүү хэмжээний цахилгаан (нүүрс) хэрэгтэй болох юм. == Нүүрстөрөгчийн хэмжээ == Нүүрсэнд агуулагдах нүүрстөрөгчийн хэмжээ хамгийн багадаа 50% буюу 1кг нүүрс 0.5кг-с дээш хэмжээний нүүрстөрөгч агуулна. байна. 0.5kg/12kg kmol<suр>-1</suр> = 1/24kmol, 1 mol N_A -тэй ([[Авогадрогийн тоо]]) тэнцүү. Энэ агаарын хүчилтөрөгчтэй нэгдэн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] үүсгэх ба (12 + 16 × 2 = жин(CO₂) = 44 кг/кмоль) болно. 1 кг нүүрс шатаахад, 1/24 кmol [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO₂]] ялгарах ба 1/24 кmol х 44 kг/kmol = 11/6 кг буюу ойролцоогоор 1.83 кг CO₂ болно. 1 кг нүүрсний 29.9% нь 2 kW-ц цахилгаан болон хувирах учир бид 1 kW-ц цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээ тутамд 0.370 kg(CO₂) үүсгэж байна<ref>[http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/page/co2_report/co2report.html CO₂ Emissions Report<!-- Bot generated title -->]</ref>. == Нүүрсний гүний шаталт == Нүүрсний давхраас ой, хээрийн түймэр болон, уурхайн дотоод шаталтын улмаас газрын гүнд шатна <ref>{{cite web | title=Sino German Coal fire project | url=http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2020-05-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200516134445/https://web.archive.org/web/20050830091254/http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web | title=Committee on Resources-Index | url=http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2005-08-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050825231038/http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2016-08-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160829162308/https://web.archive.org/web/20060218013724/http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url-status=dead }}</ref>. Нүүрсний гүний шаталтын улмаас БНХАУ-д жил бүр 109 сая тн нүүрс шатаж, 200 сая тн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] ялгарч байна. Энэ нь дэлхийн хэмжээнд [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалаас]] үүсэж буй нийт CO₂-ийн 2-3% юм. АНУ-ын Пенсилвани мужийн хаагдсан нүүрсний уурхайд байрлаж байсан хогийг шатаасны улмаас [[1962]] онд эхэлсэн нүүрсний давхраасын гүний шаталт одоо хүртэл үргэлжилсээр байна. Австралийн "Шатаж буй уул"-ыг (Burning Mountain) галт уул гэж үздэг байв. Гэвч энэ нь сүүлийн 5,500 жилийн турш шатсаар байгаа нүүрсний гүний шаталтаас үүссэн утаа, үнс болохыг тогтоосон байна <ref>{{cite web | title=Burning Mountain Nature Reserve | url=http://www.nationalparks.nsw.gov.au/parks.nsf/ParkContent/N0503?Opendocument&ParkKey=N0503&Type=xo | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. == Дэлхийн нүүрсний нөөц == [[Файл:Coal mine in Dhanbad, India.jpg|thumb|Энэтхэгийн Жакарканд уурхай. Энэтхэгт Дэлхийн нүүрсний нөөцийн 10% ноогдоно.]] [[1996]] оны үнэлгээгээр дэлхийн нийт олборлож болох нөөцийг нэг [[грамм|эксаграмм]] (1 × 10¹⁵ кг буюу 1 триллон тн)-аар, түүний хагас нь чулуун нүүрс гэж үнэлсэн байна. Уг хэмжээний нүүрснээс гаргаж авах энергийн хэмжээг нь 290 зеттажоул <ref>Sustainable Energy" 2005 page 303 The MIT Press by Jefferson W. Tester et al. ISBN 0-262-20153-4</ref>, дэлхийн жилийн хэрэглээг 15 терраватт гэвэл <ref>BP2006 energy report, and US EIA 2006 overview</ref>, 600 жил хүрэлцэх хэмжээний нөөц юм. Английн [[Бритиш Петролеум]] компанийн 2005 оны эцсээр хийсэн тооцоогоор, дэлхийн нүүрсний нөөц 909,064 сая тн-оор үнэлэгдсэн байна. [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Оросын Холбооны Улс]], [[Австрали]], [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] зэрэг орнууд нүүрсний ихээхэн нөөцтэй юм. {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний нийт нөөц, [[1999]] оны байдлаар (сая тн)<ref>{{Cite web |url=http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |title=Archive copy |access-date=2007-06-28 |archive-date=2007-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070127034512/http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |url-status=dead }}</ref>''' |- | width="100pt"|'''Орон''' | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Битумжсан нүүрс]]''' ([[антрацит]] багтсан) | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Хагас битумжсан нүүрс]]''' | width="120pt"|'''[[Хүрэн нүүрс]]''' | width="100pt"|'''Нийт''' |- |[[Америкийн Нэгдсэн Улс]] ||115891||101021||33082||249994 |- |[[Оросын Холбооны Улс]] ||49088||97472||10450||157010 |- |[[Хятад]] ||62200||33700||18600||114500 |- |[[Энэтхэг]] ||82396||||2000||84396 |- |[[Австрали]] ||42550||1840||37700||82090 |- |[[Герман]] ||23000||||43000||66000 |- |[[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] ||49520||||||49520 |- |[[Украин]] ||16274||15946||1933||34153 |- |[[Казахстан]] ||31000||||3000||34000 |- |[[Польш]] ||20300||||1860||22160 |} == Нүүрс экспортлогч орнууд == {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний экспорт, орон болон жилээр (сая тн)'''<ref>http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/supplement/pdf/suptab_114.pdf </ref> |- | width="130pt"|'''Орон''' | width="100pt"|'''2003''' | width="100pt"|'''2004''' |- | [[Австрали]] | 238.1 | 247.6 |- | [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | 43.0 | 48.0 |- | [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] | 78.7 | 74.9 |- | [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Хуучин Зөвлөлт Холбоот Улс]] | 41.0 | 55.7 |- | [[Польш]] | 16.4 | 16.3 |- | [[Канад]] | 27.7 | 28.8 |- | [[Хятад]] | 103.4 | 95.5 |- | [[Өмнөд Америк]] | 57.8 | 65.9 |- | [[Индонез]] | 107.8 | 131.4 |- | '''Нийт''' | '''713.9''' | '''764.0''' |} [[Файл:Tagebau Garzweiler Panorama 2005.jpg|center|1000px|thumb|Германы Гарцвайлер дахь нүүрсний ил уурхай. Өндөр нарийвчлалтай дэлгэмэл зураг.]] == Бусад холбоотой сэдвүүд == * [[Шатах ашигт малтмал]] * [[Дэлхийн дулаарал]] * [[Газрын тос]] * [[Геологи]] * [[Шингэрүүлсэн байгалийн хий]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20080119164838/http://www.coalonline.org/site/coalonline/content/home Coal Online] Утаагүй түлш боловсруулах технологийн талаар * [https://web.archive.org/web/20110225003728/http://www.worldcoal.org/ World Coal Institute] Дэлхийн нүүрсний хүрээлэн * [http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ MSNBC report on coal pollution health effects in the United States] * [https://web.archive.org/web/20050621112309/http://www.uic.com.au//nip83.htm Clean coal technologies] Нүүрс боловсруулах технологи ** [https://web.archive.org/web/20100809105829/http://www.jcoal.or.jp/overview_en/gijutsu.html Advanced methods of using coal] * [https://web.archive.org/web/20130303040016/http://www.fe.doe.gov/programs/fuels/hydrogen/Hydrogen_from_Coal_R%26D.html USDOE Hydrogen from Coal Research] Нүүрснээс устөрөгч ялгах * [http://smtc.uwyo.edu/coal/ Wyoming Coal] Вайомингийн Их Сургуулийн вэб хуудас * [https://web.archive.org/web/20070704031944/http://www.our-energy.com/coal_en.html Coal - origin, purification and consumption] Нүүрсний гарал үүсэл, баяжуулалт, хэрэглээ * [https://web.archive.org/web/20071206003202/http://www.stoke.gov.uk/ccm/museums/museum/2006/gladstone-pottery-museum/information-sheets/coal-in-north-staffordshire.en History of coal seams and the practice of coal mining in North Staffordshire, UK] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Ашигт малтмалын геологи]] [[Ангилал:Нүүрс| ]] [[Ангилал:Нүүрсний уурхай]] [[Ангилал:Шатах ашигт малтмал]] etxot2rtwd4kpd5y0or0w9x4515hpb5 0 5847 858825 854314 2026-06-14T06:58:23Z CommonsDelinker 211 Nelum_Pokuna_(Lotus_Pond)_Mahinda_Rajapaksa_Theatre.JPG файлыг коммонсд [[c:User:Krd|Krd]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Nelum Pokuna (Lotus Pond) Mahinda Rajapaksa Theatre.JPG|]]. 858825 wikitext text/x-wiki {{short description|Шри-Ланкын хамгийн том хот ба нийслэл}} {{distinguish|Колумби}} {{энэ гарчиг}} {{Инфобокс суурин | name = Коломбо | native_name = {{nativename|si|කොළඹ}}<br />{{nativename|ta|கொழும்பு}} | official_name = | settlement_type = Арилжааны нийслэл | image_skyline = {{multiple image | total_width = 300 | border = infobox | perrow = 1/2/3/2/1 | caption_align = center | image1 = Colombo_city_skyline_at_night.png | alt1 = | caption1 = [[ITC Ратнадипа]], [[Шангри-Ла Коломбо]], [[City of Dreams Sri Lanka|City of Dreams]] болон [[Лотус цамхаг]] харагдаж буй хотын холын бараа | image2 = Seema Malaka - Buddha statues.jpg | alt2 = | caption2 = [[Сема Малака]] дахь [[будда]]гийн хөшөө | image4 = Independence Commemoration Hall.jpg | alt4 = | caption4 = [[Тусгаар тогтнолын дурсгалын танхим|Дурсгалын танхим]] | image3 = SL_Colombo_asv2020-01_img24_Grand_Oriental_(crop).jpg | alt3 = | caption3 = [[Гранд Ориентал зочид буудал]] | image5 = | alt5 = | caption5 = [[Нелум Покуна Махинда Ражапакса театр|Нелум Покуна театр]] | image6 = LogosHope-ColomboHarbour-November2015-01.JPG | alt6 = | caption6 = [[Коломбогийн боомт]] | image7 = Jami_ul-Alfar_Mosque.jpg | alt7 = | caption7 = [[Жами Уль-Альфар сүм]] | image8 = SL_Colombo_asv2020-01_img10_National_Museum.jpg | alt8 = | caption8 = [[Коломбогийн Үндэсний Музей]] | image11 = LK-Colombo-altes-parlament.jpg | alt11 = | caption11 = [[Хуучин Парламентын Барилга, Коломбо|Хуучин Парламентын Барилга]], [[Цейлоны Банк]]ны барилга болон [[Дэлхийн Худалдааны Төв, Коломбо|ДХТ-ийн ихэр цамхаг]] }} | image_seal = Coat of arms of Colombo Municipal Council.svg | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Шри-Ланка Коломбо тойрог#Шри Ланка#Ази | pushpin_map_caption = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Шри-Ланка}} | subdivision_type1 = [[Шри-Ланкын мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Баруун муж, Шри-Ланка|Баруун муж]] | subdivision_type2 = [[Шри-Ланкын тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name2 = [[Коломбо тойрог]] | leader_title = Хотын зөвлөл | leader_name = [[Коломбо Хотын Зөвлөл]] | leader_title1 = Захиргааны байр | leader_name1 = [[Хотын захиргааны байр (Коломбо)|Хотын Захиргаа]] | leader_title2 = [[Коломбогийн хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name2 = [[Враие Калли Балтазаар]] ([[Үндэсний Ардын Хүч|ҮАЧ]]) | area_total_km2 = 37.31 | area_total_sq_mi = 14.41 | area_land_km2 = 1000 | area_water_km2 = | population_total = 752,993 | population_as_of = 2011<ref name=census2011>{{cite web|title=A6 : Population by ethnicity and district according to Divisional Secretary's Division, 2012|url=http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/index.php?fileName=pop32&gp=Activities&tpl=3|work=Census of Population & Housing, 2011|publisher=Шри Ланкийн Хүн амын тооллого, статистикийн газар, Шри Ланка|access-date=2026-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20161101151718/http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/index.php?fileName=pop32&gp=Activities&tpl=3|archive-date=2016-11-01|url-status=dead}}</ref> | population_urban = 2,323,826 | population_metro = 5,648,000 | population_density_km2 = 20182 | timezone = [[Шри-Ланкын Стандарт Цаг|ШЛСЦ]] | coordinates = {{coord|6|56|04|N|79|50|34|E|region:LK|display=it}} | utc_offset = +05:30 | elevation_m = 1 | postal_code_type = [[Шри-Ланка дахь шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = 0xxxx | area_code = [[Шри-Ланка дахь утасны дугаар|011]] | website = {{URL|colombo.mc.gov.lk}} | area_metro_km2 = 3,684 | image_flag = Flag of Colombo MC.svg }} '''Коломбо''' ([[латин үсэг|лат-га.]] ''Colombo''; [[синхал хэл|син.]] කොළඹ; {{lang-ta|கொழும்பு}}) — [[Шри Ланка]] улсын хуучин [[нийслэл]], хамгийн том '''[[хот]]'''. Хот арлын өрнөд төв эрэгт байдаг. 750 мянган хүнтэй. Хүй дүүргийн хамт хотын бөөгнөрөлд 5.6 сая хүн багтдаг. == Нэр == «Коломбо» нэр нь [[португал хэл|португал]] [[латин үсэг|латин]] үсгээр 1505 онд ''Colombo'' гэж бичсэнээс олон улсад тархсан. Португал нэрийг Шри Ланка нутгийн [[синхал хэл]]ний කොලොන් තොට ''колон тхота'' ([[Келани]] голын боомт) гэсэн үгнээс гаралтай гэдэг. Мөн синхал хэлний කොල-අඹ-තොට кола-амба-тхота ([[манго]] жимсний модтой эрэг) гэсэн утгаас үүссэн гэх таамаг бий. Португалын далайчин [[Христофер Колумб]]ын нэртэй төстэй. == Ерөнхий == [[2001]] оны байдлаар хүн ам нь 642,163. (Дагуул хотуудтайгаа нийлээд 2,234,289). [[Цейлон арал|Цейлон арлын]] баруун өмнөд хэсэгт, хойд өргөргийн 6°54' (6.90), дорнод уртрагийн 79°50' (79.8333)-д оршино. [[Химийн үйлдвэр]], [[Шил|Шилний үйлдвэр]], [[Арьс|Арьсан бүтээгдэхүүн]], [[гэрийн тавилга]], [[эрдэнийн чулуу]] зэрэг Шри Ланкын томоохон компаниудын ихэнх нь Коломбод төвлөрдөг. Коломбо нь 2000 жилийн өмнөөс [[Ромын эзэнт гүрэн|Ром]] болон [[Араб үндэстэн|араб]], [[хятад]]тай худалдааны харилцаатай байв. [[Муслим]] худалдаачид [[8-р зуун]]д олноор суурьшиж, [[Сингалын вант улс]]ын гадаад худалдааны ихэнхийг атгаж байлаа. [[16-р зуун]]д португалчууд ирж, [[халуун ногоо]]ны худалдаа эрхлэхийн тулд цайз босгосон боловч [[17-р зуун]]д [[нидерланд]]чуудад эзлэгдсэн. [[1802]] онд [[Англи]]йн колони Цейлоны нийслэл болжээ. [[Файл:Hindutempelcolombo.JPG|thumb|right|Коломбо дахь [[хиндү]] шашны сүм]] Коломбод [[Коломбогийн Их Сургууль]] зэрэг олон их сургууль, институтууд, уран зургийн галерей, олон тооны [[Христосын шашин|Христос]], [[Ислам]], [[Буддын шашин|Будда]] болон [[Хинду шашин|Хинду шашны]] сүм хийдүүд байдаг. Мөн Азидаа томоохонд орох усан боомттой, Өмнөд Азидаа [[дэд бүтэц]] өндөр хөгжсөн хотуудын нэг юм. == Хамтын ажиллагаа бүхий хотууд == {| class="wikitable" |- !Хот !Улс !Хэзээнээс |- | [[Биратнагар]] | [[File:Flag of Nepal.svg|25px]] [[Балба]] | 1874 он |- | [[File:Coat of Arms of Saint Petersburg (2003).svg|25px]] [[Санкт-Петербург]] | [[File:Flag of Russia.svg|25px]] [[Оросын Холбооны Улс|Орос]] | 1997 он |- | [[File:National Emblem of the People's Republic of China.svg|25px]] [[Шанхай]] | [[File:Flag of the People's Republic of China.svg|25px]] [[Хятад]] | 2003 он |- | [[Лидс]] | [[File:Flag of United Kingdom.svg|25px]] [[Их Британи]] | 2008 он |- | [[File:Coat of arms of Ulaanbaatar, Mongolia.svg|25px]] [[Улаанбаатар]] | [[File:Flag of Mongolia.svg|25px]] [[Монгол Улс]] | 2012 он |- | [[File:Coat of Arms of Maldives.svg|25px]] [[Мале]] | [[File:Flag of Maldives.svg|25px]] [[Мальдив]] | 2013 он |- | [[File:Coat of Arms of Maldives.svg|25px]] [[Мароши]] | [[File:Flag of Maldives.svg|25px]] [[Мальдив]] | 2015 он |} == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Коломбо, Шри Ланка (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1961–2020) |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 35.2 |Feb record high C = 36.4 |Mar record high C = 36.1 |Apr record high C = 35.2 |May record high C = 34.5 |Jun record high C = 35.2 |Jul record high C = 32.6 |Aug record high C = 32.7 |Sep record high C = 32.5 |Oct record high C = 33.6 |Nov record high C = 34.2 |Dec record high C = 35.0 |year record high C = | Jan high C = 31.4 | Feb high C = 31.6 | Mar high C = 32.0 | Apr high C = 32.0 | May high C = 31.5 | Jun high C = 30.7 | Jul high C = 30.3 | Aug high C = 30.3 | Sep high C = 30.4 | Oct high C = 30.4 | Nov high C = 30.6 | Dec high C = 30.9 | year high C = 31.0 | Jan mean C = 27.2 | Feb mean C = 27.6 | Mar mean C = 28.4 | Apr mean C = 28.7 | May mean C = 28.9 | Jun mean C = 28.4 | Jul mean C = 28.1 | Aug mean C = 28.1 | Sep mean C = 27.9 | Oct mean C = 27.5 | Nov mean C = 27.3 | Dec mean C = 27.2 | year mean C = 27.9 | Jan low C = 23.1 | Feb low C = 23.6 | Mar low C = 24.8 | Apr low C = 25.3 | May low C = 26.2 | Jun low C = 26.1 | Jul low C = 25.9 | Aug low C = 25.9 | Sep low C = 25.4 | Oct low C = 24.7 | Nov low C = 23.9 | Dec low C = 23.5 | year low C = 24.9 |Jan record low C = 16.4 |Feb record low C = 18.8 |Mar record low C = 17.7 |Apr record low C = 21.2 |May record low C = 20.5 |Jun record low C = 21.4 |Jul record low C = 21.4 |Aug record low C = 21.6 |Sep record low C = 21.2 |Oct record low C = 21.0 |Nov record low C = 18.6 |Dec record low C = 18.1 |year record low C = 16.4 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 79.6 | Feb precipitation mm = 77.4 | Mar precipitation mm = 102.7 | Apr precipitation mm = 248.9 | May precipitation mm = 313.6 | Jun precipitation mm = 196.7 | Jul precipitation mm = 122.6 | Aug precipitation mm = 115.5 | Sep precipitation mm = 264.2 | Oct precipitation mm = 359.3 | Nov precipitation mm = 345.8 | Dec precipitation mm = 170.7 | year precipitation mm = 2397.0 | unit precipitation days = 1.0 мм | Jan precipitation days = 4.9 | Feb precipitation days = 5.1 | Mar precipitation days = 7.7 | Apr precipitation days = 12.6 | May precipitation days = 16.6 | Jun precipitation days = 15.2 | Jul precipitation days = 10.0 | Aug precipitation days = 10.2 | Sep precipitation days = 15.2 | Oct precipitation days = 18.6 | Nov precipitation days = 16.0 | Dec precipitation days = 9.0 | year precipitation days = 141.2 |time day = Өдрийн |Jan humidity = 69 |Feb humidity = 69 |Mar humidity = 71 |Apr humidity = 75 |May humidity = 78 |Jun humidity = 79 |Jul humidity = 78 |Aug humidity = 77 |Sep humidity = 78 |Oct humidity = 78 |Nov humidity = 76 |Dec humidity = 73 |year humidity = 75 |Jan sun = 248.0 |Feb sun = 246.4 |Mar sun = 275.9 |Apr sun = 234.0 |May sun = 201.5 |Jun sun = 195.0 |Jul sun = 201.5 |Aug sun = 201.5 |Sep sun = 189.0 |Oct sun = 201.5 |Nov sun = 210.0 |Dec sun = 217.0 |year sun = 2621.3 |source 1 = NOAA (чийгшэл, нар 1961–1990)<ref name="WMONormals">{{cite web |url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/SriLanka/CSV/Colombo_43466.csv |title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020 — Colombo |publisher = National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date = 2026-04-19 |archive-date = 2024-12-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20241208104947/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/SriLanka/CSV/Colombo_43466.csv |url-status = dead }}</ref><ref name= NOAA>{{Cite FTP | url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_II/S3/43466.TXT | server = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] | title = Colombo Climate Normals 1961–1990 | access-date = 2026-04-19}}</ref> |source 2 = [[Deutscher Wetterdienst]] (extremes)<ref name = DWD>{{cite web | url = http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_434660_kt.pdf | title = Klimatafel von Colombo (Kolamba) / Шри Ланка (Цейлон) | work = Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world | publisher = Deutscher Wetterdienst | language = de | access-date = 2026-04-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190416113756/https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_434660_kt.pdf | archive-date = 2019-04-16 | url-status = dead }}</ref> |date=May 2012 }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Colombo|Коломбо}} {{Wiktionary}} {{Wikivoyage}} == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Коломбо| ]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Шри Ланкын Өрнөд аймаг]] [[Ангилал:Шри Ланкын урьдын нийслэл]] [[Ангилал:Шри Ланкын суурин]] boia688l9i3vdv4rwyqm31bmxkygeo3 0 6386 858797 858557 2026-06-13T18:06:57Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858797 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Оманы Султант Улс | common_name = Оман | native_name = {{native name|ar|سلطنة عُمان|italics=off}}<br />''{{transliteration|ar|Salṭanat ʻUmān}}'' | image_flag = Flag of Oman.svg | flag_type = [[Оманы төрийн далбаа|Далбаа]] | image_coat = National emblem of Oman.svg | symbol_type = [[Оманы үндэсний сүлд|Үндэсний сүлд]] | national_anthem = {{lang|ar|نشيد السلام السلطاني}}<br />"[[Оманы төрийн дуулал|ас-Салам ас-Султани]]"<br />"Султаны ёсолгоо"{{parabr}}{{center|[[File:Peace to the Sultan (نشيد السلام السلطاني).ogg]]}} | image_map = File:Oman (better) (orthographic projection).svg | map_caption = Арабын хойг дахь Оманы байршил (хар ногоон) | capital = [[Маскат]] | coordinates = {{Coord|23|35|20|N|58|24|30|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]<ref>{{cite web |title=Basic Statute of the State promulgated by Royal Decree 101/96 |url=https://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |website=MINISTRY OF JUSTICE AND LEGAL AFFAIRS |access-date=2023-07-10 |archive-date=2020-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707234954/http://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |url-status=dead }}</ref> | religion = {{tree list}} *88.9% [[Оман дахь лалын шашин|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]]) **47.2% [[Суннит Ислам|Суннит]] **35.2% [[Ибадит Ислам|Ибадит]] **6.5% [[Шиит Ислам|Шиит]] *5.5% [[Оман дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] *3.6% [[Оман дахь христийн шашин|Христ]] *2% [[Оман дахь шашин шүтлэг|Бусад]]<ref>{{cite web | url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=171c | title=National Profiles }}</ref> | religion_year = 2020 | demonym = [[Оманчууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Исламын улс|Исламын]] [[хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Оманы удирдагчдын жагсаалт|Султан]] | leader_name1 = [[Хейсам бен Тарик]] | leader_title2 = [[Оманы хунтайж|Хунтайж]] | leader_name2 = [[Тейязин бин Хейсам]] | legislature = [[Оманы Зөвлөл]] | upper_house = [[Оманы Төрийн зөвлөл|Төрийн зөвлөл (Мажлис аль-Давла)]] | lower_house = [[Оманы Зөвлөлдөх Ассамблей|Зөвлөлдөх Ассамблей (Мажлис аль-Шура)]] | sovereignty_type = Түүх | established_event1 = [[Бану Азд|Азд]] омгийн нүүдэл | established_date1 = 130 | established_event2 = Аль-Жуланда | established_date2 = 629 | established_event3 = {{nowrap|[[Имамат Оман|Имамат]] улс байгуулагдав<ref>{{cite encyclopedia|title=Oman|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|publisher=MSN Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028154443/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|archive-date=28 October 2009|quote=In 751 Ibadi Muslims, established an imamate in Oman. Despite interruptions, the Ibadi imamate survived until the mid-20th century.|url-status=dead}}</ref>}} | established_date3 = 751 | established_event4 = [[Набаны улс]] | established_date4 = 1154 | established_event5 = [[Португалын Оман]] | established_date5 = 1507–1656 | established_event6 = [[Ярубын улс]] | established_date6 = 1624 | established_event7 = [[Аль-Саид]]ын угсаа | established_date7 = 1744 | established_event8 = [[Маскат-Оман]] | established_date8 = 1 сарын 8, 1856 он | established_event9 = [[Жабал-Ахдарын дайн]] | established_date9 = 1954–1959 | established_event10 = [[Дофарын бослого]] | established_date10 = 1963 оны 6 сарын 9 – 1976 оны 3 сарын 11 | established_event11 = Оманы Султант Улс | established_date11 = 8 сарын 9, 1970 он | established_event12 = НҮБ-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 299-р тогтоол|элсэв]] | established_date12 = 10 сарын 7, 1971 он | established_event13 = [[Оманы үндсэн дүрэм|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date13 = 1 сарын 6, 2021 он<ref>{{cite web |title=Oman |url=https://carnegieendowment.org/2010/07/15/oman-pub-41227 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |access-date=31 December 2021 |date=15 July 2010}}</ref> | area_km2 = 309,500 | area_rank = 70 | area_sq_mi = 119,498 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = бага | population_estimate = {{UN_Population|Oman}}{{UN_Population|ref}} | population_census = 2,773,479<ref name="2010Census">{{cite web |url=http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |title=Final Results of Census 2010 |publisher=National Center for Statistics & Information |access-date=7 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518190005/http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |archive-date=18 May 2013 }}</ref> | population_estimate_year = {{UN_Population|Year}} | population_estimate_rank = 125 | population_census_year = 2010 | population_density_km2 = 15 | population_density_sq_mi = 40 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 177 | GDP_PPP = {{increase}} $165.947&nbsp;тэрбум<ref name=imf2>{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=64&pr.y=5&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=449&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=20 October 2019}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 78 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $35,286 | GDP_PPP_per_capita_rank = 71 | GDP_nominal = {{increase}} $110.127&nbsp;тэрбум<ref name=imf9>{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPD,&sy=2022&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date= August 22, 2022 }}</ref> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 66 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $23,416 | GDP_nominal_per_capita_rank = 55 | Gini = 30.75 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |title=Urban – Gini index – Omani – Total |publisher=The National Centre for Statistics and Information, Sultanate of Oman |access-date=20 May 2018 |archive-date=21 Тавдугаар сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180521021256/https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |url-status=dead }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.816 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!--Please use the year to which the HDI refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 54 | currency = [[Оманы риал]] | currency_code = OMR | time_zone = [[Персийн Булангийн Стандарт Цаг|GST]] | utc_offset = +4 | date_format = өө.сс.жжжж | drives_on = Баруун | calling_code = [[+968]] | cctld = [[.om]], [[عمان.]] | official_website = [http://www.oman.om www.oman.om] }} '''Ома́н''', бүтэн нэрээрээ '''Оманы Султант Улс''' ([[Араб хэл|араб.]] سَلْطَنَةُ عُمَان‎ [saltˤaˈnaːt(u) ʕʊˈmaːn]) — [[Өрнөд Ази]]д [[Арабын хойг|Арабын хойгт]] оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм. Оман улс [[Арабын тэнгис]] болон [[Оманы булан|Оманы булангаар]] хүрээлүүлдэг далайд гарцтай. Хуурай газраар [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араб Нэгдсэн Эмират]], [[Саудын Араб]], [[Йемен]]тэй хиллэдэг. [[Ормузын хоолой]]н тал хагасыг хянаж, [[Иран]], [[Пакистан]]тай усаар хиллэнэ. [[Мусандам]] хойг нь үндсэн биеэс тусдаа оршдог. 309 мянган км² газар, 4.6 сая хүн амтай. [[Маскат]] нийслэлтэй, томоохон хотууд нь- [[Сиб]], [[Низва]] зэрэг юм. Тэнгисийн эрэг, [[цөл]] бүхий Оманд [[Арабчууд|араб угсаатан]] голлон амьдардаг. Хүн амын тал хувь нь Оманы иргэн, тал нь гадаад улсын иргэн байдаг ажээ. Албан бичигт [[араб хэл]]ийг хэрэглэнэ. [[Лал]] шашны [[ибадит]] урсгал зонхилдог ганц орон юм. Оманд эртнээс хүн амьдарсан ба нутгийн гүнд овог аймаг буюу шашны тэргүүн [[имам]]ын мэдлийн улс, харин эргээр худалдаачин буюу [[султан]]ы улс оршин байв. 17-р зуунаас Оманы султан хүчирхэгжиж [[Португал]], [[Британи]]тай зэрэгцэн газар тэнгис гатлан газар колоничлох болсон ба [[Дорнод Африк]]ийн [[Занзибар Султант улс|Занзибарт]] султан амьдран суужээ. Маскат худалдааны боомт хот байсаар байв. 1959 онд султан улсын цор ганц удирдагч болсон. Оман Британийн дэмжлэгийг авсан, уламжлалт харилцаатай. Хэмжээгүй эрхт [[хаант засаг]]тай. [[Кабус]] султан 1970 оноос хойш төр барьж, парламентат ёсыг үүсгэж, эдийн засгийг чөлөөлжээ. Оман [[газрын тос]] экспортолдог, өндөр орлоготой орон юм. {{Олон нэр |хэл1 = Монгол‎‎ бичиг |бичиг1 = Оман ^кирил |хэл2 = [[латин үсэг|Араб үсэг]] |бичиг2 = عمان ^араб → ''Уман'' |хэл3 = [[латин үсэг|Латин үсэг]] |бичиг3 = Oman ^англи |хэл4 = [[кирил үсэг|Кирил үсэг]] |бичиг4 = Оман ^орос |тэмдэглэл = }} == Газар зүй == Оман 309,500 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|71-р том]] орон юм. [[Зураг:Oman_Topography.png|thumb|left|150px|Физик газрын зураг]] [[Зураг:Oman-Oasis.jpg|thumb|left|150px|Цөлийн баян бүрд]] === Байрлал === Оман хойд өргөргийн 16° — 28°, зүүн уртрагийн 52° — 60° дотор [[Өрнөд Ази]], [[Өрнөд өмнөд Ази]]д хамааран [[Арабын хойг]]ийн дорнод өмнөд хязгаарт байна. Эргийн урт - 3165 км. Дорнод талаараа [[Оманы булан]], өмнөд талаараа [[Арабын тэнгис]]ийн эрэгтэй. Өрнөд талаараа [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араын Нэгдсэн Эмират улстай]] -410 км, [[Саудын Араб]]тай -676 км, [[Йемен]]тэй -288 км урт зурвасаар хиллэдэг. Умард үзүүр [[Мусандам]] хойг нутгийн бусад хэсгээс салангид, [[Ормузын хоолой]]н эрэгт байдаг. === Газрын тогтоц === Оманы газар нутгийн 82% [[Арабын цөл]]ийн хэсэг байна. 15% нь уул нуруу, 3% нь эргийн нам зурвас байна. [[Руб эль-Халийн цөл]] нь Арабын хойгийн цөм хэсгээс Оманыг тусгаарладаг байгалийн бартаа юм. Дорнод эргээр [[Хажарын нуруу]] Мусандам хойгоос [[Сур хот]] хүртэл нумран тогтжээ. Хажар нуруу эрэг хоёрын дундуур [[Батина]] нутаг байна. Оманы эрэг дагуух арлаас том нь [[Масира]] юм. Оманы хамгийн өндөр цэг нь [[Шам]] (3000 м) бол нам доор цэг нь тэнгисийн эрэг болно. === Цаг уур === Оман хуурай, халуун, тэнгисийн чийглэг уур амьсгалтай. Дунджаар 30 °C - 40 °C хална. Жилийн хур тунадас [[Маскат]] хавьд 100 мм, уулархаг нутгаар 400 мм унадаг. == Хүн ам зүй == {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам |- | 1950 || 456,000 |- | 1970 || 732,000 |- | 1990 || 1,868,000 |- | 2010 || 2,782,000 |- | 2016 || 4,550,538 |} [[Зураг:Population pyramid of Oman 2015.png|thumb|left|150px|Нас хүйсний зураг]] Оманы хүн амын 80 орчим хувь нь арабууд юм. Тэднийг хоёр бүлэгт хуваадаг: эртний үед Йеменээс нүүж ирсэн омгийн үр удам багтдаг Араб-Ариба ("цэвэр арабууд") болон Муста-Ариба ("холимог арабууд"). Оман улсад 2021 оны байдлаар 3,694,755 хүн оршин сууж байна. Хүн амын 87% нь хотын оршин суугчид. Хүн амын дунд 0-14 насны багачууд 22%, 15-64 насны хөдөлмөрийн чадвартан 75%, 65-аас дээш өндөр настан 2%-ийг бүрдүүлж байна. Дундаж наслалт - 74 жил. Хүйсийн харьцаа - 1.46 эр/эм. Хүн амын жилийн өсөлт - 2.2%. Хүн амын 91% бичиг үсэгт тайлагдсан. Эрэгтэйд 93%, эмэгтэйд 85% байна. [[Зураг:Bedouin family-Wahiba Sands.jpg|thumb|left|180px|Бедуйн айл]] [[Зураг:Oman_(124).jpg|thumb|left|180px|1899 он. Оманы айл]] === Ард түмэн === Оманы 2.3 сая оршин суугч нь Оманы иргэн, 2.2 сая нь гадаадын иргэн, цагаач байна. Хүн амын дунд [[араб угсаатан]] олонх бөгөөд тэнгисийн худалдааны мөрөөр холбогдсон [[балуч ястан|балуч]], [[Энэтхэг]], [[Пакистан]], [[Шри Ланка]], [[Бангладеш]], [[Африк]] гаралтай хүмүүс цөөнх байна. === Хэл бичиг === Оман улсад [[араб хэл]]ийг албан ёсноо хэрэглэнэ. [[Араб үсэг|Араб үсгээр]] бичдэг. Мөн [[балуч хэл|балуч]], [[хинди хэл|хинди]] зэрэг хэл хүн амын цөөн хэсэгт хэрэглэгдэнэ. [[Англи хэл]]ийг гуравдагч хэл болгон бага сургуульд зааж сургадаг. Гудамж, замын хаяг тэмдэг араб, англи хос бичигтэй. === Шашин шүтлэг === Оманы хүн амын 86% нь [[лал]] шашин шүтдэг. Ибадит урсгал зонхилж, цөөнхөд суннит, шийт ёс мөрдөгдөнө. Хүн амын 6% [[христийн шашин|христ]], 5% [[хиндү шашин|хиндү]], 1% [[буддын шашин|буддын]] шашин шүтлэгтэй. === Хот суурин === [[Зураг:Ruwi quarter in Mascat, Oman.jpg|thumb|left|180px|[[Маскат]]]] Оманы хүн амын 71% хот газар суудаг. Томоохон хотоос дурдвал: {|class="wikitable" |+ |- valign="top" | * [[Маскат]] (797,000 хүнтэй) * [[Сиб]] (237,816) * [[Салала]] (163,140) * [[Баушар]] (159,487) || * [[Сухар]] (108,274) * [[Сувайк]] (107,143) * [[Ибри]] (101,640) * [[Сахам]] (89,327) |} == Түүх == === Эртний үе === [[Зураг:World Heritage Grave Al Ayn Oman.JPG|thumb|left|180px|Аль-Айн агуй нь дэлхийн соёлын өвд багтжээ]] Оманд [[Африк]]ийн дорно умар эрэгт олдсон чулуун зэвсгийн олдвортой төстэй НТӨ 100,000 оны үед хамаарах [[чулуун зэвсэг]] хэрэглэл 2011 онд олдсон. [[Ибри]] хотын ойрх Дереазед НТӨ 8000 оны үеэс [[газар тариалан]] эрхэлсэн, хүний ул мөр байна. [[Шумер]]ийн цаг тооны бичигт [[зэс]]ийн уурхай бүхий Оманы нутгийг «Маган» гэдэг байв. Оманы нутаг түүхийн хувьд хоёр хэсгээс бүрдсээр 20-р зуунтай золгосон. Нэг нь [[имам]]ын захиргааны дотор газар, нөгөө нь [[султан]]ы захиргааны эргийн газар. Олон газраас ирэл гарвалтай [[араб угсаатан|араб]] угсаатан зонхилон амьдарч ирсэн. [[Йемен]]ы Уман нутгаас ихэнх нь иржээ. НТӨ I мянганд Оманы [[Сохар]] зэрэг эргийн хот суурин [[Ахемен]], [[Парфын улс|Парф]], [[Сасан]] зэрэг [[перс]] улсын мэдэлд байв. Дотор Оманд нутгийн хүмүүс амьдарч байв. Загас, мал аж ахуй голчлон эрхэлж байв. === Дотор Оман === [[Зураг:Maskat & Oman map.png|thumb|right|180px|Оманы хоёр нутаг]] 7-р зуунд зөнч [[Мухаммед]]ийн илгээсэн Зайд ибн Харита Оманд [[лал]] шашныг дэлгэрүүлэв. Лал шашны [[ибадит]] урсгал 8-р зуунаас өнөөг хүртэл нутгийн ардын гол ёс дэг болсон. Идабит ёсонд шашны тэргүүн имамын хүч нөлөө их бөгөөд 1970 он хүртэл Дотор Оманы овог аймгийн ноёд имамд захирагдаж байв. Оманыг [[Кармат]] (931-932), [[Буи]] (967-1053), [[Сельжук]] (1053-1154) зэрэг харь улс халдан эзэлж байв. Дотор Оманд [[Набаны улс]] (1154-1470), [[Ярубын улс]] (1624-1742) зэрэг нутгийн имамт улс оршин тогтножээ. === Эргийн Оман === [[Зураг:Sultan's_Palace,_Zanzibar.JPG|thumb|left|180px|19-р зуунд баригдсан [[Занзибар]] дахь султаны харш]] 1515-1650 онд [[Маскат]] нь [[Португал]]ын колони байсан ба Ярубын улс Маскатыг буцаан авч, Дорно Африк дахь Португалын колониудыг авч боол худалдаалах болсон. 1719 онд хаан ширээ залгамжлах будлианаас дайтсаар 1742 онд [[Аль-Саид]]ын угсааныхан султан суусан нь одоо ч хэвээр байна. Дайнаар алдагдсан нутгуудаа эргүүлэн авч [[Султан Саид ибн]] султан Дорно Африкийн [[Занзибар]] арлыг болон Пакистан дахь [[Гвадар]]ыг эзэмшиж, [[боолын худалдаа]]наас орлого олж байв. Султаныг нас барахад хоёр хүү нь улсыг [[Маскат-Оман]], Занзибар гэж хоёр салгав. Мөн Аззам нь өөрийгөө имам өргөмжилж зарим аймгийн дэмжлэгийг олов. Маскат-Омантай [[Британийн эзэнт гүрэн|Британи]] дотно харилцаж байв. Султанд олон улстай харилцах эрх байсан бөгөөд 1920-оод оны газрын тосны гэрээнд Оманыг бүхэлд нь төлөөлж гарын үсэг зурсан. Султан болон имамын зөрчилдөөн явагдсаар байсан. [[Жабал-Ахдарын дайн|1954-1959 онд]] иргэний дайн болж султан [[Низва]], Ибри хотыг эзэлж, имам [[Саудын Араб]] руу дутаажээ. Улсын нэрийг дан «Оман» гэж нэрийдэв. 1958 онд Гвадарыг [[Пакистан]]д худалдав. === Нэгдсэн улс === [[Зураг:Oman._Dhofar_1970_(8596723373).jpg|thumb|right|180px|Дофарын бослого. 1970 он.]] 1964 онд [[Дофар]] мужид [[коммунист]] хүчин бослого гаргажээ. [[Саид бин Таймур]] султаны назгай байдлыг төрийн эргэлтээр шийдэж хүү Кабус нь султан ор залгав. Их Британи, [[Иран]]ы тусламжаар цэрэг техникээ зузаатгаж 1976 онд бослогыг даран сөнөөв. Үндсэн хууль, төр засаг, эдийн засгийн шинэчлэл хийгдэв. Оман газрын тос экспортолдог, эдийн засгийн эрх чөлөө сайн орон болсон. Оманд улс төрийн намуудыг хориглосон. Өмнө нь нөлөө бүхий сөрөг хүчний хөдөлгөөн болох Оманы чөлөөлөх ардын фронт одоо идэвхгүй болсон. Хамгийн сүүлийн сонгууль 2011 оны 10-р сарын 15-нд болсон. Оманы Султанат улс дотоод тогтвортой байдлын өндөр түвшинд байгаа ч [[Персийн булангийн дайн]] болон [[Иран-Иракийн дайн|Иран-Иракийн дайны]] дараах бүс нутгийн хурцадмал байдал нь батлан ​​​​хамгаалахын ихээхэн хэмжээний зардал шаардсаар байна. Оман одоогоор стратегийн ач холбогдолтой [[Ормузын хоолой]]н тал хэсгийг хянаж байна. Оманд 2004 онд эмэгтэй хүн төрийн өндөр албанд сонгогдон ажилласан нь [[Араб дахин]]д сонин тохиолдол юм. 2011 оны [[Арабын хавар|Арабын хавраар]] эсэргүүцэл жагсаал гарсанд [[Кабус]] султан ажлын байр, тэтгэмж амлан намжаажээ. == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}} {{OIC}} [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Оман| ]] [[Ангилал:Хаант Улс]] 6g6p9j4zbcy1y3tn9xj7qvmhejmzz8b 0 7045 858817 858568 2026-06-13T23:36:45Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858817 wikitext text/x-wiki [[Файл:Oilshale.jpg|thumb|Шатдаг занараар гал түлж буй нь]] [[Файл:OilShaleEstonia.jpg|thumb]] [[Файл:OilShaleFossilsEstonia.jpg|thumb]] '''Шатдаг занар''' нь органик бодисын ([[кероген]]) өндөр агуулга бүхий нарийн ширхэгтэй [[чулуу|тунамал чулуулаг]] юм. Шатдаг занараас [[газрын тос|түүхий газрын тостой]] төстэй найрлага бүхий шингэн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авч болно. Шатдаг занар нь геологийн нэр томъёоны хувьд [[занар]]аас өөр чулуулаг бөгөөд, шатдаг занараас гарган авсан тос нь газрын тосноос бага зэрэг ялгаатай байна<ref name=wec74>WEC (2004), p. 74</ref>. Шатдаг занар нь харьцангуй өргөн тархалттай [[ашигт малтмал]] бөгөөд томоохон ордууд [[АНУ]], [[Бразил]], [[БНХАУ]], [[Эстони]]д байдаг. Дэлхийн шатдаг занарын нөөц (газрын тосонд шилжүүлсэн нөөц) 2.8–3.3 трилион (2.8–3.3&nbsp;x&nbsp;10¹²) [[баррель]] байна<ref name=wec101>WEC (2007), p. 101-102</ref><ref name=aeo2006>{{cite paper | title = Annual Energy Outlook 2006 | publisher = [[Energy Information Administration]] | date = February 2006 | url = http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/pdf/0383(2006).pdf | format = PDF | accessdate = 2007-06-22}} </ref><ref name=andrews>{{cite paper | last = Andrews | first = Anthony | title = Oil Shale: History, Incentives, and Policy | publisher = Congressional Research Service | date = [[2006-04-13]] | url = http://www.fas.org/sgp/crs/misc/RL33359.pdf | format = PDF | accessdate = 2007-06-25 }}</ref><ref name=unconventional> {{cite paper | title = NPR's National Strategic Unconventional Resource Model | publisher = [[United States Department of Energy]] | date = April 2006 | url = http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NSURM_Documentation.pdf | format = PDF | accessdate = 2007-07-09}}</ref>. Шатдаг занарыг нэрж (химийн аргаар боловсруулан) синтетик газрын тос, хий гарган авч болно. Энэ шингэн бүтээгдэхүүнийг "шатдаг занарын тос", "хий" гэж нэрлэнэ. Мөн шатдаг занарыг шууд түлш болгон хэрэглэж (шатааж) болохоос гадна химийн болон барилгын материалын түүхий эд болгон хэрэглэж болно<ref name=dyni> {{Cite paper | last =Dyni | first =John R. | title =Geology and resources of some world oil-shale deposits. Scientific Investigations Report 2005–5294 | publisher = U.S. Department of the Interior. U.S. Geological Survey | year = 2006 | url = http://pubs.usgs.gov/sir/2005/5294/pdf/sir5294_508.pdf | format=PDF | accessdate =2007-07-09}} </ref>. Газрын тосны нөөц шавхагдаж, үнэ ихээр нэмэгдэж буй өнөө үед шатдаг занар нь газрын тосыг орлох эрчим хүчний эх үүсвэр гэж тооцогдож байгаа болно<ref name=evi>{{Cite paper | title = Energy Security of Estonia | publisher = Estonian Foreign Policy Institute | date = September 2006 | url = http://www.evi.ee/lib/Security.pdf | format = PDF | accessdate = 2007-10-20 }}</ref><ref name=doe>{{Cite web | title = Oil Shale Activities | publisher = [[United States Department of Energy]] | url = http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NPR_Oil_Shale_Program.html | accessdate = 2007-10-20 | archive-date = 2007-08-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070813012953/http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NPR_Oil_Shale_Program.html | url-status = dead }}</ref>. == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Oil shale}} *[http://www.kirj.ee/oilshale/ Oil Shale. A Scientific-Technical Journal]. Estonian Academy Publishers. ISSN 0208-189X *[https://web.archive.org/web/20060925211118/http://energy.cr.usgs.gov/other/oil_shale/pubs_data.html Selected online oil shale publications by the U.S. Geological Survey] *[http://www.mrw.interscience.wiley.com/emrw/9783527306732/ueic/article/a18_101/current/html Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry article on oil shale]{{Dead link|date=Арван нэгдүгээр сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (requires registration). Retrieved on [[2007-08-04]] * {{cite book |name = Andersson |first = Astrid |name2 = Dahlman |first2 = Bertil |name3 = Gee |first3 = Sven |name4 = Snäll |title = The Scandinavian Alum Shales |year = 1985 |pages = 49 |url = http://www.sgu.se/cgi-bin/egwcgi/53514/screen.tcl/name%3Dshow_record%26format%3Dbrief%26host%3Dgeoreg%26gattr1%3D%40attr+2%3D102%26entry1%3DThe+Scandinavian+Alum+Shales%26field1%3Dall%26logic1%3D%26attr1%3D%40attr+4%3D2%26page%3D1%26norec%3D1%26service%3Dsgu%26lang%3Deng |isbn = 9171583343 |accessdate = 2007-10-20 |archive-date = 2007-09-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070928003624/http://www.sgu.se/cgi-bin/egwcgi/53514/screen.tcl/name%3Dshow_record%26format%3Dbrief%26host%3Dgeoreg%26gattr1%3D%40attr+2%3D102%26entry1%3DThe+Scandinavian+Alum+Shales%26field1%3Dall%26logic1%3D%26attr1%3D%40attr+4%3D2%26page%3D1%26norec%3D1%26service%3Dsgu%26lang%3Deng |url-status = dead }} *{{cite web |url=http://www.kirj.ee/oilshale/Est-OS.htm |title=Estonian oil shale |author=Mihkel Koel |date=1999 |accessdate=2007-10-20 |archive-date=2007-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071029040633/http://www.kirj.ee/oilshale/Est-OS.htm |url-status=dead }} *[https://web.archive.org/web/20080512001727/http://www.mines.edu/outreach/cont_ed/oilshale/index.html 27th Oil Shale Symposium] * {{cite web | author = Daniel Fine | Publisher = Heritage Foundation | title = Oil Shale: Toward a Strategic Unconventional Fuels Supply Policy | date = [[2007-03-08]] | url = http://www.heritage.org/Research/EnergyandEnvironment/hl1015.cfm | accessdate = 2007-10-20 | archive-date = 2007-10-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071020200615/http://www.heritage.org/Research/EnergyandEnvironment/hl1015.cfm | url-status = dead }} * {{cite web | title = Statement Of Thomas Lonnie Assistant Director for Minerals, Realty & Resource Protection, Bureau of Land Management, U.S. Department of the Interior before the Senate Energy and Natural Resources Committee. Oversight Hearing on Oil Shale Development Efforts | date = [[2005-04-12]] | url = http://www.doi.gov/ocl/2005/OilShaleDev.htm | accessdate = 2007-10-20 | archive-date = 2007-10-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071025141852/http://www.doi.gov/ocl/2005/OilShaleDev.htm | url-status = dead }} [[Ангилал:Шатдаг занар| ]] [[Ангилал:Тунамал чулуулаг]] {{Energy-stub}} {{Geology-stub}} {{Geologic-formation-stub}} 6te08u2s4pj92ipc7m1vey0r29ga85y 0 8627 858799 858558 2026-06-13T19:43:06Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858799 wikitext text/x-wiki {{short description|Словак улсад голчлон ярьдаг Баруун славян хэл}} {{Инфобокс хэл | name = Словак хэл | altname = | nativename = {{lang|sk|slovenčina}}, {{lang|sk|slovenský jazyk}} | pronunciation = {{IPA-sk|ˈslɔʋentʂina|}}, {{IPA-sk|ˈslɔʋenskiː ˈjazik|}} | states = [[Словак]], [[Чех]], [[Унгар]], [[Карпатын Русь]], [[Славони]] болон [[Воеводина]]<ref>{{cite web | url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-url=https://web.archive.org/web/20171220044137/http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-date=20 December 2017 | title=Autonomous Province of Vojvodina &#124; Покрајинска влада }}</ref> | ethnicity = [[Словакчууд‎]], [[Панноны Русинчууд]] | speakers = Төрөлх: {{sigfig|5.206080|1}} сая | date = 2011–2021 | ref = e25 | speakers2 = Хоёрдогч: {{sigfig|2.045000|1}} сая<ref name=e25/> | speakers_label = Ярилцагчид | script = [[Латин бичиг|Латин]] ([[Словак цагаан толгой]])<br/>[[Словак брайл үсэг]]<br/>[[Кирилл үсэг|Кирилл]] ([[Панноны Русинчууд#Дүрэм ба цагаан толгой|Панноны Русин цагаан толгой]]) | familycolor = Энэтхэг-Европ | fam2 = [[Балт-Слав хэлнүүд|Балт-Слав]] | fam3 = [[Слав хэлнүүд|Слав]] | fam4 = [[Баруун Слав хэлнүүд|Баруун Слав]] | fam5 = [[Чех-Словак хэлнүүд|Чех-Словак]] | dia1 = [[Баруун Словак аялга|Баруун Словак]] | dia2 = [[Төв Словак аялга|Төв Словак]] | dia3 = [[Зүүн Словак аялга|Зүүн Словак]]<ref>{{Cite book |title=Brill Encyclopedia of Slavic Languages and Linguistics |last=Habijanec |first=Siniša |publisher=[[Brill Publishers]] |year=2020 |doi=10.1163/2589-6229_ESLO_COM_031961 |url=https://referenceworks.brill.com/display/db/eslo |editor-last=Greenberg |editor-first=Marc |chapter=Pannonian Rusyn |issn=2589-6229 |quote=The third theory defines Pannonian Rusyn as a West Slavic language originating in the East Slovak Zemplín and Šariš dialects and being a mixture of the two. It fits the linguistic data in the most consistent manner and has been accepted by an overwhelming majority of scholars in the field (Bidwell 1966; Švagrovský 1984; Witkowski 1984; Lunt 1998; Čarskij 2011) and verified by several comprehensive analyses of Pannonian Rusyn language data (Bidwell 1966; Lunt 1998; Čarskij 2011). |access-date=2024-04-01 |editor-last2=Grenoble |editor-first2=Lenore}}</ref> | nation = {{SVK}}<br>''{{EU}}''<br>{{flag|Воеводина}} ([[Серби]])<ref>{{cite web|url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina|title=Autonomous Province of Vojvodina|publisher=Government of the Autonomous Province of Vojvodina|date=2013|access-date=25 May 2017}}</ref> | minority = {{CZE}}<ref>{{cite web | url=https://vlada.gov.cz/cz/ppov/rnm/narodnostni-mensiny---uvod-1361/ | title=Národnostní menšiny &#124; Vláda ČR }}</ref> <br>{{POL}}<ref name="7th EFNIL">{{cite conference |title=The relationship between official and minority languages in Poland |conference=7th Annual Conference: The Relationship between Official Languages and Regional and Minority Languages in Europe |location=Dublin, Ireland |publisher=European Federation of National Institutions for Language |last1=Pisarek |first1=Walery |date=2009 |page=18 |url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |access-date=28 November 2019 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214104352/http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |url-status=dead }}</ref><br>{{HUN}}<ref>{{cite web|author=<!--Not stated-->|title=Hungary needs to strengthen use of and access to minority languages|url=https://www.coe.int/en/web/european-charter-regional-or-minority-languages/home/-/asset_publisher/VzXuex45jmKt/content/hungary-needs-to-strengthen-use-of-and-access-to-minority-languages|publisher=[[Европын Зөвлөл]]|place=Strasbourg, France|date=14 December 2016|access-date=29 June 2020|quote=The following languages have been given special protection under the European Charter [in Hungary]: Armenian, Beas, Bulgarian, Croatian, German, Greek, Polish, Romani, Romanian, Ruthenian, Serbian, Slovak, Slovenian and Ukrainian.}}</ref><br> {{CRO}}<ref>{{cite web | url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2020_07_78_1484.html | title=Odluka o donošenju kurikuluma za nastavni predmet Slovački jezik i kultura u osnovnim i srednjim školama u Republici Hrvatskoj (Model C) }}</ref><ref>{{cite web | url=https://pravamanjina.gov.hr/nacionalne-manjine/nacionalne-manjine-u-republici-hrvatskoj/slovaci/369 | title=Slovaci }}</ref><br> {{ROM}}<ref>{{cite web | url=https://www.pukanec.sk/fotogaleria/navsteva-mesta-nadlak-24-26-8-2012.html#fgallery--21419-1 | title=Pukanec }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | title=Slováci v Rumunsku | access-date=2024-06-09 | archive-date=2024-01-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240127162600/http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | url-status=dead }}</ref><ref>https://www.edu.ro/semnarea-programului-de-cooperare-%C3%AEn-domeniul-educa%C8%9Biei-%C3%AEntre-ministerul-educa%C8%9Biei-na%C8%9Bionale-din-0</ref><ref>{{cite web | url=https://www.slovenskezahranicie.sk/rumunsko/ | title=Rumunsko }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.bihon.ro/stirile-judetului-bihor/75-de-ani-de-invatamant-in-limba-slovaca-444889/ | title=75 de ani de invatamant in limba slovaca | date=16 September 2011 }}</ref> | agency = [[Соёлын яам (Словак)|Словакийн Соёлын Яам]] | iso1 = sk | iso2b = slo | iso2t = slk | iso3 = slk | glotto = slov1269 | glottorefname = Slovak | lingua = 53-AAA-db < [[West Slavic languages|53-AAA-b...–d]]<br/>(varieties: 53-AAA-dba to 53-AAA-dbs) | notice = IPA | map = Idioma eslovaco.PNG | mapcaption = {{Legend|#0080ff|Словак хэл нь олонхын хэл байдаг бүс нутгууд}} {{Legend|#88c4ff|Словак хэл нь цөөнхийн хэл байдаг бүс нутгууд}} }} '''Словак хэл''' (словак. ''slovenčina'', ''slovenská reč'') нь [[Словак|Бүгд Найрамдах Словак Улс]]ын [[албан ёсны хэл]] юм. [[Энэтхэг-Европын хэлний язгуур]], [[Слав хэлний бүлэг]]т багтана. Слав хэлний бүлэг дундаа [[чех хэл]], [[польш хэл]] зэрэгтэй хамт Баруун Слав хэлний дэд бүлэгт харьяалагдах бөгөөд ялангуяа чех хэлтэй төстэй учраас [[чех хэл|чех]], словак хэлээр ярилцагсад харилцан ойлголцдог байна. Хэлний код [[ISO 639]]-1 нь [[SK|sk]], ISO 639-2 нь SLO/SLK. Мөн словак хэл нь Европын Холбооны албан ёсны 24 хэлний нэг юм. Словак хэлээр Бүгд Найрамдах Словак улсад 5,2 сая орчим хүн харилцдаг. Бусад улсуудын хувьд АНУ-д 500 мянга, Чех улсад 320 мянга, Унгарт 110 мянга, [[Серби]]д 80 мянга, Румынд 22 мянга, Польшид 20 мянга, Канадад 20 мянга, Австрали, Украин, Болгар, Хорват зэрэг улсуудад 5,000 орчим ярилцагсад бий. Бичиг үсгийн хувьд [[латин үсэг]]т DZ, CH гэсэн нийлмэл үсгүүдийг нэмж хэрэглэхээс гадна [[өргөлтийн тэмдэг]] ашигладаг. == Словак утга зохиолын хэл == Словак үндэстэн бүрэлдэн тогтох үйл явцтай нягт холбоотой Словак утга зохиолын хэл нь 18-р зууны төгсгөл - 19-р зууны эхний хагаст үүссэн гэж үздэг. Шинээр бий болсон утга зохиолын словак хэл нь Словакчуудын амьдралд зөвхөн харилцааны хэрэгсэл, шинжлэх ухаан, уран зохиолын хэл төдийгүй үндэсний өвөрмөц байдлыг бэхжүүлэх, Словак үндэстнийг нэгтгэх, үндэсний соёлыг хөгжүүлэх хүчин зүйл болж ирсэн. Словакийн утга зохиолын хэл эцэст нь 19-р зууны хоёрдугаар хагаст үүссэн. 20-р зуунд хэлний хөгжилд Словакийн газар нутгийг [[Чех улс]]<nowiki/>тай нэгтгэсэн нь ихээхэн нөлөөлсөн байна. Сүүлд 1993 онд тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Словак Улс байгуулагдсан нь олон нийтийн амьдралын бүхий л салбарт Словакийн утга зохиолын хэл бүрэн хөгжих нөхцөлийг бүрдүүлээд байна. == Үгсийн сан == Словак хэлний үгсийн сангийн үндэс нь эртний слав хэлний үгсийн сангаас гаралтай. Словак хэл хөгжих явцад түүний үгсийн санг 30 гаруй хэлнээс зээлж авах замаар бүрдсэн байна. Хамгийн эртний зээлүүд нь [[Латин хэл|Латин]], [[Герман хэл|Герман]], [[Унгар хэл|Унгар]] хэлнээс орж ирсэн байдаг юм. Хэл хоорондын урт хугацааны харилцааны улмаас Герман, Унгарын зээлүүд олон зууны туршид янз бүрийн эрчимтэй Словак хэл рүү нэвтэрч байв. Баруун Европын хэлнүүдээс, ялангуяа орчин үед [[англи хэл]] нь Словак хэлний үгсийн санд хамгийн их нөлөө үзүүлж байна. Түүнчлэн [[Румын хэл|румын]], [[Франц хэл|франц]], [[Итали хэл|итали]] болон бусад хэлнээс зээлсэн үгс нь Словак хэлний үгсийн санд нэвтэрсэн. Славян хэлнүүдээс хамгийн их зээл авсан нь [[чех хэл]] юм. == Дүрэм == Үйл үг нь өгүүлэгдэхүүний тоо, хүйсээс хамаарч хувирна. Ерөнхийдөө өгүүлбэр нь SVO бүтэцтэй. 2 янзын өнгөрсөн цаг, 1 ирээдүй цагийн хэлбэртэй. == Аялга == Ерөнхийд нь 3 ангилж болно: * Зүүн Словак аялга * Төв Словак аялга * Баруун Словак аялга {{Словак хэлний цагаан толгой}} ==Эшлэл== {{Reflist}} == Гадаад холбоос == {{Wikipedia|sk}} [[Ангилал:Словак хэл| ]] [[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]] [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Словакийн хэл]] [[Ангилал:Чехийн хэл]] [[Ангилал:Унгарын хэл]] [[Ангилал:Монтенегрогийн хэл]] [[Ангилал:Сербийн хэл]] [[Ангилал:Өрнөд славян хэлнүүд]] mt39kjlo7y8avlxnluhitokt9njny00 0 8896 858813 833221 2026-06-13T22:41:29Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858813 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[Файл:Ir girl.png|thumb|Дундаж хэт улаан туяанд хоёр хүний харагдах байдал (хуурмаг өнгө)]] '''Хэт улаан туяа''' буюу '''IR туяа''' нь 0.7 - 300 мкм долгионы урт, ойролцоогоор 1 - 430 Тгц давтамж бүхий [[цахилгаан соронзон долгион]] юм. ''Infrared'' нэрийн утга нь "улаанаас доор" (''infra'' гэж Латинаар "доор"). Хүний биеэс ялгарах дулааны цацрагийн долгионы урт нь 10 микрометр[https://web.archive.org/web/20210412085019/https://www.neonics.co.th/%E0%B8%AA%E0%B8%B4%E0%B8%99%E0%B8%84%E0%B9%89%E0%B8%B2%E0%B8%AB%E0%B8%A5%E0%B8%B1%E0%B8%81/infrared-thermometer]. Хэт улаан туяаны зургийг цэргийн ба иргэний зориулалтай өргөнөөр ашигладаг. Цэргийн хэрэглээнд байг илрүүлэх, шөнө харах, эргүүл хийх гэх мэтээр ашиглагдана. Иргэний хэрэглээнд дулааны нөлөөний анализ, температур мэдрэгчийг удирдах, богино зайд утасгүй холболт хийх, цаг агаарыг урьдчилан тандахад ашиглагдана. Хэт улаан туяаны астраноми нь мэдрэгчээр тоноглогдсон дуран авайгаар огторгуйн уудмыг шинжлэн судалдаг. Жишээ нь молекулын үүл, гаригууд, сансрын тоосонцор зэргийг судалдаг.) == Гадаад холбоос == {{commons|Infrared}} [[Ангилал:Цахилгаан соронзон]] {{physics-stub}} 738b5tm0mvhvn9wu5xeznoqpoq8zclz 0 9223 858807 858563 2026-06-13T21:34:03Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858807 wikitext text/x-wiki {{short description|Archipelagic country in Southeast Asia}} {{redirect|Филиппин|Нидерландын сууринг|Филиппин, Нидерланд}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Филиппин Улс | common_name = Филиппин | native_name = {{native name|fil|Republika ng Pilipinas}} | image_flag = Flag of the Philippines.svg | flag_size = 130 | flag_type = [[Филиппиний төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of the Philippines.svg | symbol_type = [[Филиппиний төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = <br />{{lang|fil|[[Филиппиний үндэсний уриа|Maka-Diyos, Maka-tao, Makakalikasan at Makabansa]]}}<ref>{{Cite PH act |title=Flag and Heraldic Code of the Philippines |chamber=RA |number=8491 |date=February 12, 1998 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084350/https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=March 8, 2014 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Metro Manila, Philippines}}</ref><br />"Бурхан, Ард Түмэн, Байгаль, Улсынхаа төлөө" | national_anthem = "{{lang|fil|[[Филиппиний төрийн дуулал|Lupang Hinirang]]}}"<br />"Шилмэл нутаг"{{parabr}}{{center|[[File:Lupang Hinirang instrumental.ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:PHL orthographic.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Philippines ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Манила]] (''де-юре'')<br />[[Нийслэлийн бүс (Филиппин)|Их Манила]]{{efn|name=a|Манила нь улсын нийслэлээр тооцогддог ч [[засгийн газрын суудал]] нь Манила хот нь нэг хэсэг болох "Метро Манила" гэгддэг Үндэсний Нийслэлийн бүс юм.<ref>{{Cite PH act |title=Establishing Manila as the Capital of the Philippines and as the Permanent Seat of the National Government |chamber=PD |number=940, s. 1976 |date=May 29, 1976 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084430/https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=April 4, 2015 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Manila, Philippines}}</ref><ref>{{cite web|title=Quezon City Local Government – Background |url=https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820074250/https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |archive-date=August 20, 2020 |access-date=August 25, 2020 |publisher=Quezon City Local Government}}</ref> Олон улсын төрийн байгууллагууд Манилагийн нийслэлд байрладаг [[Малаканянг ордон]] болон бусад байгууллага/агентлагуудаас гадна Метро Манилагийн янз бүрийн хэсэгт байрладаг.}} (''де-факто'') | largest_city = [[Кесон хот]]<!--Although [[Davao City]] has the largest land area, the article on [[largest city]] says we should refer to the most populous city, which, {{As of|2006|lc=y}}, is [[Quezon City]]. See the discussion page for more information. Changing this information without citation would be reverted.--> | official_languages = [[Филиппин хэл|Филиппин]] ба [[Англи хэлний Филиппин аялга|Англи хэл]] | recognized_regional_languages = {{collapsible list | title = [[Филиппиний хэлнүүд|19 хэлнүүд]]<ref name="GMA-DepEd-7-Languages" /> | [[Акланон хэл]] | [[Бикол хэл]] | [[Варай хэл]] | [[Иватан хэл]] | [[Ибанаг хэл]] | [[Илокано хэл]] | [[Капампанган хэл]] | [[Кинарайа хэл]] | [[Магинданао хэл]] | [[Маранао хэл]] | [[Пангасинан хэл]] | [[Самбал хэл]] | [[Себуана хэл]] | [[Суригаонон хэл]] | [[Тагалог хэл]] | [[Таусуг хэл]] | [[Хилигайнон хэл]] | [[Чабакано хэл]] | [[Якан хэл]] | }} | languages_type = Үндэсний [[дохионы хэл]] | languages = [[Филиппиний дохионы хэл]] | languages_sub = yes | languages2_type = Бусад зөвшөөрөгдсөн хэл{{efn|name=b|1987 оны Үндсэн хуульд: "Испани, араб хэлийг сайн дурын үндсэн дээр сурталчлах ёстой." гэж заасан байдаг<ref name="GovPH-OfficialLanguage" />}} | languages2 = [[Испани хэлний Филиппин аялга|Испани]] ба [[Араб хэл]] <!--Do not remove Spanish and Arabic from the languages list as it is recognized as an optional language in the 1987 Constitution of the Philippines--> | languages2_sub = yes | ethnic_groups = {{#invoke:list|unbulleted | 33.7% [[Висаяа үндэстэн|Висаяа]] | 24.4% [[Тагалог үндэстэн|Тагалон]] | 8.4% [[Илокано үндэстэн|Илокано]] | 6.8% [[Бикол үндэстэн|Бикол]] | 26.2% [[Филиппин дэх угсаатны бүлгүүд|бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2010<ref name="PSAGovPH-2021-Figures" /><!-- using figures for 2010 given in the cited source--><!--parameter ethnic_groups_ref not supported by the infobox--> | demonym = [[Филиппинчүүд‎]]<br /> [[Пиной]]<br />(''ярианы'') | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[Филиппиний Үндсэн хууль|үндсэн хуульт]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Филиппиний Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Бонгбонг Маркос]]<!-- Article is at Bongbong Marcos, do NOT use Ferdinand Marcos Jr. unless the article itself is renamed. --> | leader_title2 = [[Филиппиний Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Сара Дутерте]]<!-- Article is at Sara Duterte, do NOT use Sara Duterte-Carpio unless the article itself is renamed. --> | leader_title3 = [[Филиппиний Сенатын дарга|Сенатын дарга]] | leader_name3 = [[Мигз Зубири]]<!-- Article is at Migz Zubiri, do NOT use Juan Miguel Zubiri unless the article itself is renamed. --> | leader_title4 = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхимын дарга|Танхимын дарга]] | leader_name4 = [[Мартин Ромуалдес]]<!-- Article is at Martin Romualdez, do NOT use Ferdinand Martin Romualdez unless the article itself is renamed. --> | leader_title5 = [[Филиппиний Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name5 = [[Александр Гесмундо]] | legislature = [[Филиппиний Конгресс|Конгресс]] | upper_house = [[Филиппиний Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = [[Филиппиний бүрэн эрхт байдал|Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = ([[АНУ]]-аас) | established_event1 = [[Филиппиний тусгаар тогтнолын тунхаглал|Испанийн эзэнт гүрнээс тусгаар тогтнолоо зарлав]] | established_date1 = 6 сарын 12, 1898 он | established_event2 = [[Парисын гэрээ (1898)|Испаниас АНУ-д шилжүүлэв]] | established_date2 = 12 сарын 10, 1898 он | established_event3 = [[Филиппиний хамтын нөхөрлөл|АНУ-тай хамтын нөхөрлөлийн статус]] | established_date3 = 11 сарын 15, 1935 он | established_event4 = [[Манилагийн гэрээ (1946)|АНУ-аас тусгаар тогтнол олгов]] | established_date4 = 7 сарын 4, 1946 он | established_event5 = [[Филиппиний Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date5 = 2 сарын 2, 1987 он | area_km2 = 300000 | area_footnote = <ref name="NAMRIAGovPH-InfoMapper-1991">{{cite journal|date=December 1991 |title=Land Use and Land Classification of the Philippines |url=http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |journal=Infomapper |publisher=[[National Mapping and Resource Information Authority]] |volume=1 |issue=2 |page=10 |issn=0117-1674 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122012339/http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |archive-date=January 22, 2021}}</ref><ref name="Boquet-2017">{{cite book|last=Boquet |first=Yves |url=https://books.google.com/books?id=90C4DgAAQBAJ |title=The Philippine Archipelago |series=Springer Geography |year= 2017 |publisher=[[Springer International Publishing|Springer]] |location=Cham, Switzerland |isbn=978-3-319-51926-5 |access-date=April 25, 2023}}</ref>{{rp|page=15}}{{efn|name=land-area}} | area_link = Филиппиний газарзүй | area_label = Нийт | area_rank = 72 | area_sq_mi = {{convert|{{data Philippines|pst2|total area}}|km2|sqmi|0|disp=output number only}} <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 0.61<ref name="CIAWorldFactBook">{{cite web |date=June 7, 2023 |title=Philippines |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |accessdate=June 19, 2023 |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |archive-date=Наймдугаар сар 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210820022910/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |url-status=dead }}</ref> (дотоод ус) | area_label2 = [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|Нийт хуурай газар]] | area_data2 = 298,170 км² | population_census = 109,035,343 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 336 | population_density_sq_mi = {{Data/popdens|Philippines|comma|areaunit=sqmi}}<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 37 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|1.289 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO">{{cite web|title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=566,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |access-date=April 11, 2023 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 29 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|11,420|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 117 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|440 тэрбум|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 36 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|3,905|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 124 | Gini = 41.2 <!--number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{Cite press release |title=Highlights of the Preliminary Results of the 2021 Annual Family Income and Expenditure Survey |url=https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516030556/https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-date=May 16, 2023 |access-date=August 15, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority|PSA]] |url-status=live}}</ref> | HDI = 0.699 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNDPOrg-HDI">{{cite report|date=September 8, 2022 |title=Human Development Report 2021/22: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908052326/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=September 8, 2022 |access-date=September 8, 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |at=Table 1 |language=en |location=New York |isbn=978-92-1-001640-7}}</ref> | HDI_rank = 116 | currency = [[Филиппин песо]] ([[Филиппин песогийн тэмдэг|₱]]) | currency_code = PHP | time_zone = [[Филиппины Стандарт Цаг|ФСЦ]] | utc_offset = +08:00 | drives_on = баруун<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ |title=Philippine Yearbook |edition=1978 |date=1978 |publisher=[[National Economic and Development Authority]], [[Philippine Statistics Authority|National Census and Statistics Office]] |location=Manila, Philippines |page=[https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ&pg=PA716 716] |language=en }}</ref> | calling_code = [[Филиппин дэх утасны дугаар|+63]] | cctld = [[.ph]] | religion = {{#invoke:list|unbulleted|item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 90.1% [[Филиппин дэх христийн шашин|Христ]] ** 80.6% [[Филиппин дэх католик сүм|Католик]] ** 9.5% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Христийн шашин|Бусад урсгал]] {{Tree list/end}} |5.6% [[Филиппин дэх ислам|Ислам]] |4.3% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Бусад шашин|бусад]] / [[Филиппин дэх шашингүй хүмүүс|шашингүй]] }} | religion_year = 2015 | religion_ref = <ref name="PSAGovPH-2021-Figures">{{Cite report |type=Booklet |last=Mapa |first=Claire Dennis S. |title=2021 Philippines in Figures |issn=1655-2539 |url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20%281%29.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303065148/https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20(1).pdf |archive-date=March 3, 2022 |access-date=July 17, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority]] |pages=23–24}}</ref> }} '''Филиппин''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Philippines'' , <small>[[Филиппин хэл|Филиппинээр]]</small> ''Pilipinas''), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Филиппин Улс''' (англи. ''Republic of the Philippines'' [rɪˈpʌblɪk ɒv ðiː ˈfɪlɪpiːnz], [[тагалог хэл]]. ''Republika ng Pilipinas'' [reˈpublika ŋ ˌpɪlɪˈpinɐs]) нь баруун [[Номхон далай]] дахь Филиппиний [[олтриг]]т орших [[Зүүн Өмнөд Ази|зүүн өмнөд]] [[Ази]]йн арлын [[улс|орон]] юм. Нийслэл нь [[Манила]] хот, хамгийн том нь Бөөн Манилагийн Кесон хот болно. Филиппиний олтриг нь [[Номхон Далай]]н баруун хэсэгт байх 7,641<ref>{{cite web|url=http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|title=More islands, more fun in PH|date=2 сарын 20 2016|language=Англи хэл|access-date=6 сарын 20 2018|archive-date=2018-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181007074415/http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|url-status=dead}}</ref> арлаас бүрдэх бөгөөд усаар [[Индонез]], [[Малайз]], [[Палау]], [[Тайвань]], [[Вьетнам]]тай хиллэнэ. Филиппиний хүн ам 2020 оны байдлаар 114 сая орчим.<ref name="population" /><ref name="IMF2006" /> Эдийн засгийн хэмжээгээр дэлхийд 46-д ордог. Тухайлбал дотоодын нийт бүтээгдхүүн нь [[2008]] онд 154.073 тэрбум ам. доллар хүрч байсан.<ref name="IMF2006" /> Дэлхий даяар 11 сая гаруй филиппинчүүд тархан суурьшсан нь Филиппиний нийт хүн амын 11% нь болно. 1521 оны 3-р сарын 16-нд [[Фернан Магеллан]] ирэхээс өмнө <ref>{{Webarchiv|url=http://www.asianweek.com/2008/08/26/name-change-for-the-philippines/|wayback=20090129142616|text="Name Change for the Philippines"|archiv-bot=2023-09-26 20:13:48 InternetArchiveBot}}. [[AsianWeek]]. Retrieved on [[2008]]-[[08-30]].</ref>, Филиппинд [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Япон]], [[Малайн олтриг]] зэрэг [[Ази]]йн бусад орны оршин суугчидтай худалдаа наймаа хийдэг байсан австронез угсааны ард түмэн нутагладаг байжээ. Филиппин XVI зуунд [[Испани]]йн колони болсон бөгөөд XX зууны эхээр [[АНУ]]-ын эрхшээлд оржээ. 1896 онд [[Катипунан]]аар удирдуулсан [[Филиппиний хувьсгал]]аар Испаниас тусгаар тогтносон. [[Испани-Америкийн дайн]]ы явцад АНУ-ын цэрэг Филиппинийг эзлэн авснаар [[Филиппин-Америкийн дайн]] дэгдсэн ажээ. 1935 онд [[Филиппиний Хамтын Нөхөрлөл|Хамтын Нөхөрлөл]] маягийн засгийн газар байгуулагдсанаар өөртөө засах эрхтэй болсон ба Филиппиний анхны сонгууль явагджээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] Номхон Далайд дууссаны дараа тус улс 1946 оны 7-р сарын 4-нд АНУ-аас тусгаар тогтножээ. [[Фердинанд Маркос]] 1972 онд дайны байдал зарласны улмаас Филиппинд бослого тэмцэл өрнөж, Ардын Шинэ Арми, Моро Үндэсний Чөлөөлөх Фронт зэрэг босогчдын бүлэглэл үүссэн. [[Бага Бенино Акино|Ниной Акино]] алуурчны гарт амь үрэгдсэнээс хойш удалгүй түүний бэлэвсэн эхнэр [[Корасон Акино]], тухайн үед тус улсын оюуны санааны удирдагч байсан Хайме Кардинал Син нар 1986 онд Ардын эрхийн хувьсгал хийж, тус улсыг эргээд ардчилсан засаглалтай болгосон юм. Ардчилал сэргэн тогтсоноос хойш улс төрийн эргэлт, авлигын дуулиан шуугиант хэргүүд гарч, төрийн эрх тайван замаар шилжсээр ирсэн билээ.<ref name="CIAfactbook" /> 2016 оны 6-р сарын 30-нд [[Родриго Дутерте|Родриго Роа Дутерте]] тус улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. 2022 оны 6-р сарын 30-нд болсон сонгуулиар олонхын санал авсан Ерөнхийлөгч 1965-1986 онд Ерөнхийлөгч байсан [[Фердинанд Маркос|Фердинанд Маркосын]] хүү Фердинанд Ромуалдес Маркос буюу Бонгбонг Маркос Филиппиний Ерөнхийлөгч болсон байна. Орчин үеийн Филиппин Өрнөдийн ертөнцийн олон шинжийг агуулсан байдаг нь [[Испани]], [[Латин Америк]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын соёлоос голдуу залгамжлагдсан байдаг. Тус улсын зонхилох шашин нь [[Католик шашин]] бөгөөд Испаничууд ирэхээс өмнө байсан уламжлалт шашны зан үйл хадгалагдан үлдсэн байдаг. Түүнчлэн [[Исламын шашин|Исламын шашныг]] шүтэгчид байдаг.<ref name="encarta">{{cite encyclopedia|last=Steinberg|first=David Joel|title=Philippines|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html|encyclopedia=[[Encarta]]|date=2007}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html |wayback=20090820052439 |text=Philippines |archiv-bot=2026-06-13 21:34:03 InternetArchiveBot }}</ref> 1973 он хүртэл [[испани хэл]] Филиппиний албан ёсны хэл байсан. Түүнээс хойш [[Филиппин хэл|филиппин]], [[Англи хэл|англи]] хэмээх хоёр албан ёсны хэлтэй болсон.<ref name=CIAfactbook /> == Нэрийн гарал үүсэл == Тус улсын нэр нь XVI зууны сүүл үеийн Испанийн ван [[II Филип]]ийн нэрнээс үүдэлтэй юм.<ref name="etymology">{{Citation |author= Gregorio F. Zaide, Sonia M. Zaide|title=Philippine History and Government, Sixth Edition |publisher=All-Nations Publishing Company |year= 2004}}</ref> Испанийн аялагч Руй Липес де Вияалобос анх ''Las Islas Filipinas'' хэмээх нэрийг тухайн үед угсаа залгамжлах хунтайж байсан Филипийг хүндэтгэн [[Лейт арал]] болон [[Самар арал]]д өгсөн ажээ. Бусад арал нь өөр өөрийн нэртэй байсан боловч энэ нэр нь яваандаа тус олтригийг тэр чигт нь нэрлэх нэр болсон.<ref name="etymology" /> [[Файл:Ortigas_Center_Skyline_panoramic.jpg|thumb|center|600px|Бөөн Манила]] == Улс төрийн тогтолцоо == 1987 оны Үндсэн хуулийн дагуу Филиппин нь хоёр танхимтай парламент, бие даасан шүүх засаглалтай ерөнхийлөгчийн Бүгд найрамдах улс юм. Төрийн тэргүүн нь бүх нийтийн шууд сонгуулиар 6 жилийн хугацаагаар сунгах, дахин нэр дэвшүүлэх эрхгүйгээр сонгогддог байна. Ерөнхийлөгч нь Сайд нарын танхимыг (Засгийн газар) тэргүүлдэг бөгөөд зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч юм. Тус улсын хууль тогтоох дээд байгууллага нь Филиппиний Сенат (24 суудал) ба Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим (316 суудал) гэсэн хоёр танхимаас бүрддэг Конгресс юм. Сенаторуудыг 6 жилийн хугацаатай (гурван жил тутамд 12 хүн ээлжлэн, гэхдээ дараалсан хоёроос илүүгүй), Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүдийг гурван жилээр (дараалсан гурваас илүүгүй хугацаатай) сонгодог. == Гадаад харилцаа == Филиппиний олон улсын харилцаа нь бусад улс орнуудтай хийх худалдаа, 11 сая Филиппинчүүд өөр улс оронд амьдардаг гэх мэтээр эргэлддэг. Филиппин улс нь НҮБ-ыг үүсгэн байгуулагч, идэвхтэй гишүүн орон бөгөөд НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн Байнгын бус гишүүнээр олон удаа сонгогдсон. Филиппин улс АНУ-тай тогтоосон харилцаандаа ихээхэн анхаардаг. Тэд [[Хүйтэн дайн|хүйтэн дайны]] үед болон терроризмын эсрэг тэмцэлд АНУ-ыг дэмжиж байсан. Филиппин бол [[НАТО]]-гийн гол холбоотнуудын нэг юм. Филиппин улс өмнө нь Америкийн колони байсан ч АНУ-д өөрийн нутаг дэвсгэрт цэргийн бааз байгуулахыг зөвшөөрсөн. [[Япон]] бол Филиппин улсын хөгжилд бусдаас илүү тусалдаг орны нэг юм. Филиппин улс бусад оронтой ерөнхийдөө сайн харилцаатай байдаг. Филиппин улс өндөр хөгжилтэй эдийн засагтай орнуудын дэмжлэгийг өндрөөр үнэлдэг ч эдийн засгийн хувьд буурай хөгжилтэй бусад орнуудыг дэмждэг. Түүхэн хэлхээ холбоо, соёлын ижил төстэй байдал нь Испанитай хамтран ажиллах сайн үндэс суурь юм. Хэдийгээр хилийн чанад дахь Филиппинчүүдийн амьдралын нөхцөл тийм ч сайн байдаггүй бөгөөд заримдаа ялгаварлан гадуурхалт, хүчирхийлэлд өртдөг ч олон Филиппинчүүд бусад оронд ажилладаг. == Тэмдэглэл == <references group="lower-alpha" /> == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Албан ёсны''' * [https://web.archive.org/web/20120101105754/http://www.gov.ph/ Official website of the Philippine Government] - Gateway to governmental sites '''Газрын зураг''' * [http://www.wikimapia.org/#y=12554564&x=122915039&z=6&l=0&m=a WikiSatellite view of Philippines at WikiMapia] <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Бусад''' <!--DO NOT SPAM! THANK YOU!!!--> * [http://uk.youtube.com/watch?v=1QgTdk6fLAk WOW Philippines Tourism Ad] * [http://newsweek.washingtonpost.com/postglobal/america/philippines Washington Post's: How the Philippines Sees America] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1262783.stm BBC Country Profile on the Philippines] * [https://web.archive.org/web/20061108072347/https://www.cia.gov/cia//publications/factbook/geos/rp.html CIA World Factbook: Philippines] * [http://countrystudies.us/philippines/ U.S. Country Studies: Philippines] * [https://web.archive.org/web/20181202025242/http://www.philippinesdailyphotos.com/ Philippines Daily Photos] * [http://web.kssp.upd.edu.ph/linguistics/plc2006/papers/FullPapers/I-2_Solheim.pdf Origins of the Filipinos and Their Languages by Wilhelm G. Solheim II] ([[Portable Document File|PDF]]) * [http://www.gutenberg.org/browse/authors/b#a2296 History of the Philippine Islands] in many volumes, from [[Project Gutenberg]] (and indexed under [[Emma Helen Blair]], the general editor) * [http://wiki.answers.com/Q/FAQ/2802 WikiAnswers: Q&A about the Philippines] {{Ази}} <!--Categories--> <!--Interwikis--> [[Ангилал:Филиппин| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:АСЕАН-ы гишүүн орнууд]] [[Ангилал:Азийн арлын бүлэг]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] n3soah9stif75mhqgxeet35u0a7zxwg 0 10326 858845 853722 2026-06-14T10:43:23Z Enkhsaihan2005 64429 858845 wikitext text/x-wiki [[Image:RajaRaviVarma_MaharanaPratap.jpg|Махарана Пратап (Меварын Рана(захирагч))|thumb|200px|right]] Дундад зууны үед нэр алдар нь цуурайтаж, түүхэнд нэрээ мөнхлүүлсэн жанжин, хаадын бүрэн бус жагсаалт. Нэмэлт мэдээллийг [[Алдарт жанждын жагсаалт]]аас харж болно. === Франк === *[[Кловис I|Кловис]] (Франкийн анхны [[Христийн шашинт]] хаан) *[[Чарльз Мартел]] (Франкийн хааны ордны дарга) *[[Их Карл|Чарльман]] (Чарльз Мартелийн ач хүү, Франкийн хаан бөгөөд [[Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн|Ариун Ромын Эзэнт Гүрий]] эзэн хаан. Араб, Хазариудын Европ руу хийсэн аян дайныг зогсоосон цэргийн удирдагч) === Хятад === [[Image:明太祖画像.jpg|thumb|Мин улсын анхны хаан]] *[[Юй Фэй]], Өмнөд Сүн улсын жанжин, "Эх орны төлөө эцсээ хүртэл үнэнч байна" хэмээн биендээ шивээс хийлгэснээрээ алдаршсан. *[[Хан Ши Зон]], Өмнөд [[Сүн улс]]ын жанжин, Ю Фэйтэй хамт Зүрчидийн [[Алтан улс]]ын эсрэг тулалдаж байсан. *[[Чжу Юань Чжан]], [[Мин улс]]ын анхны хаан, Монголчуудын Юань улсын эсрэг бослогын удирдагч === Солонгос === *[[Ван Гон]] ([[Курё улс]]ыг үндэслэгч) *[[Чой Мү Сөн]] *[[И Жа Чун]] *[[И Сон Гэ]] ([[Чусон улс]]ыг үндэслэгч) *[[И Сүн Шин]] (Солонгосын алдарт адмирал, [[Яст мэлхий хөлөг]] хэмээх шинэ байлдааны онгоц бүтээсэн, суу алдарт адмирал) *[[Квон Юл]] (Солонгосын маршал) *[[Им Геон Ёп]] (Солонгос жанжин) === Византи === [[Image:Belisarius_by_Francois-Andre_Vincent.jpg|1776|thumb|Белисариус ардуудад тусалж буй нь.]] *[[Велисариус]], Византийн эзэнт улс, I Юстиниан хаанд үйлчилж байсан хамгийн алдартай жанжин *[[Нарсес]], I Юстиниан хааны өөр нэг алдартай жанжин *[[Мундус]], I Юстиниан хааны өөр нэг алдартай жанжин *[[Никефорус II Фокас]], Византийн эзэн хаан бөгөөд авъяаслаг жанжин *[[Басиль II]], Византийн эзэн хаан *[[Басиль Бойаннес]], Византийн жанжин, [[Итали]]йн катапан *[[Георг Маниакес]], XI зууны үед амьдарч байсан жанжин *[[Никефорус Ботаниатес]], XI зууны үед амьдарч байсан жанжин, сүүлдээ хаан ширээнд суусан *[[Никефорус Бриенниус]], XI зууны үед амьдарч байсан жанжин *[[Татикиус]], XI зууны үед амьдарч байсан жанжин *[[Aлексиус Комненус]], Византийн эзэн хаан, жанжин *[[Иоан Комненус]], Византийн эзэн хаан *[[Рассел де Байллеул]], Византид үйлчлэгч Норман хөлсний жанжин ===Лалын шашинт жанжид=== *[[Мухаммед]], Исламын зөнч *[[Абу Бекр]], Лалын анхны Халиф *[[Умар]] Ибн Аль Хаттаб, Лалын 2 дахь Халиф *[[Усман]], Лалын 3 дахь Халиф *[[Aли Ибн Аби Талиб]], Лалын 4 дахь Халиф *[[Халид ибн аль Валид]], Аллахын илд, [[Муслим]] цэрэг байсан тэрээр [[Рашидун Халифат]]ын жанжин болсон ба Сассанидын Эзэнт улс, Зүүн Ромын эзэнт улс, тэдгээрийн холбоотнуудын эсрэг 100 гаруй тулаан хийж ганц ч ялагдаагүй алдарт жанжин *[[Тарик Ибн Зияд]], [[Бербер]] хүн байсан ч Арабын цэргийн жанжин болсон ба Гуадалетийн тулаанд арабуудыг удирдан ялалт байгуулагч *[[Мухаммед бин Касим]], [[Синдх]] ба [[Пенжаб]]ыг эзлэн түрэмгийлэгч мусульман жанжин) *Захир- ад-дин [[Бабур]], Их Моголын эзэн хаан *[[Акбар]], Их Моголын эзэн хаан *[[Шер Шах Сури]], Умард [[Энэтхэг]]т богинохон хугацаанд оршин тогтсож байсан Сурийн эзэнт улсыг үндэслэгч *[[Maлик Амбар]], [[Этиоп]]ын цэрэг, [[Ахмаднагар]]ын султант улсын төрийн зүтгэлтэн *[[Аль Афдал Шаханшах]], [[Фатими]]йн улсын тэргүүн түшмэл *[[Саладин]], 3агалмайтнуудаас Иерусалимыг буцаан авсан султан *[[Хайр ад Дин]], Барбаросса гэх тэрээр Османы эзэнт улсын адмирал байжээ. *[[Мехмед II]], 1453 онд Константинополийг эзлэн авсан Османы султан *[[Мехмед Паша |Соколлу]], Османы цэргийн удирдагч *[[Доголон Төмөр]], Монгол гаралт байлдан дагуулагч *[[I Селим]], (1470-1520) "Зоригтой, хэрцгий" гэсэн хочоороо алдаршсан Туркийн султан, байлдан дагуулагч, Чалдираны тулаанд Шах Измайлыг бут ниргэж, Марж Дабикийн тулаанд Мамлюк Султаныг сүйрүүлснээрээ ихэд алдаршсан. *[[I Баязид]], [[Османы эзэнт гүрэн]]ий султан *[[Эрхэмсэг Сулейман]], [[Османы эзэнт гүрэн]]ий султан *[[Алп Арслан]], [[Селжүк түрэгүүд]]ийн хаан *[[Аль Мансур Ибн Аби Аамир]], [[Андалуси]] жанжин, төрийн зүтгэлтэн *[[Муса бин Нусайр]], Умаяадын угсааны хаадад үйлчлэгч төрийн зүтгэлтэн *[[Аль Хажжаж бин Юсуф]], Умаяадын халифт үйлчлэгч, [[Ирак]] дахь Арабуудын захирагч *[[Абу Муслим]], [[Хурасан]]ы хувьсгалын удирдагч, [[Аббасид]] жанжин *[[Абдул Рахман Аль Гафики]], Турсийн тулаанд Чарльз Мартелийн эсрэг Андалусын мусульмануудыг удирдан тулалдсан. *[[III Абду Ар Рахман]], Кордобын халиф бөгөөд эмир. [[Испани]] дахь Уммаяадын улсын хамгийн алдартай хунтайж === Норман=== * [[Нэгдүгээр Вильгельм|Английн хаан Виллиам I]] (Байлдан дагуулагч Виллиам) *[[Селбигийн Роберт]] (Сицилид үйлчлэгч Англо-Норман жанжин) *[[Роберт Гуйскард]] ([[Норман]]ы байлдан дагуудагч, [[Наполь]], Сицилийг түрэмгийлэгч) === Загалмайтны аян дайн === [[Image:Friedrich-barbarossa-und-soehne-welfenchronik_1-1000x1540.jpg|Фредерик Барбаросса дунд нь|thumb|200px|right]] *[[Боуиллоны Годфрей]], Анхны загалмайтны аян дайны удирдагчдын нэг *[[Иерусалимын I Болдуйн]], Анхны загалмайтны аян дайны удирдагчдын нэг *[[Антиохын I Бохемонд]], Анхны загалмайтны аян дайны удирдагчдын нэг *[[Танкред]], Анхны загалмайтны аян дайны удирдагчдын нэг *[[Тулузын IV Рэймонд]], Анхны загалмайтны аян дайны удирдагчдын нэг *[[Блойзын Стефен]], Анхны загалмайтны аян дайны удирдагчдын нэг *[[Паейны Хюго]], [[Христийн хөлөг баатрууд]]ыг үндэслэгч *[[I Фридрих Барбаросс|Фредерик Барбаросса]], Ариун Ромын эзэнт улсын хаан, загалмайтны аян дайнд оролцогч *[[Триполигийн III Рэймонд]], Загалмайтны жанжин *[[Шатиллоны Рэйнолд]], Загалмайтан жанжин *[[Жерард де Ридефорт]], Христийн хөлөг баатруудын их ноён *[[Сирийн Жоберт]], [[Мөргөлч рыцариуд]]ын их ноён *[[Рожер де Моулинс]], Мөргөлч рыцариудын их ноён *[[I Ричард]], Английн хаан, Арслан зүрхт Ричард хэмээгч тэрээр Загалмайтны 3 дахь аянд оролцсон *[[II Фредерик, Ариун Ромын эзэнт улсын хаан]], 5 болон 6 дахь загалмайтны аян дайныг удирдагч *[[IX Луи|Францын IX Луи]], (7 болон 8 дахь загалмайтны аян дайныг удирдагч) ===Япон=== [[Image:Tokugawa Ieyasu2.JPG|Шогун Токугава Иэясү|thumb|150px|right]] *[[Минамото но Ёшицүнэ]], Тайра овгийг буулган авсан жанжин *[[Ода Нобүнага]], (1534-1582) [[Сэнгокү үе]]ийн хүчирхэг феодал /[[даймёо]]/ *[[Тоётоми Хидэёши]], Ода Нобүнагагийн үхлийн дараа бүх Японыг хянаж чадсан хүн *[[Токүгава Иэясү]], Бүх [[Япон]]ыг нэгэн туган доор нэгтгэсэн даймёо ба шоогүний эринг эхлүүлэгч бөгөөд түүний удам 250 жилийн турш Японыг захирсан *[[Такэда Шингэн]], Сэнгокү үеийн япон даймёо, Түүний улс төр, цэргийн бодлогыг “Салхи шиг хурдан, ой шиг чимээгүй, гал шиг догшин, уул шиг гуйвшгүй” хэмээн хүндэтгэдэг. *[[Санада Юкимүра]], Сэнгокү үеийн жанжин, Такэда Шингэний зарц. 100 жилд ганц тохиолдох хүн хэмээн түүхэнд магтан дурссан байдаг. *[[Миямото Мүсаши]], Алдартай илдчин ===Монгол=== *[[Чингис хаан]] ([[Их Монгол Улс]]ын хаан, Тэмүүжин) *[[Өгэдэй хаан]] (Их Монгол Улсын хоёр дахь хаан) *[[Мухулай]] (Их Монгол Улсын жанжин. Сартуулын дайны үед өмнөд фронтыг хариуцаж, цөөн цэргээр асар олон хүн бүхий Алтан улсын газар нутгийг байлдан дагуулсан). *[[Сүбээдэй]] баатар (Чингис хааны багын найз, алдарт их жанжин, Зүчи ханы хүү Бат хантай Европ дахиныг байлдан дагуулсан) *[[Зэв|Зэв ноён]] ([[Төв Ази]], [[Кипчак]]ыг морин туурайгаар талхлан өнгөрсөн суу алдарт жанжин) *[[Бат хаан]] ([[Алтан Орд]]ны анхны хаан, зүүн болон төв Европыг байлдан дагуулагч) *Бэрх (Алтан ордны исламын шашинт хан, Ил хаадын улстай хийсэн дайныг гаргасан. Зүүн Европ руу халдсан) *[[Хүлэгү]] ([[Ил Хаант Улс]]ын хаан. Ирак, баруун Иран, Сирийг байлдан дагуулагч) *[[Бурундай]] (Алтан ордны жанжин, Бэрхийн зарлигаар Европ руу цөмөрсөн) *[[Ногай]] (Алтан ордны төр баригч, жанжин. Византи, Серб, Болгар, Унгар, Литваг байлдан дагуулагч) *[[Хубилай хаан]] (Монголын [[Юан улс]]ыг байгуулагч, Хятадыг бүрэн эзлэгч) *[[Мамай]] (Алтан ордны төр баригч, жанжин) *[[Тохтамыш]] (Алтан ордны хаан) *[[Урианхайдай]] (Өмнөд Хятад, Вьетнамыг байлдан дагуулсан Монгол жанжин) *[[Ачу]] буюу Ажу (Сүн улсын эсрэг аян дайны жанжин, Сяньян цайзын урт удаан бүслэлтийг ерөнхийд нь удирдаж амжилттай дуусгасан) *[[Баян жанжин]] (Өмнөд Сүн улсыг эзлэх эзэн хааны армийн ерөнхий командлагч) *[[Доголон Төмөр]] (Дундад азийн байлдан дагуулагч. мамлюкийн Египет, Византи гүрэн, Османы түркүүд, [[Алтан Орд]], төв Ази, Перс бүгд түүний мэдэлд орж байсан) *[[Газан]] хаан (Хүлэгүгээс хойш Сирийг түр эзэлж, мамлюкуудийг анх удаа ялсан томоохон ялалтыг Монголчуудад авчирсан). *[[Чормаган жанжин]] (Өгэдэй хааны гарамгай жанжин кавказыг эзэгнэгч) ===Вьетнам=== *[[Чан Хынг Дао|Тран Хун Дао]] ([[Вьетнам]]ын их жанжин, монголчуудын 2 удаагийн довтолгооныг няцааж чадсан) *[[Ле Лой]] (Ле улсыг үндэслэгч, дундад зууны Вьетнамын хамгийн алдартай хаан, жанжин) === Орос === [[Image:Alexander_Newski.jpg|Невийн Александр|thumb|150px|right]] *[[Донын Дмитрий]] (1350-1389), (Москвагийн их ван, Владимирын ван, Оросын нэрт цэргийн жанжин) *[[Святослав Игоревич|Игорь ван]] (942-972), (Эртний Оросын цэргийн жанжин, Киевийн их ван) * [[Галицын Даниил]] (1201-1264). (Эртний Оросын цэргийн жанжин. Волынь-Галицын их ван, Калка голын тулаанд Монголчуудтай тулалдсан Оросын вангуудын нэг) *[[Невийн Александр]] (Новгород, Владимирын их ван, Оросын гэгээнтэн, үндэсний баатар. Нева мөрний мөсөн дээр Европын загалмайтнуудыг бут цохисноороо Бат хаанд сайшаагдаж байсан) *[[Владимир Мономах]] (1053-1125). (Мэргэн Ярославын ач хүү, Всеволод Ярославичийн хүү, Византийн Константин Мономах хааны зээ хүү, Эртний Оросын цэргийн жанжин, төрийн зүтгэлтэн) *[[III Иван]] (Их Иван. Алтан Ордны 250 жилийн дарлалыг авч хаягч) *[[IV Иван]] (Догшин Иван хаан, Анхны Царь. Астрахань болон Казаний татаруудыг эзэлсэн. Хойд, зүүн Европт Оросын вант улсын давамгайлах байдлыг өндөрт өргөгч. Романовын удмыг үндэслэгч) *[[Царь Николай]] === Англи=== *[[I Эдвард]] (Шотландууд түүнийг алх хэмээн хочилдог байжээ) *[[III Эдвард]] (Зуун жилийн дайны үеийн Английн хаан) *[[Оливер Кромвелл]] (Английн цэрэг, улс төрийн томоохон зүтгэлтэн) === Шотланд === *[[Виллиам Уоллес]] ([[Шотланд]]ын домогт баатар, эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч) *[[Роберт Брюс]] (Шотландын хаан, эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч) ===Франц=== *[[Жанна д’Арк]], [[Франц]]ын үндэсний баатар, Католик сүмийн нэг шүтээн гэгээнтэн === Испани === [[Image:Spain_Burgos_statue_the_Cid.jpg|Эль Сидийн хөшөө. Бургос, Испани|thumb|150px|right]] *[[Эль Сид]] (Испанийн алдарт хөлөг баатар, мавруудтай хийсэн урт удаан дайны домог) *[[Гонзало Фернандез де Кордоба]] (Испанийн жанжин) *[[Австрийн Дон Жон]] (Испанийн адмирал) ===Бусад=== *[[Соронзон Гомбо]] (Төвөдийн дайнч хаан) *[[Теодорик|Их Теодорик]] (Oстроготын хаан бөгөөд Италийг захирагч) *[[Топилтзин Че Акатл Куэтзалкоатл]] (Тольтекийн удирдагч, байлдан дагуулагч) *[[Махарана Пратап]] ([[Мевар]]ын Рана) *[[Антиохын Георг]] ([[Сицили]]йн Адмирал) *[[III Ян Собиески]] ([[Польш]]ийн хаан) *[[Вольтер Фон Плеттенберг]] ([[Ливоны нийгэмлэг]]ийн ноён) *[[Салзагийн Эрнан]] ([[Тевтоны хөлөг баатрууд]]ын ноён) *[[Рожер де Фло]] ([[Каталан]]ы удирдагч) *[[Владислав Ягелло|II Владислав Ягелло]] (Польш болон Литвын их гүнлэгийн хаан, Тевтонуудыг 1410 онд бут ниргэж чадсан) *[[Скандерберг]] ([[Албани]]йн хун тайж, 1443-1468 онд [[Османы Эзэнт Улс|Османы эзэнт улсын]] [[Европ]] руу хийсэн довтолгоог зогсоосон) *[[Их Стефан]] ([[Молдав]]ын хаан) *[[Ян Жижка]] ([[Бохеми]]йн [[Гусситын дайн]]ы үе дэх [[Taборит]]уудын армийн удирдагч) *[[Жон Хуняди]] (Влак-Унгарын жанжин, [[Унгар]]ын амбан) *[[Николас Зрински]] (Зриный, Хорват-Унгарын нэгдсэн цэргийн удирдагч) *[[Лапу Лапу]] (Филиппиний Мактан арлын уугуул оршин суугчдын удирдагч) *[[Милош Обилич]] (Косовогийн тулаанд Туркийн султан [[I Мурад]]ыг устгаж чадсан [[Серби]]йн хөлөг баатар) [[Ангилал:Зэвсэгт хүчний удирдагчдын жагсаалт]] [[Ангилал:Хүмүүсийн жагсаалт]] 1d8ey5r1f3nqz6pn1d3gd8fzzetbobf 0 10341 858842 854417 2026-06-14T10:42:46Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Их Стефен]] to [[Их Стефан]] 854417 wikitext text/x-wiki [[Файл:Humorstefan.jpg|thumb|Right|''Молдавийн III Стефан|200px ]] '''Молдавийн III Стефан''' буюу '''Их Стефан''' ({{lang-en|Stephen III of Moldavia}}; [[Румын хэл]]:''Ştefan cel Mare şi Sfânt'') нь 1433-1504 оны хооронд амьдарч байсан бөгөөд 1457-1504 оны хооронд Молдавийн ван байсан ажээ. Тэрээр Молдавийн хааны Мушат угсааны хамгийн алдартай ван юм. Түүнийг “'''Ариун бөгөөд Их Стефан'''” гэх нэрээр нь [[хүн төрөлхтөн]] мэддэг. [[Молдави муж|Молдави]] нь өнөөгийн Румын улсын нэг муж юм. Түүний засаглалын үед Молдави нь [[Унгар]], [[Польш]], [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] эзлэн түрэмгийлэх гэсэн өнгөлзлөгүүдийг тас цохиж, хүчирхэг, хараат бус Молдави улс бий болсон байна. Стефан Османы эзэнт улсын эсрэг урт удаан хугацаанд тууштай, амжилттай тэмцэж байснаараа [[Европ]] дахинаа ихэд алдаршсан гэдэг. Тэрээр Османы туркуудтэй том бага нийлсэн 36 дайн тулаан хийхдээ 34-т нь ялж байжээ. [[Турк]]уудын эсрэг хийсэн Васлуйн тулалдаанд шийдвэрлэх ялалт байгуулны дараа [[Ромын пап]] [[IV Сикстус]] “'''Христын шашны жинхэнэ тэмцэгч'''” хэмээх цол хайрласан гэдэг. Стефан нь өнөөдөр Молдавийн Христийн шашинтнуудын гэгээн шүтээнүүдийн нэг болжээ. == Амьдралын эхэн үе ба хүчийг олсон нь == Стефан нь вангийн угсаа залгах Мушатины гэр бүлийн гишүүн байжээ. Түүний эцэг [[Богдан II]]<ref>Păun, Radu G. (2016). "Mount Athos and the Byzantine-Slavic Tradition in Wallachia and Moldavia after the fall of Constantinople". In Stanković, Vlada. The Balkans and the Byzantine World before and after the Captures of Constantinople, 1204 and 1453. Lexington Books. pp. 117–164. ISBN 978-1-49851-325-8. pp 131</ref> нь 1449-1451 оны хооронд Молдавийг захирч байсан бөгөөд өөрийн эцэг нэгт дүү [[Петру Арон]]д нууцаар хорлогдон нас эцэслэжээ. Богдан II хааныг өөрийн харъяат носдуудынха нэгний хуриманд зочлон очих үеэр Петру Арон тэргүүтэй хуйвалдагчид үймээн дэгдээжээ. Стефан энэ мэдээг сонсон арайхийн зугтаж гарсан боловч түүний эцэг Богдан II баригдан цаазлуулжээ. 1451-1457 оны хооронд Молдавид Петру Арон болон [[Александрел]] нарын хооронд засаглалын төлөөх тэмцэл өрнөж иргэний дайн эхэлсэн байна. Үймээн самуунд энэ цагт Стефан [[Трансильвани]]д очин, цэргийн эрхтэн [[Иоан Хуняди]]гийн өмгөөлөлд хоргодожээ. Хэсэн хугацааны турш чимээгүй байсны эцэст 1457 онд Унгарын хаан [[Влад III Дракула]]гаас 6000 морин цэргийн цэргийн тусламж авч, Румыний ойролцоох нутагт Петру Аронд хүчтэй цохилт өгч, Орбичийн орчимд бут ниргэснээр Арон Польш руу амь зулбан гарчээ. Ийнхүү 1457 онд Стефан Молдавийн хааны титмийг тэргүүнээ залав. 2 жилийн дараа Стефан Ароныг олж устгахаар цэрэглэн, Польшид цөмрөн оржээ. Энэ нь Польшийн эсэргүүцэлтэй тулгарсан байна. Молдави болон [[Польш]]ийн хооронд энхийн гэрээ байгуулагдаж, Стефан Польшийн хаан [[Казимиерз Ягелло]г өөрийн хараат улсын хан хэмээн зөвшөөрүүлж, Ароныг барин Молдавид буцан иржээ. == Засаглал == Стефан дотооддоо бэхжин, хүчийг олсны дараа хөрш орнуудынхаа удаа дараалсан сүрдүүлгүүдийг амжилттай няцааж өөрийн нэр хүндийг өсгөжээ. 1467 онд тэрээр Унгарын хаан [[Маттиас Корвинус]] халдан довтлоход Байагийн тулаанд ялж, улмаар 1471 онд Тартар, Валлашийг булаан авчээ. Ингээд Османы талыг дэмжигч [[Гоо Раду]]г түлхэн унагаж, [[Христийн шашин]]т захирагчийг томилжээ. Стефан Молдавидаа буцан ирээд Османы эзэнт улсаас учруулж болох бодит аюулд бэлтгэж эхэлсэн байна. Тун удалгүй Стефаны өдөөн хатгалгад хариу барьж, Радуг өмгөөлөх нэрийдлээр Оттоман султан [[Мехмед II]] Молдавид халдан довтолжээ. 1475 онд Стефан сулаан эзлэгчдийг Васлуйн тулаанд бут ниргэж, Туркийн довтолгооныг түр зогсоосон байна. Гэвч дараа жил нь Валеа Альбагийн тулаанд Стефан ялагдал хүлээж, ухран Оттоманчуудад чухал цайзуудынхаа нэгийг алджээ. Стефан Европоос тусламж эрэн, “Буруу номнтуудын баруун гарыг тас цавчих”-ад гүн туслалцаа үзүүлэхийг уриалжээ. 1484 онд Туркуудын цахилгаан гэж нэрлэгдсэн довтолгоонуудад цохигдон дахин хоёр ч цайзаа алдсан байна. Гэвч тэрээр 1485 онд туркуудыг хоёр ч удаа ялсан байна. 1486 онд Султан [[Баязид II]]-тай энхийн гэрээ байгуулж, Туркт жил бүр алба гувчуур төлж байх болжээ. Үүний хариуд Молдави нь өөрийн хаанаар удирдуулсан Туркийн хамжлага улс хэлбэртэйгээр орших болжээ. Үүнээс хойш 300 шахам жил Молдави нь Туркийн хамжлага улс хэлбэртэйгээр орших болжээ. Амьдралынхаа сүүлийн жилүүдэд Польшуудын довтолгооныг амжилттай няцааж байжээ. Тэрээр 1504 онд нас нөгчсөн бөгөөд [[Путна хийд]]эд шарилыг нь хадгалж байдаг ажээ. == Өв уламжлал == * Их Стефаны урт удаан хугацааны засаглалын үед Молдавид олон тооны Христийн шашны гайхамшигт олон сүм хийд баригдсны зарим нь [[ЮНЕСКО]]-ийн [[Дэлхийн өв]]д бүртгэгдсэн байдаг. * Стефаныг нас барсны дараа Христийн шашны шүтлэгтнүүд гэгээнтэн гэж үздэг болжээ. * Румыны үндэсний телевиз болох TVR1-ээс 2006 онд явуулсан санал асуулгаар Стефан III нь бараг 40000 үзэгчийн саналаар “'''Бүх цаг үеийн хамгийн аугаа Румын хүмүүн'''” хэмээн нэрлэгдсэн байна. == Цахим холбоос == * [http://genealogy.euweb.cz/balkan/balkan18.html Muşatin family] * [http://www.magazinistoric.itcnet.ro/?module=displaystory&story_id=633&edition_id=1&format=html Article in Romanian: ''Vlad Ţepeş şi Ştefan cel Mare - Prieteni sau duşmani?''] * [https://web.archive.org/web/20070514200342/http://www.eliznik.org.uk/RomaniaHistory/maps/moldavia-1501.htm Map of Moldavia under Ştefan cel Mare, 1501] * [http://www.patzinakia.ro/wallachiamediaevalis/bacau-index.htm The Princely Court of Ştefan's son, Alexandru, in Bacău] - images, layouts (at the [https://web.archive.org/web/20060111120813/http://www.patzinakia.ro/ Romanian Group for an Alternative History Website]) * [http://www.ici.ro/romania/en/istorie/hi32.html Map of Romania during Ştefan cel Mare] ==Эх сурвалж== {{reflist}} === Польшийн эх сурвалжууд === * [http://www.wbc.poznan.pl/dlibra?action=ChangeLanguageAction&language=en|Digital Library of Wielkopolska the online access to the oldest Polish writing relicts] [[Ангилал:15-р зууны гэгээнтэн]] [[Ангилал:15-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:16-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Молдавын ван]] [[Ангилал:Молдавын түүх]] [[Ангилал:Румынчууд]] [[Ангилал:15-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:1504 онд өнгөрсөн]] ng4op1x3xcdid0nhk98tkebvrfpmsh9 0 14305 858809 795411 2026-06-13T21:46:20Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858809 wikitext text/x-wiki {{short description|Country in the Caribbean}} {{About|улсын|арлыг|Хиспаниола|хэрэглээг|Хаити (салаа утга)}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Хаити Улс | common_name = Хаити | native_name = {{lang|fr-HT|République d'Haïti}}{{nbsp}}([[Хаитийн Франц хэл|Франц]])<br />{{native name|ht|Repiblik d Ayiti}}<ref>[http://www.haiti.org/wp-content/uploads/2012/09/konstitisyon.pdf Konstitisyon Repiblik d Ayiti]</ref> | image_flag = Flag of Haiti.svg | image_coat = Coat of arms of Haiti.svg | national_motto = <div style="padding-bottom:0.3em;">{{native phrase|fr|"[[Эрх чөлөө, эрх тэгш байдал, ах дүүгийн холбоо|Liberté, égalité, fraternité]]"|italics=off|nolink=on}}<ref>{{cite web|url=http://www.haiti-reference.com/histoire/constitutions/const_1987.htm |title=Article 4 of the Constitution |publisher=Haiti-reference.com |access-date=24 July 2013}}</ref><br />{{native phrase|ht|"Libète, Egalite, Fratènite"|italics=off|nolink=on}}<br />"Эрх чөлөө, эрх тэгш байдал, ах дүүгийн холбоо"</div> | national_anthem = {{native name|fr|[[Хаитийн төрийн дуулал|La Dessalinienne]]|italics=off|nolink=on}}<br />{{native name|ht|Desalinyèn|italics=off|nolink=on}}<br />"Дессалингийн дуу"<div style="padding-top:0.5em;">{{center|[[File:Haiti National Anthem.ogg]]}}</div> | image_map = Haiti (orthographic projection).svg | image_map2 = | capital = [[Порт-о-Пренс]] | coordinates = {{Coord|18|32|N|72|20|W|type:city}} | largest_city = Порт-о-Пренс | official_languages = {{unbulleted list | [[Хаитийн Франц хэл|Франц]] | [[Хаитийн Креол хэл]] }} | ethnic_groups = 95% [[Афро-Хаитичууд|Хар]]<br />5% [[Холимог ааитичууд|Холимог]] ба [[Цагаан Хаитичууд|цагаан]]<ref name="CIA_20110303" /> | ethnic_groups_year = | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |87.0% [[Хаити дахь христийн шашин|Христ]] |10.7% [[Шашин шүтэхгүй байдал|Шашингүй]] |2.1% [[Ардын шашин]] |0.2% Бусад}} | religion_year = 2020 | religion_ref = <ref>{{cite web|url= https://www.pewresearch.org/religion/interactives/religious-composition-by-country-2010-2050/|title=Religious Composition by Country, 2010–2050 |date=21 December 2022|publisher=[[Pew Research Center]]|accessdate=2 August 2020}}</ref> | demonym = [[Хаитичууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Холимог засаглалын систем|хагас-ерөнхийлөгчийн]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Хаитийн ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Ариэль Анри]] (үүрэг гүйцэтгэгч)<!--Article 149 of Haitian Constitution: "In case of vacancy of the Presidency of the Republic either by resignation, dismissal, death or in case of physical or mental permanent incapacity duly declared, the Council of Ministers, under the presidency of the Prime Minister, exercises the Executive Power until the election of another President." Presidency means office/job of President, the Prime Minister therefore holds the office of the President.--><ref>{{cite web|url=https://www.thenation.com/article/world/haiti-president-ariel-henry/|title=The Best Haitians Can Expect From Prime Minister Ariel Henry|first=Amy|last=Wilentz|work=[[The Nation (Nigeria)|The Nation]]|date=23 July 2021|accessdate=25 July 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.caribbeannationalweekly.com/news/caribbean-news/prime-minister-henry-gives-commitment-that-haiti-will-be-in-election-mode-before-year-end/|title=Prime Minister Henry gives commitment that Haiti will be in election mode before year end|work=Caribbean National Weekly|date=23 September 2022|accessdate=17 January 2023|archive-date=13 Есдүгээр сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220913223059/https://www.caribbeannationalweekly.com/news/caribbean-news/prime-minister-henry-gives-commitment-that-haiti-will-be-in-election-mode-before-year-end/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2023/jan/12/haiti-crisis-jovenel-moise-gangs-water-way-out|title=Haiti crisis: how did it get so bad, what is the role of gangs, and is there a way out?|work=The Guardian|date=12 January 2023|accessdate=17 January 2023}}</ref> | leader_title2 = [[Хаитийн ерөнхий сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Ариэль Анри]] (үүрэг гүйцэтгэгч) | legislature = [[Үндэсний Ассамблей (Хаити)|Үндэсний Ассамблей]]{{efn|name=vacantleg|Үндэсний Ассамблей одоогийн байдлаар 0 гишүүнтэй, Сенатын бүх 30 суудал, Төлөөлөгчдийн танхимын 119 суудал бүгд сул байгаа, учир нь өмнөх бүх гишүүд [[Хаитийн Үндсэн хууль]]д заасан бүрэн эрхийн хугацаагаа дуусгасан бөгөөд эдгээр суллагдсан суудлыг нөхөх сонгууль явагдаагүй.}} | upper_house = [[Сенат (Хаити)|Сенат]]{{efn|name=vacantleg}} | lower_house = [[Төлөөлөгчдийн танхим (Хаити)|Төлөөлөгчдийн танхим]]{{efn|name=vacantleg}} | sovereignty_type = [[Хаитийн хувьсгал|Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = ([[Анхны Бүгд Найрамдах Франц Улс|Францаас]]) | established_event1 = Туснхагласан | established_date1 = 1 сарын 1, 1804 | established_event2 = Хүлээн зөвшөөрөгдсөн | established_date2 = 4 сарын 17, 1825 | established_event3 = [[Хаитийн анхны эзэнт гүрэн|Анхны эзэнт гүрэн]] | established_date3 = 9 сарын 22, 1804 | established_event4 = [[Хаити Улс|Өмнөдийн БНУ]] | established_date4 = 3 сарын 9, 1806 | established_event5 = [[Хаити Улс|Умардын Улс]] | established_date5 = 10 сарын 17, 1806 | established_event6 = [[Хаитийн эзэнт гүрэн|Хаант улс]] | established_date6 = 3 сарын 28, 1811 | established_event7 = [[Хиспаниолагийн нэгдэл]] | established_date7 = 2 сарын 9, 1822 | established_event8 = Задрал | established_date8 = 2 сарын 27, 1844 | established_event9 = [[Хаитийн хоёрдахь эзэнт гүрэн|2-р эзэнт гүрэн]] | established_date9 = 8 сарын 26, 1849 | established_event10 = Бүгд найрамдах улс | established_date10 = 1 сарын 15, 1859 | established_event12 = [[Хаитийн Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date12 = 3 сарын 29, 1987 | established_event11 = [[Хаитийн АНУ-ын эзлэн түрэмгийлэл|АНУ-ын эзлэн түрэмгийлэл]] | established_date11 = 1915 оны 7 сарын 28 – 1934 оны 8 сарын 1 | area_km2 = 27,750<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/haiti/summaries/#geography |title=Archive copy |access-date=2023-08-26 |archive-date=2023-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230817125957/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/haiti/summaries/#geography |url-status=dead }}</ref> | area_rank = 143 <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = 10,714 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | percent_water = 0.7 | population_estimate = 11,470,261<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Haiti|access-date=22 June 2023|year=2023}}</ref> | population_estimate_year = 2023 | population_estimate_rank = 83 | population_density_km2 = 382 <!--(population_estimate ÷ area_km2)--> | population_density_sq_mi = 989.7 <!--(population_estimate ÷ area_sq_mi)--> | population_density_rank = 32 | GDP_PPP = $34.189 тэрбум<ref name="imf2">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=263,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2019&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=Haiti |publisher=International Monetary Fund |date=April 2021 |accessdate=19 July 2021 }}</ref> | GDP_PPP_year = 2021 | GDP_PPP_rank = 144 | GDP_PPP_per_capita = $2,962<ref name="imf2" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 174 | GDP_nominal = $22.431 тэрбум<ref name="imf2" /> | GDP_nominal_year = 2021 | GDP_nominal_rank = 139 | GDP_nominal_per_capita = $1,943<ref name="imf2" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 172 | Gini = 41.1 <!--number only--> | Gini_year = 2012 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title=Gini Index |publisher=The World Bank |access-date=21 November 2015}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.535 <!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 163 | currency = [[Хаити гурд|Гурд]] (G) | currency_code = HTG | time_zone = [[Зүүн цагийн бүс|ЗЦБ]] | utc_offset = −5 | utc_offset_DST = −4 | time_zone_DST = [[Зүүн цагийн бүс|EDT]] | drives_on = баруун | calling_code = [[Хаити дахь утасны дугаар|+509]] | cctld = [[.ht]] | country_code = }} '''Хаити''', албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Хаити улс''' (гаити. креол. ''Repiblik Ayiti'' [ɣepibˈlik ajiti], [[Франц хэл|франц.]] ''République d'Haïti'' [ʁe.py.bˈlik da.i'ti]) Карибын тэнгис дэх Их Антилын арлуудын нэг болох [[Хиспаниола]] арал дээр байрладаг. [[Бүгд Найрамдах Доминикан Улс]]<nowiki/>тай [[Хиспаниола]] арлыг хуваалцаж, арлын баруун хэсэгт наймны гурван хэсгийг эзлэн оршино. Хаити улсын газар нутгийн хэмжээ нь 27.750 хавтгай дөрвөлжин километр. Хүн ам нь -11 470 261 хүн (2023 оны байдлаар бөгөөд үүнээс 1 сая орчим хүн гадаадад буюу АНУ-д оршин суудаг ажээ). Карибын хамтын нийгэмлэг (CARICOM)-ийн хамгийн олон хүн амтай, Карибын тэнгисийн орнууд дундаа Кубын дараа орох их хүн амтай улс орон юм. Энэ арлын уугуул оршин суугчид нь Өмнөд Америкаас шилжиж ирсэн [[тайно]] хүмүүс байв. 1492 оны арванхоёрдугаар сарын 5-нд [[Христофер Колумб]] анхны аяллынхаа явцад уг арлыг нээснээр европчууд тус аралтай танилцжээ. Гаити улсын нийслэл хот-Порт-о-Пренс юм. [[Файл:Haiti w2 locator.svg|thumb|Гаити улсын газрын зураг]] 1804 онд Бүгд Найрамдах Хаити улс хувьсгал хийж Францаас тусгаар тогтнолоо олж аваад америк тив дахь АНУ-ын дараа тусгаар тогтнолоо олж авсан хоёрдахь улс болжээ. Хати улсад америк тивд франц хэл давамгайлдаг цорын ганц тусгаар улс юм. [[Монгол улс|Монгол улстай]] 2014 оны 1-р сарын 14-нд [[дипломат харилцаа]] тогтоосон байна. == Тэмдэглэл == {{notelist|45em}} == Цахим холбоос == {{commons|Haiti|Хаити}} == Эшлэл == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Америкийн Улсуудын Байгууллага}} {{Хөтлөгч мөр Хойд Америкийн улсууд}} [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Буурай хөгжилтэй орон]] [[Ангилал:Хаити| ]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Төв Америкийн орон]] s2zfayfwv919bhupaazu4cxjxkvzpou 0 16038 858821 847206 2026-06-14T01:39:26Z Dostojewskij 30144 Кристиан Белл ➯ [[Кристиан Бэйл]] 858821 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|1 сарын}} '''Нэгдүгээр сарын гучин''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 30 дахь өдөр юм. Мөн он дуустал 335 өдөр (өндөр жил бол 336 өдөр) үлдэж байна. == Онцлох үйл явдал == * МЭӨ 516 - Йерусалим дахь Хоёрдугаар сүм албан ёсоор баригдаж дуусчээ. * 1018 - Бауцены энхийн гэрээгээр Польш улс Ариун Ромын эзэнт гүрэнд дагаар оров. * 1648 - 18 жилийн дайн: Мюнстер ба Оснабрукийн гэрээнд гарын үсэг зурснаас Нидерланд-Испанийн хооронд өрнөсөн дайн 18 жилийн дараа эцэс болов. * 1649 - Английн хаан I Чарльзийг цаазалжээ. * 1703 - Ооиши Күраносүкэгээр удирдуулсан 47 нинжа үхлийн тулаанаа эхлүүлэв. * 1722 - [[Москва]] хотод обер-полицмейстер буюу хотын цагдаагийн даргын албан тушаал бий болжээ. * 1789 - Тай Сон эзэнт гүрний арми Танг Лонг хотыг Чин гүрний эзэрхийллээс чөлөөлжээ. * 1806 - АНУ-ын [[Нью-Жерси]] мужийн Трентон хотыг [[Пеннсилвани]] мужийн Моррисуилль хоттой холбосон "Доод Трентоны гүүр" ашиглалтад оржээ. * 1826 - Дэлхийн хамгийн анхны [[дүүжин гүүр]] Исле оф Англисид нээгдэв. Баруун Уэльсийг хойд хэсэгтэй холбосон энэ гүүрийг "Менайн дүүжин гүүр" гэж нэрлэдэг ажээ. * 1835 - АНУ-ын ерөнхийлөгч [[Эндрю Жексон|Эндрю Жексоны]] амь насанд халдах эхний оролдлого гарав. Түүнд Ричард Лоуренс гэгч халдахыг завджээ. * 1847 - [[Калифорни]] мужийн Ерба Буена хот [[Сан-Франциско|Сан Франциско]] болж нэрээ өөрчлөв. * 1858 - Английн [[Манчестер]] хотод анхны бүтэн цагийн мэргэжлийн "Халле" оркестр нээгдэж, тоглолтод оролцож эхэлжээ. * 1862 - Америкийн хамгийн анхны хуягт усан хөлөг онгоц болох "Монитор" АНУ-ын зэвсэглэлд багтжээ. * 1889 - Австри-Унгарын угсаа залгамжлах хунтайж Рудольф, гэргий Мери Вецера нарын цогцсыг Маерлинг дахь зуслангаас нь олжээ. * 1902 - Англи болон Японы хооронд холбоотны гэрээ байгуулагдав. * 1908 - Энэтхэгийн эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч Мохандас Карамчанд Ганди хоёр сар шоронд хоригдсоны эцэст суллагджээ. * 1911 - Канадын тэнгисийн үйлчилгээ нэрээ Хааны дэргэдэх Канадын тэнгисийн цэрэг болгон өөрчлөв. * 1925 - Туркийн засгийн газар Үнэн алдартны шашны хамба VI Константиныг нутгаасаа хөөн гаргажээ. * 1933 - Райхын ерөнхийлөгч [[Паул фон Хинденбург]] [[Адольф Хитлер|Адольф Хитлерийг]] Германы Канцлераар томилов. * 1943 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Реннелл арлын тулаанд АНУ-ын Чикаго хөлөг онгоц Японы бөмбөгдөгч онгоцонд өртөж, бүрэн живжээ. * 1944 - Италийн төв хэсгийг чөлөөлөх Шингл ажиллагаа албан ёсоор эхлэв. * 1948 - Энэтхэгийн эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч [[Махатма Ганди]] хинди шашны хийрхэгч Натурам Годсегийн гарт амиа алдав. * 1959 - Хэзээ ч жившгүй гэгдэж байсан Ханс Хедтофт гэх хөлөг онгоц мөсөн уул мөргөсний улмаас живж, хөлгийн багийн 95 зорчигч бүгд амиа алджээ. * 1960 - [[Чад]] улсад Африкийн үндэсний нам байгуулагдав. * 1964 - Өмнөд Вьетнамын ерөнхийлөгч Дуонг Ван Миний эсрэг төрийн цуст эргэлтийг Нгуен Хан эхлүүлжээ. * 1969 - Битлз хамтлагийн олон нийтэд зориулсан сүүлийн тоглолт Лондон хотноо болов. Гэвч шүтэн бишрэгчид их ирсэнтэй холбоотойгоор цагдаа нар тарааж, тоглолт цагаасаа өмнө дууссан юм. * 1972 - Умард Ирландын Дерри хотод Их Британийн түрэмгийллийн бодлогыг эсэргүүцсэн жагсаал болж, Британийн цагдаа нар хүч хэрэглэн тараав. Үүний уршгаар 14 хүн амиа алдсан юм. Түүхэнд үүнийг "Цуст ням гараг" гэж тэмдэглэсэн байдаг билээ. * 1982 - Ричард Скрента гэгч дэлхийн хамгийн анх удаа компьютерын вирусийн эсрэг код бичжээ. Тэрээр Apple компанид ажилладаг байсан юм. * 1989 - Афганистан дахь АНУ-ын Элчин сайдын яам хаалгаа барив. * 2003 - Бельгийн хаант улс ижил хүйстний гэрлэлтийг хуулиар хүлээн зөвшөөрчээ. * 2013 - Өмнөд Солонгосын хамгийн анхны хөлөг "Наро-1" ачааны хөлөг хөөрөв. * 2020 - Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллага дэлхий нийтэд аюултай COVID-19 (nCoV) цар тахал дэгдсэнийг зарлав. == Мэндэлсэн алдартнууд == * 133 - Ромын эзэн хаан Дидиус Юлианус (193 онд нас барсан) * 1736 - [[Жэймс Ватт|Жеймс Ватт]] (1819 онд нас барсан) шотланын инженер-механик, зохион бүтээгч, уурын машин зохиогч. * 1841 - Францын долоо дахь ерөнхийлөгч Феликс Франсуа Фор ([[Франц хэл|франц.]] ''Félix François Faure''; 1899 онд нас барсан) * 1882 - АНУ-ын 32 дахь ерөнхийлөгч [[Франклин Рузвельт|Франклин Д.Рузвельт]] (1945 онд нас барсан) * 1894 - [[III Борис|III]] [[III Борис|Борис]] (1943 онд нас барсан) Болгарын царь (1918—1943). * 1899 - Нобелийн шагналт Америкийн вирологич Макс Тьелер (1972 онд нас барсан) * 1920 - Оскарын шагналт кино найруулагч Делберт Мартин (2007 онд нас барсан) * 1925 - [[Компьютерын хулгана|Компьютерын хулганыг]] зохион бүтээгч [[Дуглас Энгелбарт]] (2013 онд нас барсан) * 1927 - Шведийн 26 дахь ерөнхий сайд [[Улоф Палмэ|Улоф Пальмэ (]]1986 онд нас барсан) * 1930 - Оскарын хоёр, Алтан Бөмбөрцгийн гурав, БАФТА-гын хоёр удаагийн шагналт нэрт жүжигчин Жин Хекманн * 1937 - Английн театрын нэрт жүжигчин Ванесса Редгрейв * 1938 - Узбекистаны анхны ерөнхийлөгч [[Ислом Каримов]] (2016 онд нас барсан) * 1941 - АНУ-ын дэд ерөнхийлөгч Дик Чейни ** Олимпын хүрэл медальт, Европын хошой аварга Нидерландын усанд сэлэгч Тинеке Лагерберг * 1949 - Нобелийн шагналт Америкийн физикч Петер Агре * 1962 - Йорданы хаан II Абдулла * 1968 - Испанийн хаан VI Фелипе * 1974 - Британийн нэрт жүжигчин [[Кристиан Бэйл]] * 1978 - Дэлхий болон Европын аварга Швейцарын [[Кёрлинг|кёрлингч]] Кармен Кюнг * 1981 - Болгарын нэрт хөлбөмбөгч Димитар Бербатов ** Английн хөлбөмбөгч Петер Крауч * 1993 - Олимпын хүрэл медальт Их Британийн замын дугуйч Кейти Марчант == Нас барсан алдартнууд == * 970 - Болгарын хаан I Петер (Төрсөн огноо тодорхойгүй) * 1181 - Японы эзэн хаан Такакүра (1161 онд төрсөн) * 1730 - Оросын эзэн хаан [[II Пётр]] (1715 онд төрсөн) * 1836 - АНУ-ын анхны төрийн далбааг оёсон гэгддэг [[Бетси Росс]] (1752 онд төрсөн) * 1867 - Японы [[Эзэн Хаан Коомэй|эзэн хаан Коомэй]] (1831 онд төрсөн) * 1928 - Нобелийн шагналт Данийн физикч Йоханнес Фибижер (1867 онд төрсөн) * 1948 - Нисэх онгоц зохион бүтээгч Орвиль Врайт (1871 онд төрсөн) ** Энэтхэгийн эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч [[Махатма Ганди]] (1869 онд төрсөн) * Порше компанийг үүсгэн байгуулагч [[Фердинанд Порше]] (1875 онд төрсөн) * 1969 - [[Нобелийн энхтайвны шагнал|Нобелийн энхтайвны шагналт]] Бельгийн гэлэн Доминик Пайр (1910 онд төрсөн) * 1991 - Нобелийн шагналт Америкийн физикч [[Жон Бардин]] (1908 онд төрсөн) * 2007 - Америкийн нэрт зохиолч [[Сидней Шелдон]] (1917 онд төрсөн) * 2015 - Болгарын хоёр дахь ерөнхийлөч [[Желю Желев]] (1935 онд төрсөн) * 2016 - Эль Сальвадор улсын Ерөнхийлөгч Франчиско Флорес Перез (1959 онд төрсөн) * 2026 - Монгол Улсын Үндэсний бөхийн "Арслан", Ардын багш [[Лувсанчимэдийн Сосорбарам]] (1937 онд төрсөн) == Тэмдэглэлт өдөр == * {{AZE}} Азербайжаны үндэсний хувцасны өдөр * {{BRA}} Саудадегийн өдөр * {{USA}} Фред Коремацүгийн өдөр (Калифорни муж) * {{ESP}} Хүчирхийллийн эсрэг өдөр * {{IND}} Бясалгагчдын өдөр * {{GRE}} Багш нарын өдөр ---- {{Commonscat|30 January|1 сарын 30}} [[Ангилал:Өдөр|0130]] [[Ангилал:Нэгдүгээр сарын өдөр|#30]] 771x48kwwxhav55p9jzlbq27614kbh1 858822 858821 2026-06-14T04:08:40Z Avirmed Batsaikhan 53733 858822 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|1 сарын}} '''Нэгдүгээр сарын гучин''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 30 дахь өдөр юм. Мөн он дуустал 335 өдөр (өндөр жил бол 336 өдөр) үлдэж байна. == Онцлох үйл явдал == * МЭӨ 516 - Йерусалим дахь Хоёрдугаар сүм албан ёсоор баригдаж дуусчээ. * 1018 - Бауцены энхийн гэрээгээр Польш улс Ариун Ромын эзэнт гүрэнд дагаар оров. * 1648 - 18 жилийн дайн: Мюнстер ба Оснабрукийн гэрээнд гарын үсэг зурснаас Нидерланд-Испанийн хооронд өрнөсөн дайн 18 жилийн дараа эцэс болов. * 1649 - Английн хаан I Чарльзийг цаазалжээ. * 1703 - Ооиши Күраносүкэгээр удирдуулсан 47 нинжа үхлийн тулаанаа эхлүүлэв. * 1722 - [[Москва]] хотод обер-полицмейстер буюу хотын цагдаагийн даргын албан тушаал бий болжээ. * 1789 - Тай Сон эзэнт гүрний арми Танг Лонг хотыг Чин гүрний эзэрхийллээс чөлөөлжээ. * 1806 - АНУ-ын [[Нью-Жерси]] мужийн Трентон хотыг [[Пеннсилвани]] мужийн Моррисуилль хоттой холбосон "Доод Трентоны гүүр" ашиглалтад оржээ. * 1826 - Англи дахь хамгийн анхны [[дүүжин гүүр]] Англиси аралтай холбож нээгдэв. Баруун Уэльсийг хойд хэсэгтэй холбосон энэ гүүрийг "Менай хоолойн дүүжин гүүр" гэж нэрлэдэг ажээ. * 1835 - АНУ-ын ерөнхийлөгч [[Эндрю Жексон|Эндрю Жексоны]] амь насанд халдах эхний оролдлого гарав. Түүнд Ричард Лоуренс гэгч халдахыг завджээ. * 1847 - [[Калифорни]] мужийн Ерба Буена хот [[Сан-Франциско|Сан Франциско]] болж нэрээ өөрчлөв. * 1858 - Английн [[Манчестер]] хотод анхны бүтэн цагийн мэргэжлийн "Халле" оркестр нээгдэж, тоглолтод оролцож эхэлжээ. * 1862 - Америкийн хамгийн анхны хуягт усан хөлөг онгоц болох "Монитор" АНУ-ын зэвсэглэлд багтжээ. * 1889 - Австри-Унгарын угсаа залгамжлах хунтайж Рудольф, гэргий Мери Вецера нарын цогцсыг Маерлинг дахь зуслангаас нь олжээ. * 1902 - Англи болон Японы хооронд холбоотны гэрээ байгуулагдав. * 1908 - Энэтхэгийн эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч Мохандас Карамчанд Ганди хоёр сар шоронд хоригдсоны эцэст суллагджээ. * 1911 - Канадын тэнгисийн үйлчилгээ нэрээ Хааны дэргэдэх Канадын тэнгисийн цэрэг болгон өөрчлөв. * 1925 - Туркийн засгийн газар Үнэн алдартны шашны хамба VI Константиныг нутгаасаа хөөн гаргажээ. * 1933 - Райхын ерөнхийлөгч [[Паул фон Хинденбург]] Германы Канцлераар [[Адольф Хитлер|Адольф Хитлерийг]] томилов. * 1943 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Реннелл арлын тулаанд АНУ-ын "Чикаго" хөлөг онгоц Японы бөмбөгдөгч онгоцонд өртөж, бүрэн живжээ. * 1944 - Италийн төв хэсгийг чөлөөлөх Шингл ажиллагаа албан ёсоор эхлэв. * 1948 - Энэтхэгийн эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч [[Махатма Ганди]] хинди шашны хийрхэгч Натурам Годсегийн гарт амиа алдав. * 1959 - Хэзээ ч жившгүй гэгдэж байсан Ханс Хедтофт гэх хөлөг онгоц мөсөн уул мөргөсний улмаас живж, хөлгийн багийн 95 зорчигч бүгд амиа алджээ. * 1960 - [[Чад]] улсад Африкийн үндэсний нам байгуулагдав. * 1964 - Өмнөд Вьетнамын ерөнхийлөгч Дуонг Ван Миний эсрэг төрийн цуст эргэлтийг Нгуен Хан эхлүүлжээ. * 1969 - Битлз хамтлагийн олон нийтэд зориулсан сүүлийн тоглолт Лондон хотноо болов. Гэвч шүтэн бишрэгчид их ирсэнтэй холбоотойгоор цагдаа нар тарааж, тоглолт цагаасаа өмнө дууссан юм. * 1972 - Умард Ирландын Дерри хотод Их Британийн түрэмгийллийн бодлогыг эсэргүүцсэн жагсаал болж, Британийн цагдаа нар хүч хэрэглэн тараав. Үүний уршгаар 14 хүн амиа алдсан юм. Түүхэнд үүнийг "Цуст ням гараг" гэж тэмдэглэсэн байдаг билээ. * 1982 - Ричард Скрента гэгч дэлхийн хамгийн анх удаа компьютерын вирусийн эсрэг код бичжээ. Тэрээр Apple компанид ажилладаг байсан юм. * 1989 - Афганистан дахь АНУ-ын Элчин сайдын яам хаалгаа барив. * 2003 - Бельгийн хаант улс ижил хүйстний гэрлэлтийг хууль ёсны болгов. * 2013 - Өмнөд Солонгосын хамгийн анхны хөлөг "Наро-1" ачааны хөлөг хөөрөв. * 2020 - [[Дэлхийн Эрүүл Мэндийн Байгууллага|Дэлхийн Эрүүл мэндийн байгууллага]] дэлхий нийтэд аюултай COVID-19 (nCoV) цар тахал дэгдсэнийг зарлав. == Мэндэлсэн алдартнууд == * 133 - Ромын эзэн хаан Дидиус Юлианус (193 онд нас барсан) * 1736 - [[Жэймс Ватт|Жеймс Ватт]] (1819 онд нас барсан) шотланын инженер-механик, зохион бүтээгч, уурын хөдөлгүүрт машин зохиогч. * 1841 - Францын долоо дахь ерөнхийлөгч Феликс Франсуа Фор ([[Франц хэл|франц.]] ''Félix François Faure''; 1899 онд нас барсан) * 1882 - АНУ-ын 32 дахь ерөнхийлөгч [[Франклин Рузвельт|Франклин Д.Рузвельт]] (1945 онд нас барсан) * 1894 - [[III Борис|III]] [[III Борис|Борис]] (1943 онд нас барсан) Болгарын царь (1918—1943). * 1899 - Нобелийн шагналт Америкийн вирологич Макс Тьелер (1972 онд нас барсан) * 1920 - Оскарын шагналт кино найруулагч Делберт Мартин (2007 онд нас барсан) * 1925 - [[Компьютерын хулгана|Компьютерын хулганыг]] зохион бүтээгч [[Дуглас Энгелбарт]] (2013 онд нас барсан) * 1927 - Шведийн 26 дахь ерөнхий сайд [[Улоф Палмэ|Улоф Пальмэ (]]1986 онд нас барсан) * 1930 - [[Оскарын шагнал|Оскарын]] хоёр, [[Алтан бөмбөрцөг|Алтан Бөмбөрцгийн]] гурав, БАФТА-гын хоёр удаагийн шагналт нэрт жүжигчин Жин Хекманн * 1937 - Английн театрын нэрт жүжигчин Ванесса Редгрейв * 1938 - Узбекистаны анхны ерөнхийлөгч [[Ислом Каримов]] (2016 онд нас барсан) * 1941 - АНУ-ын дэд ерөнхийлөгч Дик Чейни ** Олимпын хүрэл медальт, Европын хошой аварга Нидерландын усанд сэлэгч Тинеке Лагерберг * 1949 - Нобелийн шагналт Америкийн физикч Петер Агре * 1962 - Йорданы хаан II Абдулла * 1968 - Испанийн хаан VI Фелипе * 1974 - Британийн нэрт жүжигчин [[Кристиан Бэйл]] * 1978 - Дэлхий болон Европын аварга Швейцарын [[Кёрлинг|кёрлингч]] Кармен Кюнг * 1981 - Болгарын нэрт хөлбөмбөгч Димитар Бербатов ** Английн хөлбөмбөгч Петер Крауч * 1993 - Олимпын хүрэл медальт Их Британийн замын дугуйч Кейти Марчант == Нас барсан алдартнууд == * 970 - Болгарын хаан I Петер (Төрсөн огноо тодорхойгүй) * 1181 - Японы эзэн хаан Такакүра (1161 онд төрсөн) * 1730 - Оросын эзэн хаан [[II Пётр]] (1715 онд төрсөн) * 1836 - АНУ-ын анхны төрийн далбааг оёсон гэгддэг [[Бетси Росс]] (1752 онд төрсөн) * 1867 - Японы [[Эзэн Хаан Коомэй|эзэн хаан Коомэй]] (1831 онд төрсөн) * 1928 - Нобелийн шагналт Данийн физикч Йоханнес Фибижер (1867 онд төрсөн) * 1948 - Нисэх онгоц зохион бүтээгч Орвиль Врайт (1871 онд төрсөн) ** Энэтхэгийн эрх чөлөөний төлөө тэмцлийн удирдагч [[Махатма Ганди]] (1869 онд төрсөн) * [[Порше]] компанийг үүсгэн байгуулагч [[Фердинанд Порше]] (1875 онд төрсөн) * 1969 - [[Нобелийн энхтайвны шагнал|Нобелийн энхтайвны шагналт]] Бельгийн гэлэн Доминик Пайр (1910 онд төрсөн) * 1991 - Нобелийн шагналт Америкийн физикч [[Жон Бардин]] (1908 онд төрсөн) * 2007 - Америкийн нэрт зохиолч, кино [[Сидней Шелдон]] (1917 онд төрсөн) * 2011 - Английн киноны хөгжмийн зохиолч, [[Оскарын шагнал]] 5 удаа хүртэгч [[Жон Барри]] (1933 онд төрсөн). * 2015 - [[Болгар|Болгар улсын]] хоёр дахь ерөнхийлөч [[Желю Желев]] (1935 онд төрсөн) * 2016 - Эль Сальвадор улсын Ерөнхийлөгч Франчиско Флорес Перез (1959 онд төрсөн) * 2026 - Монгол Улсын Үндэсний бөхийн "Арслан", Ардын багш [[Лувсанчимэдийн Сосорбарам]] (1937 онд төрсөн) ** - Канад, америкийн жүжигчин, зохиолч бөгөөд найруулагч [[Кэтрин О’Хара]] (1954 онд төрсөн). == Тэмдэглэлт өдөр == * {{AZE}} Азербайжаны үндэсний хувцасны өдөр * {{BRA}} Саудадегийн өдөр * {{USA}} Фред Коремацүгийн өдөр (Калифорни муж) * {{ESP}} Хүчирхийллийн эсрэг өдөр * {{IND}} Бясалгагчдын өдөр * {{GRE}} Багш нарын өдөр ---- {{Commonscat|30 January|1 сарын 30}} [[Ангилал:Өдөр|0130]] [[Ангилал:Нэгдүгээр сарын өдөр|#30]] 68dbqxw8scu4lt3rjhllg89tjszueej 0 18056 858818 858545 2026-06-13T23:41:22Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858818 wikitext text/x-wiki {{Short description|Их Британид багтдаг улс}} {{About|улсын|хэрэглээг}} {{Инфобокс Их Британийн бүрдүүлэгч улс | native_name = {{Native name|sco|Scotland}}<br/>{{Native name|gd|Alba}} | image_map = Scotland in the UK and Europe.svg | image_flag = Flag of Scotland.svg | flag_type = [[Шотландын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Royal Arms of the Kingdom of Scotland.svg | symbol_type = [[Шотландын төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = | national_anthem = [[Шотландын төрийн дуулал|янз бүр]], <br/> голдуу "[[Шотландын Цэцэг]]" | status = [[Их Британийн харьяат улсууд|Улс]] | capital = [[Эдинбург]]<br/>{{Coord|55|57|11|N|3|11|20|W|display=inline}} | largest_city = [[Глазго]]<br/>{{Coord|55|51|40|N|4|15|00|W|type:city_region:GB|display=inline}} | languages_type = Албан ёсны хэл<ref name="Scottish official languages">{{Cite web |title=Fact: Scotland's official languages are English, Scots, Gaelic & British Sign Language |url=https://www.scotland.org/about-scotland/facts/scotlands-languages |access-date=April 19, 2022 |website=Scotland.org}}</ref> | languages = {{Unbulleted list|style=white-space:nowrap; | [[Англи хэлний Шотланд аялга|Англи хэл]] | [[Скот хэл]] | [[Шотланд Гел хэл]] | [[Британийн дохионы хэл]] }} | languages2_sub = yes | ethnic_groups ={{Unbulleted list |item_style=white-space:nowrap; | 96.0% [[Цагаан арьстан|Цагаан]] | 2.7% [[Шотландын ази хүмүүс|Ази]] | 0.7% [[Хар Шотландчууд|Хар]] | 0.4% [[Холимог (Их Британийн угсаатны бүлэг)|Холимог]] | 0.2% [[Британийн Арабчууд|Арабчууд]] | 0.1% [[Их Британи дахь угсаатны бүлгүүд|бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2011 | religion = 53.8% [[Шотланд дахь христийн шашин|Христ]]<br/>—32.4% [[Шотландын сүм]]<br/>—15.9% [[Шотланд дахь католик сүм|Католик]]<br/>—5.5% [[Шотланд дахь шашин шүтлэг#Христийн шашин|бусад урсгал]]<br/>36.7% [[Их Британи дахь шашингүй хүмүүс|шашингүй]]<br/>1.4% [[Шотланд дахь ислам|Ислам]]<br/>0.3% [[Шотланд дахь хиндү шашин|Хиндүизм]]<br/>0.2% [[Шотланд дахь буддизм|Буддизм]]<br/>0.2% [[Шотланд дахь сикхизм|Сикхизм]]<br/>0.1% [[Шотланд дахь еврейчүүдийн түүх|Иудаизм]]<br/>0.3% [[Шотланд дахь шашин шүтлэг|бусад]]<ref>Other religion{{Cite web |title=Analysis of Religion in the 2001 Census |url=https://www.gov.scot/publications/analysis-religion-2001-census/pages/2 |access-date=8 October 2019 |website=gov.scot}}</ref><ref>{{Cite web |date=27 March 2011 |title=Scotland's Census 2011 – National Records of Scotland |url=https://www.scotlandscensus.gov.uk/documents/censusresults/release2a/scotland/KS209SCb.pdf |access-date=8 October 2019 |website=Scotland's Census}}</ref><ref>{{Cite web |title=2011 Census: Key Results from Releases 2A to 2D |url=https://www.scotlandscensus.gov.uk/documents/2011-census-key-results-from-releases-2a-to-2d |website=Scotland's Census}}</ref> | demonym = {{Hlist |Скотууд|[[Шотландчууд]]}} | legal_jurisdiction = [[Шотландын хууль|Шотланд]] | government_type = [[Үндсэн хуульт хаант засаг|Үндсэн хуульт хаант засгийн]] нэг хэсэг, [[шотландад эрх мэдэл шилжүүлэх|шилжүүлсэн]] [[парламент|парламентын хууль тогтоох засаг]] | monarch = [[III Чарльз]] | prime_minister = [[Риши Сунак]] | first_minister = [[Жон Суинни]] | secretary_of_state = [[Иан Мюррей (Шотландын улс төрч)|Иан Мюррей]] | number_of_mps = 59 | legislature = [[Шотландын Парламент]] | sovereignty_type = Үүсэл | established_event1 = [[Альбагийн хаант улсын гарал үүсэл|Байгуулагдав]] | established_date1 = 9-р зуун ([[Үндэсний домог|уламжлалаар]]&nbsp;843) | established_event2 = [[Эдинбург–Нортгемптоны гэрээ]] | established_date2 = 3 сарын 17, 1328 | established_event3 = [[Бервикийн гэрээ (1357)|Бервикийн гэрээ]] | established_date3 = 10 сарын 3, 1357<ref>{{Cite web |date=3 October 2020 |title=The Treaty of Berwick was signed – On this day in Scottish history |url=https://www.historyscotland.com/history/the-treaty-of-berwick-was-signed-on-this-day-in-scottish-history |website=History Scotland}}</ref> | established_event4 = [[1707 оны Холбооны актууд|Англитай нэгдэв]] | established_date4 = 5 сарын 1, 1707 | established_event5 = [[1998 оны Шотландын тухай акт|Шилжүүлэлт]] | established_date5 = 19 November 1998 | area_km2 = 77,933 | area_sq_mi = 30090 | area_footnote =<ref name="ONSCOUNTRYPROFILES">{{Webarchiv|url=http://www.ons.gov.uk/ons/publications/re-reference-tables.html?edition=tcm%3A77-325257 |wayback=20150924095611 |text=Region and Country Profiles, Key Statistics and Profiles, October 2013 |archiv-bot=2026-05-12 16:47:43 InternetArchiveBot }}, ONS. {{Retrieved|access-date=9 August 2015}}</ref> | area_label = Газар | percent_water = 3.00% | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 5,463,300<ref name="ONS-pop-ests-June2018"/> | population_estimate_year = 2019 | population_census = 5,313,600<ref name="autogenerated3">{{Cite web |date=8 August 2013 |title=Population estimates by sex, age and administrative area, Scotland, 2011 and 2012 |url=http://www.gro-gov.scot/statistics/theme/population/estimates/mid-year/2012/index.html |access-date=8 August 2013 |publisher=National Records of Scotland}}</ref> | population_census_year = 2011 | population_density_km2 = 67.5 | population_density_sq_mi = 174.1 | GDP_nominal = £181.0 тэрбум <ref>{{Cite web |last=Fenton |first=Trevor |title=Regional gross value added (balanced) per head and income components |url=https://www.gov.scot/binaries/content/documents/govscot/publications/statistics/2023/02/gdp-quarterly-national-accounts-2022-q3/documents/quarterly-national-accounts-2022-q3-full-publication/quarterly-national-accounts-2022-q3-full-publication/govscot%3Adocument/GDP%2BQNAS%2B-%2B2022%2BQ3%2B-%2BPublication.pdf}}</ref> | GDP_nominal_year = 2021 | GDP_nominal_per_capita = £33,033 | Gini_change = decrease | Gini = 31 | Gini_ref = <ref>{{Cite web|url=https://data.gov.scot/poverty/|title=Poverty and Income Inequality in Scotland 2019-22|date=23 March 2023|website=data.gov.scot|access-date=7 Наймдугаар сар 2023|archive-date=14 Долдугаар сар 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230714224513/https://data.gov.scot/poverty/|url-status=dead}}</ref> | HDI_year = 2019 | HDI_change = increase | HDI = 0.921 | HDI_ref =<ref>{{Cite web |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi |access-date=21 July 2021 |website=hdi.globaldatalab.org |language=en}}</ref> | cctld = [[.scot]]{{Ref label|footnote_a|a}} | footnote_a = {{Note|footnote_a}} .scot нь [[ccTLD]] биш, харин [[GeoTLD]] юм, Шотланд эсвэл Шотландын соёлтой холбоотой бүх хүн ашиглахад нээлттэй. [[Их Британи]]йн нэг хэсэг тул [[.uk]]-г мөн ашигладаг. [[ISO 3166-1]] нь [[Их Британи|GB]], боловч [[.gb]]-г ашигладаггүй. | patron_saints = {{Unbulleted list |style=white-space:nowrap; | [[Saint Andrew]]<ref>{{Cite web |title=''St Andrew—Quick Facts'' |url=http://www.scotland.org/about/history-tradition-and-roots/features/culture/st-andrews.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071111134544/http://scotland.org/about/history-tradition-and-roots/features/culture/st-andrews.html |archive-date=11 November 2007 |access-date=2 December 2007 |website=Scotland. org—The Official Online Gateway}}</ref><ref>{{Cite web |title=St Andrew |url=http://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=109 |access-date=15 November 2011 |website=Catholic Online}}</ref> | [[Saint Margaret of Scotland|Saint Margaret]]<ref>{{Cite web |title=St Margaret of Scotland |url=http://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=304 |access-date=15 November 2011 |website=Catholic Online}}</ref><ref>{{Cite web |title=Patron saints |url=http://www.catholic.org/saints/patron.php?letter=S |access-date=15 November 2011 |website=Catholic Online}}</ref> | [[Saint Columba]]<ref>{{Cite web |title=St Columba |url=http://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=419 |access-date=15 November 2011 |website=Catholic Online}}</ref> }} |currency=[[Фунт стерлинг]]|currency_code=GBP |religion_year=2011}} '''Шотланд''' ({{lang-en|Scotland}} [[Шотланд гэл|гэл]]:Alba) нь [[Нэгдсэн Вант Улс]]ыг бүрдүүлэгч улс юм. Тус улс нь газар зүйн байрлалын хувьд [[Их Британи]] арлын хойд хэсэгт орших ба өмнөд талаараа [[Англи]] улс, зүүн талаараа [[Хойд тэнгис]], баруун хойд талаараа [[Атлантын далай]], баруун өмнөд талаараа [[Хойд суваг]], [[Ирландын тэнгис]]ээр тус тус хүрээлэгдсэн. Шотландын эх газрыг ''Хойд Исль'' болон ''Гебрид'' гэж хуваах ба нийт '''790''' арлаас бүрдэнэ.<ref name="Scottish Executive">{{cite web| title = Scottish Executive Resources| work = Scotland in Short| url = http://www.scotland.gov.uk/Resource/Doc/923/0010669.pdf| format = PDF| date = 17 February 2007| publisher = Scottish Executive| accessdate = September 14, 2006| archive-date = 19 Арван нэгдүгээр сар 2013| archive-url = https://web.archive.org/web/20131119135658/http://www.scotland.gov.uk/Resource/Doc/923/0010669.pdf| url-status = dead}}</ref> [[Лох-Несс]] нуур нь байгалийн зүй тогтлын хэв шинжээрээ дэлхийд нэн алдартай билээ. Тус улсын хоёр дахь том хот [[Эдинбург]] нь нийслэл нь бөгөөд [[Европ]]ын санхүүгийн томоохон төвд тооцогддог<ref name=globalfinancialcentresindex>{{cite web| title = Global Financial Centres Index| work = | url = http://issuu.com/pillarofhercules/docs/gfci/11?mode=a_p| format = | date = September 2008| publisher = City of London| accessdate = June 30, 2010| archive-date = Нэгдүгээр сар 5, 2014| archive-url = https://web.archive.org/web/20140105040322/http://issuu.com/pillarofhercules/docs/gfci/11?e=1128816%2F2654140| url-status = dead}}</ref> бол хамгийн том хот болох [[Глазго]] нь үйлдвэрлэлийн хөгжлөөрөө дэлхийн хотуудыг тэргүүлэгч, гурав дахь том хот [[Абердин]] нь газрын тосны нөөц баялаг ихтэй тул энэ салбарынхаа Европын төв юм.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.aberdeencity.gov.uk/equalitydiversity/eqd_ourcity.asp |wayback=20100922092924 |text=Aberdeen City Council website |archiv-bot=2023-09-26 22:32:39 InternetArchiveBot }} ''"Aberdeen's buoyant modern economy - is fuelled by the oil industry, earning the city its epithet as 'Oil Capital of Europe'."'.' Retrieved 01 December 2009.</ref> Усны нөөц баялаг нь Атлантын далай болон Хойд тэнгисээс тэтгэгддэг тул мөн адил арвин нөөцтэй орны тоонд ордог.<ref>{{cite book |title=The Scottish Adjacent Waters Boundaries Order |year=1999 |publisher=The Stationery Office Limited |url=http://www.opsi.gov.uk/si/si1999/19991126.htm |location=London |isbn=0 11 059052 X| accessdate=2007-09-20 }}</ref> Шотландын хаант улс нь 854-1707 он хүртэл оршин тогтнож байсан тусгаар улс байсан. Шотландын хаан VI Яков 1603 онд Стюартуудын удмын Англи, Ирландын анхны хаан болсон түүхтэй. Вант улсын статустай байх үедээ [[1707]] онд Английн Вант улстай Холбооны хууль (англи. Acts of Union) байгуулж хоёр улсын парламентаар соёрхон баталж нэгдэн [[Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улс]]ыг байгуулсан түүхтэй. [[Файл:Scottish Cabinet, 2018.jpg|thumb|left|Шотландын Засгийн газрын танхим]] [[Файл:Debating_chamber,_Scottish_Parliament_(31-05-2006).jpg|left|thumb|Парламентын ордон]] [[Файл:Glasgow City Chambers, Glasgow.jpg|thumb|left|[[Глазго]] хот]] [[Файл:Scotland map-en.jpg|thumb|right|upright|Шотландын газрын зураг]] == Хотууд == :''Нийслэл'' [[Эдинбург]] хот. {| |valign="top"| * [[Абердин]] * Аймут * Аллапул * Аллоа * Алфорд * [[Арброт]] * Ардроссан * Баки * Баррхед * Беллсхилл * Бернтайленд * Берсден * [[Бишопбриггс]] * Бонхилл * Брихин * Бродик * Галашилс * Галстон * Гиффнок * [[Глазго]] * Гленротс * Гретна-Грин * Гринок * Далкит * Далмеллингтон * Дамбартон * Дамфрис * Данбар * Данди * Данкельд * Данфермлин * Жедбург |width="33"| |valign="top"| * Инвергордон * Инверкитинг * Инвернесс * Ирвин * Кайл-оф-Лохалш * Каллен * Келсо * Керколди * Керкубри * Керкуолл * Килбирни * Килмарнок * Кинлохберви * Киркинтиллох * Колдстрим * Крифф * Кэмпбелтаун * Лейт * Леруик * Линлитгоу * Локерби * Лоссимут * Лохгилпхед * Массельбург * Мелроуз * Мотеруэлл * Мохлин * Норт-Бервик * Ньютаун-Сент-Босвеллс * Нэрн |width="33"| |valign="top"| * Обан * Охинлек * Пейсли * Перт * Питлохри * Питтенвим * Порт-Эллен * Портри * Прествик * Ренфру * Ротсей * Селкерк * Селкёрк * Сент-Эндрюс * Стерлинг * Стивенстон * Странраер * Тобермори * Трун * Турсо * Уигтаун * Уик * Фолкерк * Форт-Уильям * Форфар * Хеленсбург * Хоик * Эйр * Элгин |} == Эшлэл == {{reflist}} == Нэмэлтээр уншиж болох == * Brown, Dauvit, (1999) ''Anglo-French acculturation and the Irish element in Scottish Identity'' in Smith, Brendan (ed.), ''Insular Responses to Medieval European Change'', [[Cambridge University Press]], pp.&nbsp;135–53 * Brown, Michael (2004) ''The Wars of Scotland, 1214–1371'', Edinburgh University Press., pp.&nbsp;157–254 * Devine, T.M [1999] (2000). ''The Scottish Nation 1700–2000'' (New Ed. edition). London:Penguin. ISBN 0-14-023004-1 * {{cite book|first= David N.|last=Dumville|chapter=St Cathrуe of Metz and the Hagiography of Exoticism|title=Irish Hagiography: Saints and Scholars|location=Dublin|year= 2001|publisher=Four Courts Press|pages=172–176|isbn=978-1851824861|unused_data= editor}} * [[George T. Flom|Flom, George Tobias]]. ''Scandinavian influence on Southern Lowland Scotch. A Contribution to the Study of the Linguistic Relations of English and Scandinavian'' ([[Columbia University Press]], New York. 1900) * {{cite book|first=Maire|last=Herbert|chapter=Rн Йrenn, Rн Alban, kingship and identity in the ninth and tenth centuries|editor=Simon Taylor (ed.)|title=Kings, Clerics and Chronicles in Scotland, 500–1297|location=Dublin|year=2000|publisher=Four Courts Press|pages=63–72|isbn=1851825169}} * MacLeod, Wilson (2004) ''Divided Gaels: Gaelic Cultural Identities in Scotland and Ireland: c.1200–1650''. [[Oxford University Press]]. * Pope, Robert (ed.), ''Religion and National Identity: Wales and Scotland, c.1700-2000'' ([[University of Wales Press]], 2001) * Sharp, L. W. ''The Expansion of the English Language in Scotland'', (Cambridge University Ph.D. [[thesis]], 1927), pp.&nbsp;102–325; * [[Hugh Trevor-Roper|Trevor-Roper, Hugh]], ''The Invention of Scotland: Myth and History'', Yale, 2008, ISBN 0-300-13686-2 == Холбоос == * [http://www.scotland.org/ Scotland.org] - Шотландын албан ёсны онлайн хөтөч * [https://web.archive.org/web/20080516045815/http://www.scotland.gov.uk/] - Шотландын Засгийн газар * [http://www.scottish.parliament.uk/] - Шотландын парламент * [http://www.nas.gov.uk/] - Шотландын Үндэсний Архивын газар * [https://web.archive.org/web/20051123045535/http://www.nls.uk/digitallibrary/map/index.html Газрын зураг] * [https://web.archive.org/web/20060206175033/http://www.nls.uk/digitallibrary/index.html Цахим номын сан] Шотландын Үндэсний Төв номын сан * [https://web.archive.org/web/20061107194044/http://www.scotland.gov.uk/resource/doc/76169/0019773.pdf Шотландын 2005 оны эдийн засгийн үзүүлэлтүүд] (.pdf) {{DEFAULTSORT:Шотланд}} {{Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улсын харъяа улс орон, нутаг дэвсгэр}} [[Ангилал:Шотланд| ]] [[Ангилал:Өөртөө засах захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Нэгдсэн Вант улсын бүрэлдэхүүн]] qb0c9m9jlc7mfm5scotfrvdyzfm8jfy 0 19373 858802 858559 2026-06-13T21:00:04Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858802 wikitext text/x-wiki {{Short description|Central Asian Turco-Mongol empire (1370–1507)}} {{Инфобокс түүхэн улс | native_name = {{lang|fa|{{Nastaliq|گورکانیان}}}}<br />''Гүрканиян'' | national_motto = <br />[[Persian language|Persian]]:{{lang|fa|{{Nastaliq|راستى رستى}}}}<br />''Rāstī rustī''<br />"In rectitude lies salvation" "зөвт байдалд аврал оршдог" | conventional_long_name = Төмөрийн эзэнт гүрэн | common_name = Төмөрийн | era = [[Дундад зууны сүүл үе]] | status = [[Эмират]] | government_type = [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | area_km2 = | year_start = 1370 | date_start = | year_end = 1507 | event_pre = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] [[Төмөрийн байлдан дагуулалт, довтолгоо|байлдан дагуулалтаа]] эхлүүлэв | date_pre = 1363 | event_start = Төмөрийн эзэнт гүрэн байгуулагдав | event1 = Баруун зүгийн тэлэлт эхлэв | date_event1 = 1380 | event2 = [[Анкарагийн тулалдаан]] | date_event2 = 7 сарын 20, 1402 | event3 = [[Самарканд]]ын уналт | date_event3 = 1505 | event_end = [[Херат]]ын уналт | event_post = [[Их Могол Улс|Моголын эзэнт гүрэн байгуулагдав]] | date_post = 1526 | image_coat = <!-- DO NOT REPLACE this documented "Three annulets" symbol with false, conjectural or original research flags of the Timurids, such as this one: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/archive/6/6c/20230329042531%21Timurid.svg , which is falsely claimed to be from the Catalan Atlas. See paragraph "Symbols of the state" hereunder for details -->Three annulets symbol of the Timurid Empire.png | coa_size = 100 | coat_alt = Гурван цагираг сүлд | symbol_type = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн "Гурван цагираг" [[тамга]] тэмдэг.<ref>Coinage of Timur with "Three annulets" symbol (1393-1405): [[File:Coinage of Timur with 3 annulets symbol. Shaykh abu-Ishaq (Kazirun) mint. Undated, circa AH 795-807 AD 1393-1405.jpg|70px]]</ref><ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |last2=Blair |first2=Sheila S. |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture: Three-Volume Set |date=14 May 2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1 |page=426 |url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=PA426 |language=en| quote="Coinage issued by the Timurid dynasty (r. 1370-1506) comprised various silver coins and several coppers, most often anonymous, although some coppers struck in the name of Timur 1370–1405; here called amīr) have a tamghā of three annulets prominently on the reverse."}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kadoi |first1=Yuka |title=On the Timurid flag |journal=Beiträge zur islamischen Kunst und Archäologie |date=2010 |volume=2 |pages=144, 149, 159 Fig.5 |url=https://www.academia.edu/17410816}}</ref> | flag_border = no | image_map = Timurid Empire (greatest extent).svg | image_map_caption = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн үеийн газар нутаг | image_map_size = 300 | demonym = | p1 = Цагаадайн Улс | p2 = Суфи гүрэн | p3 = Жалайрын улс | p4 = Курт улс | p5 = Музаффарид | p6 = Сарбадар | p7 = Марашичууд | p8 = Афрасияб | p9 = Кара-Коюнлу | p10 = Гүржийн хаант улс | s1 = Бухарын хант улс | s2 = Сефевийн улс | s3 = Хивын ханлиг | s4 = Кара-Коюнлу | s5 = Ак-Коюнлу | s6 = Их Могол Улс | s7 = Гүржийн хаант улс | capital = {{plainlist| *[[Самарканд]] (1370–1405) *[[Херат]] (1405–1507)}} | common_languages = {{plainlist| *[[Перс хэл]] (албан ёсны, шүүх, дээд утга зохиол, лингва франка, засаг захиргаа)<ref> * Manz, Beatrice Forbes (1999). ''The Rise and Rule of Tamerlane''. [[Cambridge University Press]], p.109. {{ISBN|0-521-63384-2}}. {{google books|2xDm2DCPRKMC|Limited preview}}. [https://books.google.com/books?id=2xDm2DCPRKMC&pg=PA109 p.109]. "In almost all the territories which Temür incorporated into his realm Persian was the primary language of administration and literary culture. Thus the language of the settled '[[divan]]' was Persian." * B.F. Manz, W.M. Thackston, D.J. Roxburgh, L. Golombek, L. Komaroff, R.E. Darley-Doran. "Timurids" [[Encyclopaedia of Islam]] [[Brill Publishers]] 2007; "During the Timurid period, three languages, Persian, Turkish, and Arabic were in use. The major language of the period was Persian, the native language of the Tajik (Persian) component of society and the language of learning acquired by all literate and/or urban Turks. Persian served as the language of administration, history, belles lettres, and poetry." * {{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/central-asia-v|title=CENTRAL ASIA v. In the Mongol and Timurid Periodse|author=Bertold Spuler|publisher=[[Encyclopaedia Iranica]]|access-date=2017-09-14}} "Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917&nbsp;... Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible&nbsp;... * Robert Devereux (ed.) "Muhakamat Al-Lughatain (Judgment of Two Languages)" Mir 'Ali Shir Nawāi; Leiden, [[E.J. Brill]] 1966: "Nawa'i also employs the curious argument that most Turks also spoke Persian but only a few Persians ever achieved fluency in Turkic. It is difficult to understand why he was impressed by this phenomenon, since the most obvious explanation is that Turks found it necessary, or at least advisable, to learn Persian – it was, after all, the official state language – while Persians saw no reason to bother learning which was, in their eyes, merely the uncivilized tongue of uncivilized nomadic tribesmen. * David J. Roxburgh. ''The Persian Album, 1400–1600: From Dispersal to Collection''. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama."</ref> *[[Цагаадайн хэл]] (угсаатны, утга зохиол)<ref name="homelanguage" /> * [[Араб хэл]] (шашин)<ref name="EI - Manz2" />}} | religion = ;{{nobold|Төрийн шашин}} :{{hlist|[[Суннит Ислам]]}} ;{{nobold|Бусад шашин}} :{{hlist|[[Арван хоёр шиизм]]|[[Исмаилизм]]|[[Зороастризм]]|[[Хиндү шашин|Хиндүизм]]|[[Хуруфизм]]|[[Дорнодын сүм|Несторианизм]]}} | currency = [[Танка (зоос)|Танка]] | title_leader = [[Төмөрийн династи|Эмир]] | leader1 = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] (анхны) | leader2 = [[Бади аз-Заман Мирза|Бади аз-Заман]] (сүүлчийн) | year_leader1 = 1370–1405 | year_leader2 = 1506–1507 | stat_year1 = 1405 тоо.<ref>{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=222 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=2016-09-14 |issn= 1076-156X}}</ref><ref>{{cite journal|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|at=p. 500|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|author-link=Rein Taagepera|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807}}</ref> | stat_area1 = 4,400,000 }} [[Файл:Timurid Dynasty 821 - 873 (AH).png|thumb|250px|Төмөрийн эзэнт гүрэн хамгийн том нутагтай байх үеийн газрын зураг]] '''Төмөрийн эзэнт гүрэн''' бол XIV-XVI зууны үед Мавереннахр, [[Иран]], [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказын]] бүс нутагт оршин тогтнож байсан улс юм. Энэ улсыг [[Монгол|Монголын]] [[Барулас]] овгийн эмир [[Доголон Төмөр|Төмөр]] байгуулжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний хаад нь [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] угсааны Сюрьгатмишь, Махмуд нар байв. Эдгээр хаадыг [[Доголон Төмөр]] өргөмжилсөн бөгөөд ямар ч эрх мэдэлгүй бэлгэ тэмдгийн шинжтэй хаад байсан юм. Улсын бүх эрхийг Төмөр атгах бөгөөд эмир цолтойгоор улсаа удирдаж байлаа. Доголон Төмөрийн нас барсны дараа Төмөрийн эзэнт гүрэн эзлэгдсэн орнуудын ард түмний бослого, дотоодын тэмцлээс болж задран бутарчээ. XVI зууны эхэн үед [[Алтан Орд|Алтан ордны улсаас]] нүүж ирсэн узбекүүд Төмөрийн угсааныхныг бут цохисноор Төмөрийн эзэнт гүрэн бүрмөсөн мөхсөн болой. == Гарал үүсэл, угсаатны хамаарал == Төмөрийн эзэнт гүрний үүсэл нь [[Монгол үндэстэн|Монголын]] нүүдэлчин аймаг [[Барлас]]аас улбаатай бөгөөд тэд [[Чингис хаан]]ы армийн бүрэлдэхүүнд багтан тулалдаж явжээ.<ref>''"Timur"'', The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition, 2001-05 Columbia University Press, ([http://www.bartleby.com/65/ti/Timur.html LINK])</ref><ref>"Consolidation & expansion of the Indo-Timurids", Encyclopedia Britannica, ([http://www.britannica.com/eb/article-26937/Islamic-world LINK])</ref> Монголчууд Төв Азийг эзэлсний дараа Барлас аймгийнхан одоогийн [[Узбекистан]]д суурьшиж нутгийн [[түрэг]]үүдтэй холилдсон тул Төмөрийн үед барласууд зарим талаар түрэгжсэн байв. Түүнчлэн Цагадайн улсын баруун хэсгийн [[Ислам]]ын шашинд орсон түрэг, монгол угсаатнууд Исламын шашин дэлгэрэхээс өмнө Төв Азид ноёрхож байсан [[Персийн нийгэм|Персийн соёлын]] нөлөөнд орсон байжээ.<ref name="Iranica2">B. Spuler, "Central Asia in the Mongol and Timurid periods", published in [[Encyclopædia Iranica]], Online Edition, 2006/7, ({{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v5_articles/central_asia/mongol_and_timurid_periods&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html|wayback=20090224083111|text=LINK|archiv-bot=2024-02-08 23:20:46 InternetArchiveBot}}): ''"...&nbsp;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917 [...] Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible ..."''</ref>. Персийн утга зохиол нь Төмөрийн эзэнт гүрний элит хэсгийнхнийг Перс-Исламын соёлд ороход нь нөлөөлж байв.<ref>David J. Roxburgh. The Persian Album, 1400-1600: From Dispersal to Collection. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama</ref> Төмөрийн улсын ордны эмэгтэйчүүд монгол ёс заншилтай байсан ба Төмөр хааны үед албан хэрэгцээнд монгол, түрэг аль аль хэлийг ашигладаг, монгол бичгээр захиа бичин илгээдэг байв.<ref name="Майдар">Д.Майдар, "Чингис хаан ба Монголын их гүрэн" 1969</ref> Мавереннахрын монголчууд өөр угсаатны ёс заншилд орон монгол соёлоо гээж эхэлсэн боловч бүрмөсөн уусаагүй байв. Дундад зууны монгол эрчүүд гэзэг тавьдаг заншилтай байсан ба Төмөр хаан хүүгээ шийтгэхдээ гэзгийг нь тайрсан нь хүүгээ монголд үнэнч бус байсан гэж үзэж байсныг нь илэрхийлж байжээ.<ref name="Майдар"/> Төмөр хаан Чингис хааныг ихэд хүндлэн биширдэг байсан төдийгүй өөрийн бүх амьдрал, үйл хэргээ Чингисийн улсийн сүр хүчийг дахин сэргээн тогтоохын төлөө зориулжээ. Энэ нь саяхан байгуулагдаад бутарсан ИМУ-н сүр хүчийг хүмүүс хараахан мартаагүй мөн Төмөр өөрөө монголын барлас овгийн хүн байсантай холбоотой юм. Тэр Чингисийн зарлиг, ИМУ-н хууль цаазыг дээдлэн хүндэтгэж өөрийн улсад хэрэгжүүлж байв. Хожим Төмөрийн улсаас тасран байгуулагдсан [[Их Могол Улс]]ад монгол ёс заншлаа даган мөрдөхөө больсон бол Төмөр хааны хувьд лалын шашинд орсон ч монгол ёс заншлаа даган мөрдөж монгол гарлаараа бахархдаг байв. Бутралын үеийн Монгол улс, Төмөрийн улс хоёр найрсаг харилцаатай байжээ. [[Өлзийтөмөр хаан|Буняшир]] хаан болохоосоо өмнө Төмөр хааны ордонд байсан байдаг. Төмөрийн улсыг заримдаа монгол улс гэж бичсэн байдаг бол зарим тохиолдолд түрэг улс гэж бичсэн байдаг. [[Моголистан]], Төмөрийн зарим монголчуудыг 16-р зууны сүүл хүртэл монгол хэлээрээ ярьсан хэвээр байсан байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд таамагладаг. Эрдэмтэд Төмөрийн улсыг монголчуудын эсвэл түрэгүүдийн улс гэсэн зөрүүтэй байр суурь баримталдаг. Төмөрийн улс хэдийгээр монгол гаралтай улс ч 14-р зууны дунд үед [[Баруун Цагаадайн улс]]ын монголчууд буюу Мавереннахр дахь монголчууд нилээд түрэгжсэн байсан учир зарим эрдэмтэд энэ улсыг түрэгүүдийн улсад хамааруулдаг байна. == Байгуулагдсан нь == {{Гол|Доголон Төмөр}} Төмөр [[Мавереннахр]] буюу Трансоксиан (одоогийн Узбекистан, [[Тажикистан]], [[Туркменистан]]ы ихэнх хэсэг) болон [[Хорасан]]ы (одоогийн [[Иран]], [[Афганистан]]) ихэнх хэсгийг 1363 оноос эхлэн бусад ноёдтой хүч хавсран ([[Самарканд]]ийг 1366 онд, [[Балх]]ийг 1369 онд) мэдэлдээ оруулж, 1370 он гэхэд захирагчаар нь өргөмжлөгджээ. Албан ёсоор бол Монголын [[Цагадайн улс]]ын нэрээр үйл ажиллагаа явуулж байсан Төмөр Мавереннахр, [[Хорезм]]ыг дагаар оруулж, 1380 онд баруун тийш аян дайн хийв. 1389 онд Картидуудыг [[Херат]]аас үлдэн хөөж, 1382 оноос [[Персийн эзэнт гүрэн|Персийн]] нутаг руу түрж эхэлжээ ([[Исфахан]]ыг 1387 онд эзэлж, 1393 онд [[Музаффарид]]уудыг [[Шираз]]аас зайлуулж, [[Жалайрид]]уудаас [[Багдад]]ыг авсан). 1394/95 онд тэр [[Алтан Орд]] руу довтолж, [[Кавказ]]ад өөрийн засаглалыг тогтоон, улмаар 1398 онд одоогийн Пакистан, Энэтхэгийн нутаг дахь [[Мултан]], [[Дипалпур]]ыг дагаар оруулжээ. 1400/01 онд [[Алеппо]], [[Дамаск]], зүүн [[Анатолиа]]г эзлэн авч, 1401 онд Багдадыг сүйтгэж, [[Анкарагийн тулалдаан|1402 онд Османуудаас Анкараг булаан авав]]. Тэр Самаркандыг гол нийслэлээ болгосон бөгөөд түүний аян дайнаар ойролцоогоор 17 сая хүн үрэгдсэн гэдэг.<ref>[http://users.erols.com/mwhite28/warstat0.htm#Timur Selected Death Tolls: Timur Lenk (1369–1405)]</ref> 1506 онд Төмөрийн эзэнт гүрэн унасны дараа аавын талаасаа [[Доголон Төмөр|Төмөрийн]], эхийн талаасаа [[Чингис хаан]]ы удмын [[Бабур]] 1526 онд Афганистан, Энэтхэгт [[Их Монгол Улс|Моголын эзэнт гүрэн]]г байгуулсан түүхтэй. 17-р зуун гэхэд Моголын эзэнт гүрэн Энэтхэгийн ихэнх нутгийг хяналтдаа байлгаж байсан боловч 18-р зуунд хүч нь суларч Английн нөлөөнд орж эхэлжээ. 1857 онд [[II Бахадур Шах]] Энэтхэгийн бүх хүчийг нэгтгэж англичуудын эсрэг тулалдсан ч ялагдаж [[Бирм]] рүү цөлөгдсөнөөр Энэтхэгийн хойг бүхэлдээ [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрн]]ий мэдэлд орж Их Могол Улс бүрмөсөн мөхжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний явуулсан дайн тулаануудын үр дүнд Персийн соёлын төв нь Самарканд, Херат болон хувирч, Төмөрийн эзэнт гүрний хүч чадлын билэг тэмдэг болон мандаж байв.<ref name="Columbia">{{cite encyclopedia | encyclopedia = The Columbia Encyclopedia | title = Timurids | url = http://www.bartleby.com/65/ti/Timurids.html | edition = Sixth | publisher = [[Columbia University]] | location = New York City |accessdate=2006-11-08}}</ref> == Соёл == Төмөрийн эзэнт гүрэн нь хэдийгээр Монголын<ref name="UNESCO">M.S. Asimov & [[Clifford Edmund Bosworth|C. E. Bosworth]], ''History of Civilizations of Central Asia'', [[UNESCO]] Regional Office, 1998, ISBN 92-3-103467-7, p. 320: ''"...&nbsp;One of his followers was [...] Timur of the Barlas tribe. This Mongol tribe had settled [...] in the valley of Kashka Darya, intermingling with the Turkish population, adopting their religion (Islam) and gradually giving up its own nomadic ways, like a number of other Mongol tribes in Transoxania ..."''</ref> Барлас овгоос гаралтай ч Туркестан, Хорасанд төвлөрсөн, түрэг, [[Персийн соёл]]ын нөлөөнд орсон<ref>[[:en:Muhakamat al-Lughatayn|Muhakamat al-Lughatayn]]</ref><ref name=Iranica2 /><ref name="Iranica">{{cite encyclopedia | last = Lehmann | first = F. | encyclopedia = [[Encyclopædia Iranica]] | title = Zaher ud-Din Babor&nbsp;— Founder of Mughal empire | url = http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html | accessdate = 2006-11-07 | edition = Online | publisher = [[Columbia University]] Center for Iranian (Persian) Studies | location = New York City | pages = 320–323 | quote = "...&nbsp;''His origin, milieu, training, and culture were steeped in Persian culture and so Babor was largely responsible for the fostering of this culture by his descendants, the Mughals of India, and for the expansion of Persian cultural influence in the Indian subcontinent, with brilliant literary, artistic, and historiographical results'' ..." }} {{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html |wayback=20071013213643 |text=Zaher ud-Din Babor — Founder of Mughal empire |archiv-bot=2026-06-13 21:00:04 InternetArchiveBot }}</ref>, [[Ислам]]ын шашинтай улс байжээ. == Эшлэл == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == *[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/596414/Timurid-dynasty#md-media-strip-tab-lists-content britannica.com] [[Ангилал:Афганистаны түүх]] [[Ангилал:Узбекистаны түүх]] [[Ангилал:Төмөрийн улс| ]] [[Ангилал:Исламын хант улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Перс]] [[Ангилал:1370 он]] 5zzse7merva88b64e8c8g2p41otnlqb 0 19582 858808 858565 2026-06-13T21:37:41Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858808 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс жүжигчин | нэр = Форест Уитакер | зураг = Forest Whitaker.jpg | зурагныхэмжээ = | alt = | тайлбар = Форест Уитакер, 2007 оны гуравдугаар сар. | төрсөн нэр = Форест Стивен Уитакер | төрсөн огноо = {{Birth date and age|mf=yes|1961|7|15}} | төрсөн газар = [[Лонгвью]], [[Техас]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | мэргэжил = Жүжигчин, продюсер, найруулагч | идэвхтэй жил = 1982–одоо | нөхөр = ([[Жим Триплтон]] (1998-2001)<br />Сэм Мендес (2003-одоо) (тусдаа амьдарч буй) | дотнотүнш = | website = }} '''Форест Стивен Уитакер''' ({{lang-en|Forest Steven Whitaker}}, ''1961 оны долоодугаар сарын 15-нд төрсөн'') нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] [[жүжиг]]чин, [[кино]] продюсер, найруулагч юм. [[Шувуу (1988 оны кино)|Шувуу]] киногоороо жүжигчиний гараагаа эхлүүлж<ref name="Boston Globe">[http://www.boston.com/ae/movies/articles/2006/10/01/in_general_he_rules/?page=1 "In general, he rules."] ''[[The Boston Globe]]''. October 1, 2006.</ref><ref name="CBS">[http://www.cbsnews.com/stories/2007/01/31/sunday/main2418981.shtml "Forest Whitaker: The King Of The Oscars?"] ''CBS News''. February 4, 2007.</ref> байсан Уитакер [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] (2006) киноны [[Уганда]] улсын Ерөнхийлөгч, цэргийн эрхт генерал [[Иди Амин]]ы дүрээрээ 2007 оны [[Оскарын шагнал]], [[Алтан бөмбөрцөг]], [[Британийн Кино болон телевизийн урлагийн дээд шагнал|BAFTA]] болон [[Эммигийн шагнал]]ыг "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" номинацаар тус тус хүртэж байв. [[Оскарын шагнал|Оскарын]] "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" шагналыг өмнө нь [[Африк-америк]] гаралтай жүжигчидээс [[Сидни Пуатье]], [[Дензел Вашингтон]] болон [[Жейми Фокс]] нар хүртэж байсан бол дараагийнх нь Уитакер юм.<ref>[http://www.abc.net.au/news/newsitems/200702/s1857461.htm "Forest Whitaker wins Best Actor Oscar for Idi Amin role."] ''ABCNewsOnline''. February 26, 2007.</ref> == Намтар == Уитакер [[Техас]] мужийн [[Лонгвью]] хотод төрсөн<ref name="Patterson">Patterson, John. [http://www.guardian.co.uk/film/2002/apr/20/patterson.features "The bigger picture."] ''[[The Guardian]]. dildo 20, 2002.</ref> бөгөөд эцэг Форест Уитакер нь даатгалын компаний ажилтан, эх Лаура Фрэнсис багш хүн байсан бөгөөд Кен, Дэймон, Дэбора, Уитакер нарын хүүхдүүдээ боловсролтой хүмүүс болгохын тулд ихээхэн зүйлийг хийжээ.<ref>[http://www.filmreference.com/film/74/Forest-Whitaker.html "Forest Whitaker Biography (1961–)."] ''FilmReference.com''.</ref><ref name="IAS">{{cite episode |title=Forest Whitaker |url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |series=Inside the Actors Studio |airdate=2006-12-11 |season=13 |number=1 }}</ref> Уитакер [[Помона]] хот дахь Калифорнийн Политехникийн дээд сургуулийг<ref>{{cite web| title=Cal Poly Pomona| url=http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| work=CSU Mentor| accessdate=2008-09-12| archive-date=2017-05-28| archive-url=https://web.archive.org/web/20170528104136/http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| url-status=dead}}</ref> дүүргээд Өмнөд Калифорнийн хөгжмийн сургуульд суралцаж дуурийн урлагийн тенороор төгсчээ. Дараа нь Лондоны жүжигчиний мэргэшил олгох сургалтад хамрагдсан гэдэг. == Кино ертөнцөд хөл тавьсан нь == Форестийн кинонд тоглох гараа нь ихээхэн азтай эхэлсэн гэдэг. Онцолбол, «[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]]» кинонд 1982 онд [[Николас Кейж]], [[Поеэб Кэтис]] болон [[Шон Пенн]] нарын хожмоо алдаршсан жүжигчидтэй тоглож байв. Түүний дараа 1986 онд [[Мартин Скорсезе]]гийн найруулсан [[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] кинонд [[Том Круз]], [[Пол Ньюман]] нарын жүжигчидтэй тогложээ. 1987 онд жүжигчин [[Робин Уильямс]]ийн хамт [[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] кинонд тоглож байлаа. Форест 1988 онд хоёр кинонд тогложээ. Эхнийх нь [[Жан-Клод Ван Дамм]]ын хамт [[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] кинонд тоглосон бол [[Клинт Иствуд]]ийн найруулсан [[Шувуу (кино)|Шувуу]] кинонд алдарт хөгжимчин [[Чарльз Паркер]]ын дүрийг чадварлаг бүтээн<ref name="Longino">Longino, Bob. {{Webarchiv|url=http://www.accessatlanta.com/services/content/movies/stories/2006/10/12/1013MMwhitaker.html |wayback=20071013143511 |text="The power of Forest Whitaker." |archiv-bot=2023-09-26 20:18:32 InternetArchiveBot }} ''The Atlanta Journal-Constitution''. October 12, 2006.</ref> [[Каннын Кино наадам]]д «Шилдэг эрэгтэй жүжигчиний» шагналыг хүртэж<ref name="festival-cannes.com">{{cite web |url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/316/year/1988.html |title=Festival de Cannes: Bird |accessdate=2009-07-25|work=festival-cannes.com}}</ref>, [[Алтан бөмбөрцөг]]т нэр дэвшиж Холливудын замналаа эхлүүлсэн юм. Уитакер Жима Жармуша найруулсан [[Сүнс нохой:Самурайн замнал]] кинонд бүлэг дээрэмчдийн гишүүн "Сүнст нохой" хочитын дүрд тогложээ."<ref>Scott, A.O. [http://www.nytimes.com/library/film/030300ghost-film-review.html "'Ghost Dog': Passions of Emptiness in an Essay on Brutality."] ''[[New York Times]]''. March 3, 2000.</ref> Уитакер 2002 онд [[Түгшүүрт өрөө]], [[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] гэх аймшгийн төрлийн хоёр кинонд тогложээ. 2006 онд [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] кинонд [[Уганда]]гийн Ерөнхийлөгч асан дарангуйлагч [[Иди Амин]]ы дүрийг Уитакер бүтээж тухайн оныхоо бүхий л кино урлагийн томоохон бүхий л шагналыг хүртсэн билээ.<ref name="PositiveKing">{{cite news|last=Hirshon|first=Nicholas|work=[[New York Daily News]]|title=Reel Study of a Tyrant|url=http://www.nydailynews.com/archives/ny_local/2006/09/17/2006-09-17_reel_study__of_a_tyrant__ami.html|date=September 17, 2006|accessdate=January 14, 2010}}</ref><ref name="SydneyKing">{{cite news|last=Hall|first=Sandra|work=[[The Sydney Morning Herald]]|title=The Last King of Scotland|url=http://www.smh.com.au/news/film-reviews/the-last-king-of-scotland/2007/02/02/1169919520376.html|date=February 2, 2007|accessdate=January 14, 2010}}</ref> == Кино бүтээлүүд == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" | Жүжигчин |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! Он ! Монгол хэлээр ! Англи хэлээр ! Бүтээсэн дүр |- |[[1982]] |[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]] |Fast Times at Ridgemont High |Чарльз Жефферсон |- |rowspan=3|[[1986]] |[[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] |The Color of Money |Амос |- |[[Хойд ба Өмнөд 2]] |North and South, Book II |Каффи |- |[[Цэргийн салаа (кино)|Цэргийн салаа]] |Platoon |Үлэмж биет Харольд |- |[[1987]] |[[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] |Good Morning, Vietnam |Эдвард Гэрлик |- |rowspan=2|[[1988]] |[[Шувуу (кино)|Шувуу]] |Bird |[[Чарльз Паркер]] |- |[[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] |Bloodsport |Роулинс |- |[[1990]] |[[Ширэнгэн ой (кино)|Ширэнгэн ой]] |Downtown |Деннис Куррен |- |rowspan=2|[[1991]] | |Diary of a Hitman |Деккер |- | |A Rage in Harlem |Жексон |- |rowspan=2|[[1992]] | |The Crying Game |Жоди |- | |Last Light |Фред Уитмор |- |[[1993]] | |Body Snatchers |хошууч Коллинз |- |rowspan=3|[[1994]] | |Blown Away |Энтони Франклин |- | |Prкt-а-Porter |Си Бьянко |- | |The Enemy Within |хурандаа Маккензи Кейси |- |rowspan=2|[[1995]] | |Species |Дэн Смитсон |- | |Smoke |Сайрус Кол |- |[[1996]] | |Phenomenon |Нэйт Поуп |- |[[1999]] |[[Сүнст нохой: Самурайн замнал (кино)|Сүнст нохой: Самурайн замнал]] |Ghost Dog: The Way of the Samurai |Сүнст нохой |- |[[2000]] | |Battlefield Earth |Кер |- |rowspan=2|[[2002]] |[[Түгшүүрт өрөө (кино)|Түгшүүрт өрөө]] |Panic Room |Бёрнхэм |- |[[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] |Phone Booth |ахмад Эд Рейми |- |rowspan=3|[[2005]] | |A Little Trip to Heaven |Эбе Холт |- | |American Gun |Картер |- | |Mary |Тэд Янгер |- |rowspan=2|[[2006]] |[[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] |The Last King of Scotland |[[Иди Амин]] |- | |The Marsh |Жеффри Хант |- |rowspan=2|[[2007]] | |The Air I Breathe | |- | |The Great Debaters |Доктор Жеймс Фармер |- |rowspan=2|[[2008]] | |Vantage Point |Ховард Льюис |- | |Street Kings |Ахмад Жек Уандер |- |[[2009]] | |Powder Blue |Чарли |- |[[2010]] | |''Repo Men'' |Жейк |- |[[2010]] | |''The Experiment'' |Бэррис |} == Эшлэл == {{Reflist | colwidth = 30em | refs = }} == Холбоос == * {{Commonscat|Forest Whitaker|Форест Уитакер}} * [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker|24x24px]] <span class="plainlinks">[https://web.archive.org/web/20151030154156/https://mn.wikipedia.org/wiki/Biligt/%D0%9D%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80:%D0%91%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B4_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4 Wikiquote] ([[Англи хэл|en]])</span> — <span class="plainlinks">[https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker?uselang=mn '''Форест Уитакер''']</span> * {{imdb|0001845}} * {{tvtome person|61686}} * [https://web.archive.org/web/20090412181131/http://www.candlesforrwanda.org/view/28/forest-whitaker.html Forest Whitaker lighting a candle for Rwanda] {{DEFAULTSORT:Уитакер, Форест}} [[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]] [[Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч]] [[Ангилал:Киноны продюсер]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:БАФТА шагналтан]] [[Ангилал:Оскарын шагналтан]] [[Ангилал:Эмми шагналтан]] [[Ангилал:Техасын хүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1961 онд төрсөн]] t0cd2tw4yyjjqsxs3lecd1c5ynvo5oj 0 21007 858800 819972 2026-06-13T20:44:11Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858800 wikitext text/x-wiki {{Short description|Сибирийн түрэг угсаатны бүлэг}} {{Инфобокс үндэстэн | group = Тувачууд | native_name = тывалар | native_name_lang = tyv | image = Мөгелер биле Даңгыналар2. 2016.jpg | caption = Орос дахь тувачууд | total = '''312,194''' орчим | region2 = {{flag|Орос}}<ref name=census2021>{{cite web|title=Национальный состав населения|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx|publisher=[[Холбооны улсын статистикийн алба (Орос)|Холбооны улсын статистикийн алба]]|accessdate=2025-03-10}}</ref> | pop2 = 295,384 (2021) |region3 ={{nbsp|2}}∟{{flag|Тува}} | pop3 = 279,789 <br/> (7,189 [[Тожийн Тувачууд|Тож]]) | ref3 = <ref name="census2021"/> |region4 ={{nbsp|2}}∟{{flag|Красноярскийн хязгаар}} | pop4 = 2,719 | ref4 = <ref name="census2021"/> |region5 ={{nbsp|2}}∟{{flag|Хакас}} | pop5 = 2,051 | ref5 = <ref name="census2021"/> |region6 ={{nbsp|2}}∟{{flag|Новосибирск муж}} | pop6 = 1,308 | ref6 = <ref name="census2021"/> |region8 ={{nbsp|2}}∟{{flag|Буриад}} | pop8 = 1,124 | ref8 = <ref name="census2021"/> | region9 = {{flag|Хятад}} | pop9 = 14,456 (2021 оны тооцоо) | region10 = {{flag|Монгол}} | pop10 = 2,354 (2020 оны тооцоо) | ref10 = <ref>{{Webarchiv|url=https://1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Census2020-Main-report.pdf&ln=Mn |wayback=20220109213702 |text=Монгол Улсын хүн амын 2020 оны тооллогын үндсэн тайлан |archiv-bot=2026-06-13 20:44:11 InternetArchiveBot }} {{in lang|mn}}</ref> | rels = Голдуу [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Лам]]изм), [[Тэнгэр шүтлэг]] | langs = [[Тува хэл]]<ref>[https://brill.com/view/journals/inas/5/2/article-p163_5.xml Монголын Тувачууд: Орчин үеийн угсаатны хөгжлийн онцлог]</ref> | related = [[Алтай ястан|Алтайчууд]], [[Чулым ястан|Чулымууд]], [[Кумандинчууд]], [[Шор ястан|Шорчууд]], [[Телеутууд]], [[Тофалар]], [[Цаатан]], [[Соёдууд|Соёд]], [[Киргизүүд|Киргиз]], болон бусад [[Түрэг угсаатан]] }} {{Инфобокс угсаатны нэр|root=|person= |people= [[Тува ястан|Тувачууд]]<br/>Тывалар<br/>Тувинцы|language= [[Тува хэл]]<br/>Тыва дыл|country=[[Тува]]<br/>Тува<br/>Тыва}} '''Тува́''' (дуудлага нь [туваа], [[тувагаар]] '''Тыва''', олон тоонд Тывалар, дуудлага нь [т_эваа], [[оросоор]] олон тоонд Тувинцы, уламжлалт монгол тодорхойлолтоор '''[[Тува]]''', бүр тодруулвал '''[[Тагнын нуруу|Тагнын]] Тува''') — [[Соён]]ы нуруугаар голлон нутагладаг угсаатан. Тува хэмээх нэр анх "[[Монголын нууц товчоо]]"-нд "'''Туба'''" хэмээн тэмдэглэгдсэн байдаг. Тувачууд одоо үед [[ОХУ]]-ын [[Бүгд Найрамдах Тува Улс]]ад голлон амьдарч байна. Тагна Тува, Соён Тува гэж 2 хуваагддаг бөгөөд тэд нь Хар сүлд болон Цагаан сүлдээр бас ялгагддаг байна. Одоогийн ОХУ-д амьдарч байгаа Тувачууд нь Сибирийн Түрэг овгууд болон Монголчуудтай холилдон бий болсон байна. Тува нь Саяны нурууны түрэг хэлээр ярьдаг ба үгсийн санд нь монгол хэлний нөлөө их байдаг. Тэд [[Монгол улс]]ын [[Баян-Өлгий]] аймгийн [[Цэнгэл сум]]анд олноороо амьдрахаас гадна Монголын [[Увс]], [[Ховд]], [[Төв]] аймагт цөөн тоогоор оршин суудаг. Тувачуудын нэр 6-7 дугаар зууны үеэс дубо, тубо, туба хэмээгдэн өөрчлөгдөж ирсэн түүхтэй ажээ. 17 дугаар зууны үеэс Алтайн уулаар нутаглаж байсан Урианхай хүмүүсийг оросууд тува, урянхай гэх зэргээр нэрлэх болжээ. Тэд өөрсдийгөө тыбы гэдэг хэмээсэн баримт зарим газар үзэгддэг аж. Тувачуудын өвөг нь [[дубо]] аймаг одоогийн Тувагийн нутагт байсан. Тувагийн нутагт эрт цагт уйгур, киргиз, [[самоедь]], [[кеть]], монгол, европ гаралтай иранчууд буюу Сака Сарматууд байсан нь тувачуудын бүрэлдэхүүнд уусан оржээ. Ихэнх судлаачдын үзэж байгаагаар Тувагийн Монгуш, Кара-Монгуш овог аймгууд нь Монгол гаралтай бөгөөд "Монгуш" гэдэг нэр нь өөрөө "Монгол" гэсэн нэрнээс гаралтай. 19-р зууны үед Тувад байсан монгол болон цаатан, анчин ахуйтай самоди, кеть нар хэлний хувьд түрэгжсэн байна. Монгол эрдэмтэд тувачуудын олонх нь монгол гаралтай гэж үздэг. Харин ихэнх судлаачид Туваг [[Түрэг]] гаралтай Түрэг ард түмэн гэж үздэг байна. [[Найман]]ы ханлиг унасны дараагаар тувачууд одоогийн Монголын нутагт нүүн ирж Монголын баруун хэсэгт суурьшжээ. МНТ-ны "Уйгур ба Ойн иргэдийг эзэлсэн нь" бүлэгт Зүчийг 1207 онд ойн иргэд рүү илгээн тас, туба зэрэг аймгийг оруулав гэсэн нь тувачууд мөн бололтой. Тувачуудын үзэж буйгаар тэд 16-18 зуунд урагшаа Ховд, зүүн тйиш [[Хөвсгөл нуур]] хүртэлх нутагт сууж байжээ.<ref name="min">{{Cite web |url=http://ir.minpaku.ac.jp/dspace/bitstream/10502/4192/1/SER91_002.pdf |title=Глава 1. ЭТАПЫ ФОРМИРОВАНИЯ ТУВИНСКОГО ЭТНОСА |access-date=2015-02-03 |archive-date=2015-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150203203319/http://ir.minpaku.ac.jp/dspace/bitstream/10502/4192/1/SER91_002.pdf |url-status=dead }}</ref> Манж нар 1750-иад онд дөрвөдүүдийг Улаангомд суулган тэднийг одоогийн Тува улсын нутагт нүүлгэжээ. Тувачууд [[Алтайн урианхай]], [[хотгойд]], [[дархад]] зэрэг монгол ястныг 18 зуунд тувачуудыг нүүлгэх үед бусад тувачуудаас тасарч аажимаар тува хэлээ мартаж монголжсон тувачууд гэж үздэг ч <ref name="min"/> хотгойдуудын дунд тува гаралтай овог байхгүй. Алтайн урианхайчуудын дунд тувачуудын бүрэлдэхүүнд байдаг овгууд байдаг ч дийлэнх нь монгол овог тул тува гаралтай биш харин тувачуудтай хөрш зэргэлдээ удаан хугацаанд нутаглаж байсан тул аажимаар холилдсон гэдэг нь тодорхой бөгөөд уулаасаа урианхайчуудыг [[Бурхан Халдун уул|Бурхан Халдунд]] нутаглаж байсан дарлигин монгол аймаг болохыг МНТ, [[Рашид ад-Дин|Рашид-ад-Дины]] "[[Судрын чуулган]]" зэрэг хуучны эх сурвалжуудад тодорхой заан үлдээсэн байдаг. Алтайн урианхайг [[Хэнтийн нуруу|Хэнтийн нуруунаас]] 14-16-р зууны үед Алтайд очсон хойноо зарим нэг түрэг овогтой холилдсон бололтой. Тувачууд 19-р зуунд өөрсдийгөө урианхай, соёд гэж нэрлэдэггүй байсан бөгөөд тува эсвэл туба гэдэг харин монголчууд тэднийг урианхай гэдэг байв.<ref name="Потанин">Григорий Николаевич Потанин "Очерки Северо-Западной Монголии" 1883</ref> Тува БНУ байгаа одоогийн газар нутаг нь 17 зууны үеэс Тагна Урианхайн Амбан Ноёны хошуу гэдэг байв. Монголын Богд Хаанаас Тагна Урианхайн Гомбодорж Амбан ноёныг Жүн ван цол хэргэмээр шагнасан байдаг. Дархадууд монгол, түрэг, [[самоди]] овгуудаас бүрэлдсэн ч дийлэнх нь монгол овог байна. ==Алтайн Тувачууд== == Цаатан нар == Цаатанчууд 19-р зуунд ангын арьсаар хувцас хийж өмсдөг байсан ч одоо монгол дээл өмсөх болжээ. Цаатан буюу цаа малладөг ард түмэн нь соёд урад балагш овгийн тува хүмүүс юм. Монгол хэлэнд тэднийг цаатан нар гэж тодотгожээ. == Хүн амын тоо == Баян-Өлгийн суманд Цэнгэл 1500 орчим нийт 3,000 орчим хүн (2014 он) Монголд бий. Мөн 300 гаруй (2014 он) цаатанчууд бий. ==Тархалт== ===Монгол === Ховд аймагийн Буянт сум. ===Орос=== === Хятад=== Шиньжааны [[Алтай тойрог]] дахь [[Хаан ус нуур]]ын (Ханас) зүүн өмнөд эрэг дээр цөөн тооны тувачууд амьдардаг. Зүүнгар 1758 онд унасны дараа Манж нар тувачуудыг хойш нүүлгэсэн ба зарим нь Монголд эргэн иржээ. Гэвч тува ноёдын хооронд газар нутгийн маргаан үүсч зарим нь одоогийн Хятадын хил даван урагш нүүсэн гэдэг. Тэд хэзээ Шиньжаанд ирсэн нь тодорхойгүй ба 19-р зууны дундуур ирсэн байж болох юм. Нийт 3,300 хүн 2012 оны байдлаар тэнд байна. Хятадын албан ёсны бүртгэлд тэднийг монгол гэж бүртгэдэг ба олон үндэстэнтэй зэрэгцэн суудаг тул тува, ойрад, казах, хятад хэлээр ярьдаг. Оросын тувачуудын мартсан зарим ёс заншил тэдний дунд хадгалагжээ. Соёл зан заншилд нь сүүлд нүүж ирсэн казахуудын ёс нэвтэрсэн ч казахуудтай гэрлэдэггүй, монгол, тувачууд адилхан буддын шашинтай, соёл зан заншил бараг ижил, казах зэрэг олон тоотой үндэстэнд уусч магадгүй байгаагаас шалтгаалан монголчуудтай гэрлэдэг. Монгол нэр түгээмэл хэрэглэдэг. Ханасын тувачууд казахуудтай хамт нэг тосгонд амьдардаг. Тэнд казах сургууль мөн тува багштай тува дунд сургууль байдаг байна. == Зураг == <gallery> Файл:Tozhu Tuvan.jpg Файл:Бел аржаанда чаштар.JPG Файл:Gendos-2008 Warszawa.jpg Файл:Kongar-ol Ondar.jpg Файл:Tuvans Horse riding.jpg Файл:Tuvan wrestlers 2.jpg Файл:Tuvans - Horse riding.jpg|Ханас нуурын тувачууд </gallery> ==Мөн үзэх== *[[Урианхай]] ==Зүүлт== {{reflist}} ==Гадаад холбоос== *[https://web.archive.org/web/20130424041247/http://www.wikimon.mn/content/31354.shtml Урианхай, казах, тувачуудын үүсэл хийгээд гарал] {{Алтай язгуурын хэлтэнд хамаарах}} {{Түрэг угсаатан}} [[Ангилал:Тува ястан| ]] [[Ангилал:Ази дахь угсаатан]] [[Ангилал:Түрэг хэлт угсаатан]] [[Ангилал:Оросын уугуул ард түмэн]] [[Ангилал:Шинжаан дахь угсаатан]] q5pkkirxymckcog6p70mf2dxtq53bzo 0 24328 858826 840760 2026-06-14T07:05:27Z Megzer 20491 858826 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын хаан}} {{Инфобокс хаан | name = Тайсун хаан<br/>{{MongolUnicode|ᠳᠠᠶᠢᠰᠤᠩ ᠬᠠᠭᠠᠨ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | title = Монголын Тайсун (太宗) [[хаан]] буюу [[Умард Юань|Их Юань]] | image = Taisan khan.jpg | image_size = | reign = 1433–1452 оны 1 сарын 19 | coronation = 1433 | full name = Тогтобух | succession =[[Монгол хаад#Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс (1370-1691)|Умард Юань улсын хаан]] | predecessor = [[Адай хаан]] | successor = [[Агваржин хаан]] | spouse = [[Тогоон тайш]]ын охин<br/> Алтгана <br/> Самур хатан | royal house = [[Боржигин]] | dynasty = [[Умард Юань]] | royal anthem = | father = [[Ажай тайж]] | mother = | birth_date = 1416 | death_date = {{death year and age|1452|1416}} | death_place = Хэнтий, [[Гадаад Монгол]] }} '''Тайсун хаан''' хэмээх '''Тогтобух''' нь 1410 онд мэндэлсэн.<ref>Монгол улсын түүх. Гутгаар боть., 2002. тал.6.186.188</ref> [[Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс]]ын Их Хаан байсан. Тогтобух нь [[Ажай тайж|Ажай тайжийн]] их хөвгүүн бөгөөд хожим нь Тогоон тайш тэргүүтэй Ойрадын ноёд баатруудын дэмжлэгтэйгээр 1434 онд Ойрадууд түүнийг хаан суудалд залжээ. Түүний бага насны талаар хамгийн анх [[Мин улсын судар]] дахь “Ойрадын шастир”-т «...''[[Юнлө]]-гийн ... 10-р онд (1412 он) ...[[Батула|Махму]] [[Өлзийтөмөр хаан|Буняширийг]] довтлон хороов... Мөн Хятадад олзлогдсон '''Тогтобух''' хөвгүүнийг буцаах тухай хүсэлт гаргав''...»<ref>Мин улсын түүх. Эртний хятад хэлнээс орчуулж тайлбар хийсэн Н.Ариунгуа. УБ., 2015. тал.58. ISBN 999733088-9</ref> гэж дурдсан нь Юнлө хааны их цэрэг 1410 онд Монголд цөмрөн ирж, [[Аругтай тайш]], [[Өлзийтөмөр хаан|Буяншир хааны]] цэргийг бут цохьсон үеэр балчир Тогтобухийг олзолсон байна. Ойрадууд [[Мин улс|Мин гүрний]] туслалцаатайгаар [[Адай хаан]]ыг хөнөөсний дараа, [[Тогоон тайш]], Тогтобухыг '''Их Юан гүрний Их Богд Тайсун хаан''' хэмээн өргөмжилсөн байна. Тогоон тайшийн гэнэтийн үхлийн дараа Тайсун хаан Тогоон Тайшийн хүү [[Эсэн тайш|Эсэнг]] Тайш цолтой болгож өөрийн дүү [[Агваржин хаан|Агваржинд]] [[Жонон]] цолыг олгосон юм. == Монгол аймгуудыг нэгтгэх оролдлого == '''Тайсун хаан''' [[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улсынхаа]] зүүн 3 түмнийг, Монголын баруун 3 түмнийг [[Агваржин хаан|Агваржин жинон]], [[Эсэн тайш]] Ойрадын дөрвөн аймгийг захирч байв. Тэр цэргийн хэргээс гадна төр захиргааны талаар гүйцэтгэх ёстой алба нь дээр дурдсан нутаг орныг хамаарах явдал байв. Өгүүлж буй үед Монголын их хааны шууд захирдаг Зүүн Монголын Мин улстай залгаа орших [[Урианхайн гурван харуул|Урианхай]], баруун хязгаарт Ойрадтай зэргэлдээ орших Юань улсын сайд нарын мэдэлд байсан [[Хар Дэлийн хант улс|Хамилын]] монгол аймгуудын нутаг нь бас Мин улсын сонирхлыг ихэд татсан маргаантай нутаг байлаа. Батлан хамгаалалт ба өрнө дорны хуурай замын харилцааны чухал боомт болох дээрх нутгуудаа өөрсдийн захиргаанд бүрэн оруулахыг Монголын хаан, тайш нар тэргүүн зэргийн зорилтоо болгож байв. Мөн үед Хянган давааны баруун талд нутагладаг [[Хорчин]] аймгийн нэг хэсэг нь давааны зүүн талын [[Нон мөрөн|Нон мөрний]] дагуу нутагт нүүж ирэн нутагшаад [[Нон Хорчин]] гэгдэх болсны дотор '''Горлос аймаг''' байсан байна. Эдгээрээс гадна Чингис хааны дүү [[Бэлгүдэй|Бэлгүүдэйн]] удмын '''Онниуд аймаг''' бас энэ нутагт оршиж байв. Монголын их хааны шууд захиргааны эдгээр нутаг Мин улстай хил залгаж байдаг учраас түүний нөлөөнд оруулахгүй байхыг Монголын хаан, тайш нар ямагт анхаарч, зохих арга хэмжээнүүд авч байжээ. Тайсун хаан Нон хорчиний Горлос аймгийн ноён '''Цавдан'''гийн охин '''Алтай'''{{sfn|Choimaa|2006|pp=244}} (Алтгана<ref name=":4">{{Cite book |last=Лувсанданзан |first=гүүш |title=Алтан товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=245 |translator-last=Ш |translator-first=Чоймаа}}</ref>)-ыг бага хатнаа болгон авсан. Эсэн тайш [[Онниуд хошуу|Онниудын]] ноён '''Жүч'''ийн охиныг бага хатнаа болгон авсан зэрэг нь Монголын тэр үеийн хаан, тайш худ ургийн харилцаа бол төрийг бэхжүүлэх нэгэн чухал арга гэж үзэж байсан.<ref name=":0">Монгол улсын түүх. Гутгаар боть. УБ., 2003. тал. 40-45</ref> === Баруун өмнө зүгийн Монгол аймгуудийг нэгтгэх оролдлого === Эсэн тайш Хамилтай худ ургийн харьцаатай байлаа. Тэр үеийн [[Хар Дэлийн хант улс|Хамилын]] ван [[Дуваадашир]] Эсэнгийн зээ хүү байв. Иймээс Монголын хааны ордонтой нягт харилцаатай байдаг ажээ. 1443 онд Эсэн тайш өөрийн эгч, Дуваадашир вангийн эх Нугандаширыг урьж Тайсун хааны ордонд айлчлуулсан. Дэмий удалгүй Дуваадашир ван хатан, дүү хоёртойгоо эхийгээ эргэж, нийслэл Хархүрэмд очиж хааны ордонд хэдэн cap байгаад Хамилдаа буцжээ. Түүнээс хойш Хамилын ван дуртай цагтаа Хархүрэмд ирж хэдэн сараар ч байдаг болжээ. Хамил Монгол улстай ийм дотно харьцаатай болж байгаа явдалд Мин улс ихэд дургүйцэж байв. Гэтэл Дуваадашир Мин улсын дургүйцэл, эсэргүүцлийг огт тоохгүй Монголтой харилцдагаараа харилцаж хаан, тайш нараас улс терийн заавар зөвлөгөө авсаар байжээ. Эсэн тайш Хамилаар дамжин [[Төмөрийн улс|Төмөрийн хаант улс]]тай холбоо барьж Самаркандаас Хархүрэм хотод элч худалдаачин хааяа ирдэг байв. Гэтэл тэр Төмөрийн улс дотооддоо зөрчил, тэмцэл ихтэй болж [[Цагаадайн улс|Цагаадайн улсын]] зүүн баруун хэсэг тус тусдаа хант улс болоод хоорондоо байн байн тулалддаг байсан тул Эсэн хүссэн хэмжээндээ хүртэл тэдэнтэй харыдаж чаддаггүй байв. Монголын Тайсун хаан, Эсэн тайш нарын анхаарлыг татсан ба нэг чухал газар бол одоогийн Хятадын Ганьсу мужид байсан [[Шачжоу харуул]] юм. Мин улс энэ нутгийн монголчуудыг Хятад руу нүүлгэх зэргээр эзэмшиж байхад Монголын хаан, тайш нар 1444 онд хүн томилон очуулж Шачжоугийн эрх баригчдад монгол албан тушаал, цол хэргэм олгож Шачжоу харуул, Хандун харуул, [[Чижин монгол харуул|Чижин харуул]] Монголын газрыг Монголын төрийн захиргаанд оруулахыг эрмэлзэж байсан.<ref name=":0" /> Мин улс үүнийг эсэргүүцэж тэр нутгийн оршин суугчдыг боомтын дотор оруулж Хятадад суулгах гэж оролдсон. Монгол улсын төр зүүн тийшээ [[Зүрчид]], баруун тийшээ [[Хар Дэлийн хант улс|Хамил]], жич түүнээс баруун талд буй [[Юлтүс гол]]<nowiki/>ын сав хүртэл, умар зүг [[Енисей мөрөн|Енисей мөрний]] сав газар, өмнөд зүг [[Цагаан хэрэм]] хүртэлх нутгийг захирч байжээ. Энэ бол Монголын улс төрийн хүчнүүдийн улс орноо нэгтгэх нэгдмэл зорилгоо биелүүлэхийн тул нийтээрээ чармайн тэмцсэний үр дүн мөн.<ref name=":1">Монгол улсын түүх. Гутгаар боть. УБ., 2003. тал.46</ref> == Гадаад харилцаа ба худалдаа арилжаа == [[Тогоон тайш]]ийн үед Монгол улс, [[Мин улс]]тай хийдэг байсан харилцаа нь улс төрийн дэмжлэг авах, худалдаа арилжаа хийх тал дээр илүү анхаарч байсан. Гэтэл '''Тайсун хаан, Эсэн тайш''' нарын үед Мин улс элдэв хязгаарлалт тогтоосон ажээ. Иймээс Монгол улс болон Мин улсын гадаад харилцаа нь Юнлө хааны үеийн цэрэг дайны хүйтэн харилцаа бус худалдаа арилжаа, элч солилцоход тулгуурлаж байсан. Урьд нь монгол элч нар жилд 1-2 Мин улсын хаанд үнэт бэлэг, сайн агт болон бусад бэлэг хүргэн ирж хэдэн сараар Мин улсын нийслэл, Датун зэрэг хотоор явж, худалдаа арилжаа хийж байгаад буцахад нь Мин улсын элч нар хамт Монголд очиж байгаад дараагийн элч нар ирэх үед хамт буцдаг. Тийнхүү элч нар солилцоход тэдний орон сууц, хоол хүнсийг элч хүлээн авсан тал бүрэн хариуцдаг байв. Ийм харилцаа дайн тулаан болсон зарим жилд тасрах тохиолдол ажиглагдаж байсан. Мин улсын засгийн газар тэдэнд орон сууц, хоол, хүнс, унаа хөсгийн өвс бордоо, элч нарт өгөх бэлэг шан зэргийг гаргахад нэн төвөгтэй болжээ. Нөгөө талаар монголчууд туранхай адуу авчраад үнийг нь нэмж өгөхийг шаардах болжээ. Энэ мэтээр хоёр талын хооронд зөрчил үүсч улам даамжрах болжээ. Мин улс зөвхөн хоёр талын элчийн харилцаа ба бага хэмжээний арилжаа, худалдаа хийх төдийгөөр Монголыг хааж боож байлаа. Тэр үед Монголоос Мин улсад очдог элчийн тоо нь хэдэн арав, хамгийн олондоо хоёр зуу гаруй хүн байдаг байв. Мин улсын ордонд бэлэглэх агт морь хамгийн олондоо мянга хүрч байв. Бас ангийн үнэт арьс зэрэг солилцдог. Мин улс Монголд хариуд нь алт, мөнгө, торго, дурдан,эрдэнийн чулуу, засал чимэглэлийн эд зэргийг хариу бэлэглэдэг байжээ. Мин улс бас Монголын элчийг их хязгаарлаж тэднээс зөвхөн 3-5 хүнийг Бээжинд очихыг зөвшөөрөөд бусдыг нь Датунд байлгаж худалдаа арилжаа хийх эрхийг олгож байсан.<ref name=":0" /> Тайсун хаан, Эсэн тайш нар жил бүр Мин улсад очуулдаг элчийнхээ тоог мянга хүргэж байх болов. Элч нар Монголын сайн агт морьдыг Мин улсын эзэн хаанд бэлэг болгон баривал хариуд нь тэнцэх хэмжээний алт, мөнгө, торго дурдан зэрэг бараа авдаг байжээ. Элч нар Монголдоо буцах замдаа хил хязгаар орчмын суугуул ард иргэдтэй арилжаа хийдэг байв. Тэгээд ирсэн хойноо авчирсан зүйлсээ борлуулж үлэмжхэн ашиг олдог байсан ажээ.Ингэж олсон эд зүйлээр бусад Монгол аймгуудийн эздийг өөртөө татах, жил бүрийн хишиг хүртээх зэрэгт ашиглаж байсан. Үүнээс гадна цэрэг тагнуулын чухал мэдээлэл олж авах, суурин тагнуултай мэдээ солилцож улс төрийн ажилд ашиглах явдал байсан. Сүүлдээ Мин улсын хааны ордонд хүргэх агтын тоо 4000 гаруй, хэрэм булганы арьс 12000 гаруй хүрч байжээ. Монголоос очих эдгээр бэлгэнд Мин улсын сайд түшмэл нар нь хүртэл их дуртай байх болжээ. Иймээс тэдний тогтоосон элч, худалдаа арилжааны цааз хориг нь хэрэгжихгүй болжээ. Монголчууд, Мин улсаас зэр зэвсэг авах сонирхолтой. Гэтэл тэдний тал албан ёсоор хатуу хориглож байлаа. Харин цэрэг иргэн хэн нь ч гэсэн монгол сайн морьтой болохыг хүсдэгийг харгалзан Эсэн тайшийн үед Хятадын зах хязгаарын нутгийн цэрэг ардад адуу нийлүүлж оронд нь тариалангийн бүтээгдэхүүнээс гадна нууцаар зэвсэг авах ажлыг зохион байгуулжээ. Тэгэхэд Мин улсын хилийн цэрэг албанаас тарааж өгсөн нум сум, хуяг дуулга, жад сэлэм зэрэг зэвсэг егөөд морь сольж авдаг болов. Монголын элч нар явж өнгөрөх замд уран дархчууд цугларч монголчуудын захиалгаар зэвсэг хийж адуу малаар арилждаг болсон төдийгүй Хятадын орон нутгийн ноёд түшмэд Монголын элчид өгөх бэлэг нэрийдлээр нумыг бөс бараагаар ороож, сумыг архины бутанд хийж өгдөг байжээ. Тэр байтугай, Мин улсын хааны ордны Монголтой харилцдаг нөлөө бүхий тайган Ван Чжэнь гэгч Эсэн тайштай нууцаар арилжааны хэлэлцээр байгуулсан ажээ. Тэрхүү тайган Ван Чжэнь Датунгийн бүгд захирагч даргад заавар өгч жил бүр их хэмжээний сум, зэв үйлдүүлэн Монголд нууцаар нийлүүлж, Эсэн тайш сум, зэвийн үнийг сайн агтаар бодож өгч байжээ.<ref name=":1" /> == Дотоод зөрчил, хааны үхэл == Мин улстай хийсэн дайны дараа Монголын хааны орд өргөөнд хунтайж тодруулах асуудал гарсан бөгөөд Тайсун хааны талын ноёд [[Махагүргис хаан|Махагүргис]]ийг, Ойрадын [[Эсэн тайш]]ийн талын ноёд нь Тайсун хааны Ойрад хатнаас төрсөн '''Абадин тайж'''ийг<ref name=":5">{{Cite book |last=Н |first=Ариунгуа |title=Мин улсын түүх: Татарын шстир |publisher=БитПресс |year=2015 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=64}}</ref> нэр дэвшүүлж, Баруун түмний дотор [[Агваржин хаан|Агваржин жинон]] өөрөө хаан суух эрмэлзэлтэй тул тогтсон хүнийг сонгох талаар зөрчил үүссэн. [[Агваржин хаан|Агваржин жинон]]гийн:шадар бараа бологч нэгэн этгээд Тайсун хааны морь болон хуяг дуулга зэрэг юмыг хулгайлан авч явсныг жинон хамгаалаад буцааж өгөхгүй байснаас хаан хүчээр булаан авсанд өширхөж жинон хаан ахаасаа: '''«Ухна хэзээ орох вэ? Хуцын эвэр хэзээ унах вэ?»''' гэж ёгт утгаар хаанд санаархаж байгаагаа илэрхийлсэнд хаан уурлаж: '''“орогч ухна тэнэг, асуугч Агваржин тэнэг”''' гэв. Энэ үгийг сонсоод: '''“миний тэнэгийг эс мэдсэн биш гэж жинон; уурлав... чамайг ах гэж үл санана би хэмээн ам алдаж”''' салж одсон аж. Эсэн тайш, Агваржин жинон, ах Тайсун хаантайгаа ийнхүү зөрөлдсөнийг мэдэх тул Тэлэнгүд аймгийн Абдур (Абдул) сэцэнийг жинонгийнд томилон очуулж '''“Жинон таны баатар хүчээс бид бүхэн айн эмээж байна. Гэвч ах Тайсун хаан чинь чамайг тэнэг мунхаг гэж доромжлон үзэж буй. Та ахаасаа урваад манай Ойрадад орж егвөл таныг бүх Монголын хаан болгоё. Дөчин дөрвөн хоёр бид гагцхүү чиний албат болно. Эдүгээ жинон минь чи хаан суу. Жинон цолоо манай Эсэн тайшид соёрх”''' гэхэд жинон: '''“Абдул сэцэн, чиний энэ үг үнэн үү? Хэрэв үнэн бол таны хэлснээр болтугай”'''. Абдул сэцэн: '''“Би Эсэн тайш хийгээд Ойрадын ноёд түшмэдийг төлөөлөн урьд өдрийн батыг өнөөдөр илэрхийлсэн билээ. Жинон та тунгаан бодоорой”''' гэжээ.<ref name=":2">Монгол улсын түүх. Гутгаар боть. УБ., 2003. тал.55-56</ref> Жинонгийн хүү Хархуцаг тайж эцгийнхээ энэ явдалд дургүйцэн: Дээр хөхрөгчид нар, cap, доор хөрстөд хаан, жинон хоёр болой. Өөрийн нараа бусдад яахан өгнө вэ? гэхэд жинон эцэг нь буруушаан айлгахад Хархуцаг тайж: '''''“Хаан эцгийн эсрэг өгүүлэх дургүй бөлгөө. Хайран нэр, хан төрийн чинь тул өгүүлнэм ...Хамаг Монголоо баран дурлавай чи”''''' гээд эцэгтэйгээ санал таарахгүй байгаагаа илэрхийлсэнд түүнийг эргүүлж чадаагүй ажээ. Жинон төдхөн Ордос аймгийн Хатантөмөр, Юншээбү аймгийн Нэхийтөмөр нарыг томилон Тэлэнгүүдийн Абдул сэцэнтэй хамт Эсэн тайштай уулзуулахаар явуулжээ. Жинонгийн томилон очуулсан элч нартай Эсэн тайш хэлэлцээ хийхдээ Агваржинг Монгол улсын хаан болгож Эсэн өөрөө жинон болно гэдэг болзол тавьсаныг Агваржин бүрэн зөвшөөрсөн ажээ. Тэгээд тэр албатаа дагуулан Ойрадын нутагт очиж нутагласан агаад Эсэнтэй хамтарч хаан ахыгаа Хятад Мин улстай ойртож байна хэмээн хардаж 1451 оны 12 сард довтлон нийслэл хааны ордыг бүслэхэд Тайсун хаанд тэднийг эсэргүүцэн тулалдаж дийлэхүйц цэргийн хүч байсангүй. Иймээс тэр шадар хамгаалагчдынхаа хамт бүслэлтээс оргон гарч өөрийнхөө шууд захиргааны Зүүн Монголын нутгийн гүн рүү зайлж яваад Хянган давааг давж Горлос аймгийн ноён Цавдангийнд очсон ажээ.<ref name=":2" /> Гэтэл Цавдан ноён, Тайсун хаанд хандан: ''"...Алтай ханы ард, урьд халуун билээ.'' ''Эдүгээ яахан хүйтэн болов?'' ''Алтгана охины минь өвөр урьд хүйтэн билээ'' ''Эдүгээ яахан халуун болов?'' ''Өвсгүй гэж нүүсэн нутагт буудаг буюу'' ''Өнгөгүй гэж гээсэн эмийг авдаг буюу..."'' гэж ёжлоод<ref name=":2" /> Хааныг Или, Дали хоёр хөвгүүнтэй, Гурладын Агбулад, Багбулад хоёр нөхөртэй нь тавуулыг барьж, Орчны Чигир дээр мичин жилд Тайсун хаан гурладын Цавданы гарт тэнгэр болов. Хан ор сууж арван таван он болсон ажгуу. Агбулад, Барбулад хоёрын ах [[Мэнд өрлөг]] өөр айлд хоносон ажгуу. Хулгана, харгана нэрт хоёр морин зөгнөж газар цавчлан, санаа алдаж байв. Морио санаа алдсанд Мэнд өрлөг өгүүлсэн нь: Хортны явахуйд ийм гэж Мэнд өрлөг өглөө босоод хааныг тэмцэв. Хүрэхийн урьд, хааныг хоёр дүүтэй нь хороов. Мэнд өрлөг хааны тэргүүнд нэгэн дүүгээ дэрлүүлэв. Хөлд нь нэгэн дүүгээ дэр хийж онхлов. Түүний хойно Мэнд өрлөг эхлэн нэгэн хэдэн нөхөдтэй Цэвдэнийг довтолж өшөөгөө авав.<ref>Лувсанданзан " Эртний хаадын үндэслэсэн төр ёсны зохиолыг товчлон хураасан Алтан товч хэмээн оршвой" монгол бичгээс хөрвүүлж тайлбар хийсэн Ш.Чоймаа, М.Баярсайхан. УБ., 2006. тал.163</ref> == Гэр бүл == Эцэг: [[Ажай тайж]] Эх: Ойрад угсааны хатан Дүү нар: [[Агваржин хаан|Агваржин жонон]], [[Мандуул хаан]] === Хатад === # Нэр тодорхойгүй Ойрад хатан: Тогоон тайшийн охин. Мин улсын түүхэнд тэмдэглэснээр Абадин<ref name=":5" /> нэртэй хүү төрүүлснийг Эсэн тайш хаан болгохын төлөө тэмцэл өдөөсөн гэжээ. # Алтгалжин<ref>{{Cite book |last=Саган |first=сэцэн |title=Эрдэнийн товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |location=Улаанбаатар |pages=114 |translator-last=М |translator-first=Баярсайхан}}</ref><ref>{{Cite book |title=Шар тууж |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=65 |translator-last=Ц |translator-first=Шагдарсүрэн нар}}</ref>/Алтгана<ref name=":4" />/Алтай хатан<ref name=":3" /><ref>{{Cite book |last=. |first=Жамба |title=Асрагч нэртийн түүх |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=49 |translator-last=Д |translator-first=Заяабаатар}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ш |first=Нацагдорж |title=Халхын түүх |publisher=ШУА |year=1963 |location=Улаанбаатар |pages=12}}</ref>: [[Горлос|Горлосын]] Цавдан ноёны охин, [[Молон хаан|Молон хааныг]] төрүүлсэн. Тарачины Халцгай гэгчтэй ховтой болов гэж цуу үг тарсанд Тайсун хаан уурлаж, хатныхаа чих хамрыг хөндөж, төрхөмд нь хөөн явуулжээ.<ref name=":3" /><ref name=":6">{{Cite book |title=Хаадын үндсэн хураангуй Алтан товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=90 |translator-last=Ш |translator-first=Чоймаа}}</ref> Энэ хатны нэрийн Алтгалжин гэдэг хувилбарыг орчин үед Алтжин гэж товчлон бичих болсон. # Самур хатан<ref>{{Cite book |last=Саган |first=сэцэн |title=Эрдэнийн товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |location=Улаанбаатар |pages=120 |translator-last=М |translator-first=Баярсайхан}}</ref>: [[Махагүргис хаан|Махагүргис хааныг]] төрүүлсэн. === Хөвгүүд === # Мөнхлэй тайж<ref name=":4" />, түүний тухай эцгээсээ өмнө нас барсан гэж [[Алтан товч|Лу.Алтан товчид]] дурдсан. # [[Молон хаан]], [[Горлос|Горлосын]] Цэвдэн ноёны охин Алтай хатнаас төрсөн. # [[Махагүргис хаан]], Самур хатнаас төрсөн. # Абадин тайж<ref name=":5" />, [[Ойрад|Ойрадын]] [[Нугандашир|Нугандаш]]<nowiki/>[[Нугандашир|ир]]<nowiki/>аас төрсөн. # Или тайж<ref name=":4" /><ref name=":6" />, [[Хураангуй Алтан товч]], [[Алтан товч|Лу.Алтан товчид]] нэр дурдсан. # Дали тайж<ref name=":4" /><ref name=":6" />, Хураангуй Алтан товч, [[Алтан товч|Лу.Алтан товчид]] нэр дурдсан. {{s-start}} {{Залгамжлал | өмнө = [[Адай хаан]] | албан_тушаал = [[Монгол хаад#Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс (1370-1691)|Умард Юань улсын хаан]] | дараа = [[Агваржин хаан]] | он = [[1434 он|1434]]-[[1452 он|1452]] }} {{end}} ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Ном зүй== *{{Cite book |title=Хаадын үндсэн хураангуй Алтан товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар |last=Choimaa |first=Sh}} [[Ангилал:1416 онд төрсөн]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Монголын бага хаан]] [[Ангилал:1453 онд өнгөрсөн]] oicca9a9zhds0oj46i0mglvnxwtvdaa 858827 858826 2026-06-14T07:39:16Z Megzer 20491 858827 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын хаан}} {{Инфобокс хаан | name = Тайсун хаан<br/>{{MongolUnicode|ᠳᠠᠶᠢᠰᠤᠩ ᠬᠠᠭᠠᠨ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | title = Монголын Тайсун (太宗) [[хаан]] буюу [[Умард Юань|Их Юань]] | image = Taisan khan.jpg | image_size = | reign = 1433–1452 оны 1 сарын 19 | coronation = 1433 | full name = Тогтобух | succession =[[Монгол хаад#Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс (1370-1691)|Умард Юань улсын хаан]] | predecessor = [[Адай хаан]] | successor = [[Агваржин хаан]] | spouse = [[Тогоон тайш]]ын охин<br/> Алтгана <br/> Самур хатан | royal house = [[Боржигин]] | dynasty = [[Умард Юань]] | royal anthem = | father = [[Ажай тайж]] | mother = | birth_date = 1416 | death_date = {{death year and age|1452|1416}} | death_place = Хэнтий, [[Гадаад Монгол]] }} '''Тайсун хаан''' хэмээх '''Тогтобух''' нь 1410 онд мэндэлсэн.{{sfn|Монгол Улсын түүх|2003|pp=6, 186, 188}} [[Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс]]ын Их Хаан байсан. Тогтобух нь [[Ажай тайж|Ажай тайжийн]] их хөвгүүн бөгөөд хожим нь Тогоон тайш тэргүүтэй Ойрадын ноёд баатруудын дэмжлэгтэйгээр 1434 онд Ойрадууд түүнийг хаан суудалд залжээ. Түүний бага насны талаар хамгийн анх [[Мин улсын судар]] дахь “Ойрадын шастир”-т «...''[[Юнлө]]-гийн ... 10-р онд (1412 он) ...[[Батула|Махму]] [[Өлзийтөмөр хаан|Буняширийг]] довтлон хороов... Мөн Хятадад олзлогдсон '''Тогтобух''' хөвгүүнийг буцаах тухай хүсэлт гаргав''...»{{sfn|Ariungua|2015|pp=58}} гэж дурдсан нь Юнлө хааны их цэрэг 1410 онд Монголд цөмрөн ирж, [[Аругтай тайш]], [[Өлзийтөмөр хаан|Буяншир хааны]] цэргийг бут цохьсон үеэр балчир Тогтобухийг олзолсон байна. Ойрадууд [[Мин улс|Мин гүрний]] туслалцаатайгаар [[Адай хаан]]ыг хөнөөсний дараа, [[Тогоон тайш]], Тогтобухыг '''Их Юан гүрний Их Богд Тайсун хаан''' хэмээн өргөмжилсөн байна. Тогоон тайшийн гэнэтийн үхлийн дараа Тайсун хаан Тогоон Тайшийн хүү [[Эсэн тайш|Эсэнг]] Тайш цолтой болгож өөрийн дүү [[Агваржин хаан|Агваржинд]] [[Жонон]] цолыг олгосон юм. == Монгол аймгуудыг нэгтгэх оролдлого == '''Тайсун хаан''' [[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улсынхаа]] зүүн 3 түмнийг, Монголын баруун 3 түмнийг [[Агваржин хаан|Агваржин жинон]], [[Эсэн тайш]] Ойрадын дөрвөн аймгийг захирч байв. Тэр цэргийн хэргээс гадна төр захиргааны талаар гүйцэтгэх ёстой алба нь дээр дурдсан нутаг орныг хамаарах явдал байв. Өгүүлж буй үед Монголын их хааны шууд захирдаг Зүүн Монголын Мин улстай залгаа орших [[Урианхайн гурван харуул|Урианхай]], баруун хязгаарт Ойрадтай зэргэлдээ орших Юань улсын сайд нарын мэдэлд байсан [[Хар Дэлийн хант улс|Хамилын]] монгол аймгуудын нутаг нь бас Мин улсын сонирхлыг ихэд татсан маргаантай нутаг байлаа. Батлан хамгаалалт ба өрнө дорны хуурай замын харилцааны чухал боомт болох дээрх нутгуудаа өөрсдийн захиргаанд бүрэн оруулахыг Монголын хаан, тайш нар тэргүүн зэргийн зорилтоо болгож байв. Мөн үед Хянган давааны баруун талд нутагладаг [[Хорчин]] аймгийн нэг хэсэг нь давааны зүүн талын [[Нон мөрөн|Нон мөрний]] дагуу нутагт нүүж ирэн нутагшаад [[Нон Хорчин]] гэгдэх болсны дотор '''Горлос аймаг''' байсан байна. Эдгээрээс гадна Чингис хааны дүү [[Бэлгүдэй|Бэлгүүдэйн]] удмын '''Онниуд аймаг''' бас энэ нутагт оршиж байв. Монголын их хааны шууд захиргааны эдгээр нутаг Мин улстай хил залгаж байдаг учраас түүний нөлөөнд оруулахгүй байхыг Монголын хаан, тайш нар ямагт анхаарч, зохих арга хэмжээнүүд авч байжээ. Тайсун хаан Нон хорчиний Горлос аймгийн ноён '''Цавдан'''гийн охин '''Алтай'''{{sfn|Choimaa|2006|pp=244}} (Алтгана{{sfn|Choimaa|Sh|2006|pp=245}})-ыг бага хатнаа болгон авсан. Эсэн тайш [[Онниуд хошуу|Онниудын]] ноён '''Жүч'''ийн охиныг бага хатнаа болгон авсан зэрэг нь Монголын тэр үеийн хаан, тайш худ ургийн харилцаа бол төрийг бэхжүүлэх нэгэн чухал арга гэж үзэж байсан.{{sfn|Монгол Улсын түүх|2003|pp=40-45}} === Баруун өмнө зүгийн Монгол аймгуудийг нэгтгэх оролдлого === Эсэн тайш Хамилтай худ ургийн харьцаатай байлаа. Тэр үеийн [[Хар Дэлийн хант улс|Хамилын]] ван [[Дуваадашир]] Эсэнгийн зээ хүү байв. Иймээс Монголын хааны ордонтой нягт харилцаатай байдаг ажээ. 1443 онд Эсэн тайш өөрийн эгч, Дуваадашир вангийн эх Нугандаширыг урьж Тайсун хааны ордонд айлчлуулсан. Дэмий удалгүй Дуваадашир ван хатан, дүү хоёртойгоо эхийгээ эргэж, нийслэл Хархүрэмд очиж хааны ордонд хэдэн cap байгаад Хамилдаа буцжээ. Түүнээс хойш Хамилын ван дуртай цагтаа Хархүрэмд ирж хэдэн сараар ч байдаг болжээ. Хамил Монгол улстай ийм дотно харьцаатай болж байгаа явдалд Мин улс ихэд дургүйцэж байв. Гэтэл Дуваадашир Мин улсын дургүйцэл, эсэргүүцлийг огт тоохгүй Монголтой харилцдагаараа харилцаж хаан, тайш нараас улс терийн заавар зөвлөгөө авсаар байжээ. Эсэн тайш Хамилаар дамжин [[Төмөрийн улс|Төмөрийн хаант улс]]тай холбоо барьж Самаркандаас Хархүрэм хотод элч худалдаачин хааяа ирдэг байв. Гэтэл тэр Төмөрийн улс дотооддоо зөрчил, тэмцэл ихтэй болж [[Цагаадайн улс|Цагаадайн улсын]] зүүн баруун хэсэг тус тусдаа хант улс болоод хоорондоо байн байн тулалддаг байсан тул Эсэн хүссэн хэмжээндээ хүртэл тэдэнтэй харыдаж чаддаггүй байв. Монголын Тайсун хаан, Эсэн тайш нарын анхаарлыг татсан ба нэг чухал газар бол одоогийн Хятадын Ганьсу мужид байсан [[Шачжоу харуул]] юм. Мин улс энэ нутгийн монголчуудыг Хятад руу нүүлгэх зэргээр эзэмшиж байхад Монголын хаан, тайш нар 1444 онд хүн томилон очуулж Шачжоугийн эрх баригчдад монгол албан тушаал, цол хэргэм олгож Шачжоу харуул, Хандун харуул, [[Чижин монгол харуул|Чижин харуул]] Монголын газрыг Монголын төрийн захиргаанд оруулахыг эрмэлзэж байсан.{{sfn|Монгол Улсын түүх|2003|pp=40-45}} Мин улс үүнийг эсэргүүцэж тэр нутгийн оршин суугчдыг боомтын дотор оруулж Хятадад суулгах гэж оролдсон. Монгол улсын төр зүүн тийшээ [[Зүрчид]], баруун тийшээ [[Хар Дэлийн хант улс|Хамил]], жич түүнээс баруун талд буй [[Юлтүс гол]]ын сав хүртэл, умар зүг [[Енисей мөрөн|Енисей мөрний]] сав газар, өмнөд зүг [[Цагаан хэрэм]] хүртэлх нутгийг захирч байжээ. Энэ бол Монголын улс төрийн хүчнүүдийн улс орноо нэгтгэх нэгдмэл зорилгоо биелүүлэхийн тул нийтээрээ чармайн тэмцсэний үр дүн мөн.{{sfn|Монгол Улсын түүх|2003|pp=46}} == Гадаад харилцаа ба худалдаа арилжаа == [[Тогоон тайш]]ийн үед Монгол улс, [[Мин улс]]тай хийдэг байсан харилцаа нь улс төрийн дэмжлэг авах, худалдаа арилжаа хийх тал дээр илүү анхаарч байсан. Гэтэл '''Тайсун хаан, Эсэн тайш''' нарын үед Мин улс элдэв хязгаарлалт тогтоосон ажээ. Иймээс Монгол улс болон Мин улсын гадаад харилцаа нь Юнлө хааны үеийн цэрэг дайны хүйтэн харилцаа бус худалдаа арилжаа, элч солилцоход тулгуурлаж байсан. Урьд нь монгол элч нар жилд 1-2 Мин улсын хаанд үнэт бэлэг, сайн агт болон бусад бэлэг хүргэн ирж хэдэн сараар Мин улсын нийслэл, Датун зэрэг хотоор явж, худалдаа арилжаа хийж байгаад буцахад нь Мин улсын элч нар хамт Монголд очиж байгаад дараагийн элч нар ирэх үед хамт буцдаг. Тийнхүү элч нар солилцоход тэдний орон сууц, хоол хүнсийг элч хүлээн авсан тал бүрэн хариуцдаг байв. Ийм харилцаа дайн тулаан болсон зарим жилд тасрах тохиолдол ажиглагдаж байсан. Мин улсын засгийн газар тэдэнд орон сууц, хоол, хүнс, унаа хөсгийн өвс бордоо, элч нарт өгөх бэлэг шан зэргийг гаргахад нэн төвөгтэй болжээ. Нөгөө талаар монголчууд туранхай адуу авчраад үнийг нь нэмж өгөхийг шаардах болжээ. Энэ мэтээр хоёр талын хооронд зөрчил үүсч улам даамжрах болжээ. Мин улс зөвхөн хоёр талын элчийн харилцаа ба бага хэмжээний арилжаа, худалдаа хийх төдийгөөр Монголыг хааж боож байлаа. Тэр үед Монголоос Мин улсад очдог элчийн тоо нь хэдэн арав, хамгийн олондоо хоёр зуу гаруй хүн байдаг байв. Мин улсын ордонд бэлэглэх агт морь хамгийн олондоо мянга хүрч байв. Бас ангийн үнэт арьс зэрэг солилцдог. Мин улс Монголд хариуд нь алт, мөнгө, торго, дурдан,эрдэнийн чулуу, засал чимэглэлийн эд зэргийг хариу бэлэглэдэг байжээ. Мин улс бас Монголын элчийг их хязгаарлаж тэднээс зөвхөн 3-5 хүнийг Бээжинд очихыг зөвшөөрөөд бусдыг нь Датунд байлгаж худалдаа арилжаа хийх эрхийг олгож байсан.{{sfn|Монгол Улсын түүх|2003|pp=40-45}} Тайсун хаан, Эсэн тайш нар жил бүр Мин улсад очуулдаг элчийнхээ тоог мянга хүргэж байх болов. Элч нар Монголын сайн агт морьдыг Мин улсын эзэн хаанд бэлэг болгон баривал хариуд нь тэнцэх хэмжээний алт, мөнгө, торго дурдан зэрэг бараа авдаг байжээ. Элч нар Монголдоо буцах замдаа хил хязгаар орчмын суугуул ард иргэдтэй арилжаа хийдэг байв. Тэгээд ирсэн хойноо авчирсан зүйлсээ борлуулж үлэмжхэн ашиг олдог байсан ажээ.Ингэж олсон эд зүйлээр бусад Монгол аймгуудийн эздийг өөртөө татах, жил бүрийн хишиг хүртээх зэрэгт ашиглаж байсан. Үүнээс гадна цэрэг тагнуулын чухал мэдээлэл олж авах, суурин тагнуултай мэдээ солилцож улс төрийн ажилд ашиглах явдал байсан. Сүүлдээ Мин улсын хааны ордонд хүргэх агтын тоо 4000 гаруй, хэрэм булганы арьс 12000 гаруй хүрч байжээ. Монголоос очих эдгээр бэлгэнд Мин улсын сайд түшмэл нар нь хүртэл их дуртай байх болжээ. Иймээс тэдний тогтоосон элч, худалдаа арилжааны цааз хориг нь хэрэгжихгүй болжээ. Монголчууд, Мин улсаас зэр зэвсэг авах сонирхолтой. Гэтэл тэдний тал албан ёсоор хатуу хориглож байлаа. Харин цэрэг иргэн хэн нь ч гэсэн монгол сайн морьтой болохыг хүсдэгийг харгалзан Эсэн тайшийн үед Хятадын зах хязгаарын нутгийн цэрэг ардад адуу нийлүүлж оронд нь тариалангийн бүтээгдэхүүнээс гадна нууцаар зэвсэг авах ажлыг зохион байгуулжээ. Тэгэхэд Мин улсын хилийн цэрэг албанаас тарааж өгсөн нум сум, хуяг дуулга, жад сэлэм зэрэг зэвсэг егөөд морь сольж авдаг болов. Монголын элч нар явж өнгөрөх замд уран дархчууд цугларч монголчуудын захиалгаар зэвсэг хийж адуу малаар арилждаг болсон төдийгүй Хятадын орон нутгийн ноёд түшмэд Монголын элчид өгөх бэлэг нэрийдлээр нумыг бөс бараагаар ороож, сумыг архины бутанд хийж өгдөг байжээ. Тэр байтугай, Мин улсын хааны ордны Монголтой харилцдаг нөлөө бүхий тайган Ван Чжэнь гэгч Эсэн тайштай нууцаар арилжааны хэлэлцээр байгуулсан ажээ. Тэрхүү тайган Ван Чжэнь Датунгийн бүгд захирагч даргад заавар өгч жил бүр их хэмжээний сум, зэв үйлдүүлэн Монголд нууцаар нийлүүлж, Эсэн тайш сум, зэвийн үнийг сайн агтаар бодож өгч байжээ.{{sfn|Монгол Улсын түүх|2003|pp=46}} == Дотоод зөрчил, хааны үхэл == Мин улстай хийсэн дайны дараа Монголын хааны орд өргөөнд хунтайж тодруулах асуудал гарсан бөгөөд Тайсун хааны талын ноёд [[Махагүргис хаан|Махагүргис]]ийг, Ойрадын [[Эсэн тайш]]ийн талын ноёд нь Тайсун хааны Ойрад хатнаас төрсөн '''Абадин тайж'''ийг{{sfn|Ariungua|2015|pp=64}} нэр дэвшүүлж, Баруун түмний дотор [[Агваржин хаан|Агваржин жинон]] өөрөө хаан суух эрмэлзэлтэй тул тогтсон хүнийг сонгох талаар зөрчил үүссэн. [[Агваржин хаан|Агваржин жинон]]гийн:шадар бараа бологч нэгэн этгээд Тайсун хааны морь болон хуяг дуулга зэрэг юмыг хулгайлан авч явсныг жинон хамгаалаад буцааж өгөхгүй байснаас хаан хүчээр булаан авсанд өширхөж жинон хаан ахаасаа: '''«Ухна хэзээ орох вэ? Хуцын эвэр хэзээ унах вэ?»''' гэж ёгт утгаар хаанд санаархаж байгаагаа илэрхийлсэнд хаан уурлаж: '''“орогч ухна тэнэг, асуугч Агваржин тэнэг”''' гэв. Энэ үгийг сонсоод: '''“миний тэнэгийг эс мэдсэн биш гэж жинон; уурлав... чамайг ах гэж үл санана би хэмээн ам алдаж”''' салж одсон аж. Эсэн тайш, Агваржин жинон, ах Тайсун хаантайгаа ийнхүү зөрөлдсөнийг мэдэх тул Тэлэнгүд аймгийн Абдур (Абдул) сэцэнийг жинонгийнд томилон очуулж '''“Жинон таны баатар хүчээс бид бүхэн айн эмээж байна. Гэвч ах Тайсун хаан чинь чамайг тэнэг мунхаг гэж доромжлон үзэж буй. Та ахаасаа урваад манай Ойрадад орж егвөл таныг бүх Монголын хаан болгоё. Дөчин дөрвөн хоёр бид гагцхүү чиний албат болно. Эдүгээ жинон минь чи хаан суу. Жинон цолоо манай Эсэн тайшид соёрх”''' гэхэд жинон: '''“Абдул сэцэн, чиний энэ үг үнэн үү? Хэрэв үнэн бол таны хэлснээр болтугай”'''. Абдул сэцэн: '''“Би Эсэн тайш хийгээд Ойрадын ноёд түшмэдийг төлөөлөн урьд өдрийн батыг өнөөдөр илэрхийлсэн билээ. Жинон та тунгаан бодоорой”''' гэжээ.{{sfn|Монгол Улсын түүх|2003|pp=55-56}} Жинонгийн хүү Хархуцаг тайж эцгийнхээ энэ явдалд дургүйцэн: Дээр хөхрөгчид нар, cap, доор хөрстөд хаан, жинон хоёр болой. Өөрийн нараа бусдад яахан өгнө вэ? гэхэд жинон эцэг нь буруушаан айлгахад Хархуцаг тайж: '''''“Хаан эцгийн эсрэг өгүүлэх дургүй бөлгөө. Хайран нэр, хан төрийн чинь тул өгүүлнэм ...Хамаг Монголоо баран дурлавай чи”''''' гээд эцэгтэйгээ санал таарахгүй байгаагаа илэрхийлсэнд түүнийг эргүүлж чадаагүй ажээ. Жинон төдхөн Ордос аймгийн Хатантөмөр, Юншээбү аймгийн Нэхийтөмөр нарыг томилон Тэлэнгүүдийн Абдул сэцэнтэй хамт Эсэн тайштай уулзуулахаар явуулжээ. Жинонгийн томилон очуулсан элч нартай Эсэн тайш хэлэлцээ хийхдээ Агваржинг Монгол улсын хаан болгож Эсэн өөрөө жинон болно гэдэг болзол тавьсаныг Агваржин бүрэн зөвшөөрсөн ажээ. Тэгээд тэр албатаа дагуулан Ойрадын нутагт очиж нутагласан агаад Эсэнтэй хамтарч хаан ахыгаа Хятад Мин улстай ойртож байна хэмээн хардаж 1451 оны 12 сард довтлон нийслэл хааны ордыг бүслэхэд Тайсун хаанд тэднийг эсэргүүцэн тулалдаж дийлэхүйц цэргийн хүч байсангүй. Иймээс тэр шадар хамгаалагчдынхаа хамт бүслэлтээс оргон гарч өөрийнхөө шууд захиргааны Зүүн Монголын нутгийн гүн рүү зайлж яваад Хянган давааг давж Горлос аймгийн ноён Цавдангийнд очсон ажээ.{{sfn|Монгол Улсын түүх|2003|pp=55-56}} Гэтэл Цавдан ноён, Тайсун хаанд хандан: ''"...Алтай ханы ард, урьд халуун билээ.'' ''Эдүгээ яахан хүйтэн болов?'' ''Алтгана охины минь өвөр урьд хүйтэн билээ'' ''Эдүгээ яахан халуун болов?'' ''Өвсгүй гэж нүүсэн нутагт буудаг буюу'' ''Өнгөгүй гэж гээсэн эмийг авдаг буюу..."'' гэж ёжлоод{{sfn|Монгол Улсын түүх|2003|pp=55-56}} Хааныг Или, Дали хоёр хөвгүүнтэй, Гурладын Агбулад, Багбулад хоёр нөхөртэй нь тавуулыг барьж, Орчны Чигир дээр мичин жилд Тайсун хаан гурладын Цавданы гарт тэнгэр болов. Хан ор сууж арван таван он болсон ажгуу. Агбулад, Барбулад хоёрын ах [[Мэнд өрлөг]] өөр айлд хоносон ажгуу. Хулгана, харгана нэрт хоёр морин зөгнөж газар цавчлан, санаа алдаж байв. Морио санаа алдсанд Мэнд өрлөг өгүүлсэн нь: Хортны явахуйд ийм гэж Мэнд өрлөг өглөө босоод хааныг тэмцэв. Хүрэхийн урьд, хааныг хоёр дүүтэй нь хороов. Мэнд өрлөг хааны тэргүүнд нэгэн дүүгээ дэрлүүлэв. Хөлд нь нэгэн дүүгээ дэр хийж онхлов. Түүний хойно Мэнд өрлөг эхлэн нэгэн хэдэн нөхөдтэй Цэвдэнийг довтолж өшөөгөө авав.{{sfn|Choimaa|Sh|2006|pp=163}} == Гэр бүл == Эцэг: [[Ажай тайж]] Эх: Ойрад угсааны хатан Дүү нар: [[Агваржин хаан|Агваржин жонон]], [[Мандуул хаан]] === Хатад === # Нэр тодорхойгүй Ойрад хатан: Тогоон тайшийн охин. Мин улсын түүхэнд тэмдэглэснээр Абадин{{sfn|Ariungua|2015|pp=64}} нэртэй хүү төрүүлснийг Эсэн тайш хаан болгохын төлөө тэмцэл өдөөсөн гэжээ. # Алтгалжин{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=114}}{{sfn|Shagdarsuren|2006|pp=65}}/Алтгана{{sfn|Choimaa|Sh|2006|pp=245}}/Алтай хатан{{sfn|Zayabaatar|2006|pp=49}}{{sfn|Natsagdorj|1963|pp=12}}: [[Горлос|Горлосын]] Цавдан ноёны охин, [[Молон хаан|Молон хааныг]] төрүүлсэн. Тарачины Халцгай гэгчтэй ховтой болов гэж цуу үг тарсанд Тайсун хаан уурлаж, хатныхаа чих хамрыг хөндөж, төрхөмд нь хөөн явуулжээ.{{sfn|Zayabaatar|2006|pp=49}}{{sfn|Choimaa|Sh|2006|pp=90}} Энэ хатны нэрийн Алтгалжин гэдэг хувилбарыг орчин үед Алтжин гэж товчлон бичих болсон. # Самур хатан{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=120}}: [[Махагүргис хаан|Махагүргис хааныг]] төрүүлсэн. === Хөвгүүд === # Мөнхлэй тайж{{sfn|Choimaa|Sh|2006|pp=245}}, түүний тухай эцгээсээ өмнө нас барсан гэж [[Алтан товч|Лу.Алтан товчид]] дурдсан. # [[Молон хаан]], [[Горлос|Горлодын]] Цавдан ноёны охин Алтай хатнаас төрсөн. # [[Махагүргис хаан]], Самур хатнаас төрсөн. # Абадин тайж{{sfn|Ariungua|2015|pp=64}}, [[Ойрад|Ойрадын]] Тогоон тайшийн нэр тодорхойгүй хатнаас төрсөн. # Или тайж{{sfn|Choimaa|2006|pp=90}}, [[Хураангуй Алтан товч]], [[Алтан товч|Лу.Алтан товчид]] нэр дурдсан. # Дали тайж{{sfn|Choimaa|2006|pp=90}}, Хураангуй Алтан товч, [[Алтан товч|Лу.Алтан товчид]] нэр дурдсан. {{s-start}} {{Залгамжлал | өмнө = [[Адай хаан]] | албан_тушаал = [[Монгол хаад#Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс (1370-1691)|Умард Юань улсын хаан]] | дараа = [[Агваржин хаан]] | он = [[1433 он|1433]]-[[1452 он|1452]] }} {{end}} ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Ном зүй== *{{Cite book |title=Хаадын үндсэн хураангуй Алтан товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар |last=Choimaa |first=Sh}} *{{Cite book |last=Choimaa |first=Sh |title=Лувсанданзан гүүш. Алтан товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар}} *{{Cite book |title=Монгол Улсын түүх |publisher=Адмон |year=2003 |volume=3 |location=Улаанбаатар}} *{{Cite book |last=Ariungua |first=N |title=Мин улсын түүх |publisher=Битпресс |year=2015 |isbn=999733088-9 |location=Улаанбаатар}} *{{Cite book |last=Zayabaatar |first=D |title=Шамба. Асрагч нэртийн түүх |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар}} *{{Cite book |last=Bayarsaikhan |first=M |title=Саган сэцэн. Эрдэнийн товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |location=Улаанбаатар}} *{{Cite book |title=Үндэсний Их Шар тууж оршвой|year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар |last=Shagdarsuren |first=Ts}} *{{Cite book |last=Natsagdorj |first=Sh |title=Халхын түүх |publisher=ШУА |year=1963 |location=Улаанбаатар}} [[Ангилал:1416 онд төрсөн]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Монголын бага хаан]] [[Ангилал:1452 онд өнгөрсөн]] 938k0jc3f3cruoojf09s5oly5q42m08 858828 858827 2026-06-14T07:42:07Z Megzer 20491 858828 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын хаан}} {{Инфобокс хаан | name = Тайсун хаан<br/>{{MongolUnicode|ᠳᠠᠶᠢᠰᠤᠩ ᠬᠠᠭᠠᠨ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | title = Монголын Тайсун (太宗) [[хаан]] буюу [[Умард Юань|Их Юань]] | image = Taisan khan.jpg | image_size = | reign = 1433–1452 оны 1 сарын 19 | coronation = 1433 | full name = Тогтобух | succession =[[Монгол хаад#Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс (1370-1691)|Умард Юань улсын хаан]] | predecessor = [[Адай хаан]] | successor = [[Агваржин хаан]] | spouse = [[Тогоон тайш]]ын охин<br/> Алтгана <br/> Самур хатан | royal house = [[Боржигин]] | dynasty = [[Умард Юань]] | royal anthem = | father = [[Ажай тайж]] | mother = | birth_date = 1416 | death_date = {{death year and age|1452|1416}} | death_place = Хэнтий, [[Гадаад Монгол]] }} '''Тайсун хаан''' хэмээх '''Тогтобух''' нь 1410 онд мэндэлсэн.{{sfn|Монгол Улсын түүх|2003|pp=6, 186, 188}} [[Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс]]ын Их Хаан байсан. Тогтобух нь [[Ажай тайж|Ажай тайжийн]] их хөвгүүн бөгөөд хожим нь Тогоон тайш тэргүүтэй Ойрадын ноёд баатруудын дэмжлэгтэйгээр 1434 онд Ойрадууд түүнийг хаан суудалд залжээ. Түүний бага насны талаар хамгийн анх [[Мин улсын судар]] дахь “Ойрадын шастир”-т «...''[[Юнлө]]-гийн ... 10-р онд (1412 он) ...[[Батула|Махму]] [[Өлзийтөмөр хаан|Буняширийг]] довтлон хороов... Мөн Хятадад олзлогдсон '''Тогтобух''' хөвгүүнийг буцаах тухай хүсэлт гаргав''...»{{sfn|Ariungua|2015|pp=58}} гэж дурдсан нь Юнлө хааны их цэрэг 1410 онд Монголд цөмрөн ирж, [[Аругтай тайш]], [[Өлзийтөмөр хаан|Буяншир хааны]] цэргийг бут цохьсон үеэр балчир Тогтобухийг олзолсон байна. Ойрадууд [[Мин улс|Мин гүрний]] туслалцаатайгаар [[Адай хаан]]ыг хөнөөсний дараа, [[Тогоон тайш]], Тогтобухыг '''Их Юан гүрний Их Богд Тайсун хаан''' хэмээн өргөмжилсөн байна. Тогоон тайшийн гэнэтийн үхлийн дараа Тайсун хаан Тогоон Тайшийн хүү [[Эсэн тайш|Эсэнг]] Тайш цолтой болгож өөрийн дүү [[Агваржин хаан|Агваржинд]] [[Жонон]] цолыг олгосон юм. == Монгол аймгуудыг нэгтгэх оролдлого == '''Тайсун хаан''' [[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улсынхаа]] зүүн 3 түмнийг, Монголын баруун 3 түмнийг [[Агваржин хаан|Агваржин жинон]], [[Эсэн тайш]] Ойрадын дөрвөн аймгийг захирч байв. Тэр цэргийн хэргээс гадна төр захиргааны талаар гүйцэтгэх ёстой алба нь дээр дурдсан нутаг орныг хамаарах явдал байв. Өгүүлж буй үед Монголын их хааны шууд захирдаг Зүүн Монголын Мин улстай залгаа орших [[Урианхайн гурван харуул|Урианхай]], баруун хязгаарт Ойрадтай зэргэлдээ орших Юань улсын сайд нарын мэдэлд байсан [[Хар Дэлийн хант улс|Хамилын]] монгол аймгуудын нутаг нь бас Мин улсын сонирхлыг ихэд татсан маргаантай нутаг байлаа. Батлан хамгаалалт ба өрнө дорны хуурай замын харилцааны чухал боомт болох дээрх нутгуудаа өөрсдийн захиргаанд бүрэн оруулахыг Монголын хаан, тайш нар тэргүүн зэргийн зорилтоо болгож байв. Мөн үед Хянган давааны баруун талд нутагладаг [[Хорчин]] аймгийн нэг хэсэг нь давааны зүүн талын [[Нон мөрөн|Нон мөрний]] дагуу нутагт нүүж ирэн нутагшаад [[Нон Хорчин]] гэгдэх болсны дотор '''Горлос аймаг''' байсан байна. Эдгээрээс гадна Чингис хааны дүү [[Бэлгүдэй|Бэлгүүдэйн]] удмын '''Онниуд аймаг''' бас энэ нутагт оршиж байв. Монголын их хааны шууд захиргааны эдгээр нутаг Мин улстай хил залгаж байдаг учраас түүний нөлөөнд оруулахгүй байхыг Монголын хаан, тайш нар ямагт анхаарч, зохих арга хэмжээнүүд авч байжээ. Тайсун хаан Нон хорчиний Горлос аймгийн ноён '''Цавдан'''гийн охин '''Алтай'''{{sfn|Choimaa|2006|pp=244}} (Алтгана{{sfn|Choimaa etc|Sh|2006|pp=245}})-ыг бага хатнаа болгон авсан. Эсэн тайш [[Онниуд хошуу|Онниудын]] ноён '''Жүч'''ийн охиныг бага хатнаа болгон авсан зэрэг нь Монголын тэр үеийн хаан, тайш худ ургийн харилцаа бол төрийг бэхжүүлэх нэгэн чухал арга гэж үзэж байсан.{{sfn|Монгол Улсын түүх|2003|pp=40-45}} === Баруун өмнө зүгийн Монгол аймгуудийг нэгтгэх оролдлого === Эсэн тайш Хамилтай худ ургийн харьцаатай байлаа. Тэр үеийн [[Хар Дэлийн хант улс|Хамилын]] ван [[Дуваадашир]] Эсэнгийн зээ хүү байв. Иймээс Монголын хааны ордонтой нягт харилцаатай байдаг ажээ. 1443 онд Эсэн тайш өөрийн эгч, Дуваадашир вангийн эх Нугандаширыг урьж Тайсун хааны ордонд айлчлуулсан. Дэмий удалгүй Дуваадашир ван хатан, дүү хоёртойгоо эхийгээ эргэж, нийслэл Хархүрэмд очиж хааны ордонд хэдэн cap байгаад Хамилдаа буцжээ. Түүнээс хойш Хамилын ван дуртай цагтаа Хархүрэмд ирж хэдэн сараар ч байдаг болжээ. Хамил Монгол улстай ийм дотно харьцаатай болж байгаа явдалд Мин улс ихэд дургүйцэж байв. Гэтэл Дуваадашир Мин улсын дургүйцэл, эсэргүүцлийг огт тоохгүй Монголтой харилцдагаараа харилцаж хаан, тайш нараас улс терийн заавар зөвлөгөө авсаар байжээ. Эсэн тайш Хамилаар дамжин [[Төмөрийн улс|Төмөрийн хаант улс]]тай холбоо барьж Самаркандаас Хархүрэм хотод элч худалдаачин хааяа ирдэг байв. Гэтэл тэр Төмөрийн улс дотооддоо зөрчил, тэмцэл ихтэй болж [[Цагаадайн улс|Цагаадайн улсын]] зүүн баруун хэсэг тус тусдаа хант улс болоод хоорондоо байн байн тулалддаг байсан тул Эсэн хүссэн хэмжээндээ хүртэл тэдэнтэй харыдаж чаддаггүй байв. Монголын Тайсун хаан, Эсэн тайш нарын анхаарлыг татсан ба нэг чухал газар бол одоогийн Хятадын Ганьсу мужид байсан [[Шачжоу харуул]] юм. Мин улс энэ нутгийн монголчуудыг Хятад руу нүүлгэх зэргээр эзэмшиж байхад Монголын хаан, тайш нар 1444 онд хүн томилон очуулж Шачжоугийн эрх баригчдад монгол албан тушаал, цол хэргэм олгож Шачжоу харуул, Хандун харуул, [[Чижин монгол харуул|Чижин харуул]] Монголын газрыг Монголын төрийн захиргаанд оруулахыг эрмэлзэж байсан.{{sfn|Монгол Улсын түүх|2003|pp=40-45}} Мин улс үүнийг эсэргүүцэж тэр нутгийн оршин суугчдыг боомтын дотор оруулж Хятадад суулгах гэж оролдсон. Монгол улсын төр зүүн тийшээ [[Зүрчид]], баруун тийшээ [[Хар Дэлийн хант улс|Хамил]], жич түүнээс баруун талд буй [[Юлтүс гол]]ын сав хүртэл, умар зүг [[Енисей мөрөн|Енисей мөрний]] сав газар, өмнөд зүг [[Цагаан хэрэм]] хүртэлх нутгийг захирч байжээ. Энэ бол Монголын улс төрийн хүчнүүдийн улс орноо нэгтгэх нэгдмэл зорилгоо биелүүлэхийн тул нийтээрээ чармайн тэмцсэний үр дүн мөн.{{sfn|Монгол Улсын түүх|2003|pp=46}} == Гадаад харилцаа ба худалдаа арилжаа == [[Тогоон тайш]]ийн үед Монгол улс, [[Мин улс]]тай хийдэг байсан харилцаа нь улс төрийн дэмжлэг авах, худалдаа арилжаа хийх тал дээр илүү анхаарч байсан. Гэтэл '''Тайсун хаан, Эсэн тайш''' нарын үед Мин улс элдэв хязгаарлалт тогтоосон ажээ. Иймээс Монгол улс болон Мин улсын гадаад харилцаа нь Юнлө хааны үеийн цэрэг дайны хүйтэн харилцаа бус худалдаа арилжаа, элч солилцоход тулгуурлаж байсан. Урьд нь монгол элч нар жилд 1-2 Мин улсын хаанд үнэт бэлэг, сайн агт болон бусад бэлэг хүргэн ирж хэдэн сараар Мин улсын нийслэл, Датун зэрэг хотоор явж, худалдаа арилжаа хийж байгаад буцахад нь Мин улсын элч нар хамт Монголд очиж байгаад дараагийн элч нар ирэх үед хамт буцдаг. Тийнхүү элч нар солилцоход тэдний орон сууц, хоол хүнсийг элч хүлээн авсан тал бүрэн хариуцдаг байв. Ийм харилцаа дайн тулаан болсон зарим жилд тасрах тохиолдол ажиглагдаж байсан. Мин улсын засгийн газар тэдэнд орон сууц, хоол, хүнс, унаа хөсгийн өвс бордоо, элч нарт өгөх бэлэг шан зэргийг гаргахад нэн төвөгтэй болжээ. Нөгөө талаар монголчууд туранхай адуу авчраад үнийг нь нэмж өгөхийг шаардах болжээ. Энэ мэтээр хоёр талын хооронд зөрчил үүсч улам даамжрах болжээ. Мин улс зөвхөн хоёр талын элчийн харилцаа ба бага хэмжээний арилжаа, худалдаа хийх төдийгөөр Монголыг хааж боож байлаа. Тэр үед Монголоос Мин улсад очдог элчийн тоо нь хэдэн арав, хамгийн олондоо хоёр зуу гаруй хүн байдаг байв. Мин улсын ордонд бэлэглэх агт морь хамгийн олондоо мянга хүрч байв. Бас ангийн үнэт арьс зэрэг солилцдог. Мин улс Монголд хариуд нь алт, мөнгө, торго, дурдан,эрдэнийн чулуу, засал чимэглэлийн эд зэргийг хариу бэлэглэдэг байжээ. Мин улс бас Монголын элчийг их хязгаарлаж тэднээс зөвхөн 3-5 хүнийг Бээжинд очихыг зөвшөөрөөд бусдыг нь Датунд байлгаж худалдаа арилжаа хийх эрхийг олгож байсан.{{sfn|Монгол Улсын түүх|2003|pp=40-45}} Тайсун хаан, Эсэн тайш нар жил бүр Мин улсад очуулдаг элчийнхээ тоог мянга хүргэж байх болов. Элч нар Монголын сайн агт морьдыг Мин улсын эзэн хаанд бэлэг болгон баривал хариуд нь тэнцэх хэмжээний алт, мөнгө, торго дурдан зэрэг бараа авдаг байжээ. Элч нар Монголдоо буцах замдаа хил хязгаар орчмын суугуул ард иргэдтэй арилжаа хийдэг байв. Тэгээд ирсэн хойноо авчирсан зүйлсээ борлуулж үлэмжхэн ашиг олдог байсан ажээ.Ингэж олсон эд зүйлээр бусад Монгол аймгуудийн эздийг өөртөө татах, жил бүрийн хишиг хүртээх зэрэгт ашиглаж байсан. Үүнээс гадна цэрэг тагнуулын чухал мэдээлэл олж авах, суурин тагнуултай мэдээ солилцож улс төрийн ажилд ашиглах явдал байсан. Сүүлдээ Мин улсын хааны ордонд хүргэх агтын тоо 4000 гаруй, хэрэм булганы арьс 12000 гаруй хүрч байжээ. Монголоос очих эдгээр бэлгэнд Мин улсын сайд түшмэл нар нь хүртэл их дуртай байх болжээ. Иймээс тэдний тогтоосон элч, худалдаа арилжааны цааз хориг нь хэрэгжихгүй болжээ. Монголчууд, Мин улсаас зэр зэвсэг авах сонирхолтой. Гэтэл тэдний тал албан ёсоор хатуу хориглож байлаа. Харин цэрэг иргэн хэн нь ч гэсэн монгол сайн морьтой болохыг хүсдэгийг харгалзан Эсэн тайшийн үед Хятадын зах хязгаарын нутгийн цэрэг ардад адуу нийлүүлж оронд нь тариалангийн бүтээгдэхүүнээс гадна нууцаар зэвсэг авах ажлыг зохион байгуулжээ. Тэгэхэд Мин улсын хилийн цэрэг албанаас тарааж өгсөн нум сум, хуяг дуулга, жад сэлэм зэрэг зэвсэг егөөд морь сольж авдаг болов. Монголын элч нар явж өнгөрөх замд уран дархчууд цугларч монголчуудын захиалгаар зэвсэг хийж адуу малаар арилждаг болсон төдийгүй Хятадын орон нутгийн ноёд түшмэд Монголын элчид өгөх бэлэг нэрийдлээр нумыг бөс бараагаар ороож, сумыг архины бутанд хийж өгдөг байжээ. Тэр байтугай, Мин улсын хааны ордны Монголтой харилцдаг нөлөө бүхий тайган Ван Чжэнь гэгч Эсэн тайштай нууцаар арилжааны хэлэлцээр байгуулсан ажээ. Тэрхүү тайган Ван Чжэнь Датунгийн бүгд захирагч даргад заавар өгч жил бүр их хэмжээний сум, зэв үйлдүүлэн Монголд нууцаар нийлүүлж, Эсэн тайш сум, зэвийн үнийг сайн агтаар бодож өгч байжээ.{{sfn|Монгол Улсын түүх|2003|pp=46}} == Дотоод зөрчил, хааны үхэл == Мин улстай хийсэн дайны дараа Монголын хааны орд өргөөнд хунтайж тодруулах асуудал гарсан бөгөөд Тайсун хааны талын ноёд [[Махагүргис хаан|Махагүргис]]ийг, Ойрадын [[Эсэн тайш]]ийн талын ноёд нь Тайсун хааны Ойрад хатнаас төрсөн '''Абадин тайж'''ийг{{sfn|Ariungua|2015|pp=64}} нэр дэвшүүлж, Баруун түмний дотор [[Агваржин хаан|Агваржин жинон]] өөрөө хаан суух эрмэлзэлтэй тул тогтсон хүнийг сонгох талаар зөрчил үүссэн. [[Агваржин хаан|Агваржин жинон]]гийн:шадар бараа бологч нэгэн этгээд Тайсун хааны морь болон хуяг дуулга зэрэг юмыг хулгайлан авч явсныг жинон хамгаалаад буцааж өгөхгүй байснаас хаан хүчээр булаан авсанд өширхөж жинон хаан ахаасаа: '''«Ухна хэзээ орох вэ? Хуцын эвэр хэзээ унах вэ?»''' гэж ёгт утгаар хаанд санаархаж байгаагаа илэрхийлсэнд хаан уурлаж: '''“орогч ухна тэнэг, асуугч Агваржин тэнэг”''' гэв. Энэ үгийг сонсоод: '''“миний тэнэгийг эс мэдсэн биш гэж жинон; уурлав... чамайг ах гэж үл санана би хэмээн ам алдаж”''' салж одсон аж. Эсэн тайш, Агваржин жинон, ах Тайсун хаантайгаа ийнхүү зөрөлдсөнийг мэдэх тул Тэлэнгүд аймгийн Абдур (Абдул) сэцэнийг жинонгийнд томилон очуулж '''“Жинон таны баатар хүчээс бид бүхэн айн эмээж байна. Гэвч ах Тайсун хаан чинь чамайг тэнэг мунхаг гэж доромжлон үзэж буй. Та ахаасаа урваад манай Ойрадад орж егвөл таныг бүх Монголын хаан болгоё. Дөчин дөрвөн хоёр бид гагцхүү чиний албат болно. Эдүгээ жинон минь чи хаан суу. Жинон цолоо манай Эсэн тайшид соёрх”''' гэхэд жинон: '''“Абдул сэцэн, чиний энэ үг үнэн үү? Хэрэв үнэн бол таны хэлснээр болтугай”'''. Абдул сэцэн: '''“Би Эсэн тайш хийгээд Ойрадын ноёд түшмэдийг төлөөлөн урьд өдрийн батыг өнөөдөр илэрхийлсэн билээ. Жинон та тунгаан бодоорой”''' гэжээ.{{sfn|Монгол Улсын түүх|2003|pp=55-56}} Жинонгийн хүү Хархуцаг тайж эцгийнхээ энэ явдалд дургүйцэн: Дээр хөхрөгчид нар, cap, доор хөрстөд хаан, жинон хоёр болой. Өөрийн нараа бусдад яахан өгнө вэ? гэхэд жинон эцэг нь буруушаан айлгахад Хархуцаг тайж: '''''“Хаан эцгийн эсрэг өгүүлэх дургүй бөлгөө. Хайран нэр, хан төрийн чинь тул өгүүлнэм ...Хамаг Монголоо баран дурлавай чи”''''' гээд эцэгтэйгээ санал таарахгүй байгаагаа илэрхийлсэнд түүнийг эргүүлж чадаагүй ажээ. Жинон төдхөн Ордос аймгийн Хатантөмөр, Юншээбү аймгийн Нэхийтөмөр нарыг томилон Тэлэнгүүдийн Абдул сэцэнтэй хамт Эсэн тайштай уулзуулахаар явуулжээ. Жинонгийн томилон очуулсан элч нартай Эсэн тайш хэлэлцээ хийхдээ Агваржинг Монгол улсын хаан болгож Эсэн өөрөө жинон болно гэдэг болзол тавьсаныг Агваржин бүрэн зөвшөөрсөн ажээ. Тэгээд тэр албатаа дагуулан Ойрадын нутагт очиж нутагласан агаад Эсэнтэй хамтарч хаан ахыгаа Хятад Мин улстай ойртож байна хэмээн хардаж 1451 оны 12 сард довтлон нийслэл хааны ордыг бүслэхэд Тайсун хаанд тэднийг эсэргүүцэн тулалдаж дийлэхүйц цэргийн хүч байсангүй. Иймээс тэр шадар хамгаалагчдынхаа хамт бүслэлтээс оргон гарч өөрийнхөө шууд захиргааны Зүүн Монголын нутгийн гүн рүү зайлж яваад Хянган давааг давж Горлос аймгийн ноён Цавдангийнд очсон ажээ.{{sfn|Монгол Улсын түүх|2003|pp=55-56}} Гэтэл Цавдан ноён, Тайсун хаанд хандан: ''"...Алтай ханы ард, урьд халуун билээ.'' ''Эдүгээ яахан хүйтэн болов?'' ''Алтгана охины минь өвөр урьд хүйтэн билээ'' ''Эдүгээ яахан халуун болов?'' ''Өвсгүй гэж нүүсэн нутагт буудаг буюу'' ''Өнгөгүй гэж гээсэн эмийг авдаг буюу..."'' гэж ёжлоод{{sfn|Монгол Улсын түүх|2003|pp=55-56}} Хааныг Или, Дали хоёр хөвгүүнтэй, Гурладын Агбулад, Багбулад хоёр нөхөртэй нь тавуулыг барьж, Орчны Чигир дээр мичин жилд Тайсун хаан гурладын Цавданы гарт тэнгэр болов. Хан ор сууж арван таван он болсон ажгуу. Агбулад, Барбулад хоёрын ах [[Мэнд өрлөг]] өөр айлд хоносон ажгуу. Хулгана, харгана нэрт хоёр морин зөгнөж газар цавчлан, санаа алдаж байв. Морио санаа алдсанд Мэнд өрлөг өгүүлсэн нь: Хортны явахуйд ийм гэж Мэнд өрлөг өглөө босоод хааныг тэмцэв. Хүрэхийн урьд, хааныг хоёр дүүтэй нь хороов. Мэнд өрлөг хааны тэргүүнд нэгэн дүүгээ дэрлүүлэв. Хөлд нь нэгэн дүүгээ дэр хийж онхлов. Түүний хойно Мэнд өрлөг эхлэн нэгэн хэдэн нөхөдтэй Цэвдэнийг довтолж өшөөгөө авав.{{sfn|Choimaa etc|2006|pp=163}} == Гэр бүл == Эцэг: [[Ажай тайж]] Эх: Ойрад угсааны хатан Дүү нар: [[Агваржин хаан|Агваржин жонон]], [[Мандуул хаан]] === Хатад === # Нэр тодорхойгүй Ойрад хатан: Тогоон тайшийн охин. Мин улсын түүхэнд тэмдэглэснээр Абадин{{sfn|Ariungua|2015|pp=64}} нэртэй хүү төрүүлснийг Эсэн тайш хаан болгохын төлөө тэмцэл өдөөсөн гэжээ. # Алтгалжин{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=114}}{{sfn|Shagdarsuren|2006|pp=65}}/Алтгана{{sfn|Choimaa etc|2006|pp=245}}/Алтай хатан{{sfn|Zayabaatar|2006|pp=49}}{{sfn|Natsagdorj|1963|pp=12}}: [[Горлос|Горлосын]] Цавдан ноёны охин, [[Молон хаан|Молон хааныг]] төрүүлсэн. Тарачины Халцгай гэгчтэй ховтой болов гэж цуу үг тарсанд Тайсун хаан уурлаж, хатныхаа чих хамрыг хөндөж, төрхөмд нь хөөн явуулжээ.{{sfn|Zayabaatar|2006|pp=49}}{{sfn|Choimaa etc|2006|pp=90}} Энэ хатны нэрийн Алтгалжин гэдэг хувилбарыг орчин үед Алтжин гэж товчлон бичих болсон. # Самур хатан{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=120}}: [[Махагүргис хаан|Махагүргис хааныг]] төрүүлсэн. === Хөвгүүд === # Мөнхлэй тайж{{sfn|Choimaa etc|2006|pp=245}}, түүний тухай эцгээсээ өмнө нас барсан гэж [[Алтан товч|Лу.Алтан товчид]] дурдсан. # [[Молон хаан]], [[Горлос|Горлодын]] Цавдан ноёны охин Алтай хатнаас төрсөн. # [[Махагүргис хаан]], Самур хатнаас төрсөн. # Абадин тайж{{sfn|Ariungua|2015|pp=64}}, [[Ойрад|Ойрадын]] Тогоон тайшийн нэр тодорхойгүй хатнаас төрсөн. # Или тайж{{sfn|Choimaa|2006|pp=90}}, [[Хураангуй Алтан товч]], [[Алтан товч|Лу.Алтан товчид]] нэр дурдсан. # Дали тайж{{sfn|Choimaa|2006|pp=90}}, Хураангуй Алтан товч, [[Алтан товч|Лу.Алтан товчид]] нэр дурдсан. {{s-start}} {{Залгамжлал | өмнө = [[Адай хаан]] | албан_тушаал = [[Монгол хаад#Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс (1370-1691)|Умард Юань улсын хаан]] | дараа = [[Агваржин хаан]] | он = [[1433 он|1433]]-[[1452 он|1452]] }} {{end}} ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Ном зүй== *{{Cite book |last=Choimaa |first=Sh|title=Хаадын үндсэн хураангуй Алтан товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар}} *{{Cite book |last=Choimaa etc |first=Sh |title=Лувсанданзан гүүш. Алтан товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар}} *{{Cite book |title=Монгол Улсын түүх |publisher=Адмон |year=2003 |volume=3 |location=Улаанбаатар}} *{{Cite book |last=Ariungua |first=N |title=Мин улсын түүх |publisher=Битпресс |year=2015 |isbn=999733088-9 |location=Улаанбаатар}} *{{Cite book |last=Zayabaatar |first=D |title=Шамба. Асрагч нэртийн түүх |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар}} *{{Cite book |last=Bayarsaikhan |first=M |title=Саган сэцэн. Эрдэнийн товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |location=Улаанбаатар}} *{{Cite book |title=Үндэсний Их Шар тууж оршвой|year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар |last=Shagdarsuren |first=Ts}} *{{Cite book |last=Natsagdorj |first=Sh |title=Халхын түүх |publisher=ШУА |year=1963 |location=Улаанбаатар}} [[Ангилал:1416 онд төрсөн]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Монголын бага хаан]] [[Ангилал:1452 онд өнгөрсөн]] br7phkfpqqkdnd26hmx5nri3151d0ry 858829 858828 2026-06-14T07:44:05Z Megzer 20491 858829 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын хаан}} {{Инфобокс хаан | name = Тайсун хаан<br/>{{MongolUnicode|ᠳᠠᠶᠢᠰᠤᠩ ᠬᠠᠭᠠᠨ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | title = Монголын Тайсун (太宗) [[хаан]] буюу [[Умард Юань|Их Юань]] | image = Taisan khan.jpg | image_size = | reign = 1433–1452 оны 1 сарын 19 | coronation = 1433 | full name = Тогтобух | succession =[[Монгол хаад#Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс (1370-1691)|Умард Юань улсын хаан]] | predecessor = [[Адай хаан]] | successor = [[Агваржин хаан]] | spouse = [[Тогоон тайш]]ын охин<br/> Алтгана <br/> Самур хатан | royal house = [[Боржигин]] | dynasty = [[Умард Юань]] | royal anthem = | father = [[Ажай тайж]] | mother = | birth_date = 1416 | death_date = {{death year and age|1452|1416}} | death_place = Хэнтий, [[Гадаад Монгол]] }} '''Тайсун хаан''' хэмээх '''Тогтобух''' нь 1410 онд мэндэлсэн.{{sfn|Монгол Улсын түүх|2003|pp=6, 186, 188}} [[Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс]]ын Их Хаан байсан. Тогтобух нь [[Ажай тайж|Ажай тайжийн]] их хөвгүүн бөгөөд хожим нь Тогоон тайш тэргүүтэй Ойрадын ноёд баатруудын дэмжлэгтэйгээр 1434 онд Ойрадууд түүнийг хаан суудалд залжээ. Түүний бага насны талаар хамгийн анх [[Мин улсын судар]] дахь “Ойрадын шастир”-т «...''[[Юнлө]]-гийн ... 10-р онд (1412 он) ...[[Батула|Махму]] [[Өлзийтөмөр хаан|Буняширийг]] довтлон хороов... Мөн Хятадад олзлогдсон '''Тогтобух''' хөвгүүнийг буцаах тухай хүсэлт гаргав''...»{{sfn|Ariungua|2015|pp=58}} гэж дурдсан нь Юнлө хааны их цэрэг 1410 онд Монголд цөмрөн ирж, [[Аругтай тайш]], [[Өлзийтөмөр хаан|Буяншир хааны]] цэргийг бут цохьсон үеэр балчир Тогтобухийг олзолсон байна. Ойрадууд [[Мин улс|Мин гүрний]] туслалцаатайгаар [[Адай хаан]]ыг хөнөөсний дараа, [[Тогоон тайш]], Тогтобухыг '''Их Юан гүрний Их Богд Тайсун хаан''' хэмээн өргөмжилсөн байна. Тогоон тайшийн гэнэтийн үхлийн дараа Тайсун хаан Тогоон Тайшийн хүү [[Эсэн тайш|Эсэнг]] Тайш цолтой болгож өөрийн дүү [[Агваржин хаан|Агваржинд]] [[Жонон]] цолыг олгосон юм. == Монгол аймгуудыг нэгтгэх оролдлого == '''Тайсун хаан''' [[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улсынхаа]] зүүн 3 түмнийг, Монголын баруун 3 түмнийг [[Агваржин хаан|Агваржин жинон]], [[Эсэн тайш]] Ойрадын дөрвөн аймгийг захирч байв. Тэр цэргийн хэргээс гадна төр захиргааны талаар гүйцэтгэх ёстой алба нь дээр дурдсан нутаг орныг хамаарах явдал байв. Өгүүлж буй үед Монголын их хааны шууд захирдаг Зүүн Монголын Мин улстай залгаа орших [[Урианхайн гурван харуул|Урианхай]], баруун хязгаарт Ойрадтай зэргэлдээ орших Юань улсын сайд нарын мэдэлд байсан [[Хар Дэлийн хант улс|Хамилын]] монгол аймгуудын нутаг нь бас Мин улсын сонирхлыг ихэд татсан маргаантай нутаг байлаа. Батлан хамгаалалт ба өрнө дорны хуурай замын харилцааны чухал боомт болох дээрх нутгуудаа өөрсдийн захиргаанд бүрэн оруулахыг Монголын хаан, тайш нар тэргүүн зэргийн зорилтоо болгож байв. Мөн үед Хянган давааны баруун талд нутагладаг [[Хорчин]] аймгийн нэг хэсэг нь давааны зүүн талын [[Нон мөрөн|Нон мөрний]] дагуу нутагт нүүж ирэн нутагшаад [[Нон Хорчин]] гэгдэх болсны дотор '''Горлос аймаг''' байсан байна. Эдгээрээс гадна Чингис хааны дүү [[Бэлгүдэй|Бэлгүүдэйн]] удмын '''Онниуд аймаг''' бас энэ нутагт оршиж байв. Монголын их хааны шууд захиргааны эдгээр нутаг Мин улстай хил залгаж байдаг учраас түүний нөлөөнд оруулахгүй байхыг Монголын хаан, тайш нар ямагт анхаарч, зохих арга хэмжээнүүд авч байжээ. Тайсун хаан Нон хорчиний Горлос аймгийн ноён '''Цавдан'''гийн охин '''Алтай'''{{sfn|Choimaa|2006|pp=244}} (Алтгана{{sfn|Choimaa etc|2006|pp=245}})-ыг бага хатнаа болгон авсан. Эсэн тайш [[Онниуд хошуу|Онниудын]] ноён '''Жүч'''ийн охиныг бага хатнаа болгон авсан зэрэг нь Монголын тэр үеийн хаан, тайш худ ургийн харилцаа бол төрийг бэхжүүлэх нэгэн чухал арга гэж үзэж байсан.{{sfn|Монгол Улсын түүх|2003|pp=40-45}} === Баруун өмнө зүгийн Монгол аймгуудийг нэгтгэх оролдлого === Эсэн тайш Хамилтай худ ургийн харьцаатай байлаа. Тэр үеийн [[Хар Дэлийн хант улс|Хамилын]] ван [[Дуваадашир]] Эсэнгийн зээ хүү байв. Иймээс Монголын хааны ордонтой нягт харилцаатай байдаг ажээ. 1443 онд Эсэн тайш өөрийн эгч, Дуваадашир вангийн эх Нугандаширыг урьж Тайсун хааны ордонд айлчлуулсан. Дэмий удалгүй Дуваадашир ван хатан, дүү хоёртойгоо эхийгээ эргэж, нийслэл Хархүрэмд очиж хааны ордонд хэдэн cap байгаад Хамилдаа буцжээ. Түүнээс хойш Хамилын ван дуртай цагтаа Хархүрэмд ирж хэдэн сараар ч байдаг болжээ. Хамил Монгол улстай ийм дотно харьцаатай болж байгаа явдалд Мин улс ихэд дургүйцэж байв. Гэтэл Дуваадашир Мин улсын дургүйцэл, эсэргүүцлийг огт тоохгүй Монголтой харилцдагаараа харилцаж хаан, тайш нараас улс терийн заавар зөвлөгөө авсаар байжээ. Эсэн тайш Хамилаар дамжин [[Төмөрийн улс|Төмөрийн хаант улс]]тай холбоо барьж Самаркандаас Хархүрэм хотод элч худалдаачин хааяа ирдэг байв. Гэтэл тэр Төмөрийн улс дотооддоо зөрчил, тэмцэл ихтэй болж [[Цагаадайн улс|Цагаадайн улсын]] зүүн баруун хэсэг тус тусдаа хант улс болоод хоорондоо байн байн тулалддаг байсан тул Эсэн хүссэн хэмжээндээ хүртэл тэдэнтэй харыдаж чаддаггүй байв. Монголын Тайсун хаан, Эсэн тайш нарын анхаарлыг татсан ба нэг чухал газар бол одоогийн Хятадын Ганьсу мужид байсан [[Шачжоу харуул]] юм. Мин улс энэ нутгийн монголчуудыг Хятад руу нүүлгэх зэргээр эзэмшиж байхад Монголын хаан, тайш нар 1444 онд хүн томилон очуулж Шачжоугийн эрх баригчдад монгол албан тушаал, цол хэргэм олгож Шачжоу харуул, Хандун харуул, [[Чижин монгол харуул|Чижин харуул]] Монголын газрыг Монголын төрийн захиргаанд оруулахыг эрмэлзэж байсан.{{sfn|Монгол Улсын түүх|2003|pp=40-45}} Мин улс үүнийг эсэргүүцэж тэр нутгийн оршин суугчдыг боомтын дотор оруулж Хятадад суулгах гэж оролдсон. Монгол улсын төр зүүн тийшээ [[Зүрчид]], баруун тийшээ [[Хар Дэлийн хант улс|Хамил]], жич түүнээс баруун талд буй [[Юлтүс гол]]ын сав хүртэл, умар зүг [[Енисей мөрөн|Енисей мөрний]] сав газар, өмнөд зүг [[Цагаан хэрэм]] хүртэлх нутгийг захирч байжээ. Энэ бол Монголын улс төрийн хүчнүүдийн улс орноо нэгтгэх нэгдмэл зорилгоо биелүүлэхийн тул нийтээрээ чармайн тэмцсэний үр дүн мөн.{{sfn|Монгол Улсын түүх|2003|pp=46}} == Гадаад харилцаа ба худалдаа арилжаа == [[Тогоон тайш]]ийн үед Монгол улс, [[Мин улс]]тай хийдэг байсан харилцаа нь улс төрийн дэмжлэг авах, худалдаа арилжаа хийх тал дээр илүү анхаарч байсан. Гэтэл '''Тайсун хаан, Эсэн тайш''' нарын үед Мин улс элдэв хязгаарлалт тогтоосон ажээ. Иймээс Монгол улс болон Мин улсын гадаад харилцаа нь Юнлө хааны үеийн цэрэг дайны хүйтэн харилцаа бус худалдаа арилжаа, элч солилцоход тулгуурлаж байсан. Урьд нь монгол элч нар жилд 1-2 Мин улсын хаанд үнэт бэлэг, сайн агт болон бусад бэлэг хүргэн ирж хэдэн сараар Мин улсын нийслэл, Датун зэрэг хотоор явж, худалдаа арилжаа хийж байгаад буцахад нь Мин улсын элч нар хамт Монголд очиж байгаад дараагийн элч нар ирэх үед хамт буцдаг. Тийнхүү элч нар солилцоход тэдний орон сууц, хоол хүнсийг элч хүлээн авсан тал бүрэн хариуцдаг байв. Ийм харилцаа дайн тулаан болсон зарим жилд тасрах тохиолдол ажиглагдаж байсан. Мин улсын засгийн газар тэдэнд орон сууц, хоол, хүнс, унаа хөсгийн өвс бордоо, элч нарт өгөх бэлэг шан зэргийг гаргахад нэн төвөгтэй болжээ. Нөгөө талаар монголчууд туранхай адуу авчраад үнийг нь нэмж өгөхийг шаардах болжээ. Энэ мэтээр хоёр талын хооронд зөрчил үүсч улам даамжрах болжээ. Мин улс зөвхөн хоёр талын элчийн харилцаа ба бага хэмжээний арилжаа, худалдаа хийх төдийгөөр Монголыг хааж боож байлаа. Тэр үед Монголоос Мин улсад очдог элчийн тоо нь хэдэн арав, хамгийн олондоо хоёр зуу гаруй хүн байдаг байв. Мин улсын ордонд бэлэглэх агт морь хамгийн олондоо мянга хүрч байв. Бас ангийн үнэт арьс зэрэг солилцдог. Мин улс Монголд хариуд нь алт, мөнгө, торго, дурдан,эрдэнийн чулуу, засал чимэглэлийн эд зэргийг хариу бэлэглэдэг байжээ. Мин улс бас Монголын элчийг их хязгаарлаж тэднээс зөвхөн 3-5 хүнийг Бээжинд очихыг зөвшөөрөөд бусдыг нь Датунд байлгаж худалдаа арилжаа хийх эрхийг олгож байсан.{{sfn|Монгол Улсын түүх|2003|pp=40-45}} Тайсун хаан, Эсэн тайш нар жил бүр Мин улсад очуулдаг элчийнхээ тоог мянга хүргэж байх болов. Элч нар Монголын сайн агт морьдыг Мин улсын эзэн хаанд бэлэг болгон баривал хариуд нь тэнцэх хэмжээний алт, мөнгө, торго дурдан зэрэг бараа авдаг байжээ. Элч нар Монголдоо буцах замдаа хил хязгаар орчмын суугуул ард иргэдтэй арилжаа хийдэг байв. Тэгээд ирсэн хойноо авчирсан зүйлсээ борлуулж үлэмжхэн ашиг олдог байсан ажээ.Ингэж олсон эд зүйлээр бусад Монгол аймгуудийн эздийг өөртөө татах, жил бүрийн хишиг хүртээх зэрэгт ашиглаж байсан. Үүнээс гадна цэрэг тагнуулын чухал мэдээлэл олж авах, суурин тагнуултай мэдээ солилцож улс төрийн ажилд ашиглах явдал байсан. Сүүлдээ Мин улсын хааны ордонд хүргэх агтын тоо 4000 гаруй, хэрэм булганы арьс 12000 гаруй хүрч байжээ. Монголоос очих эдгээр бэлгэнд Мин улсын сайд түшмэл нар нь хүртэл их дуртай байх болжээ. Иймээс тэдний тогтоосон элч, худалдаа арилжааны цааз хориг нь хэрэгжихгүй болжээ. Монголчууд, Мин улсаас зэр зэвсэг авах сонирхолтой. Гэтэл тэдний тал албан ёсоор хатуу хориглож байлаа. Харин цэрэг иргэн хэн нь ч гэсэн монгол сайн морьтой болохыг хүсдэгийг харгалзан Эсэн тайшийн үед Хятадын зах хязгаарын нутгийн цэрэг ардад адуу нийлүүлж оронд нь тариалангийн бүтээгдэхүүнээс гадна нууцаар зэвсэг авах ажлыг зохион байгуулжээ. Тэгэхэд Мин улсын хилийн цэрэг албанаас тарааж өгсөн нум сум, хуяг дуулга, жад сэлэм зэрэг зэвсэг егөөд морь сольж авдаг болов. Монголын элч нар явж өнгөрөх замд уран дархчууд цугларч монголчуудын захиалгаар зэвсэг хийж адуу малаар арилждаг болсон төдийгүй Хятадын орон нутгийн ноёд түшмэд Монголын элчид өгөх бэлэг нэрийдлээр нумыг бөс бараагаар ороож, сумыг архины бутанд хийж өгдөг байжээ. Тэр байтугай, Мин улсын хааны ордны Монголтой харилцдаг нөлөө бүхий тайган Ван Чжэнь гэгч Эсэн тайштай нууцаар арилжааны хэлэлцээр байгуулсан ажээ. Тэрхүү тайган Ван Чжэнь Датунгийн бүгд захирагч даргад заавар өгч жил бүр их хэмжээний сум, зэв үйлдүүлэн Монголд нууцаар нийлүүлж, Эсэн тайш сум, зэвийн үнийг сайн агтаар бодож өгч байжээ.{{sfn|Монгол Улсын түүх|2003|pp=46}} == Дотоод зөрчил, хааны үхэл == Мин улстай хийсэн дайны дараа Монголын хааны орд өргөөнд хунтайж тодруулах асуудал гарсан бөгөөд Тайсун хааны талын ноёд [[Махагүргис хаан|Махагүргис]]ийг, Ойрадын [[Эсэн тайш]]ийн талын ноёд нь Тайсун хааны Ойрад хатнаас төрсөн '''Абадин тайж'''ийг{{sfn|Ariungua|2015|pp=64}} нэр дэвшүүлж, Баруун түмний дотор [[Агваржин хаан|Агваржин жинон]] өөрөө хаан суух эрмэлзэлтэй тул тогтсон хүнийг сонгох талаар зөрчил үүссэн. [[Агваржин хаан|Агваржин жинон]]гийн:шадар бараа бологч нэгэн этгээд Тайсун хааны морь болон хуяг дуулга зэрэг юмыг хулгайлан авч явсныг жинон хамгаалаад буцааж өгөхгүй байснаас хаан хүчээр булаан авсанд өширхөж жинон хаан ахаасаа: '''«Ухна хэзээ орох вэ? Хуцын эвэр хэзээ унах вэ?»''' гэж ёгт утгаар хаанд санаархаж байгаагаа илэрхийлсэнд хаан уурлаж: '''“орогч ухна тэнэг, асуугч Агваржин тэнэг”''' гэв. Энэ үгийг сонсоод: '''“миний тэнэгийг эс мэдсэн биш гэж жинон; уурлав... чамайг ах гэж үл санана би хэмээн ам алдаж”''' салж одсон аж. Эсэн тайш, Агваржин жинон, ах Тайсун хаантайгаа ийнхүү зөрөлдсөнийг мэдэх тул Тэлэнгүд аймгийн Абдур (Абдул) сэцэнийг жинонгийнд томилон очуулж '''“Жинон таны баатар хүчээс бид бүхэн айн эмээж байна. Гэвч ах Тайсун хаан чинь чамайг тэнэг мунхаг гэж доромжлон үзэж буй. Та ахаасаа урваад манай Ойрадад орж егвөл таныг бүх Монголын хаан болгоё. Дөчин дөрвөн хоёр бид гагцхүү чиний албат болно. Эдүгээ жинон минь чи хаан суу. Жинон цолоо манай Эсэн тайшид соёрх”''' гэхэд жинон: '''“Абдул сэцэн, чиний энэ үг үнэн үү? Хэрэв үнэн бол таны хэлснээр болтугай”'''. Абдул сэцэн: '''“Би Эсэн тайш хийгээд Ойрадын ноёд түшмэдийг төлөөлөн урьд өдрийн батыг өнөөдөр илэрхийлсэн билээ. Жинон та тунгаан бодоорой”''' гэжээ.{{sfn|Монгол Улсын түүх|2003|pp=55-56}} Жинонгийн хүү Хархуцаг тайж эцгийнхээ энэ явдалд дургүйцэн: Дээр хөхрөгчид нар, cap, доор хөрстөд хаан, жинон хоёр болой. Өөрийн нараа бусдад яахан өгнө вэ? гэхэд жинон эцэг нь буруушаан айлгахад Хархуцаг тайж: '''''“Хаан эцгийн эсрэг өгүүлэх дургүй бөлгөө. Хайран нэр, хан төрийн чинь тул өгүүлнэм ...Хамаг Монголоо баран дурлавай чи”''''' гээд эцэгтэйгээ санал таарахгүй байгаагаа илэрхийлсэнд түүнийг эргүүлж чадаагүй ажээ. Жинон төдхөн Ордос аймгийн Хатантөмөр, Юншээбү аймгийн Нэхийтөмөр нарыг томилон Тэлэнгүүдийн Абдул сэцэнтэй хамт Эсэн тайштай уулзуулахаар явуулжээ. Жинонгийн томилон очуулсан элч нартай Эсэн тайш хэлэлцээ хийхдээ Агваржинг Монгол улсын хаан болгож Эсэн өөрөө жинон болно гэдэг болзол тавьсаныг Агваржин бүрэн зөвшөөрсөн ажээ. Тэгээд тэр албатаа дагуулан Ойрадын нутагт очиж нутагласан агаад Эсэнтэй хамтарч хаан ахыгаа Хятад Мин улстай ойртож байна хэмээн хардаж 1451 оны 12 сард довтлон нийслэл хааны ордыг бүслэхэд Тайсун хаанд тэднийг эсэргүүцэн тулалдаж дийлэхүйц цэргийн хүч байсангүй. Иймээс тэр шадар хамгаалагчдынхаа хамт бүслэлтээс оргон гарч өөрийнхөө шууд захиргааны Зүүн Монголын нутгийн гүн рүү зайлж яваад Хянган давааг давж Горлос аймгийн ноён Цавдангийнд очсон ажээ.{{sfn|Монгол Улсын түүх|2003|pp=55-56}} Гэтэл Цавдан ноён, Тайсун хаанд хандан: ''"...Алтай ханы ард, урьд халуун билээ.'' ''Эдүгээ яахан хүйтэн болов?'' ''Алтгана охины минь өвөр урьд хүйтэн билээ'' ''Эдүгээ яахан халуун болов?'' ''Өвсгүй гэж нүүсэн нутагт буудаг буюу'' ''Өнгөгүй гэж гээсэн эмийг авдаг буюу..."'' гэж ёжлоод{{sfn|Монгол Улсын түүх|2003|pp=55-56}} Хааныг Или, Дали хоёр хөвгүүнтэй, Гурладын Агбулад, Багбулад хоёр нөхөртэй нь тавуулыг барьж, Орчны Чигир дээр мичин жилд Тайсун хаан гурладын Цавданы гарт тэнгэр болов. Хан ор сууж арван таван он болсон ажгуу. Агбулад, Барбулад хоёрын ах [[Мэнд өрлөг]] өөр айлд хоносон ажгуу. Хулгана, харгана нэрт хоёр морин зөгнөж газар цавчлан, санаа алдаж байв. Морио санаа алдсанд Мэнд өрлөг өгүүлсэн нь: Хортны явахуйд ийм гэж Мэнд өрлөг өглөө босоод хааныг тэмцэв. Хүрэхийн урьд, хааныг хоёр дүүтэй нь хороов. Мэнд өрлөг хааны тэргүүнд нэгэн дүүгээ дэрлүүлэв. Хөлд нь нэгэн дүүгээ дэр хийж онхлов. Түүний хойно Мэнд өрлөг эхлэн нэгэн хэдэн нөхөдтэй Цэвдэнийг довтолж өшөөгөө авав.{{sfn|Choimaa etc|2006|pp=163}} == Гэр бүл == Эцэг: [[Ажай тайж]] Эх: Ойрад угсааны хатан Дүү нар: [[Агваржин хаан|Агваржин жонон]], [[Мандуул хаан]] === Хатад === # Нэр тодорхойгүй Ойрад хатан: Тогоон тайшийн охин. Мин улсын түүхэнд тэмдэглэснээр Абадин{{sfn|Ariungua|2015|pp=64}} нэртэй хүү төрүүлснийг Эсэн тайш хаан болгохын төлөө тэмцэл өдөөсөн гэжээ. # Алтгалжин{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=114}}{{sfn|Shagdarsuren|2006|pp=65}}/Алтгана{{sfn|Choimaa etc|2006|pp=245}}/Алтай хатан{{sfn|Zayabaatar|2006|pp=49}}{{sfn|Natsagdorj|1963|pp=12}}: [[Горлос|Горлосын]] Цавдан ноёны охин, [[Молон хаан|Молон хааныг]] төрүүлсэн. Тарачины Халцгай гэгчтэй ховтой болов гэж цуу үг тарсанд Тайсун хаан уурлаж, хатныхаа чих хамрыг хөндөж, төрхөмд нь хөөн явуулжээ.{{sfn|Zayabaatar|2006|pp=49}}{{sfn|Choimaa etc|2006|pp=90}} Энэ хатны нэрийн Алтгалжин гэдэг хувилбарыг орчин үед Алтжин гэж товчлон бичих болсон. # Самур хатан{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=120}}: [[Махагүргис хаан|Махагүргис хааныг]] төрүүлсэн. === Хөвгүүд === # Мөнхлэй тайж{{sfn|Choimaa etc|2006|pp=245}}, түүний тухай эцгээсээ өмнө нас барсан гэж [[Алтан товч|Лу.Алтан товчид]] дурдсан. # [[Молон хаан]], [[Горлос|Горлодын]] Цавдан ноёны охин Алтай хатнаас төрсөн. # [[Махагүргис хаан]], Самур хатнаас төрсөн. # Абадин тайж{{sfn|Ariungua|2015|pp=64}}, [[Ойрад|Ойрадын]] Тогоон тайшийн нэр тодорхойгүй хатнаас төрсөн. # Или тайж{{sfn|Choimaa|2006|pp=90}}, [[Хураангуй Алтан товч]], [[Алтан товч|Лу.Алтан товчид]] нэр дурдсан. # Дали тайж{{sfn|Choimaa|2006|pp=90}}, Хураангуй Алтан товч, [[Алтан товч|Лу.Алтан товчид]] нэр дурдсан. {{s-start}} {{Залгамжлал | өмнө = [[Адай хаан]] | албан_тушаал = [[Монгол хаад#Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс (1370-1691)|Умард Юань улсын хаан]] | дараа = [[Агваржин хаан]] | он = [[1433 он|1433]]-[[1452 он|1452]] }} {{end}} ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Ном зүй== *{{Cite book |last=Choimaa |first=Sh|title=Хаадын үндсэн хураангуй Алтан товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар}} *{{Cite book |last=Choimaa etc |first=Sh |title=Лувсанданзан гүүш. Алтан товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар}} *{{Cite book |title=Монгол Улсын түүх |publisher=Адмон |year=2003 |volume=3 |location=Улаанбаатар}} *{{Cite book |last=Ariungua |first=N |title=Мин улсын түүх |publisher=Битпресс |year=2015 |isbn=999733088-9 |location=Улаанбаатар}} *{{Cite book |last=Zayabaatar |first=D |title=Шамба. Асрагч нэртийн түүх |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар}} *{{Cite book |last=Bayarsaikhan |first=M |title=Саган сэцэн. Эрдэнийн товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |location=Улаанбаатар}} *{{Cite book |title=Үндэсний Их Шар тууж оршвой|year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар |last=Shagdarsuren |first=Ts}} *{{Cite book |last=Natsagdorj |first=Sh |title=Халхын түүх |publisher=ШУА |year=1963 |location=Улаанбаатар}} [[Ангилал:1416 онд төрсөн]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Монголын бага хаан]] [[Ангилал:1452 онд өнгөрсөн]] nel6qz614q64skswgyvmiba3qyh2dp5 858830 858829 2026-06-14T07:54:32Z HorseBro the hemionus 100126 858830 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын хаан}} {{Инфобокс хаан | name = Тайсун хаан<br/>{{MongolUnicode|ᠳᠠᠶᠢᠰᠤᠩ ᠬᠠᠭᠠᠨ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | title = Монголын Тайсун (太宗) [[хаан]] буюу [[Умард Юань|Их Юань]] | image = TAISUN KHAAN TOGTOKHBUKH.jpg | image_size = | reign = 1433–1452 оны 1 сарын 19 | coronation = 1433 | full name = Тогтобух | succession =[[Монгол хаад#Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс (1370-1691)|Умард Юань улсын хаан]] | predecessor = [[Адай хаан]] | successor = [[Агваржин хаан]] | spouse = [[Тогоон тайш]]ын охин<br/> Алтгана <br/> Самур хатан | royal house = [[Боржигин]] | dynasty = [[Умард Юань]] | royal anthem = | father = [[Ажай тайж]] | mother = | birth_date = 1416 | death_date = {{death year and age|1452|1416}} | death_place = Хэнтий, [[Гадаад Монгол]] }} '''Тайсун хаан''' хэмээх '''Тогтобух''' нь 1410 онд мэндэлсэн.{{sfn|Монгол Улсын түүх|2003|pp=6, 186, 188}} [[Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс]]ын Их Хаан байсан. Тогтобух нь [[Ажай тайж|Ажай тайжийн]] их хөвгүүн бөгөөд хожим нь Тогоон тайш тэргүүтэй Ойрадын ноёд баатруудын дэмжлэгтэйгээр 1434 онд Ойрадууд түүнийг хаан суудалд залжээ. Түүний бага насны талаар хамгийн анх [[Мин улсын судар]] дахь “Ойрадын шастир”-т «...''[[Юнлө]]-гийн ... 10-р онд (1412 он) ...[[Батула|Махму]] [[Өлзийтөмөр хаан|Буняширийг]] довтлон хороов... Мөн Хятадад олзлогдсон '''Тогтобух''' хөвгүүнийг буцаах тухай хүсэлт гаргав''...»{{sfn|Ariungua|2015|pp=58}} гэж дурдсан нь Юнлө хааны их цэрэг 1410 онд Монголд цөмрөн ирж, [[Аругтай тайш]], [[Өлзийтөмөр хаан|Буяншир хааны]] цэргийг бут цохьсон үеэр балчир Тогтобухийг олзолсон байна. Ойрадууд [[Мин улс|Мин гүрний]] туслалцаатайгаар [[Адай хаан]]ыг хөнөөсний дараа, [[Тогоон тайш]], Тогтобухыг '''Их Юан гүрний Их Богд Тайсун хаан''' хэмээн өргөмжилсөн байна. Тогоон тайшийн гэнэтийн үхлийн дараа Тайсун хаан Тогоон Тайшийн хүү [[Эсэн тайш|Эсэнг]] Тайш цолтой болгож өөрийн дүү [[Агваржин хаан|Агваржинд]] [[Жонон]] цолыг олгосон юм. == Монгол аймгуудыг нэгтгэх оролдлого == '''Тайсун хаан''' [[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улсынхаа]] зүүн 3 түмнийг, Монголын баруун 3 түмнийг [[Агваржин хаан|Агваржин жинон]], [[Эсэн тайш]] Ойрадын дөрвөн аймгийг захирч байв. Тэр цэргийн хэргээс гадна төр захиргааны талаар гүйцэтгэх ёстой алба нь дээр дурдсан нутаг орныг хамаарах явдал байв. Өгүүлж буй үед Монголын их хааны шууд захирдаг Зүүн Монголын Мин улстай залгаа орших [[Урианхайн гурван харуул|Урианхай]], баруун хязгаарт Ойрадтай зэргэлдээ орших Юань улсын сайд нарын мэдэлд байсан [[Хар Дэлийн хант улс|Хамилын]] монгол аймгуудын нутаг нь бас Мин улсын сонирхлыг ихэд татсан маргаантай нутаг байлаа. Батлан хамгаалалт ба өрнө дорны хуурай замын харилцааны чухал боомт болох дээрх нутгуудаа өөрсдийн захиргаанд бүрэн оруулахыг Монголын хаан, тайш нар тэргүүн зэргийн зорилтоо болгож байв. Мөн үед Хянган давааны баруун талд нутагладаг [[Хорчин]] аймгийн нэг хэсэг нь давааны зүүн талын [[Нон мөрөн|Нон мөрний]] дагуу нутагт нүүж ирэн нутагшаад [[Нон Хорчин]] гэгдэх болсны дотор '''Горлос аймаг''' байсан байна. Эдгээрээс гадна Чингис хааны дүү [[Бэлгүдэй|Бэлгүүдэйн]] удмын '''Онниуд аймаг''' бас энэ нутагт оршиж байв. Монголын их хааны шууд захиргааны эдгээр нутаг Мин улстай хил залгаж байдаг учраас түүний нөлөөнд оруулахгүй байхыг Монголын хаан, тайш нар ямагт анхаарч, зохих арга хэмжээнүүд авч байжээ. Тайсун хаан Нон хорчиний Горлос аймгийн ноён '''Цавдан'''гийн охин '''Алтай'''{{sfn|Choimaa|2006|pp=244}} (Алтгана{{sfn|Choimaa etc|2006|pp=245}})-ыг бага хатнаа болгон авсан. Эсэн тайш [[Онниуд хошуу|Онниудын]] ноён '''Жүч'''ийн охиныг бага хатнаа болгон авсан зэрэг нь Монголын тэр үеийн хаан, тайш худ ургийн харилцаа бол төрийг бэхжүүлэх нэгэн чухал арга гэж үзэж байсан.{{sfn|Монгол Улсын түүх|2003|pp=40-45}} === Баруун өмнө зүгийн Монгол аймгуудийг нэгтгэх оролдлого === Эсэн тайш Хамилтай худ ургийн харьцаатай байлаа. Тэр үеийн [[Хар Дэлийн хант улс|Хамилын]] ван [[Дуваадашир]] Эсэнгийн зээ хүү байв. Иймээс Монголын хааны ордонтой нягт харилцаатай байдаг ажээ. 1443 онд Эсэн тайш өөрийн эгч, Дуваадашир вангийн эх Нугандаширыг урьж Тайсун хааны ордонд айлчлуулсан. Дэмий удалгүй Дуваадашир ван хатан, дүү хоёртойгоо эхийгээ эргэж, нийслэл Хархүрэмд очиж хааны ордонд хэдэн cap байгаад Хамилдаа буцжээ. Түүнээс хойш Хамилын ван дуртай цагтаа Хархүрэмд ирж хэдэн сараар ч байдаг болжээ. Хамил Монгол улстай ийм дотно харьцаатай болж байгаа явдалд Мин улс ихэд дургүйцэж байв. Гэтэл Дуваадашир Мин улсын дургүйцэл, эсэргүүцлийг огт тоохгүй Монголтой харилцдагаараа харилцаж хаан, тайш нараас улс терийн заавар зөвлөгөө авсаар байжээ. Эсэн тайш Хамилаар дамжин [[Төмөрийн улс|Төмөрийн хаант улс]]тай холбоо барьж Самаркандаас Хархүрэм хотод элч худалдаачин хааяа ирдэг байв. Гэтэл тэр Төмөрийн улс дотооддоо зөрчил, тэмцэл ихтэй болж [[Цагаадайн улс|Цагаадайн улсын]] зүүн баруун хэсэг тус тусдаа хант улс болоод хоорондоо байн байн тулалддаг байсан тул Эсэн хүссэн хэмжээндээ хүртэл тэдэнтэй харыдаж чаддаггүй байв. Монголын Тайсун хаан, Эсэн тайш нарын анхаарлыг татсан ба нэг чухал газар бол одоогийн Хятадын Ганьсу мужид байсан [[Шачжоу харуул]] юм. Мин улс энэ нутгийн монголчуудыг Хятад руу нүүлгэх зэргээр эзэмшиж байхад Монголын хаан, тайш нар 1444 онд хүн томилон очуулж Шачжоугийн эрх баригчдад монгол албан тушаал, цол хэргэм олгож Шачжоу харуул, Хандун харуул, [[Чижин монгол харуул|Чижин харуул]] Монголын газрыг Монголын төрийн захиргаанд оруулахыг эрмэлзэж байсан.{{sfn|Монгол Улсын түүх|2003|pp=40-45}} Мин улс үүнийг эсэргүүцэж тэр нутгийн оршин суугчдыг боомтын дотор оруулж Хятадад суулгах гэж оролдсон. Монгол улсын төр зүүн тийшээ [[Зүрчид]], баруун тийшээ [[Хар Дэлийн хант улс|Хамил]], жич түүнээс баруун талд буй [[Юлтүс гол]]ын сав хүртэл, умар зүг [[Енисей мөрөн|Енисей мөрний]] сав газар, өмнөд зүг [[Цагаан хэрэм]] хүртэлх нутгийг захирч байжээ. Энэ бол Монголын улс төрийн хүчнүүдийн улс орноо нэгтгэх нэгдмэл зорилгоо биелүүлэхийн тул нийтээрээ чармайн тэмцсэний үр дүн мөн.{{sfn|Монгол Улсын түүх|2003|pp=46}} == Гадаад харилцаа ба худалдаа арилжаа == [[Тогоон тайш]]ийн үед Монгол улс, [[Мин улс]]тай хийдэг байсан харилцаа нь улс төрийн дэмжлэг авах, худалдаа арилжаа хийх тал дээр илүү анхаарч байсан. Гэтэл '''Тайсун хаан, Эсэн тайш''' нарын үед Мин улс элдэв хязгаарлалт тогтоосон ажээ. Иймээс Монгол улс болон Мин улсын гадаад харилцаа нь Юнлө хааны үеийн цэрэг дайны хүйтэн харилцаа бус худалдаа арилжаа, элч солилцоход тулгуурлаж байсан. Урьд нь монгол элч нар жилд 1-2 Мин улсын хаанд үнэт бэлэг, сайн агт болон бусад бэлэг хүргэн ирж хэдэн сараар Мин улсын нийслэл, Датун зэрэг хотоор явж, худалдаа арилжаа хийж байгаад буцахад нь Мин улсын элч нар хамт Монголд очиж байгаад дараагийн элч нар ирэх үед хамт буцдаг. Тийнхүү элч нар солилцоход тэдний орон сууц, хоол хүнсийг элч хүлээн авсан тал бүрэн хариуцдаг байв. Ийм харилцаа дайн тулаан болсон зарим жилд тасрах тохиолдол ажиглагдаж байсан. Мин улсын засгийн газар тэдэнд орон сууц, хоол, хүнс, унаа хөсгийн өвс бордоо, элч нарт өгөх бэлэг шан зэргийг гаргахад нэн төвөгтэй болжээ. Нөгөө талаар монголчууд туранхай адуу авчраад үнийг нь нэмж өгөхийг шаардах болжээ. Энэ мэтээр хоёр талын хооронд зөрчил үүсч улам даамжрах болжээ. Мин улс зөвхөн хоёр талын элчийн харилцаа ба бага хэмжээний арилжаа, худалдаа хийх төдийгөөр Монголыг хааж боож байлаа. Тэр үед Монголоос Мин улсад очдог элчийн тоо нь хэдэн арав, хамгийн олондоо хоёр зуу гаруй хүн байдаг байв. Мин улсын ордонд бэлэглэх агт морь хамгийн олондоо мянга хүрч байв. Бас ангийн үнэт арьс зэрэг солилцдог. Мин улс Монголд хариуд нь алт, мөнгө, торго, дурдан,эрдэнийн чулуу, засал чимэглэлийн эд зэргийг хариу бэлэглэдэг байжээ. Мин улс бас Монголын элчийг их хязгаарлаж тэднээс зөвхөн 3-5 хүнийг Бээжинд очихыг зөвшөөрөөд бусдыг нь Датунд байлгаж худалдаа арилжаа хийх эрхийг олгож байсан.{{sfn|Монгол Улсын түүх|2003|pp=40-45}} Тайсун хаан, Эсэн тайш нар жил бүр Мин улсад очуулдаг элчийнхээ тоог мянга хүргэж байх болов. Элч нар Монголын сайн агт морьдыг Мин улсын эзэн хаанд бэлэг болгон баривал хариуд нь тэнцэх хэмжээний алт, мөнгө, торго дурдан зэрэг бараа авдаг байжээ. Элч нар Монголдоо буцах замдаа хил хязгаар орчмын суугуул ард иргэдтэй арилжаа хийдэг байв. Тэгээд ирсэн хойноо авчирсан зүйлсээ борлуулж үлэмжхэн ашиг олдог байсан ажээ.Ингэж олсон эд зүйлээр бусад Монгол аймгуудийн эздийг өөртөө татах, жил бүрийн хишиг хүртээх зэрэгт ашиглаж байсан. Үүнээс гадна цэрэг тагнуулын чухал мэдээлэл олж авах, суурин тагнуултай мэдээ солилцож улс төрийн ажилд ашиглах явдал байсан. Сүүлдээ Мин улсын хааны ордонд хүргэх агтын тоо 4000 гаруй, хэрэм булганы арьс 12000 гаруй хүрч байжээ. Монголоос очих эдгээр бэлгэнд Мин улсын сайд түшмэл нар нь хүртэл их дуртай байх болжээ. Иймээс тэдний тогтоосон элч, худалдаа арилжааны цааз хориг нь хэрэгжихгүй болжээ. Монголчууд, Мин улсаас зэр зэвсэг авах сонирхолтой. Гэтэл тэдний тал албан ёсоор хатуу хориглож байлаа. Харин цэрэг иргэн хэн нь ч гэсэн монгол сайн морьтой болохыг хүсдэгийг харгалзан Эсэн тайшийн үед Хятадын зах хязгаарын нутгийн цэрэг ардад адуу нийлүүлж оронд нь тариалангийн бүтээгдэхүүнээс гадна нууцаар зэвсэг авах ажлыг зохион байгуулжээ. Тэгэхэд Мин улсын хилийн цэрэг албанаас тарааж өгсөн нум сум, хуяг дуулга, жад сэлэм зэрэг зэвсэг егөөд морь сольж авдаг болов. Монголын элч нар явж өнгөрөх замд уран дархчууд цугларч монголчуудын захиалгаар зэвсэг хийж адуу малаар арилждаг болсон төдийгүй Хятадын орон нутгийн ноёд түшмэд Монголын элчид өгөх бэлэг нэрийдлээр нумыг бөс бараагаар ороож, сумыг архины бутанд хийж өгдөг байжээ. Тэр байтугай, Мин улсын хааны ордны Монголтой харилцдаг нөлөө бүхий тайган Ван Чжэнь гэгч Эсэн тайштай нууцаар арилжааны хэлэлцээр байгуулсан ажээ. Тэрхүү тайган Ван Чжэнь Датунгийн бүгд захирагч даргад заавар өгч жил бүр их хэмжээний сум, зэв үйлдүүлэн Монголд нууцаар нийлүүлж, Эсэн тайш сум, зэвийн үнийг сайн агтаар бодож өгч байжээ.{{sfn|Монгол Улсын түүх|2003|pp=46}} == Дотоод зөрчил, хааны үхэл == Мин улстай хийсэн дайны дараа Монголын хааны орд өргөөнд хунтайж тодруулах асуудал гарсан бөгөөд Тайсун хааны талын ноёд [[Махагүргис хаан|Махагүргис]]ийг, Ойрадын [[Эсэн тайш]]ийн талын ноёд нь Тайсун хааны Ойрад хатнаас төрсөн '''Абадин тайж'''ийг{{sfn|Ariungua|2015|pp=64}} нэр дэвшүүлж, Баруун түмний дотор [[Агваржин хаан|Агваржин жинон]] өөрөө хаан суух эрмэлзэлтэй тул тогтсон хүнийг сонгох талаар зөрчил үүссэн. [[Агваржин хаан|Агваржин жинон]]гийн:шадар бараа бологч нэгэн этгээд Тайсун хааны морь болон хуяг дуулга зэрэг юмыг хулгайлан авч явсныг жинон хамгаалаад буцааж өгөхгүй байснаас хаан хүчээр булаан авсанд өширхөж жинон хаан ахаасаа: '''«Ухна хэзээ орох вэ? Хуцын эвэр хэзээ унах вэ?»''' гэж ёгт утгаар хаанд санаархаж байгаагаа илэрхийлсэнд хаан уурлаж: '''“орогч ухна тэнэг, асуугч Агваржин тэнэг”''' гэв. Энэ үгийг сонсоод: '''“миний тэнэгийг эс мэдсэн биш гэж жинон; уурлав... чамайг ах гэж үл санана би хэмээн ам алдаж”''' салж одсон аж. Эсэн тайш, Агваржин жинон, ах Тайсун хаантайгаа ийнхүү зөрөлдсөнийг мэдэх тул Тэлэнгүд аймгийн Абдур (Абдул) сэцэнийг жинонгийнд томилон очуулж '''“Жинон таны баатар хүчээс бид бүхэн айн эмээж байна. Гэвч ах Тайсун хаан чинь чамайг тэнэг мунхаг гэж доромжлон үзэж буй. Та ахаасаа урваад манай Ойрадад орж егвөл таныг бүх Монголын хаан болгоё. Дөчин дөрвөн хоёр бид гагцхүү чиний албат болно. Эдүгээ жинон минь чи хаан суу. Жинон цолоо манай Эсэн тайшид соёрх”''' гэхэд жинон: '''“Абдул сэцэн, чиний энэ үг үнэн үү? Хэрэв үнэн бол таны хэлснээр болтугай”'''. Абдул сэцэн: '''“Би Эсэн тайш хийгээд Ойрадын ноёд түшмэдийг төлөөлөн урьд өдрийн батыг өнөөдөр илэрхийлсэн билээ. Жинон та тунгаан бодоорой”''' гэжээ.{{sfn|Монгол Улсын түүх|2003|pp=55-56}} Жинонгийн хүү Хархуцаг тайж эцгийнхээ энэ явдалд дургүйцэн: Дээр хөхрөгчид нар, cap, доор хөрстөд хаан, жинон хоёр болой. Өөрийн нараа бусдад яахан өгнө вэ? гэхэд жинон эцэг нь буруушаан айлгахад Хархуцаг тайж: '''''“Хаан эцгийн эсрэг өгүүлэх дургүй бөлгөө. Хайран нэр, хан төрийн чинь тул өгүүлнэм ...Хамаг Монголоо баран дурлавай чи”''''' гээд эцэгтэйгээ санал таарахгүй байгаагаа илэрхийлсэнд түүнийг эргүүлж чадаагүй ажээ. Жинон төдхөн Ордос аймгийн Хатантөмөр, Юншээбү аймгийн Нэхийтөмөр нарыг томилон Тэлэнгүүдийн Абдул сэцэнтэй хамт Эсэн тайштай уулзуулахаар явуулжээ. Жинонгийн томилон очуулсан элч нартай Эсэн тайш хэлэлцээ хийхдээ Агваржинг Монгол улсын хаан болгож Эсэн өөрөө жинон болно гэдэг болзол тавьсаныг Агваржин бүрэн зөвшөөрсөн ажээ. Тэгээд тэр албатаа дагуулан Ойрадын нутагт очиж нутагласан агаад Эсэнтэй хамтарч хаан ахыгаа Хятад Мин улстай ойртож байна хэмээн хардаж 1451 оны 12 сард довтлон нийслэл хааны ордыг бүслэхэд Тайсун хаанд тэднийг эсэргүүцэн тулалдаж дийлэхүйц цэргийн хүч байсангүй. Иймээс тэр шадар хамгаалагчдынхаа хамт бүслэлтээс оргон гарч өөрийнхөө шууд захиргааны Зүүн Монголын нутгийн гүн рүү зайлж яваад Хянган давааг давж Горлос аймгийн ноён Цавдангийнд очсон ажээ.{{sfn|Монгол Улсын түүх|2003|pp=55-56}} Гэтэл Цавдан ноён, Тайсун хаанд хандан: ''"...Алтай ханы ард, урьд халуун билээ.'' ''Эдүгээ яахан хүйтэн болов?'' ''Алтгана охины минь өвөр урьд хүйтэн билээ'' ''Эдүгээ яахан халуун болов?'' ''Өвсгүй гэж нүүсэн нутагт буудаг буюу'' ''Өнгөгүй гэж гээсэн эмийг авдаг буюу..."'' гэж ёжлоод{{sfn|Монгол Улсын түүх|2003|pp=55-56}} Хааныг Или, Дали хоёр хөвгүүнтэй, Гурладын Агбулад, Багбулад хоёр нөхөртэй нь тавуулыг барьж, Орчны Чигир дээр мичин жилд Тайсун хаан гурладын Цавданы гарт тэнгэр болов. Хан ор сууж арван таван он болсон ажгуу. Агбулад, Барбулад хоёрын ах [[Мэнд өрлөг]] өөр айлд хоносон ажгуу. Хулгана, харгана нэрт хоёр морин зөгнөж газар цавчлан, санаа алдаж байв. Морио санаа алдсанд Мэнд өрлөг өгүүлсэн нь: Хортны явахуйд ийм гэж Мэнд өрлөг өглөө босоод хааныг тэмцэв. Хүрэхийн урьд, хааныг хоёр дүүтэй нь хороов. Мэнд өрлөг хааны тэргүүнд нэгэн дүүгээ дэрлүүлэв. Хөлд нь нэгэн дүүгээ дэр хийж онхлов. Түүний хойно Мэнд өрлөг эхлэн нэгэн хэдэн нөхөдтэй Цэвдэнийг довтолж өшөөгөө авав.{{sfn|Choimaa etc|2006|pp=163}} == Гэр бүл == Эцэг: [[Ажай тайж]] Эх: Ойрад угсааны хатан Дүү нар: [[Агваржин хаан|Агваржин жонон]], [[Мандуул хаан]] === Хатад === # Нэр тодорхойгүй Ойрад хатан: Тогоон тайшийн охин. Мин улсын түүхэнд тэмдэглэснээр Абадин{{sfn|Ariungua|2015|pp=64}} нэртэй хүү төрүүлснийг Эсэн тайш хаан болгохын төлөө тэмцэл өдөөсөн гэжээ. # Алтгалжин{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=114}}{{sfn|Shagdarsuren|2006|pp=65}}/Алтгана{{sfn|Choimaa etc|2006|pp=245}}/Алтай хатан{{sfn|Zayabaatar|2006|pp=49}}{{sfn|Natsagdorj|1963|pp=12}}: [[Горлос|Горлосын]] Цавдан ноёны охин, [[Молон хаан|Молон хааныг]] төрүүлсэн. Тарачины Халцгай гэгчтэй ховтой болов гэж цуу үг тарсанд Тайсун хаан уурлаж, хатныхаа чих хамрыг хөндөж, төрхөмд нь хөөн явуулжээ.{{sfn|Zayabaatar|2006|pp=49}}{{sfn|Choimaa etc|2006|pp=90}} Энэ хатны нэрийн Алтгалжин гэдэг хувилбарыг орчин үед Алтжин гэж товчлон бичих болсон. # Самур хатан{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=120}}: [[Махагүргис хаан|Махагүргис хааныг]] төрүүлсэн. === Хөвгүүд === # Мөнхлэй тайж{{sfn|Choimaa etc|2006|pp=245}}, түүний тухай эцгээсээ өмнө нас барсан гэж [[Алтан товч|Лу.Алтан товчид]] дурдсан. # [[Молон хаан]], [[Горлос|Горлодын]] Цавдан ноёны охин Алтай хатнаас төрсөн. # [[Махагүргис хаан]], Самур хатнаас төрсөн. # Абадин тайж{{sfn|Ariungua|2015|pp=64}}, [[Ойрад|Ойрадын]] Тогоон тайшийн нэр тодорхойгүй хатнаас төрсөн. # Или тайж{{sfn|Choimaa|2006|pp=90}}, [[Хураангуй Алтан товч]], [[Алтан товч|Лу.Алтан товчид]] нэр дурдсан. # Дали тайж{{sfn|Choimaa|2006|pp=90}}, Хураангуй Алтан товч, [[Алтан товч|Лу.Алтан товчид]] нэр дурдсан. {{s-start}} {{Залгамжлал | өмнө = [[Адай хаан]] | албан_тушаал = [[Монгол хаад#Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс (1370-1691)|Умард Юань улсын хаан]] | дараа = [[Агваржин хаан]] | он = [[1433 он|1433]]-[[1452 он|1452]] }} {{end}} ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Ном зүй== *{{Cite book |last=Choimaa |first=Sh|title=Хаадын үндсэн хураангуй Алтан товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар}} *{{Cite book |last=Choimaa etc |first=Sh |title=Лувсанданзан гүүш. Алтан товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар}} *{{Cite book |title=Монгол Улсын түүх |publisher=Адмон |year=2003 |volume=3 |location=Улаанбаатар}} *{{Cite book |last=Ariungua |first=N |title=Мин улсын түүх |publisher=Битпресс |year=2015 |isbn=999733088-9 |location=Улаанбаатар}} *{{Cite book |last=Zayabaatar |first=D |title=Шамба. Асрагч нэртийн түүх |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар}} *{{Cite book |last=Bayarsaikhan |first=M |title=Саган сэцэн. Эрдэнийн товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |location=Улаанбаатар}} *{{Cite book |title=Үндэсний Их Шар тууж оршвой|year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар |last=Shagdarsuren |first=Ts}} *{{Cite book |last=Natsagdorj |first=Sh |title=Халхын түүх |publisher=ШУА |year=1963 |location=Улаанбаатар}} [[Ангилал:1416 онд төрсөн]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Монголын бага хаан]] [[Ангилал:1452 онд өнгөрсөн]] 6cwn4jhyqklcahfahaquo4j66yuweba 0 25797 858819 857374 2026-06-13T23:48:57Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858819 wikitext text/x-wiki {{Short description|City in Kazakhstan}} {{Инфобокс суурин | official_name = Шымкент | native_name = Şymkent | settlement_type = [[Казахстаны мужууд|Улсын ач холбогдолтой хот]] | image_skyline = {{Photomontage |photo1a = Tulip-Fountain-Shymkent-Kazakhstan.jpg |photo2a = Russian-Drama-Theater-Shymkent-Kazakhstan.jpg |photo2b = Independence-Park-Shymkent-Kazakhstan.jpg |photo3a = Light-montage-Arbat-Shymkent-Kazakhstan.jpg |photo3b = Ordabasy Plaza (Shymkent).jpg |photo4a = Citadel-Shymkent-Kazakhstan.jpg |spacing = 2 |position = center |color_border = white |color = white |size = 276 |foot_montage = '''Зүүн дээрээс баруун тийш:''' Алтанзул усан оргилуур, Оросын драмын театр, Алтан Шанырак хөшөө, [[Арбат (Шымкент)|Арбат]] гудамж шөнө, Ордабассы талбай шөнө, Хуучин цайз. }} | image_flag = | image_seal = Shymkent logo.svg | image_map = Shymkent in Kazakhstan.svg | map_caption = | pushpin_map = Казахстан | pushpin_label_position = top | pushpin_mapsize = 280 | pushpin_map_caption = Казахстан дахь байршил | coordinates = {{coord|42|19|0|N|69|35|45|E|region:KZ|display=inline titleline}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Казахстан}} | subdivision_type1 = [[Казахстаны мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭӨ 3-2-р зуун | government_type = | governing_body = [[Шымкент хотын зөвлөл|Хотын зөвлөл]] | leader_title = [[Шымкент хотын дарга|Аким]] | leader_name = Габит Сыздыкбеков<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.inform.kz/en/gabit-syzdykbekov-appointed-as-shymkent-mayor_a4108283|title=Gabit Syzdykbekov appointed as Shymkent Mayor|website=www.inform.kz|date=2023-09-05}}</ref> | area_total_km2 = 1170 | area_land_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = 506 | elevation_ft = 1660 | population_total = 1,274,296<ref>{{Cite web |url=https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent |title=Shymkent city - Statistics of the regions of the Republic of Kazakhstan - Agency for Strategic planning and reforms of the Republic of Kazakhstan Bureau of National statistics |access-date=2025-08-11 |archive-date=2025-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703022654/https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ |url-status=dead }}</ref> | population_as_of = 2025 оны 6 сарын 1 | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | demographics_type2 = ДНБ {{Nobold|(Нэрлэсэн, 2024)}} | demographics2_footnotes = <ref name=":dosm">{{Cite web |last=DOSM |title= Gross domestic product by region for January-December 2024 (GRP) |url= https://stat.gov.kz/en/industries/economy/national-accounts/publications/367813|website=stat.gov.kz}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = [[Казахстаны тенге|KZT]] 4,408 тэрбум<br />([[америк доллар|$]]9.256 тэрбум) · [[Казахстаны мужийн жагсаалт (ДНБ-ээр)|13-т]] | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = KZT 3,557,000<br />($7,470) | postal_code_type = [[Шуудангийн код]] | postal_code = 160000 | area_code = (+7) 7252 | registration_plate = 17 | website = {{URL|http://shymkent.gov.kz/en}} | footnotes = | timezone = [[UTC+5]] | utc_offset = +5 | iso_code = [[ISO 3166-2:KZ|SHY]] | timezone_DST = | utc_offset_DST = | name = | blank2_name = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]] | blank2_info = Dsa / Csa | blank_name_sec1 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2019) | blank_info_sec1 = 0.795<ref name="GlobalDataLab">{{cite web |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |website=hdi.globaldatalab.org |language=en |access-date=2025-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=2018-09-23 |url-status=live}}</ref><br/>{{color|green|маш өндөр}} · [[Казахстаны мужийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|6-д]] }} '''Шымкент''' ({{lang-kk|Шымкент}}) ( [[Узбек хэл|үзбек]]. Чимкент ) гэж [[Казахстан]] буюу Казахстан улсын [[Өмнөд Казахстан]] мужийн засаг захиргааны төв. [[Узбекистан]]тай хиллэх өмнөд хилд оршдог. Хүн амын тоогоор [[Алматы]], [[Астана]]гийн дараа 3-рт орно. 2020 оны байдлаар 1 сая хүн амтай. Казахууд Шымкент ( Shymkent ) , Узбекууд Чимкент ( Chimkent ) гэж дууддаг. Чимкент нэр нь Согд хэлний “chim” буюу ширэг, “ kent “ буюу хот гэсэн үгнээс гаралтай. == Нэр == {{Unreferenced}} Орос, Зөвлөлтийн үед '''Чимкент''' гэдэг байв. [[Монгол хэл|Монгол]], [[орос хэл|орос]] үгний «чи..»-г [[казах хэл|казахаар]] «шы..» гэж бичдэгийг анзаарвал монголоор «Чимкент» гэж үргэлжлүүлэх нь зөв. «Кент» гэдэг нь хот тосгон гэсэн утгатай олон хэлнээ байгаа нийтлэг үг, харин «шым»-ийн утга нь иран гаралтай хэлээр цэцэрлэгт хүрээлэн гэсэн утгатай. == Байршил == Шымкент хот [[Алматы|Алматаас]] баруун зүгт 690 километр{{citation needed}}, Узбекийн [[Ташкент]]аас хойд зүгт 120 километр{{citation needed}} зайтай байрладаг ба [[Сибирь-Туркестаны төмөр зам]]ын томоохон өртөө болдог.{{citation needed}} == Түүх == {{Unreferenced}} Шымкентэд XII зуунаас хүмүүс суурьшсан. 10 км зайтай байдаг [[Сайрам]] орох [[Торгоны зам]]ыг хамгаалж байжээ. Түрэг болон согдын хооронд арилжаа наймаа хийгддэг байв. Дараагийн зуудад умард өмнөдийн нүүдэлчин ард түмэн ээлжлэн хянаж байгаад [[Хоканд]], 1810 онд [[Бухарын Эмират Улс|Бухар]], 1‍864 онд [[Оросын эзэнт гүрэн|Хаант Оросын]] мэдэлд оржээ. 1914 онд «Черняев» гэж нэртэй болсон ч 1924 хуучин нэр сэргэв. 1930-аад оноос эхлэн онцгойрч 1940-өөд онд дайны техник, 1950-аад оноос бүх төрлийн аж үйлдвэр эрчимтэй баригдаж, хүн ам олширжээ. 1967 онд нэг үймээн болж байсан. 1992 онд Казахстан улсын төрийн шийдвэрээр «Шымкент» болгосон ч Казахстан улсын гадна, зарим хэлнээ «Чимкент» нь байсаар байна. == Цаг агаар == {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Шымкент (1991–2020, туйлын үе 1939–одоо) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 22.2 | Feb record high C = 25.5 | Mar record high C = 31.5 | Apr record high C = 35.6 | May record high C = 38.2 | Jun record high C = 41.0 | Jul record high C = 44.2 | Aug record high C = 42.2 | Sep record high C = 38.8 | Oct record high C = 36.6 | Nov record high C = 30.5 | Dec record high C = 25.7 | year record high C = 44.2 | Jan high C = 5.2 | Feb high C = 7.2 | Mar high C = 14.1 | Apr high C = 20.5 | May high C = 26.0 | Jun high C = 31.5 | Jul high C = 34.1 | Aug high C = 33.4 | Sep high C = 28.0 | Oct high C = 20.3 | Nov high C = 12.3 | Dec high C = 6.6 | year high C = | Jan mean C = -0.4 | Feb mean C = 1.3 | Mar mean C = 7.8 | Apr mean C = 14.0 | May mean C = 19.3 | Jun mean C = 24.4 | Jul mean C = 26.8 | Aug mean C = 25.8 | Sep mean C = 20.2 | Oct mean C = 13.0 | Nov mean C = 6.1 | Dec mean C = 1.1 | year mean C = | Jan low C = -4.8 | Feb low C = -3.4 | Mar low C = 2.7 | Apr low C = 8.2 | May low C = 12.6 | Jun low C = 16.7 | Jul low C = 18.6 | Aug low C = 17.6 | Sep low C = 12.6 | Oct low C = 6.8 | Nov low C = 1.3 | Dec low C = -3.3 | year low C = | Jan record low C = -27.4 | Feb record low C = -30.3 | Mar record low C = -19.0 | Apr record low C = -9.6 | May record low C = -4.0 | Jun record low C = 4.7 | Jul record low C = 8.7 | Aug record low C = 4.4 | Sep record low C = -1.8 | Oct record low C = -11.8 | Nov record low C = -25.8 | Dec record low C = -27.3 | year record low C = -30.3 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 77.5 | Feb precipitation mm = 90.2 | Mar precipitation mm = 81.1 | Apr precipitation mm = 73.6 | May precipitation mm = 56.3 | Jun precipitation mm = 23.6 | Jul precipitation mm = 9.9 | Aug precipitation mm = 3.5 | Sep precipitation mm = 8.9 | Oct precipitation mm = 38.7 | Nov precipitation mm = 74.1 | Dec precipitation mm = 76.8 | year precipitation mm = |unit precipitation days = 1.0 мм | Jan precipitation days = 9.9 | Feb precipitation days = 10.1 | Mar precipitation days = 9.1 | Apr precipitation days = 8.6 | May precipitation days = 6.8 | Jun precipitation days = 3.9 | Jul precipitation days = 1.8 | Aug precipitation days = 1.0 | Sep precipitation days = 1.4 | Oct precipitation days = 4.2 | Nov precipitation days = 7.4 | Dec precipitation days = 8.9 | year precipitation days = 73.1 | Jan humidity = 75 | Feb humidity = 73 | Mar humidity = 67 | Apr humidity = 63 | May humidity = 56 | Jun humidity = 44 | Jul humidity = 39 | Aug humidity = 34 | Sep humidity = 39 | Oct humidity = 55 | Nov humidity = 69 | Dec humidity = 75 | year humidity = 57 | Jan dew point C = -4.2 | Feb dew point C = -2.6 | Mar dew point C = 2.6 | Apr dew point C = 7.4 | May dew point C = 10.5 | Jun dew point C = 10.8 | Jul dew point C = 10.7 | Aug dew point C = 9.4 | Sep dew point C = 5.5 | Oct dew point C = 3.1 | Nov dew point C = 0.5 | Dec dew point C = -3.6 | year dew point C = | Jan rain days = 5 | Feb rain days = 7 | Mar rain days = 9 | Apr rain days = 9 | May rain days = 9 | Jun rain days = 5 | Jul rain days = 4 | Aug rain days = 3 | Sep rain days = 3 | Oct rain days = 6 | Nov rain days = 6 | Dec rain days = 6 | year rain days = 72 | Jan snow days = 8 | Feb snow days = 7 | Mar snow days = 4 | Apr snow days = 0.3 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0.4 | Nov snow days = 3 | Dec snow days = 6 | year snow days = 29 | Jan sun = 120.0 | Feb sun = 138.6 | Mar sun = 199.3 | Apr sun = 255.3 | May sun = 301.6 | Jun sun = 331.0 | Jul sun = 340.6 | Aug sun = 331.1 | Sep sun = 278.1 | Oct sun = 204.7 | Nov sun = 127.2 | Dec sun = 107.0 | year sun = | source 1 = Pogoda.ru.net<ref name="pogoda">{{cite web | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/38328.htm | title = Weather and Climate - The Climate of Shymkent | access-date = 2026-05-29 | publisher = Цаг агаар ба уур амьсгал (Погода и климат) | language = ru}}</ref> | source 2 = [[NCEI|NOAA NCEI]],<ref>{{cite web | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/4.4/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Kazakhstan/CSV/Shymkent_38328.csv | title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020 | publisher = Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага | access-date = 2026-05-29}}</ref> Weather.Directory<ref name="Weather.Directory"> {{cite web|url=https://weather.directory/kz/shymkent |title= Shymkent Weather & Climate Guide |access-date= 2026-05-29 |website= Weather.Directory}}</ref>}} [https://web.archive.org/web/20230130024147/https://meteo.kazhydromet.kz/climate_kadastr/ ГОСУДАРСТВЕННЫЙ КЛИМАТИЧЕСКИЙ КАДАСТР] <ref>{{cite web |url=https://meteo.kazhydromet.kz/climate_kadastr/ |access-date=2026-05-29 |ref=4 |title=Archive copy |archive-date=2023-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230130024147/https://meteo.kazhydromet.kz/climate_kadastr/ |url-status=dead }}</ref> == Хүн ам == Чимкент хотод 1897 онд 11,194 хүн оршин сууж байсан.<ref name="demoscope.ru">[http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=893 Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г.]</ref> Үүнд: * [[сарт]] (үндсэндээ узбек) — 84.6 % * орос — 5.7 % * ''киргиз-кайсак'' ([[казахууд]]) — 4.0 % * [[украинчууд|украин]] — 1.8 % * [[еврейчүүд |еврей]] — 1.6 % байв. Харин одооны Шимкентийн хүн ардыг 2011 онд тоолоход 629,069 байжээ.<ref>{{Cite web |url=http://www.stat.kz/publishing/DocLib4/2011/%D0%94%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/12_2010-%D0%91-15-18-%D0%93.rar |title=Численность населения РК по отдельным этносам |access-date=2014-04-16 |archive-date=2012-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121116124224/http://www.stat.kz/publishing/DocLib4/2011/%D0%94%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/12_2010-%D0%91-15-18-%D0%93.rar |url-status=dead }}</ref> Үүнд: * [[казахууд|казах үндэстэн]] — 64.8% * [[оросууд|орос үндэстэн]] — 14.5% * [[узбекчүүд|узбек үндэстэн]] — 13.7% * [[азербайжанчууд|азербайжан үндэстэн]] — 1.8% байна. Хүн амын ихэнх нь орос (74%), казах (72%) хэлтэй. == Зураг == <gallery> Image:Shymkent.JPG| Image:Shymkent.jpeg File:Shymkent5.jpg| File:Shymkent6.jpg| File:Shymkent7.jpg| </gallery> ==Мөн үзэх== * [[Казахстаны хотын жагсаалт]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Shymkent|Schymkent}} * [https://web.archive.org/web/20190806065735/https://shymkent.gov.kz/en Хотын албан ёсны цахим хуудас] == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} {{Казахстаны хот}} [[Ангилал:Шымкент| ]] [[Ангилал:Казахстаны суурин]] [[Ангилал:Азийн суурин]] [[Ангилал:Саятан хот]] kf5ejuqzack9bhpm1o07jety8mjjooc 0 27985 858814 844887 2026-06-13T23:23:05Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858814 wikitext text/x-wiki {{Загвар:Монголын түүх}} [[Файл:Mongolia during the Manchu rule.png|thumb|Манжийн үеийн засаг захиргааны хуваарь]] [[Файл:Outer Mongolia under Qing rule.png|thumb|1820-иод он [[Ар Монгол]]]] [[Файл:Letts-Popular-Atlas-1883-Russia-in-Asia-Chinese-Empire-etc.jpg|thumb|Өвөр Монгол дахь харчин (Khartchin), горлос (Khorlos), оннигуд (Oniot), дөрвөд (Dourbet), найман, (Barin), авга (Abakhai), авганар (Abkhanar), түмэд (Toumet), үзэмчин (Oudzemerchi), Сөнөд (Sounnite), Хуучид (Khaotchit) зэрэг аймгуудын байршил. [[Дагуур]]ын салбар гогуль (Gogouli) Амар мөрний дагуу байршсан байна. 1883 он]] Монголын түүхийн дунд үеийг төр улсын шинж чанараар нь –Монголын түрүү төр улсын үе, –Монголын төгөлдөржсөн төр улсын үе гэсэн хоёр том үе болгож болно. Монголын түрүү төр улсын үе 1130-аад оны үед Хабул хааны байгуулсан Монгол улсаас 1206 онд Чингис хааны байгуулсан нэгдсэн Монгол улс хүртэлх үеийг хамарна. Тэр үеийн Монгол улс хэмжээгээр бага хийгээд төрийн үндсэн шинжүүд нь бүрэн гүйцэд төлөвшөөгүй байсан тул тийнхүү түрүү төр улс хэмээн үзнэ. Монголын төгөлдөржсөн төр улс нь 1206 оноос XVII зуун хүрнэ. [[Чингис хаан]] төрийн үндсэн бүтцүүдийг зохион байгуулснаар жинхэнэ ёсоор төр улсын шинж бүрдэн тогтсон юм. Өгэдэй хааны үеэс Монгол төрийн бүтэц улам боловсронгуй болж, Эзэнт гүрэн жинхэнэ ёсоор байгуулагдсан билээ. [[Монголын эзэнт гүрэн]] унасны дараагаас Монголын нэгдмэл төр удсангүй задарч, биеэ даасан бага улсууд бий болсон билээ. Монголын уламжлалт түүх бичлэгт XVII-XX зууны эхэн үеийн Монгол орон буюу Манжийн эрхшээлийн үеийн Монгол орныг түүхийн дунд үед багтаан үзсээр ирсэн юм. Дэлхий нийтийн түүхийн үечлэлтэй уялдуулан авч үзвэл Манжийн эрхшээлийн үеийг Монголын түүхийн шинэ үед оруулах нь зохистой юм.Энэ үеийн түүхийг үндсэнд нь гурван үе болгон судлах ёстой. Чухамхүү ингэж Манжийн төрийн бодлого хэрхэн өөрчлөгдөж байсныг цаг хугацааны хувьд ялгавартай авч үзэхгүйгээр тус түүхэн үеийг үнэн зөв тодорхойлж, ойлгож чадахгүй. Аль нэг богинохон үеийн хэрэг явдлаар бүхэл бүтэн үеийг төлөөлүүлэн авч үзэх нь алдаанд хүргэнэ. 1.XVII-XIX зууны дунд үе хүртэлх Монгол орон. Энэ үеийн Манжийн төрийн бодлого нь [[монголчууд]]ыг уламжлалт аж төрөх байдлаар нь байлгаж, хэрэгтэй цагт ашиглах, түшиг тулгуур болгох зорилго бүхий байв. Чингэхдээ нийт монголчуудыг [[хошуу]], чуулганы зохион байгуулалтанд оруулж засаглан захирав. Монголыг хууль зүйн үүднээс баримтлан захирах шаардлагаар хууль–эрх зүйн дарангуйлах тогтолцоог бий болгов. Монгол нутагт уул уурхай нээх, газар хагалахыг хориглож, худалдааны [[Хятадууд|хятад]] иргэдийг зөвхөн тодорхой зөвшөөрөл, хугацаагаар орохыг зөвшөөрч байв. 2.XIX зууны дунд үеэс XIX зууны төгсгөл хүртэлх Монгол орон. [[Манжууд]] [[Хятад|Хятадад]] улам бүр уусч, хааны ордон дахь хятад түшмэд олшрохын хэрээр Манжийн бодлого аажмаар Хятадын бодлого болон хувирч ирэв. Энэ үед Монголын талаарх Манжийн төрийн бодлого алгуур өөрчлөгдөж, Монголын талаар тавьсан элдэв хөнгөлөлтүүд суларчээ. Монгол газар хятадууд олноороо хараа хяналтгүй орж ирэх болсон. Монгол орныг Хятадын [[худалдаа]]–[[мөнгө]] хүүллийн сүлжээ бүрхэж, хүн амын дийлэнх хэсгийг өртөн болгосноор Монголын нийгэм–эдийн засгийн хөгжлийг улам бүр боогдуулах болжээ. 3.XIX зууны сүүлээс XX зууны эхэн хүртэлх Монгол орон. Үүнд Монгол оронд Манжийн шинэ засгийн бодлого явагдсан цаг хугацааг хамруулан авч үзнэ. Улс төр, эдийн засаг, соёлын гэсэн үндсэн гурван чиглэлээр өрнөсөн “[[Шинэ засгийн бодлого|Шинэ засгийн бодлогын]]” Монголд дахь хэрэгжилт нь харгис, сөрөг нөлөөтэй байв. Монголчуудын малын бэлчээрийн зарим хэсгийг хурааж, худалдан авч, газаргүй ядуу олон мянган хятадуудыг зохион байгуулалттайгаар оруулан суулгаж, тэдний амьдралыг өөд татах нь язгуур Манжийн төрийн бус, харин мөн чанартаа Хятадын төрийн бодлого юм. Монголын язгуураас оршин амьдарч ирсэн үндэс суурийг устгах аюултай энэ бодлого монголчуудын үндэсний ухамсрыг сэргээж, тусгаар тогтнолын төлөө босон тэмцэхэд хүргэсэн юм. Дээрх гурван үеийг хураангуйлан томъёолбол, эхэн үед Монголын талаарх Манжийн төрийн бодлого явагдсан бол удаад нь Манж–Хятадын бодлого явагдсан үе, төгсгөлийн үед нь Монголын талаар Манж нэртэй Хятадын төрийн бодлого явагджээ. [[File:1747 Kitchin Map of Central Asia and the Gobi Desert - Geographicus - WesternTartary-kitchin-1747.jpg|thumb|Өмнөд Монгол дахь аймгууд: Найман [[Шар мөрөн (Өвөр Монгол)|Шар мөрний урд талд]] (Sira Muran), оннигуд (Onhiot), хорчин (Khorchin). 1747 он]] [[File:L'Empire_Chinois_et_du_Japon_(1833).jpg|thumb|[[Хөхнуур]]д Tengri-noor, Boura-noor гэх мэт монгол нэртэй газрууд байна. Дагуурын нутгийг Daourie гэж тэмдэглэжээ. 1833 он]] [[File:John-Tallis-1851-Tibet-Mongolia-and-Manchuria-33621.jpg|thumb|Өмнөд Монгол дахь аймгууд: сөнөд (Sounites), Цахар (Tchakhars), авга (Abaka), хорчин (Kortchin), дүрвэд (Durbet), горлос (Khorles). Гогуль (Gogooli) Амар мөрний эрэгт. Халх (Kalakas), Зүүнгар (Kourkharao), Хөхнуурын Ойрад (Eluths) гэж тэмдэглэжээ. Мөн дагуур (Solones), харчин (Khorles)-ы нутгийг харуулсан байна. 1851 оны зураг]] [[File:Carte_generale_de_l'Empire_Chinois_et_du_Japon_(1836).jpg|thumb|Хорчин (Chorchins), найман (Naynam), оннигуд (Onhiot), авганар (Abahanar), хошууд (Khochotie) болон бусад [[дээд монголчууд]] (Kalmouks Kokonor, Elets Kokonor)]] [[File:Empire Chinois, Japon (1832).jpg|thumb|Уйгур ба [[Зүүнгар нутаг]] (TATARIE), Дорнод [[Монгол нутаг]] (MONGOLIE), Хөхнуур (KHOUKHOUNOOR) ]] == Манжийн үеийн засаг захиргааны хуваарь == Манж 1636 онд Өвөр Монголыг нэгтгэж аваад 6 чуулганд хувааж, Гадаад Монголын төрийг засах яам байгуулан, түүнийгээ '''Монгол журган''' хэмээн нэрлэх болжээ. Энэ 6 чуулганыг [[Шилийн голын чуулган|Шилийн гол]], [[Жиримийн чуулган|Жирэм]], [[Зостын чуулган|Зост]], [[Их Зуугийн чуулган|Их Зуу]], [[Зуу Удын чуулган|Зуу Уд]], [[Улаанцавын чуулган]] хэмээн нэрлэж. [[Цахар]], [[Хөлөнбуйр]], [[Хөхнуур муж|Хөхнуур]], [[Ховдын хязгаар|Ховд]], [[Зүүнгар нутаг]] хошуу нь манж [[Амбан]] буюу [[Жанжин]] захирч байжээ. 1691 онд [[Халх]] Монголыг нэгтгэж аваад 3 чуулганд хувааж, Халхын [[Сайн ноён аймаг]] 1725 онд чуулганд байгуулагджээ. 1907 онд манжийн засгийн газар [[Ховдын хязгаар]]ыг хоёр хуваан шинэ хязгаар байгуулсанаар Шиньжаан дахь нутаг нь Алтайн хязгаарт харъяалагдах болжээ.<ref>{{Cite web |url=http://touristinfocenter.mn/cate14_more.aspx?ItemID=130 |title=МОНГОЛЫН ӨВӨР НУТАГ МАНЖИД ЭЗЛЭГДСЭН ТҮҮХ. 1616-1626 ОН. |access-date=2022-08-02 |archive-date=2022-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220704203807/http://touristinfocenter.mn/cate14_more.aspx?ItemID=130 |url-status=dead }}</ref> Эдгээр чуулган 1912 он хүртэл хэвээр оршин тогтнож байгаад [[Дундад Иргэн Улс]]ын (1912-1949) үед 8 аймаг болон хуваагдсан нь Шилийн гол, Жирмэн, Хөлөнбуйр, Зост, Улаанцав, Баяннуур (Урад), Ордос, [[Алшаа аймаг]] бөгөөд саяхнаас 4 том аймгийн зохион байгуулалтыг эвдэж хот болгосон бөгөөд Шилийн гол, Хөлөнбуйр, [[Баяннуур]], Алшаа 4 аймгаараа үлдэж, Ордос аймгийг [[Ордос]] хот, [[Улаанцав]] аймгийг Баотоу хот, Зост аймгийг Улаан хот (одоогийн [[Чифэн]] хот), Жирмэн аймгийг Түнляо хот гэж нэрлэж байна.<ref>[http://shbaatar.blogspot.com/2011/05/blog-post.html Өвөр Монголчуудын тухайд]</ref> [[Ордос]]чууд [[Шар мөрөн|Шар мөрний]] урд эрэг Ордосын тохойд байв. {| class="wikitable mw-collapsible" |+Манжийн үеийн Ар Монгол дахь засаг захиргааны хуваарь !Чуулган !Аймаг !Хошуу !Сум !Харьяалан захирах манж сайд, жанжин !Тайлбар |- ! colspan="6" |Ар Монгол |- |Богд хан уулын чуулган |[[Түшээт хан аймаг]] |20 |51 | rowspan="2" |[[Хүрээний хэрэг шийтгэгч сайдын газар|Их Хүрээний манж амбан]] | |- |Хэрлэн Барс хотын чуулган |[[Сэцэн хан аймаг]] |23 |40 | |- |Заг голын Биндэрья нуурын чуулган |[[Засагт хан аймаг]] |19 |17 | rowspan="4" |[[Улиастайн жанжны газар|Улиастайн Хязгаар дахиныг тогтоогч зүүн этгээдийн туслагч жанжин]] | |- |Цэцэрлэгийн чуулган |[[Сайн ноён аймаг]] |24 |31 | |- | rowspan="2" |Чуулгангүй |[[Тагнын Урианхайн хязгаар|Тагна урианхайн хязгаар]] |5 |5 | |- |Хөвсгөл нуурын урианхай | | | |- |Сайн заяатын зүүн гарын чуулган |[[Дөрвөд Далай хан аймаг|Дөрвөдийн Төгс хүлэг далай ханы аймаг]] |12 |22 | rowspan="9" |[[Ховдын манж сайдын газар|Ховдын манж амбан]] | |- |Сайн заяат баруун гарын чуулган |[[Дөрвөд Үнэн зоригт ханы аймаг|Дөрвөдийн Үнэн зоригт ханы аймаг]] |7 |24 | |- | rowspan="8" |Чуулгангүй |Алтайн Урианхайн долоон хошуу |7 |27 | |- |Торгуудын гурван хошуу |3 |4 | |- |Захчины хоёр хошуу |2 |5 | |- |Хошууд хошуу |1 | | |- |Өөлд хошуу |1 | | |- |[[Мянгад|Мянгад хошуу]] |1 | | |- |Ховдын тариачин хошуу |1 | | |- |[[Дарьганга|Дарьгангын таван гарын сүрэг]] | | |Сюаньхуад суух Цахарын хошуу захирагч амбан |5 гарын 198 суурь сүрэгтэй |- |} {| class="wikitable mw-collapsible" |+Манжийн үеийн Өвөр Монгол дахь засаг захиргааны хуваарь ! colspan="6" |Өвөр Монгол |- !Чуулган !Хошуу !Байгуулсан он !Сумын тоо !Харьяалан захирах манж сайд, жанжин !Тайлбар |- | rowspan="5" |[[Зостын чуулган]] |[[Харчин баруун гарын хошуу]] |1636 | rowspan="5" |322 | rowspan="16" |[[Жэхэ хотын хошуу захирагч амбан]] | |- |[[Харчин зүүн гарын хошуу]] |1705 | |- |[[Харчин дундад хошуу]] |1648 | |- |[[Түмэд баруун гарын хошуу]] | rowspan="2" |1635 | |- |[[Түмэд зүүн гарын хошуу]] | |- | rowspan="11" |[[Зуу Удын чуулган]] |[[Баарин баруун хошуу]] | rowspan="4" |1648 | rowspan="11" |298 | |- |[[Баарин зүүн хошуу]] | |- |[[Жарууд баруун хошуу]] | |- |[[Жарууд зүүн хошуу]] | |- |[[Найман хошуу (Өвөр Монгол)|Найман хошуу]] | rowspan="2" |1636 | |- |[[Аохан хошуу]] | |- |[[Хишигтэн хошуу]] |1652 | |- |[[Онниуд баруун хошуу]] | rowspan="3" |1636 | |- |[[Онниуд зүүн хошуу]] | |- |[[Ар Хорчин хошуу]] | |- |[[Халхын зүүн гарын хошуу]] |1664 |1664 онд Чин улсад Засагт хан аймгийн [[тангуд]] отгийн эзэн Гомбо илдэн ноён дагаар орсноор багуулагдсан. |- | rowspan="6" |[[Улаанцавын чуулган]] |[[Муумянган хошуу]] |1664 | rowspan="6" |56 | rowspan="13" |[[Хөх хотын Хол дахиныг амаржуулагч хотын жанжин]] | |- |[[Дөрвөд хошуу|Дөрвөн хүүхдийн хошуу]] |1651 | |- |[[Урадын хойд хошуу]] | rowspan="3" |1648 | rowspan="3" |1648 онд [[Хөлөнбуйр|Хөлөнбуйраас]] Хорчин аймгаас салган нүүлгэж авчирсан. |- |[[Урадын дунд хошуу]] |- |[[Урадын өмнөд хошуу]] |- |[[Халхын баруун гарын хошуу]] |1653 |1653 онд Чин улсад дагаар орсон Халхын Түшээт хан аймгийн Бунтар тайжд байгуулсан хошуу |- | rowspan="7" |[[Их Зуугийн чуулган]] |Зүүн гарын дундад хошуу | rowspan="5" |1649 | rowspan="7" |274 |Жүн вангийн хошуу |- |Баруун гарын дундад хошуу |[[Отог хошуу]] |- |Баруун гарын хойд хошуу |[[Хангин хошуу]] |- |Зүүн гарын хойд хошуу |Далад хошуу |- |Баруун гарын өмнөд хошуу |[[Үүшин хошуу]] |- |Баруун гарын өмнөд адаг хошуу |1736 |Засаг хошуу |- |Зүүн гарын өмнөд хошуу |1649 |[[Зүүнгар хошуу]] |- | rowspan="10" |[[Шилийн Гол аймаг|Шилийн голын чуулган]] |[[Авга баруун хошуу]] |1641 | rowspan="10" |113 | rowspan="10" |Сюаньхуад суух Цахарын хошуу захирагч амбан | |- |[[Авга зүүн хошуу]] |1651 | |- |[[Авга нар баруун хошуу]] |1667 | |- |[[Авга нар зүүн хошуу]] |1665 | |- |[[Сөнөд баруун хошуу]] |1641 | |- |[[Сөнөд зүүн хошуу]] |1642 | |- |[[Үзэмчин баруун хошуу]] |1641 | |- |[[Үзэмчин зүүн хошуу]] |1646 | |- |[[Хуучид баруун хошуу]] |1653 | |- |[[Хуучид зүүн хошуу]] |1646 | |- | rowspan="10" |[[Жиримийн чуулган|Жирэмийн чуулган]] |[[Хорчин баруун гарын хойд хошуу]] | rowspan="3" |1636 | rowspan="10" |234 | rowspan="10" |[[Мүгдэнгийн жанжин]] |Гүнгийн хошуу |- |[[Хорчин баруун гарын дундад хошуу|Хорчин баруун гарын дунд хошуу]] |Түшээт вангийн хошуу |- |[[Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу]] |Засагт вангийн хошуу |- |[[Хорчин зүүн гарын хойд хошуу]] |1650 |Бодлогот вангийн хошуу |- |[[Хорчин зүүн гарын дунд хошуу]] | rowspan="2" |1636 |Дархан вангийн хошуу |- |[[Хорчин зүүн гарын өмнөд хошуу]] |Бинт вангийн хошуу |- |[[Дөрвөд Монгол өөртөө засах хошуу|Дөрвөд хошуу]] |1648 | |- |[[Жалайд хошуу]] |1636 | |- |[[Горлосын хойд хошуу]] |1648 | |- |[[Горлосын өмнөд хошуу]] |1636 | |- | rowspan="5" |Чуулгангүй |Цахар найман хошуу |1675 |62 |[[Сюаньхуа|Сюаньхуад]] суух [[Цахарын хошуу захирагч амбан]] |манжийн хааны 4 сүрэг |- |Хөх хотын түмэд баруун хошуу | rowspan="2" |1636 |22 | rowspan="2" |[[Хөх хот|Хөх хотын]] [[Хол дахиныг амаржуулагч жанжин]] | |- |Хөх хотын түмэд зүүн хошуу |25 | |} {| class="wikitable mw-collapsible" |+Манжийн үеийн Хөлөнбуйр, Хөхнуур, Шинжаан дахь засаг захиргааны хуваарь !Чуулган, Аймаг !Хошуу !Байгуулсан он !Сумын тоо !Харьяалан захирах манж сайд !Тайлбар |- ! colspan="6" |Хөлөнбуйр |- |Хуучин барга 8 хошуу |8 |1732 | | rowspan="4" |[[Хармөрөний жанжин]] |- |Шинэ барга 8 хошуу |8 |1735 | |- |Солоны найман хошуу |8 |1636 | |- |Өөлд хошуу |1 |1732 | |- ! colspan="6" |Алашаа, Эзнээ голын хошууд |- |[[Алашаа хошуу|Алашаагийн өөлд хошуу]] |1 |1697 |8 | rowspan="2" |Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陕甘总督) |- |[[Эзнээ хошуу|Эзнээ голын торгууд хошуу]] |1 |1716 |1 | |- ! colspan="6" |Хөхнуурын Монгол |- |Хөхнуурын зүүн гарын чуулган |13 | rowspan="2" |1723 |49 | rowspan="2" |[[Шинин|Шининд]] суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) | rowspan="2" |Нийт 29 хошуутай: 21 хошууд, 2 өөлд, 4 торгууд, 1 халх |- |Хөхнуурын баруун гарын чуулган |16 |51 |- ! colspan="6" |Шинжааны Монгол |- !Чуулган !Хошууны нэр !Хошууны тоо !Сумын тоо !Харьяалан захирах сайд, жанжин !Тайлбар |- |Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулган | rowspan="4" |Шинэ дагасан Торгууд аймаг |4 | rowspan="4" |79 | rowspan="7" |[[Илийн жанжин]] |Тэнгэр уулын емне бие, Хар Сайр орчмын нутаг |- |Үнэн сүжигтийн умар замын чуулган |3 |Ховог сайрын нутаг |- |Үнэн сүжигтийн өрнө замын чуулган |1 |Жин хэ орчмын нутаг |- |Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулган |2 |Хүр, Хар ус хавийн нутаг |- |Бат сэтгэлтийн чуулган |Хошууд аймаг |3 |11 |Жултас гол орчмын нутаг |- |Чин сэтгэлтийн чуулган |Шинэ дагасан Хошууд |5 |4 | |- | |Илийн Цахар, Өөлд хошуу |8 | | |} == Манжийн эсрэг тэмцэл == {{Main|Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|Зүүнгарын хаант улс}} 1636 онд Алтан ургийн сүүлчийн хаан Лигдэн өөд болсноор Өвөр Монголыг эрхэндээ оруулж, 1691 онд [[Халх]]ууд дагаар орсон юм. Ингэснээр Ойрадаас бусад Монголчууд Манж Чин Улсын бүрэлдэхүүнд оржээ. 1696 онд Манжийн түрэмгийлэлд [[Галдан бошигт хаан|Галдан хаан]] ялагдан нас барсан ч 1755 он хүртэл Зүүнгарын хаант улс тусгаар байсан. Ихэнх түүхчид Монголчууд 1691 онд Манжийн дарлалд орсон гэж үздэг боловч энэ нь эргэлзээтэй ойлголт юм. Учир нь одоогийн баруун Монгол буюу Ойрадууд тэр үед тусгаар улсын шинжээ хадгалж оршин байсан бөгөөд 1758 онд хүртэл энэ байдлаа хадгалж байсан гэж үзэж үндэстэй юм. 1636 онд Өвөр Монгол, 1691 онд Ар Монгол, 1755 онд Баруун Монгол Манжид эзлэгдсэн гэж үзвэл илүү зохистой мэт. Манжийн үеийн Монголд хамжлагат ёс тогтож, аливаа иргэншил үүсэх нь хаалттай байсан. 20-р зууны эхний Манжийн "Шинэ засгийн бодлого"-ыг Монголчууд зэвүүцсэнээр үндэсний үзэл сэргэж, нэгэнт нурж унах нь тодорхой болсон Чин гүрнээс тусгаарлахаар санааширч, Богд Жавзандамба хутагтыг нэгдэн нягтарч тусгаар улс болохоор самбаачилжээ. XIX зууны сүүлчээс Манж гүрний сүр хүч бууран доройтож, феодалын нийгэм нь үндсээрээ ялзран хэврэгшиж, улмаар том империлист гүрнүүдийн түрэмгийлэлд өртөн тэдний хагас колони болон хувирчээ. Манжийн эрх баригчид энэ нөхцөлд яаралтай арга хэмжээ авав. Монголыг цусгүй колончилж, юуны өмнө хятадчилах зорилгоор үй олон хятад иргэнийг Монгол нутагт цутган оруулж, малын бэлчээрийг хагалан, тариалангийн талбай болгохоор үржил шим сайтай газруудыг булаан авч хятадуудад олгож эхлэв. Идээшилт газар шороо, төрөлх ард түмэндээ элгэн хайртай Монгол хүн харийн энэ доромжлол, дарангуйллыг хүлцэн тэвчих аргагүй болж, энд тэнд эсэргүүцлийн уухай дэгдэн, улмаар Монголын язгууртнууд ард түмэнтэйгээ нэгдэж эхэлжээ. 1911–1912 оны Монголын ард түмний [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнөөр]] Монгол Улс ийнхүү тусгаар улсаа сэргээж чадсан нь манай ард түмний олон жилийн шаргуу тэмцлийн үр дүн байсан бөгөөд Монголын ард түмний түүхэнд гарсан нэгэн чухал ач холбогдолтой үйл явдал болсон юм. == Манжийн үеийн монголын хууль цааз == [[Файл:Manchu Qing Mongolia Torture (34864106004).jpg|thumb|Манжийн үеийн эрүү шүүлт]] [[Файл:Manchu Qing Mongolia Wooden Trunk (35318196370).jpg|thumb|Хоригдлын тор]] [[Файл:Manchu Qing Mongolia Iron Fetters (34864088934).jpg|thumb|Гар гав]] {{Main|Монгол цаазын бичиг|Халх журам}} Манжийн эрхшээлд байсан үеийн Монголын төр, эрх зүйн сэтгэлгээний хөгжил Манжийн нөлөөнд байсан үеийн төр захиргаа болон эрх зүйг судлахад тэр үеийн даган мөрдөж байсан хууль цаазууд үндсэн эх сурвалж нь болдог. Эдгээр нь Зарлигаар тогтоосон Манж чин улсын бүгд хууль, Халх журам, Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яамны хууль зүйлийн бичгүүд (欽定理藩院則例) билээ. Энэ үеийн Монголын эрх зүй нь нэг талаар монголын төр, эрх зүйн уламжлалыг аль болохоор хадгалахыг хичээсэн, нөгөө талаар, аргагүйн эрхэнд манж болон хятадын эрх зүйн зарчмийн нөлөөнд орсон байлаа. Ямар ч байсан Монголын нийгмийн харилцааг зохицуулах учраас монгол цаазын уламжлал болон эх сурвалжид тулгуурлаж байлаа. Манж Чин улсын эрхшээлд байсан үед монголын иргэний болон эрх зүйн түүхэнд нааштай дэвшилтэд үзэл санаа, үзэгдэл цөөнгүй байсныг үгүйсгэж болохгүй. Ялангуяа монголын уламжлалд эрх зүйг шинэчлэхэд чухал нөлөө үзүүлсэн нь түүхийн үнэн юм гэж судлаач Б.Баярсайхан үзсэн юм. Манжаас явуулсан бодлогууд нь Монголын төр, эрх зүйн сэтгэлгээний хөгжилд эерэг болон сөрөг аль альнаар нь нөлөөлж байв. Мөн монголын эрх зүйг шинэчлэхэд багагүй нөлөөлсөн нь үүний эерэг нөлөөлөл юм. Монголыг ХХ зууны эхээр хятадчилах бодлого явуулж байсан зэрэг сөрөг нөлөөлөл нь харагдаж байна. Мөн манж нар монголд төрийн болоод засаг захиргааны чамгүй их өөрчлөлтүүдийг хийж байсан нь түүхийн хуудаснаа тэмдэглэгджээ. Үүнийг монголд байгуулагдсан Манж чин улсын хамгийн дээд эрхтэй байгууллага хянаж байв. Энэ нь улиастайн жанжны газар байсан юм. Ерөнхийдөө Монголыг удирдах [[Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яам|Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яам]] болон Улиастайн манж жанжны газар, аймгийн жасаа нарыг ихэвчлэн манж хүмүүсээр удирдуулдаг байлаа. Энэ нь монголыг бүх шатанд шатлан захирч байх манжийн тэргүүн бодлогуудын нэг нь яахын аргагүй мөн билээ. Манж нар нь Монголд шууд өөрсдийн хууль цаазыг явуулахаас болгоомжилж [[Энх амгалан хаан]] шинэ дагасан халх нарыг тэдний хууль ёсоор болтугай хэмээн зарлиг буулгаж байсан байна. Удалгүй дээр дурьдсан Халх журам хуулийг хэлэлцэн тотоосон байна. Энэ хуулийг 1789 оноос дагаж мөрдөх нь харьцангуй багасжээ учир нь Манж нар гадаад монголын төрийг засах явдлын яамны хууль зүйлийн бичиг буюу дээр дурьдсан монгол цаазын бичгийг зохион гаргасантай шууд уялдаатай билээ. Халх журмыг халхын ноёдын оролцоотой баталсан учир зохицуулалт сайн явагдаж байсан юм. Монгол цаазын бичгийг зохион гаргасан нь монголыг манжийн эрх зүй болон төрийн нөлөөнд бүрэн автуулах алхмуудын нэг байлаа. Гэвч энэ алхмууд хэзээ нэгэн цагт бүр мөсөн бүдрэнэ гэдгийг манжийн цөөхөн хүн мэдэж байлаа. Манж нарын ХХ зуунд явуулж байсан “[[шинэ засгийн бодлого]]” нь монголчуудыг асаах дарь нь болж өгсөн юм. Энэ бодлогын агуулга нь Монголд хятад иргэдийг үй олноор шилжүүлэн суурьшуулах, хүн амыг хятадчилах, манж хятадын засаг захиргааны шууд нэг хэсэг болгох зэрэг байлаа . Энэ бодлого гарсны дараа бослогууд энд тэндгүй өрнөж байв. Ингэснээр Монголчууд манжийн эрх зүй болон төрийн нөлөөнд авталгүй манжаас салан тусгаар тогтнолоо дахин олж чадсан түүхтэй. Энэ тэмцэл өрнөлийн оргил цэг нь 1911 оны цагаагчин гахай жилийн үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал байлаа. == Манжийн улс төрийн бодлого == {{Хянах}} [[File:Asien Bd1.jpg|thumb|1890 он]] XVII зууны сүүлч үеэс XX зууны эхэн үе хүртэл 200 гаруй жил Монгол орон манжийн байлдан дагуулагчдын эрхшээлд нухлагдаж байв. Энэ үе бол Монголын түүхийн хамгийн гашуун зовлонт харанхуй үе байсан юм.Манж нар бол одоогийн Манжуурт нутаглаж байсан хамниган угсаатан бөгөөд XVI зууны сүүлчээр цэрэг-язгууртаны хүчирхэг улс болон бүрэлджээ. Манж нар богино хугацаанд зэргэлдээх орнуудаа түрэмгийлэн улмаар Монголын хаант улсуудыг эзлэн авав.Монголын феодалын улс манжид эзлэгдсэн түүний талхинд орсон нь хэдэн шалтгаантай байв. XVII зууны үед Монгол орон дотоодын феодалын бутралын уршиг, гаднаас манж, хятадын хаадын хагалан бутаргах хорт явуулгын улмаас Өвөр Монгол, Ар Монгол, Баруун Монгол (Ойрад) гэсэн гурван том хэсэг болон салж, тэдгээр нь бас дотроо олон жижиг феодалын эзэмшилд хуваагджээ. Эдгээр том, жижиг язгууртнууд бүх Монголын хаан ширээ болон өөр өөрсдийн биеэ даасан байдлын төлөө үргэлж тэмцэлдэж байсны улмаас Монгол орон дотоодын хямралд гүн автжээ.Улс орон нь доройтож, бас харийн аюул занал нүүрлээд байсан тэр нөрцөлд Монголын феодалууд эв нэгдлээ бэхжүүлж, түрэмгийлэгчдийн эсрэг нэгэн мөрний урсгалд нийлэн шийдвэр төгс тэмцэх ёстой байлаа. Цахарын Лигдэн хаан, Халхын Цогт хун тайж зэрэг хүмүүс үүнийг ухамсарлан нийт улс гэрийнхээ тусгаар тогтнолоо хамгаалахыг уриалан тэмцэж байв. Гэтэл зарим феодалууд зөвхөн өөрсдийн явцуу ашгийг хичээн нийтийн тэмцэлд нэгдэхгүй, тус тусдаа тэмцэх, бууж өгөх зэрэг бодлого баримталж байсан нь тэмцлийн эрчийг сулруулж, хүчийг сарниулжээ. Манжийн байлдан дагуулагчид 1644 онд Хятадыг эзлэн авсан нь түүний эдийн засаг, цэрэг зэвсгийн их хүчийг Монголын эсрэг шууд дайчлан хөдөлгөх боломжтой болжээ.Манж нар улс төрийн элдэв луйвар аргаа цэрэг зэвсгийн давуу байдалтай хослуулсаар 1636 онд Өвөр Монголыг, 1691 онд Халх Монголыг, XVIII зууны дундуур Баруун Монгол (Ойрад) – ыг эрхэндээ оруулжээ. Тэд Монголыг эзлэн авсаны дараа ноёрхолоо бэхжүүлэхийн тулд Монголын уламжлалт хууль, засаг захиргааны зохион байгуулалтыг цөм хүчингүй болгон, өөрсдийн харгис засаг захиргааг чандлан тогтоож, манай ард түмний хүчээ нэгтгэн босч тэмцэхээс болгоомжлон тэдний улс төрийн нэгдлийг бутаргаж, хүчийг нь сарниулахад чиглэсэн олон арга хэмжээ авчээ. Монгол орныг Манжийн хааны төлөөний сайд захирч, монголчуудаар өртөө, харуулын цэрэг, хүнд хүчир алба даалгах, манж хааны Монголоос дээрэмдэн авсан олон зуун мянган малыг үнэ хөлсгүй хариулган үржүүлэх, Ховдод байсан Манжийн дарангуй цэргийн хүнсний тариа тариулах, цэргийн албанд дайчлан мордуулах, мөнгөн татвар авах зэргээр малчин ардын хөдөлмөрөөр бүтээсэн баялгийг ховх сорон үгүйрүүлж байв. Жишээлбэл: зөвхөн Манжийн элч, төлөөлөгчид зорчиход зориулсан олон замын өртөөний зардалд жил тутам саяас доошгүй мал албадан гаргуулж байсны дотор гагцхүү зорчигчдын хүнсэнд 200,000 гаруй хонь хэрэглэж байжээ.Манжийн эрх баригчид шашныг бүх талаар дэмжин дэлгэрүүлж түүний тусламжтайгаар ард олныг мунхаруулан харанхуй бүдүүлэг хэвээр нь барьж, номхон боол болгон дарлахыг хичээж байлаа. Хүрээ хийд, лам нарын тоог хэтэрхий олшруулсан нь олон идэр эрийг бүтээлч хөдөлмөрөөс хөндийрүүлж, тус улсын хүн амын өсөлтийг сайтуулсны гадна үйл олон лам нарыг хооллож, хувцаслах, тэдний хурал номын бүх зардлыг бэлтгэн нийлүүлэх нүсэр хүнд албыг ард түмэнд давхар үүрүүлсэн юм.Монголын ард түмэн ингэж манжийн эрх баригчид, монголын феодал ноёд, лам нар гэсэн хэд хэдэн эзэнд нэгэн зэрэг үйлчлэх ганц зарц нь болоод зогссонгүй, бас хятадын худалдаа, мөнгө хүүлэгчдэд давхар шулуулж үгүйрлийн балчигт лавшран шигдсээр байв. Манжийн засгийн газрын шууд ивээлээр Монголд нэвтэрсэн Хятадын худалдаа, мөнгө хүүлэл монголын ард түмний хөлс, цусыг сорон тамирдуулж байлаа. Хятадын шунахай худалдаачид өр төлбөрийн хүүг 400 хувь хүртэл өсгөж Монгол орныг “баяжих, хөлжих алтан хайрцаг” хэмээн ичгүүргүй нэрлэж байв. Хятадын худалдаачид бүр гурван янзын жигнүүрийн туухайтай байсан бөгөөд хүнд туухайгаар нь бусдаас авах зүйлийг, хөнгөнөөр нь бусдад худалдах барааг хэмжиж, жинхэнэ туухайг мэхлэж болохгүй нөхцөлд хэрэглэж байв. Бас өөрсдийн барааг маш өндөр үнээр худалдаж Монголын түүхий эдийг туйлын хямд авдаг болсон байна. Манжийн эрх баригчдын шаардан тушаасан олон зүйлийн бачим түргэн албыг хугацаанд нь гүйцэтгэхийн тулд хошууны тамгын газар, аймгийн чуулгад арга буюу шахагдан хятад пүүсээс өндөр хүүтэй мөнгө зээлдэн авч алба залгуулна. Албаны энэ өрийг ч, харьяат ноёдынхоо хятад худалдаачдад тавьсан өрийг ч ардууд төлнө. Манжийн феодалууд, хятадын худалдаачдын шунахай эрх ашиг яваандаа нийлж нэг нь алба татвараар, нөгөө нь өр зээлээр Монгол орныг хамтран мөлжиж, ард түмнийг амь зуулгын хэдэн малаас нь хагацуулан сүйрлийн даваанд тулгаж байлаа.Гэвч Монголын ард түмэн гадаад, дотоодын давхар дарлалд дуугүй нухлагдан, ямагт толгой гудайн хүлцэж явсангүй, эрэлхэгээр босон тэмцэж, тэмцлийн туршлагаа баяжуулсаар байсан юм. Монголын ард түмний тусгаар тогтнолын төлөө тэмцлээс хамгийн хүчтэй нь Ойрадын Амарсанаа, Халхын Чингүнжав нарын удирдсан 1755-1758 оны зэвсэгт бослого юм.1755-1758 оны зэвсэгт тэмцэл дарагдсан боловч монголын ард түмний түүхэнд гүн ул мөрөө үлдээн тэмцлийн сургамж дууриал болж, тэдгээр тэмцэгчдийн баатарлаг дүр ард түмний дунд мөнхөрөн алдаршжээ.Энэ үеийн ард түмний тэмцэл нэг талаар манжийн түрэмгийлэгчид, хятадын шунахай худалаачдын эсрэг, нөгөө талаар нутгийн авилгач ноёдын эсрэг чиглэж байв. Ардын тэмцлийн дотроос заргын хэлбэр ихэд дэлгэрчээ. Ардууд заргын бичигтээ манжийн хүнд алба, ноёдын авилгая шунахай зан, ёс бусын олон гувчуур, өөрсдийн амин зуулгын хүнд байдал зэргийг учирлан тоочоод алба татвар хөнгөлж, шунахай ноёдыг зайлуулахыг шаардаад, эцэст нь нэрсээ нарны цацраг мэт дугуйруулан бичдэг байв. Энэ нь толгойлогчоо харгис ноёдоос хамгаалсан хэрэг байв. Ноёнтойгоо заалдсан, үгүйрэн өр төлж чадахгүй болсон, худалдаачдын пүүсийг довтолсон ардуудыг эмнэг адууны сүүлээс чиргүүлж тасдуулах, элсээр чигжин алах, есөн эрүү тулгах, дөнгөлөх, эхнэр хүүхдийг нь өрөнд бодож худалдаачдад өгөх зэргээр харгисладаг байжээ.Тэгэвч мөлжлөг, харгислал нэмэгдэх тусам зовлон туулж хатуужсан монголын ард түмэн тэмцлийн эрчээ чангалан галд тос нэмэхийн адил дүрэлзэн боссоор байсан юм. === Халх === Үүнд, 1636 онд Манжийн Дээд Эрдэмт хаан Халхыг Хятадтай худалдаа хийхийг албан ёсоор хориглосон зарлиг буулгажээ. Энэ нь нэгд, Монгол-Хятадын хооронд холбоо тогтохоос сэргийлсэн, хоёрт, монголчууд худалдаалахдаа агт мориор голдуу арилжаалдаг учир хятадын цэргийн хүчин чадал нэмэгдэхээс болгоомжилсон хэрэг бололтой.Нөгөөтэйгүүр 1638 онд Манжийн хаан Халхын гурван ханыг жил бүр цагаан тэмээ нэжгээд, саарал морь наймыг Чингийн эрх баригчдад албан ёсны бэлэг хэмээн бариулах зарлиг буулгажээ. Ингэснээрээ манжийн хаан Халхын хан нарын эрх мэдлийг хязгаарлаж, эрхшээлдээ оруулахыг санаархжээ. Хэдийгээр монголд манжийн түрэмгийллийг хүчээр барьж зогсоох улс төрийн нэгдмэл хүчин байхгүй байсан ч харийн түрэмгийлэл илт нүүрлэсэн үед монголчууд удаа дараа нэгдэх оролдлого хийжээ. 1970 онд Х.Пэрлээ Булган аймгийн Дашинчилэн сумын нутгаас үйсэн хуулиуд олсон нь үүнийг гэрчлэх чухал сурвалж болсон юм.XVI зууны сүүлч, XVII зууны эхээр Халхын ноёд удаа дараа чуулган чуулж дотоод, гадаад улс төрийн байдлаа хуулиар зохицуулахыг оролдож байсныг тэдгээр үйсэн хуулиас харж болно.Үйсэн дээр бичсэн тэдгээр хуулийн гол санаа нь дотоодын эвдрэл хямралын үүд хаалгыг хааж, төрйин нэгдлийг аль болохоор сахин хамгаалах явдал байв. Уг хуулиуд нь “хан хүн өөр зуур хэрэлдвээс,... ганц хошуугаар дайсанд мордож идвээс, ноёд биеэ алалцваас,... хатуу шийтгэж байхаар заажээ. Уг хуулиуд нэгэнт буй болсон дотоодын хямралыг гэтлэн давахын тулд Халхын хүчийг нэгтгэх бодлогыг тууштай явуулахыг тэр үеийн зарим зүтгэлтэн хичээж, Халхын улс төрийн хямралыг хууль эрх зүйн хүрээнд шийдэх гэсэн хэрэг байв.Халхын Сэцэн хан Шолой, Түшээт хан Гомбодоржийнд хоёр ч удаа биеэр хүрэлцэн очиж , шинэ төрөх хүүхэд нь хөвгүүн байвал, Халхын шашны тэргүүнээр өргөмжлөхийг зөвлөн, өөрийн Гэгээн цолоо өргөхөөр амлаж буцсан ба дараа Түшээт ханы төрсөн хөвгүүнд нутгийн дархчуудаар 3 төмөр бүстэй өлгий өгсөн байна. Халх Манжид эзлэгдсэн нь манж нар Өвөр монголыг эзлэн авснаар тэдний цэргийн хүч улам өсч, Манжийн төрийн гадаад бодлого нь Мин улсын эсрэг хандсан юм. Мин улс нь эдийн засгийн их нөөцтэй, хүн хүч цэргийн тооны хувьд Манжаас давуу учир түргэн гоомой хөдөлж болохгүй байв. Тиймээс юуны өмнө нэгтгэн авсан Өвөр монголын аймгуудад эрх нөлөөгөө бэхжүүлж, өөрийн цэргийн хүчийг монгол цэргийн хүчээр сэлбэх, мөн хятадтай байлдахдаа, ар талаа найдвартай бэхлэх зорилгоор Халхын хан нартай холбоо тогтоохыг эрмэлзэж байсан юм. Халхын эрх баригчидтай найрсаг харилцах замаар Манжийн талаас ирэх аюулыг сааруулахыг оролдож байв. Өөрсдийн нь ашиг сонирхолд нийцэж байсан учир Манж нар Халхын эрх баригчдын энэ оролдлогыг хэсэг хугацаанд дэмжиж байв. 1636 оны өвөл Сэцэн хан адуу, тэмээ, булга зэрэг зүйлсийг өргөн, найрамдахыг хүссэний хариуд, 1637 оны 1 сард Манжийн Дээд эрдэмт хаан бэлэгтэй хариу элч илгээж байжээ. Мөн 1637 оны 3 сард Түшээт хан хоёр алтан нум, гурван мориор бэлэг хүргүүлэн, элч заран найрамдал холбоотой байхаа илэрхийлж байжээ.Манжийн эрх баригчид Өвөр монголыг эзлэхдээ эрх баригч давхаргынхантай нь худ ургийн барилдлага тогтоох, цол хэргэм өгөх, өгөөмөр шан харамжаар талдаа татах, айлган сүрдүүлэх аргыг хэрэглэж амжилтанд хүрсэн туршлагаа Халхтай харилцахдаа ч үргэлжлүүлэн хэрэглэснээр амжилт олсон юм.Хэдийгээр Өвөр монголын дараа Халхын шууд довтолгоогүй ч Хятадыг эзлэн авсны дараа энэ аюул нүүрлэн ирэх нь ойлгомжтой байсан юм. Тиймээс түүний богино хугацаанд дотоодын эв нэгдэлээ бэхжүүлж, цэргийн хүчийг нэмэгдүүлэх зэрэг зүйлийг хийх шаардлагын улмаас хугацаа хожих зорилгоор манжийн хаадтай найрамдалт харилцаа тогтоох, харийн түрэмгийллийг эсэргүүцэх хүчин бүрдүүлэх хариуцлага Халхын эрх баригчдад тулгарсан ажээ.Тийнхүү Манж нар харь улсыг довтлохдоо, ар талаасаа аюулгүй байх, нөгөө талаас монголчууд нь болзошгүй аюул нүүрлэн иртэл хүчээ сэлбэх гэсэн хоёр талын сонирхол нэгдэж нийгмийн харилцаа хэсэг хугацаанд намжуу байсан нь аль аль нь цаг хожих гэсэнтэй холбоотой байв.Тухайн үед Монголын их хааны эрх захиргаа нэгэнт унасан цаг тул Халхын улс төрийн амьдралд Түшээт хан Гомбодорж, Сэцэн хан Шолой, Засагт хан Субадай нар тэргүүлэх үүрэгтэй байсан юм. Халхын баруун гарыг Засагт хан Субадай зонхилон захирч байсан боловч Шолой Увашийн хөвгүүн хэмээгдэх Алтан хан хэмээгдэх Омбо-Эрдэнийн эрх нөлөө их байв. Алтан ханы эзэмшил нь баруун тийш Алтайн Урианхай, Красноярскийн хязгаар, зүүн тийш Сэлэнгэ, Тамирын эхэнд тулж байв. Түүний орд өргөө Увс нуурын сав газар байжээ. Алтан хан Засагт хантай өрсөлдөн, бие даасан бодлого явуулж байв. Тэр XVII зууны эхэн үеэс Орос улстай харилцаж, улс төр, эдийн засгийн холбоо тогтоож, нэлээд хэмжээгээр худалдаа арилжаа хийж байв.Мaнж нар Хятадыг байлдан эзлэхдээ, Халхын ноёдын үйл ажилгаанд зарим нэгэн хориг тавьсан юм. 1639 онд Халхын ноёд Ширээ цагаан нуур хэмээх газар цугларч, Түшээт хан Гомбодоржийн 5 настай хөвгүүн Занабазарыг Халх Монголын шашны тэргүүнээр өргөмжилжээ. Тийнхүү Занабазар нь монголын түүхэнд анхдугаар богд Жавзандамба буюу Өндөр гэгээн хэмээн алдаршсан юм.Ширээ цагаан нуурын чуулганд оролцогсод уг түүхт үйл явдлыг тохиолдуулан, Шар бөсийн орд байгуулсан нь Халхын их хүрээний үүсэл болжээ. Бас Халхын ноёд шинэ өргөмжлөгдсөн шашны тэргүүн Өндөр гэгээн өөрсдийн харъяатаас хувь өмч болгон өргөснөөр шавь хэмээх дахргын үүсэл тавигджээ.Тийнхүү Халхын шашны тэргүүнийг өргөмжилсөн нь шашны тугийн дор Халхыг нэгтгэх гэсэн оролдлого байсан юм.Мөн 1640 онд Халхын-Ойрадын ноёдууд Тарвагатайн улаан буурай гэдэг чуулган нийлж, цаг үеэ дүгнэж, Халх Ойрад эв эеэ хичээн, харийн түрэмгийллийг хамтын хүчээр давахыг уриалан тунхаглаж, тус чуулганаас монгол ойрдын Их цаазыг баталсан нь Манжийн түрэмгийллийн эсрэг хүчээ нэгтгэх бас нэгэн оролдлого байлаа.Тус чуулганд Халхын Эрдэнэ Засагт хан Субадай, Очирбат тулгар Түшээт хан Гомбодорж, Сэцэн хан аймгийн нөлөө бүхий том ноёд, хэмээх Төрбайх, Тэнгэрэй тойн нарыг зэрэг Халх Ойрдын Төр, шашны, рзүтгэлтэн болон Хөх нуурын монголчууд, Ижил мөрний гол Торгууын төлөөлөгчид бүгд 28 том ноёд оролцжээ. Тэдгээр ноёд нь тухайн үеийн монгол улсын төрийн айрамд гол үүрэг гүйцэтгэж байсан нөлөө бүхий хүмүүс байв.Тус чуулганы гол зорилго нь улс төрийн бутралыг давж, үндэсний нэгдлийг сэргээн бэхжүүлэх, харийн дайсны өнгөлөлзлийг тас цохих хэрэгт монгол угсаатны хамтын чармайлтаар зохион байгуулахад оршиж байв. Тийнхүү Халх,Ойрд хоёр нэгдэж, харийн түрэмгийллийн эсрэг хүчээ нэгтгэсэн боловч энэ явдал удаан үргэлжилсэнгүй.Тухайн үеийн монгол төр шашны зүтгэлтнүүд хууль цааз шашны төрийн хэмжээнд бүх талаас нь улсаа нэгтгэх гэж удаа дараа оролдсон боловч тэр үед монгол улс төрийн бутралыг даван туулах улс төр, эдийн засаг хараахан бүрэлдээгүй байсан учир уг оролдлого бүтээгүй юм. Халхын ноёд дотоодын эв нэгдэлээ бэхжүүлэх оролдого хийхийн зэрэгцээ Эеэр засагч хаан суугаад удаагүйг харгалзан, Манжийн хүчийг дотроос нь задлах, угсаа нэгтнээ харийн дарлалаас чөлөөлөх зорилгоор 1644 Өвөр монголын ноёд элч илгээж байсан байна. Үүний үр дүнд Сөнид аймгийн тэнгис ван Халхын ноёдын ятгалганд орж, харъяат ардаа дагуулан, 1636 оны хавар Сэцэн хан нутагт байснаа, 1639 онд өмнө зүг нүүн одож, Манжид дагасан байв. Тэнгис нь Манжийн хаантай ураг холбосон байв.Манжийн хаан Өвөр Монголнын эрх чин ван Тодоор удирдуулсан үлэмжихэн цэрэг хөдөлгөж, Тэнгисийг мөрдүүлжээ.Манж цэрэг Тэнгис ванг мөрдөж хөөсөөр 1646 оны 6 сарын орчим Янгирцагийн ууланд гүйцэж очиход тэрбээр Гүн Галуутай гэдэг газар эсэргүүцэн байлдсан боловч ялагджээ. Гэвч бууж өгсөнгүй, Халх нутгийн гүнрүү зугтаахад манжийн цэрэг хоёр өдөр шөнө мөрдөн хөөж, гурав дахь өдрийн өглөө Өтөг уулын орчим Тэнгисийг гүйцэн цохисон боловч тэрбээр мултарч амжжээ. Манж цэрэг Сөнид аймгийн цэрэгтэй Халхын Түшээт ханы нутагт Бурхант хэмээх газар дахин тулгаран байлдаж, Тэнгисийн хатан хөвгүүдийг баривчлан түүний ачаа хөсөг, арван мянга гаруй малыг олзолжээ. Энэ тулалдаанд Тэнгисийн хүү Дорж, Бат, Шажин нарын зэрэг олон хүн амь үрэгджээ. Тэнгис ван сүүлчийн хүчээ дайчлан зугатсаар Туул голын орчим Зажибулгийн газар ирэхэд нь Сэцэн хан Шолой өөрийн хүү Бямбад гучин мянган цэрэг өгч, Тэнгисийг өмгөөлөн байлдуулахаар мордуулахын хамт Түшээт хан Гомбодоржид эл хэрэгт туслахыг хүсч элч заржээ.Түшээт хан өөрийн үеэл дүү Рахуладай ноён, түүний хөвгүүд Абаху мэргэн нарт хорин мянган цэрэг захируулан, Сэцэн ханд хүч хавсруулахаар явуулжээ. Халхын цэрэг Зажибулагийн газарт анх удаа манж цэрэгтэй байлджээ. Энэ байлдаанд Халхын цэрэг ялагдаж, тулалдааны талбарт мянга илүү морь тэмээ орхиод ухарчээ. Тэнгис тулалдаанаас Сэлэнгийн зүг зугтаж амь гарсан бөгөөд Манж нар Халхын эрх баригчдаас түүнийг барьж өгөхийг шаардахад, тэд цааргалсаар жил гаруй хугацааг өнгөрөөжээ. Гэвч Тэнгис өөрөө 1648 оны орчим буруугаа хүлээж, дахин манжид захирагдсан нь Манж-Халхын харилцааг хурцатгахад нөлөөлжээ.Тэнгисийг дэмжихээр илгээсэн Халхын цэргийг бут цохиж ялалт байгуулсан ч 1646 оны эцсээр манж нар цэргээ Халхын нутгаас гаргасан юм. Учир нь манж нар тухайн үед халхад цэрэг дайны ажиллагааг үргэлжлүүлэх боломжгүй байсан юм. Энэ нь юуны өмнө маш их хүчин чармайлт гаргаж, хүн хүч хөрөнгө зарж байж эзлэн авсан Мин улсыг төвшитгөн тогтоох хэрэг хараахан дуусаагүй байсан болон Тэнгисийг нэхсэн тулалдаанд манжийн цэргийн хүч ихээхэн тарамдаад байсантай холбоотой. Хэрэв Халхад байлдааныг үргэлжлүүлвэл, Халх даяараа босон тэмцэж, улмаар түүнийг зогсооход ихэхэн хүч шаардахын дээр, Хятад улсад Манжийн эсрэг бослого тэмцэл гарч байсан учир хүчин мөхөсдөж, саяхан олсон Хятад улсаа ч алдаж болзошгүй эгзэгтэй байдалд байсан аж.Халхын хан нар Манжийг эсэргүүцэн тэмцэхдээ, Өвөрлөгч хошуудын зүгээс дэмжлэг авах оролдлого нь тийнхүү бүтэмжгүй болсон ч зорилгоосоо ухраагүй юм. 1647 онд Засагт хан Субадай манжийн бодлогыг шууд эсэргүүцэн захидал илгээж байсан ба Манжид дагаар орсон хүмүүсийг буцаахыг Халхын ноёд нэхэмжлэн шаардаж байв. Бас Халхчууд Орос улсын зүгээс дэмжлэг олохыг хүсч, 1647-1649 онд Сэцэн хан Шолой Москвад элч мордуулж байжээ. 1646 онд Түшээт ханы ойр төрлийн эрх Цөхүр ноён манжийн захиргаанд ороод байсан Баарин аймгийг уулгалан, үлэмжхэн тооны хүн малыг олзлон авчээ. 1650 онд Засагт хан Омбо-Эрдэнэ тайж хөх нуурын орчим газрыг ав хийх нэрийдлээр уулгалж байсан ажээ.Халхын талаар явуулах Манжийн төрийн бодлого нь Хятадыг эзлэн авсан 1644 оноос буюу Нурхаачийн ач Фулинг Чин улсын хаанд өргөмжилсөн үеэс эрс өөрчлөгдсөн юм. Учир нь Хятадыг байлдан эзлэхдээ, ар талаасаа довтлуулахгүйн тулд хэсэг хугацаанд Халхтай бэлэг бүхий элч солилцож, найртай харилцахад хүрсэн бөгөөд Хятад улсыг эзлэх зорилгоо биелүүлэсний дараа манжийн цэрэг улс төр, эдийн засгийн хүчин чадал үлэмж нэмэгдсэндээ эрдэн, Манжийн зүгээс Халхад өөрийн бодлогоо тулган шаардах нь давамгайлах хандлагатай болов.Манж нар Мин улсын эзлэн аваад, эхний хэдэн жил дотоод байдлаа төвхнүүлэн бэхжүүлж авсны дараагаас буюу 1648 оны үеэс Халхтай холбоотой асуудлыг хүчээр шийдэхийг, тулган хүлээлгэхийг илт оролдох болжээ.Сөнид аймгийн хэрэг явдлаас Халхчууд нэгэн санаатай, нэгдмэл хүчтэй байгааг мэдэж авсан Манжийн эрх баригчид Халхын талаар явуулах бодлогоо тэдний нэгдэл хүчийг задлан сарниулахад чиглүүлжээ. Эеэр засагч хаан 1647 онд Засагт хан, 1648 онд Түшээт хан, Сэцэн хан нарын элчийг тус тус хүлээн авахгүй буцаасан атлаа мөн 1648 оны намар Халхын Сайн ноёны дээд өвөг Данзан ламын элчийг зориуд найрсагаар хүлээн авчээ. Энэ нь Түшээт хан, Сэцэн ханыг Манжийн эсрэг зэвсэг барин тэмцэснийг зэмлэн эрх сүрээрээр далайлгах хэрэг байснаас Гадна Халх эрх баригч ноёдын хооронд яс хаяж хөсөрдүүлэн нэг хэсгийг нь талдаа хахуулдан татаж, нөгөөг нь эсрэг хүч болгон, хооронд нь тэмцэлдүүлэх гэсэн бодлого байжээ.Байдлыг хурцатгахгүйн тулд Түшээт хан, Сэцэн хан нарыг төлөөлж, засагт хан манжийн эеэр засагч хаантай биеэр очин уулзжээ. Засагт хан тийнхүү чармайлт гаргаж, Халх болон Манжийн хааны хороондын харилцааг хэлэлцээрийн замаар зохицуулах гэсэн боловч тодорхой үр дүнд хүрсэнгүй. Харин Манжийн хаан хариуд нь Халхын хан нар хөвгүүд, дүү нараа Манжийн хааны ордонд ирүүлэхийг шаардсан юм. Энэ нь тэд нарын хүүхэд, дүү нарыг барьцаа болгон авах гэсэн хэрэг тул Түшээт хан, Сэцэн хан нар зөвшөөрсөнгүй. Манжийн хаан өөрийнх нь шаардлагыг хүлээн аваагүйд хорсож, Халхад элдвийн шахалт, хавчилт үзүүлэхийн зэрэгцээ Халхыг дотроос нь хагалан бутаргах үйл ажиллагаа улам бүр эрчимжүүлж зарим үр дүнд хүрчээ.1651 онд Халхын Түшээт хан, Сэцэн хан нар 1000 морь, 100 тэмээг Манж хаанд өргөн, жилийн амгаланг айлтгаж найрамдахыг хүсчээ. Энэ нь Тэнгисийг дэмжиж, Манжийн цэрэгтэй шууд зэвсэглэн байлдаж байсныг бодвол, буулт хийсэн хэрэг боловч Манж нарын Халхад явуулж бодлого эрчимжиж буй үед ямар нэгэн зүйлээр шалтгаалан Халхад цэрэглэн орохоос сэргийлсэн бололтой. Чухам ямар шалтгааны улмаас Халхын дотоод хагарал гаргасныг дурдаагүй боловч 1653 онд Түшээт хан Гомбодоржийн хүү Бунтир албат харъяатаа авч, Манжийн хаанд дагаар орсонд түүнийг засаг чин ван өргөмжилж Чулгаалт хаалганы гадна нутаглах газар олгожээ. Энэ нь Бунтир бол Халхын анх удаа Манжийн талд урван орсон этгээд юм. Үүнээс үзвэл, Халхын ноёд дотроо хагаралдаж, зарим нь Манжийн түрэмгий бодлогыг сөрөн зогсож байхад, нөгөө зарим нь Манжийн хааны сайхан амлалт, зэрэг хэргэм, шан харамжинд татагдан дагаж орохыг санаархах болсон байна.Сэцэн хан, Түшээт хан нар Бунтирыг буцааж нэхэмжилсэн боловч Манжийн зүгээс эрс эсэргүүцэн няцаасан юм. Түшээт хан Гомбодорж, Сэцэн хан Шолой хан хүчинд автагдан, зарим талаар буулт хийн, Манжтай найрамдах бодлогыг явуулж байсан боловч харин шууд дагаж орохыг хүсэхгүй байсан юм.Манжийн зүгээс Халхын дотоод хэрэгт хутгалдан орох нь улам бүр нэмэгдэж, элдэв шахалт хавчлага чангарч байх тэр эгзэгтэй үед Сэцэн хан Шолой 1652 онд, Түшээт хан Гомбодорж 1655 онд удаа дараа нас барсан нь Халхын улс төрийн байдалд ноцтой хохирол учруулжээ. === Ойрад === Ойрадын Тогоон тайш, түүний хөвүүн Эсэн тайш, Мандухай сэцэн, Даян хаан, жонон Алтан хаан, Түмэн засагт хаан нарын Монголыг нэгтгэн захирах талаар явуулсан бодлого, үйл ажиллагааг үүнд хамааруулан үзнэ. Тэдгээр хүмүүсийн бүх Монголыг нэгтгэн захирах хувийн хүсэл санаархал нь нийт Монголын түүхийн тавцан дээр дэвшилтэт үйл ажиллагаа болж харагддаг жамтай. Тус хугацаанд нэг талд, нэгдлийн төлөөх үйл явц явагдаж байхад нөгөө талд, задралын үр хөврөл түүнээс ч дутуугүй эрчтэй өрнөж байв. Гэхдээ Даян хаанаас хойш Монгол улс дахин нэгдмэл байж чадаагүй юм. Тэр үед Монголыг улс төрийн болон шашин–оюун санааны талаар нэгтгэн захирах хэмээсэн хаад ноёдын бодлого, үйл ажиллагаа хэсэг үе амжилт олж байсан боловч биеэ даан хүчирхэгжсэн ноёд язгууртнууд нэгдсэн төрд захирагдахыг хүсэхгүй, байнга салан тусгаарлахын төлөө байв. Энэ бүхний эцэст Монгол харьцангуй биеэ даасан Өвөр Монгол, Халх Монгол, Буриад Монгол, Хөх нуурын Монгол, Ойрад Монгол, Хотгойдын Алтан ханы улс гэсэн хэдэн том эзэмшил–улсуудад хуваагдан жижгэрэв. Тэдгээрээс Буриадаас бусад нь нэгэнт биеэ даасан улсын шинжтэй болсон байв.“Дөчин, дөрвөн хоёр”-ын Монгол улсын үеийг 1370 онд их ор залгасан Билигт хаан Аюуширдара-гаас эхлүүлэн Монголын сүүлийн хаан Лигдэн нас барж, Өвөр Монгол Манжид эзлэгдсэн 1636 он, 1689 онд Хаант Оросод эзлэгдсэн Буриад Монгол, 1691 онд Халх Монгол Манжид дагаар орсон, 1723 онд Хөх нуурын Монгол, 1755 онд Ойрад Монгол Манжид эзлэгдснээр дуусгана. == Манжийн үеийн шашин, соёл == Дэлхийн улс орнууд хоорондоо дайтан эзэлж, эзлэгдэх явдал олонтоо тохиолдож байсан бөгөөд эзлэн авсан орныхоо талаар өөр өөр бодлого явуулж байжээ. Манжийн төр монголчуудад эхлээд илүү эрх өгч байсан ч аажим аажмаар эрх чөлөөг нь хумин боомилж номхон хүлцэнгүй, өөрийн гэсэн үзэл, түүх соёлгүй үндэстэн болгох бодлого явуулжээ. Тухайлбал сур харвааг өөрчлөн богино зайд (45 нум зайд буюу 75-80 м)<ref>[http://www.24tsag.mn/content/35726.shtml Наадмын тухай таны мэддэггүй зүйлүүд]</ref> харвадаг болгох, харваачдад бага шагнал өгдөг болгох, монгол бүжгийг хориглох бодлого явуулж байв. == Манжийн үеийн эдийн засаг == [[Файл:Mongolia, the Tangut Country, and the Solitudes of Northern Tibet - Street in Urga.jpg|thumb|Оросуудын Хүрээ хотын гудамжны тойм зураг, 1876 он]] [[Файл:Zer-goo-cha, Governor of Miamatchin (i.e., Maimachin) LCCN99615503.tif|thumb|[[Алтанбулаг сум (Сэлэнгэ)|Наймаа хот]] нь 1727 онд байгуулагдаж, хоёр улсын хилийн хооронд хэргийг хянан шийдвэрлэдэг [[Заргач]]ийн яам энд байжээ<ref>{{Cite web |url=http://selenge.gov.mn/beta/3/item/16 |title=ЭРДЭНЭ ВАНГИЙН ХОШУУ ХИЙГЭЭД СЭЛЭНГЭЧҮҮД |access-date=2019-12-13 |archive-date=2019-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191213095139/http://selenge.gov.mn/beta/3/item/16 |url-status=dead }}</ref>]] 18 дугаар зууны эхэн үед Монголд бөөний худалдаа байсангүй. Гагцхүү жижиглэнгийн худалдаа ноёрхож байлаа. Жижиглэн худалдаа нь таваар мөнгөний харилцаа хөгжиж, үндэсний худалдаачид төрж гараагүй, зам харилцаа муутай нүүдлийн мал аж ахуйтай монголын нөхцөлд таарсан байжээ. Энэ нөхцөл шалтгааны улмаас Ар Монгол дахь хятад худалдааг хязгаарлан барьж байх гэсэн Манжийн засгийн газрын бодлого газар дээрээ тэр бүр биелэгдэхгүй задгайрч, хятадын худалдааны нөлөө хүрээ байнга өссөөр, 18 дугаар зууны эцэс болоход хошуудаар одож худалдаалах нь нилээд түгээмэл болж, зарим хошуунд гэр майхан барьж суурьшин, байнга худалдаалах явдал үзэгдэх болсон байна. 18 дугаар зуун бол Ар Монгол дахь хятадын худалдааны зохион байгуулалт, мөлжлөгийн үндсэн арга, худалдаалах хэлбэр нь төлөвшиж, улмаар Монголын эдийн засагт нэвтэрч бэхжээд, цаашид бүх монгол нутгийг хамарсан худалдаа явуулах замаа баттай засч авсан үе. Манж улс монголчуудыг бослого гаргахаас сэргийлж төмрийн хэрэглээг хязгаарлан тэргэндээ төмөр цөн хийдэг байсныг болиулсанаар 20-р зуун гэхэд монголчууд дан модоор тэрэг хийдэг болжээ. Ардууд манж, монгол эрх баригч, мөн тайж, дээд лам нарт үг дуугүй захирагдаж, ондоо хошуунд явахдаа ноёноосоо зөвшөөрөл авч, олон зүйлийн алба татвар төлж байв. Хошуудад чөлөөтэй худалдаалах болсноор Ар монгол дахь хятадын худалдаа мөнгө хүүллийн хөгжлийн хоёрдугаар үе эхэлнэ. Энэ үед хятадын худалдаачдын тоо урьдахаас эрс нэмэгдэн, зохион байгуулалтын хувьд улам бэхжиж, пүүс дэлгүүрүүдийн бүтцэд зарим шинэ өөрчлөлт гарчээ. Мөн худалдаалах арга нь нарийсаад хэмжээ, далайц нь ихэссэн. Хятадын худалдаачид өр шир, зээлийн хүүд Ар монголоос хурааж, худалдаж авсан малаа намар таргалсан үеэр нь [[Их хүрээ]], [[Улиастай]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Хиагт]]ын орчимд сүрэглэн зохион байгуулаад хятадын хотууд руу туулгадаг байв<ref>[https://montsame.mn/mn/read/195972 Да Шен Куй болон бусад пүүс ардад мөнгө хүүтэй зээлж монголчуудыг хүүлж байсан]</ref>. Улиастай дахь нэр нөлөө бүхий, хамгийн том пүүс бол [[Даашинхүү|Да Шэн Күй]]гийн пүүс юм. ==Газрын зураг== <gallery> Файл:Манжийн байлдан дагуулалт.jpg|Манжийн байлдан дагуулалт. Файл:Манжийн байлдан дагуулалт 2.jpg Файл:Манжийн байлдан дагуулалт 3.gif Файл:Манжийн байлдан дагуулалт 4.gif Файл:Qing-Expansion3.jpg Файл:Manjiin dovtolgoo.gif Файл:Манжийн довтолгоо 1616-1644.jpg Файл:Манжийн довтолгоо 1644-1662.jpg|Манжийн довтолгоо 1644-1662 Файл:Манжийн довтолгоо 1662-1683.jpg|Манжийн довтолгоо 1662-1683 Файл:Манжийн довтолгоо 1683-1747.jpg|Манжийн довтолгоо 1683-1747 Файл:Манжийн довтолгоо 1747-1796.jpeg|Манжийн довтолгоо 1747-1796 Файл:Манж 1795.jpg|Манж 1795 Файл:Манж улс 1815 он.jpg Файл:Манж улс 1838 он.jpg Файл:Tuv Azi 1760 on.jpg Файл:Manj boslogo.jpg Файл:Манж 1820 он..jpg|Манж 1820 он Файл:Manj 1796-1839.jpg Файл:Manj 1884 on.jpg Файл:Manj 1861-1894.jpg Файл:Manj 1862-1911.jpg Файл:Манжид болсон бослого.jpg Файл:Манж улс дахь гадны улсуудын нөлөөний хүрээ 1895 он.gif|Манж улс дахь гадны улсуудын нөлөөний хүрээ 1895 он Файл:Манж улс дахь гадны улсуудын нөлөөний хүрээ 1905 он.gif|Манж улс дахь гадны улсуудын нөлөөний хүрээ 1905 он. Файл:Манж 1911.jpg|Манж 1911 он Файл:Манж улс дахь гадны улсуудын нөлөөний хүрээ 1907 он.gif Файл:Манж Чин улс.jpg Файл:Манж Чин.jpg Файл:Manjin zahirgaa.jpg Файл:Манж 1911 он - Балхаш нуур, Амарын хойд талын нутаг 19-р зуунд Оросын бүрэлдэхүүнд орсон.jpg|Манж 1840 он - Балхаш нуур, Амарын хойд талын нутаг 19-р зуунд Оросын бүрэлдэхүүнд орсон Файл:Манж улс.jpg|Манж Чин улс Файл:Манж-Оросын гэрээгээр Оросын бүрэлдэхүүнд орсон нутаг.jpg|Манж-Оросын гэрээгээр Оросын бүрэлдэхүүнд орсон нутаг </gallery> ==Нэмж унших== *[[Монголын түүх]] *[[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] *[[Жиньдандаогийн үймээн]] *[[Хятадын Синьхайн хувьсгал 1911 он]] *[[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал]] ==Ном зүй== *Манжийн эрхшээлд байсан үеийн Монголын төр, эрх зүйн сэтгэлгээний хөгжил == Эшлэл == {{reflist}} {{Манжийн үеийн Монгол}} [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол| ]] [[Ангилал:Чин улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:1635 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1912 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:17-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:18-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:19-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:20-р зууны Монголын түүх]] tgk650r4eka0m47tpxbzd089uzrwiph 0 29604 858798 857542 2026-06-13T18:35:36Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858798 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын Пермийн хязгаарын хот}} {{Инфобокс Оросын суурин | mn_name = Пермь | ru_name = | other_name = Перем | other_lang = Коми-Пермь | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Kama River. Perm. Art Gallery (former Transfiguration Cathedral) P6242387 2575.jpg | photo2a = 2019-09-10 набережная Камы.jpg | photo2b = Perm Russia.jpg | photo3a = Krasavinsky bridge 2022 - 4.jpg | color = white | color_border = white | position = center | spacing = 2 | size = 266 }} | image_map = | mapsize = 230px | pushpin_map = Орос Пермийн хязгаар#Европын Орос#Европ | pushpin_relief = 1 | map_caption = | coordinates = {{coord|58|00|N|56|19|E|type:city(100,000)_region:RU|display=inline,title}} | image_flag = Flag of Perm.svg | flag_caption = Туг | image_coa = Coat of Arms of Perm.svg | coa_caption = Пермийн сүлд | anthem = | anthem_ref = | holiday = 6 сарын&nbsp;12 | holiday_ref = <!-- administrative status --> | federal_subject = [[Пермийн хязгаар]] | federal_subject_ref = <ref name="Ref127" /> | adm_district_jur = | adm_district_jur_ref = | adm_inhabloc_jur = Пермь [[холбооны субъектийн ач холбогдолтой хот|хязгаарын ач холбогдолтой хот]] | adm_inhabloc_jur_ref = <ref name="Ref127" /> | adm_citydistrict_jur = | adm_citydistrict_type = | adm_citydistrict_jur_ref = | adm_selsoviet_jur = | adm_selsoviet_type = | adm_selsoviet_jur_ref = | capital_of = | capital_of_ref = | adm_ctr_of1 = [[Пермийн хязгаар]] | adm_ctr_of1_ref = <ref name="Ref127" /> | adm_ctr_of2 = [[Пермийн район]] | adm_ctr_of2_ref = <ref name="Ref127" /> | adm_ctr_of3 = Пермь хязгаарын ач холбогдолтой хот | adm_ctr_of3_ref = <ref name="Ref127" /> | inhabloc_cat = Хот | inhabloc_cat_ref = <ref name="Ref127" /> | inhabloc_type = | inhabloc_type_ref = <!-- municipal status --> | mun_district_jur = | mun_district_jur_ref = | urban_okrug_jur = Пермь хотын тойрог | urban_okrug_jur_ref = <ref name="Ref843" /> | urban_settlement_jur = | urban_settlement_jur_ref = | rural_settlement_jur = | rural_settlement_jur_ref = | inter_settlement_territory = | inter_settlement_territory_ref = | mun_admctr_of1 = Пермь хотын тойрог | mun_admctr_of1_ref = <ref name="Ref843" /> | mun_admctr_of2 = Пермийн хотын район | mun_admctr_of2_ref = <ref name="Ref1262">Law #1868-402</ref> | leader_title = Хотын дарга | leader_title_ref = <ref name="Ref4"/> | leader_name = Эдуард Соснин | leader_name_ref = <ref name="Ref4">{{Webarchiv|url=http://glava.perm.ru/ |wayback=20161121085310 |text=Official website of the Head of Perm |archiv-bot=2024-01-20 14:16:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161121085310/http://glava.perm.ru/ |date=November 21, 2016 }} {{in lang|ru}}</ref> | representative_body = Пермь [[хотын дум]] | representative_body_ref = <ref>{{Webarchiv|url=http://duma.perm.ru/ |wayback=20110814144001 |text=Пермская Городская Дума |archiv-bot=2024-01-20 14:16:40 InternetArchiveBot }} perm.ru {{in lang|ru}}</ref> <!-- statistics --> | elevation_m = | area_km2 = 799.68 | area_km2_ref = <ref name="БД ПМО">{{cite web| url=http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst57/DBInet.cgi | title=Áàçà äàííûõ ïîêàçàòåëåé ìóíèöèïàëüíûõ îáðàçîâàíèé | website=gks.ru | location=Russia }}</ref> | pop_2010census = 991162 | pop_2010census_rank = 13-т | pop_2010census_ref = <ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> | pop_latest = | pop_latest_date = | pop_latest_ref = | population_demonym = | time_zone_ref = <!-- history --> | established_date = 5 сарын&nbsp;15, 1723 | established_title = | established_date_ref = | current_cat_date = 10 сарын&nbsp;29, 1781 | current_cat_date_ref = | abolished_date = | abolished_date_ref = <!-- misc --> | postal_codes = 614xxx | postal_codes_ref = | dialing_codes = 342 | dialing_codes_ref = <ref>{{Webarchiv|url=http://www.thephonebook.bt.com/publisha.content/en/search/international/record.publisha?id=L185 |wayback=20140413142656 |text=Russian Federation - International Codes - The Phone Book from BT |archiv-bot=2024-01-20 14:16:40 InternetArchiveBot }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140413142656/http://www.thephonebook.bt.com/publisha.content/en/search/international/record.publisha?id=L185 |date=April 13, 2014 }}, Retrieved 2014-04-12</ref> | website = http://www.gorodperm.ru/ }} '''Пермь''' (оросоор 1781-1940 онд болон өдгөө ''Пермь'', 1940-1957 онд ''Молотов'') — [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Пермийн хязгаар]]ын төв, [[ОХУ-ын 50 том хот|улсынхаа 13-р том]], 1 сая хүнтэй [[хот]]. [[Уралын нуруу]]ны баруун бэл, [[Кама мөрөн|Кама мөрний]] эрэгт төвхнөжээ. == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Пермь (1991–2020, туйлын үе 1882–одоо) |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 4.3 |Feb record high C = 6.0 |Mar record high C = 15.0 |Apr record high C = 27.3 |May record high C = 34.6 |Jun record high C = 35.4 |Jul record high C = 37.5 |Aug record high C = 37.2 |Sep record high C = 30.7 |Oct record high C = 22.5 |Nov record high C = 11.9 |Dec record high C = 4.5 |year record high C = 37.5 |Jan high C = −9.3 |Feb high C = −7.5 |Mar high C = 0.2 |Apr high C = 9.1 |May high C = 17.7 |Jun high C = 22.0 |Jul high C = 24.0 |Aug high C = 20.7 |Sep high C = 14.5 |Oct high C = 6.3 |Nov high C = −2.6 |Dec high C = −7.8 |year high C = 7.3 |Jan mean C = −12.5 |Feb mean C = −11.3 |Mar mean C = -4.0 |Apr mean C = 3.9 |May mean C = 11.5 |Jun mean C = 16.2 |Jul mean C = 18.5 |Aug mean C = 15.6 |Sep mean C = 10.0 |Oct mean C = 3.3 |Nov mean C = -5.2 |Dec mean C = −10.7 |year mean C = 2.9 |Jan low C = −15.8 |Feb low C = −14.8 |Mar low C = -7.8 |Apr low C = -0.6 |May low C = 5.8 |Jun low C = 10.9 |Jul low C = 13.2 |Aug low C = 11.2 |Sep low C = 6.6 |Oct low C = 0.9 |Nov low C = -7.6 |Dec low C = −13.7 |year low C = -1.0 |Jan record low C = −44.9 |Feb record low C = −40.8 |Mar record low C = −34.8 |Apr record low C = −23.5 |May record low C = −13.0 |Jun record low C = −3.4 |Jul record low C = 1.7 |Aug record low C = −1.9 |Sep record low C = −7.8 |Oct record low C = −25.2 |Nov record low C = −38.5 |Dec record low C = −47.1 |year record low C = −47.1 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 45 |Feb precipitation mm = 33 |Mar precipitation mm = 34 |Apr precipitation mm = 37 |May precipitation mm = 55 |Jun precipitation mm = 89 |Jul precipitation mm = 78 |Aug precipitation mm = 88 |Sep precipitation mm = 64 |Oct precipitation mm = 63 |Nov precipitation mm = 56 |Dec precipitation mm = 48 |year precipitation mm = 690 |Jan snow depth cm = 48 |Feb snow depth cm = 61 |Mar snow depth cm = 60 |Apr snow depth cm = 19 |May snow depth cm = 0 |Jun snow depth cm = 0 |Jul snow depth cm = 0 |Aug snow depth cm = 0 |Sep snow depth cm = 0 |Oct snow depth cm = 2 |Nov snow depth cm = 12 |Dec snow depth cm = 30 |year snow depth cm = 61 |Jan humidity = 83 |Feb humidity = 79 |Mar humidity = 72 |Apr humidity = 65 |May humidity = 62 |Jun humidity = 68 |Jul humidity = 71 |Aug humidity = 77 |Sep humidity = 80 |Oct humidity = 82 |Nov humidity = 85 |Dec humidity = 85 |year humidity = 76 |Jan rain days = 1 |Feb rain days = 2 |Mar rain days = 4 |Apr rain days = 11 |May rain days = 18 |Jun rain days = 18 |Jul rain days = 17 |Aug rain days = 20 |Sep rain days = 21 |Oct rain days = 17 |Nov rain days = 7 |Dec rain days = 3 |year rain days = 139 |Jan snow days = 28 |Feb snow days = 24 |Mar snow days = 19 |Apr snow days = 9 |May snow days = 4 |Jun snow days = 0.4 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 2 |Oct snow days = 13 |Nov snow days = 24 |Dec snow days = 27 |year snow days = 150 |Jan sun = 38 |Feb sun = 79 |Mar sun = 152 |Apr sun = 198 |May sun = 275 |Jun sun = 290 |Jul sun = 284 |Aug sun = 226 |Sep sun = 132 |Oct sun = 65 |Nov sun = 37 |Dec sun = 23 |year sun = 1799 |source 1 = Pogoda.ru.net<ref name="pogoda">{{cite web | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/28224.htm | title = Pogoda.ru.net | access-date = 2026-05-30 | publisher = Цаг агаар ба уур амьсгал (Погода и климат) | language = ru}}</ref> |source 2 = NOAA (нар, 1961–1990)<ref name = HKO >{{cite web | url = https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/RA/28225.TXT | title = Perm Climate Normals 1961–1990 | publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] | access-date = 2026-05-30 | archive-date = 2024-12-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20241204003703/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/RA/28225.TXT | url-status = dead }}</ref> |date=2012 }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Perm|Пермь}} {{Wiktionary}} * [http://www.gorodperm.ru/ Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == {{Reflist}} {{ОХУ-ын тавин том хот}} [[Ангилал:Кама голын суурин]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Пермийн хязгаарын суурин]] [[Ангилал:Пермь| ]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:1723 онд байгуулагдсан]] hmfmx6r9arogxnxz2z4umxk9zpwhkpg 10 29635 858801 837101 2026-06-13T20:58:10Z Enkhsaihan2005 64429 858801 wikitext text/x-wiki {{#switch: {{ucfirst:{{{1}}}}} | AT | Austria | Австри | [[Австри]] = {{#switch: {{uc:{{{2}}}}} | SPÖ = [[Австрийн Социал Демократ Нам|АСДН]] | ÖVP = [[Austrian People's Party|ÖVP]] | FPÖ = [[Австрийн Эрх Чөлөөний Нам|АЭЧН]] | BZÖ = [[Alliance for the Future of Austria|BZÖ]] | #default = {{#switch: {{ucfirst: {{{2}}} }} | Green | Greens | Grün | Grüne = [[The Greens – The Green Alternative|Green]] | Independent | Ind | Neutral | Parteilos | [[Parteilos]] | [[parteilos]] = [[Independent politician|Ind.]] | #default = {{{2}}} }} }} | AU | Australia | [[Australia]] = {{#switch: {{uc:{{{2}}}}} | ALP = [[Australian Labor Party|ALP]] | CLP = [[Country Liberal Party|CLP]] | LP = [[Liberal Party of Australia|Lib.]] | #default = {{#switch: {{ucfirst: {{{2}}} }} | Democrats | Dem = [[Australian Democrats|Dem.]] | Greens | Green = [[Australian Greens|Greens]] | Labor | Lab = [[Australian Labor Party|ALP]] | Liberal | Lib = [[Liberal Party of Australia|Lib.]] | National | Nat = [[National Party of Australia|Nat.]] | Independent | Ind | Neutral = [[Independent politician|Ind.]] | #default = {{{2}}} }} }} | CA | Canada | [[Canada]] = {{#switch: {{uc:{{{2}}}}} | BQ = [[Bloc Québécois|BQ]] | CPC = [[Conservative Party of Canada|CPC]] | LPC = [[Liberal Party of Canada|LPC]] | NDP = [[New Democratic Party|NDP]] | GPC = [[Green Party of Canada|Green]] | FPNP = [[First Peoples National Party of Canada|FPNP]] | CHP = [[Christian Heritage Party of Canada|CHP]] | WBP = [[Western Block Party|WBP]] | #default = {{#switch: {{ucfirst: {{{2}}} }} | Independent | Ind | Neutral = [[Independent politician|Ind.]] | #default = {{{2}}} }} }} | CZ | Czechia | [[Czechia]] | [[Czech Republic]] | Czech Republic = {{#switch: {{uc:{{{2}}}}} | ODS = [[Civic Democratic Party (Czech Republic)|ODS]] | CSSD = [[Czech Social Democratic Party|ČSSD]] | KSCM = [[Communist Party of Bohemia and Moravia|KSČM]] | KDU-CSL = [[Christian and Democratic Union – Czechoslovak People's Party|KDU-ČSL]] | ANO = [[ANO 2011|ANO]] | TOP09 = [[TOP 09]] | STAN = [[Mayors and Independents|STAN]] | Pirati = [[Czech Pirate Party|Piráti]] | SPD = [[Freedom and Direct Democracy|SPD]] | SZ = [[Green Party (Czech Republic)|Greens]] | US-DEU = [[Freedom Union–Democratic Union|US-DEU]] | LIRA = [[Liberal Reform Party|LIRA]] | SNK = [[SNK European Democrats|SNK ED]] | NEZDEM = [[Independent Democrats (Czech Republic)|Ind. Dem.]] | #default = {{#switch: {{ucfirst: {{{2}}} }} | Independent | Ind | Neutral = [[Independent politician|Ind.]] | #default = {{{2}}} }} }} | DE | Germany | Герман | [[Герман]] = {{#switch: {{uc:{{{2}}}}} | CDU = [[Германы Христийн Ардчилсан Холбоо|ХАХ]] | CSU = [[Бавари дахь Христийн Нийгмийн Холбоо|ХНХ]] | SPD = [[Германы Социал-Демократ Нам|СДН]] | FDP = [[Чөлөөт Ардчилсан Нам (Герман)|ЧАН]] | PDS = [[Зүүний нам (Герман)|Зүүн]] | FW |FWG = [[Free Voters|FW]] | DDP = [[German Democratic Party|DDP]] | NS | NSDAP = [[Nazi Party|NSDAP]] | ODP | ÖDP = [[Ecological Democratic Party|ÖDP]] | AfD | AFD = [[Alternative for Germany|AfD]] | #default = {{#switch: {{ucfirst: {{{2}}} }} | Left | Linke | The Left = [[Зүүний нам (Герман)|Зүүн]] | Green | Greens | Grün | Grüne | Bündnis 90/Die Grünen = [[Холбоо 90/Ногоонууд|Ногоонууд]] | Freie Wähler | Freie wähler = [[Free Voters|FW]] | Centre | Zentrum = [[Centre Party (Germany)|Centre]] | Volt = [[Вольт Герман|Вольт]] | PARTEI = [[die PARTEI|PARTEI]] | Pirates | Piraten = [[Pirate Party Germany|Pirates]] | Nazi = [[Nazi Party|NSDAP]] | Бие даагч | Independent | Ind | Neutral | Parteilos | [[Parteilos]] | [[parteilos]] = [[Бие даагч]] | #default = {{{2}}} }} }} | NL | Netherlands | [[Netherlands]] | The Netherlands | [[The Netherlands]] | Holland = {{#switch: {{uc:{{{2}}}}} | CDA = [[Christian Democratic Appeal|CDA]] | CU = [[ChristianUnion|CU]] | D66 = [[Democrats 66|D66]] | GL = [[GreenLeft|GL]] | PVV = [[Party for Freedom|PVV]] | SGP = [[Reformed Political Party|SGP]] | SP = [[Socialist Party (Netherlands)|SP]] | VVD = [[People's Party for Freedom and Democracy|VVD]] | #default = {{#switch: {{ucfirst: {{{2}}} }} | Green | Groen = [[GreenLeft|GL]] | PvdA | Pvda = [[Labour Party (Netherlands)|PvdA]] | Independent | Ind | Neutral | Parteilos | [[Parteilos]] | [[parteilos]] = [[Independent politician|Ind.]] | #default = {{{2}}} }} }} | CH | Швейцар | Switzerland | [[Switzerland]] = {{#switch: {{uc:{{{2}}}}} | FDP | PRD | RAD | FDP/PRD = [[Free Democratic Party of Switzerland|FDP/PRD]] | PLR = [[Free Democratic Party of Switzerland|FDP/PRD/PLR]] | PLC = [[Free Democratic Party of Switzerland|FDP/PRD/PLC]] | SPS | PSS | SP | PS | SP/PS | SPS/PSS | SOC = [[Швейцарын Социал Демократ Нам|ШСДН/ШСН]] | SVP | UDC | SVP/UDC = [[Swiss People's Party|SVP/UDC]] | PPS = [[Swiss People's Party|SVP/UDC/PPS]] | CVP | PDC | CVP/PDC = [[Christian Democratic People's Party of Switzerland|CVP/PDC]] | PPD = [[Christian Democratic People's Party of Switzerland|CVP/PDC/PPD]] | PCD = [[Christian Democratic People's Party of Switzerland|CVP/PDC/PCD]] | GPS | PES = [[Green Party of Switzerland|GPS/PES]] | GLP = [[Green Liberal Party of Switzerland|GLP]] | PLS | LPS | LIB = [[Liberal Party of Switzerland|LPS/PLS]] | EVP | PEV = [[Evangelical People's Party of Switzerland|EVP/PEV]] | Ticino League | Lega = [[Ticino League]] | #default = {{#switch: {{ucfirst: {{{2}}} }} | Green = [[Green Party of Switzerland|GPS]] | Independent | Ind | Neutral = [[Independent politician|Ind.]] | #default = [[Швейцарын улс төрийн намын жагсаалт|{{{2}}}]] }} }} | RO | Romania | [[Romania]] = {{#switch: {{uc:{{{2}}}}} | PSD = [[Social Democratic Party (Romania)|PSD]] | PNL = [[Үндэсний Либерал Нам (Румын)|PNL]] | UDMR | RMDSZ = [[Democratic Alliance of Hungarians in Romania|UDMR]] | PNȚ-CD | PNT-CD = [[Christian Democratic National Peasants' Party|PNȚ-CD]] | ALDE = [[Alliance of Liberals and Democrats (Romania)|ALDE]] | PDL = [[Democratic Liberal Party (Romania)|PDL]] | FDGR = [[Democratic Forum of Germans in Romania|FDGR]] | PD = [[Democratic Party (Romania)|PD]] | PCM | MPP | HCP = [[Hungarian Civic Party (Romania)|PCM]] | PND = [[National Democratic Party (Romania)|PND]] | PRM = [[Greater Romania Party|PRM]] | USL = [[Social Liberal Union|USL]] | PMP = [[People's Movement Party|PMP]] | UNPR = [[National Union for the Progress of Romania|UNPR]] | PPMT | EMNP = [[Hungarian People's Party of Transylvania|PPMT]] | PC = [[Conservative Party (Romania)|PC]] | PER = [[Ecologist Party of Romania|PER]] | PSRO = [[Romanian Social Party|PSRO]] | PRO = [[PRO Romania|PRO]] | PLUS = [[Freedom, Unity and Solidarity Party|PLUS]] | USR = [[Save Romania Union|USR]] | USR PLUS = [[USR PLUS]] | AD = [[The Right Alternative|AD]] | #default = {{#switch: {{ucfirst: {{{2}}} }} | Independent | Ind | Neutral = [[Independent politician|Ind.]] | #default = {{{2}}} }} }} | TR | Turkey | [[Турк]] = {{#switch: {{uc:{{{2}}}}} | AKP = [[Justice and Development Party (Turkey)|AKP]] | CHP = [[Republican People's Party|CHP]] | HDP = [[Peoples' Democratic Party (Turkey)|HDP]] | MHP = [[Үндсэрхэг Хөдөлгөөний Нам|ҮХН]] | İYİ | IYI = [[Good Party|İYİ]] | SP = [[Felicity Party|SP]] | TKP = [[Communist Party of Turkey (modern)|TKP]] | BBP = [[Great Unity Party|BBP]] | #default = {{#switch: {{ucfirst: {{{2}}} }} | Independent | Ind | Neutral = [[Independent politician|Ind.]] | #default = {{{2}}} }} }} | US | United States | [[United States]] | USA | [[USA]] = {{#switch: {{uc:{{{2}}}}} | D = [[Democratic Party (United States)|D]] | R = [[Republican Party (United States)|R]] | #default = {{#switch: {{ucfirst: {{{2}}} }} | Democrat = [[Democratic Party (United States)|D]] | Republican = [[Republican Party (United States)|R]] | Independent | Ind | Neutral = [[Independent politician|Ind.]] | #default = {{{2}}} }} }} | ZA | South Africa | [[South Africa]] = {{#switch: {{uc:{{{2}}}}} | ANC | African National Congress = [[African National Congress|ANC]] | DA | Democratic Alliance = [[Democratic Alliance (South Africa)|DA]] | IFP | Inkatha Freedom Party = [[Inkatha Freedom Party|IFP]] | NFP | National Freedom Party = [[National Freedom Party|NFP]] | COPE | Congress of the People = [[Congress of the People (South African political party)|COPE]] | FF+ | Freedom Front Plus = [[Freedom Front Plus]] | #default = {{#switch: {{ucfirst: {{{2}}} }} | Green | Greens | Grün | Grüne = [[The Greens – The Green Alternative|Green]] | Independent | Ind | Neutral | Parteilos | [[Parteilos]] | [[parteilos]] = [[Independent politician|Ind.]] | #default = {{{2}}} }} }} | Independent | [[Independent]] | Ind | Ind. | Neutral = [[Independent politician|Ind.]] | #default = {{#switch: {{ucfirst: {{{2}}} }} | Independent | Ind | Neutral = [[Бие даагч]] | #default = {{{2|{{{1|}}}}}} }} }}<noinclude> {{documentation}} <!-- Categories go on the /doc subpage and interwikis go on Wikidata. --> </noinclude> 1xztejhblzhjlge0mmukmzwcjnbutt3 858833 858801 2026-06-14T09:46:19Z Enkhsaihan2005 64429 858833 wikitext text/x-wiki {{#switch: {{ucfirst:{{{1}}}}} | AT | Austria | Австри | [[Австри]] = {{#switch: {{uc:{{{2}}}}} | SPÖ = [[Австрийн Социал Демократ Нам|АСДН]] | ÖVP = [[Austrian People's Party|ÖVP]] | FPÖ = [[Австрийн Эрх Чөлөөний Нам|АЭЧН]] | BZÖ = [[Alliance for the Future of Austria|BZÖ]] | #default = {{#switch: {{ucfirst: {{{2}}} }} | Green | Greens | Grün | Grüne = [[The Greens – The Green Alternative|Green]] | Independent | Ind | Neutral | Parteilos | [[Parteilos]] | [[parteilos]] = [[Independent politician|Ind.]] | #default = {{{2}}} }} }} | AU | Australia | [[Australia]] = {{#switch: {{uc:{{{2}}}}} | ALP = [[Australian Labor Party|ALP]] | CLP = [[Country Liberal Party|CLP]] | LP = [[Liberal Party of Australia|Lib.]] | #default = {{#switch: {{ucfirst: {{{2}}} }} | Democrats | Dem = [[Australian Democrats|Dem.]] | Greens | Green = [[Australian Greens|Greens]] | Labor | Lab = [[Australian Labor Party|ALP]] | Liberal | Lib = [[Liberal Party of Australia|Lib.]] | National | Nat = [[National Party of Australia|Nat.]] | Independent | Ind | Neutral = [[Independent politician|Ind.]] | #default = {{{2}}} }} }} | CA | Canada | [[Canada]] = {{#switch: {{uc:{{{2}}}}} | BQ = [[Bloc Québécois|BQ]] | CPC = [[Conservative Party of Canada|CPC]] | LPC = [[Liberal Party of Canada|LPC]] | NDP = [[New Democratic Party|NDP]] | GPC = [[Green Party of Canada|Green]] | FPNP = [[First Peoples National Party of Canada|FPNP]] | CHP = [[Christian Heritage Party of Canada|CHP]] | WBP = [[Western Block Party|WBP]] | #default = {{#switch: {{ucfirst: {{{2}}} }} | Independent | Ind | Neutral = [[Independent politician|Ind.]] | #default = {{{2}}} }} }} | CZ | Czechia | [[Czechia]] | [[Czech Republic]] | Czech Republic = {{#switch: {{uc:{{{2}}}}} | ODS = [[Civic Democratic Party (Czech Republic)|ODS]] | CSSD = [[Czech Social Democratic Party|ČSSD]] | KSCM = [[Communist Party of Bohemia and Moravia|KSČM]] | KDU-CSL = [[Christian and Democratic Union – Czechoslovak People's Party|KDU-ČSL]] | ANO = [[ANO 2011|ANO]] | TOP09 = [[TOP 09]] | STAN = [[Mayors and Independents|STAN]] | Pirati = [[Czech Pirate Party|Piráti]] | SPD = [[Freedom and Direct Democracy|SPD]] | SZ = [[Green Party (Czech Republic)|Greens]] | US-DEU = [[Freedom Union–Democratic Union|US-DEU]] | LIRA = [[Liberal Reform Party|LIRA]] | SNK = [[SNK European Democrats|SNK ED]] | NEZDEM = [[Independent Democrats (Czech Republic)|Ind. Dem.]] | #default = {{#switch: {{ucfirst: {{{2}}} }} | Independent | Ind | Neutral = [[Independent politician|Ind.]] | #default = {{{2}}} }} }} | DE | Germany | Герман | [[Герман]] = {{#switch: {{uc:{{{2}}}}} | CDU = [[Германы Христийн Ардчилсан Холбоо|ХАХ]] | CSU = [[Бавари дахь Христийн Нийгмийн Холбоо|ХНХ]] | SPD = [[Германы Социал-Демократ Нам|СДН]] | FDP = [[Чөлөөт Ардчилсан Нам (Герман)|ЧАН]] | PDS = [[Зүүний нам (Герман)|Зүүн]] | FW |FWG = [[Free Voters|FW]] | DDP = [[German Democratic Party|DDP]] | NS | NSDAP = [[Nazi Party|NSDAP]] | ODP | ÖDP = [[Ecological Democratic Party|ÖDP]] | AfD | AFD = [[Alternative for Germany|AfD]] | #default = {{#switch: {{ucfirst: {{{2}}} }} | Left | Linke | The Left = [[Зүүний нам (Герман)|Зүүн]] | Green | Greens | Grün | Grüne | Bündnis 90/Die Grünen = [[Холбоо 90/Ногоонууд|Ногоонууд]] | Freie Wähler | Freie wähler = [[Free Voters|FW]] | Centre | Zentrum = [[Centre Party (Germany)|Centre]] | Volt = [[Вольт Герман|Вольт]] | PARTEI = [[die PARTEI|PARTEI]] | Pirates | Piraten = [[Pirate Party Germany|Pirates]] | Nazi = [[Nazi Party|NSDAP]] | Бие даагч | Independent | Ind | Neutral | Parteilos | [[Parteilos]] | [[parteilos]] = [[Бие даагч]] | #default = {{{2}}} }} }} | NL | Netherlands | [[Netherlands]] | The Netherlands | [[The Netherlands]] | Holland = {{#switch: {{uc:{{{2}}}}} | CDA = [[Christian Democratic Appeal|CDA]] | CU = [[ChristianUnion|CU]] | D66 = [[Democrats 66|D66]] | GL = [[GreenLeft|GL]] | PVV = [[Party for Freedom|PVV]] | SGP = [[Reformed Political Party|SGP]] | SP = [[Socialist Party (Netherlands)|SP]] | VVD = [[People's Party for Freedom and Democracy|VVD]] | #default = {{#switch: {{ucfirst: {{{2}}} }} | Green | Groen = [[GreenLeft|GL]] | PvdA | Pvda = [[Labour Party (Netherlands)|PvdA]] | Independent | Ind | Neutral | Parteilos | [[Parteilos]] | [[parteilos]] = [[Independent politician|Ind.]] | #default = {{{2}}} }} }} | CH | Швейцар | Switzerland | [[Switzerland]] = {{#switch: {{uc:{{{2}}}}} | FDP | PRD | RAD | FDP/PRD = [[Free Democratic Party of Switzerland|FDP/PRD]] | PLR = [[Free Democratic Party of Switzerland|FDP/PRD/PLR]] | PLC = [[Free Democratic Party of Switzerland|FDP/PRD/PLC]] | SPS | PSS | SP | PS | SP/PS | SPS/PSS | SOC = [[Швейцарын Социал Демократ Нам|ШСДН/ШСН]] | SVP | UDC | SVP/UDC = [[Swiss People's Party|SVP/UDC]] | PPS = [[Swiss People's Party|SVP/UDC/PPS]] | CVP | PDC | CVP/PDC = [[Christian Democratic People's Party of Switzerland|CVP/PDC]] | PPD = [[Christian Democratic People's Party of Switzerland|CVP/PDC/PPD]] | PCD = [[Christian Democratic People's Party of Switzerland|CVP/PDC/PCD]] | GPS | PES = [[Green Party of Switzerland|GPS/PES]] | GLP = [[Green Liberal Party of Switzerland|GLP]] | PLS | LPS | LIB = [[Liberal Party of Switzerland|LPS/PLS]] | EVP | PEV = [[Evangelical People's Party of Switzerland|EVP/PEV]] | Ticino League | Lega = [[Ticino League]] | #default = {{#switch: {{ucfirst: {{{2}}} }} | Green = [[Green Party of Switzerland|GPS]] | Independent | Ind | Neutral = [[Independent politician|Ind.]] | #default = [[Швейцарын улс төрийн намын жагсаалт|{{{2}}}]] }} }} | RO | Romania | [[Romania]] = {{#switch: {{uc:{{{2}}}}} | PSD = [[Социал Демократ Нам (Румын)|PSD]] | PNL = [[Үндэсний Либерал Нам (Румын)|PNL]] | UDMR | RMDSZ = [[Democratic Alliance of Hungarians in Romania|UDMR]] | PNȚ-CD | PNT-CD = [[Christian Democratic National Peasants' Party|PNȚ-CD]] | ALDE = [[Alliance of Liberals and Democrats (Romania)|ALDE]] | PDL = [[Democratic Liberal Party (Romania)|PDL]] | FDGR = [[Democratic Forum of Germans in Romania|FDGR]] | PD = [[Democratic Party (Romania)|PD]] | PCM | MPP | HCP = [[Hungarian Civic Party (Romania)|PCM]] | PND = [[National Democratic Party (Romania)|PND]] | PRM = [[Greater Romania Party|PRM]] | USL = [[Social Liberal Union|USL]] | PMP = [[People's Movement Party|PMP]] | UNPR = [[National Union for the Progress of Romania|UNPR]] | PPMT | EMNP = [[Hungarian People's Party of Transylvania|PPMT]] | PC = [[Conservative Party (Romania)|PC]] | PER = [[Ecologist Party of Romania|PER]] | PSRO = [[Romanian Social Party|PSRO]] | PRO = [[PRO Romania|PRO]] | PLUS = [[Freedom, Unity and Solidarity Party|PLUS]] | USR = [[Save Romania Union|USR]] | USR PLUS = [[USR PLUS]] | AD = [[The Right Alternative|AD]] | #default = {{#switch: {{ucfirst: {{{2}}} }} | Independent | Ind | Neutral = [[Independent politician|Ind.]] | #default = {{{2}}} }} }} | TR | Turkey | [[Турк]] = {{#switch: {{uc:{{{2}}}}} | AKP = [[Justice and Development Party (Turkey)|AKP]] | CHP = [[Republican People's Party|CHP]] | HDP = [[Peoples' Democratic Party (Turkey)|HDP]] | MHP = [[Үндсэрхэг Хөдөлгөөний Нам|ҮХН]] | İYİ | IYI = [[Good Party|İYİ]] | SP = [[Felicity Party|SP]] | TKP = [[Communist Party of Turkey (modern)|TKP]] | BBP = [[Great Unity Party|BBP]] | #default = {{#switch: {{ucfirst: {{{2}}} }} | Independent | Ind | Neutral = [[Independent politician|Ind.]] | #default = {{{2}}} }} }} | US | United States | [[United States]] | USA | [[USA]] = {{#switch: {{uc:{{{2}}}}} | D = [[Democratic Party (United States)|D]] | R = [[Republican Party (United States)|R]] | #default = {{#switch: {{ucfirst: {{{2}}} }} | Democrat = [[Democratic Party (United States)|D]] | Republican = [[Republican Party (United States)|R]] | Independent | Ind | Neutral = [[Independent politician|Ind.]] | #default = {{{2}}} }} }} | ZA | South Africa | [[South Africa]] = {{#switch: {{uc:{{{2}}}}} | ANC | African National Congress = [[African National Congress|ANC]] | DA | Democratic Alliance = [[Democratic Alliance (South Africa)|DA]] | IFP | Inkatha Freedom Party = [[Inkatha Freedom Party|IFP]] | NFP | National Freedom Party = [[National Freedom Party|NFP]] | COPE | Congress of the People = [[Congress of the People (South African political party)|COPE]] | FF+ | Freedom Front Plus = [[Freedom Front Plus]] | #default = {{#switch: {{ucfirst: {{{2}}} }} | Green | Greens | Grün | Grüne = [[The Greens – The Green Alternative|Green]] | Independent | Ind | Neutral | Parteilos | [[Parteilos]] | [[parteilos]] = [[Independent politician|Ind.]] | #default = {{{2}}} }} }} | Independent | [[Independent]] | Ind | Ind. | Neutral = [[Independent politician|Ind.]] | #default = {{#switch: {{ucfirst: {{{2}}} }} | Independent | Ind | Neutral = [[Бие даагч]] | #default = {{{2|{{{1|}}}}}} }} }}<noinclude> {{documentation}} <!-- Categories go on the /doc subpage and interwikis go on Wikidata. --> </noinclude> mk0fdhg2ymyw1xyqk5dip7h3xs9izn9 0 30261 858831 840750 2026-06-14T08:34:41Z Megzer 20491 858831 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хаан | name = Эрх Хонгор<br/>{{MongolUnicode|ᠡᠷᠬᠡ ᠬᠣᠩᠭᠣᠷ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = | caption = | succession = Цахар хошууны засаг ноён,<br>хошой чин ван | reign = 1636 оны 5 сарын 27-1641 оны 3 сарын 4 | coronation = | othertitles = | full name = Эрх Хонгор (額爾克孔果爾) | successor =[[Абунай]] | suc-type = | heir = | queen = | spouse 1 = Маката (Айсингиоро овог) | house = [[Боржигин]] | dynasty = [[Умард Юань]], [[Чин улс]] | royal anthem = | father = [[Лигдэн хаан]] | mother = [[Сутай тайху]] | birth_date = Тодорхойгүй | birth_place = [[Монголын тэгш өндөрлөг]] | death_date = 3 сарын 4, 1641 | death_place = [[Монголын тэгш өндөрлөг]] }} '''Эрх Хонгор''' нь [[Лигдэн хаан]]ы [[Зүрчид|зүрчидийн]] ехэнара овгоос гаралтай хатан [[Сутай тайху|Сутай тайхугаас]] төрсөн ахмад хүү. Тэрээр 1634 онд Лигдэн хаан нас барахад хаан ширээ залгамжилах ёстой байсан ч, Манжаас зугтах зам зуураа тэдэнд олзлогдсон. Манжийн хаанд олзлогдсоны дараа түүнд [[Дээд эрдэмт|Абахай сэцэн хаан]] өөрийн гүнжээ өгч хошой чин вангийн цол хэргэм өгчээ. Улмаар 1641 онд өвчнөөр нас барсан тул түүний дүү [[Абунай]] чин ван болж эхнэрийг нь авч суусан. 1669 онд [[Энх Амгалан хаан]] түүний ач дүү [[Бүрни ван|Бүрни]]г (заримдаа түүний нэрийг Барни, Борни, Бүрүни, Бүрүнэй гэж бичдэг) чин ван болгосон. Гэвч 1675 онд бослого гарган ялагдсан тул Манжийн хаан цаазаар авчээ. {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=Шинээр байгуулсан |дараа=[[Абунай]] |он=1636-1641 |албан_тушаал= Цахарын засаг ноён, хошой чин ван }} {{end}} [[Ангилал:17-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:1641 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Чин улсын улс төрч]] 9l7p35mv0rmje0rqosbq45z6ot7jn08 0 37154 858847 858728 2026-06-14T11:42:13Z HorseBro the hemionus 100126 858847 wikitext text/x-wiki {{Short description|17-р зууны үеэс 18-р зууны дунд үе хүртэл үргэлжилсэн цуврал цэргийн мөргөлдөөн}}{{Инфобокс дайн | conflict = Казах–Зүүнгарын дайнууд | date = 1635–1741 | place = [[Казахын ханлиг]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | result = Үр дүнгүй | combatant1 = {{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | commander1 = {{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Салкам Янгир хаан]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Тавак хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Абулхайр хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Кайп хан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Аблай султан]]{{POW}} | commander2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] <br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]]<br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан]] }} '''Казах–Зүүнгарын дайнууд''' нь 17-р зууны үеэс 18-р зууны дунд үе хүртэл үргэлжилсэн [[Казахууд|Казах жузууд]] ([[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] гурван овгийн холбоо) болон [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар хаант улсын]] хоорондох цуврал цэргийн мөргөлдөөн байв. Казахууд болон [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] (Удалгүй Зүүнгарууд) хоорондох мөргөлдөөн 16-р зууны эхний хагасаас 18-р зууны сүүл үе хүртэл үргэлжилсэн байна. Хоёр үндэстэн хожим нь [[Чин улс|Чин гүрний]] эсрэг, ялангуяа [[Арван Их аян дайн|Арван Их аян дайны]] үеэр [[Эхний Казах–Чин улсын дайн|Эхний Казах–Чин улсын дайнд]] тулалдсан бөгөөд хоёр үндэстэн бие биенээсээ бодит давуу тал эсвэл урт хугацааны үр дагавар авч чадаагүй юм. == Өмнөтгөл == === Ойрадууд Узбекүүд рүү довтлов === {{Main|Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд}} [[Файл:Abdulxair.jpg|thumb|[[Абулхайр хан|Абулхайр ханы]] бяцхан бүтээл, 1460-аад он]] 15-р зуунд [[Ойрадууд]] буюу саяхан өөрийн улс [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоог]] байгуулсан Баруун Монголын ард түмэн одоогийн [[Казахстан|Казахстаны]] нутаг дэвсгэрт тэлэлтээ эхлүүлжээ. Ойрадууд [[Долоон ус|Долоон Ус]] дахь гол худалдааны замууд болон үржил шимтэй газар тариалангийн баянбүрдүүдийг хянах зорилготой байсан бөгөөд Төв Ази руу, ялангуяа [[Абулхайр хан|Абулхайр ханы]] захирдаг [[Узбекийн хант улс|Узбекийн хант улсын]] эсрэг удаа дараа довтолсон. 1452,{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1455,{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1457{{sfn|Barthold|1956|p=148}} онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] хоёр хүү, Амасанж тайж ба Өч Төмөр нарын удирдлага дор Ойрадууд Узбекийн хант улс руу [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд|довтлов]]. Ойрадууд Чу голыг гатлахдаа Абулхайр хааныг ялж, [[Сырдарья]] голын бүс нутгийн томоохон хотуудыг эзлэн авч чаджээ. Үүнд [[Сигнак]], [[Ташкент]] хотууд багтжээ.{{sfn|Bregel|2003|p=44}}{{Sfn|Atygaev|2023|p=106}} Ялагдлын дараа Абулхайр хан [[Түркистан|Туркистаныг]] түр орхин Дешт-и-Кипчакийн тал нутаг руу буцаж, хожим нь 1460 онд Сырдарья мужид дахин гарч ирэв.{{Sfn|Bregel|2003|p=44}} ==== Казахын ханлигийн байгуулалт ==== [[Файл:KZ-2015-500tenge-Khanate-b.png|thumb|178x178px|[[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] 550 жилийн ойд зориулсан Казахстаны зоос.]] Улс төрийн тогтворгүй байдлын энэ үед Төрийн эзэнт гүрний хоёр Чингисийн султан болох Жанибек хан, Керей хан нар Абулхайрын засаглалд сэтгэл дундуур байсан тул дагалдагчдаа зүүн тийш Долоон ус рүү дагуулж, [[Моголистан|Моголистанд]] суурьшжээ. Тэнд тэд 1465 онд Казахын ханлигийг байгуулжээ. Узбекийн хант улсаас салсан тэдний дагалдагчдыг анх "Узбек казакууд" (Түрэг хэлний qazaq буюу "чөлөөт" гэсэн утгатай) гэж нэрлэдэг байжээ.{{Sfn|Dughlat|1969|p=fols. 37a, 386}} хожим [[казахууд]] (qazaqtar) гэж нэрлэгдэх болсон. === Казах–Ойрадын дайнууд === [[Файл:"Padishah (Emperor) of Dast-i Qipchaq". Tabriz or Qavin, circa 1550. British Museum, 1948-10-9-056 (complete).jpg|left|thumb|229x229px|[[Хакназар хаан]]]] 16-р зууны эхэн үед казах, ойрадуудын харилцаа суларсан байв. Энэ нь Ойрадуудыг Сырдарийн хот, суурин руу довтлохыг оролдоход хүргэсэн. Керей хаан, [[Тайр хаан|Тайр хааны]] удирдлаган дор казахууд Ойрадуудтай тулалдаж, Долоон усын бүс нутагт цайз барьсан.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1552 он гэхэд Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдийн]] [[Алтан хан|Алтан ханд]] [[Хархорум|Хэлин]] хот болон [[Хангайн нуруу|Хангайн нуруугаа]] алдсан тул хөөгдсөн,{{Sfn|Adle|2003|p=143}} Энэ нь Ойрадуудыг Казахын бэлчээр болох [[Эрчис мөрөн|Эрчис]], [[Или мөрөн|Или]], Чу, Талас голууд руу хөөхөд хүргэсэн.{{Sfn|Adle|2003|pp=154–155}} [[Шигай хаан|Шигай хааны]] хүү Тауекел Султаны удирдлаган дор казахууд Ойрадуудыг довтолсон боловч Ойрадуудад ялагдсан. Хожим нь Ойрадууд 1552–1556 онд Казах хаант улсад их хэмжээний хүчээр довтолсон.{{Sfn|Barthold|1956|p=170}} Учир нь энэ нь Тауекелийг Ташкент руу явахад хүргэсэн. Тауекел Ташкентын захирагч Науруз Ахмедтай холбоо тогтоохыг оролдсон. Гэсэн хэдий ч тэрээр Ойрадуудыг өөрсөдтэйгөө төстэй арван хан ч ялж чадахгүй гэж мэдэгдэж, хүсэлтийг нь татгалзсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=159}} Ойрадын томоохон хүч Науруз Ахмедыг холбоотноос татгалзахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=110}} [[Файл:Россия 1570 (Anthony Jenkinson & Abraham Ortelius).jpg|thumb|"Кассакиа", Энтони Женкинсон, Абрахам Ортелиус, 1570 он]] 1560-аад оны үед Ойрадууд Дорнод руу чиглэсэн дарамт шахалт нэмэгдсэний улмаас улам бүр зугтжээ. [[Дөрвөд]], [[Торгууд]] аймгууд Эрчис мөрөн болон, [[Ишим гол]] руу нүүж ирсэн бол [[Хошууд]], [[Цорос]] аймгууд Долоон ус руу нүүжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=112}} Казахын ханлигийн [[Хакназар хаан]] мөн Долоон усыг эзлэхийн тулд Моголистаны эсрэг дайн зарласан. Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Моголтой холбоо тогтоож, Моголистанд туслахаар хөндлөнгөөс оролцсон. Могол–Ойрадын эвсэл Казах армийг няцааж, Моголистанд Жетисугийн бүс нутгийг аюулгүй болгоход нь тусалж чадсан боловч Ойрадууд 1570-аад оны сүүлээр тус бүс нутгийг эзэлсэн. Зарим Ойрадууд удалгүй 1570-аад онд Казахуудад захирагджээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} [[Файл:A map of Russia by Jenkinson from an atlas, published by B. Langens in Amsterdam in 1598.jpg|left|thumb|"Кассакиа", Энтони Женкинсон, Абрахам Ортелиус, 1598 он]] Шигай хааны өөр нэг хүү Ондан баатар мөн Ойрадуудтай тулалдсан бөгөөд энэ нь түүнийг ялагдал хүлээлгэсэн. Түүнийг нас барсны дараа Туркистан хотод оршуулагджээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=112–113}} Гэсэн хэдий ч Ойрадын ноёд 1590-ээд онд казахуудад дахин захирагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=101}} 16-р зууны эцэс гэхэд [[Тауекел хаан]] өөрийн ах Шахмахетыг Ойрадын захирагчаар томилжээ.{{Sfn|Atygaev|2005|p=113}} Ойрадууд казахуудад [[Казахууд Хойд Бухарыг эзлэн түрэмгийлэх|Хойд Бухарыг эзлэн түрэмгийлэхд]] нь тусалсан. Тауекел хаан нас барсны дараа Ойрадууд Казахуудын эрхшээлийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, Хойд Казахстан болон Баруун Өмнөд Сибирь рүү нүүдэллэж эхэлсэн бөгөөд Ногай болон Казах хаадуудын хүчтэй эсэргүүцэлтэй тулгарсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=114}} Ойрадууд мөн бэлчээрийн газар эзэмшиж чадахгүй байсан тул хүнсний хангамж мэдэгдэхүйц буурсан тул Оросын цайзууд байгуулснаар саад болж байв.{{Sfn|Atygaev|2005|p=115}} [[Файл:Location of the Oirats.png|thumb|[[Ойрадууд|Ойрадуудын]] байршил]] 1604 онд казахууд [[Халх|Халхуудтай]] эвсэж, ялангуяа [[Халх|Алтан хант улсын]] Алтан хан [[Убаши хунтайж|Шолой Убаши хунтайж]] Ойрад руу довтлов. Эдгээр дайралтын үеэр Ойрадуудын Турсын тайж удалгүй засгийн эрхийг булаан авч, казахуудын эсрэг дайн эхлүүлсэн бөгөөд Ойрадууд Сыгнакийн тулалдаанд казахуудыг ялжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} Хожим нь Ойрадууд Казах, Халхын эсрэг томоохон аян дайн эхлүүлсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} 1608 онд Казахууд нэг эсвэл хоёрдугаар сард Ойрадуудыг ялж байсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Дараа нь Ойрадууд Казах–Халхын армийг ялсан,{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} гэвч зарим Ойрадууд нэгэн зэрэг олон дайсантай тулалдах чадваргүй тул [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсад]] бууж өгсөн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Ойрадууд Казах хаант улсад иргэний дайны үед Ишим, Тургай, Эмба гол голуудыг гатлан, [[Арал тэнгис|Арал тэнгисийг]] хойд зүгээс тойрон гарч, Ургенч, [[Хива]] хотуудыг сүйтгэжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}}{{Sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} Ойрадын ялалт байгуулсан ч удалгүй тэд өөрсдөө дотоод зөрчилдөөнд орж, улмаар Ойрадын зарим удирдагчид казахуудтай нэгдэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=118–119}} 1616 онд Ойрадууд Оросын хаант улс болох Ногайн Ордтой тулалдсан бөгөөд тэд үүргээ зөрчиж, Сибирийн дээгүүр довтолсон нь Оросын казахуудтай холбоо тогтоох оролдлого хийхэд хүргэж,{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} 1618 он хүртэл,{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ахмад Жүз болон Киргизүүдийг захирч байжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Энэ нь Казахын ханлиг болон Алтан хаант улсын хоорондын харилцааг сайжруулахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Эцэст нь Ойрадууд, ялангуяа Дөрвөдүүд казахууд, халхууд, ногайчууд, хятадуудтай тулалдаж байхдаа энх тайвныг хүсч, казахуудтай энх тайвныг эрэлхийлэхээс өөр аргагүй болжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=122}} [[Файл:Mongolia 1600-1680.svg|left|thumb|XVII зууны Монгол.]] 1620 оны сүүлчээр Ойрад, Казахуудын хоорондох мөргөлдөөн үргэлжилсээр байсан тул [[Есим хаан]] болон түүний хамаатан садан Зүүн Туркестан руу ухарчээ. Гэсэн хэдий ч Цорос ноён Хархул, Мэргэн-Тэмээнтэй цуг Халхуудын эсрэг хийсэн аян дайнд Хархулын эхнэр, хүүхдүүдийг олзлон авснаар Ойрадууд Казах, Халхуудад ихээхэн ялагдал хүлээв.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Эсим хаан эцэст нь Ойрадуудын эсрэг амжилттай аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд үүний шалтгаан нь энхийн хэлэлцээрийн үеэр зарим Ойрадууд казахууд руу довтолсон явдал байв. Удалгүй Хошуудын [[Байбагас баатар]], [[Цоохор]], Дөрвөдийн Далай баатар тайш, Торгуудын [[Хо өрлөг]] нар энх тайвныг эрэлхийлж, Эсимд өрсөлдөгч Турсун Мухаммедын эсрэг дайнд нь туслахыг оролдов. Гэсэн хэдий ч хэлэлцээр амжилтгүй болсон.{{Sfn|Atygaev|2023|p=123}} 1620–1621 онуудад Ногай, Казах, Халх Монголчуудын эвсэл байгуулагдсан. Тэд Ойрадуудыг няцааж амжилттай байсан ч эвсэл Ойрадуудын эсрэг их хэмжээний хохирол амсаж, ялагдал хүлээсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ойрадууд Султан тайжийн удирдлага дор Есимийг ялсан бөгөөд Есимийг эцэст нь Илдай тайж буюу "салхи шиг хурдан" гэж нэрлэжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=125}} [[Их Могол Улс|Моголууд]] удалгүй казахуудад тусалсан бөгөөд Далай баатар, Байбагас баатар нар тэдний хүчтэй дарамтыг мэдэрчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=126}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], [[Хөндлөн Убаши]] нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. [[Файл:Себастьян Мюнстердің картасындағы Қазақ Ордасы (Kosaki Orda).jpg|thumb|17-р зууны үеийн [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] дүрслэл.]] Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, Ногай улстай мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} Казакууд үүнийг ашиглан Ойрадуудыг нутаг дэвсгэрээсээ улам бүр хөөн зайлуулсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=127}} 1626–1627 онуудад Казахын хаан Есим Ойрадуудын эсрэг аян дайныг удирдсан. Тэрээр Цоохорын 40,000 орчим цэрэгтэй армийг ялж, Ойрадуудад ихээхэн хохирол учруулсан. Энэ нь мөн Баруун Казахстанд амьдарч байсан Хошууд, Торгууд нар Есимд бууж өгч, Цоросуудын эсрэг аян дайн хийж, Долоон усыг эзлэн авч, Эрчис мөрний баруун эрэг хүртэл Ойрадуудыг довтолсон.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} Эцэст нь Есим хаан нас барсны дараа Ойрадууд болон Казахуудын хооронд ямар ч холбоо байгаагүй.{{Sfn|Atygaev|2023|p=130}} Эдгээр цуврал мөргөлдөөнөөс үл хамааран Ойрад болон Казахууд ихэвчлэн найрсаг харилцаатай байсан бөгөөд ялангуяа [[Бухарын хант улс]] болон [[Сефевийн улс|Сефевийн улсийн]] эсрэг байв.{{Sfn|Atygaev|2023|p=109}} === Зүүнгарын байгуулалт === 1630-аад оны дунд үед Өмнөд болон Баруун [[Сибирь|Сибирийн]] өргөн уудам нутгаар нүүдэллэн ирсэн Ойрадууд Цорос овгийн Хархулын удирдлага дор нэгдэж эхэлсэн. Ойрадын овог аймгуудын дундах энэ бүлгийг "Зүүнгар" буюу [[Зүүнгарын ард түмэн]] гэж нэрлэдэг байв. 1634 онд [[Хархул|Хархулыг]] нас барсны дараа түүний хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоог]] удирдаж эхэлсэн. 1638 онд Далай лам түүнд "баатар хунтайж" цол олгосон. 1635 оныг Төв Азийн угсаатны улс төрийн газрын зураг дээр Монгол хэлтэй нүүдэлчдийн шинэ бөгөөд хүчирхэг улс болох [[Зүүнгарын Хаант Улс]] гарч ирсэн анхны жил гэж үздэг. Оросын түүхч [[Василий Бартольд]] үүнийг "Төв Азийн сүүлчийн агуу нүүдэлчин эзэнт гүрэн" гэж үздэг байв.{{sfn|Atygaev|2025|p=347}} 16-р зууны сүүлч, 17-р зууны эхэн үед [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] дотоод хуваагдал нь түүний байр суурийг сулруулж, 17-р зууны эхээр байгуулагдсан шинэ бүс нутгийн гүрэн болох Казахын ханлигийн өсөлтөд хувь нэмэр оруулсан. Казах, Зүүнгарын хоорондох мөргөлдөөний эхний үе шат нь Зүүнгар улс байгуулагдсаны дараахан 1635 онд эхэлсэн.{{Sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=32}} == Эрдэнэбаатар хунтайжын казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == [[Файл:Mongolia in 1636-es.svg|thumb|1636 оны Монгол.]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] казах нутаг руу цэргийн томоохон аян дайн эхлүүлэв. Эрдэнэбаатар хунтайжийн хаанчлалын үед Зүүнгарын Хаант Улс [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] эсрэг дор хаяж дөрвөн удаа аян дайн эхлүүлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|p=131}} 1635 оны хавар [[Салкам Янгир хаан|Янгир Султан]] "Цахар Халимагууд"-тай хамтран Хөндлөн тайшийн удирдсан [[Дөрвөд|Дөрвөд–]][[Хошууд|Хошуудын]] бүлэглэл [[Торгууд|Торгуудын]] удирдагч [[Хо өрлөг|Хо өрлөгийн]] эсрэг цэргийн аян дайн эхлүүлжээ. С.К.Богоявленскийн хэлснээр Казах–Дөрвөд–Хошуудын нэгдсэн хүчин ялалт байгуулжээ.{{sfn|Atygaev|2023|p=132}} Үүний үр дүнд Торгуудууд баруун тийш түлхэгдэж, Эмба, Волга мөрний дагуух стратегийн газруудыг хяналтандаа алджээ.{{sfn|Remelieva|2005|p=106}} Эрдэнэбаатар хунтайж эхэндээ ялагдсан тул хожим нь казахууд руу довтолсон боловч хожим нь казахуудыг ялж, хядаж чаджээ.{{sfn|Isin|2005|p=331}} 1635 онд казахуудтай хийсэн дайны үеэр Султан Янгирыг олзолжээ.{{Sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=32}}{{sfn|Moiseev|1991|p=43}}{{sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=32}}{{sfn|Zlatkin|1983|p=129}} Зүүнгарууд [[Найман|Наймануудыг]] баруун хойд зүгт орших Улытау нурууны Буланты, Булети голуудаас хөөж гаргасан.{{Sfn|Massanova|2010|p=232}}{{Sfn|Unknown|1959|p=278, 280, 301}} Далай баатар тайш болон түүний нөхөд тэр жилүүдэд цаашдын аян дайн хийсэн нь дайн дараагийн жилүүдэд ч үргэлжилсэн гэсэн үг юм.{{sfn|2010|Kozybayev|Baipaqov|Kömekov|Pishulina|p=431}} 1635 оны сүүлээр Далай баатар тайш Эрчис голын цаана нүүдэлчин казах бүлгүүдийн эсрэг Зүүнгарын довтолгоог удирдсан. Гэрч Гаврил Ильин уг аян дайн нь "Жаныбек хааны казах орд"-ыг онилсон гэж мэдээлсэн. Түүхч В. А. Моисеев энэхүү довтолгоог Зүүнгарын хүчний амжилт гэж тодорхойлсон.{{sfn|Atygaev|2023|p=133}} 1636 онд Далай баатар тайш казахуудтай цаашид мөргөлдөөн үүсгэсэн боловч цэргийн мөргөлдөөний нарийн ширийн зүйлс тодорхойгүй хэвээр байна.{{sfn|Atygaev|2023|p=133}} Хэдийгээр Казах цэргүүд заримдаа ялагдсан ч бусад довтолгоонд ялсан бөгөөд,{{sfn|2010|Kozybayev|Baipaqov|Kömekov|Pishulina|p=431}} амжилттай дайралтын нэгэнд Янгир Султан олзлогдлоос суллагдсан.{{sfn|Baipakov|2014|p=29}} Тэрээр удалгүй 1640 онд Казахын нутаг руу Зүүнгарын хоёр дахь аян дайн эхлүүлжээ. Энэ удаад Зүүнгарын феодал ноёдын хувьд ч амжилттай болж, [[Иссык-Кул|Иссык-Кул нуур]] болон Чу голын хооронд 16,000 казак–киргизийн Токмакийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219–220}} Турсун Султановын хэлснээр Жангирын ичгүүртэй олзлолт түүнийг Зүүнгарын эвлэршгүй дайсан болгосон бөгөөд тэрээр үлдсэн амьдралаа тэдэнтэй тулалдахад зориулсан юм. Энэ тэмцэлд Янгир хувийн эр зориг, цэргийн авьяас чадвараа харуулж, нэр нь алдаршсан. Түүний эр зориг, цэргийн амжилтын төлөө ард түмэн түүнийг "''Салкам Янгир хаан''" гэж хочилдог байжээ. 1643 онд Эрдэнэбаатар хунтайжын удирдсан арми [[Долоон ус]] руу довтлов. [[Орбулагийн тулаан]] [[Или мөрөн]] дээрх Орбулагийн голын хавцалд болжээ. Янгир хааны удирдсан 600 казах дайчид 25,000–50,000 хүнтэй Зүүнгарын армийг нарийхан уулын даваанд хэсэг хугацаанд саатуулжээ. Зүүнгарууд тал нутагт хүрсний дараа, [[Самарканд|Самаркандын]] [[Эмир]], [[Ялангтош Баходир|Ялангтош Баходирын]] авчирсан 20,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй тусламжийн армитай тулалдсан. Зүүнгарын армийг зогсоож, Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгар руу буцсан.{{Sfn|Burton|1997|p=220}} Энэ бүтэлгүйтэл нь Эрдэнэбаатар хунтайж аян дайныг дэмжээгүй хүмүүсийг шийтгэхэд хүргэсэн бөгөөд энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад дотоод үймээн самуун дэгдээсэн юм. Тэрээр мөн казахуудын эсрэг [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] [[Халимаг ястан|Халимагуудтай]] хамтарсан аян дайн зохион байгуулахыг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Moiseev|1991|p=45}} Мөн онд Зүүнгарууд Туркистан, Ташкент хотууд руу аян дайнд оролцож чаджээ.{{sfn|Bregel|2003|p=57}}{{sfn|Adle|2003|p=118}} Брегель Эрдэнэбаатар хунтайжийг 1643 онд нэг удаа ялагдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Bregel|2003|p=56}} Салкам Янгир хааныг 17 настай [[Хошууд]] тайж, [[Галдмаа баатар]] хөнөөсөн.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Тэрээр хожим нь Зүүнгарууд Галдмаа баатрын удирдлаган дор Чу, Талас гол дээр Бухарын тусламжийн хүчийг ялж, 1658 онд Абушухер нояныг алжээ. Казахын ханлиг болон Зүүнгарын Хаант Улсын хил хязгаарыг Аягоз голоос Талас гол хүртэл нэгтгэсэн.{{sfn|Atygaev|2023|p=138}} == Галдан бошигт хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == [[Файл:Statue_of_Galdan_Boshughtu_Khan.jpg|thumb|Монгол улсын [[Архангай аймаг]] дахь [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]] 1652 онд [[Салкам Янгир хаан]] нас барсны дараа түүний хүү Тавак түүнийг залгамжилж, Казахын хаант улсын хаан болж, удалгүй Зүүнгар "Цэцэн" хунтайж [[Сэнгэ|Сэнгэтэй]] найрсаг харилцаа тогтоожээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=139-140}} Тэрээр мөн 1653 онд аав Эрдэнэбаатрыг залгамжилжээ. Сэнгэ 1661 онд түүний эцэг нэгт ах Чечень тайжи, Зотов Батур нарын хоорондох иргэний дайны улмаас засгийн эрхэнд гарчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Сэнгэ казахуудын төлөө [[Оросын хаант улс|Оросууд]] болон [[Халх Монголчууд]]-ын эсрэг [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөнд]] илүү их сонирхолтой байсан бөгөөд тэрээр Енисейг эзлэн түрэмгийлж, [[Енисей мөрөн|Енисей мөрнийг]] эзлэн авчээ. Энэхүү байлдан дагуулал нь [[Сибирь|Өмнөд Сибирьд]] оршин сууж байсан [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] эзлэн түрэмгийлж, Алтан хант аймаг устгахад хүргэсэн.{{Sfn|Boronin|2002|pp=82-83}} Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр 1679–1680 онуудад [[Зүүнгарын Алтишахрыг эзлэн түрэмгийлэх]] ажиллагааг удирдан Зүүнгарын ханлигийг өргөжүүлэх ажлыг үргэлжлүүлсэн. Удалгүй тэрээр Мусульман үндэстэнд [[Ламаизм]] тулган, Долоон ус нутгийг эргүүлэн авахын тулд Казахын ханлигийг довтлов.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Учир нь Сэнгийн үхлийн үеэр Тавак хаан Сэнгэгийн үхлийн боломжийг ашиглан Долоон усыг эргүүлэн эзлэн авч, 80,000 орчим цэрэгтэй дайчилжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Удалгүй казахууд Долоон усны бүс нутгийг өөртөө нэгтгэв.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=139-140}} [[Файл:Kalmyk in Battle.jpg|left|thumb|"Халимаг тулаанд"]] 1681 онд Галдан бошигт хаан Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу аян дайнаа эхлүүлжээ. Эцэст нь Галдан [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотод иржээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=140}} Тэрээр 1681 онд Сайрам хотыг бүслэх оролдлого хийсэн боловч бүтэлгүйтэж, хожим нь 1683 онд Сайрамыг дахин бүслэх оролдлого хийсэн боловч дахин бүтэлгүйтжээ.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} Гэсэн хэдий ч тэрээр хоёр казах султаныг [[Дайны олзлогдогч]] болгон барьж чадсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=141}} 1684 онд Галданы жанжин [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Сайрам хотыг амжилттай эзэлж, Галдан тус хотод сайд болон цэргийн хүч томилсон.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=141-142}} Гэсэн хэдий ч Сайрамын иргэд удалгүй [[Хувьсгал|бослого гаргаж]] Зүүнгарын гарнизоныг устгасан. Энэ нь Галдан буцаж ирээд хотыг эргүүлэн эзлэхэд хүргэсэн бөгөөд үүнийг дээрэм гэж мэдээлсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Галдан хожим нь [[Ташкент]] хот руу довтлохоо үргэлжлүүлэв,{{Sfn|Adle|2003|p=149}} энэ хот өөрөө Галданд бууж өгснөөр сүйрлээс аврагдсан. Гэсэн хэдий ч Тавак хотод үлдсэн тул [[Түркистан|Туркистаныг]] эзлээгүй. Мөргөлдөөний үеэр Тавак хааны хүүг баривчилж, [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашинд]] оруулахаар [[Лхас]] руу илгээв.{{sfn|Moiseev|2001|pages=51–52}} Галдан бошигт хаан мөн 1682–1685 онуудад Киргизүүд болон Фергана хөндийд амьдардаг хүмүүсийн эсрэг дайн удирдаж байжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Энэхүү мөргөлдөөн нь мөн Бараба Татаруудыг эзлэн түрэмгийлж, тэдэнд ясак ногдуулахад хүргэсэн. Бараба Татаруудыг Ортодокс Христийн шашин болгон хувиргаж, Зүүнгаруудад хүндэтгэл үзүүлэхгүй байх шалтаг олохын тулд Оросын харьяат болсон.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Брегель Галдан [[Ош]], Сайрам, [[Андижан]] руу довтлох боломжтой байсан гэж мэдэгдсэн бөгөөд,{{sfn|Bregel|2003|p=56}} Брегелийн газрын зураг дээр 1685–1685 онуудад Ош, Андижан руу хийсэн Зүүнгарын довтолгоог харуулсан байдаг.{{sfn|Bregel|2003|p=57}} Энэхүү аян дайн нь Зүүнгаруудад нүүдэлчин мал аж ахуйн уламжлалаасаа болж үр тариа авах боломжгүй байсан тул үр тариа авах боломжийг олгосон юм. Амжилттай цэргийн аян дайн нь Зүүнгаруудад илүү сайн засаг захиргааны тогтолцоог шаардах боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь Зүүнгаруудад шинэ нутаг дэвсгэртээ эрх мэдлээ төвлөрүүлэх шаардлагатай байв.{{Sfn|Haines|2017|p=181}} Галдан бошигт хаан орон нутгийн засаг захиргаа, гэмт хэрэгтнүүд, цөллөг, ядуурлыг бууруулахтай холбоотойгоор [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз|Дөчин дөрвөн хоёрын их цаазыг]] өргөжүүлснээр Галдан мөн тэдний нутаг дэвсгэрт татварын тогтолцоог бий болгосон бөгөөд энэ нь голчлон төлбөр хураах, зардлыг тооцохгүй байх зорилготой байв.{{Sfn|Haines|2017|p=182}} Энэ нь мөн Долоон ус нутагт маргаангүй Зүүнгарын ноёрхолд хүргэсэн бөгөөд,{{Sfn|Bartold|1956|p=161}} үүнийг үр дүнтэйгээр нэгтгэсэн.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}}{{Sfn|Haines|2017|pp=181–182}} Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, Андижан,{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд]]-ыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юунд ч халдаагүй.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Галдан хожим нь Казахстанаас гарч, 1687 онд Халх Монголчууд руу довтолсон бөгөөд энэ үед Халх Монголын ноёд Долоннуур мужид [[Чин улс|Чин улсад]] захирагдаж, дараа нь Чин улсын хаан, Кангси Зүүнгарууд эсрэг [[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайнд]] нэгджээ. 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдаж, түүний эхнэр болох [[Ану хатан]] нас баржээ. Тэрээр түүнийг аврахыг оролдсон боловч тулалдаанд алагджээ.{{Sfn|Martha|2003|p=110}} Галдан 1697 онд [[Алтайн нуруу]] руу ухарч, [[Ховд хот]]-ын ойролцоо замдаа нас баржээ. Энэ нь Тавак хаанд 1687 онд Зүүнгарын эсрэг аян дайн хийхэд бэлтгэх боломжийг олгосон бөгөөд тэрээр мөн Бухараас 10,000 орчим цэргийг дэмжиж байжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Энэ нь Зүүнгарыг няцаах амжилттай аян дайн хийх боломжийг олгосон.{{Sfn|Atygaev|2023|p=143}} 1688 онд болсон Казахын цэргийн ажиллагаа амжилттай болсон бөгөөд Зүүнгарын хүчний дийлэнх хэсэг нь [[Халх|Халх Монголтой]] хийсэн дайнд сатаарсан. {{sfn|Атыгаев|2023|p=143}} Тавак хаан дайсандаа цуврал ялагдал хүлээлгэж, өмнө нь Зүүнгарын эзэлж байсан Ташкентыг эргүүлэн авч чаджээ. Оны эцэс гэхэд [[Красноярск|Красноярскын]] воевод Казахын ханлиг Галданыг түүний нутгаас хөөн гаргасан гэж мэдээлсэн.{{sfn|Ерофеева|2014|p=80}} == Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == === 1698–1703 === 18-р зууны эхээр Казахстаны өмнөд хэсгийн баянбүрд, худалдаа, гар урлалын төвүүдийг хянахын тулд казах холбоод болон Зүүнгарын хаан [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] цэргүүдийн хооронд тэмцэл өрнөж, 1698 онд 40,000 хүнтэй Зүүнгарын арми Чу, Талас голуудаар тэнүүчилж байсан [[Ахлах Жүз|Ахлах Жүзийг]] ялжээ. Хэдэн мянган хүн алагдаж, 10,000 олзлогдов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Бас Тэнгиз нуурд хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл [[Долоон ус]] болон [[Ташкент|Ташкентийг]] хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Цэвээнравдан хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланд]] бичсэн захидалдаа казахуудын эсрэг хийсэн дайнаа зөвтгөсөн. Тэрээр: # Тавак Галданы цэргүүдэд олзлогдсон хүүгээ буцааж өгөхийг шаардсан; Цэвээнравдан хаан зөвшөөрч, түүнийг 500 цэрэгтэй харуултайгаар гэрт нь илгээсэн боловч Тавак харуулуудыг алж, Үерхудэ баатар тайж болон 100 гаруй [[Алтайн Урианхай|Урианхайчуудыг]] гэр бүлийнхэнтэй нь хамт барьцаалсан, # Казахууд Зүүнгарын хаанд гэрлэсэн [[Аюук хан|Аюук ханы]] охины (Сэтэржав) цуваа руу дайрсан, # Цэвээнравдан хааны буцаж ирсэн худалдаачдыг казах дээрэмчид дээрэмдэж, дээрэмдсэн, гэж мэдэгджээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} 1702 онд казахууд 1698 оны довтолгоонд хариу цохилт өгч, мөн Халимаг, Зүүнгар руу довтолсон боловч энэ аян дайн бүтэлгүйтсэн. 1703 онд Тавак хан, [[Кайп хан]] нар гал зогсоох хэлэлцээр хийхээр элчин сайд илгээжээ. Тохиролцоонд хүрсэн эсэх нь тодорхойгүй байгаа ч дараагийн жилүүдэд томоохон мөргөлдөөн болоогүй.{{sfn|Moiseev|1991|pp=64–65}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} === 1708–1712 === [[Файл:Pays des calmoucs.gif|thumb|1709 онд Зүүнгарын Хаант Улсыг "Калмоук" гэж дүрсэлсэн нь.]] 1708 онд Зүүнгарын цөөн тооны хүч Ахмад Жүзийн нутаг дэвсгэрт довтлон орж, казахууд Ташкент руу ухарчээ. Зүүнгарын цэргийн давшилтын ангиуд Төв Казахстаны Сарысу голд хүрчээ. Энэ нь Казахын анхны [[хуралдай]] 1710 оны зун Каракумд болоход хүргэсэн. Курултай [[Богенбай баатар|Богенбай баатрыг]] Казахын цэргийн даргаар томилохоор шийджээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=66}}{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}} Богенбай 1711–1712 онд болсон цуврал тулалдаанд Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} === 1712 оны дараах === 1713–1714 оны хооронд Зүүнгарууд казахуудад томоохон ялагдал хүлээв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}} 1716 онд Зүүнгарын ханлигт байсан Чин улсын дипломатч Бао Жу Энх амгаланд дараах байдлаар мэдээлжээ:{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}} {{Quote|Гурав дахь жилдээ Хазакууд [Казахууд] довтлох ажиллагаа явуулж, хил орчмын олон сууринг бүрэн сүйтгэж, олон хүнийг алж, эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг олзлон авчээ... Өнгөрсөн жил гурван мянган цэрэгтэй тэдний эсрэг зогсож байсан Зайсангийн хунтайж Дулер [Дугар] ялагдаж, их хэмжээний хохирол амсаж буцаж ирэв.|Бао Жу{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}}}} 1714 онд [[Абулхайр хаан|Абулхайрын]] удирдлаган дор казахууд Зүүнгарын Хаант Улсын хил рүү довтлов. Үүний хариуд Цэвээнравдан хаан [[Тэнгэр Уул|Тэнгэр уул]] дахь [[Киргизүүд|Киргизүүдийн]] нутгаар дамжуулан үйл ажиллагаа явуулж эхлэв.{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}} Цэвээнравдан хаан хоёр хүүгээ Шар ус, руу Зайсан нуур илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан Зүүнгарын хааныг "шийтгэх" саналыг Киргиз, Казах улсын удирдагчдад хандан гаргажээ. Киргиз, Казахууд Зүүн Туркестанд идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн боловч Зүүнгарууд эдгээр мөргөлдөөнийг тэсвэрлэж чадсан юм.{{sfn|Kuznetsov|1983|pp=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|pp=128}} 1716 онд Казахын цэргүүд [[Или мөрөн]] дээрх [[Цорос|Цоросын]] нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} Дараа нь Казахын цэрэг Зүүнгарын эсрэг дахин нэг дайн эхлүүлсэн боловч бүтэлгүйтсэн. Кайп хан, Абулхайр хааны хоорондох санал зөрөлдөөний улмаас казахууд хохирол амсаж, ухарчээ. Энэ үед Казахын удирдагчид Сибирийн захирагч М.П. Гагаринтай Зүүнгарын эсрэг хамтарсан ажиллагаа явуулах талаар хэлэлцээр хийж эхэлсэн. Гэсэн хэдий ч Сибирийн засаг захиргаа эсэргүүцлийг дэмжиж байсан ч Казах–Оросын бүрэн хэмжээний цэргийн холбооноос зайлсхийж байв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1717 онд Кайп, Абул Хайр нар Гагарины Зүүнгарын тэлэлтийн талаар анхааруулсан захидлуудаас хэсэгчлэн нөлөөлсөн [[I Пётр|I Петр]]-тэй Зүүнгарын эсрэг эвсэл байгуулахыг оролдсон. Оросын засгийн газар Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг хамтарсан аян дайн хийхийг дэмжээгүй бөгөөд үүнийг Чин гүрний өсөн нэмэгдэж буй хүч чадлын эсрэг жин гэж үзэж, энх тайвнаар нэгтгэх боломжийг илүүд үзсэн. Үүний үр дүнд Санкт-Петербург ерөнхий дэмжлэгээр хязгаарлагдаж, цэргийн тусламжийн талаар тодорхой амлалт өгөөгүй.{{sfn|Erofeeva|2007|p=155}} Мөн онд Зүүнгарын цэргүүд [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] 30,000 хүнтэй казах цэргийг{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} ялсан. Зүүнгарууд нэмэлт хүч иртэл байр сууриа хадгалахын тулд модон шуудуу, бэхлэлт босгосон. Дараа нь 1,500 орчим хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй нэмэлт хүч ирж, Казахын армийг ялав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 оны хавар Зүүнгарууд [[Долоон ус|Долоон усаас]] Арыс болон Чаян голууд руу хурдан довтлон, Казах хаадын төв байр болох Туркистаныг эзлэхийг эрэлхийлэв. Хэд хэдэн тулалдаан болж, Зүүнгарууд "Казах ордныг бут цохисон" гэж мэдэгджээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} [[Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] эхэлсний дараа Зүүнгарын довтолгоо дуусав. Энэ нь казахуудад газар нутгаа эргүүлэн авч, 3000 орчим Зүүнгарын олзлогдогчийг олзлох боломжийг олгосон юм. Зүүнгарын Хаант Улсад суугаа Оросын элчин сайд И.Д. Чередов 1720 онд "Казакийн ордон ойртож, гурван мянга орчим хүнийг олзлон авч явсан" гэж мэдээлсэн.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=21}} === 1723–1730 === 1723 онд казахууд хатуу ширүүн өвөл туулсаны дараа Зүүнгарууд довтлов. Олон казахууд зуны бэлчээр рүү нүүдэллэхээр бэлтгэж, улирлын чанартай эдийн засгийн ажил, түүний дотор залуу амьтдыг тайрах ажил хийж байв. Зүүнгарын цэргүүд гэнэт довтолсон бөгөөд Бага болон Дунд Жүзийн захирагчид аюул заналхийллийг хүлээгээгүй байв. Цэвээнравдан хаан болон [[Лувсансүр]] зэрэг командлагчдын удирдлага дор 30,000 гаруй цэрэг илгээж, Сайрам, Ташкент, Хара-Мурут зэрэг газруудад казахуудыг ялав.{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} Караганда муж дээрх Дунд Жүз рүү довтолсон байсан бол,{{Sfn|Fuat|2018|p=19}} Ахмад Жүз руу Долоон ус, [[Сырдарья]], Чу гол, Боролдай гол, Чирчик гол болон Талас гол руу довтолсон.{{Sfn|Adle|2003|pp=98–99}} Эдгээр үйл явдлын үеэр казах цэрэг дайчидтай тулалдахыг оролдсон. Лувсансүрээр удирдуулсан Зүүнгарын арми Сайрам дээр довтолсон боловч хожим нь [[Ташкент]] болон Хара-Мурут дахь өөр нэг тулалдаанд ялагдсанаар ялагдав.{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} Өөр нэгэн Зүүнгарын арми [[Түркистан|Туркистан]] хотыг эзэлсэн бөгөөд Болд (Болат) хаан тулалдаанд алагдаж, Самеке хаан өөр тийш зугтжээ. [[Абулхайр хаан|Абулхайр хааны]] ээж, эхнэр хоёрыг мөн олзлов.{{Sfn|Jambyl|2019|p=19}} Хожим нь Зүүнгарууд [[Ферганы хөндий]] рүү орж, [[Андижан]], [[Хужанд]],{{Sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} болон [[Самарканд]] хүртэлх хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Unknown|1988|p=265}} Эдгээр он жилүүд казахуудын түүхэнд Хөл нүцгэн зугталт буюу [[Их гамшгийн жилүүд]] ({{langx|kk|«Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама»}}) гэж нэрлэгдсэн.{{sfn|Moiseev|1991|p=74}} Үүнийг ихэвчлэн 13-р зууны Монголын довтолгоотой харьцуулдаг: олон казах овог аймгууд Өмнөд Казахстанаас зугтаж, Их Жүз болон Дунд Жүзийн нэг хэсэг нь Ташкент, Хужанд, Рашт хөндий, Фергана мужууд руу, мөн Памир хүртэл ухарчээ; Дунд Жүзийн ихэнх нь Самарканд руу явсан; Бага Жүз нь Хива, Бухар руу зугтсан.{{sfn|Erofeeva|2007|p=164}} 1724 онд Зүүнгарууд Чу гол дээрх Ахмад Жүз рүү хоёр дахь удаагаа довтолж, Каратау, Сузакыг эзлэн авч, дээрэмдэж, казахуудыг Бетпак-Дала болон [[Балхаш нуур]] руу зугтахад хүргэсэн бол зарим нь мөн Каратау уулс руу зугтжээ.{{Sfn|Tompiev|Maral|2015|p=175}} Удалгүй Абулхайр хаан Халимагуудын эсрэг хийсэн [[Казах–Халимагуудын дайн (1723–1726)|дайнаас]] буцаж ирээд Туркистан руу явав. Абулхайр Лувсансүрыг ялж, Лувсансүр Каратау уулс руу зугтав.{{Sfn|Tompiev|Maral|2015|p=210}} Гэсэн хэдий ч 1725 онд Зүүнгарууд удалгүй Туркистан руу нэмэлт хүчээр буцаж ирээд [[Туркистаны төлөөх тэмцэл|Туркистаны төлөөх тэмцэлд]] Абулхайрын цэргийг ялж, хотыг буцаан эзэлжээ. [[Файл:Abulkhair_Khan.jpg|thumb|[[Абулхайр хаан|Абулхайр хааны]] хөрөг.]] 1726 онд Казах жүзүүдийн төлөөлөгчид Туркестаны ойролцоох Ордабасид уулзаж, өөр нэг цэрэг зохион байгуулахаар шийдэж, Бага жүзийн хан Абул Хайрыг командлагчаар томилохоор тохиролцов.{{sfn|Unknown|2006|pp=221–222}} Уулзалтын дараа Абул Хайр хан, Богенбай батыр нарын удирдсан хүчнүүд Карасийр нутгийн Улытаугийн ойролцоох Шоно-Даваагийн удирдсан Зүүнгарын хүчний эсрэг [[Калмаккирилган|Булантын тулаанд]] тулалдсан. Энэ нь олон жилийн дараа казахуудын анхны томоохон ялалт байсан бөгөөд ёс суртахууны болон стратегийн хүчтэй нөлөө үзүүлсэн юм. Энэ газрыг хожим нь "Калмаққырылган" буюу "Калмакуудыг устгасан газар" гэж нэрлэжээ.{{sfnm|Adle|2003|Jambyl|2019|1p=100|2p=50}} 1727 онд Цэвээнрабдан нас барж, Галданцэрэн, Лувсансүр нарын хооронд залгамж халааны төлөөх тэмцэл өрнөв. Галданцэрэн ялж, Лувсансүр зугтав.{{sfn|Adle|2003|pp=150–151}} Энэ нь казахуудад хүчээ нэгтгэх боломжийг олгосон юм. 1728 оны 11-р сарын 6-нд Дундад Жүзийн хаан Семеке баруун ар талаа аюулгүй болгож, казахуудыг Зүүнгарын хаант улсын эсрэг төвлөрүүлэхийн тулд энхийн хэлэлцээр хийхээр Волга Халимаг руу элч илгээжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|pp=11–12}} 1728 онд дахин нэг хурал болж, Абул Хайрыг нэгдсэн казах цэрэг армийн командлагчаар томилохоор тохиролцов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=12}} Казах цэрэг болон Зүүнгарын армийн хоорондох сүүлчийн томоохон тулаан Балхаш нуураас 120 км-ийн зайд, Анракай орчимд болжээ.{{efn|According to a comparative analysis of Kazakh folk toponymy and historical legends by Mukhamedzhan Tynyshpaev, the main directions of Kazakh attacks were: Senior Jüz forces crossing the Keles–Badam range west of Mount Kazykurt; Middle Jüz forces advancing north of that area; and Junior Jüz forces advancing along the western slope of the Karatau Mountains.{{sfn|Erofeeva|2007|p=190}}}}{{sfn|Moiseev|1991|p=80}}{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=12}}{{sfn|Erofeeva|2007|p=197}} Моисеев Анракайн тулалдааныг 1729 он гэж үздэг бол,{{sfn|Moiseev|1991|p=80}} Кадырбаев 1729 он эсвэл 1730 оны хавар гэж үздэг.{{sfn|Kdyrbaev|2023|p=12}} Казах морин цэрэг Абилмамбет, Барак, Абылай болон бусад дайсан цэргүүд рүү удаа дараа довтлов.{{sfn|Erofeeva|2007|p=190}} 1729 онд Галданцэрэн хаан Оросын эзэнт гүрнээс казахуудын эсрэг эвсэл байгуулахыг хүссэн бөгөөд тэрээр Оросын элч М.Этигеровоос:{{sfn|Moiseev|1991|p=145}}{{Blockquote|Тэд танай талын казакууд [казакууд] руу дайрахгүй гэж үү?|[[Галданцэрэн хаан]]}}Сибирийн засаг захиргаа энэхүү санал болгосон холбоог няцаав.{{sfn|Moiseev|1991|p=145}} Анракайн тулалдааны дараахан Абулмамбет, Самеке, Абул Хайр нарын хооронд дээд хааны асуудлаар иргэний мөргөлдөөн эхэлсэн бөгөөд энэ нь Бага болон Дунд Жүзийн хүчийг цэргийн ажиллагааны талбараас гарахад хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=132}}{{sfn|Kadyrbaev|2023|pp=12–13}} 1730 оны зун Казахын цэргүүд Дөрвөдийн мянга орчим гэрийг мал сүргийн хамт олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=103}} == Галданцэрэн хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == === 1739 оноос өмнөх === [[Файл:Қазақ-жоңғар шайқасының диорамасы 01.jpg|thumb|324x324px|Казах, Зүүнгар хоёр тулалдаж байгаа нь.]] 1731 оны намар Казахын цэргүүд Зүүнгар руу хийсэн гүнзгий довтолгоонд "олон хүн, эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, мөн мянга ба түүнээс дээш толгой үхэр, эд хөрөнгөтэй гэрүүдийг" олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=103–104}} Казах цэргүүд мөн Алтайн нуруунд довтолсон бөгөөд ойролцоох хилийн бүс нутгийг хамгаалахаар 10,000 Зүүнгарын цэргийг илгээсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} 1731 оны өвөл Казах довтлогчид Зүүнгарын худалдааны цуваа руу дайрч, Оросын цуваа болон Уйгурын худалдаачдыг олзлов. Довтлогчид Орос–Зүүнгарын харилцааг мэдэж байсан тул Оросын цувааг сулласан боловч Уйгурын худалдаачдыг үлдээжээ. Хоригдлуудын асуудлыг хожим нь харьцангуй хүнлэг байдлаар шийдвэрлэжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=103–104}} 1731 онд Бага болон Дунд Жүзийн зарим захирагчид Оросын хамгаалалтыг хүлээн зөвшөөрсөн. Оросын эрх баригчид Зүүнгарын довтолгооноос Сибирийг хамгаалах, холбоотонтой болоход нь туслахын тулд казахуудыг ашиглахыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Казахуудын төлөвлөсөн довтолгооны хариуд 1732 оны зун 7000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Зүүнгарын цэрэг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч няцаагдсан.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Мөн онд Зүүнгарын 700 өрхийг олзлон авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Энэхүү довтолгоо нь Дундад Жүзийн язгууртнуудын уламжлалт уулзалтыг тэр жилдээ зохион байгуулахад саад болохоор хэмжээнд хүрсэн юм.{{sfn|Apollova|1960|p=89}} Гэсэн хэдий ч Ахмад Жүзийн эсрэг хийсэн аян дай амжилттай болж, Зүүнгарын цэргүүд [[Ташкент]], Сайрам, [[Түркистан|Туркистаныг]] эзлэн авав.{{sfn|Vostlit|n.d.}} 1733 оны 5-р сард Цаган гэгч Зүүнгарын тайж Оросын цэргүүдээс "Казак (Казах) ордыг хамтран устгах" албан ёсны хүсэлтийг Семипалатинск хотод иржээ. Оросын командлагчид дээд тушаалгүйгээр, ялангуяа казахуудтай ил задгай мөргөлдөөнгүйгээр тусламж үзүүлэх боломжгүй гэж мэдэгдээд татгалзжээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=105}} Гэсэн хэдий ч 1735 оны орчимд Зүүнгарууд Ахмад Жүз рүү дахин довтлов. Казахын удирдагчид Зүүнгарын засаглалыг хүлээн зөвшөөрөхөөс өөр аргагүй болжээ. Моисеев, Левшин, [[Галданцэрэн хаан]] Ахмад Жүз болон Присиринд хотуудыг эзэлсэн явдлыг Орост нэгдэхийг хориглосонтой холбон тэмдэглэсэн,{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}} бол Моисеев хилийн аюулгүй байдал, орлогыг шалтгаан гэж онцолсон.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Богенбай баатар мөн Оросын эрх баригчдад мэдээлэл илгээж, (хоригдлуудын тайланд үндэслэн) Галданцэрэн хаан Дундад Жүзийн эсрэг 20,000 хүртэлх цэрэг илгээхээр төлөвлөж байгаа гэж мэдэгджээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=113}} === 1739–1741 === [[Файл:Kasaccia Horda.jpg|thumb|"Кассакиа", Энтони Женкинсон, Абрахам Ортелиус, 1780 он]] 1739 оны сүүлээр 24,000 орчим хүнтэй Зүүнгарууд казахуудын эсрэг довтолгоон хийж, [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрнээс]] казахуудын дэмжлэг авах замыг хаахыг оролдсон. Учир нь казахууд [[Сибирь]] руу хийх Зүүнгарын аливаа довтолгоог няцаах Оросын хамгаалалтад байсан юм.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Зүүнгарын командлагчид Оросуудад төлөөлөгчдөө илгээж, [[Эрчис мөрөн|Эрчисээс]] [[Ом]] хүртэлх казах цэргүүдийг хөөхөд 2,000 орчим Зүүнгарын хүчийг илгээжээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=116}} Энэ нь Оросын засгийн газар Зүүнгарын Орос руу довтлохоос урьдчилан сэргийлэхийн тулд казахуудад дарь зэвсэг нийлүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Moiseev|1991|p=115}} 1740 оны намар Зүүнгарууд дахин довтлох ажиллагаагаа үргэлжлүүлэв. довтолгоо,{{sfn|Moiseev|1991|p=115}} болон 1741 оны 2-р сарын сүүлээр генерал Сэвдэн болон Галданцэрэн хааны хүү [[Ламдаржаа]] нарын удирдсан өөр нэг 30,000 хүний ​​​​цэрэг казахууд руу довтолж, хэд хэдэн мал сүрэг, олзыг сүйтгэжээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Энэ үеэр 200 хүний ​​​​бүрэлдэхүүнтэй тагнуулын отрядыг удирдсан [[Аблай султан]] зэрэг казах султанууд 3,000 хүний ​​​​хамт олзлогджээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Олжабай баатар Зүүнгарын жанжин Сэвдэнийг ялсан бол [[Сырдарья]] дахь Зүүнгарууд хожим нь ялагджээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=120–121}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=136}} Гэсэн хэдий ч, В.В.Бартольд Кадырбаевын Казахын ялалтын тухай мэдэгдэлтэй харьцуулан дайныг Зүүнгарын ялалт гэж үздэг.{{sfn|Barthold|1962|164}} == Үр дагавар == [[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай султанд]] зориулсан 2000 оны марк.]] [[Файл:东归英雄纪念塔.jpg|thumb|201x201px|[[Хорол хот]] дахь [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хаан]] [[Убаши]] хааны хөшөө.]] 1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа иргэний дайн эхлэв. [[Аблай султан]] [[Амарсанаа]], [[Даваач]] нарыг [[Ламдаржаа|Ламдаржаагийн]] удирдсан довтолгооноос хамгаалсан.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар [[Хошууд]], Дөрвөд болон [[Хойд|Хойдуудад]] нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} [[Эхний Казах–Чин улсын дайн|Эхний Казах–Чин улсын дайны]] улмаас хоёр улс нэгдсэн дайсны эсрэг анхны бөгөөд цорын ганц удаа нэг тугийн дор нэгтгэж чадсан юм. 1771 онд [[Убаши|Убаши хааны]] удирдлаган дор Ижил мөрний Халимагууд хуучин [[Зүүнгар нутаг]] руу олон нийтийн нүүдэл хийж, улс орноо сэргээхийг зорьжээ. Уран зохиолд ойролцоогоор 100,000 хүн буюу Ижил мөрний Халимаг хүн амын дөрөвний гурвыг нь дурдсан байдаг. Үлдсэн хүмүүсийн ихэнх нь нүүдлийг эсэргүүцсэн Дөрвөдүүд байв. 1771 оны дунд үе гэхэд цагаачид Балхаш нуурын бүс нутагт хүрч, хүнд нөхцөл байдал, өлсгөлөн, өвчин эмгэг, дайралтаас болж их хэмжээний хохирол амссан байв. Тэд хожим Чин улсын нутаг дэвсгэрт орж, Чин улсын харьяат болсон.{{sfn|Adle|2003|p=152}} == Мөн үзэх == * [[Эхний Казах–Чин улсын дайн]] * [[Арван Их Аян]] * [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] * [[Казахын Хант Улс|Казахын хаант улс]] * [[Халимагийн хант улс]] ==Урлагийн бүтээлүүд== * [[Аблай султан|Аблай хааны]] залуу насыг өгүүлсэн 2005 оны казах түүхэн туульсын кино болох "Nomad". * 2011 оны казах түүхэн драмын кино болох "Myn Bala". Казакууд болон Зүүнгарын хоорондох 1729 оны дайны үеэр өрнөдөг. == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === {{refbegin}} * {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2013 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}} * {{cite book |last=Abuseitova |first=Meruert Khuatovna |year=1998 |title=Казахстан и Центральная Азия в XV–XVII вв.: история, политика, дипломатия |trans-title=Kazakhstan and Central Asia in 15th–17th cc.: history, policy, diplomacy |publisher=Daik-Press; R. B. Suleimenov Institute of Oriental Studies |location=Almaty |isbn=9965-441-01-4 |language=ru |ref={{harvid|Abuseitova|1998}} }} * {{cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO |isbn=978-8120820463 |edition=5th |ref={{harvid|Adle|2003}}}} * {{cite book |last1=Agadzhanov |first1=S. G. |last2=Kumekov |first2=B. E. |last3=Margulan |first3=A. Kh. |last4=Pishchulina |first4=K. A. |year=1983 |title=Қазақ ССР тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық |trans-title=History of the Kazakh SSR (from ancient times to the present day). In five volumes |volume=2 |publisher=Gylym; Ch. Ch. Valikhanov Institute of History, Archaeology and Ethnography |location=Almaty |language=kk }} * {{cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |publisher=Chulunbatyn Altangerel |pages=107, 641 |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world |ref={{harvid|Altangerel|n.d.}}}} * {{cite book |last=Apollova |first=N. G. |title=The Economic and Political Relations of Kazakhstan with Russia |publisher=Academy of Sciences |year=1960 |page=89 |ref={{harvid|Apollova|1960}}}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries |ref={{harvid|Atygaev|2023}}}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * {{cite book |last=Baipakov |first=Karl |url=https://archeo-lib.kz/assets/%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%20%D0%A3%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%203%20%D1%82%D0%BE%D0%BC%202%20%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C.pdf|title=Урбанизация Казахского ханства во второй половине XV - XVIII в. |trans-title=Urbanization of the Kazakh Khanate in the second half of the 15th - 18th centuries |publisher=Kazakhstan Archaeological Society |year=2014 |location=Almaty |isbn=978-601-7312-42-8 |language=ru |ref={{harvid|Baipakov|2014}}}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1962}}}} * {{cite journal |last=Besprozvannykh |first=E. L. |year=2003 |title=Китайские документы о принятии волжских калмыков в цинское подданство |trans-title=Chinese documents on the acceptance of the Volga Kalmyks into Qing subjecthood |url=https://cyberleninka.ru/article/n/kitayskie-dokumenty-o-prinyatii-volzhskih-kalmykov-v-tsinskoe-poddanstvo |journal=Вестник Калмыцкого университета |language=ru |ref={{harvid|Besprozvannykh|2003}}}} * {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}} * {{cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Shirap |title=Relations between Mongolia and Central Asia in the 17th and 18th centuries |publisher=Science. Editorial office of Eastern Literature (publishing house) |year=1979 |page=32 |language=ru |ref={{harvid|Chimitdorzhiev|1979}}}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |url=https://www.academia.edu/44624658/%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%98_%D0%92_%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B8%D1%80_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%86_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Fuat |first=Dr. Vecihi Sefa |title=18. VE 19. YÜZYILLARDA KAZAK TÜRKLERİ RUS İŞGALİ VE ULUSAL BAĞIMSIZLIK MÜCADELESİ |date=2018|pages=126 |publisher=Dr. Vecihi Sefa Fuat HEKİMOĞLU |isbn=978-605-2149-53-9 |language=tr |trans-title=“18th and 19th Centuries Kazakh Turks” “Russian Occupation and the National Independence Struggle”|ref={{harvid|Fuat|2018}}}} * {{cite journal |last=Haines |first=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676–1745) |url=https://muse.jhu.edu/article/685819 |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |volume=51 |pages=170–185 |doi=10.1353/mng.2017.0008 |ref={{harvid|Haines|2017}}}} * {{cite web |date=30 March 2021 |title=Убаши-хан: судить нельзя простить |url=https://halmgynn.ru/12527-ubashi-han-sudit-nelzya-prostit.html |website=halmgynn.ru |language=ru |ref={{harvid|Halmgynn|2021}} }}{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite book |last=Hummel |first=Arthur W. |title=Eminent Chinese of the Qing Period |publisher=Berkshire Publishing Group |year=2017 |isbn=9781614728498 |page=601 |ref={{harvid|Hummel|2017}}}} * {{Cite book |last=Isin |first=A. I. |title=История Казахстана в русских источниках XVI-XX веков. Том 1: Посольские материалы Русского государства (XV-XVII вв.) |publisher=Daik-Press |year=2005 |isbn=9965-699-79-8 |location=Almaty |language=ru |trans-title=History of Kazakhstan in Russian Sources of the 16th-20th Centuries. Volume 1: Ambassadorial Materials of the Russian State (15th-17th Centuries)}} * {{Cite journal |last=Galiev |first=V. Z |date=2013 |title=Усиление борьбы казахского народа против Джунгарской агрессии в начале XVIII века. |journal=Усиление борьбы казахского народа против Джунгарской агрессии в начале XVIII века. |volume=1 |issn=1814-6961 |trans-quote=Strengthening the struggle of the Kazakh people against the Dzungarian aggression at the beginning of the 18th century}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |language=ru |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |ref={{harvid|Kadyrbaev|2023}}}} * {{Cite book |last1=Kozybayev |first1=M. Q. |last2=Baipaqov |first2=K. M. |last3=Kömekov |first3=B. E. |last4=Pishulina|first4=K. A. |title=Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. |publisher=Atamura |year=2010|volume=2|isbn=978-601-282-028-7 |location=Almaty |language=kk |trans-title=History of Kazakhstan (from ancient times to the present day). In five volumes.}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |url=https://www.academia.edu/20366227/%D0%9A%D1%83%D1%88%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90_%D0%9A_%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%BE_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2_%D0%B2_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D0%BA_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_2001_182_%D1%81 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Kushkumbaev|2001}}}} * {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |publisher=Nauka |year=1983 |place=Novosibirsk |pages=18, 128 |language=ru |ref={{harvid|Kuznetsov|1983}}}} * {{cite book |last1=Martha |first1=Avery |title=The Tea Road: China and Russia Meet Across the Steppe |date=2003 |publisher=五洲传播出版社 |isbn=7508503805 |pages=206}} * {{Cite book |last=Massanov |first=N.E |title=Роль номадов евразийских степей в развитии мирового военного искусства. Научные чтения памяти Н.Э. Масанова |date=22–23 April 2010 |publisher=LEM, Proceedings of the International Scientific Conference |isbn=9965-23-301-2 |location=Almaty |pages=400+ |language=ru |trans-title=The Role of Nomads of the Eurasian Steppes in the Development of World Military Art: Scientific Readings in Commemoration of N. E. Massanov}} * {{cite book |last1=Masanov |first1=N. E. |last2=Abylkhozhin |first2=Zh.|url=https://www.soros.kz/wp-content/uploads/2018/02/Kazakhstan_history_people_and_culture.pdf|title=История Казахстана: народы и культуры |trans-title=History of Kazakhstan: Peoples and Cultures |publisher=Dayk-Press |year=2000 |location=Almaty |pages=608 |isbn=9965-441-31-6 |language=ru |ref={{harvid|Masanov|2000}}}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579/%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE_%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1991 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Moiseev|1991}}}} *{{Cite book |last=Noda |first=Jin |title=The Kazakh Khanates Between the Russian and Qing Empires |date=2016 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-31444-3 |location=Boston}} * {{cite web |title=Судьба калмыцкого ханства после «пыльного похода» в XVIII веке |url=https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/25934/1/Sud%27ba.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719172819/https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/25934/1/Sud%27ba.pdf |archive-date=2023-07-19 |access-date=2023-07-19 |language=ru |ref={{harvid|Polessu|n.d.}}}} * {{cite book |last=Pozdneev |first=A. M. |title=Образцы народной литературы монгольских племён. Вып. I |date=1880 |publisher=A. M. Pozdneev |pages=148 |language=ru |trans-title=Examples of Folk Literature of the Mongolian Tribes. Issue 1 |ref={{harvid|Pozdneev|1880}}}} * {{Cite book |last=Smith |first=Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History Of Tibetan Nationalism And Sino-tibetan Relations |publisher=LEM, Proceedings of the International Scientific Conference |year=1997 |isbn=978-0-8133-3280-2}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}} * {{cite book |last=Sultanov |first=Tursun I. |year=2006 |title=Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей |trans-title=Raised on a White Felt Mat: Khans of the Kazakh Steppes |publisher=Astana Damu-21 |location=Astana |isbn=9965-9522-8-0 |pages=256 |language=ru}} * {{cite book |last1=Tompiev |first1=Maral |title=Эпоха обретения границ |last2=Uali |first2=Murat |year=2015 |place=Almaty |page=210 |language=ru |trans-title=The era of gaining borders |ref={{harvid|Tompiev|Uali|2015}}}} * {{cite book |last=Unknown |first=Unknown |title=Ordabasy Kurultai |publisher=Kazakh encyclopedias |year=2006 |location=Almaty |pages=221–222 |ref={{harvid|Unknown|2006}}}} * {{Cite book |last=Unknown |first=Unknown |title=История средней и центральной Азии в X-XIX веках, Ташкент, 1988 |date=1988 |publisher=Unknown |location=Tashkent |language=ru |trans-title=History of Central and Middle Asia in the 10th-19th centuries, Tashkent, 1988}} * {{Cite book |last=Unknown |title=Казахско-русские отношения в XVI–XVIII вв. |publisher=House of the Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1961 |publication-date=1961 |pages= |language=ru |trans-title=Kazakh-Russian relations in the 16th–18th centuries}} * {{Cite book |last=Unknown |title=Материалы по истории русско-монгольских отношений. 1636–1654. Том II |date=1959 |publisher=Издательство Академии наук СССР |location=Москва |language=ru |trans-title=Materials on the History of Russian-Mongolian Relations. 1636–1654 |volume=II}} * {{cite web |title=From the history of Kazakhstan in the 18th century |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm |website=vostlit.info |language=ru |ref={{harvid|Vostlit|n.d.}}}} *{{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} *{{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}} * {{cite book |last=Zlatkin|first=I. Ya|url=https://www.klex.ru/1h3o |title=История Джунгарского ханства, 1635-1758 |trans-title=History of the Dzungar Khanate, 1635-1758 |edition=2nd |publisher=Nauka |year=1983 |location=Moscow |language=ru |ref={{harvid|Zlatkin|1983}}}} {{refend}} [[Ангилал:Казах–Зүүнгарын дайнууд]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] 4taylfpcl25t0i0ufyz6tqzh3j84r7s 858848 858847 2026-06-14T11:46:16Z HorseBro the hemionus 100126 858848 wikitext text/x-wiki {{Short description|17-р зууны үеэс 18-р зууны дунд үе хүртэл үргэлжилсэн цуврал цэргийн мөргөлдөөн}}{{Инфобокс дайн | conflict = Казах–Зүүнгарын дайнууд | date = 1635–1741 | place = [[Казахын ханлиг]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | result = Үр дүнгүй | combatant1 = {{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | commander1 = {{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Салкам Янгир хаан]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Тавак хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Абулхайр хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Кайп хан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Аблай султан]]{{POW}} | commander2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] <br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]]<br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан]] }} '''Казах–Зүүнгарын дайнууд''' нь 17-р зууны үеэс 18-р зууны дунд үе хүртэл үргэлжилсэн [[Казахууд|Казах жузууд]] ([[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] гурван овгийн холбоо) болон [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар хаант улсын]] хоорондох цуврал цэргийн мөргөлдөөн байв. Казахууд болон [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] (Удалгүй Зүүнгарууд) хоорондох мөргөлдөөн 16-р зууны эхний хагасаас 18-р зууны сүүл үе хүртэл үргэлжилсэн байна. Хоёр үндэстэн хожим нь [[Чин улс|Чин гүрний]] эсрэг, ялангуяа [[Арван Их аян дайн|Арван Их аян дайны]] үеэр [[Эхний Казах–Чин улсын дайн|Эхний Казах–Чин улсын дайнд]] тулалдсан бөгөөд хоёр үндэстэн бие биенээсээ бодит давуу тал эсвэл урт хугацааны үр дагавар авч чадаагүй юм. == Өмнөтгөл == === Ойрадууд Узбекүүд рүү довтлов === {{Main|Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд}} [[Файл:Abdulxair.jpg|thumb|[[Абулхайр хан|Абулхайр ханы]] бяцхан бүтээл, 1460-аад он]] 15-р зуунд [[Ойрадууд]] буюу саяхан өөрийн улс [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоог]] байгуулсан Баруун Монголын ард түмэн одоогийн [[Казахстан|Казахстаны]] нутаг дэвсгэрт тэлэлтээ эхлүүлжээ. Ойрадууд [[Долоон ус|Долоон Ус]] дахь гол худалдааны замууд болон үржил шимтэй газар тариалангийн баянбүрдүүдийг хянах зорилготой байсан бөгөөд Төв Ази руу, ялангуяа [[Абулхайр хан|Абулхайр ханы]] захирдаг [[Узбекийн хант улс|Узбекийн хант улсын]] эсрэг удаа дараа довтолсон. 1452,{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1455,{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1457{{sfn|Barthold|1956|p=148}} онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] хоёр хүү, Амасанж тайж ба Өч Төмөр нарын удирдлага дор Ойрадууд Узбекийн хант улс руу [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд|довтлов]]. Ойрадууд Чу голыг гатлахдаа Абулхайр хааныг ялж, [[Сырдарья]] голын бүс нутгийн томоохон хотуудыг эзлэн авч чаджээ. Үүнд [[Сигнак]], [[Ташкент]] хотууд багтжээ.{{sfn|Bregel|2003|p=44}}{{Sfn|Atygaev|2023|p=106}} Ялагдлын дараа Абулхайр хан [[Түркистан|Туркистаныг]] түр орхин Дешт-и-Кипчакийн тал нутаг руу буцаж, хожим нь 1460 онд Сырдарья мужид дахин гарч ирэв.{{Sfn|Bregel|2003|p=44}} ==== Казахын ханлигийн байгуулалт ==== [[Файл:KZ-2015-500tenge-Khanate-b.png|thumb|178x178px|[[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] 550 жилийн ойд зориулсан Казахстаны зоос.]] Улс төрийн тогтворгүй байдлын энэ үед Төрийн эзэнт гүрний хоёр Чингисийн султан болох Жанибек хан, Керей хан нар Абулхайрын засаглалд сэтгэл дундуур байсан тул дагалдагчдаа зүүн тийш Долоон ус рүү дагуулж, [[Моголистан|Моголистанд]] суурьшжээ. Тэнд тэд 1465 онд Казахын ханлигийг байгуулжээ. Узбекийн хант улсаас салсан тэдний дагалдагчдыг анх "Узбек казакууд" (Түрэг хэлний qazaq буюу "чөлөөт" гэсэн утгатай) гэж нэрлэдэг байжээ.{{Sfn|Dughlat|1969|p=fols. 37a, 386}} хожим [[казахууд]] (qazaqtar) гэж нэрлэгдэх болсон. === Казах–Ойрадын дайнууд === [[Файл:"Padishah (Emperor) of Dast-i Qipchaq". Tabriz or Qavin, circa 1550. British Museum, 1948-10-9-056 (complete).jpg|left|thumb|229x229px|[[Хакназар хаан]]]] 16-р зууны эхэн үед казах, ойрадуудын харилцаа суларсан байв. Энэ нь Ойрадуудыг Сырдарийн хот, суурин руу довтлохыг оролдоход хүргэсэн. Керей хаан, [[Тайр хаан|Тайр хааны]] удирдлаган дор казахууд Ойрадуудтай тулалдаж, Долоон усын бүс нутагт цайз барьсан.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1552 он гэхэд Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдийн]] [[Алтан хан|Алтан ханд]] [[Хархорум|Хэлин]] хот болон [[Хангайн нуруу|Хангайн нуруугаа]] алдсан тул хөөгдсөн,{{Sfn|Adle|2003|p=143}} Энэ нь Ойрадуудыг Казахын бэлчээр болох [[Эрчис мөрөн|Эрчис]], [[Или мөрөн|Или]], Чу, Талас голууд руу хөөхөд хүргэсэн.{{Sfn|Adle|2003|pp=154–155}} [[Шигай хаан|Шигай хааны]] хүү Тауекел Султаны удирдлаган дор казахууд Ойрадуудыг довтолсон боловч Ойрадуудад ялагдсан. Хожим нь Ойрадууд 1552–1556 онд Казах хаант улсад их хэмжээний хүчээр довтолсон.{{Sfn|Barthold|1956|p=170}} Учир нь энэ нь Тауекелийг Ташкент руу явахад хүргэсэн. Тауекел Ташкентын захирагч Науруз Ахмедтай холбоо тогтоохыг оролдсон. Гэсэн хэдий ч тэрээр Ойрадуудыг өөрсөдтэйгөө төстэй арван хан ч ялж чадахгүй гэж мэдэгдэж, хүсэлтийг нь татгалзсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=159}} Ойрадын томоохон хүч Науруз Ахмедыг холбоотноос татгалзахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=110}} [[Файл:Россия 1570 (Anthony Jenkinson & Abraham Ortelius).jpg|thumb|"Кассакиа", Энтони Женкинсон, Абрахам Ортелиус, 1570 он]] 1560-аад оны үед Ойрадууд Дорнод руу чиглэсэн дарамт шахалт нэмэгдсэний улмаас улам бүр зугтжээ. [[Дөрвөд]], [[Торгууд]] аймгууд Эрчис мөрөн болон, [[Ишим гол]] руу нүүж ирсэн бол [[Хошууд]], [[Цорос]] аймгууд Долоон ус руу нүүжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=112}} Казахын ханлигийн [[Хакназар хаан]] мөн Долоон усыг эзлэхийн тулд Моголистаны эсрэг дайн зарласан. Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Моголтой холбоо тогтоож, Моголистанд туслахаар хөндлөнгөөс оролцсон. Могол–Ойрадын эвсэл Казах армийг няцааж, Моголистанд Жетисугийн бүс нутгийг аюулгүй болгоход нь тусалж чадсан боловч Ойрадууд 1570-аад оны сүүлээр тус бүс нутгийг эзэлсэн. Зарим Ойрадууд удалгүй 1570-аад онд Казахуудад захирагджээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} [[Файл:A map of Russia by Jenkinson from an atlas, published by B. Langens in Amsterdam in 1598.jpg|left|thumb|"Кассакиа", Энтони Женкинсон, Абрахам Ортелиус, 1598 он]] Шигай хааны өөр нэг хүү Ондан баатар мөн Ойрадуудтай тулалдсан бөгөөд энэ нь түүнийг ялагдал хүлээлгэсэн. Түүнийг нас барсны дараа Туркистан хотод оршуулагджээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=112–113}} Гэсэн хэдий ч Ойрадын ноёд 1590-ээд онд казахуудад дахин захирагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=101}} 16-р зууны эцэс гэхэд [[Тауекел хаан]] өөрийн ах Шахмахетыг Ойрадын захирагчаар томилжээ.{{Sfn|Atygaev|2005|p=113}} Ойрадууд казахуудад [[Казахууд Хойд Бухарыг эзлэн түрэмгийлэх|Хойд Бухарыг эзлэн түрэмгийлэхд]] нь тусалсан. Тауекел хаан нас барсны дараа Ойрадууд Казахуудын эрхшээлийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, Хойд Казахстан болон Баруун Өмнөд Сибирь рүү нүүдэллэж эхэлсэн бөгөөд Ногай болон Казах хаадуудын хүчтэй эсэргүүцэлтэй тулгарсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=114}} Ойрадууд мөн бэлчээрийн газар эзэмшиж чадахгүй байсан тул хүнсний хангамж мэдэгдэхүйц буурсан тул Оросын цайзууд байгуулснаар саад болж байв.{{Sfn|Atygaev|2005|p=115}} [[Файл:Location of the Oirats.png|thumb|[[Ойрадууд|Ойрадуудын]] байршил]] 1604 онд казахууд [[Халх|Халхуудтай]] эвсэж, ялангуяа [[Халх|Алтан хант улсын]] Алтан хан [[Убаши хунтайж|Шолой Убаши хунтайж]] Ойрад руу довтлов. Эдгээр дайралтын үеэр Ойрадуудын Турсын тайж удалгүй засгийн эрхийг булаан авч, казахуудын эсрэг дайн эхлүүлсэн бөгөөд Ойрадууд Сыгнакийн тулалдаанд казахуудыг ялжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} Хожим нь Ойрадууд Казах, Халхын эсрэг томоохон аян дайн эхлүүлсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} 1608 онд Казахууд нэг эсвэл хоёрдугаар сард Ойрадуудыг ялж байсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Дараа нь Ойрадууд Казах–Халхын армийг ялсан,{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} гэвч зарим Ойрадууд нэгэн зэрэг олон дайсантай тулалдах чадваргүй тул [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсад]] бууж өгсөн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Ойрадууд Казах хаант улсад иргэний дайны үед Ишим, Тургай, Эмба гол голуудыг гатлан, [[Арал тэнгис|Арал тэнгисийг]] хойд зүгээс тойрон гарч, Ургенч, [[Хива]] хотуудыг сүйтгэжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}}{{Sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} Ойрадын ялалт байгуулсан ч удалгүй тэд өөрсдөө дотоод зөрчилдөөнд орж, улмаар Ойрадын зарим удирдагчид казахуудтай нэгдэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=118–119}} 1616 онд Ойрадууд Оросын хаант улс болох Ногайн Ордтой тулалдсан бөгөөд тэд үүргээ зөрчиж, Сибирийн дээгүүр довтолсон нь Оросын казахуудтай холбоо тогтоох оролдлого хийхэд хүргэж,{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} 1618 он хүртэл,{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ахмад Жүз болон Киргизүүдийг захирч байжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Энэ нь Казахын ханлиг болон Алтан хаант улсын хоорондын харилцааг сайжруулахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Эцэст нь Ойрадууд, ялангуяа Дөрвөдүүд казахууд, халхууд, ногайчууд, хятадуудтай тулалдаж байхдаа энх тайвныг хүсч, казахуудтай энх тайвныг эрэлхийлэхээс өөр аргагүй болжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=122}} [[Файл:Mongolia 1600-1680.svg|left|thumb|XVII зууны Монгол.]] 1620 оны сүүлчээр Ойрад, Казахуудын хоорондох мөргөлдөөн үргэлжилсээр байсан тул [[Есим хаан]] болон түүний хамаатан садан Зүүн Туркестан руу ухарчээ. Гэсэн хэдий ч Цорос ноён Хархул, Мэргэн-Тэмээнтэй цуг Халхуудын эсрэг хийсэн аян дайнд Хархулын эхнэр, хүүхдүүдийг олзлон авснаар Ойрадууд Казах, Халхуудад ихээхэн ялагдал хүлээв.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Эсим хаан эцэст нь Ойрадуудын эсрэг амжилттай аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд үүний шалтгаан нь энхийн хэлэлцээрийн үеэр зарим Ойрадууд казахууд руу довтолсон явдал байв. Удалгүй Хошуудын [[Байбагас баатар]], [[Цоохор]], Дөрвөдийн Далай баатар тайш, Торгуудын [[Хо өрлөг]] нар энх тайвныг эрэлхийлж, Эсимд өрсөлдөгч Турсун Мухаммедын эсрэг дайнд нь туслахыг оролдов. Гэсэн хэдий ч хэлэлцээр амжилтгүй болсон.{{Sfn|Atygaev|2023|p=123}} 1620–1621 онуудад Ногай, Казах, Халх Монголчуудын эвсэл байгуулагдсан. Тэд Ойрадуудыг няцааж амжилттай байсан ч эвсэл Ойрадуудын эсрэг их хэмжээний хохирол амсаж, ялагдал хүлээсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ойрадууд Султан тайжийн удирдлага дор Есимийг ялсан бөгөөд Есимийг эцэст нь Илдай тайж буюу "салхи шиг хурдан" гэж нэрлэжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=125}} [[Их Могол Улс|Моголууд]] удалгүй казахуудад тусалсан бөгөөд Далай баатар, Байбагас баатар нар тэдний хүчтэй дарамтыг мэдэрчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=126}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], [[Хөндлөн Убаши]] нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. [[Файл:Себастьян Мюнстердің картасындағы Қазақ Ордасы (Kosaki Orda).jpg|thumb|17-р зууны үеийн [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] дүрслэл.]] Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, Ногай улстай [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} Казакууд үүнийг ашиглан Ойрадуудыг нутаг дэвсгэрээсээ улам бүр хөөн зайлуулсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=127}} 1626–1627 онуудад Казахын хаан Есим Ойрадуудын эсрэг аян дайныг удирдсан. Тэрээр Цоохорын 40,000 орчим цэрэгтэй армийг ялж, Ойрадуудад ихээхэн хохирол учруулсан. Энэ нь мөн Баруун Казахстанд амьдарч байсан Хошууд, Торгууд нар Есимд бууж өгч, Цоросуудын эсрэг аян дайн хийж, Долоон усыг эзлэн авч, Эрчис мөрний баруун эрэг хүртэл Ойрадуудыг довтолсон.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} Эцэст нь Есим хаан нас барсны дараа Ойрадууд болон Казахуудын хооронд ямар ч холбоо байгаагүй.{{Sfn|Atygaev|2023|p=130}} Эдгээр цуврал мөргөлдөөнөөс үл хамааран Ойрад болон Казахууд ихэвчлэн найрсаг харилцаатай байсан бөгөөд ялангуяа [[Бухарын хант улс]] болон [[Сефевийн улс|Сефевийн улсийн]] эсрэг байв.{{Sfn|Atygaev|2023|p=109}} === Зүүнгарын байгуулалт === 1630-аад оны дунд үед Өмнөд болон Баруун [[Сибирь|Сибирийн]] өргөн уудам нутгаар нүүдэллэн ирсэн Ойрадууд Цорос овгийн Хархулын удирдлага дор нэгдэж эхэлсэн. Ойрадын овог аймгуудын дундах энэ бүлгийг "Зүүнгар" буюу [[Зүүнгарын ард түмэн]] гэж нэрлэдэг байв. 1634 онд [[Хархул|Хархулыг]] нас барсны дараа түүний хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоог]] удирдаж эхэлсэн. 1638 онд Далай лам түүнд "баатар хунтайж" цол олгосон. 1635 оныг Төв Азийн угсаатны улс төрийн газрын зураг дээр Монгол хэлтэй нүүдэлчдийн шинэ бөгөөд хүчирхэг улс болох [[Зүүнгарын Хаант Улс]] гарч ирсэн анхны жил гэж үздэг. Оросын түүхч [[Василий Бартольд]] үүнийг "Төв Азийн сүүлчийн агуу нүүдэлчин эзэнт гүрэн" гэж үздэг байв.{{sfn|Atygaev|2025|p=347}} 16-р зууны сүүлч, 17-р зууны эхэн үед [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] дотоод хуваагдал нь түүний байр суурийг сулруулж, 17-р зууны эхээр байгуулагдсан шинэ бүс нутгийн гүрэн болох Казахын ханлигийн өсөлтөд хувь нэмэр оруулсан. Казах, Зүүнгарын хоорондох мөргөлдөөний эхний үе шат нь Зүүнгар улс байгуулагдсаны дараахан 1635 онд эхэлсэн.{{Sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=32}} == Эрдэнэбаатар хунтайжын казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == [[Файл:Mongolia in 1636-es.svg|thumb|1636 оны Монгол.]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] казах нутаг руу цэргийн томоохон аян дайн эхлүүлэв. Эрдэнэбаатар хунтайжийн хаанчлалын үед Зүүнгарын Хаант Улс [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] эсрэг дор хаяж дөрвөн удаа аян дайн эхлүүлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|p=131}} 1635 оны хавар [[Салкам Янгир хаан|Янгир Султан]] "Цахар Халимагууд"-тай хамтран Хөндлөн тайшийн удирдсан [[Дөрвөд|Дөрвөд–]][[Хошууд|Хошуудын]] бүлэглэл [[Торгууд|Торгуудын]] удирдагч [[Хо өрлөг|Хо өрлөгийн]] эсрэг цэргийн аян дайн эхлүүлжээ. С.К.Богоявленскийн хэлснээр Казах–Дөрвөд–Хошуудын нэгдсэн хүчин ялалт байгуулжээ.{{sfn|Atygaev|2023|p=132}} Үүний үр дүнд Торгуудууд баруун тийш түлхэгдэж, Эмба, Волга мөрний дагуух стратегийн газруудыг хяналтандаа алджээ.{{sfn|Remelieva|2005|p=106}} Эрдэнэбаатар хунтайж эхэндээ ялагдсан тул хожим нь казахууд руу довтолсон боловч хожим нь казахуудыг ялж, хядаж чаджээ.{{sfn|Isin|2005|p=331}} 1635 онд казахуудтай хийсэн дайны үеэр Султан Янгирыг олзолжээ.{{Sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=32}}{{sfn|Moiseev|1991|p=43}}{{sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=32}}{{sfn|Zlatkin|1983|p=129}} Зүүнгарууд [[Найман|Наймануудыг]] баруун хойд зүгт орших Улытау нурууны Буланты, Булети голуудаас хөөж гаргасан.{{Sfn|Massanova|2010|p=232}}{{Sfn|Unknown|1959|p=278, 280, 301}} Далай баатар тайш болон түүний нөхөд тэр жилүүдэд цаашдын аян дайн хийсэн нь дайн дараагийн жилүүдэд ч үргэлжилсэн гэсэн үг юм.{{sfn|2010|Kozybayev|Baipaqov|Kömekov|Pishulina|p=431}} 1635 оны сүүлээр Далай баатар тайш Эрчис голын цаана нүүдэлчин казах бүлгүүдийн эсрэг Зүүнгарын довтолгоог удирдсан. Гэрч Гаврил Ильин уг аян дайн нь "Жаныбек хааны казах орд"-ыг онилсон гэж мэдээлсэн. Түүхч В. А. Моисеев энэхүү довтолгоог Зүүнгарын хүчний амжилт гэж тодорхойлсон.{{sfn|Atygaev|2023|p=133}} 1636 онд Далай баатар тайш казахуудтай цаашид мөргөлдөөн үүсгэсэн боловч цэргийн мөргөлдөөний нарийн ширийн зүйлс тодорхойгүй хэвээр байна.{{sfn|Atygaev|2023|p=133}} Хэдийгээр Казах цэргүүд заримдаа ялагдсан ч бусад довтолгоонд ялсан бөгөөд,{{sfn|2010|Kozybayev|Baipaqov|Kömekov|Pishulina|p=431}} амжилттай дайралтын нэгэнд Янгир Султан олзлогдлоос суллагдсан.{{sfn|Baipakov|2014|p=29}} Тэрээр удалгүй 1640 онд Казахын нутаг руу Зүүнгарын хоёр дахь аян дайн эхлүүлжээ. Энэ удаад Зүүнгарын феодал ноёдын хувьд ч амжилттай болж, [[Иссык-Кул|Иссык-Кул нуур]] болон Чу голын хооронд 16,000 казак–киргизийн Токмакийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219–220}} Турсун Султановын хэлснээр Жангирын ичгүүртэй олзлолт түүнийг Зүүнгарын эвлэршгүй дайсан болгосон бөгөөд тэрээр үлдсэн амьдралаа тэдэнтэй тулалдахад зориулсан юм. Энэ тэмцэлд Янгир хувийн эр зориг, цэргийн авьяас чадвараа харуулж, нэр нь алдаршсан. Түүний эр зориг, цэргийн амжилтын төлөө ард түмэн түүнийг "''Салкам Янгир хаан''" гэж хочилдог байжээ. 1643 онд Эрдэнэбаатар хунтайжын удирдсан арми [[Долоон ус]] руу довтлов. [[Орбулагийн тулаан]] [[Или мөрөн]] дээрх Орбулагийн голын хавцалд болжээ. Янгир хааны удирдсан 600 казах дайчид 25,000–50,000 хүнтэй Зүүнгарын армийг нарийхан уулын даваанд хэсэг хугацаанд саатуулжээ. Зүүнгарууд тал нутагт хүрсний дараа, [[Самарканд|Самаркандын]] [[Эмир]], [[Ялангтош Баходир|Ялангтош Баходирын]] авчирсан 20,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй тусламжийн армитай тулалдсан. Зүүнгарын армийг зогсоож, Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгар руу буцсан.{{Sfn|Burton|1997|p=220}} Энэ бүтэлгүйтэл нь Эрдэнэбаатар хунтайж аян дайныг дэмжээгүй хүмүүсийг шийтгэхэд хүргэсэн бөгөөд энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад дотоод үймээн самуун дэгдээсэн юм. Тэрээр мөн казахуудын эсрэг [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] [[Халимаг ястан|Халимагуудтай]] хамтарсан аян дайн зохион байгуулахыг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Moiseev|1991|p=45}} Мөн онд Зүүнгарууд Туркистан, Ташкент хотууд руу аян дайнд оролцож чаджээ.{{sfn|Bregel|2003|p=57}}{{sfn|Adle|2003|p=118}} Брегель Эрдэнэбаатар хунтайжийг 1643 онд нэг удаа ялагдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Bregel|2003|p=56}} Салкам Янгир хааныг 17 настай [[Хошууд]] тайж, [[Галдмаа баатар]] хөнөөсөн.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Тэрээр хожим нь Зүүнгарууд Галдмаа баатрын удирдлаган дор Чу, Талас гол дээр Бухарын тусламжийн хүчийг ялж, 1658 онд Абушухер нояныг алжээ. Казахын ханлиг болон Зүүнгарын Хаант Улсын хил хязгаарыг Аягоз голоос Талас гол хүртэл нэгтгэсэн.{{sfn|Atygaev|2023|p=138}} == Галдан бошигт хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == [[Файл:Statue_of_Galdan_Boshughtu_Khan.jpg|thumb|Монгол улсын [[Архангай аймаг]] дахь [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]] 1652 онд [[Салкам Янгир хаан]] нас барсны дараа түүний хүү Тавак түүнийг залгамжилж, Казахын хаант улсын хаан болж, удалгүй Зүүнгар "Цэцэн" хунтайж [[Сэнгэ|Сэнгэтэй]] найрсаг харилцаа тогтоожээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=139-140}} Тэрээр мөн 1653 онд аав Эрдэнэбаатрыг залгамжилжээ. Сэнгэ 1661 онд түүний эцэг нэгт ах Чечень тайжи, Зотов Батур нарын хоорондох иргэний дайны улмаас засгийн эрхэнд гарчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Сэнгэ казахуудын төлөө [[Оросын хаант улс|Оросууд]] болон [[Халх Монголчууд]]-ын эсрэг [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөнд]] илүү их сонирхолтой байсан бөгөөд тэрээр Енисейг эзлэн түрэмгийлж, [[Енисей мөрөн|Енисей мөрнийг]] эзлэн авчээ. Энэхүү байлдан дагуулал нь [[Сибирь|Өмнөд Сибирьд]] оршин сууж байсан [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] эзлэн түрэмгийлж, Алтан хант аймаг устгахад хүргэсэн.{{Sfn|Boronin|2002|pp=82-83}} Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр 1679–1680 онуудад [[Зүүнгарын Алтишахрыг эзлэн түрэмгийлэх]] ажиллагааг удирдан Зүүнгарын ханлигийг өргөжүүлэх ажлыг үргэлжлүүлсэн. Удалгүй тэрээр Мусульман үндэстэнд [[Ламаизм]] тулган, Долоон ус нутгийг эргүүлэн авахын тулд Казахын ханлигийг довтлов.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Учир нь Сэнгийн үхлийн үеэр Тавак хаан Сэнгэгийн үхлийн боломжийг ашиглан Долоон усыг эргүүлэн эзлэн авч, 80,000 орчим цэрэгтэй дайчилжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Удалгүй казахууд Долоон усны бүс нутгийг өөртөө нэгтгэв.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=139-140}} [[Файл:Kalmyk in Battle.jpg|left|thumb|"Халимаг тулаанд"]] 1681 онд Галдан бошигт хаан Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу аян дайнаа эхлүүлжээ. Эцэст нь Галдан [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотод иржээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=140}} Тэрээр 1681 онд Сайрам хотыг бүслэх оролдлого хийсэн боловч бүтэлгүйтэж, хожим нь 1683 онд Сайрамыг дахин бүслэх оролдлого хийсэн боловч дахин бүтэлгүйтжээ.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} Гэсэн хэдий ч тэрээр хоёр казах султаныг [[Дайны олзлогдогч]] болгон барьж чадсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=141}} 1684 онд Галданы жанжин [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Сайрам хотыг амжилттай эзэлж, Галдан тус хотод сайд болон цэргийн хүч томилсон.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=141-142}} Гэсэн хэдий ч Сайрамын иргэд удалгүй [[Хувьсгал|бослого гаргаж]] Зүүнгарын гарнизоныг устгасан. Энэ нь Галдан буцаж ирээд хотыг эргүүлэн эзлэхэд хүргэсэн бөгөөд үүнийг дээрэм гэж мэдээлсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Галдан хожим нь [[Ташкент]] хот руу довтлохоо үргэлжлүүлэв,{{Sfn|Adle|2003|p=149}} энэ хот өөрөө Галданд бууж өгснөөр сүйрлээс аврагдсан. Гэсэн хэдий ч Тавак хотод үлдсэн тул [[Түркистан|Туркистаныг]] эзлээгүй. Мөргөлдөөний үеэр Тавак хааны хүүг баривчилж, [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашинд]] оруулахаар [[Лхас]] руу илгээв.{{sfn|Moiseev|2001|pages=51–52}} Галдан бошигт хаан мөн 1682–1685 онуудад Киргизүүд болон Фергана хөндийд амьдардаг хүмүүсийн эсрэг дайн удирдаж байжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Энэхүү мөргөлдөөн нь мөн Бараба Татаруудыг эзлэн түрэмгийлж, тэдэнд ясак ногдуулахад хүргэсэн. Бараба Татаруудыг Ортодокс Христийн шашин болгон хувиргаж, Зүүнгаруудад хүндэтгэл үзүүлэхгүй байх шалтаг олохын тулд Оросын харьяат болсон.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Брегель Галдан [[Ош]], Сайрам, [[Андижан]] руу довтлох боломжтой байсан гэж мэдэгдсэн бөгөөд,{{sfn|Bregel|2003|p=56}} Брегелийн газрын зураг дээр 1685–1685 онуудад Ош, Андижан руу хийсэн Зүүнгарын довтолгоог харуулсан байдаг.{{sfn|Bregel|2003|p=57}} Энэхүү аян дайн нь Зүүнгаруудад нүүдэлчин мал аж ахуйн уламжлалаасаа болж үр тариа авах боломжгүй байсан тул үр тариа авах боломжийг олгосон юм. Амжилттай цэргийн аян дайн нь Зүүнгаруудад илүү сайн засаг захиргааны тогтолцоог шаардах боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь Зүүнгаруудад шинэ нутаг дэвсгэртээ эрх мэдлээ төвлөрүүлэх шаардлагатай байв.{{Sfn|Haines|2017|p=181}} Галдан бошигт хаан орон нутгийн засаг захиргаа, гэмт хэрэгтнүүд, цөллөг, ядуурлыг бууруулахтай холбоотойгоор [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз|Дөчин дөрвөн хоёрын их цаазыг]] өргөжүүлснээр Галдан мөн тэдний нутаг дэвсгэрт татварын тогтолцоог бий болгосон бөгөөд энэ нь голчлон төлбөр хураах, зардлыг тооцохгүй байх зорилготой байв.{{Sfn|Haines|2017|p=182}} Энэ нь мөн Долоон ус нутагт маргаангүй Зүүнгарын ноёрхолд хүргэсэн бөгөөд,{{Sfn|Bartold|1956|p=161}} үүнийг үр дүнтэйгээр нэгтгэсэн.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}}{{Sfn|Haines|2017|pp=181–182}} Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, Андижан,{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд]]-ыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юунд ч халдаагүй.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Галдан хожим нь Казахстанаас гарч, 1687 онд Халх Монголчууд руу довтолсон бөгөөд энэ үед Халх Монголын ноёд Долоннуур мужид [[Чин улс|Чин улсад]] захирагдаж, дараа нь Чин улсын хаан, Кангси Зүүнгарууд эсрэг [[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайнд]] нэгджээ. 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдаж, түүний эхнэр болох [[Ану хатан]] нас баржээ. Тэрээр түүнийг аврахыг оролдсон боловч тулалдаанд алагджээ.{{Sfn|Martha|2003|p=110}} Галдан 1697 онд [[Алтайн нуруу]] руу ухарч, [[Ховд хот]]-ын ойролцоо замдаа нас баржээ. Энэ нь Тавак хаанд 1687 онд Зүүнгарын эсрэг аян дайн хийхэд бэлтгэх боломжийг олгосон бөгөөд тэрээр мөн Бухараас 10,000 орчим цэргийг дэмжиж байжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Энэ нь Зүүнгарыг няцаах амжилттай аян дайн хийх боломжийг олгосон.{{Sfn|Atygaev|2023|p=143}} 1688 онд болсон Казахын цэргийн ажиллагаа амжилттай болсон бөгөөд Зүүнгарын хүчний дийлэнх хэсэг нь [[Халх|Халх Монголтой]] хийсэн дайнд сатаарсан. {{sfn|Атыгаев|2023|p=143}} Тавак хаан дайсандаа цуврал ялагдал хүлээлгэж, өмнө нь Зүүнгарын эзэлж байсан Ташкентыг эргүүлэн авч чаджээ. Оны эцэс гэхэд [[Красноярск|Красноярскын]] воевод Казахын ханлиг Галданыг түүний нутгаас хөөн гаргасан гэж мэдээлсэн.{{sfn|Ерофеева|2014|p=80}} == Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == === 1698–1703 === 18-р зууны эхээр Казахстаны өмнөд хэсгийн баянбүрд, худалдаа, гар урлалын төвүүдийг хянахын тулд казах холбоод болон Зүүнгарын хаан [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] цэргүүдийн хооронд тэмцэл өрнөж, 1698 онд 40,000 хүнтэй Зүүнгарын арми Чу, Талас голуудаар тэнүүчилж байсан [[Ахлах Жүз|Ахлах Жүзийг]] ялжээ. Хэдэн мянган хүн алагдаж, 10,000 олзлогдов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Бас Тэнгиз нуурд хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл [[Долоон ус]] болон [[Ташкент|Ташкентийг]] хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Цэвээнравдан хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланд]] бичсэн захидалдаа казахуудын эсрэг хийсэн дайнаа зөвтгөсөн. Тэрээр: # Тавак Галданы цэргүүдэд олзлогдсон хүүгээ буцааж өгөхийг шаардсан; Цэвээнравдан хаан зөвшөөрч, түүнийг 500 цэрэгтэй харуултайгаар гэрт нь илгээсэн боловч Тавак харуулуудыг алж, Үерхудэ баатар тайж болон 100 гаруй [[Алтайн Урианхай|Урианхайчуудыг]] гэр бүлийнхэнтэй нь хамт барьцаалсан, # Казахууд Зүүнгарын хаанд гэрлэсэн [[Аюук хан|Аюук ханы]] охины (Сэтэржав) цуваа руу дайрсан, # Цэвээнравдан хааны буцаж ирсэн худалдаачдыг казах дээрэмчид дээрэмдэж, дээрэмдсэн, гэж мэдэгджээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} 1702 онд казахууд 1698 оны довтолгоонд хариу цохилт өгч, мөн Халимаг, Зүүнгар руу довтолсон боловч энэ аян дайн бүтэлгүйтсэн. 1703 онд Тавак хан, [[Кайп хан]] нар гал зогсоох хэлэлцээр хийхээр элчин сайд илгээжээ. Тохиролцоонд хүрсэн эсэх нь тодорхойгүй байгаа ч дараагийн жилүүдэд томоохон мөргөлдөөн болоогүй.{{sfn|Moiseev|1991|pp=64–65}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} === 1708–1712 === [[Файл:Pays des calmoucs.gif|thumb|1709 онд Зүүнгарын Хаант Улсыг "Калмоук" гэж дүрсэлсэн нь.]] 1708 онд Зүүнгарын цөөн тооны хүч Ахмад Жүзийн нутаг дэвсгэрт довтлон орж, казахууд Ташкент руу ухарчээ. Зүүнгарын цэргийн давшилтын ангиуд Төв Казахстаны Сарысу голд хүрчээ. Энэ нь Казахын анхны [[хуралдай]] 1710 оны зун Каракумд болоход хүргэсэн. Курултай [[Богенбай баатар|Богенбай баатрыг]] Казахын цэргийн даргаар томилохоор шийджээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=66}}{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}} Богенбай 1711–1712 онд болсон цуврал тулалдаанд Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} === 1712 оны дараах === 1713–1714 оны хооронд Зүүнгарууд казахуудад томоохон ялагдал хүлээв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}} 1716 онд Зүүнгарын ханлигт байсан Чин улсын дипломатч Бао Жу Энх амгаланд дараах байдлаар мэдээлжээ:{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}} {{Quote|Гурав дахь жилдээ Хазакууд [Казахууд] довтлох ажиллагаа явуулж, хил орчмын олон сууринг бүрэн сүйтгэж, олон хүнийг алж, эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг олзлон авчээ... Өнгөрсөн жил гурван мянган цэрэгтэй тэдний эсрэг зогсож байсан Зайсангийн хунтайж Дулер [Дугар] ялагдаж, их хэмжээний хохирол амсаж буцаж ирэв.|Бао Жу{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}}}} 1714 онд [[Абулхайр хаан|Абулхайрын]] удирдлаган дор казахууд Зүүнгарын Хаант Улсын хил рүү довтлов. Үүний хариуд Цэвээнравдан хаан [[Тэнгэр Уул|Тэнгэр уул]] дахь [[Киргизүүд|Киргизүүдийн]] нутгаар дамжуулан үйл ажиллагаа явуулж эхлэв.{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}} Цэвээнравдан хаан хоёр хүүгээ Шар ус, руу Зайсан нуур илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан Зүүнгарын хааныг "шийтгэх" саналыг Киргиз, Казах улсын удирдагчдад хандан гаргажээ. Киргиз, Казахууд Зүүн Туркестанд идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн боловч Зүүнгарууд эдгээр мөргөлдөөнийг тэсвэрлэж чадсан юм.{{sfn|Kuznetsov|1983|pp=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|pp=128}} 1716 онд Казахын цэргүүд [[Или мөрөн]] дээрх [[Цорос|Цоросын]] нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} Дараа нь Казахын цэрэг Зүүнгарын эсрэг дахин нэг дайн эхлүүлсэн боловч бүтэлгүйтсэн. Кайп хан, Абулхайр хааны хоорондох санал зөрөлдөөний улмаас казахууд хохирол амсаж, ухарчээ. Энэ үед Казахын удирдагчид Сибирийн захирагч М.П. Гагаринтай Зүүнгарын эсрэг хамтарсан ажиллагаа явуулах талаар хэлэлцээр хийж эхэлсэн. Гэсэн хэдий ч Сибирийн засаг захиргаа эсэргүүцлийг дэмжиж байсан ч Казах–Оросын бүрэн хэмжээний цэргийн холбооноос зайлсхийж байв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1717 онд Кайп, Абул Хайр нар Гагарины Зүүнгарын тэлэлтийн талаар анхааруулсан захидлуудаас хэсэгчлэн нөлөөлсөн [[I Пётр|I Петр]]-тэй Зүүнгарын эсрэг эвсэл байгуулахыг оролдсон. Оросын засгийн газар Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг хамтарсан аян дайн хийхийг дэмжээгүй бөгөөд үүнийг Чин гүрний өсөн нэмэгдэж буй хүч чадлын эсрэг жин гэж үзэж, энх тайвнаар нэгтгэх боломжийг илүүд үзсэн. Үүний үр дүнд Санкт-Петербург ерөнхий дэмжлэгээр хязгаарлагдаж, цэргийн тусламжийн талаар тодорхой амлалт өгөөгүй.{{sfn|Erofeeva|2007|p=155}} Мөн онд Зүүнгарын цэргүүд [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] 30,000 хүнтэй казах цэргийг{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} ялсан. Зүүнгарууд нэмэлт хүч иртэл байр сууриа хадгалахын тулд модон шуудуу, бэхлэлт босгосон. Дараа нь 1,500 орчим хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй нэмэлт хүч ирж, Казахын армийг ялав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 оны хавар Зүүнгарууд [[Долоон ус|Долоон усаас]] Арыс болон Чаян голууд руу хурдан довтлон, Казах хаадын төв байр болох Туркистаныг эзлэхийг эрэлхийлэв. Хэд хэдэн тулалдаан болж, Зүүнгарууд "Казах ордныг бут цохисон" гэж мэдэгджээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} [[Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] эхэлсний дараа Зүүнгарын довтолгоо дуусав. Энэ нь казахуудад газар нутгаа эргүүлэн авч, 3000 орчим Зүүнгарын олзлогдогчийг олзлох боломжийг олгосон юм. Зүүнгарын Хаант Улсад суугаа Оросын элчин сайд И.Д. Чередов 1720 онд "Казакийн ордон ойртож, гурван мянга орчим хүнийг олзлон авч явсан" гэж мэдээлсэн.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=21}} === 1723–1730 === 1723 онд казахууд хатуу ширүүн өвөл туулсаны дараа Зүүнгарууд довтлов. Олон казахууд зуны бэлчээр рүү нүүдэллэхээр бэлтгэж, улирлын чанартай эдийн засгийн ажил, түүний дотор залуу амьтдыг тайрах ажил хийж байв. Зүүнгарын цэргүүд гэнэт довтолсон бөгөөд Бага болон Дунд Жүзийн захирагчид аюул заналхийллийг хүлээгээгүй байв. Цэвээнравдан хаан болон [[Лувсансүр]] зэрэг командлагчдын удирдлага дор 30,000 гаруй цэрэг илгээж, Сайрам, Ташкент, Хара-Мурут зэрэг газруудад казахуудыг ялав.{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} Караганда муж дээрх Дунд Жүз рүү довтолсон байсан бол,{{Sfn|Fuat|2018|p=19}} Ахмад Жүз руу Долоон ус, [[Сырдарья]], Чу гол, Боролдай гол, Чирчик гол болон Талас гол руу довтолсон.{{Sfn|Adle|2003|pp=98–99}} Эдгээр үйл явдлын үеэр казах цэрэг дайчидтай тулалдахыг оролдсон. Лувсансүрээр удирдуулсан Зүүнгарын арми Сайрам дээр довтолсон боловч хожим нь [[Ташкент]] болон Хара-Мурут дахь өөр нэг тулалдаанд ялагдсанаар ялагдав.{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} Өөр нэгэн Зүүнгарын арми [[Түркистан|Туркистан]] хотыг эзэлсэн бөгөөд Болд (Болат) хаан тулалдаанд алагдаж, Самеке хаан өөр тийш зугтжээ. [[Абулхайр хаан|Абулхайр хааны]] ээж, эхнэр хоёрыг мөн олзлов.{{Sfn|Jambyl|2019|p=19}} Хожим нь Зүүнгарууд [[Ферганы хөндий]] рүү орж, [[Андижан]], [[Хужанд]],{{Sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} болон [[Самарканд]] хүртэлх хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Unknown|1988|p=265}} Эдгээр он жилүүд казахуудын түүхэнд Хөл нүцгэн зугталт буюу [[Их гамшгийн жилүүд]] ({{langx|kk|«Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама»}}) гэж нэрлэгдсэн.{{sfn|Moiseev|1991|p=74}} Үүнийг ихэвчлэн 13-р зууны Монголын довтолгоотой харьцуулдаг: олон казах овог аймгууд Өмнөд Казахстанаас зугтаж, Их Жүз болон Дунд Жүзийн нэг хэсэг нь Ташкент, Хужанд, Рашт хөндий, Фергана мужууд руу, мөн Памир хүртэл ухарчээ; Дунд Жүзийн ихэнх нь Самарканд руу явсан; Бага Жүз нь Хива, Бухар руу зугтсан.{{sfn|Erofeeva|2007|p=164}} 1724 онд Зүүнгарууд Чу гол дээрх Ахмад Жүз рүү хоёр дахь удаагаа довтолж, Каратау, Сузакыг эзлэн авч, дээрэмдэж, казахуудыг Бетпак-Дала болон [[Балхаш нуур]] руу зугтахад хүргэсэн бол зарим нь мөн Каратау уулс руу зугтжээ.{{Sfn|Tompiev|Maral|2015|p=175}} Удалгүй Абулхайр хаан Халимагуудын эсрэг хийсэн [[Казах–Халимагуудын дайн (1723–1726)|дайнаас]] буцаж ирээд Туркистан руу явав. Абулхайр Лувсансүрыг ялж, Лувсансүр Каратау уулс руу зугтав.{{Sfn|Tompiev|Maral|2015|p=210}} Гэсэн хэдий ч 1725 онд Зүүнгарууд удалгүй Туркистан руу нэмэлт хүчээр буцаж ирээд [[Туркистаны төлөөх тэмцэл|Туркистаны төлөөх тэмцэлд]] Абулхайрын цэргийг ялж, хотыг буцаан эзэлжээ. [[Файл:Abulkhair_Khan.jpg|thumb|[[Абулхайр хаан|Абулхайр хааны]] хөрөг.]] 1726 онд Казах жүзүүдийн төлөөлөгчид Туркестаны ойролцоох Ордабасид уулзаж, өөр нэг цэрэг зохион байгуулахаар шийдэж, Бага жүзийн хан Абул Хайрыг командлагчаар томилохоор тохиролцов.{{sfn|Unknown|2006|pp=221–222}} Уулзалтын дараа Абул Хайр хан, Богенбай батыр нарын удирдсан хүчнүүд Карасийр нутгийн Улытаугийн ойролцоох Шоно-Даваагийн удирдсан Зүүнгарын хүчний эсрэг [[Калмаккирилган|Булантын тулаанд]] тулалдсан. Энэ нь олон жилийн дараа казахуудын анхны томоохон ялалт байсан бөгөөд ёс суртахууны болон стратегийн хүчтэй нөлөө үзүүлсэн юм. Энэ газрыг хожим нь "Калмаққырылган" буюу "Калмакуудыг устгасан газар" гэж нэрлэжээ.{{sfnm|Adle|2003|Jambyl|2019|1p=100|2p=50}} 1727 онд Цэвээнрабдан нас барж, Галданцэрэн, Лувсансүр нарын хооронд залгамж халааны төлөөх тэмцэл өрнөв. Галданцэрэн ялж, Лувсансүр зугтав.{{sfn|Adle|2003|pp=150–151}} Энэ нь казахуудад хүчээ нэгтгэх боломжийг олгосон юм. 1728 оны 11-р сарын 6-нд Дундад Жүзийн хаан Семеке баруун ар талаа аюулгүй болгож, казахуудыг Зүүнгарын хаант улсын эсрэг төвлөрүүлэхийн тулд энхийн хэлэлцээр хийхээр Волга Халимаг руу элч илгээжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|pp=11–12}} 1728 онд дахин нэг хурал болж, Абул Хайрыг нэгдсэн казах цэрэг армийн командлагчаар томилохоор тохиролцов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=12}} Казах цэрэг болон Зүүнгарын армийн хоорондох сүүлчийн томоохон тулаан Балхаш нуураас 120 км-ийн зайд, Анракай орчимд болжээ.{{efn|According to a comparative analysis of Kazakh folk toponymy and historical legends by Mukhamedzhan Tynyshpaev, the main directions of Kazakh attacks were: Senior Jüz forces crossing the Keles–Badam range west of Mount Kazykurt; Middle Jüz forces advancing north of that area; and Junior Jüz forces advancing along the western slope of the Karatau Mountains.{{sfn|Erofeeva|2007|p=190}}}}{{sfn|Moiseev|1991|p=80}}{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=12}}{{sfn|Erofeeva|2007|p=197}} Моисеев Анракайн тулалдааныг 1729 он гэж үздэг бол,{{sfn|Moiseev|1991|p=80}} Кадырбаев 1729 он эсвэл 1730 оны хавар гэж үздэг.{{sfn|Kdyrbaev|2023|p=12}} Казах морин цэрэг Абилмамбет, Барак, Абылай болон бусад дайсан цэргүүд рүү удаа дараа довтлов.{{sfn|Erofeeva|2007|p=190}} 1729 онд Галданцэрэн хаан Оросын эзэнт гүрнээс казахуудын эсрэг эвсэл байгуулахыг хүссэн бөгөөд тэрээр Оросын элч М.Этигеровоос:{{sfn|Moiseev|1991|p=145}}{{Blockquote|Тэд танай талын казакууд [казакууд] руу дайрахгүй гэж үү?|[[Галданцэрэн хаан]]}}Сибирийн засаг захиргаа энэхүү санал болгосон холбоог няцаав.{{sfn|Moiseev|1991|p=145}} Анракайн тулалдааны дараахан Абулмамбет, Самеке, Абул Хайр нарын хооронд дээд хааны асуудлаар иргэний мөргөлдөөн эхэлсэн бөгөөд энэ нь Бага болон Дунд Жүзийн хүчийг цэргийн ажиллагааны талбараас гарахад хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=132}}{{sfn|Kadyrbaev|2023|pp=12–13}} 1730 оны зун Казахын цэргүүд Дөрвөдийн мянга орчим гэрийг мал сүргийн хамт олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=103}} == Галданцэрэн хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == === 1739 оноос өмнөх === [[Файл:Қазақ-жоңғар шайқасының диорамасы 01.jpg|thumb|324x324px|Казах, Зүүнгар хоёр тулалдаж байгаа нь.]] 1731 оны намар Казахын цэргүүд Зүүнгар руу хийсэн гүнзгий довтолгоонд "олон хүн, эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, мөн мянга ба түүнээс дээш толгой үхэр, эд хөрөнгөтэй гэрүүдийг" олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=103–104}} Казах цэргүүд мөн Алтайн нуруунд довтолсон бөгөөд ойролцоох хилийн бүс нутгийг хамгаалахаар 10,000 Зүүнгарын цэргийг илгээсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} 1731 оны өвөл Казах довтлогчид Зүүнгарын худалдааны цуваа руу дайрч, Оросын цуваа болон Уйгурын худалдаачдыг олзлов. Довтлогчид Орос–Зүүнгарын харилцааг мэдэж байсан тул Оросын цувааг сулласан боловч Уйгурын худалдаачдыг үлдээжээ. Хоригдлуудын асуудлыг хожим нь харьцангуй хүнлэг байдлаар шийдвэрлэжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=103–104}} 1731 онд Бага болон Дунд Жүзийн зарим захирагчид Оросын хамгаалалтыг хүлээн зөвшөөрсөн. Оросын эрх баригчид Зүүнгарын довтолгооноос Сибирийг хамгаалах, холбоотонтой болоход нь туслахын тулд казахуудыг ашиглахыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Казахуудын төлөвлөсөн довтолгооны хариуд 1732 оны зун 7000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Зүүнгарын цэрэг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч няцаагдсан.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Мөн онд Зүүнгарын 700 өрхийг олзлон авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Энэхүү довтолгоо нь Дундад Жүзийн язгууртнуудын уламжлалт уулзалтыг тэр жилдээ зохион байгуулахад саад болохоор хэмжээнд хүрсэн юм.{{sfn|Apollova|1960|p=89}} Гэсэн хэдий ч Ахмад Жүзийн эсрэг хийсэн аян дай амжилттай болж, Зүүнгарын цэргүүд [[Ташкент]], Сайрам, [[Түркистан|Туркистаныг]] эзлэн авав.{{sfn|Vostlit|n.d.}} 1733 оны 5-р сард Цаган гэгч Зүүнгарын тайж Оросын цэргүүдээс "Казак (Казах) ордыг хамтран устгах" албан ёсны хүсэлтийг Семипалатинск хотод иржээ. Оросын командлагчид дээд тушаалгүйгээр, ялангуяа казахуудтай ил задгай мөргөлдөөнгүйгээр тусламж үзүүлэх боломжгүй гэж мэдэгдээд татгалзжээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=105}} Гэсэн хэдий ч 1735 оны орчимд Зүүнгарууд Ахмад Жүз рүү дахин довтлов. Казахын удирдагчид Зүүнгарын засаглалыг хүлээн зөвшөөрөхөөс өөр аргагүй болжээ. Моисеев, Левшин, [[Галданцэрэн хаан]] Ахмад Жүз болон Присиринд хотуудыг эзэлсэн явдлыг Орост нэгдэхийг хориглосонтой холбон тэмдэглэсэн,{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}} бол Моисеев хилийн аюулгүй байдал, орлогыг шалтгаан гэж онцолсон.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Богенбай баатар мөн Оросын эрх баригчдад мэдээлэл илгээж, (хоригдлуудын тайланд үндэслэн) Галданцэрэн хаан Дундад Жүзийн эсрэг 20,000 хүртэлх цэрэг илгээхээр төлөвлөж байгаа гэж мэдэгджээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=113}} === 1739–1741 === [[Файл:Kasaccia Horda.jpg|thumb|"Кассакиа", Энтони Женкинсон, Абрахам Ортелиус, 1780 он]] 1739 оны сүүлээр 24,000 орчим хүнтэй Зүүнгарууд казахуудын эсрэг довтолгоон хийж, [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрнээс]] казахуудын дэмжлэг авах замыг хаахыг оролдсон. Учир нь казахууд [[Сибирь]] руу хийх Зүүнгарын аливаа довтолгоог няцаах Оросын хамгаалалтад байсан юм.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Зүүнгарын командлагчид Оросуудад төлөөлөгчдөө илгээж, [[Эрчис мөрөн|Эрчисээс]] [[Ом]] хүртэлх казах цэргүүдийг хөөхөд 2,000 орчим Зүүнгарын хүчийг илгээжээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=116}} Энэ нь Оросын засгийн газар Зүүнгарын Орос руу довтлохоос урьдчилан сэргийлэхийн тулд казахуудад дарь зэвсэг нийлүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Moiseev|1991|p=115}} 1740 оны намар Зүүнгарууд дахин довтлох ажиллагаагаа үргэлжлүүлэв. довтолгоо,{{sfn|Moiseev|1991|p=115}} болон 1741 оны 2-р сарын сүүлээр генерал Сэвдэн болон Галданцэрэн хааны хүү [[Ламдаржаа]] нарын удирдсан өөр нэг 30,000 хүний ​​​​цэрэг казахууд руу довтолж, хэд хэдэн мал сүрэг, олзыг сүйтгэжээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Энэ үеэр 200 хүний ​​​​бүрэлдэхүүнтэй тагнуулын отрядыг удирдсан [[Аблай султан]] зэрэг казах султанууд 3,000 хүний ​​​​хамт олзлогджээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Олжабай баатар Зүүнгарын жанжин Сэвдэнийг ялсан бол [[Сырдарья]] дахь Зүүнгарууд хожим нь ялагджээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=120–121}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=136}} Гэсэн хэдий ч, В.В.Бартольд Кадырбаевын Казахын ялалтын тухай мэдэгдэлтэй харьцуулан дайныг Зүүнгарын ялалт гэж үздэг.{{sfn|Barthold|1962|164}} == Үр дагавар == [[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай султанд]] зориулсан 2000 оны марк.]] [[Файл:东归英雄纪念塔.jpg|thumb|201x201px|[[Хорол хот]] дахь [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хаан]] [[Убаши]] хааны хөшөө.]] 1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа иргэний дайн эхлэв. [[Аблай султан]] [[Амарсанаа]], [[Даваач]] нарыг [[Ламдаржаа|Ламдаржаагийн]] удирдсан довтолгооноос хамгаалсан.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар [[Хошууд]], Дөрвөд болон [[Хойд|Хойдуудад]] нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} [[Эхний Казах–Чин улсын дайн|Эхний Казах–Чин улсын дайны]] улмаас хоёр улс нэгдсэн дайсны эсрэг анхны бөгөөд цорын ганц удаа нэг тугийн дор нэгтгэж чадсан юм. 1771 онд [[Убаши|Убаши хааны]] удирдлаган дор Ижил мөрний Халимагууд хуучин [[Зүүнгар нутаг]] руу олон нийтийн нүүдэл хийж, улс орноо сэргээхийг зорьжээ. Уран зохиолд ойролцоогоор 100,000 хүн буюу Ижил мөрний Халимаг хүн амын дөрөвний гурвыг нь дурдсан байдаг. Үлдсэн хүмүүсийн ихэнх нь нүүдлийг эсэргүүцсэн Дөрвөдүүд байв. 1771 оны дунд үе гэхэд цагаачид Балхаш нуурын бүс нутагт хүрч, хүнд нөхцөл байдал, өлсгөлөн, өвчин эмгэг, дайралтаас болж их хэмжээний хохирол амссан байв. Тэд хожим Чин улсын нутаг дэвсгэрт орж, Чин улсын харьяат болсон.{{sfn|Adle|2003|p=152}} == Мөн үзэх == * [[Эхний Казах–Чин улсын дайн]] * [[Арван Их Аян]] * [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] * [[Казахын Хант Улс|Казахын хаант улс]] * [[Халимагийн хант улс]] ==Урлагийн бүтээлүүд== * [[Аблай султан|Аблай хааны]] залуу насыг өгүүлсэн 2005 оны казах түүхэн туульсын кино болох "Nomad". * 2011 оны казах түүхэн драмын кино болох "Myn Bala". Казакууд болон Зүүнгарын хоорондох 1729 оны дайны үеэр өрнөдөг. == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === {{refbegin}} * {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2013 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}} * {{cite book |last=Abuseitova |first=Meruert Khuatovna |year=1998 |title=Казахстан и Центральная Азия в XV–XVII вв.: история, политика, дипломатия |trans-title=Kazakhstan and Central Asia in 15th–17th cc.: history, policy, diplomacy |publisher=Daik-Press; R. B. Suleimenov Institute of Oriental Studies |location=Almaty |isbn=9965-441-01-4 |language=ru |ref={{harvid|Abuseitova|1998}} }} * {{cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO |isbn=978-8120820463 |edition=5th |ref={{harvid|Adle|2003}}}} * {{cite book |last1=Agadzhanov |first1=S. G. |last2=Kumekov |first2=B. E. |last3=Margulan |first3=A. Kh. |last4=Pishchulina |first4=K. A. |year=1983 |title=Қазақ ССР тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық |trans-title=History of the Kazakh SSR (from ancient times to the present day). In five volumes |volume=2 |publisher=Gylym; Ch. Ch. Valikhanov Institute of History, Archaeology and Ethnography |location=Almaty |language=kk }} * {{cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |publisher=Chulunbatyn Altangerel |pages=107, 641 |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world |ref={{harvid|Altangerel|n.d.}}}} * {{cite book |last=Apollova |first=N. G. |title=The Economic and Political Relations of Kazakhstan with Russia |publisher=Academy of Sciences |year=1960 |page=89 |ref={{harvid|Apollova|1960}}}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries |ref={{harvid|Atygaev|2023}}}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * {{cite book |last=Baipakov |first=Karl |url=https://archeo-lib.kz/assets/%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%20%D0%A3%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%203%20%D1%82%D0%BE%D0%BC%202%20%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C.pdf|title=Урбанизация Казахского ханства во второй половине XV - XVIII в. |trans-title=Urbanization of the Kazakh Khanate in the second half of the 15th - 18th centuries |publisher=Kazakhstan Archaeological Society |year=2014 |location=Almaty |isbn=978-601-7312-42-8 |language=ru |ref={{harvid|Baipakov|2014}}}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1962}}}} * {{cite journal |last=Besprozvannykh |first=E. L. |year=2003 |title=Китайские документы о принятии волжских калмыков в цинское подданство |trans-title=Chinese documents on the acceptance of the Volga Kalmyks into Qing subjecthood |url=https://cyberleninka.ru/article/n/kitayskie-dokumenty-o-prinyatii-volzhskih-kalmykov-v-tsinskoe-poddanstvo |journal=Вестник Калмыцкого университета |language=ru |ref={{harvid|Besprozvannykh|2003}}}} * {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}} * {{cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Shirap |title=Relations between Mongolia and Central Asia in the 17th and 18th centuries |publisher=Science. Editorial office of Eastern Literature (publishing house) |year=1979 |page=32 |language=ru |ref={{harvid|Chimitdorzhiev|1979}}}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |url=https://www.academia.edu/44624658/%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%98_%D0%92_%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B8%D1%80_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%86_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Fuat |first=Dr. Vecihi Sefa |title=18. VE 19. YÜZYILLARDA KAZAK TÜRKLERİ RUS İŞGALİ VE ULUSAL BAĞIMSIZLIK MÜCADELESİ |date=2018|pages=126 |publisher=Dr. Vecihi Sefa Fuat HEKİMOĞLU |isbn=978-605-2149-53-9 |language=tr |trans-title=“18th and 19th Centuries Kazakh Turks” “Russian Occupation and the National Independence Struggle”|ref={{harvid|Fuat|2018}}}} * {{cite journal |last=Haines |first=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676–1745) |url=https://muse.jhu.edu/article/685819 |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |volume=51 |pages=170–185 |doi=10.1353/mng.2017.0008 |ref={{harvid|Haines|2017}}}} * {{cite web |date=30 March 2021 |title=Убаши-хан: судить нельзя простить |url=https://halmgynn.ru/12527-ubashi-han-sudit-nelzya-prostit.html |website=halmgynn.ru |language=ru |ref={{harvid|Halmgynn|2021}} }}{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite book |last=Hummel |first=Arthur W. |title=Eminent Chinese of the Qing Period |publisher=Berkshire Publishing Group |year=2017 |isbn=9781614728498 |page=601 |ref={{harvid|Hummel|2017}}}} * {{Cite book |last=Isin |first=A. I. |title=История Казахстана в русских источниках XVI-XX веков. Том 1: Посольские материалы Русского государства (XV-XVII вв.) |publisher=Daik-Press |year=2005 |isbn=9965-699-79-8 |location=Almaty |language=ru |trans-title=History of Kazakhstan in Russian Sources of the 16th-20th Centuries. Volume 1: Ambassadorial Materials of the Russian State (15th-17th Centuries)}} * {{Cite journal |last=Galiev |first=V. Z |date=2013 |title=Усиление борьбы казахского народа против Джунгарской агрессии в начале XVIII века. |journal=Усиление борьбы казахского народа против Джунгарской агрессии в начале XVIII века. |volume=1 |issn=1814-6961 |trans-quote=Strengthening the struggle of the Kazakh people against the Dzungarian aggression at the beginning of the 18th century}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |language=ru |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |ref={{harvid|Kadyrbaev|2023}}}} * {{Cite book |last1=Kozybayev |first1=M. Q. |last2=Baipaqov |first2=K. M. |last3=Kömekov |first3=B. E. |last4=Pishulina|first4=K. A. |title=Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. |publisher=Atamura |year=2010|volume=2|isbn=978-601-282-028-7 |location=Almaty |language=kk |trans-title=History of Kazakhstan (from ancient times to the present day). In five volumes.}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |url=https://www.academia.edu/20366227/%D0%9A%D1%83%D1%88%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90_%D0%9A_%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%BE_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2_%D0%B2_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D0%BA_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_2001_182_%D1%81 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Kushkumbaev|2001}}}} * {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |publisher=Nauka |year=1983 |place=Novosibirsk |pages=18, 128 |language=ru |ref={{harvid|Kuznetsov|1983}}}} * {{cite book |last1=Martha |first1=Avery |title=The Tea Road: China and Russia Meet Across the Steppe |date=2003 |publisher=五洲传播出版社 |isbn=7508503805 |pages=206}} * {{Cite book |last=Massanov |first=N.E |title=Роль номадов евразийских степей в развитии мирового военного искусства. Научные чтения памяти Н.Э. Масанова |date=22–23 April 2010 |publisher=LEM, Proceedings of the International Scientific Conference |isbn=9965-23-301-2 |location=Almaty |pages=400+ |language=ru |trans-title=The Role of Nomads of the Eurasian Steppes in the Development of World Military Art: Scientific Readings in Commemoration of N. E. Massanov}} * {{cite book |last1=Masanov |first1=N. E. |last2=Abylkhozhin |first2=Zh.|url=https://www.soros.kz/wp-content/uploads/2018/02/Kazakhstan_history_people_and_culture.pdf|title=История Казахстана: народы и культуры |trans-title=History of Kazakhstan: Peoples and Cultures |publisher=Dayk-Press |year=2000 |location=Almaty |pages=608 |isbn=9965-441-31-6 |language=ru |ref={{harvid|Masanov|2000}}}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579/%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE_%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1991 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Moiseev|1991}}}} *{{Cite book |last=Noda |first=Jin |title=The Kazakh Khanates Between the Russian and Qing Empires |date=2016 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-31444-3 |location=Boston}} * {{cite web |title=Судьба калмыцкого ханства после «пыльного похода» в XVIII веке |url=https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/25934/1/Sud%27ba.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719172819/https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/25934/1/Sud%27ba.pdf |archive-date=2023-07-19 |access-date=2023-07-19 |language=ru |ref={{harvid|Polessu|n.d.}}}} * {{cite book |last=Pozdneev |first=A. M. |title=Образцы народной литературы монгольских племён. Вып. I |date=1880 |publisher=A. M. Pozdneev |pages=148 |language=ru |trans-title=Examples of Folk Literature of the Mongolian Tribes. Issue 1 |ref={{harvid|Pozdneev|1880}}}} * {{Cite book |last=Smith |first=Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History Of Tibetan Nationalism And Sino-tibetan Relations |publisher=LEM, Proceedings of the International Scientific Conference |year=1997 |isbn=978-0-8133-3280-2}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}} * {{cite book |last=Sultanov |first=Tursun I. |year=2006 |title=Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей |trans-title=Raised on a White Felt Mat: Khans of the Kazakh Steppes |publisher=Astana Damu-21 |location=Astana |isbn=9965-9522-8-0 |pages=256 |language=ru}} * {{cite book |last1=Tompiev |first1=Maral |title=Эпоха обретения границ |last2=Uali |first2=Murat |year=2015 |place=Almaty |page=210 |language=ru |trans-title=The era of gaining borders |ref={{harvid|Tompiev|Uali|2015}}}} * {{cite book |last=Unknown |first=Unknown |title=Ordabasy Kurultai |publisher=Kazakh encyclopedias |year=2006 |location=Almaty |pages=221–222 |ref={{harvid|Unknown|2006}}}} * {{Cite book |last=Unknown |first=Unknown |title=История средней и центральной Азии в X-XIX веках, Ташкент, 1988 |date=1988 |publisher=Unknown |location=Tashkent |language=ru |trans-title=History of Central and Middle Asia in the 10th-19th centuries, Tashkent, 1988}} * {{Cite book |last=Unknown |title=Казахско-русские отношения в XVI–XVIII вв. |publisher=House of the Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1961 |publication-date=1961 |pages= |language=ru |trans-title=Kazakh-Russian relations in the 16th–18th centuries}} * {{Cite book |last=Unknown |title=Материалы по истории русско-монгольских отношений. 1636–1654. Том II |date=1959 |publisher=Издательство Академии наук СССР |location=Москва |language=ru |trans-title=Materials on the History of Russian-Mongolian Relations. 1636–1654 |volume=II}} * {{cite web |title=From the history of Kazakhstan in the 18th century |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm |website=vostlit.info |language=ru |ref={{harvid|Vostlit|n.d.}}}} *{{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} *{{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}} * {{cite book |last=Zlatkin|first=I. Ya|url=https://www.klex.ru/1h3o |title=История Джунгарского ханства, 1635-1758 |trans-title=History of the Dzungar Khanate, 1635-1758 |edition=2nd |publisher=Nauka |year=1983 |location=Moscow |language=ru |ref={{harvid|Zlatkin|1983}}}} {{refend}} [[Ангилал:Казах–Зүүнгарын дайнууд]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] 0cpeu9torcu1l6l49fspocbhn5cuzbp 0 39616 858793 599173 2026-06-13T17:33:58Z Enkhsaihan2005 64429 858793 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүн Болгарын муж}} {{Инфобокс суурин | name = Варна муж | native_name = Област Варна | native_name_lang = bul<!-- ISO 639-2 code e.g. "bul" for Bulgarian. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = [[Болгарын мужууд|Муж]] | image_skyline = Антична сграда Римски терми.JPG | image_alt = | image_caption = Эртний Ромын халуун усны газрууд | image_flag = Varna flag.png | image_seal = | image_map = Varna in Bulgaria.svg | map_alt = | map_caption = Болгар дахь Варна мужийн байршил | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{Coord|43|12|N|27|36|E|region:BG|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Болгар]] | established_title = | established_date = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Варна]] | parts_type = [[Болгарын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | parts_style = para | p1 = 12 | leader_party = | leader_title = Захирагч | leader_name = Андрияна Андреева | area_footnotes = <ref name="phare">{{in lang|en}} [http://www.zei.de/download/Phare/bulgaria.pdf Bulgarian Provinces area and population 1999 — National Center for Regional Development — page 90-91] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110113004950/http://www.zei.de/download/Phare/bulgaria.pdf |date=2011-01-13 }}</ref> | area_total_km2 = 3,819.5 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name="divisions"/><ref name="population"/><ref name="pop-stat-divisions"/> | population_total = 416,813 | population_as_of = 2022 оны 12 сар | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | blank_name_sec1 = [[Болгарын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info_sec1 = B | website = {{url|varnaregion.egov.bg}} }} '''Варна муж''' ([[болгараар]] Област Варна) — [[Болгар улс|Болгарын]] муж. 3.8 мянган км² талбай, 475 мянган хүнтэй (2011 оны тоо). == Нутаг дэвсгэрийн хуваарь == Дотроо 12 «община» (хот суурин хавийн газар)-д хуваагддаг. <table><td> * [[Аврен]] хавийн газар * [[Аксаково]] хавийн газар г.м * [[Белослав]] * [[Бяла]] * [[Варна]] * [[Ветрино]] </td><td> * [[Вылчи-Дол]] * [[Долни-Чифлик]] * [[Девня]] * [[Дылгопол]] * [[Провадия]] * [[Суворово]] </td></table> == Хүн ам зүй == {{bar box | title=Ард түмэн (2011 он) | titlebar=#ddd | left1=Яс үндэс | right1=Хувь | float=left | bars= {{bar percent|[[Болгар үндэстэн]]|#00966E|87.3}} {{bar percent|[[Турк үндэстэн]]|red|7.2}} {{bar percent|[[Цыган ястан]]|brown|3.2}} {{bar percent|Бусад, мэдүүлээгүй|purple|2.3}} }} {{зай авах}} ==Эшлэл== {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Varna Province|Мужийн зургийн цомог}} [[Ангилал:Болгарын аймаг]] [[Ангилал:Варна аймаг| ]] [[Ангилал:Варна]] 10z1f9ce5tne3iatkpcyfr9uqhe0py3 858794 858793 2026-06-13T17:34:08Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Варна аймаг]] to [[Варна муж]] 858793 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүн Болгарын муж}} {{Инфобокс суурин | name = Варна муж | native_name = Област Варна | native_name_lang = bul<!-- ISO 639-2 code e.g. "bul" for Bulgarian. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = [[Болгарын мужууд|Муж]] | image_skyline = Антична сграда Римски терми.JPG | image_alt = | image_caption = Эртний Ромын халуун усны газрууд | image_flag = Varna flag.png | image_seal = | image_map = Varna in Bulgaria.svg | map_alt = | map_caption = Болгар дахь Варна мужийн байршил | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{Coord|43|12|N|27|36|E|region:BG|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Болгар]] | established_title = | established_date = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Варна]] | parts_type = [[Болгарын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | parts_style = para | p1 = 12 | leader_party = | leader_title = Захирагч | leader_name = Андрияна Андреева | area_footnotes = <ref name="phare">{{in lang|en}} [http://www.zei.de/download/Phare/bulgaria.pdf Bulgarian Provinces area and population 1999 — National Center for Regional Development — page 90-91] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110113004950/http://www.zei.de/download/Phare/bulgaria.pdf |date=2011-01-13 }}</ref> | area_total_km2 = 3,819.5 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name="divisions"/><ref name="population"/><ref name="pop-stat-divisions"/> | population_total = 416,813 | population_as_of = 2022 оны 12 сар | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | blank_name_sec1 = [[Болгарын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info_sec1 = B | website = {{url|varnaregion.egov.bg}} }} '''Варна муж''' ([[болгараар]] Област Варна) — [[Болгар улс|Болгарын]] муж. 3.8 мянган км² талбай, 475 мянган хүнтэй (2011 оны тоо). == Нутаг дэвсгэрийн хуваарь == Дотроо 12 «община» (хот суурин хавийн газар)-д хуваагддаг. <table><td> * [[Аврен]] хавийн газар * [[Аксаково]] хавийн газар г.м * [[Белослав]] * [[Бяла]] * [[Варна]] * [[Ветрино]] </td><td> * [[Вылчи-Дол]] * [[Долни-Чифлик]] * [[Девня]] * [[Дылгопол]] * [[Провадия]] * [[Суворово]] </td></table> == Хүн ам зүй == {{bar box | title=Ард түмэн (2011 он) | titlebar=#ddd | left1=Яс үндэс | right1=Хувь | float=left | bars= {{bar percent|[[Болгар үндэстэн]]|#00966E|87.3}} {{bar percent|[[Турк үндэстэн]]|red|7.2}} {{bar percent|[[Цыган ястан]]|brown|3.2}} {{bar percent|Бусад, мэдүүлээгүй|purple|2.3}} }} {{зай авах}} ==Эшлэл== {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Varna Province|Мужийн зургийн цомог}} [[Ангилал:Болгарын аймаг]] [[Ангилал:Варна аймаг| ]] [[Ангилал:Варна]] 10z1f9ce5tne3iatkpcyfr9uqhe0py3 0 39758 858803 751103 2026-06-13T21:04:49Z Enkhsaihan2005 64429 858803 wikitext text/x-wiki {{Short description|Румыны Яш тойргийн захиргааны төв}} {{Инфобокс суурин | name = Яш | native_name = Iași | other_name = | settlement_type = [[Румыны хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | image_blank_emblem = File:Logo Destination Iasi Negru.png | blank_emblem_type = [[Брэнд тэмдэг]] | image_skyline = {{multiple image |total_width = 280px |perrow = 1/2/2/2 |border = infobox |caption_align = center |image1 = Palatul Culturii Iași - seara din lateral (cropped).jpg |alt1 = |caption1 = [[Соёлын ордон (Яш)|Соёлын ордон]] |image2 = Catedrala „Sf. Gheorghe” și „Întâmpinarea Domnului” (1).jpg |alt5 = |caption2 = [[Яш хотын цогчин дуган]] |image3 = Mănăstirea „Sf. Trei Ierarhi“ (1).jpg |alt4 = |caption3 = [[Трей Иерархи хийд]] |image4 = Romania Iași National Theatre.jpg |alt2 = |caption4 =[[Яшийн үндэсний театр|Василе Александригийн үндэсний театр]] |image5 =Teiul lui Eminescu (panoramă dinspre sud).jpg |alt3 = |caption5 = [[Эминескугийн Далдуу мод]] |image6 = Universitatea „Alexandru Ioan Cuza” (5).jpg |alt6 = |caption6 = [[Яшийн их сургууль]] |image7 = Turn clopotniță Golia (2).jpg |caption7 = [[Голиа сүм|Голиа цамхаг]] }} | image_flag = ROU IS Iasi Flag.png | image_shield = ROU IS Iasi CoA.png | nicknames = Агуу хайрын хот, Алдарт хувь тавилангийн хот, Агуу санааны хот, Гурван Холбооны Хот, Долоон толгод дээрх хот<ref>{{cite web|url=http://romaniancoins.org/1000leiu1918.html|title=1000 lei 1998 – 80th anniversary of the Great Union of 1918|publisher=Romanian Coins.org|access-date=2026-06-13|language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.iasi.djc.ro/|title=Iași, the cultural city|access-date=2026-06-13|language=ro|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120802105002/http://www.iasi.djc.ro/|archive-date=2012-08-02}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.laiasi.ro/despreiasi.htm|title=About Iaşi|publisher=La Iaşi|access-date=2026-06-13|date=2002|language=ro}}</ref> | image_map = {{Switcher|[[File:Map_of_Iași_within_Iași_County.svg|frameless]]|Яшийн газрын зураг|[[File:Iași metropolitan area map.svg|frameless]]|[[Яш хотын бүс|Хотын бүс]]|default=1}} | map_caption = [[Яш тойрог]] дахь Яшийн байршил | pushpin_map = Румын | pushpin_map_caption = Румын дахь байршил | coordinates = {{coord|47|09|44|N|27|35|20|E|region:RO_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{ROU}} | subdivision_type1 = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | subdivision_type2 = [[Румыны засаг захиргааны хуваарь|Статус]] | subdivision_name1 = [[Яш тойрог|Яш]] | subdivision_name2 = Тойргийн төв | established_title = Суурьшсан | established_date = 14-р зуунаас өмнө | established_title2 = Анхны албан ёсны баримт | established_date2 = 1408 | leader_party = {{Polparty|RO|PNL}} | leader_title = Хотын дарга {{no bold|(2024&ndash;2028)}} | leader_name = Михай Чирика<ref>{{cite web |url=https://prezenta.roaep.ro/locale09062024v2/ |title=Results of the 2024 local elections |publisher=Төв Сонгуулийн Товчоо |access-date=2026-06-13 |df=dmy-all}}</ref> | area_magnitude = | area_total_km2 = 93.9 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_metro_km2 = 1,159 | elevation_m = 60 | population_total = 316,162 | population_as_of = [[2021 оны Румыны хүн амын тооллого|2021]] | population_footnotes = <ref name="RPL2021">{{cite web|url=https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.03_1.3.1-si-1.03.2.xls|title=Populaţia rezidentă după grupa de vârstă, pe județe și municipii, orașe, comune, la 1 decembrie 2021|publisher=[[Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн (Румын)|INSSE]]|language=ro|date=2023-05-31}}</ref> | population_density_km2 = 2,894 | pop_est_as_of = | population_est = | pop_est_footnotes = | population_metro = 423,154 | population_metro_footnotes = | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 700xxx | area_code = +40 x32 | website = {{URL|http://www.primaria-iasi.ro}} | footnotes = | population_demonym = {{lang|ro|ieșean, ieșeancă}} ([[Румын хэл|ro]]) | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | blank_name = [[Румын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = IS | blank1_name = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]] | blank1_info = [[Чийглэг эх газрын уур амьсгал#Зөөлөн/сэрүүн зуны дэд төрөл|Dfb]] }} '''Яш''' ({{lang-ro|Iaşi}} [{{IPA|jaʃʲ}}] {{Audio|Ro-Iași.ogg|''дуудлага''}}) — [[Румын|Румыны]] [[Яш тойрог|Яш тойргийн]] засаг захиргааны төв, 290,422 хүнтэй [[хот]].<ref>{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_Tab_8.xls |wayback=20160118131243 |text=Recensământului din 2011: «Tab8. Populaţia stabilă după etnie – judeţe, municipii, oraşe, comune» |archiv-bot=2023-09-26 23:18:34 InternetArchiveBot }}.</ref> == Байрлал == Тус хот нь [[Молдав-Румыны хил|Бүгд Найрамдах Молдав Улсын хилээс]] 20 км баруунш, улсын нийслэл [[Бухарест]]ээс агаарын зайгаар тооцвол 400 орчим километрийн зайд оршдог. Газар нутгийн хувьд дов толгод ихтэй ч газар тариалан ихээхэн эрхэлнэ. Хот дундуур [[Жижия гол]]ын баруун цутгал болох [[Бахлуй гол]] урсана. Яш хотыг хүрээлсэн толгодоос нь шалтгаалан Ромын нэгэн адил «Долоон Толгодын Хот» гэж нэрлэдэг. == Зургийн цомог == <gallery perrow="4" mode="packed"> Universitatea Alexandru Ioan Cuza Iasi 01.JPG|Александру Иаон Кузагийн нэрэмжит Яшийн Их Сургууль Iasi airport.cristibur.jpg|Яшийн нисэх буудал Palatculturaiasi.jpg|Соёлын ордон Iasi, Public Garden Palas 6.jpg|Худалдаа, бизнесийн төв талбай </gallery> == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Яш, Румын ([[Яшийн олон улсын нисэх буудал]]) (1991–2020, туйлын үе 1896-одоо) |metric first = Yes |single line = Yes | Jan record high C = 19.4 | Feb record high C = 22.5 | Mar record high C = 27.9 | Apr record high C = 31.8 | May record high C = 36.4 | Jun record high C = 38.0 | Jul record high C = 40.1 | Aug record high C = 41.3 | Sep record high C = 38.0 | Oct record high C = 33.9 | Nov record high C = 29.0 | Dec record high C = 19.5 |year record high C = 41.3 | Jan high C = 1.3 | Feb high C = 3.9 | Mar high C = 10.2 | Apr high C = 17.5 | May high C = 23.3 | Jun high C = 27.0 | Jul high C = 29.0 | Aug high C = 28.8 | Sep high C = 23.1 | Oct high C = 16.3 | Nov high C = 8.8 | Dec high C = 2.8 | year high C = 16.0 | Jan mean C = -2.1 | Feb mean C = -0.3 | Mar mean C = 4.5 | Apr mean C = 11.1 | May mean C = 16.8 | Jun mean C = 20.7 | Jul mean C = 22.4 | Aug mean C = 21.7 | Sep mean C = 16.3 | Oct mean C = 10.4 | Nov mean C = 4.8 | Dec mean C = -0.5 | year mean C = 10.5 | Jan low C = -5.1 | Feb low C = -3.6 | Mar low C = 0.2 | Apr low C = 5.6 | May low C = 10.7 | Jun low C = 14.7 | Jul low C = 16.3 | Aug low C = 15.6 | Sep low C = 11.0 | Oct low C = 6.1 | Nov low C = 1.7 | Dec low C = -3.3 | year low C = 5.8 | Jan record low C = -30.6 | Feb record low C = -36.3 | Mar record low C = -22.7 | Apr record low C = -9.4 | May record low C = -3.0 | Jun record low C = 3.5 | Jul record low C = 6.3 | Aug record low C = -0.5 | Sep record low C = -6.7 | Oct record low C = -21.1 | Nov record low C = -27.2 | Dec record low C = -29.5 |year record low C = -36.3 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 27.7 | Feb precipitation mm = 25.8 | Mar precipitation mm = 33.5 | Apr precipitation mm = 43.5 | May precipitation mm = 59.9 | Jun precipitation mm = 78.0 | Jul precipitation mm = 70.8 | Aug precipitation mm = 49.4 | Sep precipitation mm = 49.2 | Oct precipitation mm = 45.4 | Nov precipitation mm = 33.0 | Dec precipitation mm = 31.8 | year precipitation mm = 548.0 | unit precipitation days = 1.0 мм | Jan precipitation days = 5.9 | Feb precipitation days = 4.9 | Mar precipitation days = 6.2 | Apr precipitation days = 6.5 | May precipitation days = 8.4 | Jun precipitation days = 8.4 | Jul precipitation days = 7.5 | Aug precipitation days = 5.4 | Sep precipitation days = 5.5 | Oct precipitation days = 5.4 | Nov precipitation days = 5.0 | Dec precipitation days = 6.0 | year precipitation days = 75.1 |Jan snow cm = 11.3 |Feb snow cm = 14.3 |Mar snow cm = 11.9 |Apr snow cm = 6.9 |May snow cm = 0.0 |Jun snow cm = 0.0 |Jul snow cm = 0.0 |Aug snow cm = 0.0 |Sep snow cm = 0.0 |Oct snow cm = 0.7 |Nov snow cm = 10.4 |Dec snow cm = 6.3 |year snow cm = 61.8 |Jan humidity = 82 |Feb humidity = 80 |Mar humidity = 71 |Apr humidity = 62 |May humidity = 61 |Jun humidity = 62 |Jul humidity = 60 |Aug humidity = 63 |Sep humidity = 66 |Oct humidity = 73 |Nov humidity = 79 |Dec humidity = 83 |year humidity = 70 | Jan dew point C =-5.6 | Feb dew point C =-4.7 | Mar dew point C =-0.1 | Apr dew point C =4.7 | May dew point C =9.6 | Jun dew point C =13.2 | Jul dew point C =14.6 | Aug dew point C =13.9 | Sep dew point C =10.6 | Oct dew point C =6.1 | Nov dew point C =2.0 | Dec dew point C =-2.0 | Jan sun = 71.3 | Feb sun = 95.0 | Mar sun = 147.6 | Apr sun = 196.1 | May sun = 254.0 | Jun sun = 265.5 | Jul sun = 291.2 | Aug sun = 276.0 | Sep sun = 200.5 | Oct sun = 146.9 | Nov sun = 77.9 | Dec sun = 61.5 | year sun = 2083.5 |source 1 = NOAA (цас ба шүүдрийн цэг 1961–1990),<ref name="WMONormals">{{cite web |url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Romania/CSV/Iasi_15090.csv |title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020 — Iași |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |access-date = 2026-06-13}}</ref><ref name= NOAA>{{Cite FTP | url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_VI/RO/15090.TXT | server = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] | title = Iași Climate Normals 1961–1990 | access-date = 2026-06-13}}</ref> Meteomanz (extremes since 2021)<ref>{{Cite web |url=http://www.meteomanz.com/sy3?l=1&cou=2050&ind=15090&m1=01&y1=2009&m2=06&y2=2024 |title=ARAD - Weather data by month |access-date=2026-06-13 |website=meteomanz}}</ref> |source 2 = Румыны Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн (туйлшрал 1901–2000),<ref name= extremes>{{cite web |url = http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap1.pdf |title = AIR TEMPERATURE (monthly and yearly absolute maximum and absolute minimum) |work = Romanian Statistical Yearbook: Geography, Meteorology, and Environment |publisher = Румыны Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн |year = 2007 |access-date = 2026-06-13}}</ref> [[Deutscher Wetterdienst]] (туйлшрал, 1896–2015 ба чийгшил, 1896–1960)<ref name = DWD> {{cite web | url = http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_150900_kt.pdf | title = Klimatafel von Iasi (Jassy), Moldau (Bessarabien) / Rumänien | work = Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world | publisher = Deutscher Wetterdienst | language = de | access-date = 2026-06-13}}</ref> |date=2010 }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Iași‎‎|Хотын зургийн цомог}} * [https://web.archive.org/web/20171223020409/http://www.rumaenien-tourismus.de/iasi.html Seite zur Förderung des Tourismus in Rumänien über Iași] * [http://romaniancoins.org/iasi/indexiasi.html Bilder aus Iași und Umgebung] == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Яш| ]] [[Ангилал:Яш тойргийн суурин]] [[Ангилал:Румыны хот]] [[Ангилал:Румыны их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Румыны урьдын нийслэл]] onwy2x95s0nzkt1dcl0oyrbunk4qj3h 858820 858803 2026-06-14T00:20:14Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858820 wikitext text/x-wiki {{Short description|Румыны Яш тойргийн захиргааны төв}} {{Инфобокс суурин | name = Яш | native_name = Iași | other_name = | settlement_type = [[Румыны хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | image_blank_emblem = File:Logo Destination Iasi Negru.png | blank_emblem_type = [[Брэнд тэмдэг]] | image_skyline = {{multiple image |total_width = 280px |perrow = 1/2/2/2 |border = infobox |caption_align = center |image1 = Palatul Culturii Iași - seara din lateral (cropped).jpg |alt1 = |caption1 = [[Соёлын ордон (Яш)|Соёлын ордон]] |image2 = Catedrala „Sf. Gheorghe” și „Întâmpinarea Domnului” (1).jpg |alt5 = |caption2 = [[Яш хотын цогчин дуган]] |image3 = Mănăstirea „Sf. Trei Ierarhi“ (1).jpg |alt4 = |caption3 = [[Трей Иерархи хийд]] |image4 = Romania Iași National Theatre.jpg |alt2 = |caption4 =[[Яшийн үндэсний театр|Василе Александригийн үндэсний театр]] |image5 =Teiul lui Eminescu (panoramă dinspre sud).jpg |alt3 = |caption5 = [[Эминескугийн Далдуу мод]] |image6 = Universitatea „Alexandru Ioan Cuza” (5).jpg |alt6 = |caption6 = [[Яшийн их сургууль]] |image7 = Turn clopotniță Golia (2).jpg |caption7 = [[Голиа сүм|Голиа цамхаг]] }} | image_flag = ROU IS Iasi Flag.png | image_shield = ROU IS Iasi CoA.png | nicknames = Агуу хайрын хот, Алдарт хувь тавилангийн хот, Агуу санааны хот, Гурван Холбооны Хот, Долоон толгод дээрх хот<ref>{{cite web|url=http://romaniancoins.org/1000leiu1918.html|title=1000 lei 1998 – 80th anniversary of the Great Union of 1918|publisher=Romanian Coins.org|access-date=2026-06-13|language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.iasi.djc.ro/|title=Iași, the cultural city|access-date=2026-06-13|language=ro|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120802105002/http://www.iasi.djc.ro/|archive-date=2012-08-02}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.laiasi.ro/despreiasi.htm|title=About Iaşi|publisher=La Iaşi|access-date=2026-06-13|date=2002|language=ro|archive-date=2017-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170111121301/http://www.laiasi.ro/despreiasi.htm|url-status=dead}}</ref> | image_map = {{Switcher|[[File:Map_of_Iași_within_Iași_County.svg|frameless]]|Яшийн газрын зураг|[[File:Iași metropolitan area map.svg|frameless]]|[[Яш хотын бүс|Хотын бүс]]|default=1}} | map_caption = [[Яш тойрог]] дахь Яшийн байршил | pushpin_map = Румын | pushpin_map_caption = Румын дахь байршил | coordinates = {{coord|47|09|44|N|27|35|20|E|region:RO_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{ROU}} | subdivision_type1 = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | subdivision_type2 = [[Румыны засаг захиргааны хуваарь|Статус]] | subdivision_name1 = [[Яш тойрог|Яш]] | subdivision_name2 = Тойргийн төв | established_title = Суурьшсан | established_date = 14-р зуунаас өмнө | established_title2 = Анхны албан ёсны баримт | established_date2 = 1408 | leader_party = {{Polparty|RO|PNL}} | leader_title = Хотын дарга {{no bold|(2024&ndash;2028)}} | leader_name = Михай Чирика<ref>{{cite web |url=https://prezenta.roaep.ro/locale09062024v2/ |title=Results of the 2024 local elections |publisher=Төв Сонгуулийн Товчоо |access-date=2026-06-13 |df=dmy-all}}</ref> | area_magnitude = | area_total_km2 = 93.9 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_metro_km2 = 1,159 | elevation_m = 60 | population_total = 316,162 | population_as_of = [[2021 оны Румыны хүн амын тооллого|2021]] | population_footnotes = <ref name="RPL2021">{{cite web|url=https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.03_1.3.1-si-1.03.2.xls|title=Populaţia rezidentă după grupa de vârstă, pe județe și municipii, orașe, comune, la 1 decembrie 2021|publisher=[[Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн (Румын)|INSSE]]|language=ro|date=2023-05-31}}</ref> | population_density_km2 = 2,894 | pop_est_as_of = | population_est = | pop_est_footnotes = | population_metro = 423,154 | population_metro_footnotes = | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 700xxx | area_code = +40 x32 | website = {{URL|http://www.primaria-iasi.ro}} | footnotes = | population_demonym = {{lang|ro|ieșean, ieșeancă}} ([[Румын хэл|ro]]) | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | blank_name = [[Румын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = IS | blank1_name = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]] | blank1_info = [[Чийглэг эх газрын уур амьсгал#Зөөлөн/сэрүүн зуны дэд төрөл|Dfb]] }} '''Яш''' ({{lang-ro|Iaşi}} [{{IPA|jaʃʲ}}] {{Audio|Ro-Iași.ogg|''дуудлага''}}) — [[Румын|Румыны]] [[Яш тойрог|Яш тойргийн]] засаг захиргааны төв, 290,422 хүнтэй [[хот]].<ref>{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_Tab_8.xls |wayback=20160118131243 |text=Recensământului din 2011: «Tab8. Populaţia stabilă după etnie – judeţe, municipii, oraşe, comune» |archiv-bot=2023-09-26 23:18:34 InternetArchiveBot }}.</ref> == Байрлал == Тус хот нь [[Молдав-Румыны хил|Бүгд Найрамдах Молдав Улсын хилээс]] 20 км баруунш, улсын нийслэл [[Бухарест]]ээс агаарын зайгаар тооцвол 400 орчим километрийн зайд оршдог. Газар нутгийн хувьд дов толгод ихтэй ч газар тариалан ихээхэн эрхэлнэ. Хот дундуур [[Жижия гол]]ын баруун цутгал болох [[Бахлуй гол]] урсана. Яш хотыг хүрээлсэн толгодоос нь шалтгаалан Ромын нэгэн адил «Долоон Толгодын Хот» гэж нэрлэдэг. == Зургийн цомог == <gallery perrow="4" mode="packed"> Universitatea Alexandru Ioan Cuza Iasi 01.JPG|Александру Иаон Кузагийн нэрэмжит Яшийн Их Сургууль Iasi airport.cristibur.jpg|Яшийн нисэх буудал Palatculturaiasi.jpg|Соёлын ордон Iasi, Public Garden Palas 6.jpg|Худалдаа, бизнесийн төв талбай </gallery> == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Яш, Румын ([[Яшийн олон улсын нисэх буудал]]) (1991–2020, туйлын үе 1896-одоо) |metric first = Yes |single line = Yes | Jan record high C = 19.4 | Feb record high C = 22.5 | Mar record high C = 27.9 | Apr record high C = 31.8 | May record high C = 36.4 | Jun record high C = 38.0 | Jul record high C = 40.1 | Aug record high C = 41.3 | Sep record high C = 38.0 | Oct record high C = 33.9 | Nov record high C = 29.0 | Dec record high C = 19.5 |year record high C = 41.3 | Jan high C = 1.3 | Feb high C = 3.9 | Mar high C = 10.2 | Apr high C = 17.5 | May high C = 23.3 | Jun high C = 27.0 | Jul high C = 29.0 | Aug high C = 28.8 | Sep high C = 23.1 | Oct high C = 16.3 | Nov high C = 8.8 | Dec high C = 2.8 | year high C = 16.0 | Jan mean C = -2.1 | Feb mean C = -0.3 | Mar mean C = 4.5 | Apr mean C = 11.1 | May mean C = 16.8 | Jun mean C = 20.7 | Jul mean C = 22.4 | Aug mean C = 21.7 | Sep mean C = 16.3 | Oct mean C = 10.4 | Nov mean C = 4.8 | Dec mean C = -0.5 | year mean C = 10.5 | Jan low C = -5.1 | Feb low C = -3.6 | Mar low C = 0.2 | Apr low C = 5.6 | May low C = 10.7 | Jun low C = 14.7 | Jul low C = 16.3 | Aug low C = 15.6 | Sep low C = 11.0 | Oct low C = 6.1 | Nov low C = 1.7 | Dec low C = -3.3 | year low C = 5.8 | Jan record low C = -30.6 | Feb record low C = -36.3 | Mar record low C = -22.7 | Apr record low C = -9.4 | May record low C = -3.0 | Jun record low C = 3.5 | Jul record low C = 6.3 | Aug record low C = -0.5 | Sep record low C = -6.7 | Oct record low C = -21.1 | Nov record low C = -27.2 | Dec record low C = -29.5 |year record low C = -36.3 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 27.7 | Feb precipitation mm = 25.8 | Mar precipitation mm = 33.5 | Apr precipitation mm = 43.5 | May precipitation mm = 59.9 | Jun precipitation mm = 78.0 | Jul precipitation mm = 70.8 | Aug precipitation mm = 49.4 | Sep precipitation mm = 49.2 | Oct precipitation mm = 45.4 | Nov precipitation mm = 33.0 | Dec precipitation mm = 31.8 | year precipitation mm = 548.0 | unit precipitation days = 1.0 мм | Jan precipitation days = 5.9 | Feb precipitation days = 4.9 | Mar precipitation days = 6.2 | Apr precipitation days = 6.5 | May precipitation days = 8.4 | Jun precipitation days = 8.4 | Jul precipitation days = 7.5 | Aug precipitation days = 5.4 | Sep precipitation days = 5.5 | Oct precipitation days = 5.4 | Nov precipitation days = 5.0 | Dec precipitation days = 6.0 | year precipitation days = 75.1 |Jan snow cm = 11.3 |Feb snow cm = 14.3 |Mar snow cm = 11.9 |Apr snow cm = 6.9 |May snow cm = 0.0 |Jun snow cm = 0.0 |Jul snow cm = 0.0 |Aug snow cm = 0.0 |Sep snow cm = 0.0 |Oct snow cm = 0.7 |Nov snow cm = 10.4 |Dec snow cm = 6.3 |year snow cm = 61.8 |Jan humidity = 82 |Feb humidity = 80 |Mar humidity = 71 |Apr humidity = 62 |May humidity = 61 |Jun humidity = 62 |Jul humidity = 60 |Aug humidity = 63 |Sep humidity = 66 |Oct humidity = 73 |Nov humidity = 79 |Dec humidity = 83 |year humidity = 70 | Jan dew point C =-5.6 | Feb dew point C =-4.7 | Mar dew point C =-0.1 | Apr dew point C =4.7 | May dew point C =9.6 | Jun dew point C =13.2 | Jul dew point C =14.6 | Aug dew point C =13.9 | Sep dew point C =10.6 | Oct dew point C =6.1 | Nov dew point C =2.0 | Dec dew point C =-2.0 | Jan sun = 71.3 | Feb sun = 95.0 | Mar sun = 147.6 | Apr sun = 196.1 | May sun = 254.0 | Jun sun = 265.5 | Jul sun = 291.2 | Aug sun = 276.0 | Sep sun = 200.5 | Oct sun = 146.9 | Nov sun = 77.9 | Dec sun = 61.5 | year sun = 2083.5 |source 1 = NOAA (цас ба шүүдрийн цэг 1961–1990),<ref name="WMONormals">{{cite web |url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Romania/CSV/Iasi_15090.csv |title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020 — Iași |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |access-date = 2026-06-13}}</ref><ref name= NOAA>{{Cite FTP | url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_VI/RO/15090.TXT | server = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] | title = Iași Climate Normals 1961–1990 | access-date = 2026-06-13}}</ref> Meteomanz (extremes since 2021)<ref>{{Cite web |url=http://www.meteomanz.com/sy3?l=1&cou=2050&ind=15090&m1=01&y1=2009&m2=06&y2=2024 |title=ARAD - Weather data by month |access-date=2026-06-13 |website=meteomanz}}</ref> |source 2 = Румыны Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн (туйлшрал 1901–2000),<ref name= extremes>{{cite web |url = http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap1.pdf |title = AIR TEMPERATURE (monthly and yearly absolute maximum and absolute minimum) |work = Romanian Statistical Yearbook: Geography, Meteorology, and Environment |publisher = Румыны Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн |year = 2007 |access-date = 2026-06-13}}</ref> [[Deutscher Wetterdienst]] (туйлшрал, 1896–2015 ба чийгшил, 1896–1960)<ref name = DWD> {{cite web | url = http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_150900_kt.pdf | title = Klimatafel von Iasi (Jassy), Moldau (Bessarabien) / Rumänien | work = Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world | publisher = Deutscher Wetterdienst | language = de | access-date = 2026-06-13}}</ref> |date=2010 }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Iași‎‎|Хотын зургийн цомог}} * [https://web.archive.org/web/20171223020409/http://www.rumaenien-tourismus.de/iasi.html Seite zur Förderung des Tourismus in Rumänien über Iași] * [http://romaniancoins.org/iasi/indexiasi.html Bilder aus Iași und Umgebung] == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Яш| ]] [[Ангилал:Яш тойргийн суурин]] [[Ангилал:Румыны хот]] [[Ангилал:Румыны их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Румыны урьдын нийслэл]] cvx1l16emgf3ga4im8l7ku2xw6m44sv 0 39760 858811 742832 2026-06-13T22:03:32Z Enkhsaihan2005 64429 858811 wikitext text/x-wiki {{Short description|Румыны Клуж тойргийн захиргааны төв}} {{Инфобокс суурин | official_name = Клуж-Напока | other_name = | native_name = Cluj-Napoca | settlement_type = [[Румыны хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 320 | image_style = | perrow = 1/2/3 |image1 = Romania-2382 - View from Hotel (7794313314).jpg |alt1 = |caption1 = Панорама |image2 = Biserica romano-catolică "Sfântul Mihail".jpg |alt2 = |caption2 = [[Гэгээн Михаилын сүм, Клуж-Напока|Гэгээн Михаилын сүм]] |image3 = Kolozsvár, Babeș–Bolyai Tudományegyetem.jpg |alt3 = |caption3 = [[Бабеш-Бойяи их сургууль]] |image4 = Casa Matei.jpg |alt4 = |caption4 = [[Маттиас Корвинусын гэр]] |image5 = Cluj Napoca - Palatul Szeki (2023) - img 01.jpg |alt5 = |caption5 = [[Секи ордон, Клуж-Напока|Секи ордон]] |image6 = Curtea de Apel, Cluj-Napoca ROM.jpg |alt6 = |caption6 = [[Шударга ёсны ордон, Клуж-Напока|Шударга ёсны ордон]] |image7 = Opera nationala romana cluj - teatrul national lucian blaga - 2019iunie.jpg |alt7 = |caption7 = [[Румыны Үндэсний Дуурь, Клуж-Напока|Румыны Үндэсний Дуурь]] |image8 = Cluj Napoca Manastirea Minoritilor.jpg |alt8 = |caption8 = [[Хувиргалтын сүм, Клуж-Напока|Хувиргалтын сүм]] |image9 = Looking down Strada Iuliu Maniu from Piața Unirii, Cluj-Napoca, 2017.jpg |alt9 = |caption9 = [[Юлиу Маниугийн гудамж, Клуж-Напока|Юлиу Маниугийн гудамж]] |image10 = Catedrala Arhiepiscopiei ortodoxe din Cluj-Napoca.jpg |alt10 = |caption10 = Үнэн алдартны сүм |image11 = Casino - Flickr - Lucian Nuță.jpg |alt11 = |caption11 = [[Клуж-Напока төв цэцэрлэгт хүрээлэн|Төв цэцэрлэгт хүрээлэн]] }} | mapframe = yes | pushpin_map = Румын#Европ | pushpin_mapsize = 250 | pushpin_map_caption = Румын дахь байршил | image_shield = RO CJ Cluj-Napoca CoA.png | shield_size = | image_flag = | nickname = Эрдэнэсийн хот<br/><!-- -->({{langx|ro|Orașul Comoară}};<ref name="Clujeanul-2007">{{cite web |title=Portretul unui oraș |url=http://old.clujeanul.ro/cotidian/nocache/articol/Time_out/Portretul_unui_oras.html |url-status=dead |publisher=Clujeanul |date=2007-09-21 |access-date=2026-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100824222158/http://old.clujeanul.ro/cotidian/nocache/articol/Time_out/Portretul_unui_oras.html |archive-date=2010-08-24 |language=ro}}</ref><br/><!-- -->{{langx|hu|Kincses Város}})<ref name="UFI-2004">{{cite web |date=2004 |title=A kincses város |url=http://www.ufi.hu/index.php?site=cikkr&c0id=167 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080902050111/http://ufi.hu/index.php?site=cikkr&c0id=167 |archive-date=2008-09-02 |access-date=2026-06-13 |publisher=UFI |language=hu}}</ref> | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Румын]] | subdivision_type1 = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name1 = [[Клуж тойрог]] | subdivision_type2 = [[Румыны засаг захиргааны хуваарь|Статус]] | subdivision_name2 = Тойргийн төв | leader_title = Хотын дарга {{no bold|(2024&ndash;2028)}} | leader_name = [[Эмиль Бок]]<ref>{{cite web |url=https://prezenta.roaep.ro/locale09062024v2/ |title=Results of the 2024 local elections |publisher=Төв Сонгуулийн Товчоо |access-date=2026-06-13 |df=dmy-all}}</ref> | leader_party = [[Үндэсний Либерал Нам (Румын)|PNL]] | established_title = Анх дурдагдсан | established_date = 1213 (анх удаа ''Клус'' гэж бичигдсэн) | area_total_km2 = 179.5 | area_total_sq_mi = 69.3 | area_metro_km2 = 1537.5 | elevation_m = 340 | population_as_of = [[2021 оны Румыны хүн амын тооллого|2021]] | population_total = 286,598 | population_footnotes = <ref name="INSSE-2023">{{Cite web |date=2023-05-31 |title=Populaţia rezidentă după grupa de vârstă, pe județe și municipii, orașe, comune, la 1 decembrie 2021 |url=https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.03_1.3.1-si-1.03.2.xls |publisher=[[Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн (Румын)|INSSE]] |language=ro}}</ref> | population_density_km2 = 1,597 | pop_est_as_of = | population_est = | population_metro_footnotes = (2011) | population_metro = 411,379<ref name="Cluj County Regional Statistics Directorate-2013">{{Cite web |date=5 July 2013 |title=Rezultate definitive ale Recensământului Populației și Locuințelor – 2011 – analiza |url=http://www.cluj.insse.ro/cmscluj/files%5Cdeclaratii%5CAnaliza_serii%20date_RPL2011.doc |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140504103421/http://www.cluj.insse.ro/cmscluj/files%5Cdeclaratii%5CAnaliza_serii%20date_RPL2011.doc |archive-date=2014-05-04 |access-date=2026-06-13 |publisher=Клуж тойргийн бүсийн статистикийн газар}}</ref> | coordinates = {{coord|46|46|N|23|35|E|region:RO|display=inline,title}} | postal_code_type = [[Румын дахь шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 400xyz | area_code = [[Румыны утасны кодууд|+40 x64]] | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | blank_name = [[Румын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = CJ | website = {{URL|primariaclujnapoca.ro}} }} '''Клуж-Напо́ка''' ({{lang-ro|Cluj-Napoca}} [{{IPA|ˈkluːʒ naˈpɔka}}]; {{Audio|Cluj-napoca.ogg|''дуудлага''}}) — [[Румын|Румыны]] [[Клуж тойрог|Клуж тойргийн]] засаг захиргааны төв, 324,576 хүнтэй [[хот]].<ref>{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_Tab_8.xls |wayback=20160118131243 |text=Recensământului din 2011: «Tab8. Populaţia stabilă după etnie – judeţe, municipii, oraşe, comune» |archiv-bot=2023-09-26 12:23:00 InternetArchiveBot }}.</ref> == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Клуж-Напока, 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1885–одоо | metric first = yes | single line = yes | Jan record high C = 15.4 | Feb record high C = 19.6 | Mar record high C = 27.9 | Apr record high C = 30.2 | May record high C = 32.2 | Jun record high C = 36.6 | Jul record high C = 38.6 | Aug record high C = 38.5 | Sep record high C = 34.4 | Oct record high C = 32.6 | Nov record high C = 26.0 | Dec record high C = 18.7 | year record high C = 38.6 | Jan high C = 0.9 | Feb high C = 4.1 | Mar high C = 10.2 | Apr high C = 16.6 | May high C = 21.4 | Jun high C = 25.0 | Jul high C = 26.7 | Aug high C = 27.0 | Sep high C = 21.5 | Oct high C = 15.6 | Nov high C = 8.4 | Dec high C = 1.9 | year high C = 14.9 | Jan mean C = -2.5 | Feb mean C = -0.4 | Mar mean C = 4.3 | Apr mean C = 10.1 | May mean C = 14.9 | Jun mean C = 18.5 | Jul mean C = 20.1 | Aug mean C = 19.8 | Sep mean C = 14.7 | Oct mean C = 9.4 | Nov mean C = 3.9 | Dec mean C = -1.1 | year mean C = 9.3 | Jan low C = -5.2 | Feb low C = -3.8 | Mar low C = -0.1 | Apr low C = 4.7 | May low C = 9.1 | Jun low C = 12.7 | Jul low C = 14.2 | Aug low C = 13.9 | Sep low C = 9.6 | Oct low C = 4.9 | Nov low C = 0.6 | Dec low C = -3.6 | year low C = 4.8 | Jan record low C = -34.2 | Feb record low C = -32.5 | Mar record low C = -22.0 | Apr record low C = -8.4 | May record low C = -3.5 | Jun record low C = 0.4 | Jul record low C = 5.2 | Aug record low C = 1.7 | Sep record low C = -8.8 | Oct record low C = -16.8 | Nov record low C = -22.3 | Dec record low C = -27.9 | year record low C = -34.2 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 27.3 | Feb precipitation mm = 24.8 | Mar precipitation mm = 34.6 | Apr precipitation mm = 51.0 | May precipitation mm = 71.2 | Jun precipitation mm = 91.0 | Jul precipitation mm = 87.2 | Aug precipitation mm = 64.7 | Sep precipitation mm = 55.5 | Oct precipitation mm = 45.3 | Nov precipitation mm = 33.8 | Dec precipitation mm = 34.0 | year precipitation mm = 620.4 | unit precipitation days = 1.0 мм | Jan precipitation days = 6.7 | Feb precipitation days = 6.8 | Mar precipitation days = 7.0 | Apr precipitation days = 8.5 | May precipitation days = 10.1 | Jun precipitation days = 10.6 | Jul precipitation days = 10.0 | Aug precipitation days = 7.1 | Sep precipitation days = 7.6 | Oct precipitation days = 7.0 | Nov precipitation days = 6.5 | Dec precipitation days = 6.9 | year precipitation days = 94.8 | Jan snow cm = 6.0 | Feb snow cm = 11.5 | Mar snow cm = 5.8 | Apr snow cm = 1.3 | May snow cm = 0.0 | Jun snow cm = 0.0 | Jul snow cm = 0.0 | Aug snow cm = 0.0 | Sep snow cm = 0.0 | Oct snow cm = 0.5 | Nov snow cm = 2.6 | Dec snow cm = 5.8 | year snow cm = 33.5 | Jan snow days = 13.6 | Feb snow days = 10.3 | Mar snow days = 5.5 | Apr snow days = 1.4 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0.2 | Oct snow days = 0.2 | Nov snow days = 4.5 | Dec snow days = 11 | year snow days = | Jan humidity = 87 | Feb humidity = 82 | Mar humidity = 74 | Apr humidity = 72 | May humidity = 74 | Jun humidity = 77 | Jul humidity = 76 | Aug humidity = 76 | Sep humidity = 78 | Oct humidity = 81 | Nov humidity = 86 | Dec humidity = 88 | year humidity = 79 | Jan dew point C = -4.3 | Feb dew point C = -4.7 | Mar dew point C = -0.3 | Apr dew point C = 3.8 | May dew point C = 9.1 | Jun dew point C = 11.9 | Jul dew point C = 12.8 | Aug dew point C = 12.9 | Sep dew point C = 10.2 | Oct dew point C = 5.5 | Nov dew point C = 0.6 | Dec dew point C = 2.9 | Jan sun = 70.2 | Feb sun = 100.9 | Mar sun = 159.2 | Apr sun = 188.7 | May sun = 230.1 | Jun sun = 253.1 | Jul sun = 265.7 | Aug sun = 260.7 | Sep sun = 190.2 | Oct sun = 153.5 | Nov sun = 89.4 | Dec sun = 54.6 | year sun = 2016.3 | Jan light = 9 | Feb light = 10.3 | Mar light = 11.9 | Apr light = 13.6 | May light = 15.1 | Jun light = 15.8 | Jul light = 15.4 | Aug light = 14.2 | Sep light = 12.5 | Oct light = 10.9 | Nov light = 9.4 | Dec light = 8.6 | year light = | Jan uv = 1 | Feb uv = 2 | Mar uv = 3 | Apr uv = 5 | May uv = 7 | Jun uv = 8 | Jul uv = 8 | Aug uv = 7 | Sep uv = 5 | Oct uv = 3 | Nov uv = 1 | Dec uv = 1 | year uv = | source 1 = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа|NOAA]] (snow and Dew Point 1961–1990)<ref>{{Cite web |title=World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020 — Cluj-Napoca |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Romania/CSV/ClujNapoca_15120.csv |access-date=2026-06-13 |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration}}</ref><ref>{{Cite web |title=Cluj Climate Normals 1961–1990 |url=https://www.ncei.noaa.gov/data/normals-old/WMO/1961-1990/RA-VI/RO/15120.TXT | publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]]|access-date=2026-06-13 }}</ref> Romanian National Statistic Institute<ref>{{Cite web |year=2007 |title=Air Temperature (сарын болон жилийн хамгийн их, бага) |url=http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap1.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927210503/http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap1.pdf |archive-date=2007-09-27 |access-date=2026-06-13 |website=[[Romanian Statistical Yearbook]]: Geography, Meteorology, and Environment |publisher=Romanian National Statistic Institute}}</ref> | source 2 = [[Deutscher Wetterdienst]] (чийгшил, 1973–1993),<ref>{{Cite web |title=Klimatafel von Klausenburg (Cluj-Napoca), Siebenbürgen / Rumänien |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_151200_kt.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329153503/https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_151200_kt.pdf |archive-date=2019-03-29 |access-date=2026-06-13 |website=Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world |publisher=Deutscher Wetterdienst |language=de}}</ref> Weather Atlas (Daylight-UV),<ref>{{Cite web |title=Yearly & Monthly Weather - Cluj-Napoca, Romania |url=https://www.weather-atlas.com/en/romania/cluj-napoca-climate |access-date=2026-06-13 |website=weather atlas |publisher=Weather Atlas}}</ref> Meteomanz (цастай өдөр 2000–2023, туйлын үе 2021 оноос)<ref>{{Cite web |title=Cluj-Napoca - Weather data by months |url=http://www.meteomanz.com/sy3?l=1&cou=6240&ind=15120&m1=01&y1=2000&m2=07&y2=2024 |access-date=2026-06-13 |website=meteomanz}}</ref> | date = 2010 | source = }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Cluj-Napoca|Клуж-Напока}} {{Wikivoyage}} == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Клуж-Напока| ]] [[Ангилал:Клуж тойргийн суурин]] [[Ангилал:Румыны их сургуулийн хот]] 9n8274j7b8he98anqtoy6jtmi6g60tw 0 39762 858815 765607 2026-06-13T23:28:32Z Enkhsaihan2005 64429 858815 wikitext text/x-wiki {{Short description|Румыны Тимиш тойргийн захиргааны төв}} {{Инфобокс суурин | name = Тимишоара | native_name = Timișoara | settlement_type = [[Румыны хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | official_name = Тимишоара хотын захиргаа | image_skyline = {{multiple image |total_width = 280px |perrow = 1/2/2/1 |border = infobox |caption_align = center |image1 = Piața Victoriei Timișoara.jpg |alt1 = |caption1 = [[Ялалтын талбай, Тимишоара|Ялалтын талбай]] болон [[Тимишоара Үнэн алдартны сүм|хотын сүм]] |image2 = Festivalul Inimilor Timișoara.jpg |alt2 = |caption2 = [[Сарнайн цэцэрлэгт хүрээлэн, Тимишоара|Сарнайн цэцэрлэгт хүрээлэн]] ба [[Бега (Тиса)|Бега]] |image3 = Domul Romano-Catolic din Timișoara (2023) - IMG 01.jpg |alt3 = |caption3 = [[Гэгээн Жоржийн сүм, Тимишоара|Гэгээн Жоржийн сүм]] |image4 = Opera Națională Română din Timișoara (April - 2023).jpg |alt4 = |caption4 = [[Румыны Үндэсний Дуурь, Тимишоара|Румыны Үндэсний Дуурь]] |image5 = Piața Libertății Timișoara.jpg |alt5 = |caption5 = [[Эрх чөлөөний талбай, Тимишоара|Эрх чөлөөний талбай]] |image6 = April 2023 - Piața Unirii din Timișoara - img 05.jpg |alt6 = |caption6 = [[Холбооны талбай, Тимишоара|Холбооны талбай]] }} | image_flag = Drapeau de la Savoie.svg | image_shield = ROU TM Timisoara CoA1.png | etymology = | nicknames = ''Mica Vienă'' ([[Жижиг Вена]]), Сарнайн хот,<ref>{{cite web |url=https://voceatimisului.ro/timisoara-orasul-rozelor/ |title=Timișoara "Orașul Rozelor" |work=Vocea Timișului |date=2013-04-01 |access-date=2026-06-13 |archive-date=2023-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230707162143/https://voceatimisului.ro/timisoara-orasul-rozelor/ |url-status=live }}</ref> Цэцэрлэгт хүрээлэнгийн хот,<ref name="strutz">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=XzdcnoX8XwYC |title=Timișoara |last=Штруц |first=Рудольф Ж. |publisher=JR-Design |date=2013 |access-date=2026-06-13 |archive-date=2023-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231114204208/https://books.google.com/books?id=XzdcnoX8XwYC |url-status=live }}</ref> Garden City<ref>{{cite book |title=Timișoara oraș grădină, oraș al parcurilor, oraș al florilor: monografie |last=Чиупа |first=Василе |publisher=ArtPress |date=2018}}</ref> | image_map = Timisoara jud Timis.svg | mapframe = yes | mapframe-zoom = 8 | map_caption = Тимиш тойрог дахь байршил | pushpin_map = Румын#Европ | pushpin_relief = 1 | pushpin_label_position = bottom | coordinates = {{coord|45|45|35|N|21|13|48|E|type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Румын}} | subdivision_type1 = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name1 = [[Тимиш тойрог|Тимиш]] | subdivision_type2 = [[Румыны засаг захиргааны хуваарь|Статус]] | subdivision_name2 = Тойргийн төв | established_title = Анхны албан ёсны баримт | established_date = 1212 (''castrum regium Themes'')<ref>{{cite web |url=https://www.arcanum.hu/hu/online-kiadvanyok/ErdelyHelysegnevTar-erdely-bansag-es-partium-torteneti-es-kozigazgatasi-helysegnevtara-1/telepulesek-1C9/t-1535/timisoara-15B6/ |title=Timișoara |work=Arcanum |access-date=2026-06-13 |archive-date=2021-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210128161123/https://www.arcanum.hu/hu/online-kiadvanyok/ErdelyHelysegnevTar-erdely-bansag-es-partium-torteneti-es-kozigazgatasi-helysegnevtara-1/telepulesek-1C9/t-1535/timisoara-15B6/ |url-status=live }}</ref> | leader_party = [[Румыныг Аврах Холбоо|USR]] | leader_title = Хотынэ дарга {{no bold|(2024&ndash;2028)}} | leader_name = [[Доминик Фриц]]<ref>{{cite web |url=https://prezenta.roaep.ro/locale09062024v2/ |title=Results of the 2024 local elections |publisher=Сонгуулийн Төв Товчоо |access-date=2026-06-13 }}</ref> | leader_title1 = Дэд дарга | leader_name1 = Рубен Лацку ([[Румыныг Аврах Холбоо|USR]])<br />Паула Ромочан<ref>{{cite web |url=https://www.rfi.fr/ro/rom%C3%A2nia/20241213-usr-are-%C3%AEn-premier%C4%83-la-timi%C8%99oara-primar-%C8%99i-doi-viceprimari-alian%C8%9Be-interesante |title=USR are în premieră, la Timișoara, primar și doi viceprimari. Alianțe interesante |work=RFI România |date=2024-12-13}}</ref> ([[Румыныг Аврах Холбоо|USR]]) | unit_pref = metric | area_footnotes = <ref name="tm-arad">{{cite web |url=https://www.fonduri-ue.ro/images/files/studii-analize/41339/StudiuTM-AR-FINAL.pdf |title=Studiu de potențial privind dezvoltarea la nivelul municipiilor Timișoara și Arad |work=Fonduri UE |pages=8–9 |access-date=2026-06-13 |archive-date=29 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210129152907/https://www.fonduri-ue.ro/images/files/studii-analize/41339/StudiuTM-AR-FINAL.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://adi-pct.ro/despre-noi/constituire/ |title=Constituire |work=ADI-PCT |access-date=2026-06-13 |archive-date=2022-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221231205850/https://adi-pct.ro/despre-noi/constituire/ |url-status=live }}</ref> | area_total_km2 = 130.03 | area_metro_km2 = 1080.31 | population_as_of = [[2021 оны Румыны хүн амын тооллого|2021 оны тооллого]] | population_total = 250,849 | population_rank = [[Румыны хот, суурингийн жагсаалт|5-р байр]] | population_metro = 430,071<ref name="tempo">{{cite web |url=http://statistici.insse.ro:8077/tempo-online/#/pages/tables/insse-table |title=POP107D - POPULAȚIA DUPĂ DOMICILIU la 1 ianuarie pe grupe de vârstă și vârste, sexe, județe și localități |work=TEMPO Online |publisher=Institutul Național de Statistică |access-date=2026-06-13 |archive-date=2021-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210305084419/http://statistici.insse.ro:8077/tempo-online/#/pages/tables/insse-table |url-status=live }}</ref> | population_density_km2 = auto | population_footnotes = <ref name="RPL2021">{{cite web|url=https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.03_1.3.1-si-1.03.2.xls|title=Populaţia rezidentă după grupa de vârstă, pe județe și municipii, orașe, comune, la 1 decembrie 2021|publisher=[[Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн (Румын)|INSSE]]|language=ro|date=2023-05-31|access-date=2026-06-13|archive-date=2023-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230626052140/https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.03_1.3.1-si-1.03.2.xls|url-status=live}}</ref> | pop_est_as_of = | population_est = | pop_est_footnotes = | population_demonyms = ''timișorean'',&nbsp;''timișoreancă''&nbsp;([[Румын хэл|ro]]) | elevation_m = 90 | area_code_type = [[Румын дахь утасны дугаар|Утасны код]] | area_code = [[Румыны утасны кодууд|+40 x56]]² | postal_code_type = [[Румын дахь шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = 300xyz¹ | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | website = {{URL|https://www.primariatm.ro/}} | blank1_name = [[Румын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank1_info = TM | blank2_name = Олон улсын нисэх буудал | blank2_info = [[Тимишоара Траян Вуя олон улсын нисэх буудал]] ([[Олон улсын Агаарын тээврийн Холбооны нисэх онгоцны буудлын код|TSR]]) | blank3_name = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]] | blank3_info = [[Далайн уур амьсгал|Cfb]] | footnotes = }} '''Тимишоа́ра''' (Timişoara) — [[Румын|Румыны]] [[Тимиш тойрог|Тимиш тойргийн]] засаг захиргааны төв, 319,279 хүнтэй [[хот]].<ref>{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_Tab_8.xls |wayback=20160118131243 |text=Recensământului din 2011: «Tab8. Populaţia stabilă după etnie – judeţe, municipii, oraşe, comune» |archiv-bot=2023-09-26 19:01:24 InternetArchiveBot }}.</ref> == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт | width = auto | location = Тимишоара (1991–2020, туйлын үе 1901–одоо) | metric first = yes | single line = yes |Jan record high C = 18.3 |Feb record high C = 21.5 |Mar record high C = 28.2 |Apr record high C = 32.2 |May record high C = 35.1 |Jun record high C = 39.0 |Jul record high C = 41.1 |Aug record high C = 41.0 |Sep record high C = 39.7 |Oct record high C = 33.8 |Nov record high C = 27.1 |Dec record high C = 20.2 |year record high C = 41.1 |Jan high C = 3.9 |Feb high C = 6.8 |Mar high C = 12.6 |Apr high C = 18.8 |May high C = 23.7 |Jun high C = 27.4 |Jul high C = 29.7 |Aug high C = 29.9 |Sep high C = 24.1 |Oct high C = 18.3 |Nov high C = 11.5 |Dec high C = 4.9 |year high C = |Jan mean C = 1.0 |Feb mean C = 1.9 |Mar mean C = 6.5 |Apr mean C = 12.2 |May mean C = 17.2 |Jun mean C = 20.9 |Jul mean C = 22.7 |Aug mean C = 22.5 |Sep mean C = 17.0 |Oct mean C = 11.5 |Nov mean C = 6.4 |Dec mean C = 1.5 |year mean C = |Jan low C = -3.0 |Feb low C = -1.9 |Mar low C = 1.6 |Apr low C = 6.4 |May low C = 11.1 |Jun low C = 14.8 |Jul low C = 16.3 |Aug low C = 16.3 |Sep low C = 12.7 |Oct low C = 7.1 |Nov low C = 2.8 |Dec low C = -1.3 |year low C = |Jan record low C = -35.3 |Feb record low C = -29.2 |Mar record low C = -20.0 |Apr record low C = -5.2 |May record low C = -5.0 |Jun record low C = 2.2 |Jul record low C = 5.9 |Aug record low C = 5.0 |Sep record low C = -1.9 |Oct record low C = -6.8 |Nov record low C = -15.4 |Dec record low C = -24.8 |year record low C = -35.3 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 35.7 |Feb precipitation mm = 34.2 |Mar precipitation mm = 34.6 |Apr precipitation mm = 48.3 |May precipitation mm = 60.5 |Jun precipitation mm = 80.8 |Jul precipitation mm = 59.5 |Aug precipitation mm = 57.7 |Sep precipitation mm = 51.2 |Oct precipitation mm = 50.4 |Nov precipitation mm = 45.2 |Dec precipitation mm = 46.3 |year precipitation mm = |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 6.8 |Feb precipitation days = 7.0 |Mar precipitation days = 6.8 |Apr precipitation days = 7.5 |May precipitation days = 8.6 |Jun precipitation days = 8.6 |Jul precipitation days = 7.4 |Aug precipitation days = 5.7 |Sep precipitation days = 7.1 |Oct precipitation days = 6.4 |Nov precipitation days = 7.0 |Dec precipitation days = 8.5 |year precipitation days = |Jan humidity = 90 |Feb humidity = 86 |Mar humidity = 79 |Apr humidity = 73 |May humidity = 73 |Jun humidity = 74 |Jul humidity = 73 |Aug humidity = 75 |Sep humidity = 76 |Oct humidity = 81 |Nov humidity = 85 |Dec humidity = 89 |year humidity = 80 |Jan sun = 74.2 |Feb sun = 106.5 |Mar sun = 165.2 |Apr sun = 208.1 |May sun = 242.9 |Jun sun = 263.3 |Jul sun = 282.4 |Aug sun = 278.8 |Sep sun = 194.4 |Oct sun = 161.9 |Nov sun = 96.3 |Dec sun = 60.7 |year sun = 2134.7 | source 1 = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа|NOAA]],<ref name=NOAA9120>{{cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Romania/CSV/Timisoara_15247.csv |title=Timișoara Climate Normals 1991–2020 |publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа|NOAA]] |access-date=2026-06-13 |archive-date=2023-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231031160212/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Romania/CSV/Timisoara_15247.csv |url-status=live }}</ref> [[Deutscher Wetterdienst]] (чийгшил 1896-1960)<ref>{{cite web |url=https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_152470_kt.pdf |title=Klimatafel von Temeswar (Temeschburg) / Rumänien |work=Deutscher Wetterdienst |language=de |access-date=2026-06-13 |archive-date=2019-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329153057/https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_152470_kt.pdf |url-status=live}}</ref> | source 2 = Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн (туйлшрал, 1901–2000),<ref name="metodologie">{{cite web |url=https://insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap1.pdf |title=Geografie, meteorologie și mediu înconjurător |publisher=Institutul Național de Statistică |date=2007 |access-date=2026-06-13 |archive-date=2021-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210226230822/https://insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap1.pdf |url-status=live}}</ref> Meteomanz (2021 оноос туйлшрал)<ref>{{Cite web |url=http://www.meteomanz.com/sy3?l=1&cou=2050&ind=15247&m1=01&y1=2009&m2=06&y2=2024 |title=TIMISOARA - Weather data by month |access-date=2026-06-13|website=meteomanz}}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Timișoara|Тимишоара}} * [https://web.archive.org/web/20220122153931/http://www.primariatm.ro/index.php?lg=de PrimariaTM.ro] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} {{stub}} [[Ангилал:Банат]] [[Ангилал:Румыны их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Румыны хот]] [[Ангилал:Тимишоара| ]] [[Ангилал:Тимиш тойргийн суурин]] f4wgjzegkfik23t73mosn4eriatxou7 0 39764 858816 825326 2026-06-13T23:31:42Z Enkhsaihan2005 64429 858816 wikitext text/x-wiki {{Short description|Румыны Констанца тойргийн эргийн хот}} {{Инфобокс суурин | official_name = Констанца | other_name = | native_name = Constanța | nickname = | settlement_type = [[Хотын захиргаа (Румын, Молдав)|Хотын захиргаа]] | motto = | image_skyline = {{multiple image |total_width = 270px |perrow = 1/3/2/1 |border = infobox |caption_align = center |image1 = ConstantaCasino2025.jpg |caption1 = [[Хар тэнгис]]ийн эрэг дээрх [[Констанцын казино]] |image2 = OldTownCt2.jpg |caption2 = [[Констанцын түүх, археологийн музей|Үндэсний түүхийн музей]] |image3 = Biserica „Schimbarea la față” din Constanța.jpg |caption3 = [[Грек сүм (Констанца)|Грек сүм]] |image4 = OldTownCt.jpg|thumb|Pedestrianized area |caption4 = Хуучин хот |image5 = TomisCT.jpg |caption5 = Эртний хот [[Томис]] |image6 = Farul Genovez- 1860-1861.jpg |caption6 = [[Генуягийн гэрэлт цамхаг]] |image7 = SeaFrontCt.jpg |caption7 = Константа дахь далайн эрэг }} | image_map = {{Maplink|frame=yes|plain=y|frame-width=280|frame-height=280|zoom=11|frame-lat=44.183|frame-long=28.634|frame-align=center|type=shape-inverse|stroke-width=1|stroke-color=#333333|fill=#ccdddd|fill-opacity=0.4|id=Q79808|title=Constanța}} | map_caption = Констанцын интерактив газрын зураг | imagesize = | image_flag = ROU CT Constanta Flag.svg | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = Constanta-Coat of Arms.png | shield_size = | image_blank_emblem = Constanta - Logo.jpg | blank_emblem_type =[[Брэнд тэмдэг]] | blank_emblem_size = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | image_dot_map = | pushpin_map = Румын | pushpin_label_position = | pushpin_map_caption = Румын дахь байршил | pushpin_mapsize = | pushpin_relief = 1 | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{ROU}} | subdivision_type1 = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name1 = [[Констанца тойрог|Констанца]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | government_footnotes = | government_type = | leader_title = Хотын дарга {{no bold|(2024–)}} | leader_name = Вергил Читак<ref>{{cite web |url=https://rezultatevot.ro/elections/114/results?division=locality&countyId=6793&localityId=6988 |title=Rezultate Vot }}{{Dead link|date=Долдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | leader_party = [[Үндэсний Либерал Нам (Румын)|PNL]] | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | established_title = Байгуулагдсан | established_date = '''Томис''' нэрээс МЭӨ 6-р зуун | established_title2 = <!-- Incorporated (town) --> | established_date2 = | established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> | established_date3 = | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 124.89 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = 1013.5 | area_metro_sq_mi = | population_demonym = ''constănțean'',&nbsp;''constănțeancă''&nbsp;([[Румын хэл|ro]]) | population_as_of = [[2021 оны Румыны хүн амын тооллого|2021 оны тооллого]] | population_footnotes = <ref name="RPL2021">{{cite web|url=https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.03_1.3.1-si-1.03.2.xls|title=Populaţia rezidentă după grupa de vârstă, pe județe și municipii, orașe, comune, la 1 decembrie 2021|publisher=[[Үндэсний статистикийн хүрээлэн (Румын)|INSSE]]|language=ro|date=2023-05-31|access-date=2025-07-13|archive-date=2023-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230626052140/https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.03_1.3.1-si-1.03.2.xls|url-status=live}}</ref> | population_note = | population_total = 263,688 | population_density_km2 = 2,112 | population_density_sq_mi = | pop_est_as_of = | population_est = | population_metro_footnotes = (2011) | population_metro = 425,916 | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_density_blank1_km2 = | population_density_blank1_sq_mi = | timezone = | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|44|10|N|28|38|E|region:RO_type:city(283872)|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = 25 | elevation_ft = | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 900xxx | area_code = (+40) 41 | registration_plate = CT | blank_name = Хэл | blank_info = [[Румын хэл]] | blank1_name = | blank1_info = | website = {{URL|http://www.primaria-constanta.ro}} | footnotes = }} '''Конста́нца''' ({{lang-ro|Constanța}} [{{IPA|konˈstant͜sa}}]; {{Audio|Ro-Constanța.ogg|''дуудлага''}}) — [[Румын|Румыны]] [[Констанца тойрог|Констанца тойргийн]] засаг захиргааны төв, 283,872 хүнтэй [[хот]].<ref>{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_Tab_8.xls |wayback=20160118131243 |text=Recensământului din 2011: «Tab8. Populaţia stabilă după etnie – judeţe, municipii, oraşe, comune» |archiv-bot=2023-09-26 12:29:51 InternetArchiveBot }}.</ref> Констанца [[Румын]]ы тэнгисийн эрэг дээр байрлах стратегийн ач холбогдол бүхий [[боомт хот]] юм. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үед энэхүү боомт хот [[Нацист Герман|нацистийн Германд]] Румыны [[нефть|нефтийг]] нийлүүлэх гол боомтуудын нэг болж байсан учир дайны эхнээс [[Зөвлөлт]]ийн [[алсын нисэх хүчин|алсын нисэх хүчний]] бөмбөгдөх [[онцгой бай]] болж олон удаагийн бөмбөгдөлтөнд өртжээ. Ялангуяа 1941 онд Зөвлөлтийн «[[Звено]]» ([[Салаа]]) нэртэй алсын бөмбөгдөгч туршилтын [[сөнөөгч-бөмбөгдөгч]]ийн хослолын цохилтонд өртөн [[хүнд хохирол]] амсч байсан байна. == Зургийн цомог == <gallery widths="180px" heights="140px"> Constanta STS112-E-6329 lrg.jpg|Дээрээс харахад Constanta shipyard.JPG|Далайн боомт Constanta Panorama.jpg|Хар тэнгисийн эрэг </gallery> == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт|width=auto |location = Констанца (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1901-одоо) |metric first= Yes |single line= Yes |Jan record high C = 19.1 |Feb record high C = 24.5 |Mar record high C = 30.8 |Apr record high C = 31.9 |May record high C = 36.9 |Jun record high C = 36.9 |Jul record high C = 38.5 |Aug record high C = 36.8 |Sep record high C = 34.8 |Oct record high C = 31.8 |Nov record high C = 26.5 |Dec record high C = 21.0 |year record high C = 38.5 |Jan high C = 4.7 |Feb high C = 6.5 |Mar high C = 10.1 |Apr high C = 14.7 |May high C = 20.6 |Jun high C = 25.5 |Jul high C = 27.9 |Aug high C = 27.9 |Sep high C = 23.3 |Oct high C = 17.6 |Nov high C = 11.9 |Dec high C = 6.6 |year high C = |Jan mean C = 1.4 |Feb mean C = 2.7 |Mar mean C = 6.2 |Apr mean C = 10.8 |May mean C = 16.6 |Jun mean C = 21.5 |Jul mean C = 23.9 |Aug mean C = 23.9 |Sep mean C = 19.2 |Oct mean C = 13.8 |Nov mean C = 8.4 |Dec mean C = 3.2 |year mean C = |Jan low C = -1.2 |Feb low C = 0.0 |Mar low C = 3.3 |Apr low C = 7.7 |May low C = 13.1 |Jun low C = 17.6 |Jul low C = 19.7 |Aug low C = 19.9 |Sep low C = 15.6 |Oct low C = 10.8 |Nov low C = 5.7 |Dec low C = 0.6 |year low C = |Jan record low C = -24.7 |Feb record low C = -25.0 |Mar record low C = -12.8 |Apr record low C = -4.5 |May record low C = 1.8 |Jun record low C = 6.4 |Jul record low C = 7.6 |Aug record low C = 8.0 |Sep record low C = 1.0 |Oct record low C = -12.4 |Nov record low C = -11.7 |Dec record low C = -18.6 |year record low C = -25.0 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 35.6 |Feb precipitation mm = 25.9 |Mar precipitation mm = 37.4 |Apr precipitation mm = 31.9 |May precipitation mm = 44.8 |Jun precipitation mm = 42.3 |Jul precipitation mm = 41.9 |Aug precipitation mm = 36.3 |Sep precipitation mm = 44.0 |Oct precipitation mm = 44.4 |Nov precipitation mm = 41.5 |Dec precipitation mm = 41.1 |year precipitation mm = |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 5.6 |Feb precipitation days = 4.6 |Mar precipitation days = 5.5 |Apr precipitation days = 5.2 |May precipitation days = 5.9 |Jun precipitation days = 5.2 |Jul precipitation days = 4.2 |Aug precipitation days = 2.9 |Sep precipitation days = 4.1 |Oct precipitation days = 4.9 |Nov precipitation days = 5.2 |Dec precipitation days = 6.2 |year precipitation days = | Jan snow days =7.83 | Feb snow days =5.25 | Mar snow days =2.83 | Apr snow days =0.21 | May snow days =0.04 | Jun snow days =0 | Jul snow days =0 | Aug snow days =0 | Sep snow days =0 | Oct snow days =0.04 | Nov snow days =1.29 | Dec snow days =4.5 | year snow days = |Jan humidity = 86 |Feb humidity = 85 |Mar humidity = 85 |Apr humidity = 83 |May humidity = 81 |Jun humidity = 78 |Jul humidity = 76 |Aug humidity = 77 |Sep humidity = 79 |Oct humidity = 82 |Nov humidity = 86 |Dec humidity = 88 |year humidity = 82 |Jan sun = 89 |Feb sun = 112 |Mar sun = 143 |Apr sun = 198 |May sun = 270 |Jun sun = 294 |Jul sun = 331 |Aug sun = 305 |Sep sun = 229 |Oct sun = 157 |Nov sun = 100 |Dec sun = 86 |year sun = |source 1 = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа|NOAA]],<ref name=NOAA9120>{{cite web | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Romania/CSV/Constanta_15480.csv | title = WMO Normals 91-20 Romania - Constanta | publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа|NOAA]] | access-date = 2026-06-13 | archive-date = 17 November 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20231117211556/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Romania/CSV/Constanta_15480.csv | url-status = live }}</ref> meteomanz(цастай өдөр 2000-2023, туйлын үе 2021-одоо)<ref>{{cite web | url = http://www.meteomanz.com/sy3?l=1&cou=6240&ind=15480&m1=01&y1=2000&m2=07&y2=2024 | title = CONSTANTA - Weather data by months | website = Meteomanz | access-date = 2026-06-13}}</ref> |source 2 = Romanian National Statistic Institute (туйлшрал 1901–2000),<ref name= extremes>{{cite web | url = http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap1.pdf | title = AIR TEMPERATURE (monthly and yearly absolute maximum and absolute minimum) | work = Romanian Statistical Yearbook: Geography, Meteorology, and Environment | publisher = Румыны Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн | year = 2007 | access-date = 2026-06-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070927210503/http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap1.pdf | archive-date = 2007-09-27 }}</ref> [[Deutscher Wetterdienst]] (чийгшил, 1973–1993)<ref name = DWD>{{cite web | url = http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_154800_kt.pdf | title = Klimatafel von Constanta (Konstanza), Dobrudscha / Rumänien | work = Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world | publisher = Deutscher Wetterdienst | language = de | access-date = 2026-06-13 | archive-date = 2021-10-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211022120420/https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_154800_kt.pdf | url-status = live }}</ref> |date= 2010 }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Constanța|Констанца}} * [https://web.archive.org/web/20160718045951/http://www.primaria-constanta.ro/DefaultEn.aspx?machetaID=14&paginaID=77&detaliuID=862&lang=en Констанца хотын албан ёсны цахим хуудас] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Констанца| ]] [[Ангилал:Констанца тойргийн суурин]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Румыны археологийн олдворт газар]] [[Ангилал:Европын археологийн олдворт газар]] [[Ангилал:Румыны хот]] [[Ангилал:Эртний Грекийн хот]] sq46cq62y9ij6udae7n02zewyiwn5hf 0 39766 858834 742867 2026-06-14T09:48:01Z Enkhsaihan2005 64429 858834 wikitext text/x-wiki {{Short description|Румыны Долж тойргийн хот}} {{Инфобокс суурин | official_name = Крайова | other_name = | native_name = Craiova<!-- for cities whose native name is not in English --> | settlement_type = [[Румыны хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | motto = | nickname = [[Бан (цол)|Баны]] цайз<br /> ({{langx|ro|Cetatea Băniei}}) | image_skyline = {{multiple image |total_width = 300px |perrow = 1/2/2/1 |border = infobox |caption_align = center |image3 = Craiova - Buzești Brothers Street (28123412063).jpg |alt3 = |caption3 = Хуучин хот |image2 = Universitatea din Craiova.jpg |alt2 = |caption2 = [[Крайовагийн их сургууль]] |image5 = Biserica „Adormirea Maicii Domnului” și „Sf. Pantelimon” - Mântuleasa.JPG |alt5 = |caption5 = Мантулеаса сүм |image1 = Craiova - Prefectura judetului Dolj02.jpg |alt1 = |caption1 = Мужийн захиргааны төв |image4 = The suspended bridge, in Nicolae Romanescu Park, Craiova, Romania.jpg |alt4 = |caption4 = [[Николае Романеску цэцэрлэгт хүрээлэн|Романеску цэцэрлэгт хүрээлэн]] |image6 = Muzeul de Arta, Craiova, DJ, Romania.jpg |caption6 = [[Крайовагийн урлагийн музей]] }} | image_shield = Craiova CoA 2026 restyled.png | pushpin_map = Румын | image_map = Craiova.png | map_caption = Долж тойрог дахь байршил | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{ROU}} | subdivision_type1 = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name1 = [[Долж тойрог]] | subdivision_type2 = [[Румыны засаг захиргааны хуваарь|Статус]] | subdivision_name2 = Тойргийн төв | leader_title = [[Хотын дарга]] {{no bold|(2024&ndash;2028)}} | leader_name = [[Лия Олгуца Василеску]]<ref>{{cite web |url=https://prezenta.roaep.ro/locale09062024v2/ |title=Results of the 2024 local elections |publisher=Сонгуулийн Төв Товчоо |access-date=2026-06-14 |df=dmy-all}}</ref> | leader_party = {{Polparty|RO|PSD}} | elevation_m = 100 | area_total_km2 = 81.41 | area_metro_km2 = 1498.6 | population_as_of = [[2021 оны Румыны хүн амын тооллого|2021 оны тооллого]] | population_total = 234,140 | population_density_km2 = 2,877 | pop_est_as_of = | population_est = | population_footnotes = <ref name="RPL2021">{{cite web|url=https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.03_1.3.1-si-1.03.2.xls|title=Populația rezidentă după grupa de vârstă, pe județe și municipii, orașe, comune, la 1 decembrie 2021|publisher=[[Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн (Румын)|INSSE]]|language=ro|date=2023-05-31}}</ref> | population_demonym = {{lang|ro|craiovean, craioveancă}} ([[Romanian language|ro]]) | coordinates = {{coord|44|20|N|23|49|E|region:RO|display=it}} | population_metro = 356,544<ref name="Metropola Craiova">{{cite web | url = http://www.metropolacraiova.ro/ro/date-generale/ | title = Date generale << Metropola Craiova | language = ro | access-date = 2026-06-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170321035247/http://www.metropolacraiova.ro/ro/date-generale/ | archive-date = 2017-03-21 | url-status = dead }}</ref> | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 200xxx | area_code = (+40) 251 | registration_plate = DJ | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | website = {{URL|https://www.primariacraiova.ro/}} }} '''Крайова''' (Craiova) — [[Румын|Румыны]] [[Долж тойрог|Долж тойргийн]] засаг захиргааны төв, 269,506 хүнтэй [[хот]].<ref>{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_Tab_8.xls |wayback=20160118131243 |text=Recensământului din 2011: «Tab8. Populaţia stabilă după etnie – judeţe, municipii, oraşe, comune» |archiv-bot=2023-09-26 12:34:27 InternetArchiveBot }}.</ref> == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |width = auto |location = Крайова (1991–2020, туйлын үе 1931 оноос) |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 19.8 |Feb record high C = 21.7 |Mar record high C = 28.4 |Apr record high C = 31.8 |May record high C = 35.3 |Jun record high C = 39.2 |Jul record high C = 41.3 |Aug record high C = 40.8 |Sep record high C = 40.1 |Oct record high C = 34.4 |Nov record high C = 25.9 |Dec record high C = 18.4 |year record high C = 41.3 |Jan high C = 3.0 |Feb high C = 6.2 |Mar high C = 12.1 |Apr high C = 18.2 |May high C = 23.6 |Jun high C = 27.8 |Jul high C = 30.2 |Aug high C = 30.3 |Sep high C = 24.7 |Oct high C = 17.6 |Nov high C = 9.9 |Dec high C = 3.9 |year high C = |Jan mean C = -0.9 |Feb mean C = 1.3 |Mar mean C = 6.2 |Apr mean C = 12.0 |May mean C = 17.2 |Jun mean C = 21.3 |Jul mean C = 23.3 |Aug mean C = 23.1 |Sep mean C = 17.8 |Oct mean C = 11.7 |Nov mean C = 5.8 |Dec mean C = 0.3 |year mean C = |Jan low C = -4.1 |Feb low C = -2.3 |Mar low C = 1.7 |Apr low C = 6.7 |May low C = 11.4 |Jun low C = 15.1 |Jul low C = 16.9 |Aug low C = 16.9 |Sep low C = 12.4 |Oct low C = 7.4 |Nov low C = 2.6 |Dec low C = -2.5 |year low C = |Jan record low C = -30.5 |Feb record low C = -27.4 |Mar record low C = -19.4 |Apr record low C = -4.4 |May record low C = -2.0 |Jun record low C = 4.4 |Jul record low C = 7.5 |Aug record low C = 6.4 |Sep record low C = -2.0 |Oct record low C = -6.0 |Nov record low C = -14.8 |Dec record low C = -24.1 |year record low C = -30.5 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 42.5 |Feb precipitation mm = 33.9 |Mar precipitation mm = 45.9 |Apr precipitation mm = 48.8 |May precipitation mm = 67.6 |Jun precipitation mm = 74.5 |Jul precipitation mm = 73.3 |Aug precipitation mm = 47.5 |Sep precipitation mm = 52.5 |Oct precipitation mm = 51.9 |Nov precipitation mm = 48.4 |Dec precipitation mm = 50.2 |year precipitation mm = | Jan snow cm = 13.7 | Feb snow cm = 11.7 | Mar snow cm = 6.6 | Apr snow cm = 2.5 | May snow cm = 0.0 | Jun snow cm = 0.0 | Jul snow cm = 0.0 | Aug snow cm = 0.0 | Sep snow cm = 0.0 | Oct snow cm = 2.5 | Nov snow cm = 7.9 | Dec snow cm = 10.2 | year snow cm = |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 6.6 |Feb precipitation days = 5.6 |Mar precipitation days = 6.5 |Apr precipitation days = 6.8 |May precipitation days = 9.1 |Jun precipitation days = 7.1 |Jul precipitation days = 6.3 |Aug precipitation days = 4.8 |Sep precipitation days = 5.5 |Oct precipitation days = 6.1 |Nov precipitation days = 6.2 |Dec precipitation days = 6.9 |year precipitation days = |Jan humidity = 89 |Feb humidity = 87 |Mar humidity = 81 |Apr humidity = 75 |May humidity = 75 |Jun humidity = 75 |Jul humidity = 73 |Aug humidity = 72 |Sep humidity = 73 |Oct humidity = 80 |Nov humidity = 88 |Dec humidity = 91 |year humidity = 80 | Jan dew point C =-3.7 | Feb dew point C =-2.3 | Mar dew point C =1.6 | Apr dew point C =6.1 | May dew point C =11.1 | Jun dew point C =14.3 | Jul dew point C =15.6 | Aug dew point C =15.1 | Sep dew point C =12.0 | Oct dew point C =7.3 | Nov dew point C =2.8 | Dec dew point C =-1.0 |Jan sun = 94 |Feb sun = 125 |Mar sun = 177 |Apr sun = 210 |May sun = 254 |Jun sun = 276 |Jul sun = 299 |Aug sun = 291 |Sep sun = 219 |Oct sun = 159 |Nov sun = 89 |Dec sun = 75 |year sun = |source 1 = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа|NOAA]]<ref name=NOAA9120>{{cite web | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Romania/CSV/Craiova_15450.csv | title = Craiova 1991–2020 normals | publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] | access-date = 2026-06-14}}</ref><ref name=NCEI>{{Cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/RO/15450.TXT |title=Craiova Climate Normals for 1961-1990 (WMO number:15450) |access-date=2026-06-14 |website=ncei.noaa.gov |publisher=[[NOAA]]}}</ref> |source 2 = [[Deutscher Wetterdienst]] (туйлшрал ба чийгшил, 1973–1992),<ref name = DWD> {{cite web | url = http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_154500_kt.pdf | title = Klimatafel von Craiova (Krajowa), Walachei / Rumänien | work = Baseline climate means (1961-1990) from stations all over the world | publisher = Deutscher Wetterdienst | date = 2016-11-23}}</ref> Meteomanz (2021 оноос туйлшрал)<ref>{{Cite web |url=http://www.meteomanz.com/sy3?l=1&cou=2050&ind=15450&m1=01&y1=2009&m2=09&y2=2025 |title=CRAIOVA - Weather data by month |access-date=2026-06-14 |website=meteomanz}}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Craiova|Крайова}} == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Бага Валахийн суурин]] [[Ангилал:Долж тойргийн суурин]] [[Ангилал:Крайова| ]] [[Ангилал:Румыны их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Румыны хот]] p5ysskh3awat5ppi9zzlgokdnznzyqv 0 39768 858836 742078 2026-06-14T10:09:37Z Enkhsaihan2005 64429 858836 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | official_name = Галац | native_name = Galați | image_blank_emblem = Galati_Logo.png | blank_emblem_type = [[Брэнд тэмдэг]] | image_flag = Galați Flag.png | settlement_type = [[Румыны хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{ROU}} | image_skyline = {{multiple image |perrow = 1/2/2/1 |border = infobox |total_width = 280 |image1 = DunareaSiPalatulNavigatiei.jpg{{!}}Дунай |alt1 = |caption1 = Дунай мөрөн |image2 = Administrative Palace of Galati.jpg{{!}}Галацийн захиргааны ордон |alt2 = |caption2 = Галацийн захиргааны ордон |image3 = Biserica Fortificata Precista Galati.jpg{{!}}Онгон Мэригийн сүм |alt3 = |caption3 = [[Онгон Мэригийн сүм, Галац|Онгон Мэригийн сүм]] |image4 = Collection33.jpg{{!}}Collections house |alt4 = |caption4 = Цуглуулгын байшин |image5 = Greekchurchplaza.jpg |alt5 = |caption5 = Грек сүмийн талбай |image6 = Parcul Eminescu - Panoramă.jpg{{!}}Eminescu Park Panorama |alt6 = |caption6 = Эминеску цэцэрлэгт хүрээлэн }} | image_shield = ROU GL Galati CoA.png | shield_size = 50px | nicknames = ''Далдуу модны хот'' | image_map = Galati jud Galati.png | map_caption =Галац тойрог дахь байршил | mapsize = 180px | pushpin_map = Румын | pushpin_mapsize = 250 | pushpin_map_caption = Румын дахь Галацийн байршил | subdivision_type1 = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name1 = [[Галац тойрог]] | subdivision_type2 = [[Румыны засаг захиргааны хуваарь|Статус]] | subdivision_name2 = Тойргийн төв | established_title = Суурьшсан | established_date = 14-р зуунаас өмнө | established_title2 = Анхны албан ёсны баримт | established_date2 = 1445 | leader_title = Хотын дарга {{nobold|(2024&ndash;2028)}} | leader_name = Ионут Пучеану<ref>{{cite web |url=https://prezenta.roaep.ro/locale09062024v2/ |title=Results of the 2024 local elections |publisher=Сонгуулийн Төв Товчоо |access-date=2026-06-14 |archive-date=2026-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260107084923/https://prezenta.roaep.ro/locale09062024v2/ |url-status=live }}</ref> | leader_party = {{Polparty|RO|PSD}} | area_total_km2 = 246.4 | population_as_of = [[2021 оны Румыны хүн амын тооллого|2021 оны тооллого]]<ref name="RPL2021">{{cite web |url=https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.03_1.3.1-si-1.03.2.xls |title=Populaţia rezidentă după grupa de vârstă, pe județe și municipii, orașe, comune, la 1 decembrie 2021 |publisher=[[Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн (Румын)|INSSE]] |language=ro |date=2023-05-31 |access-date=2026-06-14 |archive-date=2023-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230626052140/https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.03_1.3.1-si-1.03.2.xls |url-status=live }}</ref> | population_total = 217,851 | population_density_km2 = auto | pop_est_footnotes = <ref name="INSSER2016">{{cite web |url=http://www.insse.ro/cms/ro/content/popula%C5%A3ia-rom%C3%A2niei-pe-localitati-la-1-ianuarie-2016 |title=Populaţia României pe localitati la 1 ianuarie 2016 |date=2016-06-06 |access-date=2026-06-14 |publisher=[[Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн (Румын)|INSSE]] |language=ro |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027131447/http://www.insse.ro/cms/ro/content/popula%C5%A3ia-rom%C3%A2niei-pe-localitati-la-1-ianuarie-2016 |archive-date=2017-10-27 |url-status=dead }}</ref> | coordinates = {{coord|45|26|1|N|28|3|19|E|region:RO|display=inline,title}} | population_metro = 322,501<ref>{{cite web |url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en |title=Population at 1 January 2015 |access-date=2026-06-14 |publisher=[[Евростат]] |language=en |archive-date=2015-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150903213351/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en |url-status=live }}</ref> | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 800xxx | elevation_m = 55 | area_code = +40 x36 | population_demonym = {{lang|ro|gălățean, gălățeancă}} ([[Румын хэл|ro]]) | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | blank_name = [[Румын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = GL | website = {{URL|https://www.primariagalati.ro/}} }} '''Гала́ц''' (Galaţi) — [[Румын|Румыны]] [[Галац тойрог|Галац тойргийн]] засаг захиргааны төв, 249,432 хүнтэй [[хот]].<ref>{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_Tab_8.xls |wayback=20160118131243 |text=Recensământului din 2011: «Tab8. Populaţia stabilă după etnie – judeţe, municipii, oraşe, comune» |archiv-bot=2023-09-26 08:25:54 InternetArchiveBot }}.</ref> == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Галац, Румын (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1901-одоо) |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 19.4 |Feb record high C = 22.4 |Mar record high C = 27.8 |Apr record high C = 31.8 |May record high C = 36.2 |Jun record high C = 37.8 |Jul record high C = 40.5 |Aug record high C = 40.4 |Sep record high C = 36.7 |Oct record high C = 33.5 |Nov record high C = 25.6 |Dec record high C = 20.0 |year record high C = 40.5 |Jan avg record high C = 10.5 |Feb avg record high C = 15.1 |Mar avg record high C = 21.7 |Apr avg record high C = 25.5 |May avg record high C = 30.9 |Jun avg record high C = 34.0 |Jul avg record high C = 35.8 |Aug avg record high C = 35.9 |Sep avg record high C = 31.4 |Oct avg record high C = 26.1 |Nov avg record high C = 20.4 |Dec avg record high C = 12.3 |year avg record high C = 36.8 |Jan high C = 2.3 |Feb high C = 5.2 |Mar high C = 11.1 |Apr high C = 17.7 |May high C = 23.8 |Jun high C = 27.8 |Jul high C = 30.1 |Aug high C = 30.0 |Sep high C = 24.3 |Oct high C = 17.2 |Nov high C = 10.0 |Dec high C = 3.8 |year high C = |Jan mean C = -1.1 |Feb mean C = 0.9 |Mar mean C = 5.7 |Apr mean C = 11.7 |May mean C = 17.6 |Jun mean C = 21.7 |Jul mean C = 23.9 |Aug mean C = 23.4 |Sep mean C = 17.9 |Oct mean C = 11.9 |Nov mean C = 6.0 |Dec mean C = 0.6 |year mean C = |Jan low C = -3.8 |Feb low C = -2.3 |Mar low C = 1.6 |Apr low C = 6.9 |May low C = 12.2 |Jun low C = 16.3 |Jul low C = 18.1 |Aug low C = 17.7 |Sep low C = 13.0 |Oct low C = 7.9 |Nov low C = 3.0 |Dec low C = -2.0 |year low C = |Jan avg record low C = -13.5 |Feb avg record low C = -11.6 |Mar avg record low C = -5.1 |Apr avg record low C = 0.8 |May avg record low C = 6.0 |Jun avg record low C = 10.7 |Jul avg record low C = 13.1 |Aug avg record low C = 11.8 |Sep avg record low C = 6.7 |Oct avg record low C = -0.1 |Nov avg record low C = -4.7 |Dec avg record low C = -10.7 |year avg record low C = -15.7 |Jan record low C = -26.5 |Feb record low C = -28.6 |Mar record low C = -17.2 |Apr record low C = -5.2 |May record low C = -0.1 |Jun record low C = 3.8 |Jul record low C = 7.2 |Aug record low C = 2.4 |Sep record low C = -5.7 |Oct record low C = -15.6 |Nov record low C = -21.5 |Dec record low C = -21.5 |year record low C = -28.6 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 33.6 |Feb precipitation mm = 25.9 |Mar precipitation mm = 33.0 |Apr precipitation mm = 40.1 |May precipitation mm = 49.6 |Jun precipitation mm = 62.2 |Jul precipitation mm = 55.2 |Aug precipitation mm = 34.0 |Sep precipitation mm = 44.9 |Oct precipitation mm = 51.3 |Nov precipitation mm = 37.7 |Dec precipitation mm = 41.3 |year precipitation mm = | unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 4.9 |Feb precipitation days = 5.3 |Mar precipitation days = 5.0 |Apr precipitation days = 6.2 |May precipitation days = 7.4 |Jun precipitation days = 7.1 |Jul precipitation days = 5.5 |Aug precipitation days = 4.2 |Sep precipitation days = 4.7 |Oct precipitation days = 4.0 |Nov precipitation days = 4.7 |Dec precipitation days = 5.6 |year precipitation days = |Jan humidity = 87 |Feb humidity = 85 |Mar humidity = 81 |Apr humidity = 75 |May humidity = 73 |Jun humidity = 73 |Jul humidity = 72 |Aug humidity = 72 |Sep humidity = 74 |Oct humidity = 79 |Nov humidity = 87 |Dec humidity = 89 |year humidity = 79 |Jan sun = 81 |Feb sun = 113 |Mar sun = 161 |Apr sun = 203 |May sun = 255 |Jun sun = 274 |Jul sun = 299 |Aug sun = 282 |Sep sun = 219 |Oct sun = 156 |Nov sun = 86 |Dec sun = 73 |year sun = |source 1 = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа|NOAA]]<ref name=NOAA9120>{{cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Romania/CSV/Galati_15310.csv |title=WMO Normals 91-20 Romania - Galati |publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа|NOAA]] |access-date=2026-06-14 |archive-date=2023-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231022224924/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Romania/CSV/Galati_15310.csv |url-status=live }}</ref> |source 2 = Румыны Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн (туйлшрал 1901–2000),<ref name= extremes>{{cite web |url=http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap1.pdf |title=AIR TEMPERATURE (monthly and yearly absolute maximum and absolute minimum) |work=Romanian Statistical Yearbook: Geography, Meteorology, and Environment |publisher=Румыны Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн |year=2007 |access-date=2026-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927210503/http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap1.pdf |archive-date=2007-09-27 |url-status=dead }}</ref> [[Deutscher Wetterdienst]] (чийгшил 1973–1992)<ref>{{cite web |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_153100_kt.pdf |title=Klimatafel von Galatz (Galati) / Donau, Moldau (Bessarabien) / Rumänien |work=Baseline climate means (1961-1990) from stations all over the world |publisher=Deutscher Wetterdienst |language=de |access-date=2026-06-14|date=2012 |archive-date=2019-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329153444/https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_153100_kt.pdf |url-status=live }}</ref> Meteomanz (2021 оноос туйлшрал)<ref>{{Cite web |url=http://www.meteomanz.com/sy3?l=1&cou=2050&ind=15310&m1=01&y1=2009&m2=09&y2=2025 |title=GALATI - Weather data by month |access-date=2026-06-14 |website=meteomanz |archive-date=2025-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250926024638/http://www.meteomanz.com/sy3?l=1&cou=2050&ind=15310&m1=01&y1=2009&m2=09&y2=2025 |url-status=live }}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Galați‎|Хотын зургийн цомог}} == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Галац| ]] [[Ангилал:Галац тойргийн суурин]] [[Ангилал:Дунай мөрний суурин]] [[Ангилал:Сирет голын суурин]] [[Ангилал:Румыны их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Румыны хот]] 709mbi5cy2f6jd519dq0wkeo7wxju8z 0 39988 858839 855737 2026-06-14T10:33:24Z Enkhsaihan2005 64429 858839 wikitext text/x-wiki {{Short description|Уэльсийн нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | name = Кардифф | native_name = {{native name|cy|Caerdydd}} | settlement_type = [[Нийслэл]] ба [[Уэльсийн гол бүс нутаг|гүнлиг]] | image_skyline = {{multiple image |border=infobox |perrow=1/2/2/2/2 |total_width=270 |caption_align=center | image1 = Cardiff's skyline 2020.jpg | caption1 = Кардиффын тэнгэрийн хаяа | image2 = Senedd (51845859151).jpg | caption2 = [[Сенеддийн барилга]] | image3 = Cardiff Bay WMC.jpg | caption3 = [[Уэльсийн миллениум-центр]] | image4 = Llandaff Cathedral (geograph 3435762 cropped).jpg | caption4 = [[Лландаффын сүм]] | image5 = Cardiff Castle - panoramio (1).jpg | caption5 = [[Кардиффын цайз]] | image6 = Cardiff (15989519375).jpg | caption6 = [[Хотын захиргаа, Кардифф|Хотын захиргаа]] | image7 = Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd.JPG | caption7 = [[Кардиффын Үндэсний Музей|Үндэсний Музей]] | image8 = Cardiff Central Library, October 2022.jpg | caption8 = [[Кардиффын төв номын сан|Төв номын сан]] | image9 = Principality Stadium May 3, 2016.jpg | caption9 = [[Миллениум цэнгэлдэх хүрээлэн]] }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_flag = Flag of Cardiff.svg | flag_alt = | image_shield = Coat of Arms of Cardiff.svg | shield_alt = | shield_link = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | blank_emblem_type = | blank_emblem_link = | etymology = | nickname = | motto = {{Unbulleted list |{{langx |cy|Y ddraig goch ddyry cychwyn |translation=улаан луу замыг хөтлөх болно}} |{{langx |cy|Deffro mae'n ddydd! |translation=сэрцгээ, энэ өдөр ирлээ!}} }} | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Уэльс#Нэгдсэн Хаант Улс | pushpin_map_caption = Уэльс дэх байршил##Нэгдсэн Хаант Улс дахь барйшил | pushpin_relief = yes | mapframe = yes | mapframe-caption = Кардифф хот болон гүнлигийн гол бүсийн газрын зураг | mapframe-shape = yes | mapframe-marker = city | mapframe-zoom = 10 | coordinates = {{coord|51|28|54|N|03|10|45|W|region:GB|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Бүрэн эрхт улс]] | subdivision_name = [[Нэгдсэн Хаант Улс]] | subdivision_type1 = [[Нэгдсэн Хаант Улсын харьяат улс|Улс]] | subdivision_name1 = [[Уэльс]] | subdivision_type2 = [[Уэльсийн бүс нутаг|Бүс нутаг]] | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = [[Уэльсийн хадгалагдсан гүнлиг|Хадгалагдсан гүнлиг]] | subdivision_name3 = [[Өмнөд Гламорган]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | established_title = Хотын статус | established_date = 1905 | established_title2 = Нийслэл | established_date2 = 1955 | named_for = | seat_type = Захиргааны байр | seat = [[Хотын захиргаа, Кардифф|Хотын захиргаа]] <!-- Government -->| government_footnotes = <ref name="Council leadership">{{cite web |url=https://www.cardiff.gov.uk/ENG/Your-Council/Pages/default.aspx |title=Your Council |website=Cardiff Council |access-date=2026-06-14 |archive-date=2016-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325202537/https://www.cardiff.gov.uk/ENG/Your-Council/Pages/default.aspx |url-status=dead }}</ref> | government_type = [[Уэльсийн орон нутгийн засаг захиргаа#Үндсэн зөвлөл|Үндсэн зөвлөл]] | governing_body = [[Кардиффын зөвлөл]] | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = [[Их Британийн орон нутгийн зөвлөлүүдийн улс төрийн бүтэц|Хяналт]] | leader_name1 = {{Нэгдсэн Хаант Улсын зөвлөлийн хяналт|GSS=W06000015}} | leader_title2 = | leader_name2 = <!-- Area --> <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion -->| area_footnotes = <ref name="popstats">{{UK subdivision statistics citation }}</ref> | area_total_km2 = {{UK subdivision area|GSS=W06000015}} | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = <!-- Population -->| population_footnotes = <ref name="popstats" /> | population_as_of = {{UK subdivision statistics year}} | population_total = {{UK subdivision population|GSS=W06000015}} | population_rank = | population_density_km2 = {{UK subdivision density|GSS=W06000015}} | population_demonym = <!-- demographics (section 1) --> | timezone1 = [[Гринвичийн дундаж цаг|GMT]] | utc_offset1 = +0 | timezone1_DST = [[Британийн зуны цаг|BST]] | utc_offset1_DST = +1 <!-- Codes -->| postal_code_type = [[Их Британи дахь шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = [[CF шуудангийн бүс|CF]] | area_code_type = [[Их Британи дахь утасны дугаар|Залгах код]] | area_code = 029 | iso_code = [[ISO 3166-2:GB|GB-CRF]] | blank1_name = [[GSS кодчилолын систем|GSS код]] | blank1_info = W06000015 | website = {{URL|cardiff.gov.uk}} }} '''Ка́рдифф''' (Cardiff) — [[Их Британи улс|Их Британи]] улсын [[Уэльс орон|Уэльс]] орны [[нийслэл]], 346,090 хүнтэй [[хот]].<ref>{{Cite web |url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rft-table-ks101ew.xls |title=2011 Census: Usual resident population, local authorities in England and Wales |access-date=2014-02-25 |archive-date=2013-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130112212430/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rft-table-ks101ew.xls |url-status=dead }}</ref> ==Газарзүй== ===Уур амьсгал=== {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Кардифф (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1913–одоо) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 15.0 | Feb record high C = 18.3 | Mar record high C = 21.6 | Apr record high C = 26.9 | May record high C = 32.9 | Jun record high C = 32.1 | Jul record high C = 33.6 | Aug record high C = 34.5 | Sep record high C = 29.7 | Oct record high C = 27.1 | Nov record high C = 18.7 | Dec record high C = 16.7 | Jan high C = 8.6 | Feb high C = 9.2 | Mar high C = 11.3 | Apr high C = 14.4 | May high C = 17.4 | Jun high C = 20.1 | Jul high C = 21.8 | Aug high C = 21.4 | Sep high C = 19.1 | Oct high C = 15.3 | Nov high C = 11.6 | Dec high C = 9.1 | year high C = 15.0 | Jan mean C = 5.6 | Feb mean C = 5.9 | Mar mean C = 7.6 | Apr mean C = 10.1 | May mean C = 13.0 | Jun mean C = 15.7 | Jul mean C = 17.5 | Aug mean C = 17.2 | Sep mean C = 14.9 | Oct mean C = 11.7 | Nov mean C = 8.3 | Dec mean C = 6.0 | year mean C = | Jan low C = 2.5 | Feb low C = 2.5 | Mar low C = 3.9 | Apr low C = 5.7 | May low C = 8.5 | Jun low C = 11.1 | Jul low C = 13.1 | Aug low C = 12.9 | Sep low C = 10.7 | Oct low C = 8.0 | Nov low C = 4.9 | Dec low C = 2.8 | year low C = 7.3 | Jan record low C = -16.7 | Feb record low C = -11.1 | Mar record low C = -8.9 | Apr record low C = -4.8 | May record low C = -2.0 | Jun record low C = 1.0 | Jul record low C = 4.5 | Aug record low C = 3.6 | Sep record low C = 0.5 | Oct record low C = -3.4 | Nov record low C = -8.7 | Dec record low C = -10.1 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 127.0 | Feb precipitation mm = 93.0 | Mar precipitation mm = 85.3 | Apr precipitation mm = 72.1 | May precipitation mm = 78.5 | Jun precipitation mm = 73.5 | Jul precipitation mm = 83.6 | Aug precipitation mm = 104.8 | Sep precipitation mm = 86.3 | Oct precipitation mm = 129.1 | Nov precipitation mm = 130.7 | Dec precipitation mm = 139.6 | year precipitation mm = | unit precipitation days = 1.0 мм | Jan precipitation days = 15.6 | Feb precipitation days = 12.0 | Mar precipitation days = 12.3 | Apr precipitation days = 10.7 | May precipitation days = 11.2 | Jun precipitation days = 10.4 | Jul precipitation days = 11.2 | Aug precipitation days = 12.4 | Sep precipitation days = 11.8 | Oct precipitation days = 15.0 | Nov precipitation days = 15.6 | Dec precipitation days = 15.2 | year precipitation days = | Jan sun = 53.5 | Feb sun = 76.2 | Mar sun = 116.6 | Apr sun = 177.0 | May sun = 198.4 | Jun sun = 195.2 | Jul sun = 199.6 | Aug sun = 185.3 | Sep sun = 151.9 | Oct sun = 103.9 | Nov sun = 65.0 | Dec sun = 50.4 | year sun = 1572.9 | source 1 = [[Met Office]]<ref name="Met office">{{cite web |url=https://www.metoffice.gov.uk/research/climate/maps-and-data/uk-climate-averages/gcjszmp44 |title=Cardiff 1991–2020 Averages |publisher=Met Office |access-date=2026-06-14 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.metoffice.gov.uk/climate/uk/interesting/aug1990 |title=Hot Spell August 1990 |publisher=Met Office |access-date=2026-06-14 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.metoffice.gov.uk/climate/uk/interesting/july2006 |title=Record Breaking Heat and Sunshine – 2006 |publisher=Met Office |access-date=2026-06-14 }}</ref> [[Ordnance Survey]]<ref>[[Ordnance Survey]] 1:25,000 map, [https://www.bing.com/maps/?mkt=en-gb&v=2&cp=51.486871%7E-3.183023&lvl=16.1&sp=Point.51.48818_-3.18859_Met+Office+Bute+Park&sty=s&style=s spot height adjacent to the specified coordinates]</ref> | source 2 = [[Нидерландын Хааны Цаг Уурын Хүрээлэн|KNMI]]<ref name="KNMI">{{cite web |url=https://eca.knmi.nl//download/millennium/millennium.php |title=Cardiff – STAID 2126 and 17483 |access-date=2026-06-14 |publisher=KNMI |archive-date=2018-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709010608/https://eca.knmi.nl//download/millennium/millennium.php |url-status=dead }}</ref> Starlings Roost Weather<ref>{{cite web |url=http://starlingsroost.ddns.net/weather/ukobs/temp_month_record_tmax_map.php |title=Monthly Extreme Maximum Temperature |access-date=2026-06-14 |publisher=Starlings Roost Weather |archive-date=2023-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230201173843/http://starlingsroost.ddns.net/weather/ukobs/temp_month_record_tmax_map.php |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://starlingsroost.ddns.net/weather/ukobs/temp_month_record_tmin_map.php |title=Monthly Extreme Minimum Temperature |access-date=2026-06-14 |publisher=Starlings Roost Weather |archive-date=2023-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230201173844/http://starlingsroost.ddns.net/weather/ukobs/temp_month_record_tmin_map.php |url-status=dead }}</ref> | date = 2012}} {{дуудүрс|Cardiff|Кардиффын зургийн цомог}} ==Лавлах бичиг== {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Кардифф| ]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Уэльсийн засаг захиргааны тойрог]] [[Ангилал:Уэльсийн хот]] [[Ангилал:Уэльсийн суурин]] [[Ангилал:Их Британийн их сургуулийн хот]] {{geo-stub}} 3zcex18bammav6pvagm7y9qg66tc96z 0 39990 858846 672565 2026-06-14T10:50:33Z Enkhsaihan2005 64429 858846 wikitext text/x-wiki {{Short description|Молдавын нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | name = | official_name = Кишинёв | native_name = Chișinău | other_name = | settlement_type = [[Нийслэл]] ба [[Хотын захиргаа (Румын, Молдав)|хотын захиргаа]] | image_skyline = {{multiple images|perrow=2 2 1 2|align=center|total_width=275px|border=infobox | image1 = Consiliul Municipal Chișinău (cropped).jpg | caption1 = [[Кишинёв хотын захиргаа]] | image2 = Arcul de Triumf din Chișinău 11 - May - 2019 18.10.20 86.jpg|caption2=[[Ялалтын хаалга, Кишинёв|Ялалтын хаалга]] ба [[Төрөлтийн сүм, Кишинёв|Төрөлтийн сүм]] | image3 = Moldova, Chisinau King Stephen - Flickr - Dave Proffer.jpg |caption3=[[Их Стефаны хөшөө]] |image4=Clădirea fostului castel de apă cu foișor de foc. Foto 2.jpg|caption4= [[Кишинёвын усны цамхаг]] |image5 = City gates (1999). Chisinau. (51118938711).jpg|caption5= Хотын хаалга |image6 = Teatrul Național "Mihai Eminescu", Chisinau, Republica Moldova Mihai Eminescu National Theatre, Chisinau, Republic of Moldova (50730297817).jpg|caption6= [[Михай Эминескугийн үндэсний театр]] |image7 = Parcul Valea Morilor 15.jpg|caption7= Валеа Морилор цэцэрлэгт хүрээлэн }} | image_caption = | image_flag = Flag of Chișinău.svg | image_shield = Coat of Arms of Chișinău.svg | nickname = {{lang|ro|Orașul din piatră albă}}<br />({{lit|Цагаан чулуун хот}}) | motto = | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | pushpin_map = Молдав#Европ | pushpin_relief = 0 | coordinates = {{coord|47|01|22|N|28|50|07|E|region:MD|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Молдав}} | established_title = Анх дурдагдсан | established_date = 1436 оны 10 сарын 14<ref>{{cite book|last1=Brezianu|first1=Andrei|last2=Спану|first2=Влад|year=2010|title=The A to Z of Moldova|page=81|url=https://books.google.com/books?id=SsF94kyuHs4C&pg=PA81|publisher=Scarecrow Press|isbn=9781461672036|access-date=2026-06-14|archive-date=2015-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20150517203117/https://books.google.com/books?id=SsF94kyuHs4C&pg=PA81|url-status=live}}</ref> | leader_title = [[Кишинёв хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Ион Чебан]] ([[Үндэсний Альтернатив Хөдөлгөөн|MAN]]) | area_footnotes = <ref name=PUG>{{cite press release |url= http://www.chisinau.md/download.php?file=cHVibGljL3B1YmxpY2F0aW9ucy8xMDA0NTAxX21kX3B1Z19jaGlzaW5hdS5wZGY%3D |title= Planul Urbanistic General al Municipiului Chișinău |publisher= Кишинёв хотын захиргаа |access-date= 2026-06-14 |archive-date= 2016-03-04 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160304091514/http://www.chisinau.md/download.php?file=cHVibGljL3B1YmxpY2F0aW9ucy8xMDA0NTAxX21kX3B1Z19jaGlzaW5hdS5wZGY%3D |url-status= live }}</ref> | area_total_km2 = 123 | area_total_sq_mi = 47 | area_metro_km2 = 571.6 | area_metro_sq_mi = 217.5 | elevation_m = 85 | elevation_ft = 279 |population_rank=[[Молдавын_хот,_суурингийн_жагсаалт#Хүн_амын_тоогоор|1-р байр]] | population_total = 720,128 | population_as_of = 2024 оны тооллого | population_footnotes = <ref name=census24/> | population_density_km2 = auto | population_urban = | population_urban_footnotes = | population_rural = | population_rural_footnotes = | population_metro = 988342 |population_metro_footnotes = <ref>{{cite|title=The population of the regions and districts that are under control of the central government of Moldova|url=https://www.citypopulation.de/en/moldova/admin/|website=citypopulation.de}}</ref> | population_demonym = {{lang|ro|chișinăuieni}} ([[Румын хэл|Румын]]) | demographics_type2 = ДНБ {{Nobold|(Нэрлэсэн, 2023)}}<ref>{{citation|title=Regional Gross Domestic Product, thousand lei by Economic activities, Development regions and Years|url=https://statbank.statistica.md/PxWeb/pxweb/en/40%20Statistica%20economica/40%20Statistica%20economica__13%20CNT__CNT270/CNT270100reg.px/table/tableViewLayout2/?rxid=b2ff27d7-0b96-43c9-934b-42e1a2a9a774|website=statbank.statistica.md}}</ref> | demographics2_title1 = [[Нийслэл]] ба [[Хотын захиргаа (Румын, Молдав)|хотын захиргаа]] | demographics2_info1 = [[Америк доллар|$]]10.3 тэрбум ([[Молдавын эдийн засаг#Орон нутгийн ДНБ|1-т]]) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = $14,300 | blank3_name = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2023) | blank3_info = 0.858<ref>{{Cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/MDA/?levels=1+4&years=2023&interpolation=0&extrapolation=0|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2026-06-14}}</ref><br />{{color|#090| маш өндөр}} | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = MD-20xx | area_code = +373-22 | iso_code = MD-CU | website = {{URL|http://www.chisinau.md/|chisinau.md}} | footnotes = | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +02:00 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +03:00 | government_type = [[Хотын дарга–зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга–зөвлөл]] }} '''Кишинёв''' ([[румын хэл|румынаар]] Chişinău → '''Кишинэу''') — [[Молдав|Молдав Улс]]ын [[нийслэл]], 672 мянган [[хүн]]тэй [[хот]].<ref>[http://www.statistica.md/newsview.php?l=ro&idc=168&id=4004&parent=0 Numărul populației stabile al Republicii Moldova la 1 ianuarie 2013, în profil teritorial]</ref> Бык голын эрэг дээр оршидог, улсын эдийн засаг, соёлын төв юм. Кишинёв хотын тухай анх 1436 оны баримт бичигт дурьдсан байдаг. 1818 онд Оросын эзэнт гүрний бүрэлдэхүүнд багтаад хотын статустай болсон байна. == Түүх. == 1940 оны 6 дугаар сарын 28 -нд Бессарабиа ЗХУ-д нэгдэн орсон; Молдавын ЗХУ нь 1940 оны 8 дугаар сарын 2 -нд байгуулагдсан; Кишинев түүний нийслэл болжээ. 1940 онд болсон газар хөдлөлтийн улмаас хот маш их хохирол амссан. Бүгд найрамдах улсын нийслэл хотын төвд Серафимын байшин (епархийн барилга) бүрэн сүйрчээ. Нацист Герман ЗСБНХУ руу дайрсны улмаас хотын цаашдын хөгжил тасалдсан. 1941 оны 7 дугаар сарын 16-нд Герман-Румын цэргүүд Кишиневийг эзлэн авч, хот дахин Румын улсын нэг хэсэг болов. Кишинев хотын гетто байгуулагдаж, хотын еврей хүн амыг бүрэн албадан гаргажээ. 1944 оны 8 дугаар сарын 24-нд Зөвлөлтийн Улаан арми Жасси-Кишинев ажиллагааны үеэр Кишиневийг эзлэн авав. Цэргийн ажиллагаа, бөмбөгдөлт, газар хөдлөлт нь хотод асар их хохирол учруулав: 174 аж ахуйн нэгж сүйрч, дайны өмнөх орон сууцны нөөцийн 70% үгүй болжээ. 1991 оны 5 дугаар сарын 23 -нд парламент Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Молдав Улсын нэрийг Бүгд Найрамдах Молдав Улс болгон өөрчилжээ. 1991 оны 8 дугаар сарын 27 -ны өдөр Бүгд Найрамдах Молдав Улсын тусгаар тогтнолын тунхаглалыг баталж, шинэ Молдав Улсын нийслэл Кишинев хот хэмээн тунхаглав. 2020 оны байдлаар Кишинэу хотод 20 гадаад орны Элчин сайдын яам үйл ажиллагаа явуулдаг ажээ. == Хүн ам == 1774 оны хүн амын тооллогын дүнгээс харахад Кишиневт 600 гэр бүл амьдарч байжээ. Үүнээс: 162 татвар төлөгч; 110 гэр бүл - Орос, Молдав, Украйн (тус бүрийн гуравны нэг); 52 гэр бүл - армян, еврей, цыган, грек, сербүүд. 1812-1818 онд Кишиневын хүн ам 7 мянга (600 гэр бүл) байсан бол 18 мянган хүн болж өссөн бол 19 дүгээр зууны эцэс гэхэд 110 мянга болж өсчээ. Хотын хүн ам олон үндэстэн байсаар ирсэн бөгөөд хүн амын өсөлт нь байгалийн өсөлтөөс бус харин голчлон шилжин суурьших үйл явцаас үүдэлтэй байжээ. 1910 онд Кишиневт 127 мянган оршин суугч, 10 мянга орчим байшин (нийт гурван давхар 4 барилга), 142 гудамж, эгнээ, 12 талбай, 5 цэцэрлэг, талбай байжээ. 1897, 1912 оны хүн ам Оросын эрх баригчид эдгээр жилүүдэд Кишинев хотын захын хүн амыг тооцдоггүй байсан тул 1894 оны хүн амаас бага байжээ. 1944 онд Румын-Германд эзлэгдсэний дараа энэ хот ердөө 25 мянган хүн амтай байсан бол 1950 он гэхэд 134 мянган хүнтэй болжээ. 1959 онд Кишиневын еврей хүн ам 42 900 хүн байсан бол 1970 онд 49 900, 1979 онд 42 400. 1960 онд Кишиневт 215 мянган хүн амьдарч байжээ. Молдав улсын Статистикийн товчооны мэдээлснээр 2019 оны эхээр Кишинев хотын хүн ам 695.4 мянга, хотын орчинтой нийлээд 832.9 мянган хүн байжээ. == Тээвэр == Энэ хот нь тус улсын бусад суурин газрууд, түүнчлэн Румынтай автобус, төмөр замаар холбогддог байна. Европ болон дэлхийн олон оронтой агаарын холбоотой байдаг байна. Кишинев хот нийтийн тээвэрлэлтийг автобус, троллейбус, шугамын таксигаар гүйцэтгэдэг. Кишинев бол трамбайгүй Европын хамгийн том хотуудын нэг бөгөөд Европын хамгийн том троллейбус сүлжээтэй хотын нэг юм. == Зургийн цомог == <gallery mode="packed"> File:Chisinau Center.jpg| File:Museum of History (AP4L0086 1PS) (28922487610).jpg| Image:Valea_Morilor_(1968)._(18325717946).jpg| Image:Chisinau_Stefan_cel_Mare_park_fountain.jpg| Image:Органный зал, Кишинев, Республика Молдова Sala cu orga, Chisinau, Republica Moldova Organ Hall, Chisinau, Republic of Moldova (50698302796).jpg| Image:Chisinau_Opera_Teatr060709_1.jpg| </gallery> == Газар зүй == === Цаг агаар === {{Уур амьсгалын хүснэгт | width = auto | location = Кишинёв (1991–2020, туйлын үе 1886–одоо) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 16.6 | Feb record high C = 20.7 | Mar record high C = 25.7 | Apr record high C = 31.6 | May record high C = 35.9 | Jun record high C = 37.5 | Jul record high C = 39.4 | Aug record high C = 39.2 | Sep record high C = 37.3 | Oct record high C = 32.6 | Nov record high C = 23.8 | Dec record high C = 18.3 | year record high C = 39.4 | Jan high C = 1.1 | Feb high C = 3.4 | Mar high C = 9.2 | Apr high C = 16.4 | May high C = 22.3 | Jun high C = 26.1 | Jul high C = 28.4 | Aug high C = 28.3 | Sep high C = 22.3 | Oct high C = 15.5 | Nov high C = 8.1 | Dec high C = 2.7 | year high C = 15.3 | Jan mean C = -1.8 | Feb mean C = -0.2 | Mar mean C = 4.5 | Apr mean C = 11.0 | May mean C = 16.8 | Jun mean C = 20.7 | Jul mean C = 22.9 | Aug mean C = 22.6 | Sep mean C = 17.0 | Oct mean C = 10.8 | Nov mean C = 4.8 | Dec mean C = -0.2 | year mean C = 10.7 | Jan low C = -4.2 | Feb low C = -3.0 | Mar low C = 0.7 | Apr low C = 6.3 | May low C = 11.8 | Jun low C = 15.9 | Jul low C = 17.9 | Aug low C = 17.5 | Sep low C = 12.5 | Oct low C = 7.1 | Nov low C = 2.1 | Dec low C = -2.5 | year low C = 6.8 | Jan record low C = -28.4 | Feb record low C = -28.9 | Mar record low C = -21.1 | Apr record low C = -6.6 | May record low C = -1.1 | Jun record low C = 3.6 | Jul record low C = 7.8 | Aug record low C = 5.5 | Sep record low C = -2.4 | Oct record low C = -10.8 | Nov record low C = -21.6 | Dec record low C = -22.4 | year record low C = -28.9 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 36 | Feb precipitation mm = 31 | Mar precipitation mm = 35 | Apr precipitation mm = 39 | May precipitation mm = 54 | Jun precipitation mm = 65 | Jul precipitation mm = 67 | Aug precipitation mm = 49 | Sep precipitation mm = 48 | Oct precipitation mm = 47 | Nov precipitation mm = 43 | Dec precipitation mm = 41 | year precipitation mm = | Jan snow depth cm = 7 | Feb snow depth cm = 6 | Mar snow depth cm = 3 | Apr snow depth cm = 0 | May snow depth cm = 0 | Jun snow depth cm = 0 | Jul snow depth cm = 0 | Aug snow depth cm = 0 | Sep snow depth cm = 0 | Oct snow depth cm = 0 | Nov snow depth cm = 1 | Dec snow depth cm = 3 | year snow depth cm = | Jan humidity = 82 | Feb humidity = 78 | Mar humidity = 71 | Apr humidity = 63 | May humidity = 60 | Jun humidity = 63 | Jul humidity = 62 | Aug humidity = 60 | Sep humidity = 66 | Oct humidity = 73 | Nov humidity = 81 | Dec humidity = 83 | year humidity = 70 | Jan rain days = 8 | Feb rain days = 7 | Mar rain days = 11 | Apr rain days = 13 | May rain days = 14 | Jun rain days = 14 | Jul rain days = 12 | Aug rain days = 10 | Sep rain days = 10 | Oct rain days = 11 | Nov rain days = 12 | Dec rain days = 10 | year rain days = 132 | Jan snow days = 13 | Feb snow days = 13 | Mar snow days = 8 | Apr snow days = 0 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0 | Nov snow days = 6 | Dec snow days = 11 | year snow days = 51 | Jan sun = 70 | Feb sun = 96 | Mar sun = 155 | Apr sun = 210 | May sun = 283 | Jun sun = 301 | Jul sun = 326 | Aug sun = 308 | Sep sun = 220 | Oct sun = 162 | Nov sun = 81 | Dec sun = 65 | year sun = 2277 | source 1 = Pogoda.ru.net<ref name=pogoda>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20191213144209/http://www.pogodaiklimat.ru/climate/33815.htm | archive-date = 2019-12-13 | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/33815.htm | title = Климат Кишинева (Кишинёвын цаг агаар) | access-date = 2026-06-14 | publisher = Погода и климат | language = ru}}</ref> |source 2 = [[NOAA]] (нар, 1991–2020)<ref name = NOAA>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20230820205005/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Moldova/CSV/Chisinau_33815.csv | archive-date = 2023-08-20 | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Moldova/CSV/Chisinau_33815.csv | title = Chisinau Climate Normals 1991–2020 | work = World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020) | publisher = National Oceanic and Atmospheric Administration | access-date = 2026-06-14}}</ref> | date=2010}} == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Category:Chișinău|Кишинёвын зургийн цомог}} * [http://www.kishinev.info/ Хотын тухай мэдээлэл] ==Лавлах бичиг== {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Бессараби]] [[Ангилал:Европын нийслэл]] [[Ангилал:Кишинёв| ]] [[Ангилал:Молдавын хот]] [[Ангилал:Молдавын суурин]] 3rm1nk5ijcc4dz1ha25mgy7xxeg4zap 0 47227 858781 858689 2026-06-13T15:40:33Z Avirmed Batsaikhan 53733 858781 wikitext text/x-wiki '''Гавьяат нисгэгч''' цол нь Монгол Улсын '''Хүндэт''' цолны хоёр дахь эрэмбийн цол болох [[гавьяат зүтгэлтэн]] цолны нэг нь юм. 1965 оны 5-р сарын 24-нд №115 тоот зарлигаар [[Дугарын Гунгаа|Д.Гунгаа]][[Ун-Аагийн Даравгар|, У.Даравгар]] нарт анх олгожээ. ==Гавьяат нисгэгчид== # [[Ун-Аагийн Даравгар|Дугарын Гунгаа]] [[Ун-Аагийн Даравгар|- Хөвсгөл Бүрэнтогтох /1965/]] # [[Ун-Аагийн Даравгар]] - Увс, Зүүнхангай /1965/ # [[Гонсүрэнгийн Раднаа]] - Сэлэнгэ, Шаамар /1966/ # [[Санжмятавын Лхагважав]] - Завхан, Алдархаан /1967/ # [[Дугарын Цэрэндорж]] - Дорнод, Чойбалсан /1968/ # [[Дэмчигийн Чодин]] - Баянхонгор, Өлзийт /1981/ # [[Луузангийн Пүрэвсүрэн]] - Дундговь, Сайхан-Овоо /1985/ # [[Сүрэнжавын Тамир]] - Увс, Завхан /1985/ # [[Сэнгийн Жанар]] - Хэнтий /1990/ # [[Төгсийн Сугар]] - Өмнөговь, Ханхонгор /1993/ # [[Ринчингийн Батнасан]] - Ховд, Эрдэнэбүрэн /1995/ # [[Жамбалдоржийн Наран]] - Төв, Сэргэлэн /1998/ # [[Даравгарын Пүрэвдорж]] - Төв, Сэргэлэн /1999/ # [[Дотейн Даштаун]] - Баян-Өлгий, Улаанхус /2000/ # [[Очирдоржийн Цог]] - Төв, Сэргэлэн /2000/ # [[Тамирын Батбаяр]] - Улаанбаатар /2004/ # [[Рословын Бат-Эрдэнэ]] - Хөвсгөл, Цагаан-Үүр /2005/ # [[Даржаагийн Сүрэнхорлоо]] - Булган, Сайхан /2006/ # [[Гунгаагийн Жаргалсайхан]] - Төв, Сэргэлэн/2011/ # Цэвэгдоржийн Дэлгэрсайхан - /2014/ # Ундгайн Арвинбуян - /2014/ # Д. Баатар - /2014/ # Гочоогийн Ерөөлт - Ховд Чандмань /2015/ # [[Лувсанбалдангийн Лувсанчимэд]] - /2016/ # [[Дамбаравжаагийн Оюунболд]] - Дорнод, Булган /2017/ # [[Готовын Мөнх-Очир]] - Хөвсгөл, Тосонцэнгэл /2017/ # Дашдондогийн Баярсайхан - /2020/ # Даржаагийн Байгал - /2021/ # Самбуугийн Шаравсамбуу - /2022/ # Таштуаны Ауез - /2022/ # Насангийн Баясгалан - Дорноговь, Сайншанд /2022/ # Санжхүүгийн Гантөмөр - /2023/ # Галхүүгийн Сарангэрэл - /2025/ # Намжилцэрэнгийн Очирбат - /2025/ # Рэнцэнгийн Доржготов - /2025/ # Чимэддоржийн Нямсайхан - /2026/ # [[Цэнд-Аюушийн Ганбаатар]] - /2026/ ==Эх үүсвэр== https://web.archive.org/web/20141228043544/http://gaviyat.pms.mn/index.php?module=menu&cmd=content&menu_id=221&id=272 [[Ангилал:Гавьяат Нисгэгч| ]] [[Ангилал:Монгол улсын гавьяат зүтгэлтэн|Нисгэгч]] n21ilp57gmgj4nmbctiv5r2x3d5fq95 858785 858781 2026-06-13T15:59:08Z Avirmed Batsaikhan 53733 858785 wikitext text/x-wiki '''Гавьяат нисгэгч''' цол нь Монгол Улсын '''Хүндэт''' цолны хоёр дахь эрэмбийн цол болох [[гавьяат зүтгэлтэн]] цолны нэг нь юм. 1965 оны 5-р сарын 24-нд №115 тоот зарлигаар [[Дугарын Гунгаа|Д.Гунгаа]][[Ун-Аагийн Даравгар|, У.Даравгар]] нарт анх олгожээ. ==Гавьяат нисгэгчид== # [[Дугарын Гунгаа]] [[Ун-Аагийн Даравгар|- Хөвсгөл Бүрэнтогтох /1965/]] # [[Ун-Аагийн Даравгар]] - Увс, Зүүнхангай /1965/ # [[Гонсүрэнгийн Раднаа]] - Сэлэнгэ, Шаамар /1966/ # [[Санжмятавын Лхагважав]] - Завхан, Алдархаан /1967/ # [[Дугарын Цэрэндорж]] - Дорнод, Чойбалсан /1968/ # [[Дэмчигийн Чодин]] - Баянхонгор, Өлзийт /1981/ # [[Луузангийн Пүрэвсүрэн]] - Дундговь, Сайхан-Овоо /1985/ # [[Сүрэнжавын Тамир]] - Увс, Завхан /1985/ # [[Сэнгийн Жанар]] - Хэнтий /1990/ # [[Төгсийн Сугар]] - Өмнөговь, Ханхонгор /1993/ # [[Ринчингийн Батнасан]] - Ховд, Эрдэнэбүрэн /1995/ # [[Жамбалдоржийн Наран]] - Төв, Сэргэлэн /1998/ # [[Даравгарын Пүрэвдорж]] - Төв, Сэргэлэн /1999/ # [[Дотейн Даштаун]] - Баян-Өлгий, Улаанхус /2000/ # [[Очирдоржийн Цог]] - Төв, Сэргэлэн /2000/ # [[Тамирын Батбаяр]] - Улаанбаатар /2004/ # [[Рословын Бат-Эрдэнэ]] - Хөвсгөл, Цагаан-Үүр /2005/ # [[Даржаагийн Сүрэнхорлоо]] - Булган, Сайхан /2006/ # [[Гунгаагийн Жаргалсайхан]] - Төв, Сэргэлэн/2011/ # Цэвэгдоржийн Дэлгэрсайхан - /2014/ # Ундгайн Арвинбуян - /2014/ # Д. Баатар - /2014/ # Гочоогийн Ерөөлт - Ховд Чандмань /2015/ # [[Лувсанбалдангийн Лувсанчимэд]] - /2016/ # [[Дамбаравжаагийн Оюунболд]] - Дорнод, Булган /2017/ # [[Готовын Мөнх-Очир]] - Хөвсгөл, Тосонцэнгэл /2017/ # Дашдондогийн Баярсайхан - /2020/ # Даржаагийн Байгал - /2021/ # Самбуугийн Шаравсамбуу - /2022/ # Таштуаны Ауез - /2022/ # Насангийн Баясгалан - Дорноговь, Сайншанд /2022/ # Санжхүүгийн Гантөмөр - /2023/ # Галхүүгийн Сарангэрэл - /2025/ # Намжилцэрэнгийн Очирбат - /2025/ # Рэнцэнгийн Доржготов - /2025/ # Чимэддоржийн Нямсайхан - /2026/ # [[Цэнд-Аюушийн Ганбаатар]] - /2026/ ==Эх үүсвэр== https://web.archive.org/web/20141228043544/http://gaviyat.pms.mn/index.php?module=menu&cmd=content&menu_id=221&id=272 [[Ангилал:Гавьяат Нисгэгч| ]] [[Ангилал:Монгол улсын гавьяат зүтгэлтэн|Нисгэгч]] 20yvxdq4dy2smp9af3gxsru4dzjk6c2 0 66614 858805 858560 2026-06-13T21:17:54Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858805 wikitext text/x-wiki Улс орнуудын нэрийг монгол хэлний цагаан толгойн үсгийн дарааллаар байршуулж, нэрийн утга учрыг тайлбарласан болно. ==А== === {{AUS}} === Эртний Ромын "Үл мэдэгдэх өмнөдийн газар нутаг" номонд дурдсан нэршилээр буюу Шинэ Латин хэлээр "Өмнөдийн газар нутаг" гэсэн утгатай нэршил. Анх уг нэршлийг 1625 онд Испани хэлээр хэрэглэж байсан <ref>[[Purchas, Samuel]]. "[http://memory.loc.gov/service/rbc/rbdk/d0404/02951422.jpg A note of Australia del Espíritu Santo, written by Master Hakluyt]", in ''Hakluytus Posthumus'', Vol. IV, pp. 1422–1432. 1625.</ref> бөгөөд одоогийн Австрали гэх нэрийг Британийн нэрт Аялагч Меттью Флиндерс 1814 онд байр зүйн нэрээр хэрэглэж, олонд түгээжээ.<ref name="Flind">Flinders, Matthew. ''[http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm A Voyage to Terra Australis] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111005442/http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm |date=11 November 2012 }}''. 1814.</ref> Шинэ Өмнөд Уэльсийн амбан захирагч Лаклан Магуэр 1817 оны орчимд Их Британийн колониудын зөвлөлд хүргэсэн тайлан мэдээлэлдээ "Австрали" гэх нэрийг албан ёсны баримт бичигт анхлан ашиглажээ.<ref>Letter of 12 December 1817. Op. cit. ''Weekend Australian'', 30–31 December 2000, p. 16.</ref> Энэ явдлаас хойш долоон жилийн дараа буюу 1824 онд уг тивийг олон улсад "Австрали" хэмээн нэрлэж хэвшсэн юм.<ref>{{Cite book|last=Department of Immigration and Citizenship|title=Life in Australia|publisher=Commonwealth of Australia|year=2007|page=11|isbn=978-1-921446-30-6|format=PDF|url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/values/book/english/lia_english_part1.pdf|accessdate=30 March 2010}}</ref> === {{AUT}} === Герман хэлний "Өстеррайх" гэх үгийг 1147 оноос эхлэн Латин хэлэнд оруулан "Австри" гэж хэрэглэж иржээ. Энэ нь "Дорнын газар нутаг" гэсэн утга бүхий Герман үг юм.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=Austria Austria]".</ref> Ийнхүү нэрлэх болсон нь 976 оны орчимд Баварын вант улсын зүүн хэсэг одоогийн Австри улсын нутаг дэвсгэрийг хамтатган захирдаг байсантай холбоотой. Зарим үндсэрхэг үзэлтнүүд "Дорны эзэнт гүрэн" гэсэн утгатай гэж ч мэтгэдэг. Нэршлийн тухайтад Австралитай тунчиг төстэй нэршил. === {{AZE}} === Элленистикийн эрин үед хамаарах Ахеменидийн хаанчлалын цаг мөчид хамаарах үеэс эхлэн "Азербайжан" буюу "Атропатуудын газар нутаг" гэх нэршил үүсчээ. Атропат гэдэг нь эртний Грек хэлээр "Галнаас аврагдагсад" гэсэн утгыг илэрхийлдэг.<ref>{{Citation|title=Ancient Egypt's warfare: a survey of armed conflict in the chronology of ancient Egypt, 1600 BC-30 BC|last=Benson|first=Douglas S.|year=1995|publisher=D. S. Benson|url=https://books.google.com/?id=OMRyAAAAMAAJ}}</ref><ref>"Originally, Media Atropatene was the northern part of greater Media. To the north, it was separated from [[Kingdom of Armenia (antiquity)|Armenia]] by the [[Aras River|R. Araxes]]. To the east, it extended as far as the mountains along the [[Caspian Sea]], and to the west as far as [[Lake Urmia]] (ancient [[Matiane]] Limne) and the mountains of present-day Kurdistan. The [[Sefīd-Rūd|R. Amardos]] may have been the southern border." from Kroll, S.E. "Media Atropatene". 1994. in Talbert, J.A. ''[https://books.google.com/books?id=x_FHmc_E2uQC Barrington Atlas of the Greek and Roman World: Map-by-map Directory]''. Princeton University Press, 2000.</ref> Одоогийн тогтсон нэршил болох Азербайжаныг 1918 онд Орос хэлэнд хувирган бий болгожээ. "Галнаас аврагдагсад" гэх үг хэрхэн бий болсоныг тайлбарлавал, Аугаа их Александрыг насан өөд болсоны дараа Урарти, Саспиричуудын хоорон цус асгаруулсан мөргөлдөн болж улмаар Зүүн Арменийг захирч байсан XVIII Ахеменаны Сатрапы Диадочи Селесиусын дарлалаас чөлөөлж "Атропат" буюу "Галнаас чөлөөлөгсөд" гэх нэр үүссэн домогтой.<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.524{{spaced ndash}}526.</ref><ref>[[Pliny the Elder|Pliny]]. VI.13.</ref> ''Atropátios Mēdía'' ({{lang|grc|Ἀτροπάτιος Μηδία}}),<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.523{{spaced ndash}}529.</ref> <ref>Herodotus. ''History''. III.94. Op. cit. Rennell, James. ''[https://books.google.com/books?id=Poc9AAAAYAAJ&pg=PA366 The Geography System of Herodotus Examined and Explained, by a Comparison with Those of Other Ancient Authors, and with Modern Geography]'', Vol. 1. C.J.G. & F. Rivington, 1830. Retrieved 17 September 2011.</ref> ::'''''Транскавказ''''', ЗХУ-ын үед албан ёсны баримт бичигт хэрэглэж байсан нэршил. Оросоор "Закавказе" гэсэн үг. Энэ нь Кавказын нуруу сунан тогтсонтой холбогдуулан газар зүйн байршлаар нь нэрлэсэн цэвэр Орос нэршил юм. === {{ALB}} === "Албани" гэх нэрний тухайд хоёр хувилбар бий. Эхнийх нь "Альба" буюу Латин хэлний "цагаан" гэх өнгө заасан нэршил. Удаах нь Прото-Индо-Европ хэлний "альб" буюу "толгод" гэх утгатай байр зүйн нэршил. Аль нь ч бай "Албаничуудын газар нутаг" гэсэн утга бүхий нэршил нь өнөө цаг үед иржээ.<ref name="OEtDalb">Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=albania&searchmode=none Albania]".</ref> Анх уг нэршлийг манай эриний 1080 онд Мишель Атталейтын номонд Албаной гэх босогчдын газар нутгийг нэрлэсэн хэсэгт дурдсан байдаг.<ref name="MAhist">[[Attaliates, Michael]]. ''History''. Op. cit. in Elsei, Robert. ''The Albanian Lexicon of Dion Von Kirkman'', pp. 113–122.</ref> Анна Комненагын "Алексиад" зохиолд "Албанон" эсвэл "Арбанон" гэж уг нутгийг нэрлэсэн байдаг.<ref>Op. cit. in Wilkes, J.J. ''The Illyrians'', p. 279. 1992. ISBN 978-0-631-19807-9.</ref> Дээр дурдсан зохиолуудаас бүр өмнө буюу манай эриний 150 онд Иллирийн эзэрхийллийн эхэн үед буюу Птоломейн үед "Альбани" гэх үгийг ашиглаж байсан баримт бий. ::'''''Шкипери''''' Албаничууд өөрийн хэлээр улсаа "Шкипери" хэмээн нэрлэж байна. Албани хэлээр "шкип" гэдэг нь "Бүгдийг ойлгож ухаарах" гэсэн утга агуулдаг.<ref>Kristo Frasheri. ''History of Albania (A Brief Overview)''. Tirana, 1964.</ref><ref>{{cite web|url=http://mirror.undp.org/albania/download/pdf/albanian.pdf|title=The Albanian Language|last=Lloshi|first=Xhevat|format=PDF|publisher=United Nations Development Programme|accessdate=9 November 2010}}</ref> Сүүлийн үед "Шкипонье" буюу "Бүргэд" гэсэн утгатай буюу "Бүргэдүүдийн газар нутаг" гэсэн утгатай гэх тайлбар олон нийтийн дунд түгээмэл тархжээ. === {{ALG}} === Алжир гэдэг нь Османы Турк хэлээр "Чезайр" буюу "арлууд" гэсэн утгыг агуулдаг. Улмаар Франц хэлэнд "Альжер", Каталон хэлэнд "Алджер" гэж нэвтрэн орсон байдаг.<ref name="leschi">[[Louis Leschi|Leschi, Louis]]. ''Origins of Algiers''. 1941. Op. cit. in ''El Djezair Sheets''. July 1941. Op. cit. in "[http://alger-roi.fr/Alger/alger_son_histoire/textes/3_origines_alger_1941_feuillets.htm History of Algeria]". {{fr icon}}</ref> Анх "Алжир" гэх нэршлийг 1839 онд Францчууд тус нутгийг эзлэн захирах үед албан ёсоор ашигласан байдаг. Ингэж нэрлэх болсон нь ихээхэн учиртай. Тодруулбал, тус улсын нийслэл хотыг хуучнаар "Жазаир Бани Мазганна" буюу Мазганнагын үр садын арлууд" гэж нэрлэдэг байжээ. Мазганна гэдэг нь тус улсад анхлан үүссэн төрт улс байсан гэдэг. Тус улсын нийслэл хотын эргээс дөрвөн арал цуварч харагддаг. Улсын нэршилтэй холбоотой өөр нэгэн домог бий. Энэ нь Зиридийн хаант улсыг үндэслэгч Зири Ибн Манад гэх хааны нэрнээс үүсэлтэй гэх домог. Зири гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Сарны туяа" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Yver., G. "[https://books.google.com/books?id=zJU3AAAAIAAJ&pg=PA257 Alger]". ''E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913–1936'', Vol. I. E.J. Brill (Leiden), 1987.</ref> 2011}} === {{USA}} === Их Британийн эзлэн түрэмгийллээс мултрах "Тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт" анхлан дурдсанаар "Америкийн нэгдсэн улс" гэх нэр бий болжээ. Улмаар АНУ-ын Үндсэн хуулинд албан ёсны болон дипломат ёс, олон улсын тэмцээн наадам, соёл урлагын арга хэмжээ, олон улсын хурал, цуглаанд "Америкийн нэгдсэн улс", олон нийт, ард нийтийн дунд "Нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг ашиглаж байхаар хуульчилсан байдаг. "Америк" гэх нэрийг анх Германы газрын зураг зохион бүтээгч Мартин Вальдсимюллер 1507 онд дэлхийн бөмбөрцгийн баруун талд байрлах газар нутгийг "Америка" гэж нэрлэсэн байдаг. Энэ нь тус газар нутгийг анхлан нээсэн хэмээн номондоо дурдсан аялагч Америго Веспуччигийн дурсгалыг хүндэтгэсэн нэршил байсан гэдэг. === {{ANG}} === Ангол гэх нэрийг тус улсыг колоничлон захирч байсан Португальчууд бий болгожээ.<ref>Heywood, Linda M. & Thornton, John K. ''[https://books.google.com/books?id=S42CypbRTlQC&pg=PA82 Central Africans, Atlantic Creoles, and the foundation of the Americas, 1585–1660],'' p. 82. Cambridge University Press, 2007.</ref> Угтаа "Ндонгочуудын газар нутаг" гэсэн утгатай уугуул оршин суугчдын нэрийг Португаль хэл рүү хөрвүүлэн хэрэглэсэн нь энэ. Мбундун хэлээр "Нгола а килуанже" буюу "төмрийн дархадын ахлагч" гэсэн утгыг энэ үг илтгэнэ.<ref>Fage, J.D. ''The Cambridge History of Africa,'' Vol. 3: ''[https://books.google.com/books?id=V7qpKqM2Ji8C&pg=PA536 The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600].'' Cambridge University Press, 1977. ISBN 0-521-20981-1. Retrieved 23 September 2011.</ref><ref>Collins, Robert O. & Burns, James M. ''[https://books.google.com/books?id=PZcX2jQFTRcC&pg=PA153 A History of Sub-Saharan Africa]'', p. 153. Cambridge University Press, 2007. ISBN 0-521-86746-0. Retrieved 23 September 2011.</ref> === {{AND}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Шарльмайнын "Марка Хиспаника" номонд дурдсанаар "Ад-Дарра" буюу "Ой мод" гэх Араб үгнээс <ref>{{cite book|title=Andorra, the Hidden Republic: Its Origin and Institutions, and the Record of a Journey Thither|year=1912|pages=9|last=Gaston|first=L. L.|publisher=McBridge, Nast & Co|location=New York, USA}}</ref> эсвэл Наварро-Арагон хэлний "Андурриал" буюу "Бэлчирийн нутаг" гэх утгатай байх боломжтой гэж бичсэн байдаг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?term=Andorra Andorra]." Accessed 16 September 2011.</ref> === {{ATG}} === Антигуа: Испани хэлний "Антежо" <ref name="HistAnti">Oliver, Vere Langford.<!--sic--> [https://archive.org/details/historyofislando01oliv The History of the Island of Antigua, One of the Leeward Caribbees in the West Indies, from the First Settlement in 1635 to the Present Time]''. Mitchell and Hughes (London), 1894.</ref> буюу "Эртний" гэх утгатай үг. Анхлан уг нэрийг 1493 онд алдарт аялагч Кристофер Колумб "Санта Мариа ла Антигуа" хэмээн ашигласан байдаг.<ref>Murphy, A. Reg. ''Archaeology Antigua''. "{{Webarchiv|url=http://www.archaeologyantigua.org/background_timeline.htm |wayback=20110904065919 |text=Timeline |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }}." Accessed 23 September 2011</ref> :'''Барбуда''' Испаний хэлний "Барбодо" буюу "Сахалтай" гэсэн утгатай үг. Тус нутгийн саглагар моднууд, уугуул оршин суугчдын сахал, үс ургуулах ёсыг харсан нэрт аялагч анлан ийн улга алдаж байсан гэдэг. === {{UAE}} === Арабын нэгдсэн эмират нь тус улсын бүрэлдэхүүнд багтах долоон эмирт улс нэгдсэнийг илтгэх бөгөөд олон улсад болон Араб хэлээрээ өөрөөр нэршээгүй. === {{ARG}} === Испани хэлний "Аргенто" буюу "Мөнгөлөг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Анхлан энэ нэршлийг Испанийн нэрт яруу найрагч Рио де ла Плата "Мөнгөн гол" гэх шүлгэн дурдсан байдаг. Энэхүү шүлэгнээс санаа аван Аргентиний нутагт хөл тавьсан Себастиан Кабо "Ла Аргентина" буюу "Мөнгөн уст нутаг" хэмээн уулга алдаж, улмаар ийн нэрийдэх болжээ.<ref name="BritRdlP">{{cite web|title=Río de la Plata|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/463804/Rio-de-la-Plata|accessdate=11 August 2010}}</ref> === {{ARM}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Арменой" гэж тэмдэглэснийг одоогийн Арменичуудыг нэрлэсэн байх хэмээн олон эрдэмтэд таамагладаг. "Арменой" эсвэл "Армина" гэх үг ямар утга агуулж байгааг одоо болтол эрдэмтэд тогтоогоогүй байгаа юм. Зарим түүхчид үүнийг МЭӨ 2200 онд хүчээ авч байсан Ассирийн Арманумчуудаас гаралтай хэмээн үздэг. Өөр нэг таамаг байдаг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "Ар" буюу "Байгуулсан, үүссэн" гэх утгатай үгнээс гаралтай гэх домог. Тус улсад байх олон уул нуруу, толгод, тосгод "ар" гэх үгнээс үүссэн "Арарат, Арян, Арта" зэргээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг таамаг ч бий.<ref>[[Gamkrelidze, Tamaz]] & [[Vyacheslav Ivanov (philologist)|Ivanov, Vyacheslav]]. "The Early History of Indo-European (aka Aryan) Languages".{{Page needed|date=September 2010}} ''Scientific American''. March 1990.</ref><ref>Mallory, James P. "Kuro-Araxes Culture". ''Encyclopedia of Indo-European Culture''.{{Page needed|date=September 2010}} Fitzroy Dearborn, 1997.</ref> === {{AFG}} === 16-р зуунд бүтээгдсэн "Бабурнама" сударт Афгени буюу "Афганичуудын газар нутаг" гэх үг бий. Үүнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна.<ref>{{cite web|url= http://persian.packhum.org/persian//pf?file=03501051&ct=92 |title=Events of the Year 910 (p.5)|author=[[Babur]]|work=[[Baburnama|Memoirs]]|publisher=[[Packard Humanities Institute]]|year=1525|accessdate=22 August 2010}}</ref> Түүнчлэн 10-р зууны үед бүтээгдсэн Худуд аль-Алам номонд "Афгани" гэх үг хэрэглэгдсэн байдаг. Паштун хэлэнд "Афгани" нь "байрлах, байрших" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Паштун болон Дари хэлэнд "Афгани" гэх нэг л утгаар тус улсын нэр бичигддэг.<ref>{{Cite book|title=The Afghans |last1=Vogelsang |first1=Willem |authorlink=|volume=|year=2002|publisher=Wiley Blackwell|location=|isbn=0-631-19841-5|page=18|url=https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&lpg=PP1&pg=PA18#v=onepage&q&f=false|accessdate=2010-08-22}}</ref><ref name="khyber">Anonymous. ''[[Ḥudūd al-ʿĀlam]]''. Op. cit. in "{{Webarchiv|url=http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|wayback=20110613145756|text=The Khalaj West of the Oxus: excerpts from ''The Turkish Dialect of the Khalaj''|archiv-bot=2023-11-06 07:37:05 InternetArchiveBot}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613145756/http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|date=13 June 2011}}" ''Bulletin of the School of Oriental Studies'', Vol 10, No 2, pp. 417–437. University of London. Retrieved 10 January 2007.</ref> 1801 оноос эхлэн өнөөгийн бидний мэдэх "Афганистан" гэх нэрийг ашиглаж эхэлжээ. ==Б== === {{BHS}} === Испани хэлээр "бүү де лас Бахамас" буюу "Гүехэн тэнгис" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="DicCarib">Allsopp, Jeannette. ''[https://books.google.com/books?id=PmvSk13sIc0C&pg=PA70&lpg=PA70 Dictionary of Caribbean English Usage]'', p. 70. University of the West Indies Press, 2003. ISBN 976-640-145-4. Retrieved 24 September 2011.</ref> Анхлан уг нэршлийг 1523 оны орчимд Италийн нэгэн газрын зурагт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Anonymous. "{{Webarchiv|url=http://scholar.library.miami.edu/floridamaps/view_image.php?image_name=dlp00020000520001001&group=spanish |wayback=20151117014054 |text=Turin Map |archiv-bot=2024-09-11 11:21:55 InternetArchiveBot }}." c. 1523. Retrieved 24 September 2011.</ref> Харин англи хэлэнд 1670-аад оны үед "Гранд Бахама" номонд дурдсанаар нэвтэрчээ. Үүнээс гадна өөр нэг домог байдгыг Испанийн эрдэмтэн Лукаян Тайно тайлбарласан байдаг. Энэ нь нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Ба Ха Ма" буюу "Дундадын дээр орших газар нутаг" гэсэн утгатай нэршлээс дээрх улсын нэр үүсчээ. === {{NEP}} === Бидний мэдэх Балба буюу Непал улсын нэр нь Санскритаар "нипалаяа" буюу "Уулын бэлд орших нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Мөн үүнээс гадна "Непа" буюу "Сүм дуганы нутаг" гэсэн Бирм үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг. Буддын шашинтай улсууд ихэвчлэн төвд хэлний "Нямбал" буюу "Ариун нутаг" гэсэн утгатай гэж үздэг ажээ. === {{BAN}} === Бенгал хэлний "Бенгал улс" гэх утгатай үг. Бенгал хэлээр "Бангла" гэж Бенгалчуудыг нэрлэдэг бөгөөд "Деш" гэдэг нь "улс, орон" гэх утгатай юм. Анх уг нэрийг 1971 онд Пакистанаас тусгаар тогтноход Шейх Мужибур Рахман тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт ашигласан байдаг. Бангла буюу Бенгалчуудыг 9-р зууны эхэн үеэс ном сударт тэмдэглэж байсан баримт бий.<ref>M.A. Amitabha Bhattacharyya, ''Historical Geography of Ancient and Early Mediaeval Bengal'', Sanskrit Pustak Bhandar, 1977, pp. 61–62.</ref> === {{BRB}} === Португаль хэлний "Барбадас" буюу "Сахалтнууд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="OxJurn">Reece, Robert. Oxford Journals: ''Notes and queries''. "[https://books.google.com/books?id=PeCIn2CrgYEC&pg=PA346 Barbados v. Barbadoes]". Oxford University Press, 1861. Retrieved 27 September 2011.</ref> Италийн Генуяа мужийн газрын зурагч Висконте Мажжиоло 1519 онд бүтээсэн газрын зурагт анхлан уг нэршлийг ашигласан байдаг.<ref>Maggiolo, Vesconte. {{Webarchiv|url=http://bsb-mdz12-spiegel.bsb.lrz.de/~mdz/index.html?c=autoren_index&l=en&ab=Maggiolo%2C+Vesconte |wayback=20120328064057 |text=Seeatlas (Alte Welt und Terra Nova) |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} – BSB Cod.icon. 135. (Genoa), 1519. {{de icon}}</ref> === {{BHR}} === Араб хэлний "Аль Бахрайн" буюу "Хоёр тэнгис" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Алдарт Коран сударт энэ нутгийн талаар таван ч удаа дурдсан байдаг. Өөр нэгэн домогт өгүүлснээр хоёр тэнгисийн бэлчих Аль-Ахса нутаг нь туйлийн амар тайван, үржил шимт нутаг бөгөөд Аль-Жавахари хэлээр "Бахри" гэдэг нь "Холбоо тэнгис" гэсэн утгатай ажээ. Гэвч сүүлийн домгийг олон нийт хүлээн зөвшөөрдөггүй. === {{BLR}} === Орос хэлний "Бела" буюу "цагаан", "рус" буюу Орос гэх утгатай үгсээс "Цагаан орос" буюу Беларус улсын нэр үүсчээ. Эртний судар бичгүүдэд Оросын нэг хэсэг байсан болохоор тусгайлан дурдаж байгаагүй. Ихэнх түүхчид улаантан болон цагаантнууд гэж хуваагдаж байснаас шалтгаалан улстөрийн үзэл баримтлалын дагуу нутаг заан "Беларус" улсын нэр үүссэн гэдэгт итгэдэг юм. === {{BEL}} === Бельги гэх үг нь "Белгик Гаул" үндэстнүүд гэсэн утгатай Ром үг. Латин хэлэнд орж ирэхдээ Бельги болж, "Бельгийн газар нутаг" гэх утгыг илэрхийлэх болжээ. 1830 онд одоогийн Бельгийн хаант улс Нидерландаас тусгаар тогтноход "Бельгийн нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг авсан боловч энэ нэршлээрээ удаагүй. Бельги гэдэг нь Прото-Сельтик хэлний "белг", Прото-Индо-Европ хэлний "бхелгх" буюу "догшин" гэсэн утгатай илэрхийлдэг.<ref>Koch, John. ''Celtic Culture: a Historical Encyclopedia'', p. 198. ABC-CLIO 2006.</ref><ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', pp. 125–126. Bern-Muenchen-Francke, 1959. {{de icon}}</ref><ref>Pokorny, Julius. ''The Pre-Celtic Inhabitants of Ireland'', p. 231. Celtic, DIAS, 1960.</ref><ref>Maier, Bernhard. ''Dictionary of Celtic Religion and Culture'', p. 272. Boydell & Brewer, 1997.</ref> Хэл зүйн зарим шинжээчид үүнийг Прото-Индо-Европ хэлээр "гэрэлтсэн" гэж хөрвүүлбэл ононо гэсэн санал гаргасан ч энэ тайлбарыг зарим нь хүлээн зөвшөөрдөггүй.<ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', p. 118. 1959. ISBN 3-7720-0947-6. {{de icon}}</ref> === {{BLZ}} === Энэ улсын нэрний утга учир тодорхойгүй. 17-р зууны эхэн үед Шотландн аялагчид "Белизе" нэрт голны нэрээр нэрлэсэн байх гэсэн таамаг бий. Мөн түүнчлэн Испани хэлний "Вализе", "Бализе" гэсэн үгнээс ч үүссэн байх боломжтой гэж үздэг.<ref name="brit1893">{{cite encyclopedia |year=1892|title=British Honduras|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |volume=12|location=New York|publisher=The Britannica Publishing Company |url=https://books.google.com/books?id=uGRJAAAAYAAJ&pg=PA133|accessdate=25 October 2010}}</ref> Мөн энэ нэрний талаар өөр нэг домог байдаг нь Маяачуудын өгсөн нэр гэж үздэг явдал. "Белиз" гэдэг нь Маяа хэлээр "шавартай ус" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ.<ref>Wright, Ronald. ''[https://books.google.com/books?id=F3QS1NJHJEMC&pg=PA24&lpg=PA24 Time among the Maya: Travels in Belize, Guatemala, and Mexico]''. Grove Press, 2000. ISBN 0-8021-3728-8. Retrieved 28 September 2011.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгээмэл тархсан домгоор бол Франц хэлний "Бализ" буюу "Гэрэл цацарсан" гэх үгнээс гаралтай гэж үздэг юм байна. === {{BEN}} === Тус улсын нэр Нигер хэлээр "Бениний бэлчир дэх газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг. Үүнээс гадна нутгийн Ицкери омгийнхний "Убину", Ёруба омгийнхний "Ибину" буюу "Хавчиг гэр" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх судлаачид ч бий. Араб хэлний "бини" буюу "үр сад" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх ч боломжтой юм. === {{BUL}} === Тус улсын нэр Прото-Турк хэлний "булгха" буюу "холилдсон, "булгак" буюу "хувьсгал" гэсэн үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг.<ref>Bowersock, Glen W. & al. ''[https://books.google.com/books?id=c788wWR_bLwC&pg=PA354 Late Antiquity: a Guide to the Postclassical World]'', p. 354. Harvard University Press, 1999. ISBN 0-674-51173-5.</ref> Эрдэмтэд үүнээс гадна эртний Монгол хэлний "булгарах" буюу "салж, хагацах" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үздэг юм. === {{BOL}} === Испанийн алдарт аялагч Симон Боливарын дурсгалыг мөнхжүүлж тус улсыг "Боливарын газар нутаг" хэмээн нэрийджээ. Уг нэрийг хошууч генерал Антонио Хосе де Сукре өгсөн гэдэг. Тус улс Перу улсаас тусгаар тогтносны дараа үндэсний ассемблейн анхдугаар хуралдаанаар хошууч генералын өгсөн нэрийг хэвээр баталсан байна.<ref>''{{Webarchiv|url=http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |wayback=20110820091233 |text=6 de Agosto: Independencia de Bolivia |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110820091233/http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |date=20 August 2011 }}.'' {{es icon}}</ref><ref name="cob">Maria Luise Wagner. "Construction of Bolivia: Bolívar, Sucre, and Santa Cruz". In Hudson & Hanratty.</ref> Алдарт аялагч, эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч Симон Боливарын нэр нь Испанийн Бискай мужийн "Болибар" тосгон нэрнээс үүссэн гэж намтар судлаачид нь үздэг.<ref>{{cite web |url=http://www.euskaltzaindia.net/index.php?option=com_eoda&Itemid=478&lang=eu&testua=ziortza&view=izenak |title= Ziortza |author= Euskaltzaindia|date= |work= |publisher= |accessdate=10 September 2011}}</ref> === {{BIH}} === :Босниа: Босна голын нэрээр тус улсын нэрийг нэрлэжээ. Энэ нэршлийг анх 958 оны үед Византын эзэн хаан VII Константин түүх шастирт тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. "Босна" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "бос", "богх" буюу "урсаж буй их усан" гэсэн утгатай.<ref name="Imamovic">Imamović, Mustafa (1996). Historija Bošnjaka. Sarajevo: BZK Preporod. ISBN 9958-815-00-1</ref> :Херцеговин: Амальгам болон эртний Герман хэлээр "герцог" буюу "гүн, ван" гэсэн утгатай бол "овина" гэдэг нь Серби-Хорват хэлээр "улс" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. === {{BOT}} === Тус улсын хамгийн том үндэстэн болох Сецвана хэлээр "Цваначуудын эх орон" гэсэн утгатай. Британийн хэлзүйч Ливингстоуны баталж буйгаар Сецвана хэлээр "адилхан, ижил" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. Үүнээс гадна "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах эрдэмтэд цөөнгүй бий.<ref>Ripley, George & Dana, Charles A., Eds. "[[:s:The American Cyclopædia (1879)/Bechuana|Bechuana]]". ''The American Cyclopædia''. (New York), 1879.</ref> === {{BRA}} === Португаль хэлний "пау-бразил" буюу "Улаан мод" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="Bueno36">Bueno, Eduardo. ''Brasil: uma História'', p. 36. Ática (São Paulo), 2003. ISBN 85-08-08213-4. {{pt icon}}</ref> Яг энэ нэршлийг хамгийн анх 1330 онд Английн Анжелино Дулкерт гэх эрдэмтэн ашиглаж байсан гэдэг. Гэвч тухайн үед Бразилийг хараахан илрүүлж амжаагүй байсан юм. === {{BRU}} === Тус улсын нэрний утга учирын талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин орчин үед Малай хэлний "Баруна" гэх үгнээс гаралтай гэсэн үзэл тархжээ. 14-р зууны үед Борнео дээр хөл тавьсан Аванг Алак Бетатар өөрийн нутгийн хэлээр "Баруна" буюу "Хаана байна" гэж дагалдагчдаасаа асууснаас энэ нэр үүсчээ.<ref>{{cite book|last=Curriculum Development Department|title=History for Brunei Darussalam: Sharing Our Past|year=2008|publisher=EPB Pan Pacific|location=Section 2.2|isbn=99917-2-545-8|page=26}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |title=Treasuring Brunei's past |publisher=Southeast Asian Archaeology |date=8 March 2007 |accessdate=19 September 2011 |archive-date=1 Аравдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001142659/http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |url-status=dead }}</ref> Түүнчлэн 978 оны Хятадын судар бичгүүдэд "Бони" нэрт хааны тухай дурдсан бий. Уг хааны нэрнээс улсын нэр үүссэн байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд санал дэвшүүлжээ. Бас нэгэн таамаг байдаг нь 1550 онд тус нутагт хөл тавьсан Италийн аялагч Людовико ди Вартема "Борней арал" гэж тэмдэглэсэнтэй холбоотой ажээ. "Варунай" буюу эртний Санскрит хэлээр "далайчдын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж үзэх эрдэмтэд ч бий. === {{BFA}} === Тус улсын Море омгийнхний хэлээр "буркина" гэдэг нь "шударга, итгэж болох" гэсэн утгатай, Диоула омгийнхний хэлээр "фасо" гэдэг нь "газар нутаг, эцгийн гэр" гэсэн утгатай хоёр үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 1983 онд тусгаар тогтносон тус улсын ерөнхийлөгч Томас Санкара энэ нэрийг сонгон хэрэглэх зарлиг гаргасан юм. === {{BDI}} === Тус улсын голлох үндэстэн болох "Рунди" хэлээр "Рундичуудын эх орон" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. 1962 онд Бельгийн харьяалалаас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хэрэглэх болжээ. === {{BHU}} === Тус улсын нэрний утга учир тодорхойгүй, маш олон таамаг, тайлбар, домог өнөө үетэй золгожээ. Францын аялагч Жеан Баптист Тавернье 1676 онд гаргасан "Зургаан аялал" номондоо "Боутан" гэх үгийг дурдсан байдаг. Тухайн үед Бутан улс гэж байгаагүй бөгөөд Төвдийн хаант улсын нэгдсэн захиргаанд багтаж байсан гэдэг. Бутан даяар тархсан үзлээр бол Санскрит хэлний "Бота-анта" буюу "Төвдийн хязгаар нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай ажээ.ref name="Names&Histories" /><ref name="chakravarti7">{{cite book|title=A Cultural History of Bhutan |volume=1 |first=Balaram |last=Chakravarti |publisher=Hilltop |year=1979 |page=7 |url=https://books.google.com/books?id=6VxuAAAAMAAJ |accessdate=1 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Балба хэлээр "Бодо Хатан" буюу "Төвдийн нутаг" гэх утгатай үгнээс үүдэлтэй байж болох юм. Бутаны хэл шинжлэлийн зарим эрдэмтэд Санскрит хэлний "Бу-Уттан" буюу "Өндөрлөг газар" гэх үгнээс гаралтай гэж тайлбарладаг. ::'''Друк Юл''' Бутанчууд өөрсдийнхөө хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Бутан хэлний "Аянгын лууны газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ. Тэд 1730 оноос энэ нэршлийг хэрэглэх болсон байна. ==В== === {{VAN}} === Уугуул Вануатучуудын хэлээр энэ нь "Бидний эх орон" гэх үгнээс гаралтай ажээ. === {{VAT}} === Итали хэлний "Ватикан толгодын хот" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Энэ нь тус хотыг тойрон хүрээлдэг "Ватикан" гэх нэртэй толгодын нэр юм. Харин Ватикан гэдэг нь Италийн "Ватиканиари" буюу "Ариун номын нутаг" гэсэн утгай үгнээс гаралтай ажээ. Эртний Ромын үеэс энэ нэрийг хэрэглэн, түүх, шастирт тэмдэглэсэн нь бий. === {{VEN}} === Тус нутагт анхлан хөл тавьсан Италийн аялагчид болох Алонсо де Ожеда, Америго Веспуччи нар "Венесуола" буюу "Бяцхан Венец" гэж уулга алдсанаас хойш газрын зураг, албан ёсны баримт бичигт ийнхүү тэмдэглэх болжээ. === {{VIE}} === Тус улсын нэршил нь "Вьет" буюу "Өмнөд", "Нам" буюу "газар" гэх үгнээс гаралтай гэж ихэнх түүхчид үздэг. МЭӨ 2-р зуунаас хойш ийнхүү хаант улсыг ийн нэрийдэх болжээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.anviettoancau.net/anviettc/docs/2007-02/trbontai.pdf |wayback=20110723020926 |text=An Introduction to Vietology |archiv-bot=2025-10-06 06:43:22 InternetArchiveBot }}", p. 3.</ref> Вьет Нам гэх үгийг хамгийн анх МЭӨ 239 оны нэвтэрхий тольд Хятадын эрдэмтэд тэмдэглэжээ. Харин одоогийн бидний мэдэх "Вьетнам" гэх үгийг 16-р зууны яруу найрагч Нгуен Бин Хием хэрэглэсэн байдаг. ==Г== === {{GAB}} === Португаль хэлний "Габао" буюу "Халхлагдсан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Комо голын адагт орших энэ нутаг олон нийтээс халхлагдсан, хэр баргын хүн хүрч очиход төвөгтэй учир ийнхүү нэрийдэх болжээ. === {{GUY}} === Нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Их нууруудын нутаг" гэсэн утгатай. === Гайти {{HAI}} === Гайтийн Тайно/Аравак омгийнхний хэлээр "Уулын нутаг" гэсэн утгатай үг юм. Хиспаниола арлын баруун хэсэгт орших уг нутаг өндөр уулсаар хүрээлэгдсэн байгалийн өвөрмөц тогтоцтой. === {{GMB}} === Мандинкан омгийн "Гамбура" буюу "Каабу голын хаан" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байдаг. Улмаар 1965 онд Их Британиас тусгаар тогтноход одоогийн "Гамби" гэх нэрийг сонгожээ. Гамбра гэх нутгийн нэршил бүр 1455 онд Алвис Кадамосто гэх газарзүйч номонд тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Cadamosto, Alvise. ''Mondo Nuovo, Libro de la Prima Navigazione di Luigi di Cadamosto de la Bassa Ethiopia ed Altre Cosa''. Op cit. Montalbado, Francanzano (ed.) ''Paesi Novamente Retrovati et Novo Mondo da Alberico Vesputio Florentino Intitulato''. (Vicenza), 1507. {{it icon}}</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан өөр нэг домгоор бол Португаль хэлний "Гамбио" буюу "худалдаа, арилжаа" гэх үгнээс үүссэн гэдэг. Энэ нь тухайн үедээ Португальчуудын боолын худалдаа явуулдаг гол нутаг байсантай холбоотой. === {{GHA}} === Тус улс 1957 оны гуравдугаар сарын 6-ны өдөр Их Британиас тусгаар тогтноход "Гана" гэх нэрийг албан ёсоор авчээ. Энэ нь Малиан Ганын эзэнт гүрний хааны урд бичигддэг байсан "Дайчдын хаан" гэсэн утгатай цол нэрнээс үндэслэсэн нэр юм. === {{GUA}} === Нахуати омгийнхний хэлээр "Куаутемаллан" буюу "Ой модны нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. === {{GIN}} === Тус улсын нэр чухам ямар утгатай талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин Португаль хэлний "Гвин" буюу "эрэг, ирмэг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болно гэдэгтэй ихэнх эрдэмтэд нэгддэг. Яг энэ нэршлээр 1481 онд тус улсыг Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид нэрлэж байсан баримт бий. Өөрөөр Дьенне болон Берберчүүдийн хэлний "гинавен, агинау, агинаоу" буюу "хар", "шатсан" гэх утгатай үгнээс үүссэн гэх хувилбар бий.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{GNB}} === Нэрний утга учир нь дээр дурдсан Гвиней улсынхтай төстэй. 1973 онд тус улсы Португалиас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хуульчилжээ. === {{GER}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг байдаг ч түмэнд түгсэн нэг хувилбар бий. Үүгээр бол Сельтик хэлний "гайр" буюу "хөрш" <ref name="OEDgerm">''Oxford English Dictionary''. "Germany".</ref>, "гайрм" буюу "цуст тулаан", "гар" буюу "хашхираан/жад" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. МЭӨ гуравдугаар зуунаас эхлэн Ромын их удирдагч Юлий Цезарь газрын зураг болон албан ёсны баримт бичигт энэ нэрийг ашиглаж, олон нийтэд таниулсан юм. ::'''''Дойчленд''''' Германчууд эх хэлээрээ улсынхаа нэрийг ингэж бичдэг. Энэ нь "Ард түмний нутаг" гэсэн утгатай эртний герман хэлний үг юм. === {{GRE}} === Тус улсын нэрний талаар олон янзын домог яриа бий. Үүнээс дурдвал. Аугаа Гомерын дуулалд "Греа" гэх тосгоны тухай гардаг. Үүнээс үүдэн тус улсын нэр үүссэн гэх домог бий. Уг тосгоны "Греа" гэх үг нь "хөгшин эмэгтэй" гэх утгатай юм байна. Нутгийн иргэдийн дунд тархсан өөр нэг домгоор бол "Керас" буюу "хүндэтгэл хайрлах" гэсэн утгатай ажээ. Энэ нь Аугаа Грекус гэх хамба ламтан тус нутгийг адислан, аравнайлсантай холбоотой юм. ::'''''Хеллас''''' Грекчүүд эх хэлээрээ нутгаа ийн нэрлэдэг. Уг нэршил чухам юунаас сэдэвлэсэн нь тодорхойгүй. Нутгийн иргэдэд тархсан домгоор бол Трой улсын Хеллен хамба ламын нэртэй холбоотой ажээ. === {{GRD}} === Испанийн Гранада мужийн нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. ==Д== === {{DEN}} === Дани улсын нэр чухам юунаас үүссэн нь тодорхойгүй. Гэвч дараах хоёр ойлголт орчин үе хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэхдээ Прото-Индо-Европ хэлний "дхен" буюу "доор, тэгш тал", "мерек" буюу "хил, ой мод" гэх утгатай үгнээс үүссэн байх боломжтой гэж хэл зүйчид үздэг. Анх энэ талаар Паулус Оросиус гэгч "Тэрс үзэлтнүүдийн эсрэг тэмцсэн долоон түүх" номонд дурдсан нь бий.<ref>Thorpe, B. ''<u>The Life of Alfred The Great</u> Translated from the German of Dr. R. Pauli To Which Is Appended Alfred's Anglo-Saxon Version of Orosius'', p. 253. Bell, 1900.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан домог нь эрт цагт Данийн нутагт алдар суугаараа мандаж байсан Дан гэх хааны нэрнээс үүссэн ажээ. === {{DMA}} === Аугаа аялагч Кристофер Колумб 1493 оны 11-р сарын 3-ны өдөр тус нутагт анхлан хөл тавьж, улмаар "Ням гаригийн газар нутаг" гэх утгатай "Доминик" гэх испани нэр хайрлажээ. Тухайн үед ням гаригыг гэгээнтнүүдийг дурсах өдөр болгон Испанийн христийн шашинтнууд тэмдэглэдэг байсантай холбоотой. Гэхдээ түүхчид бас өөр тайлбар хийдэг. Учир нь Кристофер Колумб өөрийн төрсөн эцэг Доменежогийн нэрээр нэрлэсэн байж болох талтай юм. === {{DOM}} === Тус улсын нэршлийн тухайд дээр дурдсан Доминик улстай тун төстэй домог ярианууд өдийг хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэвч Кристофер Колумби Гэгээн Доминикийн өдөр буюу наймдугаар сарын 4-ний өдөр <ref>Partido Revolucionario Dominicano. "{{Webarchiv|url=http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |wayback=20120701044753 |text=Leyenda e Historia Envuelven la Fundación de Santo Domingo |archiv-bot=2026-02-07 13:50:57 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120701044753/http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |date=1 July 2012 }}''. Accessed 18 October 2011. {{es icon}}</ref> тус улсыг нээсэнтэй холбогдуулж Испаниар "Гэгээн Доминикийн газар нутаг" гэх нэр хайрласан гэдэг домогтой юм. === {{TLS}} === Португаль хэлний "Дорнын дорно орших арал" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Малай хэлэнд "Тимур" гэдэг нь "дорно", "зүүн" гэсэн утгыг агуулдаг байна. ==Е== === {{EGY}} === [[File:Kmt obelisk.jpg|thumb|200px|Египетээр ''Km.t'' гэж бичсэн Луксорын чулуун багана. Франц улс Парис хот]] фараонуудын үеийн эртний Египетийн хэлээр "Ка болон Птагын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. Үүнийг Грек, Латин хэлэнд "Айжиптос" гэж буулгасан нь тус улсын нэр болжээ. Ка болон Птах нь эртний Египетийн хоёр том бурхан бөгөөд "Птах" гэдэг нь "нээгч, илрүүлэгч" гэсэн утгатай Египет үг юм. Харин Грек улсын ардын домог боох "Страбо"-д "Аханоу гиптиос" буюу "Аахены доох нь орших нутаг" гэсэн утгатай грек үг ажээ. ::'''''Миср/Маср''''' Египетчүүд эх хэлээрээ улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Араб хэлээр "хот" гэсэн утгатай юм. ==Ж== === {{DJI}} === Тус улсын нэрний талаар тодорхой ойлголт байхгүй. Гэвч өнөө цаг үед "Техути/Тот бурханы нутаг" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн нэрнээс үүссэн гэх үзэл давамгайлж байна. Хачирхалтай нь Техути гэдэг нь эртний Египетийн сарны бурхан юм. ==З== === {{ZAM}} === "Замбези голын нутаг" гэсэн утгатай Африк үг. Замбези нь тус улсын зүүн хэсэгт орших бөгөөд Зимбабве улсаас тусгаарлаж байдаг нэг ёсны хил юм. Замбези нь Замби, Ангол, Намиб, Ботсвана, Зимбабве, Мозамбик улсуудыг дамнан урсдаг 2,574 км урт гол юм байна. === {{ZIM}} === Шона омгийнхний хэлээр "Жимба-же-мабве" буюу "Чулуун гэр" гэсэн утгатай үгнээр уг нэршил үүссэн байна. Шона омгийн суут бүтээл болох чулуун хэрэм, орд харшнуудаас Зимбабве гэх нэр үүсчээ. ==И== === {{ISR}} === Израйль гэдэг нь "Бурхантай хамт тулалдах" гэсэн утгатай Хебрю үг юм. Энэ нь Библийн сударт гардаг гэгээн Йаковын хэсгээр үүдсэн нэршил ажээ. Ерөөс бурхантай хамт ялах, хамт байх гэсэн санаагаар дээрх нэрийг сонгосон байна. === {{IDN}} === "Энэтхэгийн арлууд" гэсэн утгатай Грек үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Үүнээс хойш ялангуяа 19-р зууны дунд үеэс эхлэн "Дорнод Энэтхэг" гэж англи хэлэнд тэмдэглэх болсон юм. === {{JOR}} === "Йордан голынхон" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Харин Йордан голын нэрийг Хебрю, Канаан хэлний "ирд" буюу "Сөнөсөн тэнгисийн доох нь талд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Тус улс Йордан голын зүүн эрэг дагуу оршдог юм. === {{IRQ}} === "Эрак" буюу "Доод орших газар" гэсэн утгатай Перси хэлнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Мөн түүнчлэн Эвфрат мөрний бэлчирт орших "Эрэк/Урук" гэсэн хотын нэрнээс үүсэлтэй гэсэн тайлбар ч байдаг. === {{IRN}} === "Арянчуудын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр гаралтай. "Аря" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "угсаатан", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{IRL}} === Ирландчууд өөрсдийгөө "Эйре" гэж нэрлэдэг бөгөөд "Эйречүүдийн нутаг гэсэн утгатай Ирланд үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. "Эйре" гэх үг нь Сельтик хэлний "ивериу" буюу "үржил шим" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд нийлээд "Үржил шимт нутаг" гэх утгыг илэрхийлнэ. Түүнчлэн "Төмрийн нутаг" гэж нэрлэх саналтай эрдэмтэд ч бий. === {{ESP}} === Латин хэлний Хиспаниа гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Хиспаниа нь "И-сепаним" буюу "туулай" гэх утгатай Пуник үг юм. Латин хэлэнд нэвтрэхтэй буруу дуудагдаж Хиспаниа болсон гэдэг. Үүнээс үзвэл "Туулайнуудын нутаг" гэсэн утгатай Араб үг болж байгаа юм. === {{ISL}} === Хуучин Норс хэлний "исс" буюу "мөс" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай "Мөсөн нутаг" гэх утга илэрхийлдэг үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Хуучныг судлаач Адам Рудерфорд болон зохиолч Эйнар Палссон нар "Сельтикийн өв уламжлал" номондоо "ис-ланд" буюу "Исүс" болон "Айсис" охин тэнгэрийн өлгий нутаг гэсэн утгатай гэж тайлбарласан нь бий.<ref>{{cite book|title=Arfur Kelta|year=1981|publisher=Mímir|location=Reykjavík|page=36|author=Einar Pálsson|accessdate=14 November 2013|language=Icelandic}}</ref> === {{ITA}} === Италийн домгийн баатар Италусын нэрнээс үүссэн гэх олонд алдаршсан домог бий. Түүнчлэн эртний Грек хэлний "италос" буюу "бух" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж үзэх түүхчид ч байдаг. Мөн латин хэлний "витулус" буюу "тугал" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх магадлалтай. Гэвч италичууд "тугал" гэсэн тодотголтой үг биш гэдэгт одоо хэр нь итгэлтэй байдаг. Ихэнх Италичууд Италус гэх домгийн баатраас үүдэлтэй нэр гэдэгт орчин цагт итгэх болжээ. === {{UK}} === Дундад зууны Латин хэлний "Британниа Майор" буюу "Их Британи" гэсэн утгатай үгнээс уг нэршил үүсчээ. Анх энэ нэршлийг Жефри гэх зохиолч өөрийн номондоо дурдсан байдаг. "Британи" гэдэг нь Уэльс хэлний "Претани" буюу "будагдсан хүмүүс" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ. Сельтик болон Викингүүдийн үед Их Британийн нутагт амьдарч байсан хүмүүс биендээ шивээс хийж, янз бүрийн өнгөөр будах нь элбэг байснаас дээрх нэршил үүссэн байна. ::'''''Нэгдсэн хаант улс''''' Энэ нь Их Британи, Умард Ирландын нэгдсэн хаант улс гэх үгний товчлол юм. 1927 оноос эхлэн албан ёсны баримт бичигт дээрх нэршлийг ашиглах болсон байна. ::'''''Албион''''' Грек хэлний "Албиво" буюу Латин хэлээр "Альба" буюу "цагаан" гэх үгнээс уг нэршил үүсчээ. Доверийн цагаан эргийг харсан уран зохиолчид дээрх нэрийг өгсөн байх магадлалтай. ==Й== === {{YEM}} === Тус улсын нэрний талаар нэгдсэн тодорхойлолт байдаггүй. Харин Араб хэлний "Имн" буюу "өмнөд" "Йамин" буюу "баруун тал" гэх үгнээс үүссэн гэсэн домог бий.<ref>Many [[Semitic languages]], including [[Arabic language|Arabic]] and [[Hebrew language|Hebrew]], preserve a system with south on the "right" and north on the "left"</ref> Зарим судлаачид "Юмн" буюу "аз жаргал" гэсэн утга илэрхийлдэг гэж үздэг. ==К== === {{CPV}} === Португаль хэлний Кабо Верде буюу "Ногоон хошуу" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. 1444 онд энэ газар нутгийг илрүүлэхэд бүх юм нь ногооч харагдаж байсан тул аялагч, эзлэн түрэмгийлэгчид ийм нэр өгчээ. === Казахстан {{KAZ}} === Амальгам хэлээр "Казахуудын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. "казак" гэдэг нь "нүүдэлчин", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд "стан" гэдэг нь персээр "нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{CAM}} === Санскрит хэлний "камания бхожа" буюу "Сайныг мөрөөдөгсдийн өлгий" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref>Law, B.C. ''Some Ksatriya Tribes of Ancient India'', p. 233. 1975</ref> Түүнчлэн эрт цагт төвд, энэтхэг, пакистан, вьетнам, лаосын нутгийг хамран оршиж байсан Сваямбува Камбу гэх нутаг дэвсгэр, Хинди соёлын томоохон төвөөс нэр нь үүссэн гэж үзэх теологичид бий..<ref>Casey, Robert. ''Four Faces of Siva'', pp. 88–100. Bobbs-Merrill Company (Indianapolis), 1934.</ref><ref>George Coedes. ''Inscriptions du Cambodge'', II, pp. 10 & 155. {{fr icon}}</ref> Others suppose it to be an exonym derived from [[Old Persian]] ''Kambaujiya'' ("weak") or the cognate [[Avestan]] ''Kambishta'' ("the least")<ref>Harmatta, J. Op. cit. [disapprovingly] in ''Achaemenid History'', 13, pp. 110–111. PF 302 and PFNN 2350.</ref> Орон нутгийнхан тэр бүр таалан хүлээж аваад байдаггүй өөр тайлбар байдаг нь Перси хэлний "Камбаужия" буюу "үлбэгэр", Авестан хэлний "Камбишта" буюу "өчүүхэн" гэсэн утгатай үгнээс ч үүссэн гэх домог. === {{CMR}} === Герман хэлний "Камерун", Франц хэлний "Камероун" буюу "сам хорхой" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Энэ нь тус улсад урсдаг Вури голтой холбоотой нэр юм. Тус улсад ирсэн европынхон эрэг дагуу "сам хорхой" ихээр барьж байсантай энэ нэршил холбоотой.<ref name="MLW">{{cite book |url=http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |chapter=''Callianassa turnerana'' |title=FAO Species Catalogue, Vol. 13. Marine Lobsters of the World |author=Lipke B. Holthuis |author-link=Lipke Holthuis |publisher=[[Food and Agriculture Organization]] |year=1991 |isbn=92-5-103027-8 |series=FAO Fisheries Synopsis No. 125 |access-date=2017-07-20 |archive-date=2011-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724172129/http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |url-status=dead }}</ref> === {{CAN}} === Тус улсын уугуул иргэд болох Ироко омгийнхний "Канада" буюу "Тосгон" гэх үгнээс Канад улсын нэр үүсчээ.<ref>{{cite web|title=Origin of the Name, Canada|url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|publisher=Canadian Heritage|year=2008|accessdate=23 May 2011|archive-date=27 Долдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727225559/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|url-status=dead}}</ref> Британи, Францын дарангуйллын үеэс Канад гэж нэрлэсээр өдийг хүрсэн юм. Нутгийнхан дунд тархсан өөр нэг домгоор бол Испани, Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид алт, мөнгө хайж ирсэн боловч юуг ч эс олжээ. Чухамдаа үүнээс болж Испаничууд "ака", Португальчууд "ка-нада" гэж хэлээд буцсан гэдэг. Энэ нь "юу ч алга" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна. === {{QAT}} === Эртний Зубара улсын Катари тосгоны нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэж олонх катарчууд үзэх болжээ. Грекийн алдарт Птоломейн үеийн газрын зурагт "Катари" гэх үгийг ашигласан байдаг. Англи хэлтнүүд "Каттер" буюу "зүсэгч, таслагч, сийлбэрчин" гэж ойлгож, дууддаг боловч энэ нь тийм утгыг огтоос илэрхийлдэггүй билээ. === {{KEN}} === Кени уулын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Кени гэдэг нь Кикую омгийн хэлээр "Кере Ниага" буюу "Цагаан хайрхан" гэх утгатай үг ажээ. Мөн тус омгийнхний "Кирима Нгай" буюу "Бурхадын орших хайрхан" гэх утгатай байж магадгүй гэж Германы эрдэмтэд үздэг юм. === {{CYP}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга агуулдаг болох нь тодорхойгүй. Олон нийтэд түгсэн домгоор бол Латин болон Грек хэлний "зэс" гэх утгатай үгнээс үүссэн ажээ.<ref>Fisher, Fred H. ''Cyprus: Our New Colony And What We Know About It'', pp. 13–14. Geo. Routledge & Sons (London), 1878.</ref> Шумерийн "Кубар" буюу "хүрэл" гэх үгнээс ч үүссэн байж болох талтай. Өөр нэгэн домгоор бол Грекийн "кипариссос" буюу "агар задан мод" <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Cyprus |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> эсвэл "кипрос" буюу "улаан хүрэн" гэх үгнээс үүссэн гэж үздэг байна. === Киргизстан {{KGZ}} === Турк хэлний "кирк" буюу "40" гэсэн тооны нэрнээс үүдсэн "40 овгийнхний нутаг" гэсэн утгыг тус улсын нэр илэрхийлдэг байна. === {{KIR}} === Британийн аялагч Томас Гильберт тус арлыг нээсэнтэй холбогдуулан уугуул иргэд түүний нэрийг "Кирибат" гэж дуудсанаас үүдэн энэ нэршил үүссэн байна. === {{COL}} === Алдарт аялагч Кристофер Колумбийн нэрнээс үүдэн "Колумбийн газар нутаг" гэсэн утгатай үг юм. 1819 онд алдарт тэмцэгч Симон Боливар уг нэрийг хайрлаж, улмаар улсын албан ёсны нэр болгожээ. 1863 онд энэ нэрийг албан ёсоор соёрхон батласан юм.<ref>{{cite web|author=Carlos Restrepo Piedrahita|url=http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|title=El nombre "Colombia", El único país que lleva el nombre del Descubrimiento|work=Revista Credencial|date=February 1992|accessdate=29 February 2008|language=es|archive-date=5 Нэгдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080105031144/http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|url-status=dead}}</ref> === {{COM}} === Араб хэлний "Камар" буюу "Сар" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CGO}} === Францын дарангуйллаас ангижирч тусгаар тогтносон улс болсон 1960 онд Конго голын нэрнээс санаа аван ийнхүү нэрлэх болжээ. "Конго" гэсэн үг нь Баконго омгийнхний хэлээр "анчид" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Bentley, Wm. Holman. ''Pioneering on the Congo''. Fleming H. Revell Co., 1900.{{Verify source|date=October 2011}}</ref> Конго гол нь Ангол, Бурунди, Камерун, Төв Африк, хоёр Конго, Руанда, Танзани, Замби улсыг дамнан урсдаг, 4,700 км үргэлжилсэн гол юм. === {{COD}} === Улстөрийн үзэл суртлын хувьд хоёр хуваагдсан улс учир нэрний утгын тухайтад Бүгд найрамдах Конго улстай адилхан. === {{KOS}} === Серби хэлний "Кос" буюу "хар шувуу", "ово" буюу "нутаг" гэсэн утгтай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CRC}} === Испани хэлний "Баян эрэг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Аугаа аялагч Кристофер Колумб энэ газар анхлан хөл тавьсан 1502 онд "Коста дель Оро" буюу "Алтан эрэг" гэж уулга алдаж байсан удаатай. === {{CIV}} === Франц хэлний "Зааны ясан эрэг" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Францын дарангуйллын үед тус улс зааны ясны худалдааны гол түшиц газар байснаас үүдэн дээрх нэршил гарсан байна. Зарим улсууд тус улсыг "Алтан эрэг", "Боолын эрэг" гэх мэт янз бүрээр нэрлэдэг. === {{CUB}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга учиртай болох нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Гэвч Тайно омгийнхний "кубао" буюу "үржил шимт нутаг" <ref>Carrada, Alfred. ''The Dictionary of the Taino Language'', "{{Webarchiv|url=http://www.alfredcarrada.org/notes8.html |wayback=20090219192148 |text=Plate 8 |archiv-bot=2026-01-18 03:30:41 InternetArchiveBot }}".{{Unreliable source?|date=September 2009}}</ref> "коабана" буюу "сайхан нутаг" <ref>[http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm Taino Indigenous Peoples of the Caribbean Dictionary] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430163856/http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm |date=30 April 2008 }}".{{Unreliable source?|date=June 2009}}</ref> гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх тайлбар бий. Өөр нэг тайлбараар бол аугаа аялагч Кристофер Колумб Испанийн Женоа мужийн "Куба" гэх тосгоны нэрнээс санаа авч ийнхүү нэрлэсэн гэж үздэг байна. <ref>Barreto, Augusto Mascarenhas. ''O Português Cristóvão Colombo: Agente Secreto do Rei Dom João II.'' Lisbon, 1988. Translated edition: ''The Portuguese Columbus: Secret Agent of King John&nbsp;II''. Palgrave Macmillan, {{ISBN|0-333-56315-8}}.</ref><ref>Da Silva, Manuel L. and Silvia J. ''Christopher Columbus was Portuguese'', pp. 396 ff. Express Printing (Fall River), 2008. {{ISBN|978-1-60702-824-6}}.</ref> === {{KUW}} === Араб хэлний "кут", "коут" буюу "усны ойролцоо барьсан цайз" гэсэн утга үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. ==Л== === {{LAO}} === Энэтхэг хэлний "лава" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Лава гэдэг Лахорын домгоор Рама бурханы ихэр хүүхдийн нэгнийх нь нэр юм. Үүнээс гадна Хятад хэлний "Лан Шанг" буюу "сая, сая зааны өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болох юм. === {{LVA}} === Тус улсын нэр нь Балтын орнуудын хэлээр "Лиет" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэх үгнээс үүссэн гэж үзэх судлаачид бий. Мөн түүнчлэн Латгалиансуудын овгийн нэрнээс үүссэн гэж үзэх сүүлийн үед давамгайлах болжээ. === {{LSO}} === Сесото омгийнхний хэлээр "Басоточуудын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. <ref>{{cite book|title=No Place Left to Bury the Dead|first=Nicole|last=Itano|publisher=Simon and Schuster|year=2007|page=314|isbn=0-7432-7095-9}}</ref> Басото гэдэг нь тус улсад амьдарч байсан эртний овог аймаг бөгөөд "восото" буюу "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. <ref>Merriam-Webster Online. "[http://www.merriam-webster.com/dictionary/basotho Basotho]". Retrieved 11 May 2012.</ref> === {{LBR}} === Латин хэлний "Либер" буюу "эрх чөлөө" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. АНУ боолчилсон хар арьстнуудад тусгайлан газар заан өгч улс болгон суурьшуулахдаа энэ нэрийг өгсөн байна. === {{LIB}} === Араб хэлний "лебнан" буюу "цагаан", "лебнен" буюу "сүү" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Үүнээс гадна Ливан уулын нэрнээс үүдсэн нэр байж болно гэж судлаачид үздэг. Нутгийнхний хэлээр "ливан" гэдэг нь "Бурханы зүрх" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. МЭӨ 2900 онд зохиогдсон "Гигламешийн судар" бичигт Эбла гэж дурдагдсан бол Библийн сударт Эблагын тухай 71 удаа дурдагддаг юм. === {{LBY}} === Тус улсын нэрний утга учир тухайлан тодорхой болоогүй. Гэхдээ Египетийн газар нутагт хамаардаг байсан "Ливийн цөл"-өөс тус улсын нэршил үүссэн гэж ихэнх судлаачид үздэг. Эртний Берберчүүдийн хэлээр "Либианс" буюу "цөлийн баруун тал" гэсэн утгатай ч гэж зарим эрдэмтэд үздэг байна. === {{LTU}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг, тайлбар бий. Үүнээс дурдвал Балтын орнууд эрт цагт нэгдэн нэг эзэнт гүрэн байснаас үүдэн "лиети" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэсэн утгай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Түүнчлэн Грек хэлний "а-лей-сон" буюу "Аяга", Тохари хэлний "лиям" буюу "нуур" эртний слав хэлний "лияти" буюу "аадар бороо" гэх үгнүүдээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Литвачуудийн итгэдэгээр бол литва хэлний "лиетус" буюу "хур элбэгтэй нутаг" гэсэн утгатай юм байна. === {{LIE}} === Герман хэлний "гялтганасан чулуу" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Ариун Ромын эзэнт гүрний үед өөрөөр нэрлэж байсан ч Ариун Ромын эзэнт гүрэн задран унасны дараа энэ нэрээ сэргээн авсан байна. === {{LUX}} === Герман хэлний "люцл" буюу "жижиг", "бург" буюу "шилтгээн" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Эдгээр үгнүүд нийлээд "Жижиг шилтгээн" гэх утгыг илэрхийлнэ. ==М== === {{MRI}} === Нэрний утга учрын тухайтад дээр дурдсан Мауритани улсын утгатай тун төстэй. Түүнээс гадна эртний Голландын эзэнт гүрний Маурис Нассау гэх эзэн хааны нэрнээс үүссэн гэж зарим судлаачид таамагладаг. === {{MRT}} === Латин хэлний "Моорчуудын нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Моор гэдэг нь эртний араб үндэстнүүдийн нэг юм. === {{MAD}} === Малагаси омгийнхний хэлээр "Малагасичуудын эх орон" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Малагаси гэдэг нь чухам ямар үг болох талаар өнөө цаг үед ямар ч тайлбар ирээгүй байна. Харин Венецийн худалдаачин Марко Поло аялалынхаа үеэр тус улсын нэрийг буруу дуудсанаас болж "Мадагаскар" гэх улсын нэр бий болжээ. Чухам түүний буруу дуудсан нэрнээс болж газрын зурагт энэ нэрээр тэмдэглэх болсон байна. === {{MKD}} === Грек хэлний "Македовиа" буюу "хязгаар нутаг, дараагийн" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364599 Μακεδονία], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref><ref>[http://www.etymonline.com/index.php?term=Macedonia Macedonia], Online Etymology Dictionary</ref> Түүнээс гадна Грек хэлний "Македнос" буюу "өндөр, нарийхан" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. <ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364596 μακεδνός], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref> === {{MWI}} === Уугуул Малавичуудын хэлээр "оргилсон их усан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнээс гадна Малави нуурын нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Малави нуур нь 560 км урт, 75 км өргөн 706 метрийн гүн, Малави, Мозамбик, Танзани улсуудыг дамнан оршдог нуур юм. === {{MAS}} === Малайн хойгын нэрнээс тус улсын нэр үүссэн байх гэдэгт ихэнх түүхч, судлаачид итгэдэг. Чухамдаа эртний Энэтхэгийн худалдаачид энэ хойгоор дамжин олон арван төрлийн худалдаа хийдэг байсан түүх бий. Малай хэлний "мала" буюу "уулс" гэсэн үгнээс тус хойгын нэр үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Түүнчлэн япон, малай хэлний "мелаю", "млаю" буюу "шургуу ажиллагсдын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс үүссэн гэх домог бий. Энэ хоёр домог орчин цагт хамгийн элбэг тархжээ. === {{MDV}} === Санскрит хэлний "маладвипа" буюу "арлуудын цэцгэн титэм" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнчлэн малай хэлний "мала" буюу "уулс", санскрит хэлний "дива" буюу "арал" гэсэн үгнээс үүдсэн "Уулсын арал" гэх утгатай гэсэн өөр нэг домог ч бий. === {{MLI}} === Эртний Баруун Африк хэлний "мали" буюу "усны үхэр" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. === {{MLT}} === Тус улсад эрт цагт Грек болон Финикүүдийн соёл холилдож байснаас шалтгаалан дараах хоёр утгаар тайлбарлагддаг. <ref name="ndmh">{{cite news|url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|publisher=Department of Information – Maltese Government|title=Notable dates in Malta's history|date=6 February 2008|access-date=21 Долдугаар сар 2017|archive-date=25 Арван нэгдүгээр сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|url-status=dead}}</ref> Грек хэлний "мелита" буюу "зөгийн бал" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэх домог бий. Византийн эзэнт гүрэн аль 395 оноос эхлэн энэ нэрээр газрын зурагт тэмдэглэсэн байна.<ref name="ndmh"/><ref>{{cite news|url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |publisher=Malta Today |title=Controversy over unique Maltese bee population |date=6 February 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319221059/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |archivedate=19 March 2012 |df= }}</ref> Финикчүүдийн "малет" буюу "диваажин" гэх үгнээс үүссэн гэх өөр нэг хувилбар бас бий.<ref>{{cite book| last =Pickles| first =Tim| title =Malta 1565: Last Battle of the Crusades| publisher =Osprey Publishing| url =https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&pg=PA11&lpg=PA11&dq=Maleth+Malta+haven&source=web&ots=PGO2OF9Y9I&sig=rcodiMbexlDy5YwMXhelH7zEYyw| isbn =978-1-85532-603-3}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === {{MAR}} === Эртний Бербер хэлний "Мур Акуш" буюу "Бурхадын нутаг" гэсэн утгай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{MHL}} === Британийн нэрт аялагч, ахмад Жон Маршаллын нэрээр тус улсыг нэрлэжээ. === {{MEX}} === Эртний Нахуати омгийнхний хэлээр "нар" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Түүнээс гадна уугуул мексикчүүдийн хаан "Мексихтили" хааны нэрнээс ч үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Нахуати омгийн "метцтий" буюу "сар", "зиктий" буюу "гол" гэсэн үгнээс үүссэн гэх өөр нэг таамаг байдаг. Одоогийн Мексикчүүдийн итгэдэг өөр нэг домог бол эртний Ацтекын нийслэл "Мекихко" гэдэг байснаас үүдэн гарсан гэх домог юм. === {{FSM}} === Грек хэлний "микро" буюу "жижиг", "несос" буюу "арал" гэх үгнээс үүдсэн "жижиг арлууд" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{MDA}} === Эртний Готик хэлний "мулда" буюу "шороо", "шавар" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Түүнчлэн Румыньд орших Молдав голоос тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Румыньчуудын дунд тархсан домгийн дүрээс одоогийн нэр үүссэн гэх өөр нэг домог бий. Энэ домгоор бол Драгос Вода гэх залуу баатар эр нутгийн догшин сахиус, ад зэтгэрийн амьтадыг дарахаар нэгэн өдөр анд гарчээ. Тэр уг ан хийхдээ эр, эм хоёр нохой дагуулж явжээ. Молда гэх эм нохой нь ямар ч догшин амьтадыг номхоруулж чадах шидтэй бол Мадыш гэх эр нохой нь ад зэтгэрийн ямар ч амьтныг даран сөнөөх чадалтай юм байна. Үүнээс үүдэн тус улсын одоогийн нэр болох "Молдав" нэр үүссэн ажээ. === {{MON}} === Грек хэлний "Ганцаар амьдрах" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Эртний Грекчүүд тус улсыг МЭӨ 6-р зуунд эзлэн захирч байсан гэх домог бий. === {{MGL}} === "Монголчуудын нутаг" гэх үгнээс одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Монгол гэдэг нь уулын хажуугаар урсах "Мон" нэрт голоос одоогийн нэр үүссэн гэж үзэх өөр нэг домог бий. Түүнчлэн "Мөнх" гэх үгнээс үүссэн байж магадгүй гэж Монгол улсын их сургуулийн Түүх, нийгмийн ухааны сургуулиас гаргасан номонд дурджээ. <ref>{{cite book |author=[[National University of Mongolia]], School of Social Sciences, Department of History | title = Монгол улсын түүх | trans_title = History of Mongolia | year = 1999 | publisher = Admon | location = | language = Mongolian | isbn = | pages = 67–69 | chapter = 2. Хүний үүсэл, Монголчуудын үүсэл гарвал | trans_chapter = 2. Origins of Humanity; Origins of the Mongols }}</ref> Мөн монгол гэдэг нь "Ба" гэх эртний монгол үгнээс гаралтай бөгөөд "Ба" гэдэг нь бид гэсэн утгатай болно. Энэхүү "Ба" Гэдэг үгэн дээр олон тооны "-ууд" нөхцлийг залгаснаар "Багууд" буюу "Бангууд" гэмээн их инхлэг үсэгтэй бичдэг. Монгол хэлнээ Б болон М гийгүүлэгч сэлгэдэг. •Үүний жишээ болгож НУЛМИС (ᠨᠢᠯᠪᠤᠰᠤ) гэс үг бий. Ийн үсэг сэлгэн явсаар Мангууд буюу Мангул, Монгол гэсэн үг бий болсон гэсэн тайлбар бий. Мөнтүүнчлэн бидний өвөг дээдэс өөрсдийгөө Бида улус буюу Бидний улс гэсэн байдлаар нэрлэдэг байсан нь хачирхалтай хэрэг билээ. === {{MNE}} === Итали хэлний Венец аялагаар "Хар уул" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. ::'''''Чёрна Гора/Црна Гора''''' Монтенегрочууд өөрийн хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Орос болон Монтенегро дуудлагаар мөн л "Хар уул" гэх утгыг илэрхийлнэ. === {{MOZ}} === Эртний арабын гарамгай удирдагч болох Шейх Мусса бен Мбикигийн нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Нэг ёсондоо Мозамбик арлын нэрнээс одоогийн нэршил нь үүссэн байна. === {{MYA}} === Эртний Бирм хэлний "мьян" буюу "хурдан", "мар" буюу "хүчтэй" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэдэгт ард иргэд нь итгэдэг. Гэвч эртний Миндон улсын харьяанд байсан албатуудыг "Мьянмачууд" гэж нэрлэдэг байснаас шалтгаалан одоогийн нэрийг сонгосон гэж эрдэмтэд үздэг юм.<ref name="thantmyintu2001">{{cite book | first=Thant | last=Myint-U | year=2001 | title=The Making of Modern Burma | isbn=0-521-79914-7 | publisher=Cambridge Univ. Press | location=Cambridge}}</ref> ==Н== === {{NAM}} === Нама хэлний "Намиб" буюу "Юу ч үгүй газар орон" гэсэн утгатай үгнээс үүсчээ. Намибын цөл энэ нутагт оршдог учир улсын нэр үүнээс үүссэн байна. === {{NRU}} === Науру омгийнхний хэлээр "Анаоэро" буюу "Би далайн эрэг явлаа" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Герман хэлэнд энэ улсыг "Наводо" эсвэл "Онаверо" гэж тэмдэглэж байсан гэдэг. === {{NIG}} === Нигер голын нэрнээс тус улсын нэр үүсчээ. Нигер гэдэг нь Туарег хэлний "негхиррэн" буюу "урсаж буй ус" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна. Мөн нигер хэлний "Ни Гир" буюу "Гир мөрөн" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ.<ref>{{cite book | title =Atlas A-Z | publisher =Dorling Kindersley | year =2004 | location =New York City | page =289 }}</ref> Латин хэлт орнууд буюу барууныхан латин хэлний "нигер" буюу "хар арьст" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэдэгт итгэдэг. Гэвч энэ нь арьс өнгөөр ялгаварласан үзлээс өөр юу ч биш юм. === {{NGR}} === Нэрний утга учрын тухайд дээр дурдсан Нигер улстай ижилхэн юм. === {{NED}} === Голланд хэлээр "Доод нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. <ref>see:[http://www.etymonline.com/index.php?search=nether&searchmode=none Online Etymology Dictionary on Nether] However, the explanation given in this source about the origin of the word ''Nederlanden'' as used "by the Austrians" in contradistinction to their own mountainous country, is extremely implausible, if only because the use of the word antedates the [[Austrian Netherlands]] by two centuries at least. Austria itself has a ''Niederösterreich'' region ([[Lower Austria]]) that is quite mountainous, but derives its name from its downriver location.</ref> Герман улс цэвэр газар зүйн байршлаас шалтгаалан ингэж нэрлэх болсон байна. Учир нь Райн мөрний адаг хэсэгт тус улс байрладаг учир ийнхүү нэрлэхэд хүрчээ. <ref name=Duke>{{cite book|last=Duke|first=A.|title=Dissident identities in the early modern Low Countries|year=2009|publisher=Ashgate Publishing}}</ref>{{rp|37}} ::'''''Голланд''''' Олон улсад тус улсыг голцуу энэ нэрээр нь мэддэг. Энэ нь Герман хэлний "холт" буюу "модот нутаг" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж судлаачид үздэг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=holland&searchmode=none Holland]".</ref> === {{NCA}} === Никарагуа гэдэг нь тус улсын уугуул иргэдийн хэлээр "никари" буюу "нуур" гэсэн үгнээс үүсчээ. Уугуул иргэд "Никари" гэж тус улсад урсдаг голоо нэрлэдэг байсан гэдэг. Харин Испанийн аялагч Гил Гонзалез Давила энэ нутагт хөл тавихдаа "акуа" буюу "ус" гэсэн үг нэмж одоогийн бидний мэдэх "Никарагуа" гэх үг бий болсон байна. Никарагуа нуур нь 161 метр урт, 71 км өргөн 26 метр гүн зөвхөн Никарагуа улсад байдаг нуур юм. === {{NOR}} === Хуучин Норс хэлний "норорвегр" буюу "Умардын зам" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. ::'''''Норге''''' Норвегичууд эх хэлээ улсаа ийн бичдэг бөгөөд энэ нь "Умард" гэсэн утгатай үг юм. ==О== === {{OMA}} === Араб хэлний "аамен", "амун" буюу "гэрээслэгдсэн, суурьшсан" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж олон судлаачид үздэг байна. Ромын алдарт жанжин Плиний, Птоломей нар энэ нутгиийг "Омана" гэж түүх шастирт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>[[Pliny the Elder]]. ''[[Natural History (Pliny)|Natural History]]'', VI.149.</ref> === {{RUS}} === Орос гэдэг нь хуучин Норд хэлний "родс" буюу "завьчин" гэх үгнээс үүдэлтэй ажээ. Византийн Грекчүүд "Росиа", Варангичууд "Рус гэж тэмдэглэж байжээ. ==Ө== === {{RSA}} === Газар нутгийн байршлын тухайд Африк тивийн өмнөд хэсэгт орших учир "Өмнөд Африк гэж нэрлэх болжээ. ::'''''Суйд-Африка''''' Өмнөд Африкчууд өөрийн эх хэлээрээ ингэж нэрлэдэг. Энэ нь Африкчуудын хэлээр "Өмнөд Африк" гэсэн үг юм. ::'''''Азаниа''''' Цагаан арьстанууд голчлон амьдардаг бүс нутагт африк хэлээс өөрөөр ингэж дууддаг. Энэ нь грек хэлний "Азайнейн" буюу "хуурай" гэсэн үгнээс үүдсэн нэр юм. === {{KOR}} === "Горео" болон "Гогурео" улсыг нэрлэдэг байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Йемаек хэлний "Гуру" буюу "хана хэрэмт хот", "Гаури" буюу "төвийн" гэсэн үгнээс гаралтай гэдэгт эрдэмтэд нэгджээ. Харин Өмнөд гэсэн тодотголыг Солонгосын дайнаас хойш хоёр хуваагдахад авчээ. ::'''''Гуулин улс''''' Энэ нь Хятад хэлний "Гао Ли" буюу "сүрлэг" гэсэн үгнээс гаралтай юм. === {{SSD}} === Судан гэдэг нь Араб хэлний "судан" буюу "хар арьстан" гэх үгнээс үүдсэн нэр юм. Харин урдаа "өмнөд" гэсэн дагавар нэмсэн нь одоогоос зургаан жилийн өмнө Суданы дайнаар хоёр хуваагдсанаас хойш ийм дагавар авах болжээ. ==П== === {{PAK}} === Пакистан гэдэг нь Урду хэлний "Паки" буюу "ариун", Перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн утгатай ажээ. Өөрөөр хэлбэл "Ариун улс" гэсэн утгатай үг юм. Улстөрийн үзэл суртлын үед Энэтхэгээс үргэлж тусдаа байхын тулд Пакистаны хөдөлгөөнийг удирдаж байсан Рахмат Али гэгч "Одоо эсвэл хэзээ ч үгүй" зохиолдоо "Пунжаб, Кашмир, Синдх, Балучистан мужууд нийлээд ПАКСТАН" болж байгаа гэж тайлбарлаж байжээ.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever%3F}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |title=Rahmat Ali ::Now or Never |publisher=The Pakistan National Movement |accessdate=14 April 2011 |author=Rahmat Ali |page=2 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110419012150/http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |archivedate=19 April 2011 |df=dmy }}</ref> === {{PLW}} === Палаучуудын домгоос тус улсын нэр үүсчээ. Палау хэлээр "Айбелау" буюу "Шууд бус хариултууд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Учир нь тус улсыг бүтээж байсан Чуаб гэх үлэмж биет бурханы асуултад булзайруулсан хариулт өгч байсан тул маш удаанаар тус улсыг бүтээсэн гэдэг домог бий билээ.<ref>Belau National Museum, cited by Pelnar, Bonnie. "[http://www.underwatercolours.com/bai/bais.html The Bais of Balau]". Retrieved 22 September 2011.</ref> ::'''''Белау''''' Палаучууд эх хэлээрээ өөрсдийн улсаа ийн нэрлэдэг билээ. Утгыг нь дээр дурдсан тул тайлбарлахаа азная. === {{PLE}} === Хебрю хэлний "Филистинчүүдийн газар орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://etymonline.com/index.php?term=Palestine&allowed_in_frame=0 Online Etymology Dictionary (Palestine)]</ref> Филистинчүүдийг Латин хэлэнд тэмдэглэхдээ "Палестина" гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эртний Филистиний нутагт одоогийн Газын зурвас, Ашдод, Ашкелон, Экрон, Гат хотын нутаг багтдаг байжээ. === {{PAN}} === Уугуул Куева индианчуудын хэлээр "Арвин их загасны орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Тус улсын нийслэл хотыг ч мөн ингэж нэрлэдэг билээ. === {{PNG}} === Папуа гэдэг нь Малай хэлний "папуах" буюу "үсэрхэг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Харин Шинэ Гвиней гэдэг нь тус улсыг анхлан нээсэн Испанийн аялагч Иниго Ортиз де Ретез Африкын Гвиней улстай яг ижилхэн учир "Шинэ Гвиней" гэх нэр өгсөн байна. === {{PAR}} === Тус улсын нэр нь чухам ямар утга учиртай нь бидний үед тодорхойгүй байна. Эртний Гуарани хэлний "пара" буюу "гол", "гуай" буюу "титэм" гэсэн үгнээс гаралтай гэх тайлбар байдаг. Мөн түүнчлэн "Их уст гол" гэсэн уугуул иргэдийн нэр гэсэн тайлбар ч бий. Тус улсад аж төрж байгаад устан үгүй болсон "Паяагуачуудын нутаг" гэсэн утгай үг гэсэн домог ч бас бий. === {{PER}} === Энэ улсын нэрний талаар хоёр тайлбар өнөө цаг үед хүрч иржээ. Эхнийх нь "Биру" буюу "Гол" гэсэн утгай үг гэсэн тайлбар бий. Харин удаах тайлбар нь Тус улсад ирсэн эзлэн түрэмгийлэгчид нутгийн гурван иргэнийг дагуулан шинэ газар нутагтайгаа танилцаж явжээ. Гэтэл Испаничууд "Энэ чухам ямар нэртэй газар вэ" гэж асуусан байна. Тэднийг дагалдаж явсан нутгийн гурван эр чухам юу гээд байгааг нь ойлгоогүй учир уугуул иргэдийг ахалж явсан ахмад настай нэгэн эр өөрийнхөө нэрийг асууж байна гэж бодон "Беру" гэж хариулснаас тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{POL}} === "Польшчуудын нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Польш гэдэг нь польш хэлний "Поле" буюу "Нээлттэй талбай" гэсэн үгнээс гаралтай ажээ. Аравдугаар зуунд Полан гэж судар номонд тэмдэглэгдэж байсан бол Полска гэх нэр 13-14-р зуунд өөргөн тархжээ. === {{POR}} === Тус улсын нэрний тайлбар олон янз. Тус улсын Порто болон Гайа хотуудын нэрнээс үүссэн гэсэн тайлбар байдаг бол латин хэлний "порт" буюу "боомт", Грек хэлний "каллис" буюу "үзэсгэлэнтэй", Латин хэлний "Калере" буюу "халуун" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. ==Р== === {{RWA}} === Кинярванда хэлний "кванда" буюу "Газар нутгаа тэлсэн" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ.<ref>Vansina, Jan ''[https://books.google.com/books?id=tgT-lyk40agC&pg=PA35 Antecedents to Modern Rwanda: the Nyiginya Kingdom]'', p. 35. University of Wisconsin Press, 2004. {{ISBN|0-299-20124-4}}. Retrieved 1 October 2011.</ref> Түци омгийн хаадууд эрт цагт зэргэлдээ овог аймгуудаа байлдан эзэлж байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{ROU}} === Ромчуудын харьяанд орших нутаг гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Ромын эзэнт гүрний үеэс тус нутгийг ийн нэрлэх болсон юм. Түүнчлэн тус улсын ард иргэдийг ч ромчууд гэдэг байсан түүхтэй. Анх I Карол хаан 1866 оноос тус улсын одоогийн нэршлийг ашиглаж эхэлсэн гэдэг. ==С== === {{SAM}} === Уугуул Самоачуудын хэлний "са" буюу "ивээгдсэн", "моа" буюу "төв" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Бас өөр нэг домгоор бол "Моа шувуунуудын орон" гэсэн үг гэсэн утгатай ажээ. === {{SMR}} === Италийн алдарт Католик шашны гэгээнтэн, Католик номлолыг сурталдагч "Гэгээн Маринус"-ын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Гэгээн Маринус нь манай эриний 301-305 оны орчимд одоогийн Сан Марино орчимд сүм дуган бариулах ажил эрхэлж байгаад Ромчуудын хяхалт хавчлагаас шалтгаалан Хорват руу дүрвэж байсан түүхтэй юм. === {{STP}} === :'''Сан Томе''': Португалын эзлэн түрэмгийлэгчид 1470 юм уу 1471 оны 12-р сарын 21-нд буюу Гэгээн Томасын өдөр тус газрыг нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Принсипи''': Гэдэг нь португал хэлний "Гүн, ван, хунтайж" гэсэн үг юм. === {{KSA}} === Саудчуудын Араб гэсэн утгатай араб үг. Учир нь тус улсыг Сауд угсааны хаадууд ээлжлэн захирдаг учир ийнхүү нэрлэх болжээ. "Сауд" гэдэг үг нь арабын зурхайн нэгэн одны систем юм. === {{SWZ}} === Сваци омгийнхний хэлээр "Свацичуудын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Тус омгийг "Сваци" гэх хаан эрт цагт үндэслэжээ. === Сейнт Винсент ба Гренадинес === :'''Сейнт Винсент''': Аунгаа аялагч Кристофер Колумб 1498 оны нэгдүгээр сарын 22-ны өдөр буюу Гэгээн Винсентын өдөр нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Гренадинес''': Энэ нь Испанийн Гранада хотыг санагдуулсан учир ийнхүү нэрлэх болсонтой холбоотой ажээ. === Сейнт Киттс ба Невис === :'''Сейнт Киттс''': Алдарт аялагч Кристофер Колумб тус газар орныг нээхдээ Гэгээн Кристоферийн нэрийг хүндэтгэн ийнхүү нэрлэх болсон байна. :'''Невис''': Испани хэлний "Цасан хатан" гэх үгнээс энэхүү нэршил үүсчээ. === {{LCA}} === Францын далайчид 1502 оны 12-р сарын 13-ны өдөр буюу Гэгээн Люсын өдрөөр тус газрыг нээсэн учир шинээр нээсэн газраа ийнхүү нэрлэх болжээ. === {{SYC}} === Францын аялагчид 1754-1756 онд Францын эзэн хаан XV Луй хааны зарлигаар Сангийн сайд Жеан Море де Сейшэллийн нэрээр ийнхүү нэрлэсэн байна. === {{SEN}} === Сенегал голын нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Сенегал гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Зенага" буюу "газар нутаг" гэсэн үг юм. Сенегал гол өнөө цаг үед Сенегалын хойд хэсэг, Мавритани улсын нутагт урсаж байгаа билээ. === {{SRB}} === Тус улсын нэршил чухам ямар утгатай нь тодорхойгүй. Грек хэлний "сиро" буюу "давтах", хуучин Индик хэлний "сарбх" буюу "тулалдах", латин хэлний "серо" буюу "бүтээн байгуулах" Орос хэлний "Пасерб" буюу "дагавар хүүхэд", Украин хэлний "присербится" буюу "нэгдэн орох" гэсэн утгатай үгсээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Түүнчлэн судлаач Шустерын баталж байгаагаар Прото-Слав хэлний "уух" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ. === {{SIN}} === Санскрит хэлний "Симхапура" буюу "Арслант хот" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{SYR}} === Чухам ямар утга учиртай нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Ассирчуудыг нэрлэсэн үгнээс үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд байдаг бол Эртний Грек хэлний "сириак" буюу "хүмүүс" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг ч бий. === {{SVK}} === Славчууд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Слав гэдэг нь "слово" буюу "үг" гэх утгатай гэж эрдэмтэд тайлбарладаг. Түүнчлэн "слава" буюу "суу алдар, "слух" буюу "сонсох" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар ч бий. === {{SVN}} === Славчуудын Венеци гэх утга бүхий Герман үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{SOL}} === Испанийн алдарт аялагч Альваро де Менданиа и Нейра 1567 юм уу 1568 онд тус бүлэг арлыг нээхдээ Библи сударт дурдагдсан Соломон хааныг бодож үг нэрийг өгчээ. Чухамдаа тэрээр Соломон хааны нуусан эрдэнэ энд байгаа гэж бодож, хэсэг хугацаанд алт, эрдэнэс хайж өнгөрөөсөн юм. === {{SOM}} === Сомаличуудын нутаг гэсэн утгатай уугуул иргэдийн өгсөн нэр ажээ. Сомали гэдэг нь "сак мааль" буюу "үхэрчид" гэх үнээс үүссэн гэх өөр нэг домог ч бас бий. Түүнчлэн Самаале гэх хамба ламтаны нэрийг бэлгэдсэн гэж үзэх түүхчид ч байдаг. === {{SDN}} === Дээр дурдсан Өмнөд Суданы нэрний утгатай төстэй учир дурдахаа азная. === {{SUR}} === Суринен үндэстнүүдийн нутаг гэсэн утгатайгаар тус улсын нэрийг тайлбарладаг. === {{SLE}} === Испани хэлний "Сьерра Леона" буюу "Арслант уул" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. Португалийн аялагч Педро де Синтра 1462 онд энэ нутгийг нээхдээ арслан шиг хэлбэртэй сунаж тогтсон уул нурууг анхлан харж улмаар энэ нэрийг өгсөн гэх домог бий. ==Т== === {{THA}} === Тай хэлээр "Тай үндэстний өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. "Тай" үндэстнүүдийн нэр чухам ямар утгатай талаар олон янзын тайлбар бий. Тухайлбар "хүн ард", "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илтгэдэг гэж зарим эрдэмтэн үздэг бол зарим нь "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарладаг. ::'''''Ратча Аначак Тай''''' Эх хэлээрээ албан ёсны албан бичигт өөрийн улсаа ингэж бичдэг. Энэ нь "Тайландын язгуур угсаа" гэсэн утгатай тайланд үг юм. === {{TJK}} === "Тажикуудын эх нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. "Тажик" гэдэг нь Шинэ Перс хэлээр "Тази" буюу "Араб" гэсэн утгыг илтгэдэг. Түүнчлэн төвд хэлний "Таг Жиг" буюу "бар, ирвэс" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах судлаачид ч бий. Харин перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн үг нийлж одоогийн бидний мэдэх "Тажикистан" гэх нэр бий болжээ. === {{TAN}} === "Танганияка болон Занзибарын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1964 онд Танзаничууд тусгаар тогтнохдоо "Танганияка болон Занзибарын нэгдсэн улс " гэх нэрийг авсан байна. ::'''''Танганияка''''' Тус улсын хамгийн том нуур. Харин энэ нуурын нэр ямар учиртай талаар олон янзын тайлбар бий. Сир Ричард Френцис Бартон үүнийг "ту танганияка" буюу "нэгдэн орох", "ус тааралдах" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн үгнээс үүдсэн гэж үздэг бол Хенри Стенли гэх эрдэмтэн "тонга" буюу "арал", "хика" буюу "хавтгай" гэсэн утгатай гэж тайлбарласан байдаг. ::'''''Занзибар''''' Перс болон Араб хэлний "Занжибар" буюу "Хар эрэг" гэсэн утгатай үг юм. === {{TOG}} === Нутгийн уугуул иргэд болох Эве омгийн хэлээр "то" буюу "ус", "го" буюу "эрэг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref>{{cite book|title=Peoples of Africa: Togo-Zimbabwe |url=https://books.google.com/books?id=rlz2bWRPmvgC&pg=PA531 |year=2001 |publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7168-4|page=531}}</ref> <ref name="Togo1920s"/> Мөн Германчуудын нээсэн "Тоговилль" гэх тосгоны нэрнээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг хувилбар ч бий. === {{TGA}} === Уугуул Самоачуудын хэлээр "Өмнөд", "Өмнөдийн" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{CAF}} === Франц хэлний "République centrafricaine" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{TRI}} === Испани хэлний хоёр өөр утгатай үг нийлснээр тус улсын нэр бий болсон байна. ::'''''Тринидад''''' Аугаа аялагч Кристофер Колумб гурав дахь аялалынхаа үр дүнд тус газар нутгийг нээхдээ "Эцэг, хүү, ариун сүнсний ивээл шингэсэн ариун арал" гэх нэр хайрласан байна. Үүнээс "Тринидад" гэх нэршил үүссэн гэдэг. ::'''''Тобаго''''' "Тамхи" буюу "Тамхины орон" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар байдаг. Гэвч энэ тайлбар дээр эрдэмтэд өөр, өөр үзэл бодолтой байдаг билээ. === {{TUV}} === "Найман арал", "Өөр хоорондоо адилгүй найман арал" гэх Тувалу үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{TUN}} === Тус улсын нутаг дэвсгэр дээр эрт цагт оршин тогтнож байсан Тинес хотын нэрнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн гэж үздэг. "Таниф" буюу эртний Финикийн охин тэнгэрийн нэр нь "Тинес" хотын нэр болсон байна. <ref>{{cite book | last = Taylor | first = Isaac | title = Names and Their Histories: A Handbook of Historical Geography and Topographical Nomenclature | publisher = BiblioBazaar, LLC | year = 2008 | page = 281 | isbn = 0-559-29668-1 }}</ref> <ref name="ej-brill">{{cite book | last = Houtsma | first = Martijn Theodoor | title = E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936 | publisher = Brill | year = 1987 | page = 838 | isbn = 90-04-08265-4 }}</ref> Мөн түүнчлэн Бербер хэлний "доор орших", "цогцолсон" гэх үгнээс ч үүссэн байх гэсэн таамаг бий. <ref name="peter-ross">{{cite book | first1 = Peter M. | last1 = Rossi | first2 = Wayne Edward | last2 = White | title = Articles on the Middle East, 1947–1971: A Cumulation of the Bibliographies from the Middle East Journal | publisher = Pierian Press, [[University of Michigan]] | year = 1980 | page = 132 }}</ref> === {{TUR}} === Араб хэлний "Тюрк" буюу "цогцлоон бүтээсэн" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{TKM}} === "Туркменчүүдийн эх орон" гэсэн утгатай үг юм. "Туркмен" гэдэг нь Согдиан хэлний "Турк шиг харагддаг", "Турктэй ижилхэн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. Учир нь улстөрийн байгуулал, бүтцийн хувьд яг дуурайж анхлан үүссэн учир ийнхүү нэрлэх болжээ. <ref>[[Yury Zuev|Yu. Zuev]], ''"Early Türks: Essays on history and ideology"'', Almaty, Daik-Press, 2002, p. 157, {{Listed Invalid ISBN|9985-4-4152-9}}</ref> Туркменчууд заримдаа "Цэвэр Турк" гэж өөрсдийнхөө нэрийг тайлбарлах нь бий. <ref>''US Library of Congress Country Studies.'' "[http://memory.loc.gov/frd/cs/tmtoc.html Turkmenistan]."</ref> Исламын шашны түүхч, теологич Ибн Хатирийн үзэж байгаагаар "итгэл үнэмшил, ариун шүтээн" гэсэн үгнээс гаралтай гэж тайлбарласан байдаг. ==У== === {{UGA}} === Свахили хэлний "Буганда" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Буганда гэдэг нь тус улсад оршин тогтнож байсан Багандагын хаант улсын нэр юм. "Баганда" гэдэг нь "Ах дүүс", "эвтэй хүмүүс" гэсэн утгыг илтгэдэг байна. === {{UZB}} === Турк хэлний "уз" буюу "өөрийн", "бек" буюу "эрхэм", перс хэлний стан буюу "улс" гэсэн үгнүүд нийлж тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. Зарим судлаачид" Эрх чөлөөтэй нутаг" гэж тус улсын нэрний утгыг тайлдаг. === {{UKR}} === Украин гэдэг нь Слав хэлний "Крайна" буюу "улс", "хязгаар нутаг" гэх утгатай юм. === {{URY}} === "Уругвай голын хажууд орших улс" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн эршил үүсчээ. "Уругвай" гэдгийг эрдэмтэд олон янзаар тайлбарласан байдаг. Зарим нь "уругуа" буюу "дун", "и" буюу "ус" гэж тайлбарласан бол зарим нь "уру" буюу "шувууд", "гуаи" буюу "нүүдэллэж ирдэг" гэсэн утгатай гэж тайлбарлажээ. ==Ф== === {{FJI}} === Уугуул Фижичүүдийн хэлээр "фиси" буюу "хараач" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref>Thompson, Basil. "{{Webarchiv|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_1_1892/Volume_1,_No._3,_1892/The_land_of_our_origin_(Viti,_or_Fiji.)_by_Basil_Thompson,_p143-146/p1 |wayback=20180210080244 |text=The Land of Our Origin (Viti, or Fiji) |archiv-bot=2023-11-20 07:34:56 InternetArchiveBot }}". ''Journal of the Polynesian Society'', Vol. 1, No. 3, pp. 143–146. 1892</ref> Харин Британийн аялагч Жеймс Күүкийн тайлбарласнаар уугуул иргэд нь "Вити Левү" буюу "Аугаа Вити" гэж оршин суугаа газраа нэрлэдэг байсан гэжээ. <ref>{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/ |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208130939/http://www.fiji.gov.fj/ |archivedate=2020-12-08 |df= |access-date=2017-07-23 |url-status=dead }}. ''{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070403140105/http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |archivedate=3 April 2007 |df= }} '': "Europeans in Fiji".</ref> === {{FIN}} === Хуучин Норс хэлээр "Финчүүдийн өлгий нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref name="Names&Histories"/> Манай эриний анхдугаар зууны үеэс эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Фенни", "Финной", хоёрдугаар зуун буюу Птоломейн үед "Фани" гэх зэргээр тэмдэглэж иржээ. Фин гэдэг нь Прото Герман хэлний "финне" буюу "хэсүүлч", "анчид" гэх үгнээс үүссэн гэдэгт олонх судлаачид нэгддэг. :'''''Суоми''''' Финландчууд эх хэлээрээ улс орноо ингэж бичдэг. Фин хэлний "Суомаа" буюу "баянбүрд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. <ref name="Names&Histories"/> === {{FRA}} === Эртний Франк хэлээр "Франкуудын эх орон" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Франк гэдэг нь Прото-Герман хэлээр "франкон" буюу "жад" гэсэн үг юм. Үүнээс гадна Эртний Герман хэлний "Франкиш" буюу "эрх чөлөөт" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх хувилбар байдаг. <ref name="Names&Histories"/> ==Х== === {{HON}} === Хондурас гэх нэрийг нэрт аялагч Кристофер Колумб өгсөн гэдэг. Энэ нь Испани хэлээр "далайн гүн ёроол" гэсэн утгатай. Учир нь тус улсын хойд эрэгт маш гүн далай бий. === {{HRV}} === Улсын нэрний талаар тогтсон ойлголт байхгүй. Гэхдээ Дундад зууны латин хэлний "Круаити" буюу "ус нэрэгчид" гэх үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Збигнев Голаб гэх Хорват эрдэмтний тайлбараар бол "Хровати" буюу "жадны үзүүр бүтээгчид", "храват" буюу "уулчид" гэх үгнээс үүссэн гэжээ. === {{CHN}} === Эртний Санскрит хэлний "хина", Дундад зууны Перс хэлний "хини" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref name="AmHerChin">''The American Heritage Dictionary of the English Language''. "[http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 China]". Houghton-Mifflin (Boston), 2000.</ref> "Хина" гэдэг нь тусгайлсан утгагүй "Чин" болон "Жин" гүрнийг өөрсдийнхөө хэлээр нэрлэсэн гэж эрдэмтэд үздэг. ::'''''Жүнггүо''''' Олонд хамгийн өргөн тархсан энэ нэр нь "Дундад улс" гэсэн утгатай. ==Ч== === {{TCD}} === Тус улсын баруунөмнөд хэсэгт орших Чад нуурын нэрнээс Чад улсын нэр үүсчээ. Канури омгийнхний хэлээр Чад гэдэг нь "нуур" гэсэн үг юм байна. === {{CHL}} === Тус улсын нутаг дэвсгэрт 1553 онд хөл тавьсан Испанийн экспедицийн ахлагч Диего де Альмагро "Халуун ногоо хэрэглэдэг хүмүүс" гэж тэмдэглэснээс энэ нэр үүсчээ. Испани хэлний "Чили" гэх үг тус улсын нэр болсон байна. <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Chile |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Инкачуудын домогт хаан Тилигийн нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий.<ref>{{cite web|url=http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |title=Chile.com.La Incógnita Sobre el Origen de la Palabra Chile |publisher=Chile.com |date=15 June 2000 |accessdate=17 December 2009 |language=es |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090415204553/http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |archivedate=15 April 2009 |df=dmy }}</ref><ref>{{cite web|author=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/459648/Picunche |title=Picunche (people) – Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=17 December 2009}}</ref> Олонд төдийлөн түгээгүй ч Күечуа омгийн "чири" буюу "алт" <ref name="1911britannica">"CHILE." Encyclopædia Britannica. 11th ed. 1911. ("derived, it is said, from the Quichua chiri, cold, or tchili, snow")</ref>, Аймара омгийн "тчили" буюу "газрын төгсөгл", "цас" <ref name="1911britannica"/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |title=Chile (república) |encyclopedia=Enciclopedia Microsoft Encarta Online |year=2005 |accessdate=26 February 2005 |quote=The region was then known to its native population as Tchili, a Native American word meaning "snow." |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080510215421/http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |archivedate=10 May 2008 |df=dmy }} 31 October 2009.</ref>, Мапүче омгийн "чийли-чийли" буюу "шар далавчит хар шувуу" гэх утгатай гэсэн тайлбарууд байдаг. <ref name="hudson"/><ref>{{cite book |first=Miguel |last=de Olivares y González SJ |contribution=Historia de la Compañía de Jesús en Chile |url= |title=Colección de historiadores de Chile y documentos relativos a la historia nacional |year=1864 |origyear=1736 |editor=Imprenta del Ferrocarril |location=Santiago |volume=4 |number= |pages= |accessdate=14 October 2010|language=es}}</ref> === {{CZE}} === 1993 онд дэгдсэн ягаан хувьсгалын дараа энэ нэрийг сонгосон байна. "Чета" буюу "цэргийн нэг хороо" гэсэн утгатай гэсэн тайлбар байдаг. <ref>Online Etymology Dictionary. "[http://dictionary.reference.com/browse/czech Czech]". Retrieved 11 February 2011.</ref> ==Ш== === {{SWE}} === Хуучин Норс хэлний "свипиод" буюу "айлын ганц хүүхэд" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар өнөө цагт тархжээ. Түүнчлэн "Эх орны иргэн" гэх утгатай гэж Германы эрдэмтэд тайлбарласан байдаг. ::'''Свериге''' Шведчүүд эх хэлээрээ улс орноо ийн нэрлэдэг. "Шведийн хаант нутаг" гэсэн утгатай Швед үг юм. === {{CHE}} === Алеманик үндэстний хамгийн их тархсан, мөн уг үндэстнийг байгуулсан гэгдэх Швицо хааны нэрнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Анхлан МЭ 972 онд "Швиц" гэсэн нэрээр түүх шастирт тэмдэглэгдсэн байдаг. ::'''Хелветиа''' Олонд танигдсан домгийн нэр. Энэ нь Латин хэлээр Сельтик үндэстнүүдийг нэрлэдэг үг юм. === {{NZL}} === Голланд хэлний "Нова Зийландиа" буюу "Шинэ тэнгисийн нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсэн бий болжээ. Алдарт аялагч Жеймс Күүк тус нутагт анхлан хөл тавьмагцаа ангилаар ийн тэмдэглэсэн нь Голланд хэлэнд түгэж, улмаар газрын зурагт ийнхүү тэмдэглэх болсон байна. === {{LKA}} === Санскрит хэлний "Шри" буюу "ариун", "Ланка" буюу "арал" гэсэн үгнээс бүтсэн "Ариун Арал" гэх утгатай нэр юм. Домогт Равана хааны хаант улсын гол төв нь Шри Ланк байсан гэж үздэг. ==Э== === {{GNQ}} === Экваторын бүслүүрийг дайран оршдог улс учир ийнхүү экваторын гэсэн үгийг өмнөө авчээ. Харин "Гвиней" гэдэг нь Бербер хэлний "гинавен", "агинау", "агинаоу" буюу "түлэгдсэн", "хар арьстан" гэх үгнээс үүсэн бий болжээ.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{ECU}} === Испанийн эзлэн түрэмгийлэгчид Күйто хотноо колоничлолын захиргаа барих гэж байсан тэр цаг үед захиргааны барилга экваторын бүслүүрээс ердөө 40 км-ийн зайтай байсан тул ийнхүү нэрлэх болжээ. Экваторын бүслүүрийг Испаниар "Экуадор" гэж нэрлэдэг байсантай холбоотой. === {{SLV}} === Испани хэлний "Сальвадор" буюу "Авран нигүүлсэгч" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1525 оны 4-р сарын 1-ний өдөр тус улсыг нээсэн Гонзало де Альварадо энэ нутагт хөл тавиад "Ертөнцийн эзэн Исүс христийн өлгий нутаг л ийм байдаг байх" гэж өдрийн тэмдэглэлдээ бичсэн байжээ. {{es icon}}</ref><ref>San Salvador. [http://www.sansalvador.gob.sv Official website]. ''{{Webarchiv|url=http://www.sansalvador.gob.sv/?p=17 |wayback=20170704045822 |text=Historia oficial de la ciudad de San Salvador |archiv-bot=2023-11-29 13:57:21 InternetArchiveBot }}''. {{es icon}}</ref> === {{IND}} === Хуучин Перс хэлний "Хинду" үндэстнүүд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх тайлбар байдаг бол Латин хэлний "Индус голынхон" гэсэн утгатай гэж үзэх эрдэмтэд ч байдаг. Гэвч "Индус" гэж нэрлээд байгаа голыг энэтхэгээр "Синду" гэж нэрлэдэг юм. ::'''''Бхарат''''' Энэтхэгчүүд эх хэлээрээ өөрсдийгөө ийнхүү нэрлэдэг. Эртний энэтхэгийн домогт хоёр хааны нэг болох Бхаратагын нэрээр ийнхүү өөрсдийгөө нэрлэх болсон байна. === {{ERI}} === Эртний Грек хэлний "Эритра Талассиа" буюу "Улаан тэнгис" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 1890 онд Италичууд тус улсыг эзлэн захирах болж Грек үгийг Итали хэл рүү хөрвүүлэн "Эритрум" гэх болсоноор орчин үеийн "Эритри" гэх нэршил бий болсон байна. === {{EST}} === Латин хэлний "Аестигийн газар нутаг" гэсэн үгнээс одоогийн нэршил нь үүссэн гэх тайлбар бий. Аести гэдэг нь хуучин Литвын харьяанд байсан ханлигуудын нэгдэл хаант улсын нэр юм. Гэвч Прото-Герман хэлний "аустам, Прото-Индо-Европ хэлний "аус" буюу "зүүн", "өрнө" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар ч байдаг. === {{ETH}} === Латин хэлний "Аетопиа" буюу "Харуудын өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил бий болжээ. Мөн Грек хэлэнд "Алтиопс" буюу "Түлэгдсэн нүүртнүүдийн нутаг" гэх утгаас ч үүссэн байж болох талтай. Этиопчууд өөрсдөө Библид дурдагддаг Куш гэгээтний хүү "Итиоппс"-ын нэрнээс улсын нэр үүссэн гэж тайлбаралдаг байна.<ref name="Names&Histories"/> ==Я== === {{JPN}} === Шанхай хятад хэлний "Жеппун" буюу "Наран мандах нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Анх алдарт аялагч Марко Поло яг энэ утгаар нь олон улсад таниулж байсан юм. ::'''''Нихон / Ниппон''''' Сино-Япон хэлний "Онёоми" гэх утгатай үгтэй бичлэгийн хувьд ижилхэн бичигддэг. Энэ нь "ажиллах", "хийх" гэсэн утгыг агуулдаг ажээ. === {{JAM}} === Тайно/Аравак хэлний "Замайка", "Хамайка" буюу "Ус болон моддын нутаг" гэх үгнээс нэршил нь үүссэн байна. Зарим эрдэмтэд "Рашаан булагын эх орон" ч гэж тайлбарлах нь бий. == Мөн үзэх == {{Commonscat|Country names in non-Latin scripts|Улс орнуудын нэрийн утга учир}} * [[Дэлхийн улс орны нэрс]] ==Эшлэл== <references /> [[Ангилал:Хороним|!Улсууд]] [[Ангилал:Улсуудын жагсаалт|нэрийн утга учир]] 7taepyciwch4f0hmzlhmqgq6w0lqnjr 0 78819 858844 846633 2026-06-14T10:43:21Z Enkhsaihan2005 64429 858844 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүн Европ дахь хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй улс}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Приднестрийн Бүгд Найрамдах Молдав Улс | common_name = Транснистр | native_name = {{collapsible list |titlestyle = background:transparent;line-height:normal;text-align:center;font-size:84%; |title = {{resize|1.0 em|Албан ёсны нэрс}} |{{Infobox |subbox=yes |bodystyle=font-size:80%;font-weight:normal; |rowclass1 = mergedrow |label1=[[Орос хэл]]: |data1={{lang|ru|Приднестро́вская Молда́вская Респу́блика}} |rowclass2 = mergedrow |label2=[[Румын хэл|Румыны&nbsp;Кирилл]],&nbsp;"Молдав": |data2={{lang|ro|Република Молдовеняскэ Нистрянэ}},<br>''Republica Moldovenească Nistreană'' |rowclass3 = mergedrow |label3=[[Украин хэл]]: |data3={{lang|uk|Придністро́вська Молда́вська Респу́бліка}} }} }} | status = [[Хязгаарлагдмал хүлээн зөвшөөрөгдсөн улсын жагсаалт|Хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй улс]] | image_flag = Flag of Transnistria (state).svg | image_flag2 = Flag of Transnistria (Russian tricolour).svg | flag_type = [[Транснистрийн төрийн далбаа|Албан ёсны далбаа]]{{efn|Приднестр 2017 онд цагаан-хөх-улаан гурван өнгийн далбааг баталсан бөгөөд энэ нь [[Оросын төрийн далбаа]]тай бараг адилхан<ref>{{cite web|url=https://ria.ru/20170412/1492102043.html|title=В ПМР российский флаг разрешили использовать наравне с государственным|date=12 April 2017|publisher=RIA Novosti|language=ru}}</ref> боловч 2:3 биш 1:2 харьцаатай.}} | image_coat = Государственный герб Приднестровской Молдавской Республики цветной.svg | symbol_type = [[Транснистрийн төрийн сүлд|Сүлд]] | national_anthem = <br />{{lang|ru|Мы славим тебя, Приднестровье}}<br />"[[Транснистрийн төрийн дуулал|Бид Приднестрийг магтан дуулж байна]]"<ref>{{cite news|title=Hopes Rise in Transnistria of a Russian Annexation|newspaper=Der Spiegel|date=24 April 2014|url=http://www.spiegel.de/international/europe/transnistria-soviet-leftover-or-russian-foothold-in-europe-a-965801.html|access-date=25 November 2018|quote=The breakaway region has its own military, its own constitution, a national anthem (called "We Sing the Praises of Transnistria") and a symphony orchestra which is known abroad.|last1=Smoltczyk|first1=Alexander}}</ref>{{parabr}}{{center|[[File:National_anthem_of_Transnistria_(orchestral_instrumental_version)_(one_verse).ogg]]}} | image_map = Transnistria in Europe (zoomed).svg | capital = [[Тирасполь]] | coordinates = {{Coord|46|50|25|N|29|38|36|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = {{hlist|[[Орос хэл]]|''[[Молдав хэл|Молдав]]''&nbsp;([[Румын хэл]])||[[Украин хэл]]}} | languages_type = Үндэстэн хоорондын хэл | languages = [[Орос хэл]]<ref name="OSCE2011">{{cite web |url=http://www.osce.org/pc/81039?download=true |title=On the situation of Russian schools in Moldova| publisher=[[OSCE]] |date=14 July 2011}}</ref><ref name="Law of the Moldovan Soviet Socialist Republic on the Functioning of Languages on the Territory of the Moldovan SSR">{{cite web |url=http://usefoundation.org/view/436 |title=Law of the Moldovan Soviet Socialist Republic on the Functioning of Languages on the Territory of the Moldovan SSR |publisher=U.S. English Foundation Research |date=2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160921034927/http://usefoundation.org/view/436 |archive-date=21 September 2016 }}</ref><ref name="KOR">{{cite web |url=http://korrespondent.net/world/1539496-russkij-yazyk-v-moldove-mozhet-poteryat-svoj-status|title=Russian language in Moldova could lose their status (Русский язык в Молдове может потерять свой статус)| publisher=KORRESPONDENT |date=6 April 2013}}</ref> | ethnic_groups = {{unbulleted list | 29.1% [[Оросууд]] | 28.6% [[Румынчууд]]/"Молдавчууд"{{efn|Молдавчуудыг өөрсдийгөө тодорхойлох талаар [[Молдав дахь угсаатны болон хэлний өвөрмөц байдлын талаархи маргаан|маргаан]] гарч байгаа бөгөөд зарим зохиогчид тэднийг румын угсаатан гэж үздэг.}} | 22.9% [[Украинчууд]] | 2.4% [[Болгарчууд]] | 1.1% [[Гагауз ястан|Гагаузчууд]] | 0.5% [[Беларусьчууд]] | 0.2% "Приднестрчүүд" | 1.4% бусад | (14% тодорхойлоогүй) }} | ethnic_groups_year = [[2015 оны Приднестрийн хүн амын тооллого|2015]] | demonym = {{unbulletedlist|class=nowrap|Приднестрчүүд}} | government_type = Нэгдмэл [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Приднестрийн ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Вадим Красносельски]] | leader_title2 = [[Приднестрийн ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]] | leader_name2 = [[Александр Розенберг]] | leader_title3 = [[Дээд Зөвлөл (Приднестр)#Даргын жагсаалт|Дээд Зөвлөлийн Дарга]] | leader_name3 = [[Александр Коршунов]] | legislature = [[Дээд Зөвлөл (Приднестр)|Дээд Зөвлөл]] | established_event1 = [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Молдав Улс|ЗСБНМУ-аас]] [[Приднестрийн тусгаар тогтнолын тунхаглал|тусгаар тогтнолоо]] зарлав | established_date1 = 9 сарын 2, 1990 | established_event2 = [[ЗХУ]]-аас тусгаар тогтнолоо зарлав | established_date2 = 8 сарын 25, 1991 | established_event3 = [[Приднестровийн Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Молдав Улс]]ыг залгамжлав | established_date3 = 11 сарын 5, 1991<ref>Дээд Зөвлөл 1991 оны 11 сарын 5-ны өдөр Бүгд найрамдах улсын албан ёсны нэрийг Приднестрийн Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Молдав Улсаас Приднестрийн Бүгд Найрамдах Молдав Улс болгон өөрчилсөн. Мөн үзэх: "Постановление Верховного Совета Приднестровской Республики Молдова об изменении названия республики", ''Днестровская правда'', 11 сарын 6, 1991, 1.</ref> | established_event4 = [[Транснистрийн дайн]] | established_date4 = 3 сарын 2{{snd}}7 сарын 1, 1992 | area_km2 = 4163 | area_rank = <!-- 172 see hereafter--> | area_sq_mi = 1607 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 2.35 | population_census = {{decreaseNeutral}} 475,373<ref name="2015census"/> | population_estimate = {{increaseNeutral}} 367,776 (Молдавын тооцоо)<ref>{{cite web |url=https://gov.md/ro/content/peste-358-mii-de-locuitori-din-regiunea-transnistreana-sunt-cetateni-ai-republicii-moldova |title=Peste 358 mii de locuitori din Regiunea Transnistreană dețin cetățenia Republicii Moldova și peste 367 mii figurează în registrul de stat al populației |publisher=Guvernul Republicii Moldova (Biroul Politici de Reintegrare) |website=www.gov.md/ro |date=17 April 2024 |access-date=19 April 2024 |language=ro}}</ref> | population_estimate_year = 2024 | population_estimate_rank = | population_census_year = 2015 | population_density_km2 = 73.5 | population_density_sq_mi = | population_density_rank = | GDP_nominal_year = 2021 | GDP_nominal = $1.201 тэрбум<ref >{{cite web |url=http://cbpmr.net/data/prbvd249_1.pdf |title=Макроэкономика: Динамика и структура валового внутреннего продукта в 2021 году [Macroeconomics: Dynamics and structure of GDP in 2021] / Nr.2/249 - pg.3 (2022) |publisher= Приднестровский Республиканский Банк [Приднестрийн Бүгд Найрамдах Улсын Банк] |website=www.cbpmr.net |access-date=30 April 2023 }}</ref> | GDP_nominal_rank = | GDP_nominal_per_capita = $2,584 | GDP_nominal_per_capita_rank = | GDP_PPP = | GDP_PPP_year = | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_per_capita = | GDP_PPP_per_capita_rank = | Gini = <!--number only--> | Gini_year = | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = | HDI = <!--number only--> | HDI_year = | HDI_change = <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = | currency = [[Приднестрийн рубль]] | currency_code = PRB | time_zone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | utc_offset_DST = +3 | time_zone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | calling_code = [[Приднестр дахь утасны дугаар|+373]]{{ref label|a|a}} | footnote_a = {{note|a}} +373 5 болон +373 2. }} '''Приднестр''' (бүтэн нэр нь '''Приднестрийн Бүгд Найрамдах Молдав Улс''', мөн өөрөөр '''Транснистр''' ч гэдэг) нь [[Днестр|Днестр мөрний]] зүүн талын эрэг дагуу орших, дутуу эрхт улс юм. 1990 онд [[Бүгд найрамдах улс]]аа [[тунхаг]]ласан боловч өнөөг хүртэл олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй. Приднестр нь [[1990]]-[[1992]] оны хооронд [[ЗХУ-ын задрал|ЗХУ-ын задран унаx үест]] [[Молдав|Бүгд Найрамдах Молдав Улсаас]] салан бий болсон. [[Транснистрийн дайн|Транснистрийн мөргөлдөөн]] нь өнөөг хүртэл шийдэгдэж дуусаагүй бөгөөд одоогоор "[[хөлдсөн мөргөлдөөн]]д" тооцогддог.<ref>[http://www.rferl.org/content/article/1068578.html OSCE: De Gucht Discusses Montenegro Referendum, Frozen Conflicts], Radio Free Europe, 23. Mai 2006</ref><ref>{{Webarchiv | url=http://www.iasps.org/eng_editor/socor_show.php?lang=&main=&type=6&article_id=356 | wayback=20130605100210 | text=Frozen Conflicts In The Black Sea-South Caucasus Region}}</ref><ref name="CNN11042014">Karl Penhaul, [http://edition.cnn.com/2014/04/11/world/europe/moldova-russia-frozen-conflict/ "To Russia with love? Transnistria, a territory caught in a time warp"], 11. April 2014, [[CNN]]</ref> 2004 онд Транснистр багцаагаар 555.000 хүн амтай байв. Энэ нутаг нь [[хүнд аж үйлдвэр]]ийн чухал бүс нутаг бөгөөд [[Оросын Холбооны Улс]]ын нөлөөнд байх<ref>Europäischer Gerichtshof für Menschenrechte: [https://web.archive.org/web/20090412030044/http://www.echr.coe.int/eng/press/2004/July/GrandChamberjudgmentIlascuandOthersvMoldovaandRussia.htm GRAND CHAMBER JUDGMENT IN THE CASE OF ILAȘCU AND OTHERS v. MOLDOVA AND RUSSIA] (Memento vom 12. April 2009 im Internet Archive)</ref> ч олон улсын эрх зүйн хувьд Молдавын бүрэлдэхүүн хэмээн авч үздэг. == Улсын нэрийн түүх == Приднестр гэдэг нь „Днестрийн Улс“ гэсэн утгатай (при = дэргэд, хажууд) бөгөөд Днестр мөрний нэрийн орос хэлний хувилбарыг авчээ (рум. ''Нистру'', укр. Дністер/''Днистер'', оросоор ''Днестр''). Транснистр гэх нэршил нь эсрэгээрээ мөрнөөс „алс хол“ гэсэн байршлыг заасан утгатай. Түүнээс гадны дэлхийн хоёрдугаар дайны үед Румын улс тус нутгийг эзэлснийхээ дараа албан бичигтээ Транснистр хэмээх нэршлийг ашиглаж байснаас бас үүдэлтэй юм.<ref>{{Webarchiv|url=https://brage.bibsys.no/xmlui/bitstream/id/252494/Master%20thesis%20Marta%20Melnykevych.pdf |wayback=20180319213710 |text=''From the separatist movement to a new identity group - people of Transnistria: declarations countered by reality'' |archiv-bot=2024-02-17 15:58:17 InternetArchiveBot }}, Marta Melnykevych, Norwegian University of Life Sciences, Ås/Norwegen 2014, S. 1</ref> Хааяа „Бүгд Найрамдах Днестр Улс“ гэх хэлбэр ч хэрэглэгддэг. Приднестрийн засгийн газраас 2000 оны 11 сарын 29-нд баталсан тогтоолын дагуу улсын болон төв банкны нэрийг латин үсгээр ''Pridnestrovskaia Moldavskaia Respublika'' (PMR) болон ''Pridnestrovskii Respublikanskii Bank'' (PRB) хэмээн бичихээр тогтсон байна. Гэхдээ үүнд зөвхөн орос нэрнүүд хамрагдахаас молдав нэрэнд хамаарахгүй юм байна. Үүний зэрэгцээ Транснистр орсон бусад нэршлүүдийг ашиглахыг „онолын“ хувьд хориглосон юм. == Түүх == === Эрт үеэс шинэ эрин хүртэл=== [[Зураг:Bender Fortress Citadel.jpg|thumb|left|Молдавын ван [[Их Стефан]] болон сүүлд Османчуудын барьсан Тигина цайз]] Өнөөгийн Приднестрийн нутаг нь түүхэндээ маш олон удаа эзэмшигчээ сольсон ба үүнийг дагаад хүн амын бүтэц нь бас улс төрийн байдлаас шалтгаалаад өөрчлөгдсөөр иржээ. Эртний түүхийн үед Транснистр нь [[Скиф]]үүд ба [[Даки]]чуудын нөлөөнд байсан аж. [[Мөзи]] аймгийн нэг хэсэг учраас хэдэн зуун жил [[Ромын эзэнт гүрэн]]д харьяалагдаж байв. Дундад зууны эхэн үед славын овог аймгууд, [[кипчак]]ууд болон бусад угсаатны бүлгүүд ирж суурьшсан байна. Энэ бүс нутаг нь магадгүй хэсэг хугацаанд [[Киевийн Русь]]д харьяалагдаж байгаад, 13-р зуунд [[Монголчуудын Европ дахь байлдан дагуулалт|Монголчуудын байлдан дагуулалтын]] дараа [[Монголчууд]]ын захиргаанд очжээ. 15-р зуунаас эхлэн өнөөгийн Приднестрийн газар нутгийн хэсгүүд нь [[Польш-Литва]], [[Крымын ханлиг]] болон [[Казак]]-[[Гетманщинчууд]]ын эзэмшилд байв. Сүүлд нь Днестрийн баруун бүс нутаг нь [[Османы эзэнт гүрэн]]тэй холбоотон байсан ихэнх нь [[румынчууд]]аас бүрдсэн [[Молдавын Вант Улс]]ын харьяанд байсан байна. === Оросын байлдан дагуулал === 1792-1793 онд [[Оросын эзэнт гүрэн|Хаант Орос]] нь [[Орос-Туркийн дайн (1787-1792)|Орос-Туркийн дайны]] дараа өөрийн нөлөөллийн хүрээгээ Днестрийн зүүн эрэг хүртэл тэлж чадсан ба ингээд өнөөдрийн Приднестрийн нутаг дэвсгэрийн ихэнх нь [[Шинэ Орос]]ын бүрэлдэхүүнд оров. Энэ үед Транснистрийн хүн амын дийлэнхийг украинчууд, румынчууд, татарууд бүрдүүлж байлаа.<ref>Andrew Wilson: "The Ukrainians: Engaging the Eastern Diaspora" (Westview Press, 1998)</ref> Тун удалгүй тухайн үеийг хүртэл маш бага хүн суурьшсан байсан нутагт колоничлогчид бодлоготойгоор өөр угсаатныг суурьшуулсан ба эдгээр нүүдэллэн ирэгсдийн ихэнх нь оросууд болон украинчууд байв. Мөн түүнчлэн 19-р зууны эхнээс [[Хар тэнгисийн Германчууд]] ч ийш нүүдэллэн ирж суурьшсан бөгөөд Приднестрт германчуудын байгуулсан хэд хэдэн тосгон байдаг. Тус улсын өнөөгийн нийслэл [[Тирасполь|Тирасполийг]] 1792 онд оросын алдарт жанжин, генерал [[Александр Васильевич Суворов|Александр Суворов]]ын санаачлагаар Оросын эзэнт гүрний хилийн харуулаар анх байгуулсан аж.<ref>[https://web.archive.org/web/20071015233743/http://worldwindow.md/trans_en.html About Transdnistrea] (Memento vom 15. Oktober 2007 im Internet Archive)</ref> 1812 он гэхэд Оросууд Бессарабыг ч бас хяналтандаа оруулж чадсан ба үүгээр өнөөгийн Молдавын бүх газар нутгийг эрхэндээ оруулав. Приднестрийн хил нь Днестр мөрнөөр зааглагдаж байснаас гадна ихэнх хэсэг нь [[Херсон хошуу]]нд харьяалагдах болов. Харин [[Бендер]], [[Кицканы]] хотууд л [[Бессараб хошуу]]ны харьяанд орох бөгөөд энэ хоёр хотын газар нутаг нь өнөөгийн Молдав улстай хиллэж байв. === Оросын хувьсгалын дараа === [[Зураг:Tiraspol 2.JPG|thumb|left|Нийслэл Тирасполь, 1941 он]] [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]ы дараа хуучны Бессараб нь [[Румын]]тай нэгдэв. Харин Днестр мөрний зүүн талын нутаг буюу одоогийн Транснистрийн бараг бүх нутаг дэвсгэр нь шинээр үүсгэн байгуулагдсан [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын бүрэлдэхүүн улс болох [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Украин Улс|Бүгд Найрамдах Украины]] бүрэлдэхүүнд багтах боллоо. Днестрийн баруун эрэгт оршдог учраас Бендер ба Кицканы хотууд Румынд хамаарах болжээ. Зөвлөлт Холбоот Улс 1924 онд [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Өөртөө Засах Молдав Улс|Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Автономит Молдав Улс]]ыг (ЗСБНАМУ) байгуулан Украины бүрэлдэхүүнд оруулав. ЗСБНАМУ нутаг дэвсгэр нь Украины дахь румын хэлтэй цөөнхийн болон Транснистрийг хамарч байлаа. 1929 оныг хүртэл [[Балта]] хот энэ улсын нийслэл байсан ба дараа нь Тирасполь болжээ. ЗХУ-ын үед ч оросууд болон украинчуудын шилжин суурьших хөдөлгөөн үргэлжилсэн бөгөөд үүний үр дүнд ялангуяа хотуудад оршин суух румын, молдав угсаатны эзлэх хувь улам багасчээ. Румынд харьяалагдах Днестрийн баруун эргийн хотуудад энэхүү шилжих хөдөлгөөн эсрэгээрээ явагдсан ба учир нь румынжуулалтыг улс бодлоготойгоор явуулсантай холбоотой аж. 1918 оноос эхлэн [[Румыны Вант Улс|Румынд]] харьяалагдах болсон Бендер хот (тухайн үед албан ёсоор ''Тигина'') болон түүний эргэн тойрон нь түүхэн талаас нь авч үзвэл Бессарабын нутагт орох ч хоёр дайны хооронд гэхэд хэлний болон угсаатны талаасаа аль хэдийн оросжсон байв. Хэдийгээр Румын улсын талаас румынжуулах бодлогыг хүчтэй явуулсан ч энэ хот нь орос хэлтэй хот болон үлджээ. 1930 онд тус хотын хүн амын 15 % нь румын хэлтэй ард түмэн, харин 52,8 %-ийг орос хэлтэй ард түмэн бүрдүүлж байв.<ref>http://archive.org/stream/recensamntulgene02inst#page/462/mode/2up</ref> Кицканы хотод ч орос хэлтэнгүүд нийт хүан амын 47, 3 %-ийг бүрдүүлж байсан нь Бессарабын хүн амаас хол давсан тоо байв. === Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеийн Приднестр === 1939 онд [[Нацист Герман|нацист Германы эзэнт гүрэн]] болон [[Сталинизм|сталинист]] ЗХУ хоёр улс нь [[Зөвлөлт-Германы харилцан үл довтлолцох гэрээ]]г байгуулан, Дорнод Европын газар нутгийг хуваан авчээ. Зөвлөлт Холбоот Улс 1940 онд Румын улсын эзэмшилд 1918 оноос хойш байсан Бессарабыг хүч түрэмгийлэн эзлэн авав. Бессарабыг урьдны [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Молдав Улс|ЗСБН Молдав Улсын]] хэсэгтэй нэгтгээд, украин гаралтай иргэдийн суурьшсан нутгийг ЗСБН Украин Улсын бүрэлдэхүүнд оруулсан байна. 1941 оны наймдугаар сарын эхээр Приднестрийг [[Вермахт|Герман]] ба түүний холбоотон [[Румыны зэвсэгт хүчин|Румыны цэргүүд]] эзлэн авав. 1941 оноос 1944 он хүртэл Днестр ба [[Өмнөд Буг гол|Өмнөд Буг]] голуудын хоорондох газар нутаг нь румыны мэдэлд байв. Тухайн үеийн румыны эзэлсэн нутаг дэвсгэр нь өнөөгийн приднестрийн газар нутгаас хамаагүй том байсан нь румын украины нутгийн гүн рүү цөмрөн орсон байсантай холбоотой аж. Румынчууд бүр тэдний суурьшлын нутгаас алслагдсан Одесса, [[Могилёв-Подольский]] зэргийн хотуудыг хүртэл мэдэлдээ авсан байлаа. Тэдний эзэлсэн нутагт нийт 2,3 сая хүн байснаас, дөнгөж 8,4 % нь румынчууд байжээ.<ref>Anton Golopenția "Românii de la est de Bug", vol. I, Editura Enciclopedică, București, 2006.</ref> Румыны мэдэлд байх үед энэ бүс нутгийн [[еврей үндэстэн|еврейчүүдийн]] ихэнх нь [[цөллөг]]т болон [[холокост|хядлагад]] өртсөн байдаг. Нутгийн хорих лагериудад румын, украинаас баривчлагдан ирсэн еврейчүүдийг хорьж байв. Энд нийтдээ 250.000-300.000 еврейчүүд амь насаа алджээ.<ref>[http://www.ushmm.org/wlc/en/article.php?ModuleId=10005472 ushmm.org]</ref> [[Днепр-Карпатын ажиллагаа#Умань-Ботошанийн ажиллагаа|Умань-Ботошанийн ажиллагааны]] хүрээнд [[Улаан Арми]] 1944 оны 3, 4-р сард Днестр мөрний орчмын бүх нутгийг приднестрийн хамтаар буцаан эзэлж авсан байна. Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараах эхний жилүүдэд их хэмжээгээр цөллөгийн ажил явагдав. Герман, румыны түрэмгийлэгчдийн хамтран зүтгэгч нэртэй бүх хүмүүсийг болон молдав-румыны үндсэрхэг үзэлтнүүдийг ч бас бүгдийг нь гэр бүлийн хамтаар нь сибирь эсвэл төв ази руу хүчээр шилжүүлэн суулгасан байна.<ref>[http://usm-md.academia.edu/IgorCasu/Papers/348110/Stalinist_Terror_in_Soviet_Moldavia_1940–1953 usm-md.academia.edu]</ref> == Газар зүй == [[Файл:Pridnestrian Administration.png|thumb|right|Приднестрийн захиргааны хуваарь (район)]] Приднестрийн нутаг дэвсгэрийн талбай нь яаж тодорхойлсноос хамааран 3567-4163 километр квадрат талбайн хооронд хэлбэлзэх ба энэ зөрүү нь Молдавын газар нутгийн 10,5 % - 12,3 % талбай юм. Нийт талбайгаараа Приднестр нь [[Люксембург]]ээс том. Баруун хойноос зүүн урд зүгийн урт нь 202&nbsp;километр. Приднестр нь нам дор газар байрлалтай, далайн түвшнээс дээш 50-200 метрийн өндөрт, баруун талаараа Молдав улстай, зүүн талаараа Украантай хиллэн оршдог. Нийслэл хот Тирасполь нь улсынхаа өмнө зүгт [[Одесса]] (100&nbsp;километрийн зайтай), [[Кишинёв]] (70&nbsp;километр) хоёр хотын дунд оршдог, нийт 150.000 орчим оршин суугчтай. Приднестрийн [[Дубоссары район]] дахь Днестрийн зүүн талын хэд хэдэн тосгон молдавын засгийн газрын хяналтад байх ч, Приднестрийн зүгээс заргалдсаар байгаа. Үүний адил баруун эргийн [[Варница]], [[Копанка]] зэрэг суурингууд ч молдавын хяналтанд байдаг ч Приднестрт харьяалагддаг. Приднестрийн нийслэлээс гадна чухал хотын тоонд Бендер, [[Рыбница]], [[Дубоссары]] зэрэг орно. Мөн орон нутгийн хүрээнд чухал [[дулааны цахилгаан станц]]тай [[Днестровск]] хот ч бас багдаг. Хүн амын дийлэнх нь нутгийн өмнө зүгт амьдрах учир тэр хэсэгтээ хүн амын нягтшил өндөртэй. Тирасполь, Бендер, [[Слободзи]] зэрэг хотууд болон тэдгээрийг тойрсон суурингууд нийлээд 350.000 орчим хүн ам бүхий төвлөрөлтийг үүсгэж байгаа нь тус улсын эдийн засгийн болоод хотожсон чухал бөөгнөрөл юм. == Засаг захиргааны хуваарилалт == Приднестр нь нийт таван [[район]]д хуваагдана. Тирасполь, Бендер хоёр хот нь бие даасан захиргааны нэгжүүд юм. {| class="wikitable" ! Район ! Орос нэршил ! Румын нэршил ! Захиргааны төв |- | [[Каменка район]] | Каменский район | Raionul Camenca | [[Каменка (Приднестр)|Каменка]] |- | [[Дубоссары район]] | Дубоссарский район | Raionul Dubăsari | [[Дубоссары]] |- | [[Григориополь район]] | Григориопольский район | Raionul Grigoriopol | [[Григориополь]] |- | [[Рыбница район]] | Рыбницкий район | Raionul Rîbnița | [[Рыбница]] |- | [[Слободзи район]] | Слободзейский район | Raionul Slobozia | [[Слободзи (Днестр)|Слободзи]] |- | [[Тирасполь]] хот | Тирасполь | Tiraspol | Тирасполь |- | [[Бендер]] хот | Бендеры | Bender | Бендер |} <div style="clear:left;"></div> == Хүн ам == 2004 оны арваннэгдүгээр сарын хүн амын тооллогоор 555.000 орчим хүн тоологдсон ба үүний 31,9 % нь [[молдавчууд]], 30,3 % [[Орос үндэстэн|оросууд]], 28,9 % нь [[Украйн үндэстэн|украйнчууд]] байв. Үүн дээр өөр угсаатны цөөнхүүд болох [[Болгар үндэстэн|болгарчууд]] (2,5 %), [[Еврей үндэстэн|еврейчүүд]], [[Армен үндэстэн|арменчууд]], [[татар үндэстэн|татарчууд]], [[Гагауз ястан|гагаузууд]], [[Беларусь үндэстэн|беларусьчууд]] нэмэгддэг. 1992 оны дайны төгсгөлөөс эхлэн эндэхийн оросуудын эзлэх хувь нэмэгдэж байгаа бол Молдав дахь оросуудын тоо буурсаар байгаа юм. 1989 онд хийсэн зөвлөлтийн тооллогоор энэ бүс нутагт ойролцоогоор 700.000&nbsp;хүн амьдарч байснаас 39,9 % молдавчууд, 25,5 % оросууд, 28,3 % украйнчууд байжээ. Нэг бүс нутгаас нөгөө бүс нутагт оршин суух үндэстний бүлгүүдийн эзлэх хэмжээ хоорондоо ихээхэн ялгаатай байна. Жишээлбэл нутгийн умард хэсэг буюу [[Каменка (Приднестр)|Каменка]] орчмын бүсэд дөнгөж 6,9 % нь оросууд байхад [[Гиска]]д 61 %-ийг нь эзэлнэ. Улс даяар тархсан болгарчуудын эзлэх хувь нь 2,5 % боловч, үүний 80 % нь [[Парканы (Приднестр)|Парканы]] суурин амьдардаг байна. Хүн амын дийлэнх нь приднестрийн харьяатаас гадна оросын болон молдавын, эсвэл хоёулангийнх нь иргэншилийг давхар эзэмших нь элбэг. == Улс төр == [[Зураг:Igorsmirnov.jpg|thumb|right|Приднестрийн ерөнхийлөгч [[Игорь Николаевич Смирнов|Игорь Смирнов]]]] 1991 оноос 2011 оныг хүртэл Приднестрийн ерөнхийлөгчөөр Игорь Смирнов ажилласан ба тэрбээр гурван удаагийн ерөнхийлөгчийн сонгуульд (1996, 2001, 2006 онуудад) нэр дэвшин, заримд нь илт давамгай ялалт байгуулан сонгогдож байв. == Зэвсэгт хүчин == [[Приднестрийн зэвсэгт хүчин]] нь [[Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|ЕАБХАБ-ын]] багцаалснаар 2009 онд 4000-4500 орчим хүнтэй байнгын армитай бөгөөд нийт 18 [[байлдааны танк]], олон тооны [[Пуужингийн хөөргөх систем|пуужин хөөргөгч]], мөн нэлээд хэдэн байлдааны болон тээврийн нисдэг тэрэгнүүд эзэмшдэг. Тус улсын өөрсдийн мэдээлж буйгаар бол 15.000 хүнтэй арми, олон тооны Ми-2, Ми-8 загварын хуучин нисдэг тэрэгтэй аж.<ref>[https://www.youtube.com/watch?time_continue=345&v=nwZT3IC14us Youtube дээрх мэдээлэл].</ref> Цэргийн насныхан алба хаах үүрэг хүлээх ба шаардлагатай үед [[казак|казакууд]]- ба [[Сайн дурынхан (Зэвсэгт хүчин)|сайн дурынхны ангийг]] нэмэлтээр татан босгох чадвартай аж. Зарим сурвалжуудын мэдээгээр нийт 120.000 хүртэлх хүн дайчлах бололцоотой гэжээ.<ref>Bernard Aussedat: ''Wie lassen sich Vertrauen und Sicherheit in Moldau wiederherstellen? '', OSZE-Jahrbuch 2009, [https://ifsh.de/file-CORE/documents/jahrbuch/09/Aussedat-dt.pdf ifsh.de] (PDF)</ref> == Тэмдэглэл == {{Notelist}} == Эх сурвалж == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Transnistria|Транснистр}} {{Wiktionary}} * [http://president.gospmr.ru/ Приднестрийн ерөнхийлөгчийн албан ёсны цахим хуудас] * [http://www.vspmr.org/ Приднестрийн парламентын албан ёсны цахим хуудас] {{Европ}} [[Ангилал:Транснистр| ]] [[Ангилал:Хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй улс]] [[Ангилал:Молдавын түүх]] [[Ангилал:Молдавын газар зүй]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]] 9fotkivgf55jfa46nmybd003mgaqaub 0 98807 858824 847615 2026-06-14T05:46:44Z CommonsDelinker 211 GEORGIAN_PARLIAMENT_BLDG_KUTAISI_2014.בניין_הפרלמנט_הגאורגי_בכותאיסי.jpg файлыг коммонсд [[c:User:Krd|Krd]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: [[:c:Commons:Deletion requests/File:GEORGIAN PARLIAMENT BLDG KUTAISI 2014.בניין הפרלמנט הגאורגי בכותא 858824 wikitext text/x-wiki {{short description|Гүржийн Имерети дэх хот}} {{Инфобокс суурин | name = Кутаиси | native_name = ქუთაისი | native_name_lang = ka | settlement_type = Хот | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/1 | total_width = 290 | align = center | caption_align = center | image1 = Downtown Kutaisi & White Bridge as seen from Mt Gora (August 2011)-cropped.jpg | caption1 = Кутаиси болон Цагаан гүүрний үзэмж | image2 = Kutaisi - Springbrunnen vor der Oper.JPG | caption2 = [[Колхид]] усан оргилуур | image3 = 2014 Kutaisi, Katedra Bagrati (19).jpg | caption3 = [[Баграт цогчин дуган]] | image4 = 2014 Kutaisi, Wielka Synagoga (01).jpg | caption4 = [[Кутаиси синагог]] | image5 = Kutaisi. A renovated downtown street (Photo A. Muhranoff, 2010).jpg | caption5 = Хотын төв | image6 = | caption6 = [[Гүржийн парламентын ордон (Кутаиси)|Кутаиси дахь Гүржийн парламентын ордон]] }} | image_flag = Flag of Kutaisi, Georgia.svg | flag_size = | image_seal = COA_of_Kutaisi.svg | flag_link = Кутаиси хотын далбаа | seal_link = Кутаиси хотын сүлд | image_map = | pushpin_map = Гүрж#Гүрж Имерети | pushpin_relief = 1 | pushpin_mapsize = 270px | map_caption = Кутаиси (Имерети) | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{GEO}} | subdivision_type1 = Муж ([[Мхаре]]) | subdivision_name1 = [[Имерети]] | government_type = [[Хотын дарга–зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга–зөвлөл]] | governing_body = [[Кутаиси хотын ассемблей]] | leader_title = [[Хотын дарга]] | leader_name = [[Давид Еремейшвили]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭӨ 13-р зуун | area_magnitude = | area_total_km2 = 67.7 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | population_as_of = 2025 | population_footnotes = <ref>{{cite web |url=https://geostat.ge/media/61960/1-3-population-by-cities-and-boroughs.xlsx |title=Population by regions |publisher=Гүржийн Үндэсний статистикийн хороо |access-date=2025-07-09 }}</ref> | population_total = 123,847 | population_density_km2 = auto | population_rank = [[Гүржийн хот, суурингийн жагсаалт|Гүржид 4-т]] | demographics_type1 = Хүн ам угсаагаар<ref>{{cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/georgia-ethnic-loc2014.htm |title=Гүржийн угсаатны бүрэлдэхүүн 2014 он |website=mashke.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20181104125931/http://pop-stat.mashke.org/georgia-ethnic-loc2014.htm |archive-date=2018-11-04 |url-status=live}}</ref> | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = [[Гүржүүд]] | demographics1_info1 = 99.0 % | demographics1_title2 = [[Оросууд]] | demographics1_info2 = 0.36 % | demographics1_title3 = [[Украинчууд]] | demographics1_info3 = 0.10 % | demographics1_title4 = [[Арменичууд]] | demographics1_info4 = 0.09 % | blank1_name = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]] | blank1_info = [[Чийглэг субтропикийн уур амьсгал|Cfa]] | timezone = Гүржийн цаг | utc_offset = +4 | timezone_DST = <!-- No DST in Georgia since 2005 --> | utc_offset_DST = | coordinates = {{Coord|42|15|0|N|42|42|0|E|region:GE-IM_type:city(148,000)|display=inline,title}} | elevation_m = 80 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 4600-4699 | area_code = (+995) 431 | website = {{URL|http://kutaisi.gov.ge/}} | footnotes = | official_name = | module = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=11|frame-height=400 | stroke-width=1 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}} }} '''Кутаиси''' ({{lang-ka|ქუთაისი}}) — [[Гүрж улс|Гүрж]] улсын [[Имерети]] аймгийн 147,635 хүнтэй [[хот]] (2014). {{double image|left|2014_Kutaisi,_Katedra_Bagrati_(04).jpg|170|Gelati Monastery, Georgia, Sept. 2007-2.jpg|220}} == Эшлэл == {{Reflist|colwidth=30em|refs= <ref name="uefa1">{{cite web |url=https://www.uefa.com/womenschampionsleague/history/clubs/2608945--martve/ |publisher=УЕФА |title=FC Martve |access-date=2025-07-09 |archive-date=2017-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170812042221/http://www.uefa.com/womenschampionsleague/season=2018/clubs/club=2608945/index.html#/pg |url-status=live }}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Kutaisi|Кутаиси}} {{Гүржийн хот}} [[Ангилал:Кутаиси| ]] [[Ангилал:Гүржийн суурин]] dqeacpmaj1fsujly356hq7fpfnu1zxu 0 105908 858810 858566 2026-06-13T21:49:46Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 858810 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Хайфа | native_name = {{Hlist | {{Lang|he|{{Script/Hebrew|חֵיפָה}} |rtl=yes}} | {{Lang|ar|{{lang|ar|حيفا}} |rtl=yes}} }} | settlement_type = [[Израилын хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = Pic haifa.png | image_caption = '''Дээд зүүн талаас:''' [[Кармел уул|Кармел уулнаас]] харагдах шөнийн Хайфагийн үзэмж; [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]]; [[Хайфагийн Их Сургууль|Хайфагийн Их Сургуулийн]] агаарын үзэмж; [[Ахмадия]] [[Махмуд сүм, Хайфа|Махмуд сүм]]; [[Кармелит]]; [[Израилын Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей|Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей]]; Кармел уулнаас харагдах өдрийн Хайфагийн үзэмж. | image_flag = Flag of Haifa.svg | image_blank_emblem = [[File:Haifa coa.svg|60px]] | blank_emblem_type = Сүлд | image_map = Printable_map_haifa_israel_g_view_level_12_eng_svg.svg | mapsize = 250px | map_caption = Хайфагийн газрын зураг | pushpin_map_alt= | pushpin_map = Израил умард хайфа | pushpin_mapsize= | pushpin_label_position= left | pushpin_map_caption = Хайфагийн байршил | coordinates = {{coord|32|49|09|N|34|59|57|E|region:IL|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Израил}} | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = | subdivision_type2 = [[Израилын тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name2 = {{flag|Хайфа тойрог|name=Хайфа}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭ 1-р зуун | leader_title = Хотын дарга | leader_name = [[Йона Яхав]] | total_type = Нийт | area_total_km2 = 63666 | population_footnotes = {{Israel populations|reference}} | population_total = {{Israel populations|Haifa}} | population_urban = 600,000 | population_metro = 1,050,000 | population_as_of = {{Israel populations|Year}} | population_density_km2= 4,500 | website = {{URL|http://www.haifa.muni.il/English/Pages/default.aspx|www.haifa.muni.il}} }} '''Хайфа''' ({{lang-he|חֵיפָה‎}}; [[Араб хэл|Араб]]: حَيْفَا) — [[Израил]]д [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]] хотуудын дараа хэмжээгээрээ гуравт ордог, 285.3 мянган хүнтэй [[хот]].<ref name="CBS">{{cite web|url=http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|publisher=[[Israel Central Bureau of Statistics]]|title=Localities in Israel – 2014|access-date=2 October 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151003124527/http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|archive-date=3 October 2015}}</ref><ref name="pop">{{cite web|url=http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About+Israel/Cities/Haifa+9.htm|title=Haifa|access-date=5 May 2007|publisher=[[Jewish Agency for Israel|Jewish Agency]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926234156/http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About%2BIsrael/Cities/Haifa%2B9.htm|archive-date=26 September 2007|url-status=dead}}</ref> Хайфа тойргийн нийслэл, хойд зүгийн нийслэл, хамгийн том хот гэж тооцогддог. Хайфа [[Израил|Израил улсад]] нөлөөтэй аж үйлдвэр, тээвэр, соёлын төв гэж тооцогддог ба тус улсын далайн худалдааны том төвүүдийн нэг. Үүссэн цагаасаа хойш боомт хот байсан. 2000-аад онд ч гэсэн хотын бэлгэ тэмдэг нь Хайфагийн боомт байсаар байна. Энэ боомт нь Израил улсын томоохон худалдааны боомт юм. Кармел уулын энгэрт баригдсан уг суурин нь 3000 гаруй жилийн түүхтэй. Хамгийн анх баригдсан суурин нь МЭӨ 14-р зууны Тель Абу Хавам гэдэг нэртэй суурин юм.<ref name="Judaica">[[Encyclopaedia Judaica|Encyclopedia Judaica]], ''Haifa'', Keter Publishing, Jerusalem, 1972, vol. 7, pp. 1134–1139</ref> МЭ-ий 3-р зуунд Хайфаг будаг үйлдвэрлэлийн төв гэдэг байжээ. Мянган жилийн туршид Хайфаг кананчууд, еврейчүүд, финикчүүд, [[Перс үндэстэн|персүүд]], хасмонейчууд, [[Ромын эзэнт гүрэн|ромчууд]], [[Византын эзэнт гүрэн|византчууд]], [[арабчууд]], загалмайтнууд, [[Османы эзэнт гүрэн|османчууд]], [[Британийн эзэнт гүрэн|англичууд]] эзэлж, захирч байв. 1948 онд [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсанаас хойш Хайфа хотын захиргаа хотыг удирдаж байна. Энд [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ийн]] соёлын өв [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]] байдаг.<ref name="UNESCO">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/452|access-date=8 July 2008|date=8 July 2008|title=Three new sites inscribed on UNESCO's World Heritage List|author=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == Нэрний гарал үүсэл == Нэг таамаглалаар Хайфа хотын нэр нь [[Еврей хэл|еврей]] хэлний ‏חוף יפה‏‎ «''хоф яфе''» — «гоё эрэг» гэдэг үгээс үүссэн гэдэг.<ref>{{cite journal|last=Amit-Kokhavi|first=Hanah|title=Haifa—sea and mountain, Arab past and Jewish present, as reflected by four writers|journal=Israel Studies|volume=2|issue=3|year=2006|pages=142–167|doi=10.1353/is.2006.0025|s2cid=201768025}}</ref> == Түүх == === Османчуудын ноёрхол === [[1516 он|1516 онд]] [[Османы эзэнт гүрэн]] Палестиныг эзлэн авах үед Хайфад хүн амьдардаггүй байсан гэж үздэг. [[1596 он|1596 онд]] Хайфа [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] татварын бүртгэлд анх гарч ирэв. [[Ислам|Мусульман]] 32 өрх амьдардаг байсан бөгөөд [[улаан буудай]], [[арвай]], зуны ургац, чидун, [[ямаа]] зэрэг бүтээгдэхүүнээр татвар төлдөг байжээ. [[17-р зуун|17-р зуунд]] [[Европ]], Палестины хоорондох наймаа өргөжин тэлснээр Хайфа боомт хот болон хөгжин сэргэж, олон хөлөг онгоц [[Акко]] биш Хайфад ирэх болсон. [[1764 он|1764]]-[[1765 он|1765 онд]] 250 оршин суугчтай байв. [[1765 он|1765 онд]] Арабын Акко ба Галилийн захирагч Захир-аль-Умар хүн амаа зүүн зүгт 2.4 километрийн зайд бэхэлсэн шинэ газарт нүүлгэн шилжүүлжээ. Түүхч Моше Шароны хэлснээр шинэ Хайфаг Захир [[1769 он|1769 онд]] байгуулжээ.<ref>{{cite book|title=Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae: H-I|volume=5|url=https://books.google.com/books?id=X1uNAgAAQBAJ&pg=PA263|first=Moshe|last=Sharon|author-link=Moshe Sharon|year=2013|publisher=BRILL|isbn=9789004254817|page=262}}</ref> Энэхүү үйл явдал нь орчин үеийн Хайфагийн эхлэлийг тавьсан юм. [[1775 он|1775 онд]] аль-Умарыг нас барсны дараа энэ хоёр богино хугацааг эс тооцвол [[1918 он]] хүртэл [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] удирдлага дор байв. [[1799 он|1799 онд]] [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон Бонапарт]] Палестин, Сирийг эзлэх үеэр Хайфаг эзэлсэн боловч удалгүй ухрахаас өөр аргагүй болов. [[1831 он|1831]]-[[1840 он|1840 оны]] хооронд Ибрахим Паша хяналтаа тогтоосны дараа Мухаммед Али Хайфаг захирч байв.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|title=Haifa during the British Mandate Period|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=15 February 2008|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121907/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|url-status=dead}}</ref><ref name="modern">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|title=Modern Haifa|access-date=15 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121913/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|url-status=dead}}</ref> [[1858 он|1858 онд]] хотын хананы гадна уулын энгэрт анхны байшингуудыг барьж эхлэв. Баруун Палестины Британийн судалгаагаар Хайфагийн хүн амыг [[1859 он|1859 онд]] 3000 орчим гэж тооцжээ.<ref>Carmel, Alex: ''Ottoman Haifa: A History of Four Centuries under Turkish Rule'' (2010)</ref> Хайфад энэ хугацаанд хүн амын олонх нь [[Ислам|мусульман]] шашинтай хэвээр байсан боловч тэнд цөөн тооны [[еврей]] нийгэмлэг оршин тогтносоор байв. [[1839 он|1839 онд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] тоо 124 байв. Кармелит лам нарын нөлөө улам бүр нэмэгдэж байгаатай холбогдуулан Хайфагийн [[Христ итгэл|христийн]] шашинтны тоо мөн өссөн. [[1840 он]] гэхэд оршин суугчдын 40 орчим хувь нь [[Христ итгэл|христийн шашинтай]] арабчууд байв. [[1868 он|1868 онд]] өнөөгийн Германы колони хэмээх газар суурьшсан Германы мессианчууд ирсэн нь Хайфагийн хөгжлийн эргэлтийн цэг болсон. Германчууд уурын цахилгаан станц барьж ашиглалтад оруулж, үйлдвэрүүд нээж, [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]] руу тээвэрлэх үйлчилгээг нээж, хотыг шинэчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.<ref>{{cite web|url=http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|title=Templers|access-date=27 January 2008|publisher=University of Haifa|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701120321/http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|archive-date=1 July 2007}}</ref> [[Файл:Haifa_1975.jpg|thumb|[[1875 он|1875 оны]] Хайфа хотын газрын зураг]] [[Файл:Haifa_1942.jpg|right|thumb|[[1942 он|1942 оны]] Хайфа 1:20,000]] Хайфад [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлалын анхны томоохон давалгаа [[19-р зуун|19-р зууны]] дунд үед [[Марокко|Мароккогоос]] эхэлсэн бөгөөд хэдэн жилийн дараа [[Турк|Туркээс]] цагаачид олноор ирж суурьшиж байв. [[Еврей|Еврейчүүд]] Хайфа хотын хүн амын наймны нэгийг бүрдүүлдэг байсан бөгөөд ихэнх нь тус хотын зүүн хэсэгт байрлах еврей хороололд амьдардаг байсан. Ялангуяа [[Румын|Румынаас]] ирсэн [[еврей]] цагаачдын нэлээд хэсэг нь 1880-аад онд Хайфад суурьшжээ. [[Еврей|Еврейчүүдийн]] тоо [[1900 он|1900 онд]] 1500 байсан бол [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайны]] өмнөхөн 3000 болж өсчээ. [[20-р зуун|20-р зууны]] эхэн үед Хайфагийн хүн ам өсөн нэмэгдэж, аж үйлдвэрийн боомт хот болон хөгжиж эхэлсэн. Жезрелийн хөндийн төмөр зам гэгддэг Хежазын төмөр замыг [[1903 он|1903]]-[[1905 он|1905 оны]] хооронд барьсан. Төмөр зам нь хотын худалдааны хэмжээг нэмэгдүүлж, ажилчид болон гадаадын худалдаачдыг татдаг байв. Хайфагийн [[Еврей|еврейчүүд]] олон тооны үйлдвэр, соёлын байгууллагуудыг байгуулсан. [[Файл:Haifa_from_hill_side_1898.jpg|thumb|Хайфа, [[1898 он]]]] === Британийн мандат === [[1918 он|1918 оны]] [[9 сарын 22|9 сарын 22-нд]] [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрний]] цэргүүд [[Назарет|Назарет руу]] явж байхад [[Турк үндэстэн|туркүүд]] Хайфаг орхиж байгаа тухай тагнуулын мэдээлэл иржээ. Британийн мандатын үед Хайфад томоохон бүтээн байгуулалтууд хийгдэв.<ref>{{cite book|author1=Michael Dumper|author2=Bruce E. Stanley|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&pg=PA161|year=2007|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-919-5|pages=161–}}</ref> [[Усан боомт|Боомт]] нь орлогын томоохон эх үүсвэр байв. [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] явуулсан 1922 оны тооллогоор Хайфад 9377 [[Ислам|мусульман]], 8863 [[Христ итгэл|христ]], 630 [[еврей]], бусад 164 хүн амьдарч байсан гэж тэмдэглэгджээ. Палестины 1931 оны тооллогын үеэр хүн ам нь 20,324 [[Ислам|мусульман]], 13,824 [[Христ итгэл|христ]], 15,923 [[еврей]] болж нэмэгджээ.<ref>Bosworth, C. Edmund: ''Historic Cities of the Islamic World''</ref><ref name="Census1922">Barron, 1923, p. [https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n8/mode/1up 10]</ref> [[1922 он|1922]], [[1931 он|1931 оны]] тооллогын хооронд [[Ислам|мусульман]], [[еврей]], [[Христ итгэл|христийн]] хүн амын тоо 217%, 256%, 156% тус тус өсчээ. [[1938 он|1938 онд]] Хайфад 52,000 [[еврей]], 51,000 [[Ислам|мусульман]], [[Христ итгэл|христийн]] шашинтан амьдарч байжээ.<ref>{{cite book|editor=J. B. Barron|title=Palestine: Report and General Abstracts of the Census of 1922|publisher=Government of Palestine|year=1923|at=[https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n35/mode/1up Table XI ]}}; {{cite book|editor=E. Mills|title=Census of Palestine 1931. Population of Villages, Towns and Administrative Areas|publisher=Government of Palestine|location=Jerusalem|year=1932|page=91}}</ref> Хайфагийн бүтээн байгуулалт нь [[Их Британи|Их Британийг]] [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] газрын тосны гол боомт, зангилаа болгох төлөвлөгөөтэй холбоотой байв. Британийн засгийн газар боомтыг хөгжүүлж, газрын тос боловсруулах үйлдвэрүүд барьж, ингэснээр тус хотыг хүнд үйлдвэрлэлийн төв болгон хурдацтай хөгжүүлэхэд дөхөм болжээ. Хайфа нь бүрэн цахилгаанжсан анхны хотуудын нэг байв. Палестины цахилгааны компани [[1925 он|1925 онд]] Хайфагийн цахилгаан станцын нээлтийг хийснээр аж үйлдвэржилтийн үүд хаалгыг нээсэн. Улсын харьяа Палестины төмөр зам мөн Хайфад үндсэн цехүүдээ барьсан.<ref>Shamir, Ronen (2013) ''Current Flow: The Electrification of Palestine''. Stanford: Stanford University Press</ref> [[1947 он|1947 онд]] 70,910 орчим [[арабчууд]] (41,000 [[Ислам|мусульманчууд]] ба 29,910 [[Христ итгэл|христүүд]]), 74,230 [[Еврей|еврейчүүд]] тэнд амьдарч байжээ.<ref>{{Cite book|url=http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|title=Supplement to a Survey of Palestine|access-date=11 April 2008|archive-date=14 Наймдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814220537/http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|url-status=dead}}</ref> [[Файл:חיפה_-_מראה_חלקי-JNF013403.jpeg|thumb|Хайфа, [[1945 он]]]] === 1947–1948 оны Палестины иргэний дайн === [[1947 он|1947 оны]] 11-р сарын сүүлчээр НҮБ-ын Палестиныг хуваах төлөвлөгөөнд Хайфаг санал болгож буй Еврейчүүдийн улсын нэг хэсэг болгосон. Энэхүү шийдвэрийг эсэргүүцсэн [[Арабчууд|арабчуудын]] эсэргүүцэл нь [[Еврей|еврейчүүд]] болон [[Арабчууд|арабчуудын]] хоорондох тэмцэл болон хувирч, арванхоёрдугаар сард хэдэн арван хүн амь үрэгдэв. Хайфа хотын араб хорооллууд эмх замбараагүй байдалд байсан. Орон нутгийн Арабын үндэсний хороо нөхцөл байдлыг тогтворжуулахын тулд гарнизон зохион байгуулж, айдаст автсан оршин суугчдыг тайвшруулахыг оролдов. Хэчнээн их хүчин чармайлт гаргасан ч араб оршин суугчид еврей хорооллуудтай хил залгаа гудамжуудыг орхиж, 250 орчим араб гэр бүл Халиса хорооллыг орхисон.<ref>[[Yoav Gelber]], ''Independence Versus Nakba''; Kinneret–Zmora-Bitan–Dvir Publishing, 2004, {{ISBN|965-517-190-6}}, pp.136–137</ref> [[1947 он|1947 оны]] [[12 сарын 30|12 сарын 30-нд]] [[Иргун Цвай Леуми|Иргуний]] гишүүд Хайфа дахь Нэгдсэн боловсруулах үйлдвэрийн хаалганы гадна байсан [[арабчууд]] руу бөмбөг шидэж, зургаан хүн алагдаж, 42 хүн шархаджээ.<ref>{{Citation|title=The Israel/Palestine Question|author-link=Ilan Pappé|first=Ilan|last=Pappé|publisher=[[Routledge]]|year=1999|isbn=978-0-415-16947-9}}</ref> Үүний хариуд тус компанийн араб ажилчид 39 еврей ажилчныг хөнөөсөн юм. Еврей [[Хагана]] зэвсэгт бүлэглэл газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн олон араб ажиллагсдын амьдардаг арабын Балад аш-Шайх тосгонд дайралт хийв.<ref>Benny Morris, ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited'', p101.</ref> Хайфа дахь Британийн цэргийн хүчин [[1948 он|1948 оны]] [[4 сарын 21|4 сарын 21-нд]] хотын ихэнх нутгаас гарч, боомтын байгууламжуудыг хянасаар байв. Хотын дарга Шабтай Леви болон бусад еврей удирдагчид [[Арабчууд|арабчуудыг]] явахгүй байхыг уриалав.<ref>Morris, Benny (1987), ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem, 1947–1949''. Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-33028-9}}. Page 315. Quoting CP v/4/102, Stockwell Report. He comments: "Nor is there any evidence that a "massacre" took place in the town."</ref> [[Файл:שנות_ה-_50-.jpg|thumb|[[1950 он|1950-иад оны]] Хайфа хот]] === Израил улс === [[1948 он|1948 оны]] [[5 сарын 14|5 сарын 14-ний]] өдөр [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсаны дараа Хайфа нь [[Израил|Израилд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлах гарц болсон. [[1948 он|1948 оны]] [[Араб-Израилын дайн|Араб-Израилын дайны]] үеэр Хайфагийн хорооллууд заримдаа зөрчилдөөнтэй байсан. Дайны дараа еврей цагаачид шинэ хорооллуудад суурьшиж эхэлсэн.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=History since Independence|access-date=9 April 2008|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|publisher=Haifa Municipality|archive-date=12 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212183755/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|url-status=dead}}</ref> [[1953 он|1953 онд]] зам тээврийн мастер төлөвлөгөө болон ирээдүйн [[Архитектур|архитектурын]] төлөвлөгөөг гаргасан. [[Тел-Авив]] нь нийслэлийн статустай болсон бол Хайфа бүс нутгийн нийслэл болох үүргээ алдав. [[Ашдод|Ашдодод]] боомт нээгдсэн нь үүнийг улам даамжруулав. Израилын Аялал жуулчлалын яам Тиберийг аялал жуулчлалын төв болгон хөгжүүлэхэд анхаарч ажиллахад Хайфа хотын аялал жуулчлал буурчээ. Гэсэн хэдий ч Хайфагийн хүн ам 1970-аад оны эхээр 200,000-д хүрч, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсаас]] ирсэн олон тооны цагаачид хотын хүн амыг 35,000-аар нэмэгдүүлжээ. Израилын анхны өндөр технологийн парк 1970-аад онд Хайфад нээгдэв. [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] үеийн түүхэн олон барилга байгууламжийг нурааж, 1990-ээд онд Хуучин хотын томоохон хэсгийг нурааж, хотын захиргааны шинэ төв байгуулах ажлыг эхлүүлжээ.<ref name="Johal">{{cite web|title=Sifting Through the Ruins: Historic Wadi Salib Under Pressure.|first=Am|last=Johal|publisher=Media Monitors Network|date=18 August 2004|url=http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928015832/http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|archive-date=28 September 2007}}</ref> [[1999 он|1999]]-[[2003 он|2003]] онуудад [[Палестин|Палестины]] хэд хэдэн террорист халдлага Хайфад болж, 68 энгийн иргэн амиа алджээ. [[2006 он|2006 онд]] Хайфа хотыг Ливаны 2-р дайны үеэр [[Хезболла|Хезболла бүлэглэлийн]] 93 пуужингаар цохиж,<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5318424.stm|title=In focus: Haifa|access-date=9 April 2008|work=BBC News|date=6 September 2006}}</ref> 11 иргэний аминд хүрсэн. Пуужин харвасан газруудын дотор галт тэрэгний буудал, газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн цогцолбор байв.<ref>{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3276392,00.html|title=8 killed in rocket attack on Haifa – Israel News, Ynetnews|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|title=Katyusha rocket hit Haifa oil refineries complex during Second Lebanon War|work=Haaretz|access-date=5 May 2009|archive-date=24 Долдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080724135023/http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|url-status=dead}}</ref> == Хүн ам == {{Хүн амын түүхэн тоо|1800|15=1972|footnote=|align=right|24=279600|23=2016|22=264407|21=2008|20=255914|19=1995|18=225775|17=1983|16=219559|14=183021|1000|13=1961|12=145140|11=1947|10=24600|9=1922|8=20000|7=1914|6=6000|5=1880|4=2000|1840|percentages=pagr}} Хайфа нь 103,000 өрх буюу 285,316 хүн амтай, [[Израил|Израилд]] хэмжээгээрээ гуравт ордог хот. Хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] цагаачид Хайфа хотын хүн амын 25% -ийг бүрдүүлдэг.<ref name="Stats2003">{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|title=The Arab Population of Israel 2003|access-date=3 January 2008|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20071201024709/http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|archive-date=1 December 2007|url-status=dead}}</ref> Израилын Статистикийн төв товчооны мэдээллээр [[арабчууд]] Хайфа хотын хүн амын 10% -ийг эзэлдэг бөгөөд ихэнх нь Вади Ниснас, Аббас, Халисса хороололд амьдардаг.<ref>Faier, Elizabeth (2005) ''Organizations, Gender, and the Culture of Palestinian Activism in Haifa, Israel: fieldwork and Palestinians in Israel New venues: nongovernmental organizations and social change Activism: support, conflict, and ideas Two tales of a city: history, space, and identity Honor, land, and protest ...'' Routledge, {{ISBN|0-415-94951-3}}</ref> 1994-2009 оны хооронд [[Тел-Авив]], [[Иерусалим|Иерусалимтай]] харьцуулахад тус хотод хүн амын тоо буурч, хөгшрөлт ихэсч байсан бөгөөд залуучууд боловсрол, ажлын байр хайхын тулд улсын төв рүү нүүсээр байгаа. Гэсэн хэдий ч шинэ төслүүд болон дэд бүтцийн шинэчлэлтийн үр дүнд хот хүн амынхаа бууралтыг зогсоож, шилжилт хөдөлгөөнийг бууруулж, хот руу чиглэсэн дотоод шилжих хөдөлгөөнийг татав. [[2009 он|2009 онд]] хотод сүүлийн 15 жилийн хугацаанд анх удаа хүн амын эерэг өсөлттэй гарчээ.<ref name="demo">{{cite web|url=http://urbaneconomics.blogspot.com/2006/12/is-haifa-aging.html|publisher=urbaneconomics.blogspot.com|title=Is Haifa Ageing?|access-date=10 February 2008|date=6 December 2006|work=Central Bureau of Statistics, Statistical Abstract of Israel, no. 56, 2005}}</ref> [[2016 он|2016 онд]] батлагдсан хөгжлийн төлөвлөгөөнд 2025 он гэхэд Хайфа хотын хүн амыг 330,000 оршин суугчидтай болгохоор зорьж байна.<ref name="globes">{{cite web|title=Haifa plans for 55,000 more residents by 2025|url=https://en.globes.co.il/en/article-new-haifa-outline-plan-55000-more-residents-by-2025-1001159957|website=Globes|language=en|date=11 August 2016}}</ref> == Газар зүй == Хайфа нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эрэг хавиар, [[Европ]], [[Африк]], [[Ази]] тивийг холбосон түүхэн хуурай гүүр, Кишон голын аманд байрладаг.<ref>{{cite web|url=http://www.timeanddate.com/worldclock/city.html?n=1504|title=Haifa, Israel|publisher=Timeanddate.com|access-date=20 March 2008}}</ref> [[Кармел уул|Кармел уулын]] хойд энгэр, Хайфа булангийн эргэн тойронд байрладаг тус хот гурван давхаргад хуваагддаг.<ref name="tiers">{{cite web|url=http://www.tourism.gov.il/Tourism_Euk/Destinations/Haifa/general+info.htm|title=Haifa – General info|access-date=20 March 2008|publisher=Israeli Ministry of Tourism}}</ref> Хамгийн нам давхарга нь Хайфа боомтыг оролцуулаад худалдаа, аж үйлдвэрийн төв юм. Дунд түвшин нь [[Кармел уул|Кармел уулын]] энгэрт байрладаг бөгөөд хуучин хорооллуудаас бүрддэг бол дээд түвшин нь орчин үеийн хорооллуудаас бүрддэг. Хайфа нь [[Тел-Авив|Тель-Авив]] хотоос хойд зүгт 90 км зайд байрладаг бөгөөд [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эргийн олон тооны наран шарлагын газруудтай.<ref>{{cite web|url=http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|title=Road Distances Chart|publisher=Israel Ministry of Tourism|access-date=20 March 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409211830/http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|archive-date=9 April 2008}}</ref>{{wide image|Haifa BW 4.JPG|1000px|Кармел уулаас авсан Хайфа хотын дэлгэмэл зураг|align-cap=center}} == Уур амьсгал == Хайфа нь халуун хуурай зун, зөөлөн бороотой өвөлтэй [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] уур амьсгалтай.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html|title=Israel|access-date=20 March 2008|encyclopedia=Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028171259/http://encarta.msn.com/text_761575008___2/Israel.html|archive-date=28 October 2009|url-status=dead}}</ref> Гурван сард хавар ирэхэд температур нэмэгдэж эхэлдэг. Зуны дундаж температур 26°[[Цельсийн градус|C]], өвлийн улиралд 12°[[Цельсийн градус|C]]. Хайфад цас ховор ордог боловч, зарим үед өглөө 3°[[Цельсийн градус|C]] байх үед цас орох тохиолдол байдаг. Агаарын чийгшил жилийн туршид их байдаг бөгөөд бороо ихэвчлэн 9-р сараас 5-р сарын хооронд ордог. Жилийн дундаж [[хур тунадас]] нь 629 мм.{{Уур амьсгалын хүснэгт|TABELLE=|rdaug=0|nbjun=0|nbjul=0|nbaug=0|nbsep=2|nbokt=36|nbnov=93|nbdez=161|rdjan=14|rdfeb=12|rdmär=9|rdapr=4|rdmai=1|rdjun=0|rdjul=0|rdsep=1|nbapr=21|rdokt=4|rdnov=8|rddez=12|lfjan=68|lffeb=67|lfmär=63|lfapr=61|lfmai=63|lfjun=74|lfjul=80|lfaug=82|lfsep=74|lfokt=67|lfnov=59|nbmai=5|nbmär=71|DIAGRAMM TEMPERATUR=rechts|hmokt=36.3|DIAGRAMM NIEDERSCHLAG=deaktiviert|DIAGRAMM NIEDERSCHLAG HÖHE=200|QUELLE=|Überschrift=|Ort=Хайфа|hmjan=23.6|hmfeb=26.2|hmmär=32.9|hmapr=36.6|hmmai=39.0|hmjun=38.9|hmjul=36.6|hmaug=34.9|hmsep=38.9|hmnov=30.0|nbfeb=128|hmdez=28.3|lmjan=−0.3|lmfeb=1.3|lmmär=1.0|lmapr=4.2|lmmai=10.1|lmjun=11.5|lmjul=16.7|lmaug=18.1|lmsep=15.9|lmokt=8.8|lmnov=5.1|lmdez=2.5|nbjan=166|lfdez=65}} == Эдийн засаг == [[Файл:Haifa_Refinery_by_David_Shankbone.jpg|thumb|Хайфагийн газрын тос боловсруулах үйлдвэр]] [[Файл:Matam_hi-tech_park_(Haifa).jpg|thumb|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам]] Израилын "Хайфа ажилладаг, [[Иерусалим]] залбирдаг, [[Тел-Авив]] хөгжилддөг" гэсэн нийтлэг үг Хайфа нь ажилчид, аж үйлдвэржсэн хот гэдгээрээ нэр хүндтэй болохыг нотолж байна.<ref>{{Cite news|title=Tel Aviv: "Haifa works, Jerusalem prays, and Tel Aviv plays"|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works,-Jerusalem-prays,-and-Tel-Aviv-plays%22.html|access-date=23 March 2008|work=The Daily Telegraph|location=London|date=14 November 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415113817/http://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works%2C-Jerusalem-prays%2C-and-Tel-Aviv-plays%22.html|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфа хотын аж үйлдвэрийн бүс нь хотын зүүн хэсэгт, [[Кишон гол|Кишон голын]] эргэн тойронд байрладаг. Энд Израилын газрын тос боловсруулах хоёр үйлдвэрийн нэг болох Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр байрладаг (нөгөө үйлдвэр нь [[Ашдод|Ашдодод]] байрладаг). Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр жилд 9 сая тонн (66 сая [[баррель]]) түүхий нефть боловсруулдаг.<ref name="foundation">{{cite web|url=http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|title=Haifa Today|access-date=21 March 2008|publisher=Haifa Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415062842/http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> 1930-аад онд баригдсан өнөө үед ашиглагдаагүй, 80 метрийн өндөртэй хөргөгч цамхаг нь Британийн мандатын үед баригдсан хамгийн өндөр барилга байв.<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=haifaoilrefinerycoolingtowers-haifa-israel|title=Haifa Oil Refinery Cooling Towers|access-date=17 February 2008|publisher=Emporis.com}}</ref> Матам (Merkaz Ta'asiyot Mada - Scientific Industries Center гэсэн үг) нь [[Израил|Израилын]] хамгийн том, хамгийн эртний бизнес парк бөгөөд тус хотын өмнөд хэсэгт байрладаг бөгөөд Израил болон олон улсын өндөр технологийн компаниудын олон тооны үйлдвэр, судалгаа, шинжилгээний байгууламжийг байрлуулдаг: [[Apple]], [[Amazon.com|Amazon]], Abbot, Cadence, [[Intel]], IBM, Magic Leap, [[Microsoft]], Motorola, [[Google]], Yahoo!, Elbit, CSR, Philips, PwC, Amdocs гэх мэт.<ref>{{cite web|url=http://www.american.edu/carmel/ab5293a/Casestudy/Israel/israel.htm|title=Israel|publisher=American.edu|access-date=17 February 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haifa.il.ibm.com|title=IBM Haifa Labs|access-date=27 January 2008|publisher=IBM Haifa Labs|archive-url=https://web.archive.org/web/20080308204625/http://www.haifa.il.ibm.com/|archive-date=8 March 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфагийн худалдааны төвүүд нь Хуцот Хамифратц, Хорев Центр Молл, Панорама Центр, Кастра Центр, Колони Центр (Лев Ха-Мошава), Ханеви'им Тауэр Молл, Каньон Хайфа, Лев Хамифратц Молл, Гранд Каньон юм. [[2010 он|2010 онд]] Монокл сэтгүүл Хайфаг бизнесийн хамгийн ирээдүйтэй, дэлхийн хамгийн том хөрөнгө оруулалтын боломж бүхий хотоор тодруулсан. Хайфа хотын захиргаа зам, дэд бүтцэд 350 гаруй сая доллар зарцуулсан бөгөөд барилга барих зөвшөөрлийн тоо өмнөх хоёр жилд 83 хувиар өссөн байна.<ref name="Monocle">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3988794,00.html|title=Haifa: Greatest business potential|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=24 March 2013}}</ref> [[2014 он|2014 онд]] Тел-Авивын Хөрөнгийн биржтэй өрсөлдөхүйц технологид суурилсан хөрөнгийн бирж байгуулна гэж зарласан.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|title=Archived copy|access-date=2015-12-10|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222081450/http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|archive-date=22 December 2015}}</ref> Хайфа хотын захиргаа хотыг Хойд Израилын аялал жуулчлалын төв болгохоор зорьж байгаа бөгөөд тэндээс аялагчид өдөржингөө [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]], Галиль зэрэг газруудаар аялах боломжийг олгохоор зорьж байна.<ref name="hotels">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4319604,00.html|title=Dozens of hotels planned in Haifa|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref> 7.75 акр талбай дээр 85,000 метр квадрат талбай бүхий таван барилгыг багтаасан шинэ амьдралын шинжлэх ухааны аж үйлдвэрийн паркийг Матам аж үйлдвэрийн парктай зэрэгцүүлэн барьж байна.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=1000756854&fid=1124|title=Building to begin on Haifa life sciences park|work=Globes|date=13 June 2012|access-date=24 March 2013}}</ref> === Аялал жуулчлал === [[2005 он|2005 онд]] Хайфа хотод нийт 1462 өрөө бүхий 13 зочид буудал байжээ.<ref name="tourism">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|title=Hotels and Tourism|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|access-date=14 February 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230016/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Тус хот нь 17 километр эргийн шугамтай бөгөөд үүнээс 5 километр наран шарлагын газар юм.<ref name="leisure">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070330013119/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|url-status=dead|archive-date=30 March 2007|title=Leisure Activity|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|page=56|access-date=14 February 2008}}</ref> Хайфагийн аялал жуулчлалын гол үзмэр нь [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн ертөнцийн төв]] бөгөөд Бабын алтан бөмбөгөр сүм, хүрээлэн буй орчны цэцэрлэгүүд байдаг.<ref>{{cite web|url=http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|title=Terraces of the Shrine of the Bab|access-date=11 April 2008|archive-date=23 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080423225420/http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bahai.org/dir/bwc|title=Baha'i World Center|access-date=20 March 2008|publisher=[[Baháʼí International Community]]}}</ref> [[2005 он|2005]]-[[2006 он|2006 оны]] хооронд 86,037 хүн бурхан шүтлэгт зочилжээ. [[2008 он|2008 онд]] [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн цэцэрлэгүүдийг]] [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-гийн]] дэлхийн өвд бүртгэжээ. Хайфа хотын захиргааны захиалгаар [[2007 он|2007 онд]] гаргасан тайланд илүү олон зочид буудал, Хайфа-[[Акко]]-Кесарийн хоорондох гаталга онгоцны шугам барих, боомтын баруун бэхэлгээг амралт, зугаа цэнгэлийн бүс болгон хөгжүүлэх, орон нутгийн нисэх онгоцны буудал, боомтыг өргөтгөх шаардлагатай байгааг дурджээ.<ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|title=Making Haifa into an international tourist destination|date=30 May 2007|access-date=10 March 2008|work=Haaretz|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415044437/http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|url-status=dead}}</ref> == Урлаг ба соёл == [[Файл:South_Dado_Beach_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa_(1506044661).jpg|left|thumb|Дадо далайн эрэг дагуух зугаалгын газар]] [[Файл:Folk_dancing_in_Dado_Beach,_Haifa_2015.JPG|thumb|Ардын бүжиг]] Хайфа нь боомт, аж үйлдвэрийн хотын дүр төрхтэй хэдий ч хойд Израилын соёлын төв юм. 1950-иад оны үед хотын дарга [[Абба Хуши]] зохиолч, яруу найрагчдыг хот руу нүүхийг уриалахад онцгой хүчин чармайлт гаргаж, тус улсад байгуулагдсан анхны хотын театр болох Хайфа театрыг байгуулжээ.<ref name="culture">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng//modules/article/view.category.php/19|title=Culture & Leisure|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=18 February 2008|archive-date=11 Дөрөвдүгээр сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110411140703/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.category.php/19|url-status=dead}}</ref> Хотын бусад театруудад Кригерийн урлагийн төв, Раппапортын урлаг соёлын төв багтдаг. Конгрессийн төв нь үзэсгэлэн, концерт, тусгай арга хэмжээ зохион байгуулдаг.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|title=The Congress Center|publisher=Haifa Municipality|access-date=2 April 2008|archive-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101119054714/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|url-status=dead}}</ref> [[1975 он|1975 онд]] байгуулагдсан Хайфа кино театрт суккотын баярын өдрүүдэд жил бүр Хайфагийн олон улсын кино наадам болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|title=Haifa Symphony|access-date=20 January 2008|publisher=Haifa Symphony|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217224625/http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|archive-date=17 December 2007}}</ref> Хайфа нь 29 [[Кино театр|кино театртай]]. Тус хот орон нутгийн "Едиот Хайфа" сонинг эрхлэн гаргадаг бөгөөд өөрийн Хайфа радио станцтай. Израилын [[араб хэл]] дээр гардаг Аль-Иттихад, Аль-Мадина сонинууд мөн Хайфад байрладаг. 1990-ээд оны үед Хайфа хотод [[Боб Дилан]], Ник Кэйв, Блур, П.Ж.Харви нарын оролцсон Хайфа рок & блюз фестивалийг зохион байгуулж байжээ. === Музей === [[Файл:P1190557_-_בית_הטכניון_ההיסטורי_-_החצר.JPG|thumb|Үндэсний шинжлэх ухааны музей, Хайфа]] Хайфа нь арав гаруй музейтэй.<ref name="museums">{{cite web|url=http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|title=Haifa Museums|publisher=Get2Israel.com|access-date=18 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080229091637/http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|archive-date=29 February 2008}}</ref> Хамгийн алдартай музей бол Израилын Шинжлэх ухаан, технологи, сансар судлалын үндэсний музей бөгөөд [[2004 он|2004 онд]] бараг 150,000 хүн музейг зочилсон байна. Энэхүү музей нь Хадар хорооллын Технионы хуучин барилгад байрладаг. Японы уран зургийн Тикотины музей нь зөвхөн [[Японы урлагт]] зориулагдсан [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] цорын ганц музей юм. Хайфад орших бусад музейд Эртний түүхийн музей, Үндэсний далайн музей ба Хайфа хотын музей, Хехтийн музей, Дагоны археологийн үр тариа боловсруулах музей, Төмөр замын музей, Нууц цагаачдын болон тэнгисийн цэргийн музей багтдаг. Зураач Херманн Струкийн хуучин гэр, студи нь одоо Херманн Струкийн музей болжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|title=The Mane Katz Museum|access-date=25 January 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=13 Гуравдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080313222222/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|url-status=dead}}</ref> Ган Ха-Эм цэцэрлэгт хүрээлэн дэх Хайфагийн амьтны хүрээлэнд одоо [[Израил|Израил улсад]] устаж үгүй болсон Сирийн хүрэн баавгай бүхий жижиг амьтдын цуглуулга байдаг. == Засгийн газар == [[1940 он|1940 онд]] анхны еврей хотын даргаар Шабтай Леви сонгогдов. Левигийн хоёр орлогч нь [[Арабчууд|араб]] (нэг нь [[Ислам|мусульман]], нөгөө нь [[Христ итгэл|христийн]] шашинтай) байсан бөгөөд зөвлөлийн үлдсэн хэсэг нь дөрвөн [[еврей]], зургаан [[Арабчууд|арабаас]] бүрдсэн байв.<ref name="govt">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kUOK3a6hAMsC&q=haifa+municipality&pg=PA129|title=Mixed Towns, Trapped Communities: Historical Narratives, Spatial Dynamics|last=Daniel Monterescu|first=Dan Rabinowitz|pages=113–132|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|access-date=26 July 2009|isbn=978-0-7546-4732-4|year=2007}}</ref> Өнөөдөр Хайфаг хотын дарга [[Эйнат Калиш-Ротем]] тэргүүтэй 12 дахь хотын зөвлөл удирдаж байна. Хотын сонгуулийн үр дүн нь Кнессетийн сонгуультай адил зөвлөлийн бүрэлдэхүүнийг шийддэг. Хотын зөвлөл нь хотод хууль тогтоох зөвлөл бөгөөд туслах хууль батлах бүрэн эрхтэй.<ref name="council">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117042303/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-date=17 January 2008|title=City Council Overview|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> [[2003 он|2003 онд]] сонгогдсон 12 дахь зөвлөл 31 гишүүнтэй бөгөөд либерал Шинуй-Ногоонууд хамгийн олон суудал авсан (6), [[Ликуд]] 5 суудалтай хоёрт орсон.<ref name="councillors">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117045014/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-date=17 January 2008|title=Members of the 12th City Council|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> === Хотын дарга нар === [[Файл:PikiWiki_Israel_6692_haifa_city_hall.jpg|thumb|Хотын захиргаа]] {{Div col}} * [[Наджиб Эффенди аль-Ясин]] (1873–77) * [[Ахмад Эффенди Джалаби]] (1878–81) * [[Мустафа Бей аль-Салих]] (1881–84) * [[Мустафа Паша аль-Халил]] (1885–1903) * [[Джамиль Садик]] (1904–10) * [[Рифат аль-Салах]] (1910–11) * [[Ибрахим аль-Халил]] (1911–13) * [[Абд аль-Рахман аль-Хадж]] (1920–27) * [[Хасан Бей Шукри]] (1914–20, 1927–40) * [[Шабтай Леви]] (1940–51) * [[Абба Хуши]] (1951–1969) * [[Моше Флиманн]] (1969–1973) * [[Йосеф Альмоги]] (1974–1975) * [[Йерухам Цейсель]] (1975–1978) * [[Ари Гурель]] (1978–1993) * [[Амрам Мицна]] (1993–2003) * [[Гиора Фишер]] (түр хотын дарга, 2003) * [[Йона Яхав]] (2003–2018) * [[Эйнат Калиш-Ротем]] (2018-2024) * [[Йона Яхав]] (2024–одоо үе) {{Div col end}} == Эмнэлгийн байгууламж == [[Файл:Rambam_Health_Care_Campus_Main_Building.JPG|thumb|Рамбам эрүүл мэндийн төв]] [[Файл:Haifa_U_Rabin_Building.jpg|thumb|[[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]], Рабин барилга]] Хайфа хотын эрүүл мэндийн байгууллагууд нийт 4000 эмнэлгийн ортой.<ref>{{cite web|url=http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071108234444/http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|url-status=dead|archive-date=8 November 2007|title=research at rambam|publisher=Rambam.org.il|access-date=5 May 2009}}</ref> Хамгийн том эмнэлэг бол 2004 онд 78000 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн 900 ортой, засгийн газрын мэдэлд байдаг Рамбам эмнэлэг юм.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5197326.stm|title=Haifa hospital in the firing line|first=Raffi|last=Berg|work=BBC News|date=20 July 2006|access-date=5 January 2010}}</ref> Бнай-Цион эрүүл мэндийн төв, Кармел эмнэлэг тус бүр 400 ортой. Хайфа нь 20 гэр бүлийн эрүүл мэндийн төвтэй. 2004 онд Хайфад байдаг эмнэлэгүүдэд нийт 177.478 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн байна. Рамбам эрүүл мэндийн төв нь 2006 онд Ливаны хоёрдугаар дайны үеэр галын шууд шугаманд байсан тул өвчтөнүүдээ хамгаалахын тулд тусгай урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авах шаардлагатай болсон.<ref>{{Cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3287614,00.html|title=Haifa hospital goes underground|work=Ynetnews|access-date=18 February 2008|date=7 August 2006|first=Ahiya|last=Raved}}</ref> == Боловсрол == Хайфад олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн хоёр их сургууль, хэд хэдэн коллеж байрладаг. [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]] нь 1963 онд байгуулагдсан бөгөөд Кармел уулын оргилд байдаг. 30 давхар Эшкол цамхгийн дээд давхарт Израилын хойд хэсгийг дэлгэмэл байдлаар харуулдаг. Археологи, уран зургийн чухал цуглуулгатай Хехтийн музей нь [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургуулийн]] кампуст байрладаг. [[Технион - Израилын технологийн дээд сургууль]] нь 1912 онд байгуулагдсан. 18 факультет, 42 эрдэм шинжилгээний хүрээлэнтэй. Анхны байрлаж байсан барилгад одоо Хайфагийн шинжлэх ухааны музей байрладаг. Израилын анхны технологийн ахлах сургууль болох Босмат нь 1933 онд Хайфа хотод байгуулагдсан.<ref>{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|title=The closing of a dream come true|access-date=25 January 2008|work=Haaretz|archive-date=3 Арван хоёрдугаар сар 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071203085715/http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|url-status=dead}}</ref> 2006–2007 оны байдлаар Хайфа 70 бага сургууль, 23 дунд сургууль, 28 ахлах сургууль, 8 мэргэжлийн дунд сургуультай байв. Хайфа хотын цэцэрлэгт 5133, бага сургуульд 2081, дунд сургуульд 7911, ахлах сургуульд 8072, мэргэжлийн дунд сургуульд 2646, бүрэн дунд сургуулийн 2068 сурагч хичээллэж байв.<ref name="edu">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|title=Education|access-date=14 February 2008|date=1 June 2007|publisher=Haifa Municipality|work=Haifa Statistical Yearbook 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230026/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Оюутнуудын 86% нь [[Еврей хэл|еврей хэлээр]] ярьдаг, 14% нь [[Араб хэл|араб]] сургуулиудад сурч байсан. 2004 онд Хайфа хот нийт 367.323 ширхэг ном хадгалдаг 16 хотын номын сантай.<ref>{{cite web|last=Ratner|first=David|url=http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|title=Haifa's Christian schools lead the league|work=Haaretz|date=25 May 2004|access-date=24 March 2013|archive-date=3 Есдүгээр сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903212521/http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|url-status=dead}}</ref> == Тээвэр == === Нийтийн тээвэр === [[Файл:Haifa_cable_car.jpg|thumb|Кармел уулаас Бат Галим руу бууж буй кабель машин]] Хайфад зургаан төмөр замын өртөө, Кармелит, одоогоор [[Израил|Израилын]] цорын ганц метроны систем үйлчилдэг. [[Израил|Израилын]] төмөр замын [[Нагария]]-[[Тел-Авив|Тел-Авивын]] эрэг орчмын төмөр замын гол шугам Хайфагийн булангийн эргээр дайран өнгөрдөг бөгөөд хотын дотор зургаан буудалтай. Баруун өмнөөс зүүн хойд чиглэлд эдгээр станцууд нь: Хайфа Хоф Ха-Кармел, Хайфа Бат-Галим, Хайфа Мерказ Ха-Шмона, Ха-Мифрац Централ, Хутзот Ха-Мифратц, Кирьят-Хайм. Хайфагаас [[Тел-Авив]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]], [[Нагария]], [[Акко]], [[Кирьят-Моцкин]], [[Биньямина]], [[Лод]], [[Рамла]], [[Бейт Шемеш]], [[Иерусалим]] болон бусад байршил руу шууд галт тэрэг явдаг. Хайфагийн хот хоорондын автобусны холболтыг зөвхөн хоёр терминал ажиллуулдаг Egged автобус компани гүйцэтгэдэг: * Ха-Мифрац төв автобусны буудал, Ха-Мифрац төв төмөр замын буудлын хажууд * Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төмөр замын буудалтай залгаа Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудал Тус улсын хойд хэсэгт байрлах шугамууд Ха-Мифрац төв автобусны буудлыг ашигладаг бөгөөд тэдгээрийн хамрах хүрээ нь [[Израил|Израилын]] хойд хэсгийн ихэнх хотуудыг хамардаг. Өмнө зүг рүү чиглэсэн шугамууд Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны зогсоолыг ашигладаг. [[Файл:The_New_Carmelit_08-10-2018.jpg|left|thumb|Кармелит нь газар доорхи төмөр зам бөгөөд одоогоор Израилын цорын ганц метроны систем юм]] Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудлаас шууд хүрэх газрууд нь [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]], [[Эйлат]], [[Раанана]], [[Нетания]], [[Хадера]], [[Зихрон-Яаков]], Атлит, [[Тират-Кармель]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]] орно. Автобусны шугамууд бямба гарагийн өглөөнөөс хойш хот даяар хөнгөлөлттэй хуваарийн дагуу ажилладаг. 2008 оны зуны туршид эдгээр шугамууд долоо хоногт 7 шөнө ажилласан. Хайфа нь [[Израил|Израилын]] зуны цагт бямба гарагт далайн эрэг рүү автобусаар үйлчилдэг цорын ганц хот юм. [[Файл:Port_of_Haifa_2752-1.jpg|thumb|Хайфа хотын боомт]] Хайфагийн газар доорхи төмөр замын системийг Кармелит гэдэг. Энэ бол Парис талбайгаас Кармел уулын Ган Ха-Эм хүртэл явдаг төмөр зам дээрх газар доорхи фуникуляр юм.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|title=The Carmelit|access-date=19 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=4 Тавдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080504211823/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|url-status=dead}}</ref> Нэг зам, зургаан өртөө, хоёр галт тэргээр дэлхийн хамгийн богино метроны шугамаар Гиннесийн номонд бичигджээ. === Агаар болон далайн тээвэр === [[Хайфа нисэх онгоцны буудал]] нь [[Тел-Авив]], [[Эйлат]] руу нисэх дотоодын нислэгүүд болон [[Кипр]], [[Грек]], [[Йордан]] руу олон улсын нислэгийн нислэг үйлддэг. Хайфа хотоос нислэг үйлддэг онгоцууд нь Аркия, Исраир юм. Хөлөг онгоцнууд Хайфа боомтоос Зүүн Газар дундын тэнгис, Өмнөд Европ, Хар тэнгисийн чиглэлүүд хүртэл үйлчилдэг. === Зам === Хайфа ба тус улсын төв лүү аялахад далайн эргийн дагуух гол хурдны авто зам болох хурдны зам 2-оор дамжин өнгөрөх боломжтой. 4-р хурдны зам нь Хайфагийн хойд эрэг дагуу, мөн хурдны зам 2-оос урагш, дотогшоо урсдаг. Өмнө нь Хайфагийн хойд талын хурдны замын дагуух хөдөлгөөн хотын төв хэсгээр дайрч өнгөрөх ёстой байв. [[2010 он|2010 оны]] [[12 сарын 1|12-р сарын 1-ний]] өдөр нээгдсэн Кармелийн хонгилууд энэ хөдөлгөөнийг Кармел уулын доогуур чиглүүлж хотын төвийн түгжрэлийг бууруулж байна.<ref>{{cite web|url=http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|title=Carmel Tunnels|publisher=Israel MOF|access-date=22 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120712130111/http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|archive-date=12 July 2012}}</ref> == Спорт == [[Файл:SammyOferSTD.jpg|thumb|Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн]] Хайфагийн гол цэнгэлдэх хүрээлэнгүүд нь: [[УЕФА|УЕФА-гийн]] баталсан 30,780 хүний суудалтай Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн, Томас Д'Александро цэнгэлдэх хүрээлэн, Неве Шаанань Атлетик цэнгэлдэх хүрээлэн. Тус хотын хөлбөмбөгийн хоёр гол клуб нь одоогоор [[Израилын Премьер Лиг|Израилын Премьер Лигт]] тоглож байгаа Маккаби Хайфа, Хапоэл Хайфа нар юм. Маккаби Израилд арван хоёр түрүүлсэн бол Хапоэл нэг түрүүлсэн. Тус хотод Израилын хөлбөмбөгийн Лигийн нэг хэсэг болох [[Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэн|Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэнд]] тоглодог Америкийн Хайфа Андердогс хэмээх хөлбөмбөгийн клуб байдаг. Лигийн анхны улирлын аварга шалгаруулах тэмцээнд баг нь хожигдсон боловч [[2005 он|2005 онд]] Израилын хөлбөмбөгийн лигтэй нэгдсэн Америкийн хөлбөмбөгийн Израилын бүрэлдэхүүнд багтаж нэг цол хүртсэн. Хайфа Хоукс бол Хайфа хотоос гаралтай [[Хоккей|хоккейн]] баг юм. [[1996 он|1996 онд]] тус хот салхин сэнтийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулсан. == Ах дүү хотууд == Одоогийн байдлаар:<ref>{{cite web|title=Secretary General / Foreign Relations|url=https://www.haifa.muni.il/English/MayorsOffice/Pages/CitySecretary-.aspx|website=haifa.muni.il|publisher=Haifa|access-date=2020-01-30}}</ref> * {{flagicon|Украин}} [[Украин|Украины]] [[Одесса]] — 1992 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Массачусеттс]], [[Бостон]] — 1999 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Калифорни]], [[Сан-Франциско]] — 1984 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Флорида]], [[Форт-Лодердейл]] — 2002 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Портсмут]] — 1962 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Ньюкасл апон Тайн|Ньюкасл]] — 1980 он * {{flagicon|Итали}} [[Итали]], [[Турин]] — 1997 он *{{flagicon|Дани}} [[Дани]], [[Ольборг]] — 1972 он * {{flagicon|Бельги}} [[Бельги]], [[Антверпен]] — 1986 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Бремен]] — 1978 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Дюссельдорф]] — 1988 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Майнц]] — 1987 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Эрфурт]] — 2000 оны * {{flagicon|Франц}} [[Франц]], [[Марсель]] — 1962 он * {{flagicon|Кипр}} [[Кипр]], [[Лимасол]] — 2000 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Шанхай]] — 1994 он * {{flagicon|Филиппин}} [[Филиппин]], [[Манила]] — 1971 он * {{flagicon|Өмнөд Африк}} [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]], [[Кейптаун]] * {{flagicon|Аргентин}} [[Аргентин]], [[Росарио]] — 1988 он * {{flagicon|Орос}} [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Санкт-Петербург]] — 2008 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Чөндү|Чөнду]] — 2013 он == Зургийн цомог == <gallery widths="180" heights="180" perrow="6"> Файл:Haifa genel0301.jpg|Кармел уулын баруун энгэр ба худалдаа, ажил эрхлэлтийн бүс Матам, "Каньон Азриели Хайфа" худалдааны төв, Конгрессийн төв. Файл:Technion – Israel Institute of Technology19.jpg|Технионы кампус Файл:Eshkol tower haifa u.jpg|[[Хайфа их сургууль]], Эшкол цамхаг Файл:Matam hi-tech park (Haifa).jpg|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам Файл:Haifa Convention Center09 April2013.JPG|Хурлын төв Файл:Метронит..jpg|Метронит Файл:Lev Hamifratz-Citymall.JPG|Синемол худалдааны төв Файл:Haifa South Haifa Mall OIC.jpg|«Каньон Азриэли Хайфа» худалдааны төв Файл:Karmelit.jpg|Кармелит Файл:Carmel Tunnels, Check Post entrance 1.JPG|Кармелын хонгил Файл:Hof Hacarmel IMG 9919.JPG|Леонардо зочид буудал Файл:Port of Haifa 2752-1.jpg|Хайфагийн боомт Файл:Port of Haifa - aerial view.jpg|Хайфа булан Файл:Downterraces.jpg|Бахай цэцэрлэгээс харагдах үзэмж Файл:MerkazitHaMifrtaz b.jpg|[[Израил|Израилын]] хамгийн том тээврийн төв «Мерказит ха-Мифрац» </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Haifa|Хайфа}} {{Wikinews|Haifa|Хайфа}} {{Wikivoyage|Haifa|Хайфа}} == Эшлэл == <references responsive="" /> {{Израилын хот}} {{Хайфа тойрог}} [[Ангилал:Хайфа| ]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Хайфа тойргийн хот]] [[Ангилал:Хайфа тойрог]] [[Ангилал:Израилын хот]] jjrkcdtk845usz1p3rxf4mcg9rmof1k 828 123245 858840 799345 2026-06-14T10:33:49Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Module:Байршлын газрын зураг/өгөгдөл/Их Британи]] to [[Module:Байршлын газрын зураг/өгөгдөл/Нэгдсэн Хаант Улс]] 792518 Scribunto text/plain return { name = 'Их Британи', top = 61, bottom = 49, left = -11, right = 2.2, image = 'United Kingdom adm location map.svg', image1 = 'United Kingdom relief location map.jpg' } mt1i69aopvrjzdaid2s3qwetkivoui7 0 129026 858789 821221 2026-06-13T16:12:27Z Avirmed Batsaikhan 53733 858789 wikitext text/x-wiki '''Дугарын Гунгаа''' (1916 онд [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл аймгийн]] [[Бүрэнтогтох сум|Бүрэнтогтох сумын]] нутаг Сангийн далай гэдэг газар төрсөн- 2010 онд нас барсан) -[[Монгол улсын баатар цол|Монгол Улсын баатар]] 2009 онд хүртсэн, БНМАУ-ын Анхны Гавьяат нисгэгч, хошууч генерал, Монголын анхны нисэгч юм. == Намтар == * 1937 онд Улаанбаатар хотод Нисэх бригадын дэргэдэх нисэх сургууль, * 1958-1959 онд ЗХУ-ын нисэхийн курсыг тус тус төгсөж, Сүхбаатар аймгийн Дарьганга дахь 35 дугаар морьт хорооны цэрэг, бага дарга, * 1937 оноос Нисэх сургуульд багш нисгэгчээр үлдэж, хэсгийн дарга, * 1939 оноос Нисэх I хороонд эскадрилийн дарга, сөнөөгч R5, И15 онгоцуудын сургалтад суралцаж, ниссэн. * 1939 оны [[Халхын голын дайн|Халх голын дайны]] үед ганцхан сарын дотор 158 удаа байлдааны нислэг үйлдсэн ажээ. * 1942 оноос Нисэх дивизийн III хорооны дарга, * 1944 оноос Нисэх II хороонд эскадрилийн дарга, * 1945 оноос Нисэх V хороонд нислэгийн туслах, 1947 оноос Нисэх отрядын дарга, 1948 оноос Нисэх V хорооны орлогч дарга, * 1953 оноос мөн хорооны нислэгийн орлогч, 1958 оноос Нисэх V отрядын дарга, 1963 оноос Агаарын харилцааны газарт боловсон хүчний хэлтсийн дарга, 1964 оноос Агаарын харилцааны газрын хөдөлгөөний албанд шалгах группын дарга, * 1965-1969 онд Агаарын харилцааны газар, * 1969-1974 онд ИАТУЕГ-ын даргаар тус тус ажиллаж байжээ. * 2010 оны 10 дугаар сарын 21-ний өдөр өвчний улмаас таалал төгссөн байна. == Шагнал == Түүнийг 1965 онд БНМАУ-ын Анхны Гавьяат нисгэгч цол, 1969 онд Хошууч генерал цол, 2009 онд Монгол улсын Баатар цол, мөн Сүхбаатарын одон, Байлдааны улаан тугийн одон, Алтан гадас одон /хоёр/, Байлдааны медаль болон бусад ойн медаль, ЗХУ-ын Байлдааны улаан тугийн одонгоор тус тус шагнаж байв. Мөн 2011 онд Хөвсгөл аймгийн [[Мөрөн]] хотын нисэх буудлыг Улсын баатар, гавьяат нисэгч Д.Гунгаагийн нэрэмжит болгож түүний төрсөн нутаг Төмөрбулаг суманд хөшөөг нь босгож, дунд сургуулийг Улсын баатар, анхны гавьяат нисгэгч Дугарын Гунгаагийн нэрэмжит болгожээ. {{DEFAULTSORT:Гунгаа, Дугарын}} [[Ангилал:1916 онд төрсөн]] [[Ангилал:2010 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Бүрэнтогтохын хүн‎]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Сүхбаатарын одон шагналтан]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан]] [[Ангилал:Гавьяат Нисгэгч]] [[Ангилал:Монголын хошууч генерал]] hk5ifmnai3bucdhu7lg3jca6w6lzzqy 0 129065 858777 801677 2026-06-13T12:12:32Z Avirmed Batsaikhan 53733 858777 wikitext text/x-wiki Дэлхийн хамгийн том номын сангуудын жагсаалтад 14 саяаас дээш номын цуглуулгатай номын сангууд багтаасан. Жагсаалтыг сангийн эзлэхүүний буурах дарааллаар дугаарласан байна. {| class="wikitable sortable" !№ !Нэр !Байрлал !Номын санд хадаглагдаж буй ном, материалын нэгжийн тоо !Нэг жилд ордог уншигчдын тоо !Төсөв !Ажилагсадын тоо |- |1. |[[Британийн номын сан|Британий номын сан]] |Их Британи, [[Лондон]] |170 сая |2,29 сая |141 сая £ |1636 |- |2. |[[АНУ-ын Конгрессын номын сан|Конгрессын номын сан]] |АНУ, [[Вашингтон (хот)|Вашингтон]] |168,3 сая |1,9 сая |669,9 сая $ |3096 |- |3. |[[Нью-Йоркийн нийтийн номын сан]] |АНУ, [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк]] |53,1 сая |18 сая |250 сая $ |2937 |- |4. |Канадын номын сан болон Архив |Канад, [[Оттава]] |48 сая | |162,63 сая C$ |1113 |- |5. |[[ОХУ-ын Улсын номын сан]] |Орос, [[Москва]] |48,7 сая |694,3 сая |3 340 сая рубль |1740 |- |6. |[[Германы Үндэсний номын сан]] |Герман, [[Лайпциг]], [[Франкфурт (Одер)|Франкфурт]] |43,7 сая |904 мянга. |57,6 сая € |639 |- |7. |[[Оросын үндэсний номын сан|Оросын Үндэсний номын сан]] |Орос, [[Санкт-Петербург]] |38,4 сая |852 мянга. |1 089 сая рубль. |1265 |- |8. |[[Японы Үндэсний парламентын номын сан]] |Япон, [[Токио]], [[Киото]] |35,7 сая |624 мянга |21,8 тэрбум ¥ ) |890 |- |9. |Данийн Хааны номын сан |Дани, [[Копенхаген]] |33,3 сая |1,16 сая |392,4 сая крон. |429 (нийт 611) |- |10. |[[Хятадын Үндэсний номын сан]] |БНХАУ, [[Бээжин]] |31,2 сая |5,2 сая | |1365 |- |11. |[[Францын Үндэсний номын сан]] |Франц, [[Парис]] |31 сая |1,3 сая |254 сая € |2668 |- |12. |Оросын Шинжлэх ухаан академийн номын сан |Орос, Санкт-Петербург |26,5 сая | | | |- |13. |[[Испанийн Үндсэний номын сан]] |Испани, [[Мадрид]] |25 сая | |52,9 сая € |1090 |- |14. |Урбан-Шампейн дахь Иллинойсын Их сургуулийн номын сан |АНУ, Урбан болон Шампейн |24 сая | | | |- |15. |[[Берлины улсын номын сан]] |Герман, [[Берлин]] |23,4 сая |1,4 сая | | |- |16. |Бостоны нийтийн номын сан |АНУ, [[Бостон]] |23,4 сая |3,6 сая |38,9 сая $ | |- |17. |Нью-Йорк мужийн номын сан |АНУ, Олбани |20 сая | | | |- |18. |Шведын Үндэсний номын сан |Швед, [[Стокхольм]] |18 сая | | |400 |- |19. |Харвардын Их сургуулийн номын сан |АНУ, [[Кембриж]] |16,6 сая | |167 сая $ |1100 |- |20. |В.И.Вернадскийн нэрэмжит Украины Үндэсний номын сан |Украин, [[Киев]] |15,8 сая |500 мянга. |50,3 сая ₴ |900 |- |21. |Йелийн Их сургуулийн номын сан |АНУ, Нью-Хейвен |15,2 сая | |104,1 сая $ |598 |- |22. |ОХУ-ын ШУА-ийн Нийгмийн ухааны эрдэм шинжилгээний мэдээллийн хүрээлэн |Орос, Москва |14,2 сая |135 мянга. | |330 |- |23. |ОХУ-ын ШУА-ийн Сибирийн салбарын эрдэм шинжилгээ-техникийн нийтийн номын сан |Орос, [[Новосибирск]] |14 сая |365 мянга. | |431 |} == См. также == [[Ангилал:Байгууллагуудын жагсаалт]] [[Ангилал:Номын сан|!]] 7c4lybsq9au8hw8ac09qhpjenadrjz0 0 129071 858775 835033 2026-06-13T12:01:34Z Avirmed Batsaikhan 53733 858775 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Францын Үндэсний номын сан''' ([[Франц хэл|франц]]. ''Bibliothèque nationale de France'', товч. ''BNF'') — Франц хэл дээрх уран зохиолын дэлхийн хамгийн баялаг цуглуулагтай [[Франц|Францын]] нийслэл [[Парис]] дахь Ришелье, Франсуа-Миттерран гэсэн хоёр үндсэн газарт байрладаг. Энэ нь Францад хэвлэгдсэн бүх зүйлийн цуглуулга үндэсний сан юм. Францын Үндэсний Номын Сан нь Францын Соёлын Яамны харьяа олон нийтийн байгууллага юм. Номын сангийн зорилго нь цуглуулга, ялангуяа хуулиар Францад хэвлэгдсэн бүтээлүүдийн хуулбарыг бүрдүүлэх, хадгалах, олон нийтэд хүртээмжтэй болгох явдал юм. Энэ нь лавлах каталог гаргаж, бусад үндэсний болон олон улсын байгууллагуудтай хамтран ажиллаж, судалгааны хөтөлбөрт оролцдог байна. Европын ууган номын сангийн нэг бөгөөд 2651 ажилтантай Францын хамгийн том номын сан юм. Номын сангийн үндсэн ном хадгалах хэсэг [[Франсуа Миттеран|Франсуа Миттераны]] нэрэмжит бөгөөд [[Сена мөрөн|Сена мөрний]] зүүн эрэг дээрх Парисын 13-р тойрогт байралдаг байна. Илүү их үнэтэй цуглуулгууд болох медалиуд, гар бичмэл зэрэг нь Ришелье гудамж дахь XVII—XIX зууны түүхэн барилгуудад байралдаг. == Түүх == 741-751 онуудад Францын хаан байсан "Богинохон Пипин" ([[Латин хэл|латин]]. ''Pippinus Brevis'', [[Франц хэл|франц]]. ''Pépin le Bref''; 714-768) гар бичмэлүүдийн цуглуулагтай байсан гэдэг баримтууд байдаг. Дараа нь Ахен хотод франкуудын хаан [[Агуу Карл хаан]] (''Карл I''; [[Латин хэл|латин]]. ''Carolus Magnus'' , герман. ''Karl der Große'', франц. ''Charlemagne''; 742/747—814) тухайн үедээ томд тооцогдох номын сан байгуулсан боловч түүнийг нас барсаны дараа номын санг хэгэс хэсгээр нь зарж орхисон байна. [[IX Луи хаан]] ([[Франц хэл|франц]]. ''Louis IX,'' 1214— 1270) мөн томоохон номын сан байгуулж шашны дөрвөн хэсэг нийгэмлэгт өвлүүлэн үлдээжээ. [[Файл:Paris BNF Bibliothèque nationale de France, site François Mitterrand - Rez-de-Jardin.jpg|thumb|315x315px|Францын Үндэсний номын сангийн дотоод байдал.]] Номын сангийн цуглуулгын жинхэнэ үүсгэн байгуулагч нь Францын "Мэргэн" хэмээх [[V Шарль (Францын хаан)|V Шарль]] (1364-1380 онуудад захирч байсан) байсан бөгөөд тэрээр зөвхөн өөртөө зориулж төдийгүй эрдэмтэдэд ажиллах боломжийг олгох үүднээс номын сан байгуулжээ. Тэрээр зөвхөн гар бичмэлүүд худалдан авах, хуулан бичихийг шаардахаас гадна зарим номыг "хаант улс болон бүх Христийн ертөнцийн тусын тулд" орчуулуулж байсан байна. 1367-1368 онд энэхүү номын санг хааны зарлигаар Луврын шилтгээний "Шонхор цамхаг" (''tour de la Fauconnerie'') руу шилжүүлсэн юм. Францын Үндэсний номын сан нь 1368 онд V Шарль хаан Луврын ордонд байгуулсан хааны номын сангаас үүсэлтэй гэж үздэг юм. Хааны төрөл төрөгсөд болон ойрын хүрээлэл тус номын сангаас ном аваад буцааж өгдөгүй байснаас харамсалтай нь номын санг бүрдүүлж байсан 1200 гар бичмэлийн хорин хувь нь л үлдсэн байна. Энэ цуглуулгаас бараг юу ч үлдээгүй тул Францын [[XI Луи хаан]] ([[Франц хэл|франц]]. ''Louis XI''; 1423-1483) ордны номын санг дахин байгуулах ажлыг бараг шинээр нь эхлүүлэхээс өөр аргагүй болж байжээ. "Ард түмний эцэг" хэмээгдэж байсан [[XII Луи хаан]] ([[Франц хэл|франц]]. ''le Père du peuple''; 1462 —1515) Луврын номын санг Блус руу нүүлгэж, өвөг эцэг, эцэг Орлеанийн герцогуудын цуглуулсан номын сангаар аривжуулсан байна. XII Луи хааны залгамжлагч 1515 онд хаан ширээнд заларсан [[I Франсуа|I Франсуа хаан]] ([[Франц хэл|франц]]. ''François I'' ; 1494 — 1547) эрдэмтэн номын санч Гийом Буде-гийн санаачилгаар эцэг, өвөг эцэг хоёрынхоо цуглуулсан хувийн номын сангаа Хааны номын санд нэмрэлсэн байна. Түүний дор хааны номын сангийн ахлах номын санч, түүний туслахууд, ном засварлагч нарын албан тушаалыг бий болгосон байна. Цуглуулгыг улам аривжуулахын тулд хаан Франц болон гадаадаас ном олж авах үүрэг өгч боловсролтой ордны түшмэдүүдийг Итали руу илгээж, Ром, Венецээс олж болох бүх Грек гар бичмэлүүд эсвэл тэдгээрийн хуулбарыг худалдаж авахыг тушааж байжээ. 1544 онд хааны номын санг [[Блуа цайз|Блуа цайзаас]] ([[Франц хэл|франц]]. ''Château de Blois'') Фонтенбло руу шилжүүлэв. Энэ үед [[Грек хэл]] дээр 41, [[Еврей хэл]] дээр 4, [[Араб хэл]] дээр 2 зэрэг нийт 1500 ботиос бүрдэж, Европ дахь хамгийн баялаг номын сангийн нэг байв. Хоёр жилийн дараа хааны номын сан өргөн олонд нээлттэй болсон байна. Франсуа хааны хүү [[II Хенри хаан]] ([[Франц хэл|франц]]. ''Henri II'', 1519 —1559) хуулийн дагуу аливаа хэвлүүлсэн ном бүрийн нэг хувийг номын санд өгдөг байсныг хоёр болгож нэмэгдүүлжээ (хоёр дахь хувийг Ана дахь Дайан де Пуатьегийн номын санд зориулсан байв). IX Карл хааны хаанчлалын төгсгөлд 1560-аад оны дунд үе гэхэд 3560 нэгж бүхий номын сантай байсан номын сан Фонтенблогоос Парист буцаж нүүж ирсэн байна. == Орчин үе == 1988 онд Францын Ерөнхийлөгч [[Франсуа Миттеран]] номын сангийн шинэчлэлийн хөтөлбөрийг дэмжсэн бөгөөд үүний дагуу үндсэн цуглуулгууд Парисын XIII дүүрэгт орчин үеийн шинэ өндөр барилгууд руу шилжсэн. Тухайн үед номын сангийн фондын хэвлэмэл номын тоо 9 сая давж байжээ. Нээлттэй ном хэлбэртэй дөрвөн өндөр цамхгаас бүрдэх номын сангийн цогцолборыг архитектор Доминик Перро-гийн зураг төслийн дагуу [[Сена мөрөн|Сена мөрний]] зүүн эрэгт барьжээ. Агуулахад шаардагдах газар доорх зайг барих явцад атомын цахилгаан станц барихад шаардагдахаас илүү их хэмжээний хөрс шороо ухан гаргасан байна. Ном сканнердах буюу цахимжуулах технологийг ашиглаж Францын Үндэсний номын сан хамгийн алдартай материалуудаа цахим хэлбэрт шилжүүлж, '''gallica.bnf.fr''' хаягаар интернэтэд байршуулсан анхны номын сангийн нэг юм. 2011 оны 4-р сарын байдлаар Галлика онлайн номын сан уншигчдад 1,400,000 цахим баримт бичгийг санал болгоод байна. Үүнээс гадна уг Номын сан 2005 онд байгуулагдсан "''Quaero"'' хэмээх хүний аман яриаг таньдаг болон цахим орчуулга хийдэг технологи боловсруулахад чиглэсэн судалгааны төсөлд хамрагдаж байна. {{commonscat}} [[Ангилал:1792 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Улсын номын сан]] [[Ангилал:Францын номын сан]] [[Ангилал:Парисын барилга байгууламж]] 3p3g8or28pllw8hca4j3o3wsdii8vdm 858776 858775 2026-06-13T12:05:55Z Avirmed Batsaikhan 53733 858776 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[Файл:Logo BnF.svg|thumb|335x335px]] '''Францын Үндэсний номын сан''' ([[Франц хэл|франц]]. ''Bibliothèque nationale de France'', товч. ''BNF'') — Франц хэл дээрх уран зохиолын дэлхийн хамгийн баялаг цуглуулагтай [[Франц|Францын]] нийслэл [[Парис]] дахь Ришелье, Франсуа-Миттерран гэсэн хоёр үндсэн газарт байрладаг. Энэ нь Францад хэвлэгдсэн бүх зүйлийн цуглуулга үндэсний сан юм. [[Файл:La salle ovale du site Richelieu, Bibliothèque nationale de France, Paris 2022.jpg|thumb|437x437px|Дугуй танхим]] Францын Үндэсний Номын Сан нь Францын Соёлын Яамны харьяа олон нийтийн байгууллага юм. Номын сангийн зорилго нь цуглуулга, ялангуяа хуулиар Францад хэвлэгдсэн бүтээлүүдийн хуулбарыг бүрдүүлэх, хадгалах, олон нийтэд хүртээмжтэй болгох явдал юм. Энэ нь лавлах каталог гаргаж, бусад үндэсний болон олон улсын байгууллагуудтай хамтран ажиллаж, судалгааны хөтөлбөрт оролцдог байна. Европын ууган номын сангийн нэг бөгөөд 2651 ажилтантай Францын хамгийн том номын сан юм. Номын сангийн үндсэн ном хадгалах хэсэг [[Франсуа Миттеран|Франсуа Миттераны]] нэрэмжит бөгөөд [[Сена мөрөн|Сена мөрний]] зүүн эрэг дээрх Парисын 13-р тойрогт байралдаг байна. Илүү их үнэтэй цуглуулгууд болох медалиуд, гар бичмэл зэрэг нь Ришелье гудамж дахь XVII—XIX зууны түүхэн барилгуудад байралдаг. == Түүх == 741-751 онуудад Францын хаан байсан "Богинохон Пипин" ([[Латин хэл|латин]]. ''Pippinus Brevis'', [[Франц хэл|франц]]. ''Pépin le Bref''; 714-768) гар бичмэлүүдийн цуглуулагтай байсан гэдэг баримтууд байдаг. Дараа нь Ахен хотод франкуудын хаан [[Агуу Карл хаан]] (''Карл I''; [[Латин хэл|латин]]. ''Carolus Magnus'' , герман. ''Karl der Große'', франц. ''Charlemagne''; 742/747—814) тухайн үедээ томд тооцогдох номын сан байгуулсан боловч түүнийг нас барсаны дараа номын санг хэгэс хэсгээр нь зарж орхисон байна. [[IX Луи хаан]] ([[Франц хэл|франц]]. ''Louis IX,'' 1214— 1270) мөн томоохон номын сан байгуулж шашны дөрвөн хэсэг нийгэмлэгт өвлүүлэн үлдээжээ. [[Файл:Paris BNF Bibliothèque nationale de France, site François Mitterrand - Rez-de-Jardin.jpg|thumb|315x315px|Францын Үндэсний номын сангийн дотоод байдал.]] Номын сангийн цуглуулгын жинхэнэ үүсгэн байгуулагч нь Францын "Мэргэн" хэмээх [[V Шарль (Францын хаан)|V Шарль]] (1364-1380 онуудад захирч байсан) байсан бөгөөд тэрээр зөвхөн өөртөө зориулж төдийгүй эрдэмтэдэд ажиллах боломжийг олгох үүднээс номын сан байгуулжээ. Тэрээр зөвхөн гар бичмэлүүд худалдан авах, хуулан бичихийг шаардахаас гадна зарим номыг "хаант улс болон бүх Христийн ертөнцийн тусын тулд" орчуулуулж байсан байна. 1367-1368 онд энэхүү номын санг хааны зарлигаар Луврын шилтгээний "Шонхор цамхаг" (''tour de la Fauconnerie'') руу шилжүүлсэн юм. Францын Үндэсний номын сан нь 1368 онд V Шарль хаан Луврын ордонд байгуулсан хааны номын сангаас үүсэлтэй гэж үздэг юм. Хааны төрөл төрөгсөд болон ойрын хүрээлэл тус номын сангаас ном аваад буцааж өгдөгүй байснаас харамсалтай нь номын санг бүрдүүлж байсан 1200 гар бичмэлийн хорин хувь нь л үлдсэн байна. Энэ цуглуулгаас бараг юу ч үлдээгүй тул Францын [[XI Луи хаан]] ([[Франц хэл|франц]]. ''Louis XI''; 1423-1483) ордны номын санг дахин байгуулах ажлыг бараг шинээр нь эхлүүлэхээс өөр аргагүй болж байжээ. "Ард түмний эцэг" хэмээгдэж байсан [[XII Луи хаан]] ([[Франц хэл|франц]]. ''le Père du peuple''; 1462 —1515) Луврын номын санг Блус руу нүүлгэж, өвөг эцэг, эцэг Орлеанийн герцогуудын цуглуулсан номын сангаар аривжуулсан байна. XII Луи хааны залгамжлагч 1515 онд хаан ширээнд заларсан [[I Франсуа|I Франсуа хаан]] ([[Франц хэл|франц]]. ''François I'' ; 1494 — 1547) эрдэмтэн номын санч Гийом Буде-гийн санаачилгаар эцэг, өвөг эцэг хоёрынхоо цуглуулсан хувийн номын сангаа Хааны номын санд нэмрэлсэн байна. Түүний дор хааны номын сангийн ахлах номын санч, түүний туслахууд, ном засварлагч нарын албан тушаалыг бий болгосон байна. Цуглуулгыг улам аривжуулахын тулд хаан Франц болон гадаадаас ном олж авах үүрэг өгч боловсролтой ордны түшмэдүүдийг Итали руу илгээж, Ром, Венецээс олж болох бүх Грек гар бичмэлүүд эсвэл тэдгээрийн хуулбарыг худалдаж авахыг тушааж байжээ. 1544 онд хааны номын санг [[Блуа цайз|Блуа цайзаас]] ([[Франц хэл|франц]]. ''Château de Blois'') Фонтенбло руу шилжүүлэв. Энэ үед [[Грек хэл]] дээр 41, [[Еврей хэл]] дээр 4, [[Араб хэл]] дээр 2 зэрэг нийт 1500 ботиос бүрдэж, Европ дахь хамгийн баялаг номын сангийн нэг байв. Хоёр жилийн дараа хааны номын сан өргөн олонд нээлттэй болсон байна. Франсуа хааны хүү [[II Хенри хаан]] ([[Франц хэл|франц]]. ''Henri II'', 1519 —1559) хуулийн дагуу аливаа хэвлүүлсэн ном бүрийн нэг хувийг номын санд өгдөг байсныг хоёр болгож нэмэгдүүлжээ (хоёр дахь хувийг Ана дахь Дайан де Пуатьегийн номын санд зориулсан байв). IX Карл хааны хаанчлалын төгсгөлд 1560-аад оны дунд үе гэхэд 3560 нэгж бүхий номын сантай байсан номын сан Фонтенблогоос Парист буцаж нүүж ирсэн байна. == Орчин үе == 1988 онд Францын Ерөнхийлөгч [[Франсуа Миттеран]] номын сангийн шинэчлэлийн хөтөлбөрийг дэмжсэн бөгөөд үүний дагуу үндсэн цуглуулгууд Парисын XIII дүүрэгт орчин үеийн шинэ өндөр барилгууд руу шилжсэн. Тухайн үед номын сангийн фондын хэвлэмэл номын тоо 9 сая давж байжээ. Нээлттэй ном хэлбэртэй дөрвөн өндөр цамхгаас бүрдэх номын сангийн цогцолборыг архитектор Доминик Перро-гийн зураг төслийн дагуу [[Сена мөрөн|Сена мөрний]] зүүн эрэгт барьжээ. Агуулахад шаардагдах газар доорх зайг барих явцад атомын цахилгаан станц барихад шаардагдахаас илүү их хэмжээний хөрс шороо ухан гаргасан байна. Ном сканнердах буюу цахимжуулах технологийг ашиглаж Францын Үндэсний номын сан хамгийн алдартай материалуудаа цахим хэлбэрт шилжүүлж, '''gallica.bnf.fr''' хаягаар интернэтэд байршуулсан анхны номын сангийн нэг юм. 2011 оны 4-р сарын байдлаар Галлика онлайн номын сан уншигчдад 1,400,000 цахим баримт бичгийг санал болгоод байна. Үүнээс гадна уг Номын сан 2005 онд байгуулагдсан "''Quaero"'' хэмээх хүний аман яриаг таньдаг болон цахим орчуулга хийдэг технологи боловсруулахад чиглэсэн судалгааны төсөлд хамрагдаж байна. {{commonscat}} [[Ангилал:1792 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Улсын номын сан]] [[Ангилал:Францын номын сан]] [[Ангилал:Парисын барилга байгууламж]] ayz7y2dmyk381mwdy5exi28mk1ds3zk 10 137338 858837 826745 2026-06-14T10:27:45Z Enkhsaihan2005 64429 858837 wikitext text/x-wiki {{ #switch: {{{GSS}}} <!-- London borough councils --> | E09000002 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Barking and Dagenham --> | E09000003 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Barnet --> | E09000004 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] <!-- Bexley --> | E09000005 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Brent --> | E09000006 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] <!-- Bromley --> | E09000007 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Camden --> | E09000008 = [[No overall control]] <!-- Croydon --> | E09000009 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Ealing --> | E09000010 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Enfield --> | E09000011 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Greenwich --> | E09000012 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Hackney --> | E09000013 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Hammersmith and Fulham --> | E09000014 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Haringey --> | E09000015 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] <!-- Harrow --> | E09000016 = [[No overall control]] <!-- Havering --> | E09000017 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] <!-- Hillingdon --> | E09000018 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Hounslow --> | E09000019 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Islington --> | E09000020 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] <!-- Kensington and Chelsea --> | E09000021 = [[Liberal Democrats (UK)|Liberal Democrat]] <!-- Kingston upon Thames --> | E09000022 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Lambeth --> | E09000023 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Lewisham --> | E09000024 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Merton --> | E09000025 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Newham --> | E09000026 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Redbridge --> | E09000027 = [[Liberal Democrats (UK)|Liberal Democrat]] <!-- Richmond upon Thames --> | E09000028 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Southwark --> | E09000029 = [[Liberal Democrats (UK)|Liberal Democrat]] <!-- Sutton --> | E09000030 = [[Independent politician|Independent]] <!-- Tower Hamlets --> | E09000031 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Waltham Forest --> | E09000032 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Wandsworth --> | E09000033 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Westminster --> <!-- English metropolitan borough councils --> | E08000016 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Barnsley --> | E08000025 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Birmingham --> | E08000001 = [[No overall control]] <!-- Bolton --> | E08000032 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Bradford --> | E08000002 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Bury --> | E08000033 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Calderdale --> | E08000026 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Coventry --> | E08000017 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Doncaster --> | E08000027 = [[No overall control]] <!-- Dudley --> | E08000037 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Gateshead --> | E08000034 = [[No overall control]] <!-- Kirklees --> | E08000011 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Knowsley --> | E08000035 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Leeds --> | E08000012 = [[Лейборист нам (Их Британи)|Лейборист]] <!-- Liverpool --> | E08000003 = [[Лейборист нам (Их Британи)|Лейборист]] <!-- Manchester --> | E08000021 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Newcastle upon Tyne --> | E08000022 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- North Tyneside --> | E08000004 = [[No overall control]] <!-- Oldham --> | E08000005 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Rochdale --> | E08000018 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Rotherham --> | E08000006 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Salford --> | E08000028 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Sandwell --> | E08000014 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Sefton --> | E08000019 = [[No overall control]] <!-- Sheffield --> | E08000029 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] <!-- Solihull --> | E08000023 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- South Tyneside --> | E08000013 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- St Helens --> | E08000007 = [[No overall control]] <!-- Stockport --> | E08000024 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Sunderland --> | E08000008 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Tameside --> | E08000009 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Trafford --> | E08000036 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Wakefield --> | E08000030 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] <!-- Walsall --> | E08000010 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Wigan --> | E08000015 = [[No overall control]] <!-- Wirral --> | E08000031 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Wolverhampton --> <!-- English two-tier county councils --> | E10000003 = [[No overall control]] <!-- Cambridgeshire --> | E10000007 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] <!-- Derbyshire --> | E10000008 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] <!-- Devon --> | E10000011 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] <!-- East Sussex --> | E10000012 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] <!-- Essex --> | E10000013 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] <!-- Gloucestershire --> | E10000014 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] <!-- Hampshire --> | E10000015 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] <!-- Hertfordshire --> | E10000016 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] <!-- Kent --> | E10000017 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] <!-- Lancashire --> | E10000018 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] <!-- Leicestershire --> | E10000019 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] <!-- Lincolnshire --> | E10000020 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] <!-- Norfolk --> | E10000024 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] <!-- Nottinghamshire --> | E10000025 = [[No overall control]] <!-- Oxfordshire --> | E10000028 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] <!-- Staffordshire --> | E10000029 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] <!-- Suffolk --> | E10000030 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] <!-- Surrey --> | E10000031 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] <!-- Warwickshire --> | E10000032 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] <!-- West Sussex --> | E10000034 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] <!-- Worcestershire --> <!-- English two-tier district councils --> | E07000223 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Adur --> | E07000032 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Amber Valley --> | E07000224 = [[No overall control]] <!-- Arun --> | E07000170 = [[Independent politician|Independent]] <!-- Ashfield --> | E07000105 = [[No overall control]] <!-- Ashford --> | E07000200 = [[No overall control]] <!-- Babergh --> | E07000066 = [[No overall control]] <!-- Basildon --> | E07000084 = [[No overall control]] <!-- Basingstoke and Deane --> | E07000171 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Bassetlaw --> | E07000129 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] <!-- Blaby --> | E07000033 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Bolsover --> | E07000136 = [[Independent politician|Independent]] <!-- Boston --> | E07000067 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] <!-- Braintree --> | E07000143 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] <!-- Breckland --> | E07000068 = [[No overall control]] <!-- Brentwood --> | E07000144 = [[No overall control]] <!-- Broadland --> | E07000234 = [[No overall control]] <!-- Bromsgrove --> | E07000095 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] <!-- Broxbourne --> | E07000172 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Broxtowe --> | E07000117 = [[No overall control]] <!-- Burnley --> | E07000008 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Cambridge --> | E07000192 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Cannock Chase --> | E07000106 = [[No overall control]] <!-- Canterbury --> | E07000069 = [[The People's Independent Party]] <!-- Castle Point --> | E07000130 = [[No overall control]] <!-- Charnwood --> | E07000070 = [[Liberal Democrats (UK)|Liberal Democrat]] <!-- Chelmsford --> | E07000078 = [[Liberal Democrats (UK)|Liberal Democrat]] <!-- Cheltenham --> | E07000177 = [[No overall control]] <!-- Cherwell --> | E07000034 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Chesterfield --> | E07000225 = [[Liberal Democrats (UK)|Liberal Democrat]] <!-- Chichester --> | E07000118 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Chorley --> | E07000071 = [[No overall control]] <!-- Colchester --> | E07000079 = [[Liberal Democrats (UK)|Liberal Democrat]] <!-- Cotswold --> | E07000226 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Crawley --> | E07000096 = [[No overall control]] <!-- Dacorum --> | E07000107 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] <!-- Dartford --> | E07000035 = [[No overall control]] <!-- Derbyshire Dales --> | E07000108 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Dover --> | E07000009 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] <!-- East Cambridgeshire --> | E07000040 = [[No overall control]] <!-- East Devon --> | E07000085 = [[No overall control]] <!-- East Hampshire --> | E07000242 = [[No overall control]] <!-- East Hertfordshire --> | E07000137 = [[No overall control]] <!-- East Lindsey --> | E07000193 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- East Staffordshire --> | E07000244 = [[No overall control]] <!-- East Suffolk --> | E07000061 = [[Liberal Democrats (UK)|Liberal Democrat]] <!-- Eastbourne --> | E07000086 = [[Liberal Democrats (UK)|Liberal Democrat]] <!-- Eastleigh --> | E07000207 = [[No overall control]] <!-- Elmbridge --> | E07000072 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] <!-- Epping Forest --> | E07000208 = [[Independent (politician)|Independent]] <!-- Epsom and Ewell --> | E07000036 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Erewash --> | E07000041 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Exeter --> | E07000087 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] <!-- Fareham --> | E07000010 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] <!-- Fenland --> | E07000112 = [[No overall control]] <!-- Folkestone and Hythe --> | E07000080 = [[No overall control]] <!-- Forest of Dean --> | E07000119 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] <!-- Fylde --> | E07000173 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Gedling --> | E07000081 = [[No overall control]] <!-- Gloucester --> | E07000088 = [[Liberal Democrats (UK)|Liberal Democrat]] <!-- Gosport --> | E07000109 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Gravesham --> | E07000145 = [[No overall control]] <!-- Great Yarmouth --> | E07000209 = [[Liberal Democrats (UK)|Liberal Democrat]] <!-- Guildford --> | E07000131 = [[No overall control]] <!-- Harborough --> | E07000073 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] <!-- Harlow --> | E07000089 = [[No overall control]] <!-- Hart --> | E07000062 = [[No overall control]] <!-- Hastings --> | E07000090 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] <!-- Havant --> | E07000098 = [[No overall control]] <!-- Hertsmere --> | E07000037 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- High Peak --> | E07000132 = [[Liberal Democrats (UK)|Liberal Democrat]] <!-- Hinckley and Bosworth --> | E07000227 = [[Liberal Democrats (UK)|Liberal Democrat]] <!-- Horsham --> | E07000011 = [[No overall control]] <!-- Huntingdonshire --> | E07000120 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Hyndburn --> | E07000202 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Ipswich --> | E07000146 = [[No overall control]] <!-- King's Lynn and West Norfolk --> | E07000121 = [[No overall control]] <!-- Lancaster --> | E07000063 = [[No overall control]] <!-- Lewes --> | E07000194 = [[No overall control]] <!-- Lichfield --> | E07000138 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Lincoln --> | E07000110 = [[No overall control]] <!-- Maidstone --> | E07000074 = [[No overall control]] <!-- Maldon --> | E07000235 = [[No overall control]] <!-- Malvern Hills --> | E07000174 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Mansfield --> | E07000133 = [[No overall control]] <!-- Melton --> | E07000042 = [[Liberal Democrats (UK)|Liberal Democrat]] <!-- Mid Devon --> | E07000203 = [[Green Party of England and Wales|Green]] <!-- Mid Suffolk --> | E07000228 = [[No overall control]] <!-- Mid Sussex --> | E07000210 = [[Liberal Democrats (UK)|Liberal Democrat]] <!-- Mole Valley --> | E07000091 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] <!-- New Forest --> | E07000175 = [[No overall control]] <!-- Newark and Sherwood --> | E07000195 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] <!-- Newcastle-under-Lyme --> | E07000043 = [[Liberal Democrats (UK)|Liberal Democrat]] <!-- North Devon --> | E07000038 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- North East Derbyshire --> | E07000099 = [[No overall control]] <!-- North Hertfordshire --> | E07000139 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] <!-- North Kesteven --> | E07000147 = [[Liberal Democrats (UK)|Liberal Democrat]] <!-- North Norfolk --> | E07000218 = [[No overall control]] <!-- North Warwickshire --> | E07000134 = [[No overall control]] <!-- North West Leicestershire --> | E07000148 = [[No overall control]] <!-- Norwich --> | E07000219 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] <!-- Nuneaton and Bedworth --> | E07000135 = [[Liberal Democrats (UK)|Liberal Democrat]] <!-- Oadby and Wigston --> | E07000178 = [[No overall control]] <!-- Oxford --> | E07000122 = [[No overall control]] <!-- Pendle --> | E07000123 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Preston --> | E07000236 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] <!-- Redditch --> | E07000211 = [[No overall control]] <!-- Reigate and Banstead --> | E07000124 = [[No overall control]] <!-- Ribble Valley --> | E07000075 = [[No overall control]] <!-- Rochford --> | E07000125 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Rossendale --> | E07000064 = [[No overall control]] <!-- Rother --> | E07000220 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] <!-- Rugby --> | E07000212 = [[No overall control]] <!-- Runnymede --> | E07000176 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] <!-- Rushcliffe --> | E07000092 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] <!-- Rushmoor --> | E07000111 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] <!-- Sevenoaks --> | E07000012 = [[Liberal Democrats (UK)|Liberal Democrat]] <!-- South Cambridgeshire --> | E07000039 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- South Derbyshire --> | E07000044 = [[Liberal Democrats (UK)|Liberal Democrat]] <!-- South Hams --> | E07000140 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] <!-- South Holland --> | E07000141 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] <!-- South Kesteven --> | E07000149 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] <!-- South Norfolk --> | E07000179 = [[Liberal Democrats (UK)|Liberal Democrat]] <!-- South Oxfordshire --> | E07000126 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- South Ribble --> | E07000196 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] <!-- South Staffordshire --> | E07000213 = [[No overall control]] <!-- Spelthorne --> | E07000240 = [[Liberal Democrats (UK)|Liberal Democrats]] <!-- St Albans --> | E07000197 = [[No overall control]] <!-- Stafford --> | E07000198 = [[No overall control]] <!-- Staffordshire Moorlands --> | E07000243 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Stevenage --> | E07000221 = [[Liberal Democrats (UK)|Liberal Democrat]] <!-- Stratford-on-Avon --> | E07000082 = [[No overall control]] <!-- Stroud --> | E07000214 = [[Liberal Democrats (UK)|Liberal Democrat]] <!-- Surrey Heath --> | E07000113 = [[No overall control]] <!-- Swale --> | E07000199 = [[No overall control]] <!-- Tamworth --> | E07000215 = [[No overall control]] <!-- Tandridge --> | E07000045 = [[Liberal Democrats (UK)|Liberal Democrat]] <!-- Teignbridge --> | E07000076 = [[No overall control]] <!-- Tendring --> | E07000093 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] <!-- Test Valley --> | E07000083 = [[No overall control]] <!-- Tewkesbury --> | E07000114 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Thanet --> | E07000102 = [[No overall control]] <!-- Three Rivers --> | E07000115 = [[No overall control]] <!-- Tonbridge and Malling --> | E07000046 = [[Independent politician|Independent]] <!-- Torridge --> | E07000116 = [[No overall control]] <!-- Tunbridge Wells --> | E07000077 = [[Independent politician|Independent]] <!-- Uttlesford --> | E07000180 = [[Liberal Democrats (UK)|Liberal Democrat]] <!-- Vale of White Horse --> | E07000222 = [[No overall control]] <!-- Warwick --> | E07000103 = [[Liberal Democrats (UK)|Liberal Democrat]] <!-- Watford --> | E07000216 = [[No overall control]] <!-- Waverley --> | E07000065 = [[No overall control]] <!-- Wealden --> | E07000241 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] <!-- Welwyn Hatfield --> | E07000047 = [[No overall control]] <!-- West Devon --> | E07000127 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- West Lancashire --> | E07000142 = [[No overall control]] <!-- West Lindsey --> | E07000181 = [[No overall control]] <!-- West Oxfordshire --> | E07000245 = [[No overall control]] <!-- West Suffolk --> | E07000094 = [[Liberal Democrats (UK)|Liberal Democrat]] <!-- Winchester --> | E07000217 = [[Liberal Democrats (UK)|Liberal Democrat]] <!-- Woking --> | E07000237 = [[No overall control]] <!-- Worcester --> | E07000229 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Worthing --> | E07000238 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] <!-- Wychavon --> | E07000128 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] <!-- Wyre --> | E07000239 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] <!-- Wyre Forest --> <!-- English unitary authority councils --> | E06000022 = [[Liberal Democrats (UK)|Liberal Democrats]] <!-- Bath & North East Somerset --> | E06000055 = [[No overall control]] <!-- Bedford --> | E06000008 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Blackburn with Darwen --> | E06000009 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Blackpool --> | E06000058 = [[No overall control]] <!-- Bournemouth, Christchurch and Poole --> | E06000036 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Bracknell Forest --> | E06000043 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Brighton & Hove --> | E06000023 = [[No overall control]] <!-- Bristol --> | E06000060 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] <!-- Buckinghamshire --> | E06000056 = [[No overall control]] <!-- Central Bedfordshire --> | E06000049 = [[No overall control]] <!-- Cheshire East --> | E06000050 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Cheshire West & Chester --> | E06000052 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] <!-- Cornwall --> | E06000063 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Cumberland --> | E06000005 = [[No overall control]] <!-- Darlington --> | E06000015 = [[No overall control]] <!-- Derby --> | E06000059 = [[Liberal Democrats (UK)|Liberal Democrat]] <!-- Dorset --> | E06000047 = [[No overall control]] <!-- County Durham --> | E06000011 = [[No overall control]] <!-- East Riding of Yorkshire --> | E06000006 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Halton --> | E06000001 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Hartlepool --> | E06000019 = [[No overall control]] <!-- Herefordshire --> | E06000010 = [[Liberal Democrats (UK)|Liberal Democrat]] <!-- Hull --> | E06000046 = [[No overall control]] <!-- Isle of Wight --> | E06000016 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Leicester --> | E06000032 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Luton --> | E06000035 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Medway --> | E06000002 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Middlesbrough --> | E06000042 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Milton Keynes --> | E06000012 = [[No overall control]] <!-- North East Lincolnshire --> | E06000013 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] <!-- North Lincolnshire --> | E06000061 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] <!-- North Northamptonshire --> | E06000024 = [[No overall control]] <!-- North Somerset --> | E06000065 = [[No overall control]] <!-- North Yorkshire --> | E06000057 = [[No overall control]] <!-- Northumberland --> | E06000018 = [[Лейборист нам (Их Британи)|Лейборист]] <!-- Nottingham --> | E06000031 = [[No overall control]] <!-- Peterborough --> | E06000026 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Plymouth --> | E06000044 = [[No overall control]] <!-- Portsmouth --> | E06000038 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Reading --> | E06000003 = [[No overall control]] <!-- Redcar and Cleveland --> | E06000017 = [[No overall control]] <!-- Rutland --> | E06000051 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] <!-- Shropshire --> | E06000039 = [[No overall control]] <!-- Slough --> | E06000066 = [[Liberal Democrats (UK)|Liberal Democrat]] <!-- Somerset --> | E06000025 = [[No overall control]] <!-- South Gloucestershire --> | E06000045 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Southampton --> | E06000033 = [[No overall control]] <!-- Southend-on-Sea --> | E06000004 = [[No overall control]] <!-- Stockton-on-Tees --> | E06000021 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Stoke-on-Trent --> | E06000030 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Swindon --> | E06000020 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Telford and the Wrekin --> | E06000034 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Thurrock --> | E06000027 = [[No overall control]] <!-- Torbay --> | E06000007 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Warrington --> | E06000037 = [[Liberal Democrats (UK)|Liberal Democrat]] <!-- West Berkshire --> | E06000062 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] <!-- West Northamptonshire --> | E06000064 = [[Liberal Democrats (UK)|Liberal Democrats]] <!-- Westmorland and Furness --> | E06000054 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] <!-- Wiltshire --> | E06000040 = [[Liberal Democrats (UK)|Liberal Democrat]] <!-- Windsor and Maidenhead --> | E06000041 = [[No overall control]] <!-- Wokingham --> | E06000014 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- York --> <!-- English sui generis councils --> | E06000053 = [[Independent politician|Independent]] <!-- Isles of Scilly --> <!-- Scottish councils --> | S12000033 = [[No overall control]] <!-- Aberdeen --> | S12000034 = [[No overall control]] <!-- Aberdeenshire --> | S12000041 = [[No overall control]] <!-- Angus --> | S12000035 = [[No overall control]] <!-- Argyll and Bute --> | S12000005 = [[No overall control]] <!-- Clackmannanshire --> | S12000006 = [[No overall control]] <!-- Dumfries and Galloway --> | S12000042 = [[Scottish National Party]] <!-- Dundee --> | S12000008 = [[No overall control]] <!-- East Ayrshire --> | S12000045 = [[No overall control]] <!-- East Dunbartonshire --> | S12000010 = [[No overall control]] <!-- East Lothian --> | S12000011 = [[No overall control]] <!-- East Renfrewshire --> | S12000036 = [[No overall control]] <!-- Edinburgh --> | S12000014 = [[No overall control]] <!-- Falkirk --> | S12000047 = [[No overall control]] <!-- Fife --> | S12000049 = [[No overall control]] <!-- Glasgow --> | S12000017 = [[No overall control]] <!-- Highland --> | S12000018 = [[No overall control]] <!-- Inverclyde --> | S12000019 = [[No overall control]] <!-- Midlothian --> | S12000020 = [[No overall control]] <!-- Moray --> | S12000013 = [[Independent politician|Independent]] <!-- Na h-Eileanan Siar --> | S12000021 = [[No overall control]] <!-- North Ayrshire --> | S12000050 = [[No overall control]] <!-- North Lanarkshire --> | S12000023 = [[Independent politician|Independent]] <!-- Orkney Islands --> | S12000048 = [[No overall control]] <!-- Perth and Kinross --> | S12000038 = [[No overall control]] <!-- Renfrewshire --> | S12000026 = [[No overall control]] <!-- Scottish Borders --> | S12000027 = [[Independent politician|Independent]] <!-- Shetland Islands --> | S12000028 = [[No overall control]] <!-- South Ayrshire --> | S12000029 = [[No overall control]] <!-- South Lanarkshire --> | S12000030 = [[No overall control]] <!-- Stirling --> | S12000039 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- West Dunbartonshire --> | S12000040 = [[No overall control]] <!-- West Lothian --> <!-- Welsh principal area councils --> | W06000019 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Blaenau Gwent --> | W06000013 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Bridgend --> | W06000018 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Caerphilly --> | W06000015 = [[Лейборист нам (Их Британи)|Лейборист]] <!-- Cardiff --> | W06000010 = [[Plaid Cymru]] <!-- Carmarthenshire --> | W06000008 = [[Plaid Cymru]] <!-- Ceredigion --> | W06000003 = [[No overall control]] <!-- Conwy --> | W06000004 = [[No overall control]] <!-- Denbighshire --> | W06000005 = [[No overall control]] <!-- Flintshire --> | W06000002 = [[Plaid Cymru]] <!-- Gwynedd --> | W06000001 = [[Plaid Cymru]] <!-- Isle of Anglesey --> | W06000024 = [[Independent politician|Independent]] <!-- Merthyr Tydfil --> | W06000021 = [[No overall control]] <!-- Monmouthshire --> | W06000012 = [[No overall control]] <!-- Neath Port Talbot --> | W06000022 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Newport --> | W06000009 = [[No overall control]] <!-- Pembrokeshire --> | W06000023 = [[No overall control]] <!-- Powys --> | W06000016 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Rhondda Cynon Taff --> | W06000011 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Swansea --> | W06000020 = [[Labour Party (UK)|Labour]] <!-- Torfaen --> | W06000014 = [[No overall control]] <!-- Vale of Glamorgan --> | W06000006 = [[No overall control]] <!-- Wrexham --> <!-- Northern Ireland district councils --> | N09000001 = [[No overall control]] <!-- Antrim and Newtownabbey --> | N09000011 = [[No overall control]] <!-- Ards and North Down --> | N09000002 = [[No overall control]] <!-- Armagh City, Banbridge and Craigavon --> | N09000003 = [[Ерөнхий хяналтгүй]] <!-- Belfast --> | N09000004 = [[No overall control]] <!-- Causeway Coast and Glens --> | N09000005 = [[No overall control]] <!-- Derry City and Strabane --> | N09000006 = [[Sinn Féin]] <!-- Fermanagh and Omagh --> | N09000007 = [[No overall control]] <!-- Lisburn and Castlereagh --> | N09000008 = [[No overall control]] <!-- Mid and East Antrim --> | N09000009 = [[No overall control]] <!-- Mid Ulster --> | N09000010 = [[No overall control]] <!-- Newry, Mourne and Down --> | #default=&nbsp; }}<noinclude> {{Documentation|Template:UK council control/doc}} <!-- PLEASE ADD THIS TEMPLATE'S CATEGORIES AND INTERWIKIS TO THE /doc SUBPAGE, THANKS --> </noinclude> n9pw2f2nnskavk4tfu0tsrki7qt863d 2 140919 858835 825249 2026-06-14T10:06:55Z Луваанжалбын Батнасан 97748 устгах 858835 wikitext text/x-wiki {{delete}} 35r2j9t4ectnt1cmb7mlgcqvwz6h5k6 0 146679 858778 2026-06-13T12:19:26Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Facade of the New York Public Library Main Branch 2.jpg|thumb|377x377px|Нью-Йоркийн нийтийн номын сангийн төв хаалга]] '''Нью-Йоркийн Нийтийн номын сан''' ([[Англи хэл|англи.]] ''The New York Public Library'', ''NYPL'') нь дэлхийн хамгийн том номын сангийн нэг бөгөөд дэлхийн хамгийн том судалгааны номын с..." 858778 wikitext text/x-wiki [[Файл:Facade of the New York Public Library Main Branch 2.jpg|thumb|377x377px|Нью-Йоркийн нийтийн номын сангийн төв хаалга]] '''Нью-Йоркийн Нийтийн номын сан''' ([[Англи хэл|англи.]] ''The New York Public Library'', ''NYPL'') нь дэлхийн хамгийн том номын сангийн нэг бөгөөд дэлхийн хамгийн том судалгааны номын сангийн системийн нэг юм. Энэ нь олон нийтийн эрхэм зорилготой хувийн, ашгийн бус байгууллага бөгөөд хувийн болон олон нийтийн санхүүжилтийг хоёуланг нь авдаг. Түүхч Дэвид МакКаллоу Нью-Йоркийн Нийтийн номын санг АНУ-ын хамгийн чухал номын сангуудын нэг гэж нэрлэжээ (бусад таван номын санд [[АНУ-ын Конгрессын номын сан|АНУ-ын Конгрессын Номын сан]], Бостоны Нийтийн Номын Сан, Харвард, Йелийн Их Сургуулийн их сургуулийн номын сангууд багтдаг). Одоогийн байдлаар Нью-Йоркийн Нийтийн номын сан нь 87 хэлтэсээс бүрдэж байна: зээл олгодоггүй 4 судалгааны номын сан, зээл олгодог 4 үндсэн номын сан, хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүст зориулсан номын сан, 77 хорооллын салбар. NYPL системийн бүх номын сангууд олон нийтэд үнэ төлбөргүй үйлчилдэг. 2008 онд системийн цуглуулгад 44,160,825 ном (ном, видео, газрын зураг гэх мэт) байсан бөгөөд үүнээс 15,985,192 нь ном байв. Салбарууд нь 7,565,579 ном хадгалж байсан бөгөөд үүнээс 4,416,812 нь ном байв. 2009 онд үндсэн цуглуулгад 44,356,334 ном, салбаруудад 8,708,869 ном байжээ. Нийтдээ системийн цуглуулгад 50 сая гаруй зүйл, үүнээс 20 сая гаруй нь ном байна. Тиймээс цуглуулгынхаа хэмжээгээр Нью-Йоркийн Нийтийн номын сан нь АНУ-ын Конгрессын Номын сан болон Британийн Номын сангийн дараа ордог байна. aii9osrb5hz500r1q1g0fkhtyenpo4r 858779 858778 2026-06-13T15:05:33Z Avirmed Batsaikhan 53733 858779 wikitext text/x-wiki [[Файл:Facade of the New York Public Library Main Branch 2.jpg|thumb|377x377px|Нью-Йоркийн нийтийн номын сангийн төв хаалга]] '''Нью-Йоркийн Нийтийн номын сан''' ([[Англи хэл|англи.]] ''The New York Public Library'', ''NYPL'') нь дэлхийн хамгийн том номын сангийн нэг бөгөөд дэлхийн хамгийн том судалгааны номын сангийн системийн нэг юм. Энэ нь олон нийтийн эрхэм зорилготой хувийн, ашгийн бус байгууллага бөгөөд хувийн болон олон нийтийн санхүүжилтийг хоёуланг нь авдаг. Түүхч Дэвид МакКаллоу Нью-Йоркийн Нийтийн номын санг АНУ-ын хамгийн чухал номын сангуудын нэг гэж нэрлэжээ (бусад таван номын санд [[АНУ-ын Конгрессын номын сан|АНУ-ын Конгрессын Номын сан]], Бостоны Нийтийн Номын Сан, Харвард болон [[Йелийн их сургууль|Йелийн Их Сургуулийн]] номын сангууд багтдаг). Одоогийн байдлаар Нью-Йоркийн Нийтийн номын сан нь 87 хэлтэсээс бүрдэж байна: зээл олгодоггүй 4 судалгааны номын сан, зээл олгодог 4 үндсэн номын сан, хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүст зориулсан номын сан, 77 хорооллын салбар. NYPL системийн бүх номын сангууд олон нийтэд үнэ төлбөргүй үйлчилдэг. 2008 онд системийн цуглуулгад 44,160,825 ном (ном, видео, газрын зураг гэх мэт) байсан бөгөөд үүнээс 15,985,192 нь ном байв. Салбарууд нь 7,565,579 ном хадгалж байсан бөгөөд үүнээс 4,416,812 нь ном байв. 2009 онд үндсэн цуглуулгад 44,356,334 ном, салбаруудад 8,708,869 ном байжээ. Нийтдээ системийн цуглуулгад 50 сая гаруй зүйл, үүнээс 20 сая гаруй нь ном байна. Тиймээс цуглуулгынхаа хэмжээгээр Нью-Йоркийн Нийтийн номын сан нь АНУ-ын Конгрессын Номын сан болон Британийн Номын сангийн дараа ордог байна. == Түүх == [[Файл:NYC Public Library Research Room Jan 2006.jpg|thumb|453x453px|Нью-Йоркийн нийтийн номын сангийн уншлагын танхим]] Номын сангийн анхны хандивлагчдын нэг нь Нью-Йорк хотын захирагч, ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшигч Самуэль Жонс Тилден байсан бөгөөд тэрээр өөрийн өвийн ихэнх хэсгийг (ойролцоогоор 2.4 сая доллар) "Нью-Йорк хотод үнэгүй номын сан, уншлагын танхим байгуулах, засвар үйлчилгээ хийхэд" зориулан үлдээжээ. 1886 онд С.Тилден нас барах үед Нью-Йоркт хоёр чухал номын сан аль хэдийн оршин тогтнож байсан: Асторын номын сан (эргэлтгүй лавлах номын сан) болон Ленокс номын сан. Номын санд хөрөнгө хандивласан өөр нэг хүн бол улс төрч Жон Уоттсын хүү, Нью-Йоркийн чинээлэг худалдаачин Роберт Уоттс байв. 1892 он гэхэд Астор болон Ленокс номын сангууд санхүүгийн бэрхшээлтэй тулгарсан байна. Энэхүү нөхцөл байдлын ашиглан Самуэль Тилдений гэрээслэлийг биелүүлэгч Нью-Йоркийн өмгөөлөгч Жон Бигелоу Тилдений өвийг ашиглан хоёр номын сангийн нөөцийг нэгтгэх төлөвлөгөөг санал болгов. Өмгөөлөгч Бигелоу "Нью-Йоркийн Нийтийн Номын Сан, Астор, Ленокс, Тилдений Сангууд" гэсэн нэрийг санал болгосон юм. Жон Бигелоугийн саналыг 1895 оны 5-р сарын 23-нд хүлээн авч, улмаар олон нийтийн сайн сайхны төлөөх хувийн буяны үйлсийн жишээ болж эерэг үнэлгээ авсан юм. 1901 оны 2-р сард шинээр байгуулагдсан номын сан Нью-Йоркийн Чөлөөт Эргэлтийн Номын Сантай нэгдэж, буяны үйлстэн [[Эндрю Карнеги]] салбаруудыг барихад 5.2 сая доллар хандивлаж, тэдгээрийг хотын захиргааны мэдэлд байлгах нөхцөлтэйгөөр байгуулав. Тэр жилийн сүүлээр Нью-Йоркийн Нийтийн номын сан [[Бронкс]], [[Манхэттен]], [[Стейтен Айлэнд]] зэрэг дүүрэг дахь 39 салбар нээхээр хоттой гэрээ байгуулсан ажээ. АНУ-ын Конгрессын номын сан гэх мэт бусад томоохон номын сангуудаас ялгаатай нь Нью-Йоркийн Нийтийн номын сан нь засгийн газраас байгуулагдаагүй юм. Анхны өдрүүдээс өнөөг хүртэл номын сан нь хотын захиргаа болон хувийн буяны байгууллагуудын нягт хамтын ажиллагааны уламжлалыг хадгалсаар ирсэн байна. 2010 оны байдлаар түүний системийн судалгааны номын сангууд хувийн эх үүсвэрээс ихээхэн хэмжээний хандив авдаг бол дүүргийн салбаруудыг голчлон засгийн газрын хөрөнгөөр ​​санхүүжүүлж ирсэн ажээ. 2009 он хүртэл судалгааны номын сангууд болон дүүргийн салбарууд бараг тусдаа номын сангийн систем хэлбэрээр ажиллаж байсан боловч дараа нь нэгтгэгдсэн. 2010 оны эхээр, хэсэгчлэн тасралтгүй нэгтгэсний улмаас номын сангийн ажилтнуудын тоог ойролцоогоор 16%-иар цомхотгосон юм. === Вэб хуудас === Нью-Йоркийн Нийтийн номын сангийн вэбсайт (www.nypl.org 1997 оны 1-р сарын 3-нд Wayback Machine дээр архивлагдсан) нь номын сангийн каталог, онлайн цуглуулга, захиалгын мэдээллийн сан, мөн номын сангийн системд болох үйл явдлууд, үзэсгэлэн, компьютерийн сургалт, Англи хэлийг хоёрдогч хэл болгон судлах сургалтуудын талаарх мэдээлэлд хандах боломжийг олгодог. 2011 оны 12-р сарын 15-нд Wayback Machine дээр архивлагдсан LEO (зээлийн цуглуулгыг хайх) болон CATNYP (судалгааны номын сангийн цуглуулгыг хайх) гэсэн хоёр онлайн каталог нь хэрэглэгчдэд номын сангийн цуглуулгаас ном, сэтгүүл болон бусад материалыг хайх боломжийг олгодог. LEO систем нь карт эзэмшигчдэд номын сангийн аль ч хоёр байршлын хооронд ном хүргэлт захиалах боломжийг олгодог байна. Нью-Йоркийн Нийтийн номын сан нь карт эзэмшигчдэд гэрийн компьютерээсээ EBSCOhost зэрэг захиалгын мэдээллийн санд агуулагдах мянга мянган одоогийн болон түүхэн сэтгүүл, сонин, эрдэм шинжилгээний сэтгүүл, лавлагааны бүтээлүүдэд үнэ төлбөргүй хандах боломжийг олгодог бөгөөд үүнд 2009 оны 3-р сарын 25-нд Wayback Machine дээр архивлагдсан бөгөөд ихэнх томоохон сонины бүрэн эхийг агуулсан Wayback Machine дээр архивлагдсан бөгөөд Нью-Йорк Таймс сонины бүрэн эхийг 2009 оны 2-р сарын 14-нд Wayback Machine дээр архивласан (1995 оноос өнөөг хүртэл), Gale's Ready Reference Shelf дээр архивлагдсан бөгөөд 2008 оны 11-р сарын 23-нд Wayback Machine дээр архивлагдсан бөгөөд Холбооны нэвтэрхий толь бичиг болон тогтмол хэвлэлийн лавлахууд, Хэвлэмэл номууд дээр архивлагдсан 2009 оны 7-р сарын 13-нд Wayback Machine дээр архивлагдсан, Ульрихийн тогтмол хэвлэлийн лавлах 2009 оны 2-р сарын 14-нд Wayback Machine дээр архивлагдсан. Нью-Йоркийн Нийтийн номын сангийн Дижитал цахим Галерей нь номын сангийн цуглуулгаас авсан 700,000 гаруй дижитал хэлбэрт оруулсан зургийн мэдээллийн сан юм. Дижитал Галерейг Time сэтгүүлийн "50 Coolest Websites of 2005" -ын нэгээр нэрлэсэн бөгөөд музейн мэргэжилтнүүдийн олон улсын бүлгээс 2006 оны шилдэг судалгааны сайтаар шалгаруулсан (2011 оны 5-р сарын 27-нд Wayback Machine дээр архивлагдсан Best Research Site of 2006-г үзнэ үү). ixeeego8q60arvt6ix1qv205iaqs3js 0 146680 858780 2026-06-13T15:16:00Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Google Books logo 2015.svg|thumb|338x338px]] '''Google''' '''Ном''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Google Books'', Google Print, Project Ocean)- Америкийн олон улсын корпораци болох Google-ийн 2004 онд эхлүүлсэн, сая сая хэвлэмэл бүтээлийг цахим хэлбэрт оруулж, онлайнаар нийтэд хүргэх зорилготой томоохон төсөл ю..." 858780 wikitext text/x-wiki [[Файл:Google Books logo 2015.svg|thumb|338x338px]] '''Google''' '''Ном''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Google Books'', Google Print, Project Ocean)- Америкийн олон улсын корпораци болох Google-ийн 2004 онд эхлүүлсэн, сая сая хэвлэмэл бүтээлийг цахим хэлбэрт оруулж, онлайнаар нийтэд хүргэх зорилготой томоохон төсөл юм. Гол санаа нь хэвлэсэн бүх номыг онлайнаар унших, хайх боломжтой болгож, хэрэглэгчдэд хязгааргүй мэдлэг олж авах боломжийг бүрдүүлэх явдал юм. 2010 онд [[Google]] дэлхий даяар 129 сая гаруй хэвлэмэл бүтээл байгааг тооцоолсноо зарласан бөгөөд тус компани 10 жилийн дотор бүрэн цахим хэлбэрт оруулахаар төлөвлөжээ. Цуглуулгын ихэнх хэсгийг Их сургуулиудын номын сангуудаас цахим хэлбэрт оруулсан. Номнуудад үнэгүй хандахын оронд их сургуулиуд үнэгүй цахим хуулбарыг хүлээн авсан бөгөөд Google нь хайлтын системээ сайжруулж, цогц цахим цуглуулга бүтээх нөөцийг хүлээн авсан. Тус компани Мичиганы Их Сургууль, Харвард, Стэнфорд, Оксфордын Их сургуулиудын номын сангууд, мөн [[Нью-Йоркийн нийтийн номын сан|Нью-Йоркийн Нийтийн]] [[Нью-Йоркийн нийтийн номын сан|номын сан]] зэрэг 40 гаруй томоохон номын сангуудтай хамтран ажилласан юм. Цуглуулгын зарим хэсгийг хэвлэн нийтлэгчид болон зохиолчдоос авсан бөгөөд тэд Google-д контент зар сурталчилгаанаас олох орлого эсвэл цахим номын эрэлт хэрэгцээ нэмэгдсэний улмаас борлуулалтыг нэмэгдүүлэхийн оронд материалыг цахим хэлбэрт оруулах зөвшөөрөл олгосон. a1a6gnqgkte28ymav6tcrnazwo4ogmn 0 146681 858782 2026-06-13T15:43:14Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Цэнд-Аюушийн Ганбаатар''' - Иргэний нисэхийн ерөнхий газрын итгэмжлэгдсэн байцаагч, “Боинг 767-300” агаарын хөлгийн дарга, багш нисгэгч." 858782 wikitext text/x-wiki '''Цэнд-Аюушийн Ганбаатар''' - Иргэний нисэхийн ерөнхий газрын итгэмжлэгдсэн байцаагч, “Боинг 767-300” агаарын хөлгийн дарга, багш нисгэгч. n6wnlrfpajm3jt0gq1a2lvpexyyrmye 0 146682 858783 2026-06-13T15:49:32Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Сүрэнжавын Тамир''' (1938 онд Улаанбаатар хотод төрсөн -2004 онд нас барсан) -Монгол Улсын [[Гавьяат нисгэгч]]. == Намтар == 1947-1957 онд нийслэл хотын 2-р дунд сургууль, 1957-1960 онд ЗХУ-ын Сасов хотын нисэхийн дунд сургуульд суралцаж төгсөөд нисгэгч мэргэжил эзэмшсэн...." 858783 wikitext text/x-wiki '''Сүрэнжавын Тамир''' (1938 онд Улаанбаатар хотод төрсөн -2004 онд нас барсан) -Монгол Улсын [[Гавьяат нисгэгч]]. == Намтар == 1947-1957 онд нийслэл хотын 2-р дунд сургууль, 1957-1960 онд ЗХУ-ын Сасов хотын нисэхийн дунд сургуульд суралцаж төгсөөд нисгэгч мэргэжил эзэмшсэн. 1960 оноос Агаарын харилцааны газар 2-р нисгэгч, онгоцны дарга, багш нисгэгч зэрэг ажлыг тасралтгүй 30 гаруй жил хийж ЯК-18, АН-2, ИЛ-14, АН-24, АН-26, АН-30 зэрэг агаарын хөлгөөр 8 сая км агаарын зам туулж, 23 мянган цагийн нислэг хийжээ. С.Тамир хөдөө аймгуудад шуудан, хүн тээврийн нислэгийн үүрэг гүйцэтгэж байснаас гадна ИЛ-14, АН-24, АН-26 онгоцуудаар Эрхүү, Бээжингийн тогтмол нислэгт нисч ЗХУ, Польш, Унгар, Герман, Афганистан зэрэг улсад тусгай үүргийн нислэгийг амжилттай биелүүлж байжээ. Нисэхийн нарийн мэргэжилд сургасан багш Х.Сэнгээ, Х.Дорж, Г.Раднаа, Ц.Жамбалдорж, Б.Дашдорж, Ж.Ёндон, Р.Жамъян нартаа баярлаж бахархаж явдаг гэжээ. АН-24, Ан-30 онгоцны дарга 10 гаруй ,2-р нисгэгч 20-иодыг бэлтгэж гаргасан. Мөн Иргэний агаарын тээврийн албанд олон жил үр бүтээлтэй ажиллаж байгаа ТУ-154,Боинг-727 онгоцны багш нисгэгч Н.Төмөртогоо, Р.Батнасан АН-24 онгоцны багш нисгэгч Ж.Наран, Д.Дугаржав зэрэг олон шавь нараараа бахархан явдаг гэж дурссан. С.Тамирын нислэгийн нөр их хөдөлмөрийг төр засгаас өндрөөр үнэлж, Байлдааны гавъяаны улаан тугийн одон, Алтангадас одон болон бусад ойн медалиудаар шагнаж, 1985 онд Монголын нисэх хүчний 60 жилийн ойгоор “БНМАУ-ЫН ГАВЪЯАТ НИСГЭГЧ” цолоор шагнагджээ. 6dvf17ig43jw42ulpdhcrnhzprl5ggt 0 146683 858784 2026-06-13T15:56:04Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Даржаагийн Сүрэнхорлоо''' (1943 оны өвлийн дунд сарын шинийн 3-нд [[Булган аймаг|Булган аймгийн]] [[Сайхан сум (Булган)|Сайхан сумын]] 6-р багийн нутаг Тахилтын хөндий гэдэг газар төрсөн -2009 онд Улаанбаатар хотод нас барсан)- Монгол Улсын Гавьяат нисгэгч. == Намт..." 858784 wikitext text/x-wiki '''Даржаагийн Сүрэнхорлоо''' (1943 оны өвлийн дунд сарын шинийн 3-нд [[Булган аймаг|Булган аймгийн]] [[Сайхан сум (Булган)|Сайхан сумын]] 6-р багийн нутаг Тахилтын хөндий гэдэг газар төрсөн -2009 онд Улаанбаатар хотод нас барсан)- Монгол Улсын Гавьяат нисгэгч. == Намтар == Д.Сүрэнхорлоо нь Содномын Даржаагийн 2-р хүүхэд болон 1943 онд Булган аймгийн Сайхан суманд төрсөн. 1966 онд ЗХУ-ын Сасово хотод ЗХУ-ын баатар Г.А.Тараны нэрэмжит Нисэхийн дунд сургуульд суралцаад сургуулиа “Онц” дүнтэй, дэслэгч цолтой төгссөн. Сургуулиа дүүргэж ирээд Завхан аймгийн нисэх буудалд хуваарилагдан очиж З.Бороохой нисгэгчийн 2-р нисгэгчээр ажлын гараагаа эхэлсэн түүхтэй. 1975 онд Ленинград хотын Иргэний нисэхийн академийн удирдлагын факультетийг Инженер-нисгэгч мэргэжлээр төгссөн. 1969-1970 онд АН-2, [[Ан-24|АН-24]] онгоцны II нисгэгч, АН-2 Нисэх багийн дарга, ИАТУЕГ-ын Нисэх отрядын Ой хөдөө аж ахуйн эскадрилийн дарга, хэлтсийн дарга, БХЯ-ны Нислэгийн хэлтсийн дарга, Иргэний агаарын тээврийг удирдах ерөнхий газрын нэгдүгээр орлогч дарга, МАХН-ын Төв хорооны Иргэний нисэхийн асуудал хариуцсан зааварлагч, Зам тээврийн яамны орлогч сайд бөгөөд МИАТ нэгтгэлийн Ерөнхий захирал, Иргэний агаарын тээврийг удирдах газрын дарга, Москва хот дахь МИАТ компанийн Төлөөлөгчийн газарт Ерөнхий төлөөлөгч, Буянт-Ухаа нисэх буудлын захирал, МИАТ компаний албаны дарга, ИНЕГ-ын Ахмадын хорооны дарга зэргийг хашиж байсан. 1986 онд Улаанбаатар хотын АДХ-ын төлөөлөгч, 1990 онд АИХ-ын депутатаар тус тус сонгогдож байсан. Түүний хийсэн ажлын заримааас нь дурьдвал: 1. ИАТ-ийн байгууллагыг Олон Улсын ИАТ-ийн байгууллага болох ИКАО-д элсүүлэх. 2. Олон Улсын суудал захиалгын системийн байгууллага болох СИТА-д элсүүлэх 3. ОУ-ын ИАТ-ийн байгуулагуудын камерын асуудлыг нэгтгэн дүрэм , журам , үнэ тарифыг баталдаг ИАТА-д элсүүлэх. 4. Том онгоцтой болж Москва, Бээжин, Берлин Токио-д шууд нислэг бие даан хийлгэх. 5. ИАТ-ийн ажилтан ажилчдыг иргэний нисэхийн формтой болгох 6. Тооцоолон бодох төвтэй болох зэрэг ажлуудыг хөөцөлдөн гүйцэтгэсэн бөгөөд түүний хийсэн бүтээснийг тоочоод баршгүй Д.Сүрэнхорлоо нь сайн удирдагч зохион байгуулагч сайн нисгэгч байсан төдийгүй сайн багш байсан юм. === Шагнал === 2006 онд Монгол хүн сансарт ниссэний 25 жилийн ойгоор Монгол Улсын гавъяат нисгэгч цолоор шагнуулсан. Байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон, Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон, Алтан гадас одон болон бусад ойн медалиар шагнуулсан. 662kwhndygdy0djlh92t3o0ajfx322b 0 146684 858786 2026-06-13T16:03:03Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Санжмятавынг Лхагважав''' (1917 онд [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Алдархаан сум|Алдархаан сумын]] нутагт Яруугийн гол гэдэг газар төрсөн - 1997 онд нас барсан) -Монгол улсын Гавьяат нисгэгч. Тэрээр 1917 онд ард Санжмятавын 2-р хүү болон төрсөн. 1927 онд хошууны ба..." 858786 wikitext text/x-wiki '''Санжмятавынг Лхагважав''' (1917 онд [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Алдархаан сум|Алдархаан сумын]] нутагт Яруугийн гол гэдэг газар төрсөн - 1997 онд нас барсан) -Монгол улсын Гавьяат нисгэгч. Тэрээр 1917 онд ард Санжмятавын 2-р хүү болон төрсөн. 1927 онд хошууны бага сургууль, 1936 онд нам улсын төв сургууль, 1938-1940 онд дотоодын нисэхийн сургууль, 1944-1950 онд ЗХУ-д нисэх хүчний академи төгссөн. 1938 онд МАХН-д элссэн. 1940 оноос нисэхийн 1-р хороонд нисгэгч, хэлтсийн дарга, эскадриль хорооны улс төрийн орлогч, багш-нисгэгч, онгоцны дарга, нислэгийн байцаагч, нисэх төв буудлын дарга, БХЯ-ны харъяа 109-р ангийн дарга зэрэг ажлыг 40 шахам жил тасралтгүй ажиллажээ. Батлан хамгаалахын болон иргэний агаарын АН-2, ИЛ-14, АН-24 онгоцуудыг эзэмшиж агаарт 10 гаруй мянган цаг, 3 сая гаруй км ниссэн байна. С.Лхагважавт залуу нисгэгчдийг бэлтгэн сурган дадлагажуулахад Монголын нисэх хүчний байгууллагад удаан жил идэвхи зүтгэлтэй ажилласан явдлыг төр засгаас өндрөөр үнэлж Сүхбаатарын одон,ЗХУ-ын засгийн газраас Улаан таван хошуу одон ,бусад ойн медалиудаар шагнаж, 1967 онд Октябрийн социалист их хувьсгалын 50 жилийн ойгоор ”БНМАУ-ЫН ГАВЪЯАТ НИСГЭГЧ” цолоор шагнасан байна. dcmix9keuinunnzjp4s1bwj6l0zpd9b 0 146685 858787 2026-06-13T16:03:08Z 唐吉訶德的侍從 5036 Хуудас үүсгэв: "'''Соронзонгомбо''' эсвэл '''Сонгцен Гампо''' ({{lang-bo|སྲོང་བཙན་སྒམ་པོ་}}, 569-650) нь 618-650 оны хооронд хаанчилж байсан Төвөдийн хаан байв. Тэрээр мөн [[Төвөдийн эзэнт гүрэн|Төвөдийн эзэнт гүрнийг]] үндэслэгч байв. Соронзонгомбо нь [[Намри Сонгцен]]ы хүү байв...." 858787 wikitext text/x-wiki '''Соронзонгомбо''' эсвэл '''Сонгцен Гампо''' ({{lang-bo|སྲོང་བཙན་སྒམ་པོ་}}, 569-650) нь 618-650 оны хооронд хаанчилж байсан Төвөдийн хаан байв. Тэрээр мөн [[Төвөдийн эзэнт гүрэн|Төвөдийн эзэнт гүрнийг]] үндэслэгч байв. Соронзонгомбо нь [[Намри Сонгцен]]ы хүү байв. 618 онд Намри Сонгцен алагдаж, залуу Соронзонгомбо хаан ширээнд суув. Тэрээр өгөөмөр, зоригтой, авхаалж самбаатай байсан бөгөөд хаанчлалынхаа үеэр Төвдийн өндөрлөг газрыг бүхэлд нь эзлэн авч, Төвөдийн эзэнт гүрнийг хүчирхэг улс болгосон. Непал улс Төвдөд захирагджээ. [[Балба|Непал]]ын хаан охин [[Бхрикути]]г Соронзонгомботой гэрлүүлжээ. Бхрикути бол сүсэг бишрэлтэй Буддын шашинтан байсан бөгөөд тэрээр олон Буддагийн хөшөө, судар авчирсан нь Буддын шашин Төвдөд нэвтэрсний эхлэлийг тавьсан юм. [[Лхас]] дахь [[Рамоче сүм]] болон [[Будала ордон]]г Соронзонгомбогийн захиалгаар барьсан гэсэн домогт өгүүлдэг. 634 онд Төвөд [[Тан улс]]ад довтлов. Энэ дайн хэдэн жил үргэлжилж, Төвөдийн эзэнт гүрэн Тугухунь, Дансянь, Байланы нутаг зэрэг газруудыг эзэлжээ. Соронзонгомбо энхийн гэрээ байгуулах найдвараар Тан улсын нийслэл Чанъань руу элч илгээжээ. Тан улсын эзэн хаан [[Тан Тайзун]]г мөн дайныг үргэлжлүүлэхийг хүсээгүй тул хүсэлтийг зөвшөөрч, Вэньчэн гүнжийг Соронзонгомботой гэрлүүлжээ. Вэньчэн гүнж Хятадын одон орон, хуанлийн систем болон бусад шинжлэх ухааны мэдлэгийг Төвөдөд авчирсан. Цаашилбал, Соронзонгом [[Түми Самбхота]]г Энэтхэг рүү суралцахаар илгээжээ. Төвөдөд буцаж ирснийхээ дараа Түми Самбхота санскрит хэлнээс загварчилсан Төвөд бичгийг бүтээжээ. Соронзонгомбо, [[Трисон Дэцэн]], [[Три Ралпачен]] нарыг Төвөдүүд Бурханы шашныг сурталчилдгаараа "Гурван Дхарма хаан" гэж нэрлэдэг. Түүнийг Бхрикути, Вэньчэн гүнж нарын хамт Төвөдүүд [[Жанрайсаг бурхан]], [[Цагаан дарь эх]], [[Ногоон дарь эх]]ийн хувилгаан гэж үздэг. [[Ангилал:569 онд төрсөн]] [[Ангилал:650 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Төвөдүүд]] jvthz1kmy9so8mfnoid2h3z0hj5s3e8 858791 858787 2026-06-13T16:27:45Z 唐吉訶德的侍從 5036 858791 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Соронзонгомбо<br>{{nobold|{{bo-textonly|སྲོང་བཙན་སྒམ་པོ}}}} | title = зонбо | image = Songstengampo.jpg | caption = | succession = [[Төвөдийн эзэнт гүрэн|Төвөдийн]] хаан | reign = 618 – 650 | coronation = | regnal name = Кри Соронзонгомбо | predecessor = [[Намри Сонцен]] | regent = [[Гунсон Гунцен]] (635–640) | reg-type = Төр баригч | successor = [[Мансон Манцен]] | dynasty = | father = Намри Сонцен | mother = Дриза Токар | spouse = [[Бхрикути]] (Белмоза Трицүн)<br>[[Вэньчэн гүнж]] (Гямоза Мунчан)<br>Минякза Гялмоцүн<br/>Литикмэн<br>Монза Тричам | spouse-type = хатан | issue = [[Гунсон Гунцен]] | birth_name = Соронзон | birth_date = 569 | birth_place = Төвөд | death_date = 650 | death_place = Төвөд | burial_date = | burial_place = | religion = }} '''Соронзонгомбо''' эсвэл '''Сонгцен Гампо''' ({{lang-bo|སྲོང་བཙན་སྒམ་པོ་}}, 569-650) нь 618-650 оны хооронд хаанчилж байсан Төвөдийн хаан байв. Тэрээр мөн [[Төвөдийн эзэнт гүрэн|Төвөдийн эзэнт гүрнийг]] үндэслэгч байв. Соронзонгомбо нь [[Намри Сонцен]]ы хүү байв. 618 онд Намри Сонцен алагдаж, залуу Соронзонгомбо хаан ширээнд суув. Тэрээр өгөөмөр, зоригтой, авхаалж самбаатай байсан бөгөөд хаанчлалынхаа үеэр Төвдийн өндөрлөг газрыг бүхэлд нь эзлэн авч, Төвөдийн эзэнт гүрнийг хүчирхэг улс болгосон. Непал улс Төвдөд захирагджээ. [[Балба|Непал]]ын хаан охин [[Бхрикути]]г Соронзонгомботой гэрлүүлжээ. Бхрикути бол сүсэг бишрэлтэй Буддын шашинтан байсан бөгөөд тэрээр олон Буддагийн хөшөө, судар авчирсан нь Буддын шашин Төвдөд нэвтэрсний эхлэлийг тавьсан юм. [[Лхас]] дахь [[Рамоче сүм]] болон [[Будала ордон]]г Соронзонгомбогийн захиалгаар барьсан гэсэн домогт өгүүлдэг. 634 онд Төвөд [[Тан улс]]ад довтлов. Энэ дайн хэдэн жил үргэлжилж, Төвөдийн эзэнт гүрэн Тугухунь, Дансянь, Байланы нутаг зэрэг газруудыг эзэлжээ. Соронзонгомбо энхийн гэрээ байгуулах найдвараар Тан улсын нийслэл [[Шиань|Чанъань]] руу элч илгээжээ. Тан улсын эзэн хаан [[Тан Тайзун]]г мөн дайныг үргэлжлүүлэхийг хүсээгүй тул хүсэлтийг зөвшөөрч, [[Вэньчэн гүнж]]ийг Соронзонгомботой гэрлүүлжээ. Вэньчэн гүнж Хятадын одон орон, хуанлийн систем болон бусад шинжлэх ухааны мэдлэгийг Төвөдөд авчирсан. Цаашилбал, Соронзонгом [[Түми Самбхота]]г Энэтхэг рүү суралцахаар илгээжээ. Төвөдөд буцаж ирснийхээ дараа Түми Самбхота санскрит хэлнээс загварчилсан Төвөд бичгийг бүтээжээ. Соронзонгомбо, [[Трисон Дэцэн]], [[Три Ралпачен]] нарыг Төвөдүүд Бурханы шашныг сурталчилдгаараа "Гурван Дхарма хаан" гэж нэрлэдэг. Түүнийг Бхрикути, Вэньчэн гүнж нарын хамт Төвөдүүд [[Жанрайсаг бурхан]], [[Цагаан дарь эх]], [[Ногоон дарь эх]]ийн хувилгаан гэж үздэг. [[Ангилал:569 онд төрсөн]] [[Ангилал:650 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Төвөдүүд]] i85rydbee6vfxi340s4ydfkv0v3kw31 858792 858791 2026-06-13T16:31:43Z 唐吉訶德的侍從 5036 858792 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Соронзонгомбо<br>{{nobold|{{bo-textonly|སྲོང་བཙན་སྒམ་པོ}}}} | title = зонбо | image = Songstengampo.jpg | caption = | succession = [[Төвөдийн эзэнт гүрэн|Төвөдийн]] хаан | reign = 618 – 650 | coronation = | regnal name = Кри Соронзонгомбо | predecessor = [[Намри Сонцен]] | regent = [[Гунсон Гунцен]] (645–650) | reg-type = Төр баригч | successor = [[Мансон Манцен]] | dynasty = | father = Намри Сонцен | mother = Дриза Токар | spouse = [[Бхрикути]] (Белмоза Трицүн)<br>[[Вэньчэн гүнж]] (Гямоза Мунчан)<br>Минякза Гялмоцүн<br/>Литикмэн<br>Монза Тричам | spouse-type = хатан | issue = [[Гунсон Гунцен]] | birth_name = Соронзон | birth_date = 569 | birth_place = Төвөд | death_date = 650 | death_place = Төвөд | burial_date = | burial_place = | religion = }} '''Соронзонгомбо''' эсвэл '''Сонгцен Гампо''' ({{lang-bo|སྲོང་བཙན་སྒམ་པོ་}}, 569-650) нь 618-650 оны хооронд хаанчилж байсан Төвөдийн хаан байв. Тэрээр мөн [[Төвөдийн эзэнт гүрэн|Төвөдийн эзэнт гүрнийг]] үндэслэгч байв. Соронзонгомбо нь [[Намри Сонцен]]ы хүү байв. 618 онд Намри Сонцен алагдаж, залуу Соронзонгомбо хаан ширээнд суув. Тэрээр өгөөмөр, зоригтой, авхаалж самбаатай байсан бөгөөд хаанчлалынхаа үеэр Төвдийн өндөрлөг газрыг бүхэлд нь эзлэн авч, Төвөдийн эзэнт гүрнийг хүчирхэг улс болгосон. Непал улс Төвдөд захирагджээ. [[Балба|Непал]]ын хаан охин [[Бхрикути]]г Соронзонгомботой гэрлүүлжээ. Бхрикути бол сүсэг бишрэлтэй Буддын шашинтан байсан бөгөөд тэрээр олон Буддагийн хөшөө, судар авчирсан нь Буддын шашин Төвдөд нэвтэрсний эхлэлийг тавьсан юм. [[Лхас]] дахь [[Рамоче сүм]] болон [[Будала ордон]]г Соронзонгомбогийн захиалгаар барьсан гэсэн домогт өгүүлдэг. 634 онд Төвөд [[Тан улс]]ад довтлов. Энэ дайн хэдэн жил үргэлжилж, Төвөдийн эзэнт гүрэн Тугухунь, Дансянь, Байланы нутаг зэрэг газруудыг эзэлжээ. Соронзонгомбо энхийн гэрээ байгуулах найдвараар Тан улсын нийслэл [[Шиань|Чанъань]] руу элч илгээжээ. Тан улсын эзэн хаан [[Тан Тайзун]]г мөн дайныг үргэлжлүүлэхийг хүсээгүй тул хүсэлтийг зөвшөөрч, [[Вэньчэн гүнж]]ийг Соронзонгомботой гэрлүүлжээ. Вэньчэн гүнж Хятадын одон орон, хуанлийн систем болон бусад шинжлэх ухааны мэдлэгийг Төвөдөд авчирсан. Цаашилбал, Соронзонгом [[Түми Самбхота]]г Энэтхэг рүү суралцахаар илгээжээ. Төвөдөд буцаж ирснийхээ дараа Түми Самбхота санскрит хэлнээс загварчилсан Төвөд бичгийг бүтээжээ. Соронзонгомбо, [[Трисон Дэцэн]], [[Три Ралпачен]] нарыг Төвөдүүд Бурханы шашныг сурталчилдгаараа "Гурван Дхарма хаан" гэж нэрлэдэг. Түүнийг Бхрикути, Вэньчэн гүнж нарын хамт Төвөдүүд [[Жанрайсаг бурхан]], [[Цагаан дарь эх]], [[Ногоон дарь эх]]ийн хувилгаан гэж үздэг. [[Ангилал:569 онд төрсөн]] [[Ангилал:650 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Төвөдүүд]] qkjo6k28w9bkedu2g0j9r7rtdanoesz 0 146686 858788 2026-06-13T16:10:25Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Гунгаагийн Жаргалсайхан''' (1952 онд [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] Сэргэлэн суманд төрсөн- ) -Монгол Улсын [[гавьяат нисгэгч]]. == Намтар == ЗХУ-ыг Сасов хотод ЗХУ-ын баатар Г.А.Тараны нэрэмжит Нисэхийн дунд сургуулийг 1972 онд, Ленинград хотын Иргэний агаарын тээврийн..." 858788 wikitext text/x-wiki '''Гунгаагийн Жаргалсайхан''' (1952 онд [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] Сэргэлэн суманд төрсөн- ) -Монгол Улсын [[гавьяат нисгэгч]]. == Намтар == ЗХУ-ыг Сасов хотод ЗХУ-ын баатар Г.А.Тараны нэрэмжит Нисэхийн дунд сургуулийг 1972 онд, Ленинград хотын Иргэний агаарын тээврийн академийг 1981 онд тус тус төгссөн. Инженер-нисгэгч мэргэжилтэй. Агаарын харилцааны газарт АН-2, АН-24 онгоцны хоёрдугаар нисгэгчээр ажлын гараагаа эхлэж, онгоцны дарга, Нисэх отрядын харьяа Тээврийн эксадрилийн дарга, Нисэх техникийн улсын байцаан шалгах газрын дарга, ИАТУЕГ-ын НШХ-т байцаагч нисгэгч 1982-1985 онд, МИАТ нэгтгэлийн Нисэх албаны дарга, ТУ-154 онгоцны дарга, багш нисгэгч, МИАТ компаний нислэг эрхэлсэн орлогч захирал, ВОИНГ-727 онгоцны дарга, багш нисгэгч, МИАТ компаний Москва хот дахь Ерөнхий төлөөлөгч, компанийн Тэргүүн дэд захирал, ВОИНГ-737 онгоцны дарга, Нисэх албаны дарга, Ерөнхий нисгэгч, Нислэг үйлдвэрлэл эрхэлсэн орлогч захирал, 2012-2015 oнд МИАТ-ТӨХК-ний гүйцэтгэх захирал, МИАТ ТӨХК-ны ААЧНАБА-д нислэгийн аюулгүй ажиллагаа хариуцсан байцаагчаар 2016-2022 оны 2-р сар хүртэл ажиллаж, мөн К-18А, Ан-26, АН-30 онгоцнуудаар нисч, нийт агаарт 21420 цагийн нислэг хийсэн байна. МИАТ-т 1972 оноос 2022 он хүртэл 50 жил aжилласан. Тэрээр удам дамжсан нисгэгч, түүний эцэг [[Дугарын Гунгаа]] нь Монгол Улсын баатар, Монгол Улсын анхны гавъяат нисгэгч, хошууч генерал цолтой. == Шагнал == 2011 онд Тулгар төр байгуулагдсаны 2220 жилийн ой, Ардын их хувьсгалын 90 жилийн ой, Үндэсний их баяр наадмаар Монгол Улсын гавъяат нисгэгч цол хүртсэн. Үүнээс өмнө Алтан гадас болон бусад одон, ойн медалиар шагнуулсан. l1qjendg4p8mlhqbsq1dapwoqm65uic 0 146687 858790 2026-06-13T16:22:16Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Са́сово''' — ОХУ-ын [[Рязань муж|Рязань мужийн]] Сасово дүүргийн захиргааны төв хот (1926 оноос). Сасово нь хотын дүүрэг үүсгэдэг. Оросын Рязань мужийн зүүн хэсэгт, Цна голын эрэг дээр, [[Рязань]] хотоос 184 километрийн зайд оршдог. Хүн ам 2023 оны байдлаар 21,220 бай..." 858790 wikitext text/x-wiki '''Са́сово''' — ОХУ-ын [[Рязань муж|Рязань мужийн]] Сасово дүүргийн захиргааны төв хот (1926 оноос). Сасово нь хотын дүүрэг үүсгэдэг. Оросын Рязань мужийн зүүн хэсэгт, Цна голын эрэг дээр, [[Рязань]] хотоос 184 километрийн зайд оршдог. Хүн ам 2023 оны байдлаар 21,220 байв. ЗХУ-ын баатар [[Григорий Таран|Григорий Тараны]] нэрэмжит Сасово хотын Иргэний нисэхийн нислэгийн сургууль байдаг. 7fmkehwdyzezwkggeer2svyjfjsj4v3 0 146688 858795 2026-06-13T17:34:09Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Варна аймаг]] to [[Варна муж]] 858795 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Варна муж]] jdq3hhmik4ekcg9rw2igf9fozocnlh4 6 146689 858806 2026-06-13T21:20:53Z Enkhsaihan2005 64429 858806 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 828 146690 858812 2026-06-13T22:26:51Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "return { lang = "ro", ["AB"] = {name="Alba"}, ["AG"] = {name="Argeș"}, ["AR"] = {name="Arad"}, ["BC"] = {name="Bacău"}, ["BH"] = {name="Bihor"}, ["BN"] = {name="Bistrița-Năsăud"}, ["BR"] = {name="Brăila"}, ["BT"] = {name="Botoșani"}, ["BV"] = {name="Brașov"}, ["BZ"] = {name="Buzău"}, ["CJ"] = {name="Cluj"}, ["CL"] = {name="Călărași"}, ["CS"] = {name="Caraș-Severin"}, ["CT"] = {name="Constanța"}, ["CV"] = {name="Covas..." 858812 Scribunto text/plain return { lang = "ro", ["AB"] = {name="Alba"}, ["AG"] = {name="Argeș"}, ["AR"] = {name="Arad"}, ["BC"] = {name="Bacău"}, ["BH"] = {name="Bihor"}, ["BN"] = {name="Bistrița-Năsăud"}, ["BR"] = {name="Brăila"}, ["BT"] = {name="Botoșani"}, ["BV"] = {name="Brașov"}, ["BZ"] = {name="Buzău"}, ["CJ"] = {name="Cluj"}, ["CL"] = {name="Călărași"}, ["CS"] = {name="Caraș-Severin"}, ["CT"] = {name="Constanța"}, ["CV"] = {name="Covasna"}, ["DB"] = {name="Dâmbovița"}, ["DJ"] = {name="Dolj"}, ["GJ"] = {name="Gorj"}, ["GL"] = {name="Galați"}, ["GR"] = {name="Giurgiu"}, ["HD"] = {name="Hunedoara"}, ["HR"] = {name="Harghita"}, ["IF"] = {name="Ilfov"}, ["IL"] = {name="Ialomița"}, ["IS"] = {name="Iași"}, ["MH"] = {name="Mehedinți"}, ["MM"] = {name="Maramureș"}, ["MS"] = {name="Mureș"}, ["NT"] = {name="Neamț"}, ["OT"] = {name="Olt"}, ["PH"] = {name="Prahova"}, ["SB"] = {name="Sibiu"}, ["SJ"] = {name="Sălaj"}, ["SM"] = {name="Satu Mare"}, ["SV"] = {name="Suceava"}, ["TL"] = {name="Tulcea"}, ["TM"] = {name="Timiș"}, ["TR"] = {name="Teleorman"}, ["VL"] = {name="Vâlcea"}, ["VN"] = {name="Vrancea"}, ["VS"] = {name="Vaslui"}, ["B"] = {name="Bucharest",isoname="București"} } bzrn44ev88u4ivvlzeod1e9bv85p2gp 0 146691 858823 2026-06-14T04:29:21Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Barry in concert.jpg|thumb|349x349px]] '''Жон Барри''' ([[Англи хэл|англи.]] ''John Barry'', төрөхдөө ''Жон Барри Прендергаст''; 1933 оны 11-р сарын 3-нд Английн Йорк хотод төрсөн — 2011 оны 1-р сарын 30-нд АНУ-ын Нью-Йорк мужийн Глен-Ков хотод нас барсан) — английн хөгжмийн зохиолч, кино хө..." 858823 wikitext text/x-wiki [[Файл:Barry in concert.jpg|thumb|349x349px]] '''Жон Барри''' ([[Англи хэл|англи.]] ''John Barry'', төрөхдөө ''Жон Барри Прендергаст''; 1933 оны 11-р сарын 3-нд Английн Йорк хотод төрсөн — 2011 оны 1-р сарын 30-нд АНУ-ын Нью-Йорк мужийн Глен-Ков хотод нас барсан) — английн хөгжмийн зохиолч, кино хөгжмийн зохиолоороо [[Алтан бөмбөрцөг]] болон [[Британийн Кино болон телевизийн урлагийн академи (BAFTA)|BAFTA]] шагналт, 5 удаа [[Оскарын шагнал|Оскарын шагналт]]. Британийн эзэнт гүрний одон (OBE)--гийн эзэн. [[Жеймс Бонд|Жеймс Бондын]] 11 киноны хөгжмөөрөө алдартай тэрээр 007 кино цувралын өвөрмөц хэв маягт гүн гүнзгий нөлөө үзүүлсэн. 1933 онд Английн Йорк хотод төрсөн Барри нь кино театрын сүлжээ эзэмшигч Жон (Жек Ксавье) Прендергаст болон төгөлдөр хуурч Дорис Прендергаст (төрсөн овог нь Уилкинсон) нарын гурав дахь бөгөөд хамгийн бага хүүхэд болж төрсөн. Тэрээр бага боловсролоо Йорк хотын Католик шашны Бар Приори сургуулиар авсан. Хэдийгээр тэрээр албан ёсны боловсрол эзэмшээгүй ч төгөлдөр хуур, гармоник зэрэг чиглэлээр маш сайн тоглодог байжээ. Тэрээр 7 настайгаасаа эхлэн кино урлагт дурлаж, 14 настайгаасаа эхлэн эцгийнхээ кино театрын сүлжээнд кино механикчаар ажиллаж байжээ. Тэнд тэрээр Фред Штайнер, Эрих Корнголд, Франц Ваксман зэрэг Холливудын хөгжмийн зохиолчдын бүтээлтэй ойр дотно танилцаж, өөрөө кино хөгжмийн зохиолч болох карьераа төлөвлөж эхэлжээ. Жон Барри 1953-1955 онд Кипр, Египетэд хоёр жил цэргийн алба хааж байхдаа янз бүрийн цэргийн хөгжим тоглож, зохиосон. Үүний зэрэгцээ тэрээр [[Жааз хөгжим|жааз хөгжмийн]] зохиолч Билл Руссотой захидал харилцаатай байсан бөгөөд тэрээр шинэ хамт ажиллагсаддаа шуудангаар хөгжмийн хичээл заадаг байжээ. 1957 он гэхэд тэрээр ''Жон Барри'' хэмээх тайзны нэрийг авч, ''John Barry Seven'' /Жон Барри Севен/ хэмээх жааз-рок хамтлагийг байгуулжээ. Жеймс Бондын тухай анхны кинонууд болон "Зулу" киноны амжилт нь түүнд 1960-аад оны дунд үе гэхэд жилд 3-4 киноны хөгжим зохиох захиалгатай болсон. 1970-аад оны дунд үе хүртэл Жон Барри төрөлх Англидаа амьдарч, дараа нь АНУ руу, Нью-Йорк хотын ойролцоох Ойстер Бэй рүү нүүжээ. frbzjgsvuncnzzdiuygec47d4t8nfdu 6 146692 858832 2026-06-14T09:44:49Z Enkhsaihan2005 64429 858832 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 828 146693 858838 2026-06-14T10:28:17Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "return { name = 'Уэльс', top = 53.5, bottom = 51.3, left = -5.5, right = -2.5, image = 'Wales location map.svg', image1 = 'Wales relief location map.jpg' }" 858838 Scribunto text/plain return { name = 'Уэльс', top = 53.5, bottom = 51.3, left = -5.5, right = -2.5, image = 'Wales location map.svg', image1 = 'Wales relief location map.jpg' } p8yrzrpc0w1fy2tsn0r3xymlm59dxbi 828 146694 858841 2026-06-14T10:33:49Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Module:Байршлын газрын зураг/өгөгдөл/Их Британи]] to [[Module:Байршлын газрын зураг/өгөгдөл/Нэгдсэн Хаант Улс]] 858841 Scribunto text/plain return require [[Module:Байршлын газрын зураг/өгөгдөл/Нэгдсэн Хаант Улс]] 05rfeuqcnfjxzblkw55rlvrf1wembyp