Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.6 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 1283 858907 855978 2026-06-15T08:58:29Z ~2026-35091-43 105345 М. бол агуу хүн 858907 wikitext text/x-wiki {{Short description|Еврази дахь эзэнт гүрэн}} {{Инфобокс түүхэн улс | conventional_long_name = Их Монгол Улс | native_name = {{MongolUnicode|lang=xng|ᠶᠡᠬᠡ<br/>ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ<br/>ᠤᠯᠤᠰ}}<br/>{{tlit|xng|Yeke Monggol Ulus}} ([[Дундад Монгол хэл|Дундад Монгол]]) | common_name = Мягмардоржийн Тэмүгээн улс | status = [[Талын эзэнт гүрэн]] | image_map = Expansion of the Mongol Empire 1206–1294.gif | image_map_caption = 1206-1294 оны хооронд Монголын эзэнт гүрний Еврази даяарх тэлэлт {{Legend|#B34345|Монголын эзэн гүрэн}} {{Legend|#CAD656|[[Алтан Орд]]}} {{Legend|#4E6241|[[Цагаадайн Улс]]}} {{Legend|#5B9749|[[Ил Хаант Улс]]}} {{Legend|#845DB0|[[Юань Улс]]}} | capital = {{Ubl|[[Аваргын балгас|Аварга]] (1206–1235)|[[Хархорум]] (1235–1271)}} | common_languages = {{Hlist|[[Дундад Монгол хэл|Дундад Монгол]]|[[Түрэг хэлнүүд]]{{Efn|Ялангуяа Алтан Ордны баруун [[Кипчак хэлнүүд|Кипчак аялгууд]],<ref>{{Cite book |last=Колодзейчик |first=Дариуш |author-link=Дариуш Колодзейчик |url=https://books.google.com/books?id=FHrTxHmegRYC&pg=PP1 |title=The Crimean Khanate and Poland-Lithuania: International Diplomacy on the European Periphery (15th–18th Century): A Study of Peace Treaties Followed by Annotated Documents |date=2011 |publisher=Brill |isbn=978-9-0041-9190-7 |location=Лейден |via=[[Google Books]]}}</ref> Цагаадайн улсын [[Цагадайн хэл]]<ref name="Kim2013">{{Cite book |last=Ким |first=Хюн Жин |url=https://books.google.com/books?id=fX8YAAAAQBAJ&pg=PA29 |title=The Huns, Rome and the Birth of Europe |date=2013 |publisher=[[Кембрижийн Их Сургуулийн Хэвлэл]] |isbn=978-1-1070-6722-6 |page=29 |access-date=2026-03-07 |via=[[Google Books]]}}</ref> болон [[Юань Улс]]ын [[Хуучин Уйгур хэл]].}}|[[Хятад хэл|Хятад]]|[[Перс хэл|Перс]]|бусад хэл}} | demonym = Монголчууд | government_type = {{Ubl|[[Сонгодог хаант засаг]]|Хожим [[Удамшлын хаант засаг|удамшлын]]}} | area_km2 = 33000000 км кв | title_leader = [[Хаан]] | year_leader1 = 1206–1227 | leader1 = [[Чингис хаан]] (анхны) | year_leader2 = 1229–1241 | leader2 = [[Өгэдэй хаан]] | year_leader3 = 1246–1248 | leader3 = [[Гүюг хаан]] | year_leader4 = 1251–1259 | leader4 = [[Мөнх хаан]] | year_leader5 = 1260–1294 | leader5 = [[Хубилай хаан]] (нэрлэсэн) | stat_year1 = 1206 | stat_area1 = 4000000 | ref_area1 = <ref name="Taagepera499">{{Cite journal |last=Таагепера |first=Рейн |author-link=Рейн Таагепера |date=1997 |title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia |url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807 |url-status=live |journal=[[International Studies Quarterly]] |volume=41 |issue=3 |pages=499 |doi=10.1111/0020-8833.00053 |issn=0020-8833 |jstor=2600793 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181119114740/https://escholarship.org/uc/item/3cn68807 |archive-date=2018-11-19 |access-date=2026-03-07|url-access=subscription }}</ref> | stat_year2 = 1227 | stat_area2 = 14500000 | ref_area2 = <ref name="Taagepera499"/> | stat_year3 = 1294 | stat_area3 = 33000000 | ref_area3 = <ref name="Taagepera499"/> | currency = Янз бүр{{efn|[[Дирхам]] зэрэг зоос, мөнгө (''сүхэ''), торгон дээр суурилсан цаасан мөнгө, эсвэл хожим нь гарсан бага хэмжээний [[Юань улсын зоос|Хятад зоос]], [[Юань улс]]ын үеийн цаасан [[Жяочао]] мөнгөн тэмдэгт багтана.}} | footnotes = {{Notelist}} | s1 = Алтан Орд | s2 = Цагаадайн Улс | s3 = Ил Хаант Улс | s4 = Юань Улс }} {{Монголын түүх}} '''Их Монгол Улс''' {{MongolUnicode|ᠶᠡᠬᠡ<br />ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ<br />ᠤᠯᠤᠰ}} (1206-1635), мөн '''Монголын Эзэнт Гүрэн''' {{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠨ<br />ᠡᠵᠡᠨᠲᠦ<br />ᠭᠦᠷᠦᠨ}} ([[Англи хэл|Англи]]: ''Mongol Empire'', 1206-1260/1368) нь Ази, Европ тивийг тэгнэн оршсон, Монголын төдийгүй, хүн төрөлхтний түүхэн дэх хамгийн том үргэлжилсэн эх газрын эзэнт гүрэн байв. Тус эзэнт гүрэн Зүүн Азийн өнөөгийн Монгол орны нутгаас үүсэж, хүчирхэгжин тэлсээр оргил үедээ асар уудам газар нутгийг хамарч байжээ. Судлаачид Их Монгол улсын газар нутгийг 46,000,000 эсвэл 55,000,000 км² хэмээн зөрүүтэй байдлаар тооцоолдог. Их Британийн түүхчид Их Монгол Улсыг, газар нутгийн хэмжээгээрээ, [[Британийн эзэнт гүрэн|Их Британийн эзэнт гүрний]] дараа орох, дэлхийн түүхэн дэх 2 дахь том эзэнт гүрэн гэж тэмдэглэсэн нь, дагаж орсон болон хараат буюу вассаль улс орон, овог, аймгуудыг оруулаагүй тооцсонтой холбоотой юм. Анх [[1206 он|1206 онд]] [[Чингис хаан|Чингис Хааны]] байгуулсан Их Монгол Улс нь алтан хөөрхөн, наран ургах зүгээс наран жаргах зүг хүртэл, [[Номхон далай]]н эргээс [[Хар тэнгис]], [[Дунай мөрний]] сав газар, өмнө зүгээс, [[Зүүн өмнөд Азийн]] болон далайн арлуудын хараат буюу [[вассал|вассаль]] орнууд, умард зүгт, Хойд мөсөн далай, [[Енисей мөрөн|Енисей мөрний]] сав газрын овог, аймгуудыг хамруулсан асар уудам том газар нутгийг эрхшээн оршиж байлаа. [[Ази]], [[Европ]] тивийн олон арван улс, хэдэн зуун хот балгасыг байлдан дагуулж, сая сая иргэдийг хурааж, эрхшээлдээ оруулсан, монгол цэргийн тоо нь 250'000-аас хэтэрч байсангүй. Чингис Хаан төв Ази болон одоогийн [[Монгол|Монгол улсын]] газар нутаг дахь тархай бутархай олон арван нүүдэлчин аймгуудыг нэгтгэж, [[Алтан улс|Зүрчидийн Алтан улс]], [[Тангуд|Тангуд улс]], [[Хорезмын эзэнт улс]]ыг байлдан дагуулснаар, Их Монгол Улсын үүсэл хөгжлийн үндэс суурь тавигджээ. Монголын эзэнт гүрэн (Их Монгол Улс) нь Зүүн Азийг Баруун Европтой, Номхон далайг Газар дундын тэнгистэй холбосон асар өргөн худалдаа, харилцааны сүлжээ болж, дэлхийн түүхийн хөгжилд гүнзгий нөлөө үзүүлсэн билээ. == Үүсэл хөгжил == {{Гол|Дундад зууны монгол аймгууд|Эргүнэ хунгийн домог|Монгол овог аймгуудын жагсаалт}} [[Файл:Mongol 1206.jpg|thumb|right|300px|1206 он Монголын овог аймгууд]] [[Файл:Mongol Empire c.1207.png|thumb|300px|Их Монгол Улс 1207 он]] [[Файл:Ih Mongol Uls.png|thumb|right|300px|Их Монгол Улс]] XII зууны сүүлийн хагаст Монголын газар нутагт [[Хамаг Монгол]], [[Хэрэйд]], [[Мэргид]], [[Татар]], [[Найман]] зэрэг олон арван нүүдэлчин аймгууд мөнхийн дайн дажинтай байлаа. Хамаг Монгол аймгийн хаанаар 1189 онд өргөмжлөгдсөн [[Чингис хаан]] улс төр болон цэрэг зэвсгийн хүчээр зэргэлдээх аймгуудыг өөртөө нэгтгэж [[1206 он|1206 онд]] Их Монгол Улсыг байгуулсан байна. Нүүдэлчин аймгуудын нэгдлийг хөрш зэргэлдээ орнууд эерэгээр хүлээж авсангүй. Улмаар улс төр, эдийн засгийн зөрчил нь дайн үүсэх шалтгаан болж Чингис хаан Зүрчидийн [[Алтан улс]], [[Тангуд]] болон [[Хорезм эзэнт улс]]ад цэрэглэн халдаж цаашлан [[Азербайжан]], [[Гүрж]]ийг эзэлж [[Калка гол]]ын хөвөөн дээр [[Орос]]ын вангуудын цэргийг бут цохьжээ. Тангудын эсрэг хийсэн сүүлчийн аян дайндаа Чингис хаан өвчнөөр таалал төгссөн бөгөөд өөрийн байгуулсан эзэнт улсаа хүү нартаа гэрээслэн үлдээсэн түүхтэй юм. === Гол үйл явдлуудын хэлхээс === * 1189 он: [[Хар зүрхний Хөх нуур]]т [[Алтан ]], [[Хучар|Хучир]], [[Сача бэхи]], [[Тайчу]] зэрэг [[Хамаг Монгол]]ын нөлөө бүхий ноёдын хуралдаан болж, [[Тэмүжин]]г Хамаг Монголын ханд өргөмжилж * 1206 он: [[Онон мөрөн|Онон мөрний]] эхэнд Монгол ноёдын [[Их Хуралдай]] хуралдаж Их Монгол улс байгуулагдсаныг даяар олонд тунхаглан зарлаж, Тэмүжин ханыг [[Хаан|Их Хаан]] Чингис хаанаар өргөмжлөв. * 1207 он: Монголчууд баруун хойд [[Хятад]] болон [[Төвөд]]ийн зарим газар нутгийг эзлэн оршиж байсан Тангудыг дайлах аян дайныг эхэлж 1210 онд Тангудын хаан бууж өгснөөр Чингис хаан цэргээ гэдрэг татжээ. Тухайн үед [[Уйгур үндэстэн|Уйгарууд]] Их Монгол улсад дагаар орж цаашдын аян дайнууд болон улс гүрнийг төвхнүүлэх ажилд идэвхитэй оролцжээ. * 1211 он: Чингис хааны их цэрэг элсэн говийг гаталж Алтан улсад цөмрөн оров. [[Хуан Эр Цуйгийн Тулалдаан|Цавчаал боомтын тулалдаан]]аар Алтан улсын цэргийн давуу хүчтэй тулгаран анхны томоохон ялалтыг байгуулав. * 1218 он: Монголчууд [[Хар Кидан]] улсын нутагт нэвтэрч [[Кашгар|Кашгар хотыг]] эрхшээлдээ авчээ. * 1218 он: Чингис хааны элчийг цаазаар авснаар [[Хорезм]]ийн шах [[II Мухаммед (Хорезм)|Мухаммед]] их дайны харангыг дэлдэв. * 1219 он: Монголын цэрэг Сырдарья мөрнийг гаталж Туркестаны нутагт нэвтрэн оржээ. * 1219–1221 он: Хэдийгээр умард Хятадад [[Алтан улс]]тай хийж байсан дайн үргэлжилж байсан ч Чингис хаан баруун зүгт Хорезмын эзэнт улсыг амжилттай дайлж, улмаар [[II Мухаммед (Хорезм)|Мухаммед шахыг]] устгах даалгаварыг [[Зэв]], [[Сүбэдэй]] нарт өгчээ. * 1223 он: Зэв, Сүбэдэй нар 20000 морьт цэргийг удирдан [[Калка гол]]ын хөвөөнд анх удаа [[Русь|Орос]], [[Кипчак]]ын хамтарсан цэрэгтэй тулалдан ялалт байгуулжээ. * 1227 он: Чингис хаан Тангудын дайлж яваад тэнгэрт халив. Энэ үед Монголын эзэнт гүрэн 26 сая километр квадрат газар нутгийг эзэлж хэмжээгээрээ [[Ромын эзэнт гүрэн]] болон Македоны эзэнт гүрнээс дөрөв дахин том болсон байв. * 1229 он: Өгэдэй их хаан ор сууж, '''Далай хаан'''аар өргөмжлөгдөв. * 1237 он: Монголчууд [[Бат хаан]]ы удирдлаган дор нэгдэн [[Монголчуудын Русь руу хийсэн довтолгоо|баруун зүгт довтолж]] [[Киевийн Вант Улс|Киев]]ийн эсрэг дайныг эхлүүлэв. * 1240 он: Киевийн Вант Улсуудыг хөнөөв. Мөн дорно зүгт [[Солонгос]]ыг эрхшээлдээ оруулав. * 1241 он: Монголчууд [[Польш]]ийн [[Легница|Легница хот]]ын дэргэд буюу [[Легницийн тулалдаан]]аар [[Польш]], [[Герман]], [[Франц]]ын хамтарсан 30 мянган хүнтэй армийг бут цохисон байна. Мөн [[Сайо гол]]ын хөвөөнд [[Мохийн тулалдаан]]аар [[Унгар]], [[Хорват]]ын 65000 хүнтэй шигшмэл армийг бут цохив. * 1241 - 1242 он: Бат хааны арми [[Болгар]]ыг эзэлж жил бүр алба гувчуур авах болов. * 1241 он: Өгэдэй хаан нас эцэслэж Европыг эзэлж байсан цэргийн жанжид, хан хөвгүүд Их Хуралдайд дуудагдаж нутгийн зүг хүлгийн жолоо залав. * 1242 он: Монголчууд [[Адриатын тэнгис]] хүрэв. * 1246 он: [[Гүюг хаан]], Их хаанаар өргөмжлөгдөв. * 1248 он: Гүюг хаан нас нөгчөв. ===Их Монгол Улс байгуулагдах урьдач нөхцөл бүрэлдсэн нь=== XII зууны монголчуудьн өмнө тархай бутархай оршиж, өөр хоорондоо ямагт харгалдан бусдын зууш болох уу, эсвэл нэгэн дээвэр дор нэгдэн нягтарч, өгсөн дээшлэх үү гэсэн ацан зам тулгарчээ. Тэрхүү түүхэн сонголтыг зөв ухамсарласан Хамаг Монголын хан [[Тэмүжин]] эсгий туургатныг нэгтгэх тэмцэлд эргэлт буцалтгүй оржээ. Хамаг Монголын дотор Тэмүжинээс гадна [[Жамуха|Жамух]]ын толгойлсон хүчний нөгөө туйл үүсэж, тэд тус тусдаа хүчээ зузаатгахыг эрмэлээж байв. Харин цагийн байдал Тэмүжиний талд аятай эргэж, Жамухын харъяат нараас түүний талд дагаар орсоор байлаа. [[Хэрэйд]]ийн ханлигийн дотор эвдрэл гарч, [[Ван хан|Тоорил]] ханыг хүчин мөхөсдөхөд [[Тэмүжин]] ивээлдээ авч дахин тэнхрүүлэв. Ингээд түүнтэй хамт 1196 онд [[Алтан улс]]ад туслан, [[Татар]]т хамтын хүчээр цохилт өгчээ. Тэд 1199 онд [[Найман]]ы ханлигтай нүүр тулж байлдсанаас гадна Монгол угсааны олон аймгийг байлдан дагуугав. Гэвч [[Тайчууд]], [[Хонгирад]], [[Ихирэс]], [[Горлос]], [[Татар]], [[Ойрад]], [[Найман]] аймгийн ноёд эвсэж, Чингисийн эсрэг шинэ холбоо байгуулжээ. Тэд 1201 онд Эргүнэ мөрний хөвөөн дээр хуралдаж, [[Жамуха]] сэцэнийг '''Гүр хаан''' хэмээн өргөмжилжээ. Эл бүлэглэлийн эсрэг Тэмүжин Тоорил хантай хүч хавсран тулалдаж бут цохижээ. Жамухын эвслийг бут цохисны дараа Тэмүжин 1202 онд Татарыг эрхэндээ бүрмөсөн оруулав. Жамуха Хамаг Монголын нөлөө бухий язгууртан [[Алтан]], [[Хучар|Хучир]] нарыг талдаа урвуулж, Тоорил ханы хүү Нялх Сэнгүмээр эцгийг нь ятгуулж, 1203 онд Тэмүжиний эсрэг дахин эвсэл байгуулжээ. Үүнийг тагнаж мэдсэн Тэмүжин 1203 оны намар [[Туул гол]]ын хавь газар Тоорил ханыг гэнэдүүлэн цохижээ. Ингэж [[Тэмүжин]] хамгийн хүчирхэг Хэрэйдийн ханлигийг мөхөөснөөр Монгол туургатны дотор эрх сүр, нэр хүнд нь эрс өсөв. Эцэст нь өмнөх тулалдаануудад ялагдаж, Найманы [[Таян хан]]ыг тойрон бүгсэн ханлиг, аймгуудын хэсэг бусаг хүчийг 1204 онд бут цохисноор Монгол туургатны үндсэн гол хэсгийг өөртөө нэгтгэжээ. Тэмүжин ийнхүү «хагацсан улсаа хамтатгаж, бутарсан улсаа бүртгэх» их үйл хэргийг бүтээсэн билээ. Энэ үе бол Их монгол улс байгуулагдах явц дахь нэг ёсны шилжилтийн үе байжээ. ===Их Монгол Улс байгуулагдсан нь=== [[File:Genghis Khan empire-en.svg|thumb|Монголын байлдан дагуулалт]] [[File:Empire_of_Genghis_Khan_at_his_death.png|thumb|Чингис хааныг өөд болох үеийн Их Монгол Улсын газар нутаг]] 3-р жарны улаан [[бар жил]] (1206) бол Монгол түмэнд ивээлээ өгч, хэзээ ч үл умартах түүхэн аугаа их үйлсийн гараа болсон юм. 1206 оны намар цагт [[Онон гол|Онон голын]] эхнээ [[Чингис хаан|'''Тэмүжиний''']] oрд өргөөнд Монголын язгууртан дээдсийн их чуулган '''[[Их Хуралдай]]''' хуралджээ. Их Хуралдайн өмнө тавигдсан үндсэн зорилт нь '''Их Монгол Улс''' байгуулагдсаныг даяар олноо зарлан тунхаглах, нүүдэлчин монголчуудын төрийн жолоог бат түвшин атгах их хааныг сонгон өргөмжлөх явдал байв. Ийнхүү монгол угсааны олон ханлиг аймгуудыг нэгтгэн захирсан Монгол хэмээх улс [[Төв Ази|Төв Азид]] тогтнон мандсан байна. Шинэ тулгар Монгол улс тогтнон мандахад бас Чингис хааны шадар зүтгэлтнүүд, нийт Монгол түмэн гол үүрэг гүйцэтгэсэн. Монголын тулгар төр тогтсоныг өргөн утгаар нь авч үзвэл, МЭӨ 3 зуунаас үүдэлтэй яэгуурын монголчуудын 1400-аад жилийн шаргуу тэмцлийн зүй ёсны үр дүн, нүүдэлч удмынхны нийгэм-улс төрийн хөгжилд гарсан чанарын хувьсал өөрчлөлт, өтгөс өвгөдөөс маань улбаалсан төр ёсны уламжлал, шинэчлэлийи яах аргагүй гойд содон түүхэн үзэгдэл байсан юм. Их Монгол нь улс хэмээх орчин цагийн ухагдахууны үндсэн шалгуур - тодорхой газар нутаг, хил хязгаар, хүн ам, төр болон төрийн бүрэн эрхт байдал хэмээх гол болзолуудыг бүрэн дүүрэн хангаж байсан юм. Чингис хааны үндэслэн байгуулсан Их Монгол Улс нь эхэн үедээ умардаас өмнөд этгээдэд [[Байгал нуур|'''Байгал нуураас''']] [[Цагаан хэрэм|'''Түмэн газрын цагаан хэрэм''']] хүртэл, [[Хянганы нуруу|'''Хянганы нуруунаас''']] [[Алтайн нуруу|'''Алтайн чинад''']] хүртэл зүүнээс өрнөд хүртэл өргөн уудам нутгийг эзлэн оршиж байв. 1207 онд [[Зүчи]] баруун гарын их цэргийг удирдан, '''буриад, хабханас, тува,''' зэрэг [[Ойн иргэд]]ийг Их Монгол улсад нэгтгэжээ. 1218 онд киргизүүдтэй хамт бослого гаргасан [[түмэд]]үүд Чингисийн цэрэгт дарагдсаны дараа зарим хэсэг нь [[мэргид]]үүдтэй цуг [[Якут]] руу очсон нь якутын мэргид, тумат овог болжээ. Якут эрдэмтэд энэ нүүдлийг якутын ард түмэн бүрэлдэхэд нөлөөлсөн сүүлчийн үйл явдал гэж үздэг. Түрэг хэлнүүдээс монгол хэлтэй хамгийн ойр нь [[якут хэл]] юм. Якут хэлний 30% нь монгол үг байдаг. [[:en:Yakutian horse|Якутын баруун нутгийн адуу]] нь [[:en:Mongolian horse|монгол адуутай]] төстэй нь тогтоогджээ. Бусад түмэд хүмүүсийг урагш нүүлгэсэн нь одоогийн Өмнөд Монголын Түмэд болсон бололтой. Хожим [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх хаан]] мөн адил бослого гаргасан [[урианхай]]чуудыг тарааж хуваажээ. Чингис хааныг тэнгэрт хальсны дараа түүний хүүхдүүд нь хоорондоо хаан ширээний төлөө тэмцэлдэв. Чингисийн гэрээслэл ёсоор [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй]] хаан ширээнд суух ёстой байсан боловч Чингисийн дүү Тэмүгэ Отчигин зэрэг нөлөө бүхий зарим ноёд Чингисийн отгон хүү [[Тулуй|Тулуйг]] хаан болгох санаатай байжээ. Түүнийг гадарлаад ч тэр үү, Өгэдэй ширээ залгамжлахаас цааргалах дүр үзүүлж, түүнээс шалтгаалан шинэ хаан өргөмжлөхөөр Хэрлэний “хөдөө аралд” эхэлсэн Их Хуралдай 40-өөд хоног үргэлжлэн байж 1229 оны билгийн 8-р сард сая өндөрлөжээ. Өгэдэйн ширээнд суухад авга ах Отчигин, [[Бэлгүдэй]], ах [[Цагадай|Цагаадай]], дүү [[Тулуй]], ах [[Зүчи|Зүчийн]] хүү [[Бат хаан|Бат]] зэрэг дээдэс онцгой хүндэтгэл үзүүлж мөргөн ёсолж, Цагаадай Тулуй нар 2 талаас түшиж, авга Отчигин араас нь тулж ширээнээ суулгажээ. Үүнээс хойш их хааныг өргөмжлөх бүрд бүгд мөргөх ёсон тогтсон гэдэг. 1241 онд [[Өгэдэй хаан]] нас бармагц хаан ширээний төлөө тэмцэл дахин өрнөжээ. Өгэдэйн ач хөвгүүн Ширмүн буюу Тулуйн хүү Мөнх хоёрын нэгийг ширээ залгамжлуулахаар гэрээслэлсэн гэдэг. Гэтэл Өгэдэйн хатан мэргэд овгийн [[Дөргөнэ]] /Туракина/ төрийн эрхийг түр барьж байгаа байдлаа ашиглаж өөрийн хүү [[Гүюг хаан|Гүюгийг]] хаан болгох гэж хүчлэн оролджээ. Үүнээс болж шинэ хааныг сонгон өргөмжлөх явдал хойшлогдож 4-н жил шахам Дөргэнэ хатан төр барьжээ. Шинэ хааныг сонгох [[Их Хуралдай|Их Хуралдайг]] хуралдуулах гэж хэдэн удаа оролдсон боловч шийдвэрлэх гол эрх мэдэл бүхий хүмүүс цуглахгүй хойшлогдсон байна. Гагцхүү 1245 оны намар Хар хүрмийн (Хүрмэн чулуутайн нутагт Хар хүрэм голын хөвөөнд боссон тул Хар хүрэм гэж нэрлэсэн) ойролцоох Далан даваа гэдэг газар Их Хуралдай болж [[Гүюг хаан|Гүюгийг]] хаанд өргөмжилсөн байна. Тэр хуралдай их өргөн болсон гэдэг. Их монгол улсын өнцөг булан бүрээс алтан ургийн ноёд язгууртнаас гадна Хятад, Орос, Солонгос, Франц, Гүрж, Герман, Араб, Багдад улс болон Ромын пап ламын элч [[Плано Карпини]] зэрэг гадаадын олон элч, төлөөлөгч нар ирсэн аж. Гүюг бас л хаан болохоос татгалзсан дүр үзүүлж миний дараа манай удмынханд хаан ширээг залгамжлуулж байх юм бол хаан больё гэсэн болзол тавьж зөвшөөрүүлээд хаан болжээ. Гүюг хаан ширээнд удсангүй. 1248 оны хавар дайнд явж байгаад [[Самарканд]] хотын орчимд тэнгэрт хальжээ. Хаан ширээний тэмцэл дахиад л өрнөжээ. Энэ завшааныг Гүюгийн их хатан [[Огул Каймиш]] ашиглан 1249-1251 онд төр барьжээ. Чингис хааны хойчис Зүчи-Тулуйхан, Цагадай-Өгэдэйхэн гэсэн 2 тал болж хуваагджээ. Алтан ордны улсын [[Бат хаан|Бат хан]] насны ахмад, нэр хүндтэйн учир 1249 онд өөрийн байгаа газарт Их Хуралдай хийх санал дэвшүүлж, олон ноёдод урилга зарлага явуулжээ. Тэнд цөөхөн хүн очсон боловч Батыг өөрийг нь их хаан болгох саналыг дэвшүүлжээ. Бат түүнийг хүлээж авсангүй, харин Тулуйн хүү Мөнхийг хаан өргөмжлүүлэхээр тогтоожээ. Гэтэл Өгэдэй-Цагадайнхан Өгэдэйн ач хүү Ширмүнийг хаанд өргөмжлөх санаатай байжээ. Хаан ширээний төлөөх тэмцэл ил далд үргэлжилж 1251 оны зун Алтан ордны улсын Бэрх ноёны удирдлагаар болсон Их Хуралдайгаар [[Мөнх хаан|Мөнхийг]] хаанд өргөмжилжээ. Мөнх хаан болоод өөрийг нь эсэргүүцсэн Өгэдэйн ач хүү Ширмүн, Гүюгийн хүү Хочин, Нуху, Чингис хааны дотны нөхөр Зэлмийн хүү Есүндэй, Занги, Цанай, Элжигдэй, түр хугацаагаар төр барьж байсан Хаймиш хатан, Гүюгийн их түшмэл Чингай зэрэг 70 гаруй хүнийг хатуу чанга шийтгэн ихэнхийг нь цааш нь харуулж [[Дөргөнэ]] хатан зэргийг цөлсөн байна. Гүюгийн дэмжлэгээр [[Цагаадайн Улс|Цагаадай хаант улсын]] ширээг эзэлж байсан Цагаадайн хүү [[Есөнмөнх|Есөнмөнхийг]] баривчилж цаазлаад, ширээг Цагаадайн ач Хар-Хулагуд эзлүүлжээ. Мөнх хааны энэ эрс тэс ширүүн арга хэмжээ нь Мөнх хааны байр суурийг бэхжүүлж, улс төрийн хямрал тэмцлийг намжаасан байна. Ийнхүү Чингисээс хойш Чингисийн удмынханы дунд хаан ширээний төлөө тэмцэл ахин дахин өрнөж байжээ. Энэ муу үзэгдэл ганц монголд тохиолдсон зүйл бус, дэлхийн олон улс оронд үзэгдэж байсан ба байдаг үзэгдэл болохыг тэмдэглэх хэрэгтэй. === Их Монгол Улсын төр барьсан хаад болон хатад: === # '''[[Чингис хаан|Тэмүжин]]''' (1206-1227). Өргөмжилсөн нэр нь Чингис. Эцэг нь Есүхэй, эх нь олхонуд аймгийн Өүлэн Үжин. Усан морин /хар/ жилийн зуны тэргүүн сарын 15-нд (аргын 1162 оны 5-р сарын 31/ мөн 6-р сарын 1-н ч гэдэг) одоогийн Хэнтий аймгийн Дадал сумын нутаг- Онон мөрний [[Дэлүүн болдог]] гэдэг газар төрсөн. Шороон тахиа жил /1189 он/ Хамаг Монгол улсын хан болж, Чингис гэдэг цол авсан. Улаан барс жилийн /1206 он/ намар оройхон нэгдсэн Их Монгол улсын хаанд өргөмжлөгдсөн. Хаан ширээнд 22 жил суусан. Гал гахай жилийн /1227 оны 8-р сард/ зун тэнгэрт халив. 66 жил наслажээ. # '''[[Тулуй]]''' (1227-1229). Чингис хааныг тэнгэрт халихдаа Өгэдэйг залгамжлагчаар зарласан боловч тэрээр хаан ширээнд суухаас цааргалсан тул Тулуй 2 жил эрх мэдлийг гартаа авсан. # '''[[Өгэдэй хаан|Өгэдэй]]''' (1229-1241). Өргөмжилсөн нэр нь Далай хаан. Эцэг нь Чингис, эх нь хонгирад аймгийн Бөртэ Үжин. 1186 онд төрсөн. 1229 оны 9-р сараас 1241 оны 12-р сард тэнгэрт халих хүртлээ хүртэл хаан ширээнд 13 жил суусан. Их хатан нь найман аймгийн Дөргэнэ хатан байв/Туракина/. # [[Дөргөнэ|Дөргөнэ хатан]] (1241-1246) Өгэдэйн 6-р хатан 5 жил түр төр барьсан. # '''[[Гүюг хаан|Гүюг]]''' (1246-1248). [[Өгэдэй хаан]], [[Дөргөнэ]] хатан нарын хүү болж 1206 онд төрсөн. 1246 оны хавар их хаанд өргөмжлөгдсөн, 1248 оны хавар тэнгэрт хальж 2 жил хаан ширээнд суусан. # [[Огул Каймиш хатан]] (1249-1251) Гүюг хааны их хатан 2 жил төр барьсан. # '''[[Мөнх хаан|Мөнх]]''' (1251-1259 ). Чингис хааны отгон хүү Тулуй, хэрэйдийн Сорхахтани хатан нарын хүү болж 1208 онд төрсөн. 1251 оны зун их хаанаар сонгогдсон, хаан ширээнд 9 жил сууж 1259 оны зун Сычуаньд цэргийн хуаранд өвчнөөр тэнгэрт хальсан. # '''[[Аригбөх]]''' (1260-1264). Эцэг нь Чингисийн хүү Тулуй, эх нь хэрэйдийн Сорхахтани хатан, 1257 онд Мөнх хаан Сун улсыг дайлаар мордохдоо төр хариуцан тамга барьж суухаар Хар-Хоринд үлдээсэн, 1260 оны зун Хар-Хоринд Их Хуралдайгаар хаан ширээнд өргөмжлөгдсөн, гэтэл төрсөн ах [[Хубилай хаан|Хубилай]] мөн өөрийгөө [[Шанду|Шандуд]] Их Хуралдай гэгчийг хуралдуулж хаан гэж тунхагласан тул ахтайгаа хаан ширээний төлөө тэмцэлдэн дайтаад 1264 онд ялагдаж Хубилайд буун өгсөн, 1266 онд нас барсан эсвэл хорлогдсон байж магадгүй хэмээн түүхэнд таамагладаг байна. # [[Хубилай хаан|'''Хубилай''']] (Сэцэн) хаан (1260-1271) — 11 жил хаан суусан. Чингис хааны ач хүү буюу Тулуйн II хөвүүн. ''Их'' ''Монгол Улсын хааны цолыг Юань улсын захирагчид өвлөн авсан''. === Юань улсын хаад: === # [[Хубилай хаан|'''Хубилай''']] (Сэцэн) хаан (1271-1294) — Чингис хааны ач хүү буюу Тулуйн II хөвүүн. # '''[[Өлзийт]]''' (Төмөр) хаан (1294-1307) — 13 жил хаан суусан. Хубилай хааны хүү [[Чингим|Чингим хунтайжийн]] отгон хөвгүүн. # '''[[Хайсан хүлэг хаан|Хүлэг]]''' (Хайсан) хаан (1307-1311) — 4 жил хаан суусан Чингим хунтайжийн хоёрдугаар хүү [[Дармабала|Дармабал]] тайжийн ууган хүү. # [[Аюурбарбад буянт хаан|'''Буянт''']] (Аюурбарбад) хаан (1311-1320) — 9 жил хаан суусан. Хайсан Хүлэг хааны дүү. # [[Шадбал гэгээн хаан|'''Гэгээн''']] (Шадбал) хаан (1321-1323) — 4 жил хаан суусан Буянт хааны хөвүүн. # '''[[Есөнтөмөр хаан]]''' (1323-1328) — 5 жил хаан суусан. Хубилай хааны гуч, [[Гамала]] жинь вангийн хүү. # [[Аригиба хаан|Асухиба хаан]] (1328) — 3 сар хаан суусан Есөнтөмөр хааны ууган хөвгүүн. # '''[[Хүслэн хаан]]''' (1329) — 7 сар хаан суусан Хүлэг хааны ууган хөвүүн. # [[Тугтөмөр хаан|'''Заяат''']] (Тугтөмөр) хаан (1328-1329, 1329-1332) — 4 жил хаан суув. Хүлэг хааны II хөвүүн. # '''[[Ринчинбал хаан]]''' (1332) — 40 хоног хаан суув. Хүслэн хааны отгон хөвүүн. # [[Тогоонтөмөр хаан|'''Ухаант (Тогоонтөмөр) хаан''']] (1333-1370) — 38 жил хаан суусан, Ринчинбал хааны ах. <gallery> Файл:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg Файл:YuanEmperorAlbumOgedeiPortrait.jpg </gallery> == Зохион байгуулалт == === Цэргийн зохион байгуулалт === {{Гол|Их Монгол Улсын цэргийн зэвсэг, зэвсэглэл}} [[Файл:DiezAlbumsArmedRiders II.jpg|thumb|Перси дэх Морин цэрэг]] [[Файл:Bitwa pod Legnicą.jpg|thumb|Легницийн тулалдаан]] [[Файл:Mōko Shūrai Ekotoba e20(2).JPG|thumb|Монголчууд Японд довтолсон]] [[Хишигтэн]] нь Их Монгол улсын зэвсэгт хүчний цөм болж байсан боловч, цэргийн хэрэг нь цар далайцаараа ихээхэн өргөн агуулгатай байжээ. Арван өрхөөс татсан арван цэргээс бүрдэх аравт, арван аравт бүрийн цэрэг нийлсэн зуут, арван зуутын цэргээс бүрдсэн мянгат, арван мянгатын цэрэг бүхий түмт байхаар журамласан цэргийн зохион байгуулалтын тогтолцоо нь Их Монгол улс байнгын хүчирхэг армитай байх нөхцлийг бүрдүүлсэн юм. [[Чингис хаан]] цэргээ шинэ зохион байгуулалтанд оруулж, байнгын армийг бий болгов. Цэргийн ерөнхийлөн захирах тушаалтныг буй болгож, тэр тушаалд нэрт жанжин [[Хубилай]]-г томилов. Мөн дээд хэмжээний арван хоёр зөвлөхөөс бүрдсэн Илдэч хэмээх цэргийн бодлогын газрыг байгуулав. Цэргийн яамны маягийн эл байгууллага нь цэргийн эрдэм ухааныг хөгжүүлэх, цэргээ байлдааны байнгын бэлтгэл сургуультай байлгах, цэргийн жанжин, дарга нарын удирдлагын ур чадварыг ямагт төгөлдөржүүлэх, армийн зохион байгуулалтыг чанд цэгцлэх, дээд зэргийн уян хатан, хөдөлгөөнт армийг байлдааны бэлэн байдалд барьж байх гол үүрэгтэй байжээ. [[Чингис хаан]], түүнийг залгамжлагчид цэргийн үйлдвэрүүдийг хөгжүүлж, анги, нэгтгэлүүдийг шинэчлэн зохион байгуулж, 1206 оны байдлаар 95 мянгат болон 10,000 хишигтэн цэрэг нийт 105 мянган цэрэг хүрч байсан. Их Монгол улс хүчирхэг зэвсэгт хүчинтэй байсан нь цэргийн сургалтын бүхэл бүтэн тогтолцоо бүрдүүлсэнтэй холбоотой. Эл тогтолцоо нь, хүүхдээ хар багаас нь морь унуулж, нум сум харвуулж сургах, байлдах болон агнах наад захын эрдмийг эзэмшүүлэхийг иргэн бүрийн зайлшгүй үүрэг болгосон бүх нийтийн цэргийн бие даасан сургалт; мөн моринд гарамгай болгох, сэлэмдэх урлагт суралцах, оньсон техник эзэмших зэрэг албан ёсны мэргэжлийн сургалт гэсэн хоёр үндсэн хэлбэртэй байжээ. Байн байн тэмцээн, наадам зохион байгуулж байсан нь зугаа цэнгэлийн төдийгүй, цэргийн сургалтын үр дүнг шалгах гол хэлбэр байсан. Чингисийн цэргийн эрдэм ухаан нь ашигтай байрлалаас түрүүлж, гэнэтийн цохилт өгч байлдааны санаачилгыг гартаа атгах, газар орон цагийн байдалд зохицон таацуулан шийдвэр гарган хэрэгжүүлэх, морьт цэргийн хөдөлгөөнт чанарын өндөр боломжийг шавхан дайчлах, цэрэг эрийн зориг хүч, сэтгэл зүйн хатуужил, ов мэх, авхаалж самбааг илтгэж, улс төр, цэргийн бодлогыг чадварлаг хослох урлаг байв. Их Монгол улсын зэвсэгт хүчин нь хөнгөн болон хүнд морин цэргээс бүрдэж байв, Хөнгөн морин цэрэг хөдөлгөөнт чанар, суу залиараа нэн гайхамшигтай. Хүнд морин цэрэг нь өвч зэвсэглэсэн тусгай зориулалт бүхий цэрэг юм. Цэргийн гол зэвсэг нь нум сум, сэлэм, жад, сүх төмөр, шийдэм, бороохой, хуяг дуулга байв. Монголын морьт арми нь хэрэм боомт эвдэх инженерийн ангитай байжээ. Ийм ч учраас монголчууд урьд өмнө дэлхий дахинд хэзээ ч байгаагүй цэрэг дайны номлолыг бий болгосон бөлгөө. Мөн үүнд нэгэн зүйл сонирхол татаж байгаа нь Дундат зууны үеийн Монгол цэргийн зэвсэглэлд алсын тусгалтай, сөнөөх хүч чадалтай их буу байв. Энэ тухай тэр үед бусад улс орноос ирж байсан хүмүүсийн дурдатгал, түүхийн сурвалж бичгүүдэд тэмдэглэгдэн үлджээ. Нүүдэлчдийг ямар ч соёл боловсролгүй богино ухаантай зэрлэгүүд мэт үздэг тийм хүмүүст Монгол цэргийн зэвсэг, техникийн хөгжил, түүнийгээ хэр зэрэг чадварлаг хэрэглэж байсан нь тодорхой хариулт болох буй за. Монгол цэргийн зэвсэглэлд байсан их буу нь [[Кидан|Кидан Гүрний]] үеэс өвлөгдөн уламжлагдаж улам боловсронгуй болж ирснийг хэлэх хэрэгтэй. Энэ төрлийн зэвсэг нь Чингис хааны үед чанарын шинэ түвшинд гарч явган, морьт цэргийн эсрэг галт, тэсрэх, хорт хийт бөмбөг, бэхэлсэн цайз, хэрэм, хамгаалалтын сэтлэх, нураах гол хэрэгсэл нь [[их буу]], [[чөдөр оньс]], шидэх харвах зориулалт бүхий бусад тоног төхөөрөмж болж байв. Ийм буу нь тухайн үедээ гал, утаа, сүрлэг дуу чимээ, хөнөөх чадвараараа хосгүй байжээ. Чингис хаан баруун зүг хийсэн дайндаа (1218-1220) их буу хэрэглэж байсан бөгөөд түүнийгээ богино буу гэх буюу “пуужин” буу гэдэг байлаа. Мөн хурдан буу буюу арван таван гуурс бүхий шувтлагч буу гэх зэрэг сүр хүч ихтэй гайхамшигт их буу хэрэглэж байж. Монголын цэргийн жанжин Тачар, [[Алтан улс|Алтан улсын]] цайз балгадыг бүслэн байлдаж байхдаа (1233 он) мөн монгол цэргийн жанжин Ганбухын цэрэг (1237 он) их буутай байсан тухай Хятадын түүхчид бичиж үлдээсэн байна. Энэ мэтчилэн Хятадын түүхийн сурвалж бичигт монгол цэрэг дарьт их буу хэрэглэж байсан тухай тэмдэглэжээ. Хятадын түүхч Чоу Вэй, Тогоонтөмөр хаан Цинзян хотыг (1338 он) их буугаар галлаж байсан гэж бичжээ.{{Citation needed}} Юань улсын эхэн үед төв Азиас чулуун сумтай галт үхэр буу олдож байсан тухай мөн тэмдэглэгдсэн байдаг. Мөн түүхэн сурвалжид "монгол цэрэг их буутай тэрэг олонтой, зарим буу нь нэлээд том бөгөөд монголчууд өөрсдөө дарь хийж чаддаг байсан” гэж бичжээ. Тогоонтөмөр хааны үед Товуу нь (1344 он) галт сумаар дээрэмчний завь руу харвахад уг завь нь бутран ихэнх нь шатаж байсан тухай энэ хүн тэмдэглэсэн байдаг.{{Citation needed}} Ер нь монголчууд 1200 оноос өмнө дарьт зэвсэг, их буу хэрэглэж байжээ гэж үздэг юм. Монгол цэрэг зөвхөн их буу, галт зэвсэг хэрэглээд зогсоогүй, мөн янз бүрийн зориулалттай сумтай байлаа. Дайсныг сүрдүүлэх, их цэргийг удирдан жолоодохын тулд дуут сум хэрэглэж байсан нь бидний үеийн дохионы пуужинтай утга нэг юм. Монголчууд галт зэвсгээ цаашид хөгжүүлсэнгүй тухайн үед гавшгай хөдөлгөөнт маневрийн байлдаан, тулалдаан хийх нь зонхилж түүнд ихээхэн хэмжээгээр ач холбогдол өгч байсан хийгээд зөвхөн хот, цайзыг буулган авахад ашиглагдаж байсан нь ч үүнд нөлөөлсөн байж болох талтай. ===Мянгатын систем=== [[Файл:DiezAlbumsEnthronization3.jpg|thumb|300px|Хаан үйлчилгээнд [[Хишигтэн]] (Судрын чуулган)]] [[Чингис хаан]] улсаа ерөнхий гурван [[түмэн]] буюу хэсэгт хуваагаад, дотор нь бага түмэн болгосон. Бага түмнээ [[Мянган|мянгат]], мянгатаа зуут, зуутаа [[Аравтын тооллын систем|аравт]] болгон хуваажээ. Мянгат нь 1206 онд 95 байснаа 1227 он гэхэд 129 болж өргөжсөн. [[Чингис хаан]] ийнхүү [[Мянган|мянгатын тогтолцоог]] яаравчлан бүрдүүлсэнээр Их Монгол улсьн өнө удаан тогтнох үндсийг тавьжээ. Эл тогтолцоо нь улс үндсээ батлан хамгаалах аян дайнд мордоход үлэмж хэмжээннй цэргийг богино хугацаанд шуурхай зохион байгуулах, ард олноос албан татвар авах зэрэгт нэн тохиромжтой цэрэг, засаг захиргааны нарийн чанд зохион байгуулалт байв. {| class="wikitable mw-collapsible" |+Чингис хааны үеийн мянгатын ноёд ! rowspan="4" |№ ! colspan="3" rowspan="4" |1206 оны Мянгатын ноёд<ref>{{Cite book |last=Т |first=Дашцэрэн |title=Монголын нууц товчооны галиг |publisher=МУИС, Монгол Хэл, Соёлын Сургууль |year=2009 |edition=2 |location=Улаанбаатар |pages=153-154}}</ref> ! rowspan="4" |№ ! colspan="4" |1227 оны Мянгатын ноёд<ref>{{Cite book |last=Хамадани |first=Рашид ад-Дин |title=Судрын чуулган |publisher=ШУА, Түүхийн Хүрээлэн |year=2002 |edition=2 |volume=1 |location=Улаанбаатар |pages=395-403 |translator-last=Ц |translator-first=Сүрэнхорлоо}}</ref> |- ! colspan="4" |Их Ноён [[Тулуй|Тулуйн]] захирсан 101 мянгат |- ! colspan="4" |Гол Мянган: [[Тангуд|Тангудын]] [[Цагаан ноён (Тангуд)|Цагаан ноён]] |- ! colspan="2" |Баруун гарын 38 мянганы ноёд ! colspan="2" |Зүүн гарын 62 мянганы ноёд |- |1 |[[Хонхотан|Хонхотаны]] [[Мэнлиг эцэг]] |[[Арулад|Аруладын]] [[Боорчи|Боорчи ноён]] |[[Жалайр|Жалайрын]] [[Мухулай|Мухулай ноён]] |1 |'''Аруладын Боорчи ноён''' |Баруласын Булуган халжа |'''Жалайрын Мухулай гоо ван''' |Худус халжа |- |2 |Хушины [[Борохул]] ноён |[[Баарин|Нүцгэн баарины]] [[Наяа|Наяа ноён]] |[[Уруд|Урудын]] [[Жорчидай|Жорчидай ноён]] |2 |Борохул ноён |Сүлдүсийн Тогорил ноён |[[Баарин|Нүцгэн баарины]] [[Наяа|Наяа ноён]] |[[Өгэлэн чэрби|Өгэлэ чэрби]] |- |3 |Баарины Хөхөчос |Манан Баарины [[Хорчи ноён]] |[[Гэнигэс|Гэнигэсийн]] Хунан ноён |3 |Мангудын Жэдай | rowspan="4" |Онгудын Алахуш Дигитхури хүргэн |Урианхайн Есөнбуха<ref name=":0">[[Зэлмэ|Зэлмэ ноёны]] хүү</ref> |[[Сөнөд|Сөнидын]] Тэмүдэр хорч |- |4 |Марал |Баруласын [[Хубилай ноён]] |Татарын [[Шихихутуг]] |4 |Олхонудын Хингиадай |Урудын Хөхөтэй ноён |Жалайрын Дайсун<ref>Мухулай ноёны дүү</ref> |- |5 |Мангудын Жибгэ |Урианхайн [[Зэлмэ|Зэлмэ ноён]] |Мангудын Хуйлдар сэцэн |5 |Хонхотаны Толун чэрби |Урудын Бүчин ноён |Жадараны Кошакул |- |6 |Юрухан |Хонхотаны Толун чэрби |Мангудын Жидай |6 |Хонхотаны Сүйхэтү чэрби | rowspan="9" |Ихирэсийн Буту хүргэн (есөн мянгантай) |Жадараны Жусук |- |7 |Хөхө |[[Баягуд|Баягудын]] [[Үнгүр|Үнгүр буурч]] |[[Ноёхон|Ноёхоны]] Жунсо |7 |Жалайрын Бала чэрби | |Мангудын Мөнх халжа |- |8 |[[Бэсүд|Бэсүдийн]] [[Зэв|Зэв ноён]] |Чүлгэдэй |Бэсүдийн Хүчүгүр |8 |Жалайрын [[Архай Хасар]] | | rowspan="10" |Хархидааны [[Үеэр|Уяр]] ваншай, түмтийн ноён |- |9 |Удутай |Хүчү (Чингис хааны өргөмөл дүү) |Бала |9 |Сүлдүсийн Шидун ноён | |- |10 |Жалайрын Бала чэрби |Бэсүдийн Хөхөчү (Чингис хааны өргөмөл дүү) |Түгэ |10 |Татарын Шихихутаг | |- |11 |Хэтэ |Хоргасун |Бэсүдийн Дэгэй |11 |Дөрвөний Дүйсүх | |- |12 |Урианхайн [[Сүбэдэй баатар|Сүбээдэй баатар]] |Баарины Үсүн бэхи |[[Оронар|Оронарын]] Оронардай |12 |Баарины Монгол дархан | |- |13 |Мөнх |Шилүгэй |Жалайрын Дайр |13 | rowspan="4" |Дөрвөн мянган Ойрадын [[Худуга бэхи]] | |- |14 |Халжа |Тахай баатар |Мүгэ ноён |14 | |- |15 |Хурчахус |Нэгүдэйн Цагаан гуа |Урудын Бужир ноён |15 | |Татарын Их Хутагт ноён |- |16 |Гэүги |Нүцгэн Баарины Алаг ноён |Мүнгүр |16 | |Хонгирадын Алчи хүргэн |- |17 |Уряут-Килингуутын[[Бадай|Бадай дархан]] |[[Сүлдүс|Сүлдүсийн]] [[Сорхон шар]] |Долоодай |17 | rowspan="10" |Баарины [[Хорчи ноён]], түмтийн ноён | |Хонгирадын Хатай ноён |- |18 |Уряут-Килингуутын [[Хишилиг|Хишилиг дархан]] |Баруласын Булуган |Бөгэн |18 | |Хонгирадын Букур ноён | rowspan="10" |Зүрчидийн Туган ваншай, түмтийн ноён |- |19 |Хэтэй |Харачар |Баруласын Худус халзан |19 | |Хонгирадын Тэгүдэр |- |20 |Чаурхай |Хонхотаны Сүйхэтү чэрби |Хонгиран |20 | |Хонгирадын Шунгур |- |21 |Тогоонтөмөр |Мэгэтү |Дархадын Хадаан |21 | |Мангудын Хуйлдар сэцэн |- |22 |Мороха |Дорибөх |Идухадай |22 | |Хонхотаны Суту ноён<ref>Мэнлиг эцгийн хүү</ref> |- |23 |Ширахул |Дагун |Дамачи |23 | |Жалайрын Есүр ноён |- |24 |Хауран |Алчи |Тобсаха |24 | |[[Баягуд|Баягудын]] [[Үнгүр|Үнгүр буурч]] |- |25 |Тунхудай |Тобуха |Ажинай |25 | |Жалайрын Ухай ноён |- |26 |Түйдхэр |[[Горлос|Горлосын]] Сачуур |Жидэр |26 | |Жалайрын Барчуг ноён |- |27 |Олар хүргэн |Олхонудын Хингиадай |Буха хүргэн |27 |Олхонудын Тайчу хүргэн | |Урианхайн [[Сүбэдэй баатар|Сүбээдэй баатар]] |- |28 |Хурил |Ашиг хүргэн |Хадай хүргэн |28 |Хадархины Мухар хөрөө | |[[Доголху чэрби]] | |- |29 |Хонгирадын [[Чигү хүргэн]] |[[Хонгирад|Хонгирадын]] [[Алчи хүргэн]] |Хонгирадын нэр тодорхойгүй ноён |29 |Урианхайн Есөнтэй<ref name=":0" /> | |Урианхайн Удачи | |- |30 |Хонгирадын нэр тодорхойгүй ноён |[[Ихирэс|Ихирэсийн]] [[Буту хүргэн]], 2 мянган Ихирэс |Ихирэсийн нэр тодорхойгүй ноён |30 |Сөнидын Хадаан | |[[Бэлгүдэй|Бэлгүтэй ноён]] | |- |31 |[[Онгуд|Онгудын]] [[Алахуш Дигитхури|Алхушдигид хури хүргэн]] |Онгудын ноён |Онгудын ноён |31 |[[Хонхотан|Хонхотаны]] [[Мэнлиг эцэг]] | |Хонгирадын [[Чигү хүргэн]] | |- |32 |Онгудын ноён |Онгудын ноён | |32 |[[Хиад|Хиадын]] Хөхө, Мэнгэтү ноёд | |Баарины Ухар халжа | |} Мянгат нь '''дотоод, гадаад''' хэмээн хуваагдах бөгөөд гадаад мянгат нь зэрэг зиндаагаараа дотоод мянгатаас даруй нэг дахин доогуур байжээ. Чингисийн эх, хөвгүуд, дүү нар болон авга [[Отчигин]] нар өөр өөрийн тусгай мянгаттай байв. Чингис хаан '''Отчигин, [[Өэлүн]] эх''' хоёрт түмэн өрх, ахмад хүү [[Зүчи|Зүчид]] 9000 өрх, хоёрдугаар хүү [[Цагадай|'''Цагадайд''']] 8000 өрх, гуравдугаар хүү [[Өгэдэй|'''Өгэдэйд''']] 5000 өрх, отгон хүү [[Тулуй|'''Тулуйд''']] 5000 өрх, дүү [[Хасар|'''Хасарт''']] 4000, дүү [[Хачиун Алчи|'''Хачиунд''']] 2000, дүү [[Бэлгүдэй|'''Бэлгүдэйд''']] 1500 өрх тус тус «хувь» болгон өгчээ. {| class="wikitable mw-collapsible" |+Чингис хааны эх, дөрвөн дүү, таван ханхүүдээ өгсөн хувийн мянгатын ноёд<ref>{{Cite book |last=Хамадани |first=Рашид ад-Дин |title=Судрын чуулган |publisher=ШУА, Түүхийн Хүрээлэн |year=2002 |edition=2 |volume=1 |location=Улаанбаатар |pages=404-408 |translator-last=Ц |translator-first=Сүрэнхорлоо}}</ref> ! rowspan="2" |№ ! colspan="4" |Чингис хааны 4 ханхүүгийн хувийн мянгатын ноёд ! colspan="3" |Чингис хааны 4 дүүгийн хувийн мянгатын ноёд |- !Зүчи хан !Цагадай хан !Өгэдэй хаан !Хүлгэн ханхүү !Өэлүн эх, Отчигин ноён !Жочи Хасар !Хачиун алчи |- |1 |Салжиудын Мүнгүр ноён |Баруласын Харачар |Жалайрын Илугай |Баруласын Хубилай ноён |<small><big>Хүчү</big></small> |Жибгэ |Урианхайн Чаурхай |- |2 |[[Гэнигэс|Гэнигэсийн]] [[Хунан (жанжин)|Хунан ноён]] |Хонгирадын Мүгэ ноён |Бэсүдийн Дэгэй |Нохосын Тогорил ноён |Хөхөчү | |Найманы Асудай |- |3 |[[Үүшин|Хушины]] Хушитай ноён |Идухадай |Сүлдүсийн Есөнтуа |Тоорил ноён |Ноёхоны Жунсо | |Найманы Учкаш гойон |- |4 |Хушины Байху ноён |Баарины Хөхөчос |Хонхотаны Дайр | |Хорхисун | | |} Монголын эртний нүүдлийн нийгмийн улс төрийн эохион байгуулалтын эртний өвөрмөц нэгэн хэлбэр нь “Хишигтэн” байв. Хишигтнийг эхлээд овог, аймгийн тэргүүлэгч нар биеэ болон орд өргөөгөө хамгаалах зорилгоор бий болгожээ. [[Чингис хаан|Тэмүжин]] ч Хамаг Монголын хаан болоод бие, орд өргөөгөө сахин хамгаалах өдрийн манааны 70 торгууд, шөнийн харуулын 60 хэвтүүлээс бурдсэн 150 хүн бүхий хишигтэнтэй болжээ. Их Монгол улс байгуулагдсанаас хойш хишигтний үүрэг өсч, зохион байгуулапт дэг журам нь нарийсчээ. [[Чингис хаан]] хишигтний тоог нэгэн түмд хүргэж, түүний эгнээг түмт, мянгат, эуутын ноёдын хүүхдээс бүрдүүлж, бас сул чөлөөтэй хүмүүсийн хүүхдээс ухаан, чадлаараа шалгарсныг нь сонгон оруулж байв. Удалгуй хишигтэн нь хааны бие, орд өргөөний аюулгүй байдлыг сахин хамгаалах төдийгүй, улс орны дотоод дэг журам сахиулах, үймээн, самуунаас сэргийлэх онцгой үүрэг хүлээх болов. Цаашид Хишигтэн бүтэц, үүрэг зохион байгуулалтын хувьд улам өргөжиж, улс орны цэрэг захиргааны нэгдмэл төв байгууллага болон хувирчээ. Өөрөөр хэлбэл, нэг ёсны засгийн газрын үүрэг гүйцэтгэх болсон. Дээд зиндааны албан тушаалтныг зөвхөн хишигтнээс томилно. Хишигтэнд чанд сахилга, хариуцлага хүлээлгэхийн хамт онцгой эрх ямба эдлүүлж байв. Ийнхүү хишигтэн бол Их Монгол улсын төрийн гол тулгуур болж байлаа. === Хууль=== Чингис хааны зарлигаар шадар түшмэл [[Шихихутаг]] "[[Их Засаг]]" хэмээх кодчилсон хуулийг батлан гаргасан байна. "Их Засаг" хуулийн өмнө энгийн ард иргэд болон ихэс дээдэс тэгш эрхтэй байж, адил ял зэмлэл хүлээдэг байснаараа онцлог юм. Хуулийн ял шийтгэл нь маш хатуу байсан бөгөөд жишээлбэл дайнд явах үед урд яваа хүнийхээ санамсаргүй унагаасан зүйлийг арын хүн авч өгөхгүй бол цаазаар авах ял оноодог байв. Энэхүү хатуу засаглал нь Монголын эзэнт гүрэнг амар амгалан, тайван тогтуун улс болгох үндэс суурь нь болж өгчээ. Европын жуулчид их гүрний ард иргэдийн өндөр зохион байгуулалттай, дэглэм журамтай байдлыг гайхан шагшсан байдаг.Мөн их засаг хууль нь Монголын хамгийн эртний хууль цаацын бичиг ба одоогоор олдсон эх сурвалж нь [[Солонгос]] улсад хадгалагдаж байна. Их гүрний үед сайд түшмэд, цэргийн жажид өөрсдийн авъяас чадварт тулгуурлан сонгогддог байсан бөгөөд шашин шүтэх эрхийг чөлөөлж өгсөн байна. Ард иргэдийн доторх хулгай дээрмийг чандлан хорьж зөрчигсдийг хатуу шийтгэдэг байв. Биедээ үнэт эрдэнэ тээж яваа ганц бие эмэгтэй хүн гүрний нэг өнцөгөөс нөгөө өнцөг хүртэл ямарч саадгүй аялах боломжтой байсан хэмээн зарим хууч ярианд өгүүлдэг. Их Монгол улсын үед аян дайнд мордох, их хааныг сонгох зэрэг хамгийн чухал асуудлуудыг [[Их Хуралдай]]гаар шийддэг байв. Их Хуралдайд алтан ургийнхан, цэргийн жанжид, төрийн сайдууд зэрэг хамгийн нөлөө бүхий хүмүүс уулзан цуглаж хамтаар улсын чухал асуудлуудыг шийддэг байжээ. Их гүрний өнцөг булан бүрт өртөө улаа байгуулж худалдаачид, элч нарын аюулгүй байдлыг хангасан байна. Эдгээр өртөө улаагаар дамжуулан худалдаачид [[Хятад]]аас [[Ойрх Дорнод]], [[Европ]] хүртэл саадгүй аялдаг байв. [[Чингис хаан]] төрийн тамгыг хэрэглэх болж, Монголчуудыг бичиг үсэгтэй болгох ажлыг эхлүүлж, мөн хуулчид, багш нар, уран бүтээлчдийг татвараас чөлөөлсөн байна. Их Монгол улс өргөжин бэхжихийн хэрээр эрх зүйн болон заншлын эрхийн хэм хэмжээ нь ялгамж, онцлогоороо тодорч харилцан бие биедээ нөлөөлөн, Монголын нийгмийн харилцааны нарийн түвэгтэй байдлыг зохицуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн юм. Энэ үеийн эрх зүйн хэм хэмжээг агуулсан хууль цаазын сурвалж бол [[Их Засаг]] хэмээх нэгдмэл хууль юм. Эл хууль бол нийгмийн нэг төрлийн харилцаа бус, харин олон төрлийн харилцааг зохицуулсан нэгдмэл хууль цааз байжээ. Харамсалтай нь Их Засаг хууль бидэнд бүрэн эхээрээ уламжлагдаж ирээгүй. "[[Монголын нууц товчоо]]", [[Рашид ад-Дин|Рашид Ад Дины]] "[[Судрын чуулган]]", Жүвейний "Ертөнцийг байлдан дагуулагчийн түүх", Магакийн "Нум, сумтан ард түмний түүх" зэрэг сурвалжийн шинжтэй бүтээлүүдэд Их Засаг хуулийн хэсэг зүйл заалтууд уламжлагдан иржзэ. 1320 онд Египетийн түүхч Макризи Алтан ордны улсаас [[Их Засаг]] хуулийн хамгийн томоохон хэсэг зүйл нээлтийг олсон нь тэр үеийн эрх зүйн чухал сурвалж болж буй. «Их Засаг» хууль бол Монголын тулгар төр байгуулагдсан түүхт үйл явдлын үр дагавар болон төрсөн юм. Засаг гэдэг үгийн эртний язгуур утга нь хууль цааз, дүрэм, журам, хэв ёс гэсэн ойлголтыг илэрхийлж байжээ.«Их Засаг» хууль бол Их Монгол улсын хааны бүрэн эрх, засаг захиргаа, цэрэг, гадаад харилцаа, шашны суртал, ахуй заншил, иргэд хоорондын харилцаа, сургаал, сургамж, тэтгэвэр, тэтгэмж, өмч хөрөнгө. өв залгамжлал, гэрлэлт, гэр бүлийн харилцаа, худалдаа арилжаа, эрүүгийн хэрэг, ялын бодлого, шүүн таслах журмыг эохицуулсан хууль байжээ.Уг хууль дахь ял шийтгэлийн төрлүүд нь андгайлах (тангарагийн эрүү), золиослох, дөнгөлөх, торгох, ташуурдах буюу шийдэмдэх, гянданд хорих, цөлөх, цаазаар авах буюу алах ял байв. Их засаг хуулиар эмэгтэйчүүдийг худалдах болон хулгайлах, монголчуудыг хоорондоо байлдахыг хоригложээ. Их Засаг хууль бол дэлхийн соёл иргэншлийн түүхнээ бүхэл бүтэн нийгэмд улс төрийн байгуулал бүрэлдэн төлөвшихөд томоохон үүрэг гүйцэтгэсэн эртний Вавилоны [[Хаммурапи хааны хууль|Хаммурапийн хууль]], Энэтхэгийн [[Ману цааз хууль|Манугийн хууль]] зэрэг алдартай хуулиудтай эн зэрэгцэхүйц ач холбогдолтой цааз-эрхэмжийн нэн чухал баримт бичиг юм. Учир нь эл хуулийн зарчим, үзэл санаа зөвхөн Монгол нутаг төдийгүй, ертөнцийн талыг эзэгнэсэн их гүрний хэмжээнд үйлчилж байсан хувьд дэлхийн хууль цаазны түүхэнд баларшгүй ул мөрөө үлдээсэн бөлгөө. === Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал=== [[Зураг:Mongol dominions1.jpg|right|thumb|Монголын Эзэнт Гүрний хамгийн их өргөжин тэлсэн үе]] [[Файл:Mongol Empire in the 13th-15th centuries (135373001).jpg|thumb|Евразийн Их Монгол Улс даяар]] Өмнөх үеийн төр ёсны уламжлалд тулгуурлан шинэ тутам байгуулагдсан Монголын төр нь хэлбэрийн хувьд хэмжээгүй эрхт хаант засгийн төрхтэй боловч мөн чанараараа ардчиллын олон бүрдлийг өөртөө агуулсан, тун өвөрмөц шинж бүхий төр байв. Төрийн дээд эрхийг баригч нь их хаан байв. Их хаан бол тэнгэрээс заяат хэмээн өргөмжлөгдсөн, Монгол улсын хэмжээгүй эрхт эзэн, төрийн тэргүүн байсан ажгуу. Их хааны гарт төрийн дээд эрх мэдэл, үлэмж засаглал төвлөрч, тэрбээр Монголын газар нутгийн дээд өмчлөгч болж байлаа. Хаан амьд сэрүүн байхдаа өөрийнхөө залгамжлагчийг гэрээслэнэ. Энэ нь хаан өөрөөсөө хойш элдэв хямрал тэмцэл гарч, төр хямрахаас болгоомжилсон ухаалаг бодлого байв. Хааныг сонгон өргөмжилж, төр улсын тулгамдсан асуудалд ончтой хариу эрэлхийлж, нягтлан магадласаны үндсэн дээр их хаанд зөвлөх эрх бүхий байгууллага бол [[Их Хуралдай]] байжээ. Их Хуралдай нь өмнөх үеийнхээс зохион байгуулалтын хэлбэрийн хувьд боловсронгуй болж, төрийн дээд байгууллагын шинжийг агуулж байсан. Хамгийн гол нь хэн бугай ч Их Хуралдайг алгасан хааны титэм хүртэх эрхгүй байсан явдал юм. Чухам үүгээр Их Хуралдайн эрх, сүр хүч илэрхийлэгдэж байв. Их Хуралдайд Чингис хааны ах дүү, үр хүүхэд, эх ба хатад, цэргийн жанжин, итгэлт нөхөд оролцоно. Зарим судлаач эл байгууллыг парламентат ёсны дээд өвөг хэмээн үздэг. Их хаанд хэдийгээр хэмжээгүй эрх мэдэл төвлөрч байсан боловч эрдэм ухааныг дээдлэн биширч, мэргэдийн зөвлөлөөг сонсон, болгоон соёрхдог байжээ. Тиймээс ч Чингис хаан дэргэдээ [[Засаг захиргааны зохион байгуулалт|Сэцдийн зөвлөл]] байгуулж, улс төрийн шаггүй бодлоготон, эрдэмтэн мэргэдийг оруулж, тэдний санал бодлыг анхааралтай сонсдог байв. Зарим эрдэмтэд Сэцдийн зөвлөлийг төрийн институт болж чадаагүй гэж үэдэг. Их хаан гүйцэтгэх эрх мэдлээ хэрэгжүүлэх зорилгоор улс орны амьдралын хүрээ, салбарыг хариуцсан төрийн сайд нарыг томилж байжээ. Энэ ёсоор [[Мухулай]]г [[Ван|Го ван]] буюу улсын ван болгожээ. Энэ нь хааны тэргүүн шадар сайд байв. Түүнтэй эн зэрэгцэхүйц эрхтэй албан тушаалтан бол улсын заргач байв. Энэ тушаалд Чингис хаан өөрийн өргөж авсан дүү [[Шихихутуг]]ийг томилжээ. Их хаан түүнд «Мөнх тэнгэрийн ивээлээр улс гүрнийг тохинуулж байхад чи үзэх нүд, сонсох чих болж яв» гээд Надтай зөвлөж, Шихихутугийг шийтгээд цагаан дээр хөх бичиг бичиж, дэвтэрлэснийг ургийн урагт хүртэл хэн ч бүү өөрчилтүгэй» гэж тушаасан байна. Чингис хааны хууль зарлигийн биеллийг хянах тусгай албан тушаалтан буй бопгожээ. Маркизийн [[Их Засаг]] хуулиас түүвэрлэж авсан гэсэн тэмдэглэлд засаг хэрэгжүүлэхийг хянагч тушаалд хүү Цагадайгаа томилсон гэж бичсэн байна. Ийнхүү төрийн хяналтыг буй болгожээ. [[Чингис хаан]] төрийн бусад сайд нарыг дэс дараалан томилсон байна. Тухайлбал. [[Боорчи]], [[Зэлмэ]], [[Наяа]] нарыг өөрийнхөө удирдлагад их төлөв цэргийн хэргийг эрхлэх төрийн сайдын тушаалд тохоон талбижээ. Мөн тийм зиндааны албан тушаалтан бол төрийн бэхи (шинжээч) [[Үсүн Өвгөн]] юм. Тэрбээр тэнгэр огторгуйг шинжиж, он жил, сар өдрийг заасан хуанли зохиож, наран, саран хиртэхийг эртнээс мэдэж хаан эзэндээ айлтгах, дайлаар мордох, Их Хуралдай чуулах сайн өдрийг тогтоох зэрэг үүрэг гүйцэтгэнэ. [[Бэхи|Төрийн бэхи]] цагаан хувцас өмсч, цагаан морь унаж явдаг заншилтай. Түүнээс дутахааргүй эрх мэдэлтэй байсан хүн бол [[Хөхчү бөө]] байв. Гэвч тэрбээр их эзнийхээ итгэлийг даалгүй, хаан төрд тэрсэлж, цаазын тавцанд очсон түүхтэй. Гүйцэтгэж байсан үүргээс нь хөөн үзэхэд Тодой чэрби мал аж ахуйн сайд, [[Тататунга]] захиргаа, боловсролын сайдын зиндаанд ажиллаж байсан байна. Зарим хүмүүс төр, түмний өмнө байгуулсан баатарлаг гавъяа, цэргийн удирдах ур чадвараараа тодорч албан тушаалд томилогдож байв. Тухайлбал, [[Мухулай]], [[Боорчи]], [[Зэлмэ]], [[Шихихутуг]], [[Сорхон-шира]], [[Сүбээдэй]], [[Зэв]], [[Борохул]] (удалгүй нас барсан) Хэра-Унругэ, хожим Цуу мэргэн ([[Елюй Чуцай]]) нарыг есөн өрлөг хэмээн цэргийн жанжнаар томилсон байна. Зарим судлаачид тэднийг орчин цагийн цэргийн маршалуудтай дүйцүүлэн бичдэг. === Соёрхолын газар === Монголын байлдан дагуулалтаар харь орны үлэмж хэмжээний нутаг орон, хүн ардыг эзлэн авсан билээ. Иймээс эдгээр олон удаагийн аян дайнд байгуулсан гавьяа зүтгэлийг үнэлж ханхөвүүд, гүнж, ихэс ноёд тус бүрт тохируулан соёрхолын газрыг өрх ам бүлийн хамт шагнаж байсан. Чингис хааны үед эзэлсэн бүхий нутгаа дөрвөн хүүдээ хуваан өгсөн ч, ноёдод газар нутаг хуваан өгч байсангүй бөгөөд Өгөдэй хааны үеэс муж, хот, тосгон бүрээр нь хуваан эзэмшүүлэх болж, тухайн нутгаас авах татвар, гувчуур нь улсад төлөх болон, эзэн ноёнд төлөх гэсэн хоёр байдлаар татварлах болсон. {| class="wikitable mw-collapsible" |+Өгэдэй, Мөнх хаадын үед соёрхол хүртсэн ноёд<ref>{{Cite book |last=Б |first=Батсүрэн |title=Их Монгол улс. Монголын эзэнт гүрний түүх |last2=П |first2=Дэлгэржаргал |last3=У |first3=Эрдэнэбат |publisher=Степпе паблишинг |year=2019 |isbn=978-9919-9552-0-5 |location=Улаанбаатар |pages=597-599}}</ref><ref>{{Cite book |last=宋 |first=濂 |title=元史 |publisher=中华书局 |year=1976 |volume=8 |location=北京 |pages=2412-2444 |language=zh}}</ref> ! rowspan="2" |№ !Ноёдын нэр !Шагнуулсан газар, өрх !Авах гувчуур, 1319 он дүнгээр (жин торго) ! rowspan="2" |№ !Ноёдын нэр !Шагнуулсан газар, өрх !Авах гувчуур, 1319 оны дүнгээр (жин торго) |- ! colspan="3" |Өгэдэй хааны үе (1236-1238 он) ! colspan="3" |Өгэдэй хааны үе (1236 он) |- |1 |[[Даридай отчигин|Даритай отчигин]] |Нинхайжоугийн 10,000 өрх |1812 жин торго |33 |Тэндухур |Жэндингийн 100 өрх | |- |2 |Хасарын хүү Егү |Баньян лугийн 24493 өрх |3656 |34 |Сяонайдай |Дунпингийн 100 өрх |31 |- |3 |Хачиуны хүү Алчидай |Жинань лугийн 55200 өрх |9648 |35 |Хэрэйдэй Бату |Дунпингийн 100 өрх |40 |- |4 |Отчигин ноён |Идү лугийн 62156 өрх |11425 |36 |Мэгүчи |Фэнсянгийн 130 өрх | |- |5 |Бэлгүдэй ноён |Эньжоугийн 11603 өрх |1359 |37 |Жимисбаатар |Хуаймэнгийн 100 өрх |20 |- |6 |Бат хан |Пинян фүгийн 41302 өрх, 1238 онд Жэндин лугийн Жинжоугийн 10000 өрх | |38 |Бөхтөмөр |Жэндингийн 58 өрх |23 |- |7 |Цагадай хан |Тайюань фүгийн 47330 өрх 1238 онд Жэндин лугийн Шэньжоугийн 10000 өрх |6838 ! colspan="4" |Мөнх хааны үе (1252 он) |- |8 |Гүюг хаан |Дамин фүгийн 68593 өрх |5193 |1 |[[Мөгэ|Мөгэ ханхүү]] |Жинань лугийн 5000 өрх | |- |9 |Аригбөх |Жэньдин лугийн 80000 өрх |5013 |2 |Тайчу хүргэн |Жэндингийн 270 өрх |95 жин торго |- |10 |Хөлгөн ханхүү |Хэжянь лугийн 45930 өрх |4479 |3 |Хөхбуха ноён |Иду лугийн 275 өрх | |- |11 |Годан хан |Дунпин лугийн 47741 өрх |3524 |4 |Сажисбуха |Бянлянгийн 291 өрх | |- |12 |Алага бэхи, Онгуд аймаг |Гаотанжоугийн 20000 өрх |2399 |5 |Аргун заргач |Жинингийн 35 өрх | |- |13 |Луго гүнж, Алчи хүргэн |Жининь лугийн 30000 өрх |2209 |6 |Булгай Бат |Дэжоугийн 153 өрх |61 жин торго |- |14 |Хожин бэхи, Буту хүргэн |12652 өрх |2766 |7 |Шидэ ноён |Дунпингийн 112 өрх |84 жин торго |- |15 |Тэмүлэн гүнж, Чигү хүргэн |Пүжоугийн 30000 өрх |1836 |8 |Бона |Дунпингийн 32 өрх |18 жин торго |- |16 |Хулуйхан бэхи, ойрад аймаг |Яньань фүгийн 9796 өрх |722 |9 |Худуха |Гуанпингийн 40000 өрх | |- |17 |Мухулай го вангийн ураг |Дунпингийн 39019 өрх |3343 |10 |Тачу түмтийн ноён |Пиняны 186 өрх |37 жин торго |- |18 |Жалайрын Дайсун ноён |Дунпингийн 10000 өрх |720 |11 |[[Цагаан ноён (Тангуд)|Цагаан ноён]] |Хуаймэнгийн 3606 өрх |224 жин |- |19 |Хуйлдар сэцэн |Тайань жоугийн 20000 өрх |2425 |12 |Борохул ноён |1252 онд Баодингийн 415 өрх 1257 онд Вэйхуй лугийн 1100 өрх |449 жин |- |20 |Жүрчидэй ноён |Дэжоугийн 20000 өрх |2948 |13 |Сүбээдэй баатар |1257 онд Бянляны 1100 өрх |230 жин |- |21 |Бадай, Хишилиг |Шүньдэ лугийн 14087 өрх |2406 |14 |Тачар ноён |Пиняны 200 өрх |80 жин |- |22 |Баруун гарын 3 түмэн: [[Боролдой жанжин|Боролдой]] |Гуанпин лугийн 17333 өрх |1738 |15 |[[Урианхадай]] |Дунпингийн 1000 өрх |191 жин |- |23 |Тэмүдэй хүргэн |Гуанпин лугийн 9457 өрх |989 |16 |Сүдүн ноён |1257 онд Жэндингийн 1100 өрх | |- |24 |Өгэлэн чэрби |Гуанпин лугийн 15807 өрх |680 |17 |Есүр ноён |1257 онд Жэндингийн 169 өрх | |- |25 |Зүүн гарын есөн мянган: Хадаан тайш |Хэжянь лугийн 1023 өрх |160 |18 |[[Чингай|Чингай ноён]] |1257 онд Баодингийн 95 өрх | |- |26 |Есүбухын 4 мянган |Хэжянь лугийн 1317 өрх |223 |19 |Анчар ноён |Тайюаний 550 өрх | |- |27 |Есүгүрын 3 мянган |Хэжянь лугийн 1775 өрх |288 |20 |Тэмүдэй |Датунгийн 751 өрх | |- |28 |Тэлэнгүдийн 1 мянган |Хэжянь лугийн 1450 өрх |206 |21 |Егэ тайфу |Шандугийн 540 өрх | |- |29 |Жадараны Хошагул, Жусук |Цайжоугийн 10000 өрх |748 |22 |[[Амухай]] |Дамингийн 33 өрх | |- |30 |Таш хорчи |Дунпингийн 680 өрх |155 |23 |Суду ноён |Дадугийн 31 өрх | |- |31 |Дэгэй ноён |Дамингийн 1713 өрх |507 |24 |Буба хорч |Дадугийн 84 өрх | |- |32 |Хонгортахай |Пиняны 144 өрх |40 |25 |Алаг буурч |Жэндингийн 55 өрх | |} == Татвар == Монголын эзэнт гүрний татварын тогтолцоо нь татвар, гувчуурыг олон хэлбэрээр авч төрийн санг бүрдүүлж байсан. Татвар нь газар нутгаас авах бол, гувчуур нь хүн бүрээс авах татварын төрөл юм. Монголчууд суурин соёлт ард түмнийг эзлэн нэгтгэснээс хойш цаг үеэ дагаж хувьсаж байсан ч, нүүдэлчин болон суурин иргэнд зориулсан татварын давтагдашгүй хууль дүрмийг батлан хэрэгжүүлж, их хаад солигдох бүрт улам төгөлдөржүүлж байсан. Монголын нууц товчоонд өгүүлснээр нүүдэлчин малчдаас авах татварыг гувчуур гэж бичих нь олонтаа таарна. Монголын Нууц Товчооны 279 дүгээр зүйлд: "Чингис хаан эцгийн зовж байгуулсан улсыг бүү зовооё. Хөлий нь хөсөр, гары нь газар тавиулж жаргуулъя. Хаан эцгийн бэлэн суурийг эзлээд иргэнийг үл зовоохыг эрхэм болгоно. Шөл шүүс болгож харьяат улсын сүрэг хонь бүрээс нэжээд хонь жил тутам авч байна. '''Зуун хониноос нэжээд хонь''' гаргаж улсын доторх үгээгүй ядуучуудын тусламж болгож өгтүгэй. Бас олон ах дүү эр цэрэг, агт морь дараалан чуулах бол чуулагсдын ундыг тухай бүр ардаас татварлан авах нь зохилдохгүй. Зүг зүгийн мянгат бүрээс гүү гаргаж, мөн саах саальчин адуулах нутагчныг томилж өр хөлсийг төлөөд унагачин болготугай."<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: Чингис хаан нас барсан ба Өгэдэй хаан болсон нь |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/13_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-11-11 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> Өгэдэй хааны нэгэн удаагийн зарлигаас 100 хонь тутмаас 1 хонь татаж, өнчин ядууст өгч байсныг мэдэхийн хажуугаар улсыг санг бүрдүүлэхэд энэ арга бас ашиглаж байсныг мэдэж болно.<ref>{{Cite book |last=ШУА |first=Түүхийн хүрээлэн |title=Дэлгэрэнгүй тайлбартай Монголын нууц товчоо |publisher=Сэлэнгэ пресс ххк |year=2024 |edition=2 |location=Улаанбаатар |pages=326}}</ref> === Хятадаас авах татвар === Алтан улсын хот сууринг эзэлсний дараа 1230 оны үед умард хятадаас авдаг татварыг Сүн улсын элч Пэн Дая, Сюй Тин нар тэмдэглэсэн нь: "Хятад газрын ардын уран дархчуулаас бусад эр эм гэж ялгалгүйгээр жилд хотын ард нэг бүрээс 25 лан ширхэг торго, үхэр хонины гааль 50 лан ширхэг торго ... хөдөөний тариачны биеэс торго ширхэг 100 лан, амуу бол түүний ургацын их багыг үл хамааран өрх бүрээс жил бүр 20 мянган дин буюу ембүү мөнгө ... өрх бүрээс ширхэгээр мяндсыг сольж бодож авахаас гадна, элч өнгөрөх хийгээд зарлигаар нааш цааш явах цэрэг морины амуу будаа, зэр зэвсэг, жич албанаа хэрэглэх зардлыг тухайд нь нийлүүлэн бодож, ардаас татварлан авдаг... Доор сурагчид хийгээд гуйранчид ч хүртэл мөнхүү мөнгө гаргацгаан алба бариулмой"<ref>{{Cite book |last=Б |first=Батсүрэн |title=Их Монгол Улс. Монголын эзэнт гүрний түүх |publisher=Степпе Паблишинг |year=2019 |volume=1 |location=Улаанбаатар |pages=592|last2=П|first2=Дэлгэржаргал|last3=У|first3=Эрдэнэбат}}</ref> Энэ мэдээ нь дайсан улсын элчийн хэтрүүлэгтэй мэдээлэл байх боломжтой гэдгийг тунгаах хэрэгтэй. Умард хятадад 1233, 1234, 1236 онд хүн амын тооллогыг жил бүр явуулснаар алба татварыг шинэчлэх ажил эхэлсэн. 1236 оны хүн амын тооллогоор умард хятадад 1,830,000 өрх айл бүртгэгдсэн. Мөн онд тунхагласан татварын шинэтгэлээр албан татварыг хүн бүрээс авч байсныг айл өрхөөс авах тогтолцоо руу шилжүүлж, дараах гурван төрлийн татвар авч байхаар болжээ. Хятад ном сударт 1236 оны татварыг "улаан бичин жилийн хууль" (丙申年法) гэж тэмдэглэдэг. Төрийн хэрэгцээнд 2 өрх тутам 1 жин торго, өрхийн тэргүүн эр бүрээс 1 таар<ref>1 таар буюу 1 дань (石) гэдэг нэгж нь ойролцоогоор 50 кг-тай тэнцүү</ref> будаа, хэрэв өсвөр насны хүүтэй бол 5 шэн<ref>1 шэн нь 0.9 литртэй тэнцүү байсан.</ref> (升) будаа, шинэ өрхийн тэргүүнээс 5 шэн будаа авахаар болж, язгууртны хэрэгцээнд 5 өрх тутам 1 жин торго, худалдаа арилжааны ашиг орлогын 30/1-ийг, 40 жин давс тутмаас 1 лан мөнгө татаж байхаар тогтоосон байдаг.<ref name=":1">{{Cite book |last=Б |first=Батсүрэн |title=Их Монгол улс. Монголын эзэнт гүрний түүх |publisher=Степпе паблишинг |year=2019 |location=Улаанбаатар |pages=594|last2=П|first2=Дэлгэржаргал|last3=У|first3=Эрдэнэбат}}</ref> Гар урчууд, лам хуврагууд газрын хэмжээгээр татвар төлнө; харин түшмэд, худалдаачид эрийн тоогоор татвар төлнө.<ref>{{Cite web |title=元史/卷093 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7093 |access-date=2025-11-11 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> Тариа ногоо тарих тохиромжоор дунд зэргийн 1 мү<ref>1 мү нь орчин үеийнхээр 667 м² талбай болно</ref> талбайгаас 2 шэн хагас, дээд зэргийн талбайгаас 3 шэн, чанар муувтар талбайгаас 2 шэн, харин усалгаат талбайгаас 5 шэн үр тариа жилдээ татахаар болжээ.<ref name=":1" /> 1238 онд умард хятадаас татварын жилийн орлого 110 түмэн ланд хүрчээ. Өгөөдэй хааны засаглалын сүүлээр төрийн эрхийг сартуул гаралтай Абдул Рахманы санаачлагаар татварын хэмжээг хоёр дахин нэмэгдүүлж, хойд хятадаас урьд 220 түмэн лан мөнгө болгосон. Дөргөнө хатны үед улсын татварыг зөвхөн Абдул Рахман шийдэж, муж хот бүрт сартуул түшмэд татварыг хариуцаж, хүн бүрээс өндөр хэмжээний татварыг жилд олон удаа авч байсан ядуурал ихсэхэд хүрсэн. Гүюг хаан, Мөнх хааны үед Дөргөнө хатны үеийн завхралыг цэгцлэж, Өгөөдэй хааны үеийн хуучин татварын тогтолцоог мөрдүүлэх, шинэ татварын систем нэвтрүүлэхээр оролдсон. Мөнх хаан 1252 оноос хэрэгжүүлж эхэлсэн шинэ дүрмээр умард хятадаас газрын, хүний, өрхийн торгоны, тамга татвар гэсэн дөрвөн төрлөөр татварыг авах болсон. Тамга татвар нь худалдаа, үйлдвэрлэл зэрэг ашиг олж байгаа үед авдаг нэг төрлийн татвар юм. {| class="wikitable mw-collapsible" |+Өгэдэй хааны 1236 оны шинэ татварын дүрэм !Татварын нэр төрөл !Татвар авах хэмжээ !Тайлбар |- | rowspan="4" |Газрын татвар |Усалгаатай талбайгаас 5 шэн будаа |1 шэн нь 0.9 литртэй тэнцүү байсан. |- |Сайн чанартай 1 мү талбай бүрээс 3 шэн будаа |1 мү нь орчин үеийнхээр 667 м² талбай болно |- |Дунд чанартай 1 мү талбай бүрээс 2 шэн хагас будаа | |- |Чанар муутай 1 мү талбай бүрээс 2 шэн будаа | |- |Тамга татвар |Худалдааны ашгийн 30-ны 1 хувь, 40 жин давс тутмаас 1 лан мөнгө... |Худалдаа арилжаа, үйлдвэрлэлийн ашгаас авдаг татварын нэр төрөл |- | rowspan="2" |Өрхийн торгоны татвар |Улсад 2 өрх нийлж 1 жин торго | |- |Язгууртан ноёнд 5 өрх нийлж 1 жин торго | |- | rowspan="2" |Хүний татвар |Өрхийн тэргүүн бүр 1 таар будаа, өсвөр насны хүүтэй бол 5 шэн будаа |1 таар буюу 1 дань (石) гэдэг нэгж нь ойролцоогоор 50 кг-тай тэнцүү |- |Шинэ өрхийн тэргүүн 5 шэн будаа | |} ==Соёл== ===Археологи === Монголын нутгаас 12-р зууны сүүл, 13-р эхэнд хамаарагдах 7 хүний булш олдсон ба тус бүрт нь 7 морь дагалдуулан оршуулжээ.<ref name="МҮТВ">Тэд бидний тухай: Чингисийн нууц Digging for truths баримтат кино - МҮТВ</ref> Нэг булшинд нь 1190-1230 оны үед амьдарч байсан эмэгтэй хүний шарил олдсон ба түүний булшнаас шонхорын дүрстэй бөгж олджээ.<ref name="МҮТВ"/> === Хот суурин === ==== Монгол нутаг дахь хот суурин ==== # [[Хархорум]] # [[Аураг орд]] # [[Чингай балгас]] # [[Туулын Хар Түнийн орд]]: Хэрэйдийн [[Тоорил хан|Тоорил ханы]] орд өргөө байсан. # Чингис хааны Луут орд (龍庭, longtin): Чингис, Өгөөдэй хааны нүүдлийн ордын нэг # Халиутын орд # Гэгээ Цагаан орд буюу [[Дойтын балгас]]: 1237 онд [[Өгөөдэй хаан]] байгуулсан. # [[Шаазан хот]]: Өгэдэй хааны байгуулсан хот # Тосху балгас: Өгэдэй хааны байгуулсан хот # Хондуйн балгас: одоогийн ОХУ-ын Өвөр Байгалийн хязгаарын Борзинск районд байсан [[Хасар|Хасарын]] удмынхны хот. # Эрчүүгийн орд # [[Ханзатын туурь]]: [[Хүлгэн|Хөлгөн ханхүүгийн]] удмынхны зуны орд өргөө. Одоогийн Хэнтий аймгийн Баян-Овоо сумын нутагт байсан. # [[Шанду]] # [[Инчан]] ==Уналт== [[Файл:Mongol Empire (greatest extent).svg|thumb|хамгийн их хэмжээгээр]] [[Зураг:Mongol 13.png|thumb|Эзэнт гүрэн дөрвөн хаанд хуваагджээ]] 1300-аад оноос Монголын эзэнт гүрэн хямралд орж эхлэв. 1260 онд [[Хубилай]] өөрийгөө хаанд өргөмжилж, улмаар 1267 онд Монголын нийслэлийг [[Хархорум]] хотоос Хаан балгас (Дайду) (одоогийн [[Бээжин]] хотын баруун хойд талд байсан) хотод шилжүүлэв. 1271 онд Их Монгол Улсын нэрийг өөрчилж, [[Юань]] хэмээн нэрийдсэнээр Монголын эзэнт гүрэн [[Алтан Орд]], [[Ил Хаант Улс]], [[Цагадайн улс]], [[Юань улс]] гэсэн дөрвөн хаант улсад хуваагдав. Алтан орд, Ил Хаант Улс, Цагадайн улсууд Юань улсад жил бүр татвар өгч, Юань улсын хааныг өөрсдийн эзэн захирагч гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөг байв. Гэвч энэ харилцаа төдий л бат бэх биш байв. XIV зууны эхэн үед Евразид [[Хар үхэл]] хэмээх тахал гарч олон сая хүнийг амийг авч явжээ. Энэ өвчин худалдааны зам дагуу асар хурдацтай тархаж байсан тул хүн, амьтны хөл тасарч, орон нутгуудад хөл хорио тогтоосон байна. Үүний улмаас улс орнуудын элчин харилцаа тасарч, Монголчуудыг байгаа газартаа суухаас өөр аргагүй болгосоноос хоорондын харилцаа алдагджээ. Мөн газар сайгүй өлсгөлөн дэгдэж, үймээн самуун гарах болов. Орон нутгийн захирагчид бие даах болсон ба Чингис хааны удмынханы хооронд эрх мэдлийн төлөөх тэмцэл улам хурцадсаар байлаа. [[Ил Хаант Улс]] Абу Саид ханыг нас барсны дараа олон тооны эмирийн улсуудад хуваагдав. Эдгээр улсууд нь XIV-XVI зууны үед бүгдээрээ мөхжээ. Энэ үед Хятадад тахал, өлсгөлөн, байгалийн гай гамшгаас болж, олон хүн үхэж үрэгджээ. Мөн орон нутгийн засаг захиргаа болон Монголчуудын авах албан татвар улам нэмэгдэж, ард түмний амьдрал улам дорджээ. Түүний улмаас Хятадад Юань улсын эсрэг бослого үймээн газар сайгүй гарах болов. Тэдгээрээс хамгийн далайцтай бослого нь 1330-аад оны үеэс гарсан [[Улаан алчууртны бослого]] юм. Улаан алчууртнууд болон Юань улсын засаг захиргааны хоорондын дайн хэдэн жилийн туршид үргэлжилжээ. Үүний эцэст Улаан алчууртнууд дараа дараалан бут цохигдож, бослого бараг дарагдах гэж байтал Улаан алчууртны бослогын нэгэн толгойлогч [[Чжу Юань Чжан]] Мин улсыг байгуулж, өөрийн босогчдыг чадварлаг удирдаж, [[Хятад]]ын энгийн ард түмний дэмжлэгийг авсаны үр дүнд 1368 онд Юань улсын нийслэл Хаан балгас хотыг эзлэн авч, Хятад дахь Монголын захиргааг буулган авчээ. Юань улсын хаан [[Тогоонтөмөр хаан|Тогоонтөмөр]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрмийн]] ард зугатан гарч, Юань улсын захиргааг Хятадад дахин сэргээхийг санаархах болов. Чжу Юань Чжан цагаан хэрмийн ард хөөгдөж гарсан Монголчуудын эсрэг аян дайн хийж, Юань улсыг бүрэн устгахыг оролдсон боловч бүтээгүй юм. [[Лев Николаевич Гумилев]] "Их талын байгаль ба хүмүүс" бүтээлдээ "Төв Азийн үндэстнүүд хятадын соёлд таагүй ханддаг байв. Жишээ нь түрэгүүд хятадын уусгах бодлогын эсрэг тусгайлсан бодлого баримталдаг байв. Уйгурууд манихейн, харлугууд лал, басмал, онгудууд несторын, төвөдүүд буддын шашныг хятадаар дамжуулалгүйгээр шууд Энэтхэгээс хүлээн авч хятадын соёл Цагаан Хэрэмнээс гадагш нэвтэрч чадсангүй. Хүннү, түрэг, монголчууд нь хоорондоо зөрчилдөн тэмцэлддэг байсан ч хятадын уусгах аюулын эсрэг хаалт болж байв" гэж бичжээ.<ref>[http://gumilevica.kulichki.net/articles/Article16.htm ЛЮДИ И ПРИРОДА ВЕЛИКОЙ СТЕПИ] "Примечательно общее для всех народов Центральной Азии неприятие китайской культуры. Так, тюрки имели собственную идеологическую систему, которую они отчетливо противопоставляли китайской. После падения Уйгурского каганата уйгуры приняли манихейство, карлуки - ислам, басмалы и онгуты - несторианство, тибетцы - буддизм в его индийской форме, китайская же идеология так и не перешагнула через Великую стену"..."Так малочисленные монголы победили огромный Китай, объединив те дальневосточные народы, которые не соглашались стать объектом китаизации"..."Возвращаясь к более ранней эпохе и подводя некоторые итоги вышесказанному, отметим, что, хотя хунны, тюрки и монголы весьма разнились между собой, все они оказались в свое время барьером, удерживавшим натиск Китая на границе степей"</ref> [[Цагаадайн Улс|Цагадайн улс]] XIII зууны сүүл үеэс Самарканд хотоор төвлөрсөн суурин соёл иргэншилтэй Мавереннахр, Долоон мөрөн, Турфаны хөндийгөөр төвлөрсөн нүүдлийн соёл иргэншилтэй [[Моголистан]] хэмээх хоёр хэсэгт хуваагдаж, XIV зууны туршид хоорондоо тэмцэлдсээр байв. 1340-өөд оноос Мавереннахрт доголон хэмээх хочтой Монголын Барулас овгийн угсааны эмир Төмөрийн улс бий болсон боловч XV зууны эхэн үед доголон Төмөрийн нас барсны дараа олон жижиг эзэмшил болон хуваагдсан ба улмаар Алтан ордноос нүүж ирсэн Үзбекүүдийн довтолгоонд өртөж, мөхжээ. [[Доголон Төмөр]]ийн угсааны Бабур ноён Үзбекүүдэд шахагдан [[Энэтхэг]]т очиж, Их Могол улсыг байгуулсан юм. Хожим 1859 онд Их Моголын улс Британичуудад цохигдон мөхжээ. Моголистан XVI зууны үеэс суурин соёл иргэншилд орж, Исламын шашныг шүтэх болжээ. Моголистаны Мухаммед хаан захирагдагсаддаа чалма малгай өмсөхийг хүчээр тулган хүлээлгэсэн ба Таш-Рабат хотыг байгуулж, суурин байдлаар амьдрах болов. Моголистаны баруун талаас Үзбекүүдээс тасарсан Казахууд, зүүн талаас Ойрадууд довтолж шахамдуулах болсон тул Моголистаны Султан Саид хаан XVI зууны үед нийслэлээ Яркенд хотод шилжүүлж, улсаа Яркендын хаант улс хэмээн нэрийджээ. XVII зуунд Яркендын хаант улс Зүүнгарын хаант улсын захиргаанд орсон юм. Алтан орд XIV зууны эхэн үеэс хямралд орж, олон хан солигджээ. Улмаар XV зууны үед Алтан орд [[Түрэг]] хэлт нүүдэлчдийн ордууд болон задарчээ. Алтан ордны улсаас [[Казань]], [[Крым]], [[Астрахань]], [[Ногайн орд]], [[Сибирийн ханлиг|Сибир]]ийн хант улсууд тасран гарчээ. Алтан ордны үлдэгдэл болох Их орд 1502 онд Крымийн ханлигт эзлэгдэн мөхсөн байна. Алтан ордны улсаас тасран гарсан улсууд XV-XVIII зууны үед бүгдээрээ Орост эзлэгдсэн бөгөөд хамгийн сүүлчийн бие даасан улс болох Крымийн хаант улс 1784 онд [[Орос]]т эзлэгджээ. Юань улсын хаад Монголд эргэн ирсний дараа Монголын хаан Аюушридар Юань улсын Цагаан хэрэмнээс хойших нутгийг эрх мэдэлдээ барьсаар байлаа. Гэвч 1389 онд [[Төгстөмөр]] хаан Мингийн цэрэгт ялагдан зугатаж яваад Аригбөхийн угсааны Есүдэр ноёнд алагдсанаар Юань улсын нэгдмэл хүч үгүй боллоо. Монголчууд олон жижиг ноёдын эзэмшлүүдэд хуваагджээ. Эдгээрээс Хубилайн удмынхны толгойлсон монголчууд, Цорос аймгийн ноёдын толгойлсон [[ойрад]]ууд давамгайлан гарч ирж, хоорондоо тэмцэлдэх болжээ. Энэ хоёр хүчин зарим үед нэгдэж байсан боловч удалгүй задардаг байлаа. XVII зууны үед Хубилайн удмынхны толгойлсон Монголчууд [[Манж Чин улс]]ад дагаар орсоноор Юань улсын улбаа ариллаа. XVIII зуунд Ойрадуудын байгуулсан [[Зүүнгарын хаант улс]] Манж Чин улсад эзлэгдсэнээр Евразийн их тал нутагт монголчууд ноёрхох явдал үгүй болжээ. == Түүхэн нөлөө, гуйвуулга == Их Монгол Улсын байлдан дагууллын үед гарсан хохирлын хэмжээг гадаадын орнууд хэт дөвийлгөн гуйвуулах явдал байдаг.<ref>[http://amgalant.com/genocide-as-a-way-of-life-a-paper-by-paul-d-buell Central Eurasia: Genocide as a way of life?]/</ref><ref>[http://www.academia.edu/241538/Central_Eurasia_Genocide_as_a_way_of_life Central Eurasia: Genocide as a way of life? Paul Buell]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.sowhymongolia.com/10-reasons-genghis-khan-was-not-a-genocidal-maniac/ |title=10 Reasons Genghis Khan Was NOT a Genocidal Maniac |access-date=2015-11-01 |archive-date=2015-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151030033112/http://www.sowhymongolia.com/10-reasons-genghis-khan-was-not-a-genocidal-maniac/ |url-status=dead }}</ref> Энэ нь тухайн цагийн түүхийн сурвалж үлдээсэн хүмүүс нь эзлэгдсэн орны хүмүүс байсантай холбоотой юм. 2005 оны 11 дүгээр сард НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей Их Монгол улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойг дэлхий дахинаа тэмдэглэн өнгөрүүлэх талаар тусгай тогтоол гаргав. Энэ тогтоолд: Нүүдлийн соёл иргэншил нь худалдаа, арилжааны өргөн сүлжээг хөгжүүлж, захиргаа, соёл, шашин болон худалдааны томоохон төвийг байгуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн гэж тэмдэглэжээ. Уг тогтоолын дагуу ХБНГУ, Австри, Унгар зэрэг олон оронд Чингис хаан ба эзэнт гүрэн үзэсгэлэн гарч, олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал болж өргөн тэмдэглэсэн билээ. == Зураг == <gallery> Файл:Ази 5-11-р зуун-украин сайтын зураг.jpg Файл:Их Монгол улс 5.jpg Файл:A Short History of the World, p0293.jpg Файл:XIII.gif Файл:Их Монгол улс-украин сайтын зураг.jpg File:Asia 13th Century.pdf Файл:Монголчууд Киевийн улсад довтолсон нь.jpg Файл:Алтан Орд, Цагадай 14-р зуун орос сайтын зураг.jpg Файл:MongolEmpire1300.png|Юань улс Файл:Уйгурын Идигүдийн улс, 861 (867)—1368 он.png|Уйгурын буддын шашинт Идигүдийн улс, 861 (867)—1368 он. Чингис хаанд дагаар орсон. Хожим [[Моголистан]]ы бүрэлдэхүүнд оржээ. </gallery> == Мөн үзэх == {{Commonscat|Mongol Empire|Их Монгол Улс}} * [[Чингис хаан]] * [[Их Монгол Улсын хаад]] * [[Монгол ноёдын цол хэргэм]] * [[Их Монгол улс болон Юань гүрний үеийн дайн тулаан]] * [[Монголын анхны арми]] == Ном зүй == * "''HISTORIA MONGALORUM''" Fra Giovanni da Pian del Carpini, 1245-1247, "''Монголчуудын түүх''" Плано Карпини, итали хэлнээс орчуулсан Л.Нямаа, 2006, ISBN 99929-2-214-1 * [[Балдандоржийн Сумъяабаатар|Б. Сумъяабаатар]], "Чингис Хааны Их Монгол Улс, Солонгос түүхийн сурвалжид, 2025, ISBN 978-9919-0-2767-4 == Цахим холбоос == *[https://web.archive.org/web/20160314065258/http://forum.freekalmykia.org/index.php?showtopic=141 МНТ эх хувилбараар нь татах] *[http://silverhorde.viahistoria.com/research/MongolHeraldry/DSC07236.JPG ИМУ-н угийн бичиг, тамга] *[https://web.archive.org/web/20140725033127/http://altaica.narod.ru/SECRET/e_tovchoo.htm Сокровенное Сказание Монголов -Козины орчуулга] *[http://books.google.mn/books?id=wc2vM8uOBkoC&dq=teguder&source=gbs_navlinks_s Beyond the Legacy of Genghis Khan, Linda Komaroff] *[http://books.google.mn/books?id=4D9pO_4j9-4C&dq=teguder&source=gbs_navlinks_s History and Historiography of Post-Mongol Central Asia and the Middle East] *[http://books.google.mn/books?id=VxOcXC85tnQC&dq=teguder&source=gbs_navlinks_s Kingship and Ideology in the Islamic and Mongol Worlds] *[http://www.cultorweb.com/eBooks/Storia/Historical%20Dictionary%20of%20the%20Mongol%20World%20Empire.pdf Historical Dictionary of the Mongol World Empire] *[https://books.google.mn/books/about/The_Mongol_Empire_between_Myth_and_Reali.html?id=o44cBQAAQBAJ&redir_esc=y The Mongol Empire between Myth and Reality: Studies in Anthropological History], Denise Aigle BRILL, Oct 28, 2014 *[http://books.google.mn/books?id=GExyMO9QSTMC&dq=%D0%A1%D0%B8%D0%B1%D0%B8%D1%80%D1%8C,+%D0%A6%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F+%D0%B8+%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F+%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F+%D0%B2+%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0&source=gbs_navlinks_s Этногенез и культурогенез в Байкальском регионе (средневековье)] *[http://ru.warriors.wikia.com/wiki/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B Монголы ru.warriors.wikia.com] *[https://web.archive.org/web/20151030020245/http://asianhistory.about.com/od/mongolia/f/Effects-Mongols-Europe.htm What Effect Did the Mongols Have on Europe?] *[http://afe.easia.columbia.edu/mongols/main/transcript.pdf The Mongols in World History] ==Эшлэл== {{reflist}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[Хамаг Монгол]]<br/>[[Хэрэйд]]<br/>[[Найман]]<br/>[[Татар]] |он=1206-1271 |албан_тушаал= Их Монгол улс |дараа=[[Юань улс]] <br/>[[Алтан Орд]]<br/>[[Цагадайн улс]]<br/>[[Ил Хаант Улс]] }} {{end}} {{Их Монгол Улсын сэдэв}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Их Монгол Улс| ]] [[Ангилал:Еврази]] [[Ангилал:Азийн түүхэн нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Дундад зууны улс]] [[Ангилал:Европын түүхэн нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Монголын түүхэн нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Морь түүхэнд]] [[Ангилал:Түүхэн эзэнт гүрэн]] 7nqclogikst0eqmwlx6mnb5jnqcyjj0 858909 858907 2026-06-15T09:01:25Z ~2026-35091-43 105345 М.Тэмүгэ хаан бол маш агуу хүн 858909 wikitext text/x-wiki {{Short description|Еврази дахь эзэнт гүрэн}} {{Инфобокс түүхэн улс | conventional_long_name = Их Монгол Улс | native_name = {{MongolUnicode|lang=xng|ᠶᠡᠬᠡ<br/>ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ<br/>ᠤᠯᠤᠰ}}<br/>{{tlit|xng|Yeke Monggol Ulus}} ([[Дундад Монгол хэл|Дундад Монгол]]) | common_name = Мягмардоржийн Тэмүгээн улс | status = [[Талын эзэнт гүрэн]] | image_map = Expansion of the Mongol Empire 1206–1294.gif | image_map_caption = 1206-1294 оны хооронд Монголын эзэнт гүрний Еврази даяарх тэлэлт {{Legend|#B34345|Монголын эзэн гүрэн}} {{Legend|#CAD656|[[Алтан Орд]]}} {{Legend|#4E6241|[[Цагаадайн Улс]]}} {{Legend|#5B9749|[[Ил Хаант Улс]]}} {{Legend|#845DB0|[[Юань Улс]]}} | capital = {{Ubl|[[Аваргын балгас|Аварга]] (1206–1235)|[[Хархорум]] (1235–1271)}} | common_languages = {{Hlist|[[Дундад Монгол хэл|Дундад Монгол]]|[[Түрэг хэлнүүд]]{{Efn|Ялангуяа Алтан Ордны баруун [[Кипчак хэлнүүд|Кипчак аялгууд]],<ref>{{Cite book |last=Колодзейчик |first=Дариуш |author-link=Дариуш Колодзейчик |url=https://books.google.com/books?id=FHrTxHmegRYC&pg=PP1 |title=The Crimean Khanate and Poland-Lithuania: International Diplomacy on the European Periphery (15th–18th Century): A Study of Peace Treaties Followed by Annotated Documents |date=2011 |publisher=Brill |isbn=978-9-0041-9190-7 |location=Лейден |via=[[Google Books]]}}</ref> Цагаадайн улсын [[Цагадайн хэл]]<ref name="Kim2013">{{Cite book |last=Ким |first=Хюн Жин |url=https://books.google.com/books?id=fX8YAAAAQBAJ&pg=PA29 |title=The Huns, Rome and the Birth of Europe |date=2013 |publisher=[[Кембрижийн Их Сургуулийн Хэвлэл]] |isbn=978-1-1070-6722-6 |page=29 |access-date=2026-03-07 |via=[[Google Books]]}}</ref> болон [[Юань Улс]]ын [[Хуучин Уйгур хэл]].}}|[[Хятад хэл|Хятад]]|[[Перс хэл|Перс]]|бусад хэл}} | demonym = Монголчууд | government_type = {{Ubl|[[Сонгодог хаант засаг]]|Хожим [[Удамшлын хаант засаг|удамшлын]]}} | area_km2 = 33000000 км кв | title_leader = [[Хаан]] | year_leader1 = 1206–1227 | leader1 = [[Чингис хаан]] (анхны) | year_leader2 = 1229–1241 | leader2 = [[Өгэдэй хаан]] | year_leader3 = 1246–1248 | leader3 = [[Гүюг хаан]] | year_leader4 = 1251–1259 | leader4 = [[Мөнх хаан]] | year_leader5 = 1260–1294 | leader5 = [[Хубилай хаан]] (нэрлэсэн) | stat_year1 = 1206 | stat_area1 = 4000000 | ref_area1 = <ref name="Taagepera499">{{Cite journal |last=Таагепера |first=Рейн |author-link=Рейн Таагепера |date=1997 |title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia |url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807 |url-status=live |journal=[[International Studies Quarterly]] |volume=41 |issue=3 |pages=499 |doi=10.1111/0020-8833.00053 |issn=0020-8833 |jstor=2600793 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181119114740/https://escholarship.org/uc/item/3cn68807 |archive-date=2018-11-19 |access-date=2026-03-07|url-access=subscription }}</ref> | stat_year2 = 1227 | stat_area2 = 14500000 | ref_area2 = <ref name="Taagepera499"/> | stat_year3 = 1294 | stat_area3 = 33000000 | ref_area3 = <ref name="Taagepera499"/> | currency = Янз бүр{{efn|[[Дирхам]] зэрэг зоос, мөнгө (''сүхэ''), торгон дээр суурилсан цаасан мөнгө, эсвэл хожим нь гарсан бага хэмжээний [[Юань улсын зоос|Хятад зоос]], [[Юань улс]]ын үеийн цаасан [[Жяочао]] мөнгөн тэмдэгт багтана.}} | footnotes = {{Notelist}} | s1 = Алтан Орд | s2 = Цагаадайн Улс | s3 = Ил Хаант Улс | s4 = Юань Улс }} {{Монголын түүх}} '''Их Монгол Улс''' {{MongolUnicode|ᠶᠡᠬᠡ<br />ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ<br />ᠤᠯᠤᠰ}} (1206-1635), мөн '''Монголын Эзэнт Гүрэн''' {{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠨ<br />ᠡᠵᠡᠨᠲᠦ<br />ᠭᠦᠷᠦᠨ}} ([[Англи хэл|Англи]]: ''Mongol Empire'', 1206-1260/1368) нь Ази, Европ тивийг тэгнэн оршсон, Монголын төдийгүй, хүн төрөлхтний түүхэн дэх хамгийн том үргэлжилсэн эх газрын эзэнт гүрэн байв. Тус эзэнт гүрэн Зүүн Азийн өнөөгийн Монгол орны нутгаас үүсэж, хүчирхэгжин тэлсээр оргил үедээ асар уудам газар нутгийг хамарч байжээ. Судлаачид Их Монгол улсын газар нутгийг 46,000,000 эсвэл 55,000,000 км² хэмээн зөрүүтэй байдлаар тооцоолдог. Их Британийн түүхчид Их Монгол Улсыг, газар нутгийн хэмжээгээрээ, [[Британийн эзэнт гүрэн|Их Британийн эзэнт гүрний]] дараа орох, дэлхийн түүхэн дэх 2 дахь том эзэнт гүрэн гэж тэмдэглэсэн нь, дагаж орсон болон хараат буюу вассаль улс орон, овог, аймгуудыг оруулаагүй тооцсонтой холбоотой юм. Анх [[1206 он|1206 онд]] Мягмардоржийн Тэмүгэ хаан байгуулсан Их Монгол Улс нь алтан хөөрхөн, наран ургах зүгээс наран жаргах зүг хүртэл, [[Номхон далай]]н эргээс [[Хар тэнгис]], [[Дунай мөрний]] сав газар, өмнө зүгээс, [[Зүүн өмнөд Азийн]] болон далайн арлуудын хараат буюу [[вассал|вассаль]] орнууд, умард зүгт, Хойд мөсөн далай, [[Енисей мөрөн|Енисей мөрний]] сав газрын овог, аймгуудыг хамруулсан асар уудам том газар нутгийг эрхшээн оршиж байлаа. [[Ази]], [[Европ]] тивийн олон арван улс, хэдэн зуун хот балгасыг байлдан дагуулж, сая сая иргэдийг хурааж, эрхшээлдээ оруулсан, монгол цэргийн тоо нь 250'000-аас хэтэрч байсангүй. Чингис Хаан төв Ази болон одоогийн [[Монгол|Монгол улсын]] газар нутаг дахь тархай бутархай олон арван нүүдэлчин аймгуудыг нэгтгэж, [[Алтан улс|Зүрчидийн Алтан улс]], [[Тангуд|Тангуд улс]], [[Хорезмын эзэнт улс]]ыг байлдан дагуулснаар, Их Монгол Улсын үүсэл хөгжлийн үндэс суурь тавигджээ. Монголын эзэнт гүрэн (Их Монгол Улс) нь Зүүн Азийг Баруун Европтой, Номхон далайг Газар дундын тэнгистэй холбосон асар өргөн худалдаа, харилцааны сүлжээ болж, дэлхийн түүхийн хөгжилд гүнзгий нөлөө үзүүлсэн билээ. == Үүсэл хөгжил == {{Гол|Дундад зууны монгол аймгууд|Эргүнэ хунгийн домог|Монгол овог аймгуудын жагсаалт}} [[Файл:Mongol 1206.jpg|thumb|right|300px|1206 он Монголын овог аймгууд]] [[Файл:Mongol Empire c.1207.png|thumb|300px|Их Монгол Улс 1207 он]] [[Файл:Ih Mongol Uls.png|thumb|right|300px|Их Монгол Улс]] XII зууны сүүлийн хагаст Монголын газар нутагт [[Хамаг Монгол]], [[Хэрэйд]], [[Мэргид]], [[Татар]], [[Найман]] зэрэг олон арван нүүдэлчин аймгууд мөнхийн дайн дажинтай байлаа. Хамаг Монгол аймгийн хаанаар 1189 онд өргөмжлөгдсөн [[Чингис хаан]] улс төр болон цэрэг зэвсгийн хүчээр зэргэлдээх аймгуудыг өөртөө нэгтгэж [[1206 он|1206 онд]] Их Монгол Улсыг байгуулсан байна. Нүүдэлчин аймгуудын нэгдлийг хөрш зэргэлдээ орнууд эерэгээр хүлээж авсангүй. Улмаар улс төр, эдийн засгийн зөрчил нь дайн үүсэх шалтгаан болж Чингис хаан Зүрчидийн [[Алтан улс]], [[Тангуд]] болон [[Хорезм эзэнт улс]]ад цэрэглэн халдаж цаашлан [[Азербайжан]], [[Гүрж]]ийг эзэлж [[Калка гол]]ын хөвөөн дээр [[Орос]]ын вангуудын цэргийг бут цохьжээ. Тангудын эсрэг хийсэн сүүлчийн аян дайндаа Чингис хаан өвчнөөр таалал төгссөн бөгөөд өөрийн байгуулсан эзэнт улсаа хүү нартаа гэрээслэн үлдээсэн түүхтэй юм. === Гол үйл явдлуудын хэлхээс === * 1189 он: [[Хар зүрхний Хөх нуур]]т [[Алтан ]], [[Хучар|Хучир]], [[Сача бэхи]], [[Тайчу]] зэрэг [[Хамаг Монгол]]ын нөлөө бүхий ноёдын хуралдаан болж, [[Тэмүжин]]г Хамаг Монголын ханд өргөмжилж * 1206 он: [[Онон мөрөн|Онон мөрний]] эхэнд Монгол ноёдын [[Их Хуралдай]] хуралдаж Их Монгол улс байгуулагдсаныг даяар олонд тунхаглан зарлаж, Тэмүжин ханыг [[Хаан|Их Хаан]] Чингис хаанаар өргөмжлөв. * 1207 он: Монголчууд баруун хойд [[Хятад]] болон [[Төвөд]]ийн зарим газар нутгийг эзлэн оршиж байсан Тангудыг дайлах аян дайныг эхэлж 1210 онд Тангудын хаан бууж өгснөөр Чингис хаан цэргээ гэдрэг татжээ. Тухайн үед [[Уйгур үндэстэн|Уйгарууд]] Их Монгол улсад дагаар орж цаашдын аян дайнууд болон улс гүрнийг төвхнүүлэх ажилд идэвхитэй оролцжээ. * 1211 он: Чингис хааны их цэрэг элсэн говийг гаталж Алтан улсад цөмрөн оров. [[Хуан Эр Цуйгийн Тулалдаан|Цавчаал боомтын тулалдаан]]аар Алтан улсын цэргийн давуу хүчтэй тулгаран анхны томоохон ялалтыг байгуулав. * 1218 он: Монголчууд [[Хар Кидан]] улсын нутагт нэвтэрч [[Кашгар|Кашгар хотыг]] эрхшээлдээ авчээ. * 1218 он: Чингис хааны элчийг цаазаар авснаар [[Хорезм]]ийн шах [[II Мухаммед (Хорезм)|Мухаммед]] их дайны харангыг дэлдэв. * 1219 он: Монголын цэрэг Сырдарья мөрнийг гаталж Туркестаны нутагт нэвтрэн оржээ. * 1219–1221 он: Хэдийгээр умард Хятадад [[Алтан улс]]тай хийж байсан дайн үргэлжилж байсан ч Чингис хаан баруун зүгт Хорезмын эзэнт улсыг амжилттай дайлж, улмаар [[II Мухаммед (Хорезм)|Мухаммед шахыг]] устгах даалгаварыг [[Зэв]], [[Сүбэдэй]] нарт өгчээ. * 1223 он: Зэв, Сүбэдэй нар 20000 морьт цэргийг удирдан [[Калка гол]]ын хөвөөнд анх удаа [[Русь|Орос]], [[Кипчак]]ын хамтарсан цэрэгтэй тулалдан ялалт байгуулжээ. * 1227 он: Чингис хаан Тангудын дайлж яваад тэнгэрт халив. Энэ үед Монголын эзэнт гүрэн 26 сая километр квадрат газар нутгийг эзэлж хэмжээгээрээ [[Ромын эзэнт гүрэн]] болон Македоны эзэнт гүрнээс дөрөв дахин том болсон байв. * 1229 он: Өгэдэй их хаан ор сууж, '''Далай хаан'''аар өргөмжлөгдөв. * 1237 он: Монголчууд [[Бат хаан]]ы удирдлаган дор нэгдэн [[Монголчуудын Русь руу хийсэн довтолгоо|баруун зүгт довтолж]] [[Киевийн Вант Улс|Киев]]ийн эсрэг дайныг эхлүүлэв. * 1240 он: Киевийн Вант Улсуудыг хөнөөв. Мөн дорно зүгт [[Солонгос]]ыг эрхшээлдээ оруулав. * 1241 он: Монголчууд [[Польш]]ийн [[Легница|Легница хот]]ын дэргэд буюу [[Легницийн тулалдаан]]аар [[Польш]], [[Герман]], [[Франц]]ын хамтарсан 30 мянган хүнтэй армийг бут цохисон байна. Мөн [[Сайо гол]]ын хөвөөнд [[Мохийн тулалдаан]]аар [[Унгар]], [[Хорват]]ын 65000 хүнтэй шигшмэл армийг бут цохив. * 1241 - 1242 он: Бат хааны арми [[Болгар]]ыг эзэлж жил бүр алба гувчуур авах болов. * 1241 он: Өгэдэй хаан нас эцэслэж Европыг эзэлж байсан цэргийн жанжид, хан хөвгүүд Их Хуралдайд дуудагдаж нутгийн зүг хүлгийн жолоо залав. * 1242 он: Монголчууд [[Адриатын тэнгис]] хүрэв. * 1246 он: [[Гүюг хаан]], Их хаанаар өргөмжлөгдөв. * 1248 он: Гүюг хаан нас нөгчөв. ===Их Монгол Улс байгуулагдах урьдач нөхцөл бүрэлдсэн нь=== XII зууны монголчуудьн өмнө тархай бутархай оршиж, өөр хоорондоо ямагт харгалдан бусдын зууш болох уу, эсвэл нэгэн дээвэр дор нэгдэн нягтарч, өгсөн дээшлэх үү гэсэн ацан зам тулгарчээ. Тэрхүү түүхэн сонголтыг зөв ухамсарласан Хамаг Монголын хан [[Тэмүжин]] эсгий туургатныг нэгтгэх тэмцэлд эргэлт буцалтгүй оржээ. Хамаг Монголын дотор Тэмүжинээс гадна [[Жамуха|Жамух]]ын толгойлсон хүчний нөгөө туйл үүсэж, тэд тус тусдаа хүчээ зузаатгахыг эрмэлээж байв. Харин цагийн байдал Тэмүжиний талд аятай эргэж, Жамухын харъяат нараас түүний талд дагаар орсоор байлаа. [[Хэрэйд]]ийн ханлигийн дотор эвдрэл гарч, [[Ван хан|Тоорил]] ханыг хүчин мөхөсдөхөд [[Тэмүжин]] ивээлдээ авч дахин тэнхрүүлэв. Ингээд түүнтэй хамт 1196 онд [[Алтан улс]]ад туслан, [[Татар]]т хамтын хүчээр цохилт өгчээ. Тэд 1199 онд [[Найман]]ы ханлигтай нүүр тулж байлдсанаас гадна Монгол угсааны олон аймгийг байлдан дагуугав. Гэвч [[Тайчууд]], [[Хонгирад]], [[Ихирэс]], [[Горлос]], [[Татар]], [[Ойрад]], [[Найман]] аймгийн ноёд эвсэж, Чингисийн эсрэг шинэ холбоо байгуулжээ. Тэд 1201 онд Эргүнэ мөрний хөвөөн дээр хуралдаж, [[Жамуха]] сэцэнийг '''Гүр хаан''' хэмээн өргөмжилжээ. Эл бүлэглэлийн эсрэг Тэмүжин Тоорил хантай хүч хавсран тулалдаж бут цохижээ. Жамухын эвслийг бут цохисны дараа Тэмүжин 1202 онд Татарыг эрхэндээ бүрмөсөн оруулав. Жамуха Хамаг Монголын нөлөө бухий язгууртан [[Алтан]], [[Хучар|Хучир]] нарыг талдаа урвуулж, Тоорил ханы хүү Нялх Сэнгүмээр эцгийг нь ятгуулж, 1203 онд Тэмүжиний эсрэг дахин эвсэл байгуулжээ. Үүнийг тагнаж мэдсэн Тэмүжин 1203 оны намар [[Туул гол]]ын хавь газар Тоорил ханыг гэнэдүүлэн цохижээ. Ингэж [[Тэмүжин]] хамгийн хүчирхэг Хэрэйдийн ханлигийг мөхөөснөөр Монгол туургатны дотор эрх сүр, нэр хүнд нь эрс өсөв. Эцэст нь өмнөх тулалдаануудад ялагдаж, Найманы [[Таян хан]]ыг тойрон бүгсэн ханлиг, аймгуудын хэсэг бусаг хүчийг 1204 онд бут цохисноор Монгол туургатны үндсэн гол хэсгийг өөртөө нэгтгэжээ. Тэмүжин ийнхүү «хагацсан улсаа хамтатгаж, бутарсан улсаа бүртгэх» их үйл хэргийг бүтээсэн билээ. Энэ үе бол Их монгол улс байгуулагдах явц дахь нэг ёсны шилжилтийн үе байжээ. ===Их Монгол Улс байгуулагдсан нь=== [[File:Genghis Khan empire-en.svg|thumb|Монголын байлдан дагуулалт]] [[File:Empire_of_Genghis_Khan_at_his_death.png|thumb|Чингис хааныг өөд болох үеийн Их Монгол Улсын газар нутаг]] 3-р жарны улаан [[бар жил]] (1206) бол Монгол түмэнд ивээлээ өгч, хэзээ ч үл умартах түүхэн аугаа их үйлсийн гараа болсон юм. 1206 оны намар цагт [[Онон гол|Онон голын]] эхнээ [[Чингис хаан|'''Тэмүжиний''']] oрд өргөөнд Монголын язгууртан дээдсийн их чуулган '''[[Их Хуралдай]]''' хуралджээ. Их Хуралдайн өмнө тавигдсан үндсэн зорилт нь '''Их Монгол Улс''' байгуулагдсаныг даяар олноо зарлан тунхаглах, нүүдэлчин монголчуудын төрийн жолоог бат түвшин атгах их хааныг сонгон өргөмжлөх явдал байв. Ийнхүү монгол угсааны олон ханлиг аймгуудыг нэгтгэн захирсан Монгол хэмээх улс [[Төв Ази|Төв Азид]] тогтнон мандсан байна. Шинэ тулгар Монгол улс тогтнон мандахад бас Чингис хааны шадар зүтгэлтнүүд, нийт Монгол түмэн гол үүрэг гүйцэтгэсэн. Монголын тулгар төр тогтсоныг өргөн утгаар нь авч үзвэл, МЭӨ 3 зуунаас үүдэлтэй яэгуурын монголчуудын 1400-аад жилийн шаргуу тэмцлийн зүй ёсны үр дүн, нүүдэлч удмынхны нийгэм-улс төрийн хөгжилд гарсан чанарын хувьсал өөрчлөлт, өтгөс өвгөдөөс маань улбаалсан төр ёсны уламжлал, шинэчлэлийи яах аргагүй гойд содон түүхэн үзэгдэл байсан юм. Их Монгол нь улс хэмээх орчин цагийн ухагдахууны үндсэн шалгуур - тодорхой газар нутаг, хил хязгаар, хүн ам, төр болон төрийн бүрэн эрхт байдал хэмээх гол болзолуудыг бүрэн дүүрэн хангаж байсан юм. Чингис хааны үндэслэн байгуулсан Их Монгол Улс нь эхэн үедээ умардаас өмнөд этгээдэд [[Байгал нуур|'''Байгал нуураас''']] [[Цагаан хэрэм|'''Түмэн газрын цагаан хэрэм''']] хүртэл, [[Хянганы нуруу|'''Хянганы нуруунаас''']] [[Алтайн нуруу|'''Алтайн чинад''']] хүртэл зүүнээс өрнөд хүртэл өргөн уудам нутгийг эзлэн оршиж байв. 1207 онд [[Зүчи]] баруун гарын их цэргийг удирдан, '''буриад, хабханас, тува,''' зэрэг [[Ойн иргэд]]ийг Их Монгол улсад нэгтгэжээ. 1218 онд киргизүүдтэй хамт бослого гаргасан [[түмэд]]үүд Чингисийн цэрэгт дарагдсаны дараа зарим хэсэг нь [[мэргид]]үүдтэй цуг [[Якут]] руу очсон нь якутын мэргид, тумат овог болжээ. Якут эрдэмтэд энэ нүүдлийг якутын ард түмэн бүрэлдэхэд нөлөөлсөн сүүлчийн үйл явдал гэж үздэг. Түрэг хэлнүүдээс монгол хэлтэй хамгийн ойр нь [[якут хэл]] юм. Якут хэлний 30% нь монгол үг байдаг. [[:en:Yakutian horse|Якутын баруун нутгийн адуу]] нь [[:en:Mongolian horse|монгол адуутай]] төстэй нь тогтоогджээ. Бусад түмэд хүмүүсийг урагш нүүлгэсэн нь одоогийн Өмнөд Монголын Түмэд болсон бололтой. Хожим [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх хаан]] мөн адил бослого гаргасан [[урианхай]]чуудыг тарааж хуваажээ. Чингис хааныг тэнгэрт хальсны дараа түүний хүүхдүүд нь хоорондоо хаан ширээний төлөө тэмцэлдэв. Чингисийн гэрээслэл ёсоор [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй]] хаан ширээнд суух ёстой байсан боловч Чингисийн дүү Тэмүгэ Отчигин зэрэг нөлөө бүхий зарим ноёд Чингисийн отгон хүү [[Тулуй|Тулуйг]] хаан болгох санаатай байжээ. Түүнийг гадарлаад ч тэр үү, Өгэдэй ширээ залгамжлахаас цааргалах дүр үзүүлж, түүнээс шалтгаалан шинэ хаан өргөмжлөхөөр Хэрлэний “хөдөө аралд” эхэлсэн Их Хуралдай 40-өөд хоног үргэлжлэн байж 1229 оны билгийн 8-р сард сая өндөрлөжээ. Өгэдэйн ширээнд суухад авга ах Отчигин, [[Бэлгүдэй]], ах [[Цагадай|Цагаадай]], дүү [[Тулуй]], ах [[Зүчи|Зүчийн]] хүү [[Бат хаан|Бат]] зэрэг дээдэс онцгой хүндэтгэл үзүүлж мөргөн ёсолж, Цагаадай Тулуй нар 2 талаас түшиж, авга Отчигин араас нь тулж ширээнээ суулгажээ. Үүнээс хойш их хааныг өргөмжлөх бүрд бүгд мөргөх ёсон тогтсон гэдэг. 1241 онд [[Өгэдэй хаан]] нас бармагц хаан ширээний төлөө тэмцэл дахин өрнөжээ. Өгэдэйн ач хөвгүүн Ширмүн буюу Тулуйн хүү Мөнх хоёрын нэгийг ширээ залгамжлуулахаар гэрээслэлсэн гэдэг. Гэтэл Өгэдэйн хатан мэргэд овгийн [[Дөргөнэ]] /Туракина/ төрийн эрхийг түр барьж байгаа байдлаа ашиглаж өөрийн хүү [[Гүюг хаан|Гүюгийг]] хаан болгох гэж хүчлэн оролджээ. Үүнээс болж шинэ хааныг сонгон өргөмжлөх явдал хойшлогдож 4-н жил шахам Дөргэнэ хатан төр барьжээ. Шинэ хааныг сонгох [[Их Хуралдай|Их Хуралдайг]] хуралдуулах гэж хэдэн удаа оролдсон боловч шийдвэрлэх гол эрх мэдэл бүхий хүмүүс цуглахгүй хойшлогдсон байна. Гагцхүү 1245 оны намар Хар хүрмийн (Хүрмэн чулуутайн нутагт Хар хүрэм голын хөвөөнд боссон тул Хар хүрэм гэж нэрлэсэн) ойролцоох Далан даваа гэдэг газар Их Хуралдай болж [[Гүюг хаан|Гүюгийг]] хаанд өргөмжилсөн байна. Тэр хуралдай их өргөн болсон гэдэг. Их монгол улсын өнцөг булан бүрээс алтан ургийн ноёд язгууртнаас гадна Хятад, Орос, Солонгос, Франц, Гүрж, Герман, Араб, Багдад улс болон Ромын пап ламын элч [[Плано Карпини]] зэрэг гадаадын олон элч, төлөөлөгч нар ирсэн аж. Гүюг бас л хаан болохоос татгалзсан дүр үзүүлж миний дараа манай удмынханд хаан ширээг залгамжлуулж байх юм бол хаан больё гэсэн болзол тавьж зөвшөөрүүлээд хаан болжээ. Гүюг хаан ширээнд удсангүй. 1248 оны хавар дайнд явж байгаад [[Самарканд]] хотын орчимд тэнгэрт хальжээ. Хаан ширээний тэмцэл дахиад л өрнөжээ. Энэ завшааныг Гүюгийн их хатан [[Огул Каймиш]] ашиглан 1249-1251 онд төр барьжээ. Чингис хааны хойчис Зүчи-Тулуйхан, Цагадай-Өгэдэйхэн гэсэн 2 тал болж хуваагджээ. Алтан ордны улсын [[Бат хаан|Бат хан]] насны ахмад, нэр хүндтэйн учир 1249 онд өөрийн байгаа газарт Их Хуралдай хийх санал дэвшүүлж, олон ноёдод урилга зарлага явуулжээ. Тэнд цөөхөн хүн очсон боловч Батыг өөрийг нь их хаан болгох саналыг дэвшүүлжээ. Бат түүнийг хүлээж авсангүй, харин Тулуйн хүү Мөнхийг хаан өргөмжлүүлэхээр тогтоожээ. Гэтэл Өгэдэй-Цагадайнхан Өгэдэйн ач хүү Ширмүнийг хаанд өргөмжлөх санаатай байжээ. Хаан ширээний төлөөх тэмцэл ил далд үргэлжилж 1251 оны зун Алтан ордны улсын Бэрх ноёны удирдлагаар болсон Их Хуралдайгаар [[Мөнх хаан|Мөнхийг]] хаанд өргөмжилжээ. Мөнх хаан болоод өөрийг нь эсэргүүцсэн Өгэдэйн ач хүү Ширмүн, Гүюгийн хүү Хочин, Нуху, Чингис хааны дотны нөхөр Зэлмийн хүү Есүндэй, Занги, Цанай, Элжигдэй, түр хугацаагаар төр барьж байсан Хаймиш хатан, Гүюгийн их түшмэл Чингай зэрэг 70 гаруй хүнийг хатуу чанга шийтгэн ихэнхийг нь цааш нь харуулж [[Дөргөнэ]] хатан зэргийг цөлсөн байна. Гүюгийн дэмжлэгээр [[Цагаадайн Улс|Цагаадай хаант улсын]] ширээг эзэлж байсан Цагаадайн хүү [[Есөнмөнх|Есөнмөнхийг]] баривчилж цаазлаад, ширээг Цагаадайн ач Хар-Хулагуд эзлүүлжээ. Мөнх хааны энэ эрс тэс ширүүн арга хэмжээ нь Мөнх хааны байр суурийг бэхжүүлж, улс төрийн хямрал тэмцлийг намжаасан байна. Ийнхүү Чингисээс хойш Чингисийн удмынханы дунд хаан ширээний төлөө тэмцэл ахин дахин өрнөж байжээ. Энэ муу үзэгдэл ганц монголд тохиолдсон зүйл бус, дэлхийн олон улс оронд үзэгдэж байсан ба байдаг үзэгдэл болохыг тэмдэглэх хэрэгтэй. === Их Монгол Улсын төр барьсан хаад болон хатад: === # '''[[Чингис хаан|Тэмүжин]]''' (1206-1227). Өргөмжилсөн нэр нь Чингис. Эцэг нь Есүхэй, эх нь олхонуд аймгийн Өүлэн Үжин. Усан морин /хар/ жилийн зуны тэргүүн сарын 15-нд (аргын 1162 оны 5-р сарын 31/ мөн 6-р сарын 1-н ч гэдэг) одоогийн Хэнтий аймгийн Дадал сумын нутаг- Онон мөрний [[Дэлүүн болдог]] гэдэг газар төрсөн. Шороон тахиа жил /1189 он/ Хамаг Монгол улсын хан болж, Чингис гэдэг цол авсан. Улаан барс жилийн /1206 он/ намар оройхон нэгдсэн Их Монгол улсын хаанд өргөмжлөгдсөн. Хаан ширээнд 22 жил суусан. Гал гахай жилийн /1227 оны 8-р сард/ зун тэнгэрт халив. 66 жил наслажээ. # '''[[Тулуй]]''' (1227-1229). Чингис хааныг тэнгэрт халихдаа Өгэдэйг залгамжлагчаар зарласан боловч тэрээр хаан ширээнд суухаас цааргалсан тул Тулуй 2 жил эрх мэдлийг гартаа авсан. # '''[[Өгэдэй хаан|Өгэдэй]]''' (1229-1241). Өргөмжилсөн нэр нь Далай хаан. Эцэг нь Чингис, эх нь хонгирад аймгийн Бөртэ Үжин. 1186 онд төрсөн. 1229 оны 9-р сараас 1241 оны 12-р сард тэнгэрт халих хүртлээ хүртэл хаан ширээнд 13 жил суусан. Их хатан нь найман аймгийн Дөргэнэ хатан байв/Туракина/. # [[Дөргөнэ|Дөргөнэ хатан]] (1241-1246) Өгэдэйн 6-р хатан 5 жил түр төр барьсан. # '''[[Гүюг хаан|Гүюг]]''' (1246-1248). [[Өгэдэй хаан]], [[Дөргөнэ]] хатан нарын хүү болж 1206 онд төрсөн. 1246 оны хавар их хаанд өргөмжлөгдсөн, 1248 оны хавар тэнгэрт хальж 2 жил хаан ширээнд суусан. # [[Огул Каймиш хатан]] (1249-1251) Гүюг хааны их хатан 2 жил төр барьсан. # '''[[Мөнх хаан|Мөнх]]''' (1251-1259 ). Чингис хааны отгон хүү Тулуй, хэрэйдийн Сорхахтани хатан нарын хүү болж 1208 онд төрсөн. 1251 оны зун их хаанаар сонгогдсон, хаан ширээнд 9 жил сууж 1259 оны зун Сычуаньд цэргийн хуаранд өвчнөөр тэнгэрт хальсан. # '''[[Аригбөх]]''' (1260-1264). Эцэг нь Чингисийн хүү Тулуй, эх нь хэрэйдийн Сорхахтани хатан, 1257 онд Мөнх хаан Сун улсыг дайлаар мордохдоо төр хариуцан тамга барьж суухаар Хар-Хоринд үлдээсэн, 1260 оны зун Хар-Хоринд Их Хуралдайгаар хаан ширээнд өргөмжлөгдсөн, гэтэл төрсөн ах [[Хубилай хаан|Хубилай]] мөн өөрийгөө [[Шанду|Шандуд]] Их Хуралдай гэгчийг хуралдуулж хаан гэж тунхагласан тул ахтайгаа хаан ширээний төлөө тэмцэлдэн дайтаад 1264 онд ялагдаж Хубилайд буун өгсөн, 1266 онд нас барсан эсвэл хорлогдсон байж магадгүй хэмээн түүхэнд таамагладаг байна. # [[Хубилай хаан|'''Хубилай''']] (Сэцэн) хаан (1260-1271) — 11 жил хаан суусан. Чингис хааны ач хүү буюу Тулуйн II хөвүүн. ''Их'' ''Монгол Улсын хааны цолыг Юань улсын захирагчид өвлөн авсан''. === Юань улсын хаад: === # [[Хубилай хаан|'''Хубилай''']] (Сэцэн) хаан (1271-1294) — Чингис хааны ач хүү буюу Тулуйн II хөвүүн. # '''[[Өлзийт]]''' (Төмөр) хаан (1294-1307) — 13 жил хаан суусан. Хубилай хааны хүү [[Чингим|Чингим хунтайжийн]] отгон хөвгүүн. # '''[[Хайсан хүлэг хаан|Хүлэг]]''' (Хайсан) хаан (1307-1311) — 4 жил хаан суусан Чингим хунтайжийн хоёрдугаар хүү [[Дармабала|Дармабал]] тайжийн ууган хүү. # [[Аюурбарбад буянт хаан|'''Буянт''']] (Аюурбарбад) хаан (1311-1320) — 9 жил хаан суусан. Хайсан Хүлэг хааны дүү. # [[Шадбал гэгээн хаан|'''Гэгээн''']] (Шадбал) хаан (1321-1323) — 4 жил хаан суусан Буянт хааны хөвүүн. # '''[[Есөнтөмөр хаан]]''' (1323-1328) — 5 жил хаан суусан. Хубилай хааны гуч, [[Гамала]] жинь вангийн хүү. # [[Аригиба хаан|Асухиба хаан]] (1328) — 3 сар хаан суусан Есөнтөмөр хааны ууган хөвгүүн. # '''[[Хүслэн хаан]]''' (1329) — 7 сар хаан суусан Хүлэг хааны ууган хөвүүн. # [[Тугтөмөр хаан|'''Заяат''']] (Тугтөмөр) хаан (1328-1329, 1329-1332) — 4 жил хаан суув. Хүлэг хааны II хөвүүн. # '''[[Ринчинбал хаан]]''' (1332) — 40 хоног хаан суув. Хүслэн хааны отгон хөвүүн. # [[Тогоонтөмөр хаан|'''Ухаант (Тогоонтөмөр) хаан''']] (1333-1370) — 38 жил хаан суусан, Ринчинбал хааны ах. <gallery> Файл:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg Файл:YuanEmperorAlbumOgedeiPortrait.jpg </gallery> == Зохион байгуулалт == === Цэргийн зохион байгуулалт === {{Гол|Их Монгол Улсын цэргийн зэвсэг, зэвсэглэл}} [[Файл:DiezAlbumsArmedRiders II.jpg|thumb|Перси дэх Морин цэрэг]] [[Файл:Bitwa pod Legnicą.jpg|thumb|Легницийн тулалдаан]] [[Файл:Mōko Shūrai Ekotoba e20(2).JPG|thumb|Монголчууд Японд довтолсон]] [[Хишигтэн]] нь Их Монгол улсын зэвсэгт хүчний цөм болж байсан боловч, цэргийн хэрэг нь цар далайцаараа ихээхэн өргөн агуулгатай байжээ. Арван өрхөөс татсан арван цэргээс бүрдэх аравт, арван аравт бүрийн цэрэг нийлсэн зуут, арван зуутын цэргээс бүрдсэн мянгат, арван мянгатын цэрэг бүхий түмт байхаар журамласан цэргийн зохион байгуулалтын тогтолцоо нь Их Монгол улс байнгын хүчирхэг армитай байх нөхцлийг бүрдүүлсэн юм. [[Чингис хаан]] цэргээ шинэ зохион байгуулалтанд оруулж, байнгын армийг бий болгов. Цэргийн ерөнхийлөн захирах тушаалтныг буй болгож, тэр тушаалд нэрт жанжин [[Хубилай]]-г томилов. Мөн дээд хэмжээний арван хоёр зөвлөхөөс бүрдсэн Илдэч хэмээх цэргийн бодлогын газрыг байгуулав. Цэргийн яамны маягийн эл байгууллага нь цэргийн эрдэм ухааныг хөгжүүлэх, цэргээ байлдааны байнгын бэлтгэл сургуультай байлгах, цэргийн жанжин, дарга нарын удирдлагын ур чадварыг ямагт төгөлдөржүүлэх, армийн зохион байгуулалтыг чанд цэгцлэх, дээд зэргийн уян хатан, хөдөлгөөнт армийг байлдааны бэлэн байдалд барьж байх гол үүрэгтэй байжээ. [[Чингис хаан]], түүнийг залгамжлагчид цэргийн үйлдвэрүүдийг хөгжүүлж, анги, нэгтгэлүүдийг шинэчлэн зохион байгуулж, 1206 оны байдлаар 95 мянгат болон 10,000 хишигтэн цэрэг нийт 105 мянган цэрэг хүрч байсан. Их Монгол улс хүчирхэг зэвсэгт хүчинтэй байсан нь цэргийн сургалтын бүхэл бүтэн тогтолцоо бүрдүүлсэнтэй холбоотой. Эл тогтолцоо нь, хүүхдээ хар багаас нь морь унуулж, нум сум харвуулж сургах, байлдах болон агнах наад захын эрдмийг эзэмшүүлэхийг иргэн бүрийн зайлшгүй үүрэг болгосон бүх нийтийн цэргийн бие даасан сургалт; мөн моринд гарамгай болгох, сэлэмдэх урлагт суралцах, оньсон техник эзэмших зэрэг албан ёсны мэргэжлийн сургалт гэсэн хоёр үндсэн хэлбэртэй байжээ. Байн байн тэмцээн, наадам зохион байгуулж байсан нь зугаа цэнгэлийн төдийгүй, цэргийн сургалтын үр дүнг шалгах гол хэлбэр байсан. Чингисийн цэргийн эрдэм ухаан нь ашигтай байрлалаас түрүүлж, гэнэтийн цохилт өгч байлдааны санаачилгыг гартаа атгах, газар орон цагийн байдалд зохицон таацуулан шийдвэр гарган хэрэгжүүлэх, морьт цэргийн хөдөлгөөнт чанарын өндөр боломжийг шавхан дайчлах, цэрэг эрийн зориг хүч, сэтгэл зүйн хатуужил, ов мэх, авхаалж самбааг илтгэж, улс төр, цэргийн бодлогыг чадварлаг хослох урлаг байв. Их Монгол улсын зэвсэгт хүчин нь хөнгөн болон хүнд морин цэргээс бүрдэж байв, Хөнгөн морин цэрэг хөдөлгөөнт чанар, суу залиараа нэн гайхамшигтай. Хүнд морин цэрэг нь өвч зэвсэглэсэн тусгай зориулалт бүхий цэрэг юм. Цэргийн гол зэвсэг нь нум сум, сэлэм, жад, сүх төмөр, шийдэм, бороохой, хуяг дуулга байв. Монголын морьт арми нь хэрэм боомт эвдэх инженерийн ангитай байжээ. Ийм ч учраас монголчууд урьд өмнө дэлхий дахинд хэзээ ч байгаагүй цэрэг дайны номлолыг бий болгосон бөлгөө. Мөн үүнд нэгэн зүйл сонирхол татаж байгаа нь Дундат зууны үеийн Монгол цэргийн зэвсэглэлд алсын тусгалтай, сөнөөх хүч чадалтай их буу байв. Энэ тухай тэр үед бусад улс орноос ирж байсан хүмүүсийн дурдатгал, түүхийн сурвалж бичгүүдэд тэмдэглэгдэн үлджээ. Нүүдэлчдийг ямар ч соёл боловсролгүй богино ухаантай зэрлэгүүд мэт үздэг тийм хүмүүст Монгол цэргийн зэвсэг, техникийн хөгжил, түүнийгээ хэр зэрэг чадварлаг хэрэглэж байсан нь тодорхой хариулт болох буй за. Монгол цэргийн зэвсэглэлд байсан их буу нь [[Кидан|Кидан Гүрний]] үеэс өвлөгдөн уламжлагдаж улам боловсронгуй болж ирснийг хэлэх хэрэгтэй. Энэ төрлийн зэвсэг нь Чингис хааны үед чанарын шинэ түвшинд гарч явган, морьт цэргийн эсрэг галт, тэсрэх, хорт хийт бөмбөг, бэхэлсэн цайз, хэрэм, хамгаалалтын сэтлэх, нураах гол хэрэгсэл нь [[их буу]], [[чөдөр оньс]], шидэх харвах зориулалт бүхий бусад тоног төхөөрөмж болж байв. Ийм буу нь тухайн үедээ гал, утаа, сүрлэг дуу чимээ, хөнөөх чадвараараа хосгүй байжээ. Чингис хаан баруун зүг хийсэн дайндаа (1218-1220) их буу хэрэглэж байсан бөгөөд түүнийгээ богино буу гэх буюу “пуужин” буу гэдэг байлаа. Мөн хурдан буу буюу арван таван гуурс бүхий шувтлагч буу гэх зэрэг сүр хүч ихтэй гайхамшигт их буу хэрэглэж байж. Монголын цэргийн жанжин Тачар, [[Алтан улс|Алтан улсын]] цайз балгадыг бүслэн байлдаж байхдаа (1233 он) мөн монгол цэргийн жанжин Ганбухын цэрэг (1237 он) их буутай байсан тухай Хятадын түүхчид бичиж үлдээсэн байна. Энэ мэтчилэн Хятадын түүхийн сурвалж бичигт монгол цэрэг дарьт их буу хэрэглэж байсан тухай тэмдэглэжээ. Хятадын түүхч Чоу Вэй, Тогоонтөмөр хаан Цинзян хотыг (1338 он) их буугаар галлаж байсан гэж бичжээ.{{Citation needed}} Юань улсын эхэн үед төв Азиас чулуун сумтай галт үхэр буу олдож байсан тухай мөн тэмдэглэгдсэн байдаг. Мөн түүхэн сурвалжид "монгол цэрэг их буутай тэрэг олонтой, зарим буу нь нэлээд том бөгөөд монголчууд өөрсдөө дарь хийж чаддаг байсан” гэж бичжээ. Тогоонтөмөр хааны үед Товуу нь (1344 он) галт сумаар дээрэмчний завь руу харвахад уг завь нь бутран ихэнх нь шатаж байсан тухай энэ хүн тэмдэглэсэн байдаг.{{Citation needed}} Ер нь монголчууд 1200 оноос өмнө дарьт зэвсэг, их буу хэрэглэж байжээ гэж үздэг юм. Монгол цэрэг зөвхөн их буу, галт зэвсэг хэрэглээд зогсоогүй, мөн янз бүрийн зориулалттай сумтай байлаа. Дайсныг сүрдүүлэх, их цэргийг удирдан жолоодохын тулд дуут сум хэрэглэж байсан нь бидний үеийн дохионы пуужинтай утга нэг юм. Монголчууд галт зэвсгээ цаашид хөгжүүлсэнгүй тухайн үед гавшгай хөдөлгөөнт маневрийн байлдаан, тулалдаан хийх нь зонхилж түүнд ихээхэн хэмжээгээр ач холбогдол өгч байсан хийгээд зөвхөн хот, цайзыг буулган авахад ашиглагдаж байсан нь ч үүнд нөлөөлсөн байж болох талтай. ===Мянгатын систем=== [[Файл:DiezAlbumsEnthronization3.jpg|thumb|300px|Хаан үйлчилгээнд [[Хишигтэн]] (Судрын чуулган)]] [[Чингис хаан]] улсаа ерөнхий гурван [[түмэн]] буюу хэсэгт хуваагаад, дотор нь бага түмэн болгосон. Бага түмнээ [[Мянган|мянгат]], мянгатаа зуут, зуутаа [[Аравтын тооллын систем|аравт]] болгон хуваажээ. Мянгат нь 1206 онд 95 байснаа 1227 он гэхэд 129 болж өргөжсөн. [[Чингис хаан]] ийнхүү [[Мянган|мянгатын тогтолцоог]] яаравчлан бүрдүүлсэнээр Их Монгол улсьн өнө удаан тогтнох үндсийг тавьжээ. Эл тогтолцоо нь улс үндсээ батлан хамгаалах аян дайнд мордоход үлэмж хэмжээннй цэргийг богино хугацаанд шуурхай зохион байгуулах, ард олноос албан татвар авах зэрэгт нэн тохиромжтой цэрэг, засаг захиргааны нарийн чанд зохион байгуулалт байв. {| class="wikitable mw-collapsible" |+Чингис хааны үеийн мянгатын ноёд ! rowspan="4" |№ ! colspan="3" rowspan="4" |1206 оны Мянгатын ноёд<ref>{{Cite book |last=Т |first=Дашцэрэн |title=Монголын нууц товчооны галиг |publisher=МУИС, Монгол Хэл, Соёлын Сургууль |year=2009 |edition=2 |location=Улаанбаатар |pages=153-154}}</ref> ! rowspan="4" |№ ! colspan="4" |1227 оны Мянгатын ноёд<ref>{{Cite book |last=Хамадани |first=Рашид ад-Дин |title=Судрын чуулган |publisher=ШУА, Түүхийн Хүрээлэн |year=2002 |edition=2 |volume=1 |location=Улаанбаатар |pages=395-403 |translator-last=Ц |translator-first=Сүрэнхорлоо}}</ref> |- ! colspan="4" |Их Ноён [[Тулуй|Тулуйн]] захирсан 101 мянгат |- ! colspan="4" |Гол Мянган: [[Тангуд|Тангудын]] [[Цагаан ноён (Тангуд)|Цагаан ноён]] |- ! colspan="2" |Баруун гарын 38 мянганы ноёд ! colspan="2" |Зүүн гарын 62 мянганы ноёд |- |1 |[[Хонхотан|Хонхотаны]] [[Мэнлиг эцэг]] |[[Арулад|Аруладын]] [[Боорчи|Боорчи ноён]] |[[Жалайр|Жалайрын]] [[Мухулай|Мухулай ноён]] |1 |'''Аруладын Боорчи ноён''' |Баруласын Булуган халжа |'''Жалайрын Мухулай гоо ван''' |Худус халжа |- |2 |Хушины [[Борохул]] ноён |[[Баарин|Нүцгэн баарины]] [[Наяа|Наяа ноён]] |[[Уруд|Урудын]] [[Жорчидай|Жорчидай ноён]] |2 |Борохул ноён |Сүлдүсийн Тогорил ноён |[[Баарин|Нүцгэн баарины]] [[Наяа|Наяа ноён]] |[[Өгэлэн чэрби|Өгэлэ чэрби]] |- |3 |Баарины Хөхөчос |Манан Баарины [[Хорчи ноён]] |[[Гэнигэс|Гэнигэсийн]] Хунан ноён |3 |Мангудын Жэдай | rowspan="4" |Онгудын Алахуш Дигитхури хүргэн |Урианхайн Есөнбуха<ref name=":0">[[Зэлмэ|Зэлмэ ноёны]] хүү</ref> |[[Сөнөд|Сөнидын]] Тэмүдэр хорч |- |4 |Марал |Баруласын [[Хубилай ноён]] |Татарын [[Шихихутуг]] |4 |Олхонудын Хингиадай |Урудын Хөхөтэй ноён |Жалайрын Дайсун<ref>Мухулай ноёны дүү</ref> |- |5 |Мангудын Жибгэ |Урианхайн [[Зэлмэ|Зэлмэ ноён]] |Мангудын Хуйлдар сэцэн |5 |Хонхотаны Толун чэрби |Урудын Бүчин ноён |Жадараны Кошакул |- |6 |Юрухан |Хонхотаны Толун чэрби |Мангудын Жидай |6 |Хонхотаны Сүйхэтү чэрби | rowspan="9" |Ихирэсийн Буту хүргэн (есөн мянгантай) |Жадараны Жусук |- |7 |Хөхө |[[Баягуд|Баягудын]] [[Үнгүр|Үнгүр буурч]] |[[Ноёхон|Ноёхоны]] Жунсо |7 |Жалайрын Бала чэрби | |Мангудын Мөнх халжа |- |8 |[[Бэсүд|Бэсүдийн]] [[Зэв|Зэв ноён]] |Чүлгэдэй |Бэсүдийн Хүчүгүр |8 |Жалайрын [[Архай Хасар]] | | rowspan="10" |Хархидааны [[Үеэр|Уяр]] ваншай, түмтийн ноён |- |9 |Удутай |Хүчү (Чингис хааны өргөмөл дүү) |Бала |9 |Сүлдүсийн Шидун ноён | |- |10 |Жалайрын Бала чэрби |Бэсүдийн Хөхөчү (Чингис хааны өргөмөл дүү) |Түгэ |10 |Татарын Шихихутаг | |- |11 |Хэтэ |Хоргасун |Бэсүдийн Дэгэй |11 |Дөрвөний Дүйсүх | |- |12 |Урианхайн [[Сүбэдэй баатар|Сүбээдэй баатар]] |Баарины Үсүн бэхи |[[Оронар|Оронарын]] Оронардай |12 |Баарины Монгол дархан | |- |13 |Мөнх |Шилүгэй |Жалайрын Дайр |13 | rowspan="4" |Дөрвөн мянган Ойрадын [[Худуга бэхи]] | |- |14 |Халжа |Тахай баатар |Мүгэ ноён |14 | |- |15 |Хурчахус |Нэгүдэйн Цагаан гуа |Урудын Бужир ноён |15 | |Татарын Их Хутагт ноён |- |16 |Гэүги |Нүцгэн Баарины Алаг ноён |Мүнгүр |16 | |Хонгирадын Алчи хүргэн |- |17 |Уряут-Килингуутын[[Бадай|Бадай дархан]] |[[Сүлдүс|Сүлдүсийн]] [[Сорхон шар]] |Долоодай |17 | rowspan="10" |Баарины [[Хорчи ноён]], түмтийн ноён | |Хонгирадын Хатай ноён |- |18 |Уряут-Килингуутын [[Хишилиг|Хишилиг дархан]] |Баруласын Булуган |Бөгэн |18 | |Хонгирадын Букур ноён | rowspan="10" |Зүрчидийн Туган ваншай, түмтийн ноён |- |19 |Хэтэй |Харачар |Баруласын Худус халзан |19 | |Хонгирадын Тэгүдэр |- |20 |Чаурхай |Хонхотаны Сүйхэтү чэрби |Хонгиран |20 | |Хонгирадын Шунгур |- |21 |Тогоонтөмөр |Мэгэтү |Дархадын Хадаан |21 | |Мангудын Хуйлдар сэцэн |- |22 |Мороха |Дорибөх |Идухадай |22 | |Хонхотаны Суту ноён<ref>Мэнлиг эцгийн хүү</ref> |- |23 |Ширахул |Дагун |Дамачи |23 | |Жалайрын Есүр ноён |- |24 |Хауран |Алчи |Тобсаха |24 | |[[Баягуд|Баягудын]] [[Үнгүр|Үнгүр буурч]] |- |25 |Тунхудай |Тобуха |Ажинай |25 | |Жалайрын Ухай ноён |- |26 |Түйдхэр |[[Горлос|Горлосын]] Сачуур |Жидэр |26 | |Жалайрын Барчуг ноён |- |27 |Олар хүргэн |Олхонудын Хингиадай |Буха хүргэн |27 |Олхонудын Тайчу хүргэн | |Урианхайн [[Сүбэдэй баатар|Сүбээдэй баатар]] |- |28 |Хурил |Ашиг хүргэн |Хадай хүргэн |28 |Хадархины Мухар хөрөө | |[[Доголху чэрби]] | |- |29 |Хонгирадын [[Чигү хүргэн]] |[[Хонгирад|Хонгирадын]] [[Алчи хүргэн]] |Хонгирадын нэр тодорхойгүй ноён |29 |Урианхайн Есөнтэй<ref name=":0" /> | |Урианхайн Удачи | |- |30 |Хонгирадын нэр тодорхойгүй ноён |[[Ихирэс|Ихирэсийн]] [[Буту хүргэн]], 2 мянган Ихирэс |Ихирэсийн нэр тодорхойгүй ноён |30 |Сөнидын Хадаан | |[[Бэлгүдэй|Бэлгүтэй ноён]] | |- |31 |[[Онгуд|Онгудын]] [[Алахуш Дигитхури|Алхушдигид хури хүргэн]] |Онгудын ноён |Онгудын ноён |31 |[[Хонхотан|Хонхотаны]] [[Мэнлиг эцэг]] | |Хонгирадын [[Чигү хүргэн]] | |- |32 |Онгудын ноён |Онгудын ноён | |32 |[[Хиад|Хиадын]] Хөхө, Мэнгэтү ноёд | |Баарины Ухар халжа | |} Мянгат нь '''дотоод, гадаад''' хэмээн хуваагдах бөгөөд гадаад мянгат нь зэрэг зиндаагаараа дотоод мянгатаас даруй нэг дахин доогуур байжээ. Чингисийн эх, хөвгүуд, дүү нар болон авга [[Отчигин]] нар өөр өөрийн тусгай мянгаттай байв. Чингис хаан '''Отчигин, [[Өэлүн]] эх''' хоёрт түмэн өрх, ахмад хүү [[Зүчи|Зүчид]] 9000 өрх, хоёрдугаар хүү [[Цагадай|'''Цагадайд''']] 8000 өрх, гуравдугаар хүү [[Өгэдэй|'''Өгэдэйд''']] 5000 өрх, отгон хүү [[Тулуй|'''Тулуйд''']] 5000 өрх, дүү [[Хасар|'''Хасарт''']] 4000, дүү [[Хачиун Алчи|'''Хачиунд''']] 2000, дүү [[Бэлгүдэй|'''Бэлгүдэйд''']] 1500 өрх тус тус «хувь» болгон өгчээ. {| class="wikitable mw-collapsible" |+Чингис хааны эх, дөрвөн дүү, таван ханхүүдээ өгсөн хувийн мянгатын ноёд<ref>{{Cite book |last=Хамадани |first=Рашид ад-Дин |title=Судрын чуулган |publisher=ШУА, Түүхийн Хүрээлэн |year=2002 |edition=2 |volume=1 |location=Улаанбаатар |pages=404-408 |translator-last=Ц |translator-first=Сүрэнхорлоо}}</ref> ! rowspan="2" |№ ! colspan="4" |Чингис хааны 4 ханхүүгийн хувийн мянгатын ноёд ! colspan="3" |Чингис хааны 4 дүүгийн хувийн мянгатын ноёд |- !Зүчи хан !Цагадай хан !Өгэдэй хаан !Хүлгэн ханхүү !Өэлүн эх, Отчигин ноён !Жочи Хасар !Хачиун алчи |- |1 |Салжиудын Мүнгүр ноён |Баруласын Харачар |Жалайрын Илугай |Баруласын Хубилай ноён |<small><big>Хүчү</big></small> |Жибгэ |Урианхайн Чаурхай |- |2 |[[Гэнигэс|Гэнигэсийн]] [[Хунан (жанжин)|Хунан ноён]] |Хонгирадын Мүгэ ноён |Бэсүдийн Дэгэй |Нохосын Тогорил ноён |Хөхөчү | |Найманы Асудай |- |3 |[[Үүшин|Хушины]] Хушитай ноён |Идухадай |Сүлдүсийн Есөнтуа |Тоорил ноён |Ноёхоны Жунсо | |Найманы Учкаш гойон |- |4 |Хушины Байху ноён |Баарины Хөхөчос |Хонхотаны Дайр | |Хорхисун | | |} Монголын эртний нүүдлийн нийгмийн улс төрийн эохион байгуулалтын эртний өвөрмөц нэгэн хэлбэр нь “Хишигтэн” байв. Хишигтнийг эхлээд овог, аймгийн тэргүүлэгч нар биеэ болон орд өргөөгөө хамгаалах зорилгоор бий болгожээ. [[Чингис хаан|Тэмүжин]] ч Хамаг Монголын хаан болоод бие, орд өргөөгөө сахин хамгаалах өдрийн манааны 70 торгууд, шөнийн харуулын 60 хэвтүүлээс бурдсэн 150 хүн бүхий хишигтэнтэй болжээ. Их Монгол улс байгуулагдсанаас хойш хишигтний үүрэг өсч, зохион байгуулапт дэг журам нь нарийсчээ. [[Чингис хаан]] хишигтний тоог нэгэн түмд хүргэж, түүний эгнээг түмт, мянгат, эуутын ноёдын хүүхдээс бүрдүүлж, бас сул чөлөөтэй хүмүүсийн хүүхдээс ухаан, чадлаараа шалгарсныг нь сонгон оруулж байв. Удалгуй хишигтэн нь хааны бие, орд өргөөний аюулгүй байдлыг сахин хамгаалах төдийгүй, улс орны дотоод дэг журам сахиулах, үймээн, самуунаас сэргийлэх онцгой үүрэг хүлээх болов. Цаашид Хишигтэн бүтэц, үүрэг зохион байгуулалтын хувьд улам өргөжиж, улс орны цэрэг захиргааны нэгдмэл төв байгууллага болон хувирчээ. Өөрөөр хэлбэл, нэг ёсны засгийн газрын үүрэг гүйцэтгэх болсон. Дээд зиндааны албан тушаалтныг зөвхөн хишигтнээс томилно. Хишигтэнд чанд сахилга, хариуцлага хүлээлгэхийн хамт онцгой эрх ямба эдлүүлж байв. Ийнхүү хишигтэн бол Их Монгол улсын төрийн гол тулгуур болж байлаа. === Хууль=== Чингис хааны зарлигаар шадар түшмэл [[Шихихутаг]] "[[Их Засаг]]" хэмээх кодчилсон хуулийг батлан гаргасан байна. "Их Засаг" хуулийн өмнө энгийн ард иргэд болон ихэс дээдэс тэгш эрхтэй байж, адил ял зэмлэл хүлээдэг байснаараа онцлог юм. Хуулийн ял шийтгэл нь маш хатуу байсан бөгөөд жишээлбэл дайнд явах үед урд яваа хүнийхээ санамсаргүй унагаасан зүйлийг арын хүн авч өгөхгүй бол цаазаар авах ял оноодог байв. Энэхүү хатуу засаглал нь Монголын эзэнт гүрэнг амар амгалан, тайван тогтуун улс болгох үндэс суурь нь болж өгчээ. Европын жуулчид их гүрний ард иргэдийн өндөр зохион байгуулалттай, дэглэм журамтай байдлыг гайхан шагшсан байдаг.Мөн их засаг хууль нь Монголын хамгийн эртний хууль цаацын бичиг ба одоогоор олдсон эх сурвалж нь [[Солонгос]] улсад хадгалагдаж байна. Их гүрний үед сайд түшмэд, цэргийн жажид өөрсдийн авъяас чадварт тулгуурлан сонгогддог байсан бөгөөд шашин шүтэх эрхийг чөлөөлж өгсөн байна. Ард иргэдийн доторх хулгай дээрмийг чандлан хорьж зөрчигсдийг хатуу шийтгэдэг байв. Биедээ үнэт эрдэнэ тээж яваа ганц бие эмэгтэй хүн гүрний нэг өнцөгөөс нөгөө өнцөг хүртэл ямарч саадгүй аялах боломжтой байсан хэмээн зарим хууч ярианд өгүүлдэг. Их Монгол улсын үед аян дайнд мордох, их хааныг сонгох зэрэг хамгийн чухал асуудлуудыг [[Их Хуралдай]]гаар шийддэг байв. Их Хуралдайд алтан ургийнхан, цэргийн жанжид, төрийн сайдууд зэрэг хамгийн нөлөө бүхий хүмүүс уулзан цуглаж хамтаар улсын чухал асуудлуудыг шийддэг байжээ. Их гүрний өнцөг булан бүрт өртөө улаа байгуулж худалдаачид, элч нарын аюулгүй байдлыг хангасан байна. Эдгээр өртөө улаагаар дамжуулан худалдаачид [[Хятад]]аас [[Ойрх Дорнод]], [[Европ]] хүртэл саадгүй аялдаг байв. [[Чингис хаан]] төрийн тамгыг хэрэглэх болж, Монголчуудыг бичиг үсэгтэй болгох ажлыг эхлүүлж, мөн хуулчид, багш нар, уран бүтээлчдийг татвараас чөлөөлсөн байна. Их Монгол улс өргөжин бэхжихийн хэрээр эрх зүйн болон заншлын эрхийн хэм хэмжээ нь ялгамж, онцлогоороо тодорч харилцан бие биедээ нөлөөлөн, Монголын нийгмийн харилцааны нарийн түвэгтэй байдлыг зохицуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн юм. Энэ үеийн эрх зүйн хэм хэмжээг агуулсан хууль цаазын сурвалж бол [[Их Засаг]] хэмээх нэгдмэл хууль юм. Эл хууль бол нийгмийн нэг төрлийн харилцаа бус, харин олон төрлийн харилцааг зохицуулсан нэгдмэл хууль цааз байжээ. Харамсалтай нь Их Засаг хууль бидэнд бүрэн эхээрээ уламжлагдаж ирээгүй. "[[Монголын нууц товчоо]]", [[Рашид ад-Дин|Рашид Ад Дины]] "[[Судрын чуулган]]", Жүвейний "Ертөнцийг байлдан дагуулагчийн түүх", Магакийн "Нум, сумтан ард түмний түүх" зэрэг сурвалжийн шинжтэй бүтээлүүдэд Их Засаг хуулийн хэсэг зүйл заалтууд уламжлагдан иржзэ. 1320 онд Египетийн түүхч Макризи Алтан ордны улсаас [[Их Засаг]] хуулийн хамгийн томоохон хэсэг зүйл нээлтийг олсон нь тэр үеийн эрх зүйн чухал сурвалж болж буй. «Их Засаг» хууль бол Монголын тулгар төр байгуулагдсан түүхт үйл явдлын үр дагавар болон төрсөн юм. Засаг гэдэг үгийн эртний язгуур утга нь хууль цааз, дүрэм, журам, хэв ёс гэсэн ойлголтыг илэрхийлж байжээ.«Их Засаг» хууль бол Их Монгол улсын хааны бүрэн эрх, засаг захиргаа, цэрэг, гадаад харилцаа, шашны суртал, ахуй заншил, иргэд хоорондын харилцаа, сургаал, сургамж, тэтгэвэр, тэтгэмж, өмч хөрөнгө. өв залгамжлал, гэрлэлт, гэр бүлийн харилцаа, худалдаа арилжаа, эрүүгийн хэрэг, ялын бодлого, шүүн таслах журмыг эохицуулсан хууль байжээ.Уг хууль дахь ял шийтгэлийн төрлүүд нь андгайлах (тангарагийн эрүү), золиослох, дөнгөлөх, торгох, ташуурдах буюу шийдэмдэх, гянданд хорих, цөлөх, цаазаар авах буюу алах ял байв. Их засаг хуулиар эмэгтэйчүүдийг худалдах болон хулгайлах, монголчуудыг хоорондоо байлдахыг хоригложээ. Их Засаг хууль бол дэлхийн соёл иргэншлийн түүхнээ бүхэл бүтэн нийгэмд улс төрийн байгуулал бүрэлдэн төлөвшихөд томоохон үүрэг гүйцэтгэсэн эртний Вавилоны [[Хаммурапи хааны хууль|Хаммурапийн хууль]], Энэтхэгийн [[Ману цааз хууль|Манугийн хууль]] зэрэг алдартай хуулиудтай эн зэрэгцэхүйц ач холбогдолтой цааз-эрхэмжийн нэн чухал баримт бичиг юм. Учир нь эл хуулийн зарчим, үзэл санаа зөвхөн Монгол нутаг төдийгүй, ертөнцийн талыг эзэгнэсэн их гүрний хэмжээнд үйлчилж байсан хувьд дэлхийн хууль цаазны түүхэнд баларшгүй ул мөрөө үлдээсэн бөлгөө. === Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал=== [[Зураг:Mongol dominions1.jpg|right|thumb|Монголын Эзэнт Гүрний хамгийн их өргөжин тэлсэн үе]] [[Файл:Mongol Empire in the 13th-15th centuries (135373001).jpg|thumb|Евразийн Их Монгол Улс даяар]] Өмнөх үеийн төр ёсны уламжлалд тулгуурлан шинэ тутам байгуулагдсан Монголын төр нь хэлбэрийн хувьд хэмжээгүй эрхт хаант засгийн төрхтэй боловч мөн чанараараа ардчиллын олон бүрдлийг өөртөө агуулсан, тун өвөрмөц шинж бүхий төр байв. Төрийн дээд эрхийг баригч нь их хаан байв. Их хаан бол тэнгэрээс заяат хэмээн өргөмжлөгдсөн, Монгол улсын хэмжээгүй эрхт эзэн, төрийн тэргүүн байсан ажгуу. Их хааны гарт төрийн дээд эрх мэдэл, үлэмж засаглал төвлөрч, тэрбээр Монголын газар нутгийн дээд өмчлөгч болж байлаа. Хаан амьд сэрүүн байхдаа өөрийнхөө залгамжлагчийг гэрээслэнэ. Энэ нь хаан өөрөөсөө хойш элдэв хямрал тэмцэл гарч, төр хямрахаас болгоомжилсон ухаалаг бодлого байв. Хааныг сонгон өргөмжилж, төр улсын тулгамдсан асуудалд ончтой хариу эрэлхийлж, нягтлан магадласаны үндсэн дээр их хаанд зөвлөх эрх бүхий байгууллага бол [[Их Хуралдай]] байжээ. Их Хуралдай нь өмнөх үеийнхээс зохион байгуулалтын хэлбэрийн хувьд боловсронгуй болж, төрийн дээд байгууллагын шинжийг агуулж байсан. Хамгийн гол нь хэн бугай ч Их Хуралдайг алгасан хааны титэм хүртэх эрхгүй байсан явдал юм. Чухам үүгээр Их Хуралдайн эрх, сүр хүч илэрхийлэгдэж байв. Их Хуралдайд Чингис хааны ах дүү, үр хүүхэд, эх ба хатад, цэргийн жанжин, итгэлт нөхөд оролцоно. Зарим судлаач эл байгууллыг парламентат ёсны дээд өвөг хэмээн үздэг. Их хаанд хэдийгээр хэмжээгүй эрх мэдэл төвлөрч байсан боловч эрдэм ухааныг дээдлэн биширч, мэргэдийн зөвлөлөөг сонсон, болгоон соёрхдог байжээ. Тиймээс ч Чингис хаан дэргэдээ [[Засаг захиргааны зохион байгуулалт|Сэцдийн зөвлөл]] байгуулж, улс төрийн шаггүй бодлоготон, эрдэмтэн мэргэдийг оруулж, тэдний санал бодлыг анхааралтай сонсдог байв. Зарим эрдэмтэд Сэцдийн зөвлөлийг төрийн институт болж чадаагүй гэж үэдэг. Их хаан гүйцэтгэх эрх мэдлээ хэрэгжүүлэх зорилгоор улс орны амьдралын хүрээ, салбарыг хариуцсан төрийн сайд нарыг томилж байжээ. Энэ ёсоор [[Мухулай]]г [[Ван|Го ван]] буюу улсын ван болгожээ. Энэ нь хааны тэргүүн шадар сайд байв. Түүнтэй эн зэрэгцэхүйц эрхтэй албан тушаалтан бол улсын заргач байв. Энэ тушаалд Чингис хаан өөрийн өргөж авсан дүү [[Шихихутуг]]ийг томилжээ. Их хаан түүнд «Мөнх тэнгэрийн ивээлээр улс гүрнийг тохинуулж байхад чи үзэх нүд, сонсох чих болж яв» гээд Надтай зөвлөж, Шихихутугийг шийтгээд цагаан дээр хөх бичиг бичиж, дэвтэрлэснийг ургийн урагт хүртэл хэн ч бүү өөрчилтүгэй» гэж тушаасан байна. Чингис хааны хууль зарлигийн биеллийг хянах тусгай албан тушаалтан буй бопгожээ. Маркизийн [[Их Засаг]] хуулиас түүвэрлэж авсан гэсэн тэмдэглэлд засаг хэрэгжүүлэхийг хянагч тушаалд хүү Цагадайгаа томилсон гэж бичсэн байна. Ийнхүү төрийн хяналтыг буй болгожээ. [[Чингис хаан]] төрийн бусад сайд нарыг дэс дараалан томилсон байна. Тухайлбал. [[Боорчи]], [[Зэлмэ]], [[Наяа]] нарыг өөрийнхөө удирдлагад их төлөв цэргийн хэргийг эрхлэх төрийн сайдын тушаалд тохоон талбижээ. Мөн тийм зиндааны албан тушаалтан бол төрийн бэхи (шинжээч) [[Үсүн Өвгөн]] юм. Тэрбээр тэнгэр огторгуйг шинжиж, он жил, сар өдрийг заасан хуанли зохиож, наран, саран хиртэхийг эртнээс мэдэж хаан эзэндээ айлтгах, дайлаар мордох, Их Хуралдай чуулах сайн өдрийг тогтоох зэрэг үүрэг гүйцэтгэнэ. [[Бэхи|Төрийн бэхи]] цагаан хувцас өмсч, цагаан морь унаж явдаг заншилтай. Түүнээс дутахааргүй эрх мэдэлтэй байсан хүн бол [[Хөхчү бөө]] байв. Гэвч тэрбээр их эзнийхээ итгэлийг даалгүй, хаан төрд тэрсэлж, цаазын тавцанд очсон түүхтэй. Гүйцэтгэж байсан үүргээс нь хөөн үзэхэд Тодой чэрби мал аж ахуйн сайд, [[Тататунга]] захиргаа, боловсролын сайдын зиндаанд ажиллаж байсан байна. Зарим хүмүүс төр, түмний өмнө байгуулсан баатарлаг гавъяа, цэргийн удирдах ур чадвараараа тодорч албан тушаалд томилогдож байв. Тухайлбал, [[Мухулай]], [[Боорчи]], [[Зэлмэ]], [[Шихихутуг]], [[Сорхон-шира]], [[Сүбээдэй]], [[Зэв]], [[Борохул]] (удалгүй нас барсан) Хэра-Унругэ, хожим Цуу мэргэн ([[Елюй Чуцай]]) нарыг есөн өрлөг хэмээн цэргийн жанжнаар томилсон байна. Зарим судлаачид тэднийг орчин цагийн цэргийн маршалуудтай дүйцүүлэн бичдэг. === Соёрхолын газар === Монголын байлдан дагуулалтаар харь орны үлэмж хэмжээний нутаг орон, хүн ардыг эзлэн авсан билээ. Иймээс эдгээр олон удаагийн аян дайнд байгуулсан гавьяа зүтгэлийг үнэлж ханхөвүүд, гүнж, ихэс ноёд тус бүрт тохируулан соёрхолын газрыг өрх ам бүлийн хамт шагнаж байсан. Чингис хааны үед эзэлсэн бүхий нутгаа дөрвөн хүүдээ хуваан өгсөн ч, ноёдод газар нутаг хуваан өгч байсангүй бөгөөд Өгөдэй хааны үеэс муж, хот, тосгон бүрээр нь хуваан эзэмшүүлэх болж, тухайн нутгаас авах татвар, гувчуур нь улсад төлөх болон, эзэн ноёнд төлөх гэсэн хоёр байдлаар татварлах болсон. {| class="wikitable mw-collapsible" |+Өгэдэй, Мөнх хаадын үед соёрхол хүртсэн ноёд<ref>{{Cite book |last=Б |first=Батсүрэн |title=Их Монгол улс. Монголын эзэнт гүрний түүх |last2=П |first2=Дэлгэржаргал |last3=У |first3=Эрдэнэбат |publisher=Степпе паблишинг |year=2019 |isbn=978-9919-9552-0-5 |location=Улаанбаатар |pages=597-599}}</ref><ref>{{Cite book |last=宋 |first=濂 |title=元史 |publisher=中华书局 |year=1976 |volume=8 |location=北京 |pages=2412-2444 |language=zh}}</ref> ! rowspan="2" |№ !Ноёдын нэр !Шагнуулсан газар, өрх !Авах гувчуур, 1319 он дүнгээр (жин торго) ! rowspan="2" |№ !Ноёдын нэр !Шагнуулсан газар, өрх !Авах гувчуур, 1319 оны дүнгээр (жин торго) |- ! colspan="3" |Өгэдэй хааны үе (1236-1238 он) ! colspan="3" |Өгэдэй хааны үе (1236 он) |- |1 |[[Даридай отчигин|Даритай отчигин]] |Нинхайжоугийн 10,000 өрх |1812 жин торго |33 |Тэндухур |Жэндингийн 100 өрх | |- |2 |Хасарын хүү Егү |Баньян лугийн 24493 өрх |3656 |34 |Сяонайдай |Дунпингийн 100 өрх |31 |- |3 |Хачиуны хүү Алчидай |Жинань лугийн 55200 өрх |9648 |35 |Хэрэйдэй Бату |Дунпингийн 100 өрх |40 |- |4 |Отчигин ноён |Идү лугийн 62156 өрх |11425 |36 |Мэгүчи |Фэнсянгийн 130 өрх | |- |5 |Бэлгүдэй ноён |Эньжоугийн 11603 өрх |1359 |37 |Жимисбаатар |Хуаймэнгийн 100 өрх |20 |- |6 |Бат хан |Пинян фүгийн 41302 өрх, 1238 онд Жэндин лугийн Жинжоугийн 10000 өрх | |38 |Бөхтөмөр |Жэндингийн 58 өрх |23 |- |7 |Цагадай хан |Тайюань фүгийн 47330 өрх 1238 онд Жэндин лугийн Шэньжоугийн 10000 өрх |6838 ! colspan="4" |Мөнх хааны үе (1252 он) |- |8 |Гүюг хаан |Дамин фүгийн 68593 өрх |5193 |1 |[[Мөгэ|Мөгэ ханхүү]] |Жинань лугийн 5000 өрх | |- |9 |Аригбөх |Жэньдин лугийн 80000 өрх |5013 |2 |Тайчу хүргэн |Жэндингийн 270 өрх |95 жин торго |- |10 |Хөлгөн ханхүү |Хэжянь лугийн 45930 өрх |4479 |3 |Хөхбуха ноён |Иду лугийн 275 өрх | |- |11 |Годан хан |Дунпин лугийн 47741 өрх |3524 |4 |Сажисбуха |Бянлянгийн 291 өрх | |- |12 |Алага бэхи, Онгуд аймаг |Гаотанжоугийн 20000 өрх |2399 |5 |Аргун заргач |Жинингийн 35 өрх | |- |13 |Луго гүнж, Алчи хүргэн |Жининь лугийн 30000 өрх |2209 |6 |Булгай Бат |Дэжоугийн 153 өрх |61 жин торго |- |14 |Хожин бэхи, Буту хүргэн |12652 өрх |2766 |7 |Шидэ ноён |Дунпингийн 112 өрх |84 жин торго |- |15 |Тэмүлэн гүнж, Чигү хүргэн |Пүжоугийн 30000 өрх |1836 |8 |Бона |Дунпингийн 32 өрх |18 жин торго |- |16 |Хулуйхан бэхи, ойрад аймаг |Яньань фүгийн 9796 өрх |722 |9 |Худуха |Гуанпингийн 40000 өрх | |- |17 |Мухулай го вангийн ураг |Дунпингийн 39019 өрх |3343 |10 |Тачу түмтийн ноён |Пиняны 186 өрх |37 жин торго |- |18 |Жалайрын Дайсун ноён |Дунпингийн 10000 өрх |720 |11 |[[Цагаан ноён (Тангуд)|Цагаан ноён]] |Хуаймэнгийн 3606 өрх |224 жин |- |19 |Хуйлдар сэцэн |Тайань жоугийн 20000 өрх |2425 |12 |Борохул ноён |1252 онд Баодингийн 415 өрх 1257 онд Вэйхуй лугийн 1100 өрх |449 жин |- |20 |Жүрчидэй ноён |Дэжоугийн 20000 өрх |2948 |13 |Сүбээдэй баатар |1257 онд Бянляны 1100 өрх |230 жин |- |21 |Бадай, Хишилиг |Шүньдэ лугийн 14087 өрх |2406 |14 |Тачар ноён |Пиняны 200 өрх |80 жин |- |22 |Баруун гарын 3 түмэн: [[Боролдой жанжин|Боролдой]] |Гуанпин лугийн 17333 өрх |1738 |15 |[[Урианхадай]] |Дунпингийн 1000 өрх |191 жин |- |23 |Тэмүдэй хүргэн |Гуанпин лугийн 9457 өрх |989 |16 |Сүдүн ноён |1257 онд Жэндингийн 1100 өрх | |- |24 |Өгэлэн чэрби |Гуанпин лугийн 15807 өрх |680 |17 |Есүр ноён |1257 онд Жэндингийн 169 өрх | |- |25 |Зүүн гарын есөн мянган: Хадаан тайш |Хэжянь лугийн 1023 өрх |160 |18 |[[Чингай|Чингай ноён]] |1257 онд Баодингийн 95 өрх | |- |26 |Есүбухын 4 мянган |Хэжянь лугийн 1317 өрх |223 |19 |Анчар ноён |Тайюаний 550 өрх | |- |27 |Есүгүрын 3 мянган |Хэжянь лугийн 1775 өрх |288 |20 |Тэмүдэй |Датунгийн 751 өрх | |- |28 |Тэлэнгүдийн 1 мянган |Хэжянь лугийн 1450 өрх |206 |21 |Егэ тайфу |Шандугийн 540 өрх | |- |29 |Жадараны Хошагул, Жусук |Цайжоугийн 10000 өрх |748 |22 |[[Амухай]] |Дамингийн 33 өрх | |- |30 |Таш хорчи |Дунпингийн 680 өрх |155 |23 |Суду ноён |Дадугийн 31 өрх | |- |31 |Дэгэй ноён |Дамингийн 1713 өрх |507 |24 |Буба хорч |Дадугийн 84 өрх | |- |32 |Хонгортахай |Пиняны 144 өрх |40 |25 |Алаг буурч |Жэндингийн 55 өрх | |} == Татвар == Монголын эзэнт гүрний татварын тогтолцоо нь татвар, гувчуурыг олон хэлбэрээр авч төрийн санг бүрдүүлж байсан. Татвар нь газар нутгаас авах бол, гувчуур нь хүн бүрээс авах татварын төрөл юм. Монголчууд суурин соёлт ард түмнийг эзлэн нэгтгэснээс хойш цаг үеэ дагаж хувьсаж байсан ч, нүүдэлчин болон суурин иргэнд зориулсан татварын давтагдашгүй хууль дүрмийг батлан хэрэгжүүлж, их хаад солигдох бүрт улам төгөлдөржүүлж байсан. Монголын нууц товчоонд өгүүлснээр нүүдэлчин малчдаас авах татварыг гувчуур гэж бичих нь олонтаа таарна. Монголын Нууц Товчооны 279 дүгээр зүйлд: "Чингис хаан эцгийн зовж байгуулсан улсыг бүү зовооё. Хөлий нь хөсөр, гары нь газар тавиулж жаргуулъя. Хаан эцгийн бэлэн суурийг эзлээд иргэнийг үл зовоохыг эрхэм болгоно. Шөл шүүс болгож харьяат улсын сүрэг хонь бүрээс нэжээд хонь жил тутам авч байна. '''Зуун хониноос нэжээд хонь''' гаргаж улсын доторх үгээгүй ядуучуудын тусламж болгож өгтүгэй. Бас олон ах дүү эр цэрэг, агт морь дараалан чуулах бол чуулагсдын ундыг тухай бүр ардаас татварлан авах нь зохилдохгүй. Зүг зүгийн мянгат бүрээс гүү гаргаж, мөн саах саальчин адуулах нутагчныг томилж өр хөлсийг төлөөд унагачин болготугай."<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: Чингис хаан нас барсан ба Өгэдэй хаан болсон нь |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/13_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-11-11 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> Өгэдэй хааны нэгэн удаагийн зарлигаас 100 хонь тутмаас 1 хонь татаж, өнчин ядууст өгч байсныг мэдэхийн хажуугаар улсыг санг бүрдүүлэхэд энэ арга бас ашиглаж байсныг мэдэж болно.<ref>{{Cite book |last=ШУА |first=Түүхийн хүрээлэн |title=Дэлгэрэнгүй тайлбартай Монголын нууц товчоо |publisher=Сэлэнгэ пресс ххк |year=2024 |edition=2 |location=Улаанбаатар |pages=326}}</ref> === Хятадаас авах татвар === Алтан улсын хот сууринг эзэлсний дараа 1230 оны үед умард хятадаас авдаг татварыг Сүн улсын элч Пэн Дая, Сюй Тин нар тэмдэглэсэн нь: "Хятад газрын ардын уран дархчуулаас бусад эр эм гэж ялгалгүйгээр жилд хотын ард нэг бүрээс 25 лан ширхэг торго, үхэр хонины гааль 50 лан ширхэг торго ... хөдөөний тариачны биеэс торго ширхэг 100 лан, амуу бол түүний ургацын их багыг үл хамааран өрх бүрээс жил бүр 20 мянган дин буюу ембүү мөнгө ... өрх бүрээс ширхэгээр мяндсыг сольж бодож авахаас гадна, элч өнгөрөх хийгээд зарлигаар нааш цааш явах цэрэг морины амуу будаа, зэр зэвсэг, жич албанаа хэрэглэх зардлыг тухайд нь нийлүүлэн бодож, ардаас татварлан авдаг... Доор сурагчид хийгээд гуйранчид ч хүртэл мөнхүү мөнгө гаргацгаан алба бариулмой"<ref>{{Cite book |last=Б |first=Батсүрэн |title=Их Монгол Улс. Монголын эзэнт гүрний түүх |publisher=Степпе Паблишинг |year=2019 |volume=1 |location=Улаанбаатар |pages=592|last2=П|first2=Дэлгэржаргал|last3=У|first3=Эрдэнэбат}}</ref> Энэ мэдээ нь дайсан улсын элчийн хэтрүүлэгтэй мэдээлэл байх боломжтой гэдгийг тунгаах хэрэгтэй. Умард хятадад 1233, 1234, 1236 онд хүн амын тооллогыг жил бүр явуулснаар алба татварыг шинэчлэх ажил эхэлсэн. 1236 оны хүн амын тооллогоор умард хятадад 1,830,000 өрх айл бүртгэгдсэн. Мөн онд тунхагласан татварын шинэтгэлээр албан татварыг хүн бүрээс авч байсныг айл өрхөөс авах тогтолцоо руу шилжүүлж, дараах гурван төрлийн татвар авч байхаар болжээ. Хятад ном сударт 1236 оны татварыг "улаан бичин жилийн хууль" (丙申年法) гэж тэмдэглэдэг. Төрийн хэрэгцээнд 2 өрх тутам 1 жин торго, өрхийн тэргүүн эр бүрээс 1 таар<ref>1 таар буюу 1 дань (石) гэдэг нэгж нь ойролцоогоор 50 кг-тай тэнцүү</ref> будаа, хэрэв өсвөр насны хүүтэй бол 5 шэн<ref>1 шэн нь 0.9 литртэй тэнцүү байсан.</ref> (升) будаа, шинэ өрхийн тэргүүнээс 5 шэн будаа авахаар болж, язгууртны хэрэгцээнд 5 өрх тутам 1 жин торго, худалдаа арилжааны ашиг орлогын 30/1-ийг, 40 жин давс тутмаас 1 лан мөнгө татаж байхаар тогтоосон байдаг.<ref name=":1">{{Cite book |last=Б |first=Батсүрэн |title=Их Монгол улс. Монголын эзэнт гүрний түүх |publisher=Степпе паблишинг |year=2019 |location=Улаанбаатар |pages=594|last2=П|first2=Дэлгэржаргал|last3=У|first3=Эрдэнэбат}}</ref> Гар урчууд, лам хуврагууд газрын хэмжээгээр татвар төлнө; харин түшмэд, худалдаачид эрийн тоогоор татвар төлнө.<ref>{{Cite web |title=元史/卷093 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7093 |access-date=2025-11-11 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> Тариа ногоо тарих тохиромжоор дунд зэргийн 1 мү<ref>1 мү нь орчин үеийнхээр 667 м² талбай болно</ref> талбайгаас 2 шэн хагас, дээд зэргийн талбайгаас 3 шэн, чанар муувтар талбайгаас 2 шэн, харин усалгаат талбайгаас 5 шэн үр тариа жилдээ татахаар болжээ.<ref name=":1" /> 1238 онд умард хятадаас татварын жилийн орлого 110 түмэн ланд хүрчээ. Өгөөдэй хааны засаглалын сүүлээр төрийн эрхийг сартуул гаралтай Абдул Рахманы санаачлагаар татварын хэмжээг хоёр дахин нэмэгдүүлж, хойд хятадаас урьд 220 түмэн лан мөнгө болгосон. Дөргөнө хатны үед улсын татварыг зөвхөн Абдул Рахман шийдэж, муж хот бүрт сартуул түшмэд татварыг хариуцаж, хүн бүрээс өндөр хэмжээний татварыг жилд олон удаа авч байсан ядуурал ихсэхэд хүрсэн. Гүюг хаан, Мөнх хааны үед Дөргөнө хатны үеийн завхралыг цэгцлэж, Өгөөдэй хааны үеийн хуучин татварын тогтолцоог мөрдүүлэх, шинэ татварын систем нэвтрүүлэхээр оролдсон. Мөнх хаан 1252 оноос хэрэгжүүлж эхэлсэн шинэ дүрмээр умард хятадаас газрын, хүний, өрхийн торгоны, тамга татвар гэсэн дөрвөн төрлөөр татварыг авах болсон. Тамга татвар нь худалдаа, үйлдвэрлэл зэрэг ашиг олж байгаа үед авдаг нэг төрлийн татвар юм. {| class="wikitable mw-collapsible" |+Өгэдэй хааны 1236 оны шинэ татварын дүрэм !Татварын нэр төрөл !Татвар авах хэмжээ !Тайлбар |- | rowspan="4" |Газрын татвар |Усалгаатай талбайгаас 5 шэн будаа |1 шэн нь 0.9 литртэй тэнцүү байсан. |- |Сайн чанартай 1 мү талбай бүрээс 3 шэн будаа |1 мү нь орчин үеийнхээр 667 м² талбай болно |- |Дунд чанартай 1 мү талбай бүрээс 2 шэн хагас будаа | |- |Чанар муутай 1 мү талбай бүрээс 2 шэн будаа | |- |Тамга татвар |Худалдааны ашгийн 30-ны 1 хувь, 40 жин давс тутмаас 1 лан мөнгө... |Худалдаа арилжаа, үйлдвэрлэлийн ашгаас авдаг татварын нэр төрөл |- | rowspan="2" |Өрхийн торгоны татвар |Улсад 2 өрх нийлж 1 жин торго | |- |Язгууртан ноёнд 5 өрх нийлж 1 жин торго | |- | rowspan="2" |Хүний татвар |Өрхийн тэргүүн бүр 1 таар будаа, өсвөр насны хүүтэй бол 5 шэн будаа |1 таар буюу 1 дань (石) гэдэг нэгж нь ойролцоогоор 50 кг-тай тэнцүү |- |Шинэ өрхийн тэргүүн 5 шэн будаа | |} ==Соёл== ===Археологи === Монголын нутгаас 12-р зууны сүүл, 13-р эхэнд хамаарагдах 7 хүний булш олдсон ба тус бүрт нь 7 морь дагалдуулан оршуулжээ.<ref name="МҮТВ">Тэд бидний тухай: Чингисийн нууц Digging for truths баримтат кино - МҮТВ</ref> Нэг булшинд нь 1190-1230 оны үед амьдарч байсан эмэгтэй хүний шарил олдсон ба түүний булшнаас шонхорын дүрстэй бөгж олджээ.<ref name="МҮТВ"/> === Хот суурин === ==== Монгол нутаг дахь хот суурин ==== # [[Хархорум]] # [[Аураг орд]] # [[Чингай балгас]] # [[Туулын Хар Түнийн орд]]: Хэрэйдийн [[Тоорил хан|Тоорил ханы]] орд өргөө байсан. # Чингис хааны Луут орд (龍庭, longtin): Чингис, Өгөөдэй хааны нүүдлийн ордын нэг # Халиутын орд # Гэгээ Цагаан орд буюу [[Дойтын балгас]]: 1237 онд [[Өгөөдэй хаан]] байгуулсан. # [[Шаазан хот]]: Өгэдэй хааны байгуулсан хот # Тосху балгас: Өгэдэй хааны байгуулсан хот # Хондуйн балгас: одоогийн ОХУ-ын Өвөр Байгалийн хязгаарын Борзинск районд байсан [[Хасар|Хасарын]] удмынхны хот. # Эрчүүгийн орд # [[Ханзатын туурь]]: [[Хүлгэн|Хөлгөн ханхүүгийн]] удмынхны зуны орд өргөө. Одоогийн Хэнтий аймгийн Баян-Овоо сумын нутагт байсан. # [[Шанду]] # [[Инчан]] ==Уналт== [[Файл:Mongol Empire (greatest extent).svg|thumb|хамгийн их хэмжээгээр]] [[Зураг:Mongol 13.png|thumb|Эзэнт гүрэн дөрвөн хаанд хуваагджээ]] 1300-аад оноос Монголын эзэнт гүрэн хямралд орж эхлэв. 1260 онд [[Хубилай]] өөрийгөө хаанд өргөмжилж, улмаар 1267 онд Монголын нийслэлийг [[Хархорум]] хотоос Хаан балгас (Дайду) (одоогийн [[Бээжин]] хотын баруун хойд талд байсан) хотод шилжүүлэв. 1271 онд Их Монгол Улсын нэрийг өөрчилж, [[Юань]] хэмээн нэрийдсэнээр Монголын эзэнт гүрэн [[Алтан Орд]], [[Ил Хаант Улс]], [[Цагадайн улс]], [[Юань улс]] гэсэн дөрвөн хаант улсад хуваагдав. Алтан орд, Ил Хаант Улс, Цагадайн улсууд Юань улсад жил бүр татвар өгч, Юань улсын хааныг өөрсдийн эзэн захирагч гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөг байв. Гэвч энэ харилцаа төдий л бат бэх биш байв. XIV зууны эхэн үед Евразид [[Хар үхэл]] хэмээх тахал гарч олон сая хүнийг амийг авч явжээ. Энэ өвчин худалдааны зам дагуу асар хурдацтай тархаж байсан тул хүн, амьтны хөл тасарч, орон нутгуудад хөл хорио тогтоосон байна. Үүний улмаас улс орнуудын элчин харилцаа тасарч, Монголчуудыг байгаа газартаа суухаас өөр аргагүй болгосоноос хоорондын харилцаа алдагджээ. Мөн газар сайгүй өлсгөлөн дэгдэж, үймээн самуун гарах болов. Орон нутгийн захирагчид бие даах болсон ба Чингис хааны удмынханы хооронд эрх мэдлийн төлөөх тэмцэл улам хурцадсаар байлаа. [[Ил Хаант Улс]] Абу Саид ханыг нас барсны дараа олон тооны эмирийн улсуудад хуваагдав. Эдгээр улсууд нь XIV-XVI зууны үед бүгдээрээ мөхжээ. Энэ үед Хятадад тахал, өлсгөлөн, байгалийн гай гамшгаас болж, олон хүн үхэж үрэгджээ. Мөн орон нутгийн засаг захиргаа болон Монголчуудын авах албан татвар улам нэмэгдэж, ард түмний амьдрал улам дорджээ. Түүний улмаас Хятадад Юань улсын эсрэг бослого үймээн газар сайгүй гарах болов. Тэдгээрээс хамгийн далайцтай бослого нь 1330-аад оны үеэс гарсан [[Улаан алчууртны бослого]] юм. Улаан алчууртнууд болон Юань улсын засаг захиргааны хоорондын дайн хэдэн жилийн туршид үргэлжилжээ. Үүний эцэст Улаан алчууртнууд дараа дараалан бут цохигдож, бослого бараг дарагдах гэж байтал Улаан алчууртны бослогын нэгэн толгойлогч [[Чжу Юань Чжан]] Мин улсыг байгуулж, өөрийн босогчдыг чадварлаг удирдаж, [[Хятад]]ын энгийн ард түмний дэмжлэгийг авсаны үр дүнд 1368 онд Юань улсын нийслэл Хаан балгас хотыг эзлэн авч, Хятад дахь Монголын захиргааг буулган авчээ. Юань улсын хаан [[Тогоонтөмөр хаан|Тогоонтөмөр]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрмийн]] ард зугатан гарч, Юань улсын захиргааг Хятадад дахин сэргээхийг санаархах болов. Чжу Юань Чжан цагаан хэрмийн ард хөөгдөж гарсан Монголчуудын эсрэг аян дайн хийж, Юань улсыг бүрэн устгахыг оролдсон боловч бүтээгүй юм. [[Лев Николаевич Гумилев]] "Их талын байгаль ба хүмүүс" бүтээлдээ "Төв Азийн үндэстнүүд хятадын соёлд таагүй ханддаг байв. Жишээ нь түрэгүүд хятадын уусгах бодлогын эсрэг тусгайлсан бодлого баримталдаг байв. Уйгурууд манихейн, харлугууд лал, басмал, онгудууд несторын, төвөдүүд буддын шашныг хятадаар дамжуулалгүйгээр шууд Энэтхэгээс хүлээн авч хятадын соёл Цагаан Хэрэмнээс гадагш нэвтэрч чадсангүй. Хүннү, түрэг, монголчууд нь хоорондоо зөрчилдөн тэмцэлддэг байсан ч хятадын уусгах аюулын эсрэг хаалт болж байв" гэж бичжээ.<ref>[http://gumilevica.kulichki.net/articles/Article16.htm ЛЮДИ И ПРИРОДА ВЕЛИКОЙ СТЕПИ] "Примечательно общее для всех народов Центральной Азии неприятие китайской культуры. Так, тюрки имели собственную идеологическую систему, которую они отчетливо противопоставляли китайской. После падения Уйгурского каганата уйгуры приняли манихейство, карлуки - ислам, басмалы и онгуты - несторианство, тибетцы - буддизм в его индийской форме, китайская же идеология так и не перешагнула через Великую стену"..."Так малочисленные монголы победили огромный Китай, объединив те дальневосточные народы, которые не соглашались стать объектом китаизации"..."Возвращаясь к более ранней эпохе и подводя некоторые итоги вышесказанному, отметим, что, хотя хунны, тюрки и монголы весьма разнились между собой, все они оказались в свое время барьером, удерживавшим натиск Китая на границе степей"</ref> [[Цагаадайн Улс|Цагадайн улс]] XIII зууны сүүл үеэс Самарканд хотоор төвлөрсөн суурин соёл иргэншилтэй Мавереннахр, Долоон мөрөн, Турфаны хөндийгөөр төвлөрсөн нүүдлийн соёл иргэншилтэй [[Моголистан]] хэмээх хоёр хэсэгт хуваагдаж, XIV зууны туршид хоорондоо тэмцэлдсээр байв. 1340-өөд оноос Мавереннахрт доголон хэмээх хочтой Монголын Барулас овгийн угсааны эмир Төмөрийн улс бий болсон боловч XV зууны эхэн үед доголон Төмөрийн нас барсны дараа олон жижиг эзэмшил болон хуваагдсан ба улмаар Алтан ордноос нүүж ирсэн Үзбекүүдийн довтолгоонд өртөж, мөхжээ. [[Доголон Төмөр]]ийн угсааны Бабур ноён Үзбекүүдэд шахагдан [[Энэтхэг]]т очиж, Их Могол улсыг байгуулсан юм. Хожим 1859 онд Их Моголын улс Британичуудад цохигдон мөхжээ. Моголистан XVI зууны үеэс суурин соёл иргэншилд орж, Исламын шашныг шүтэх болжээ. Моголистаны Мухаммед хаан захирагдагсаддаа чалма малгай өмсөхийг хүчээр тулган хүлээлгэсэн ба Таш-Рабат хотыг байгуулж, суурин байдлаар амьдрах болов. Моголистаны баруун талаас Үзбекүүдээс тасарсан Казахууд, зүүн талаас Ойрадууд довтолж шахамдуулах болсон тул Моголистаны Султан Саид хаан XVI зууны үед нийслэлээ Яркенд хотод шилжүүлж, улсаа Яркендын хаант улс хэмээн нэрийджээ. XVII зуунд Яркендын хаант улс Зүүнгарын хаант улсын захиргаанд орсон юм. Алтан орд XIV зууны эхэн үеэс хямралд орж, олон хан солигджээ. Улмаар XV зууны үед Алтан орд [[Түрэг]] хэлт нүүдэлчдийн ордууд болон задарчээ. Алтан ордны улсаас [[Казань]], [[Крым]], [[Астрахань]], [[Ногайн орд]], [[Сибирийн ханлиг|Сибир]]ийн хант улсууд тасран гарчээ. Алтан ордны үлдэгдэл болох Их орд 1502 онд Крымийн ханлигт эзлэгдэн мөхсөн байна. Алтан ордны улсаас тасран гарсан улсууд XV-XVIII зууны үед бүгдээрээ Орост эзлэгдсэн бөгөөд хамгийн сүүлчийн бие даасан улс болох Крымийн хаант улс 1784 онд [[Орос]]т эзлэгджээ. Юань улсын хаад Монголд эргэн ирсний дараа Монголын хаан Аюушридар Юань улсын Цагаан хэрэмнээс хойших нутгийг эрх мэдэлдээ барьсаар байлаа. Гэвч 1389 онд [[Төгстөмөр]] хаан Мингийн цэрэгт ялагдан зугатаж яваад Аригбөхийн угсааны Есүдэр ноёнд алагдсанаар Юань улсын нэгдмэл хүч үгүй боллоо. Монголчууд олон жижиг ноёдын эзэмшлүүдэд хуваагджээ. Эдгээрээс Хубилайн удмынхны толгойлсон монголчууд, Цорос аймгийн ноёдын толгойлсон [[ойрад]]ууд давамгайлан гарч ирж, хоорондоо тэмцэлдэх болжээ. Энэ хоёр хүчин зарим үед нэгдэж байсан боловч удалгүй задардаг байлаа. XVII зууны үед Хубилайн удмынхны толгойлсон Монголчууд [[Манж Чин улс]]ад дагаар орсоноор Юань улсын улбаа ариллаа. XVIII зуунд Ойрадуудын байгуулсан [[Зүүнгарын хаант улс]] Манж Чин улсад эзлэгдсэнээр Евразийн их тал нутагт монголчууд ноёрхох явдал үгүй болжээ. == Түүхэн нөлөө, гуйвуулга == Их Монгол Улсын байлдан дагууллын үед гарсан хохирлын хэмжээг гадаадын орнууд хэт дөвийлгөн гуйвуулах явдал байдаг.<ref>[http://amgalant.com/genocide-as-a-way-of-life-a-paper-by-paul-d-buell Central Eurasia: Genocide as a way of life?]/</ref><ref>[http://www.academia.edu/241538/Central_Eurasia_Genocide_as_a_way_of_life Central Eurasia: Genocide as a way of life? Paul Buell]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.sowhymongolia.com/10-reasons-genghis-khan-was-not-a-genocidal-maniac/ |title=10 Reasons Genghis Khan Was NOT a Genocidal Maniac |access-date=2015-11-01 |archive-date=2015-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151030033112/http://www.sowhymongolia.com/10-reasons-genghis-khan-was-not-a-genocidal-maniac/ |url-status=dead }}</ref> Энэ нь тухайн цагийн түүхийн сурвалж үлдээсэн хүмүүс нь эзлэгдсэн орны хүмүүс байсантай холбоотой юм. 2005 оны 11 дүгээр сард НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей Их Монгол улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойг дэлхий дахинаа тэмдэглэн өнгөрүүлэх талаар тусгай тогтоол гаргав. Энэ тогтоолд: Нүүдлийн соёл иргэншил нь худалдаа, арилжааны өргөн сүлжээг хөгжүүлж, захиргаа, соёл, шашин болон худалдааны томоохон төвийг байгуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн гэж тэмдэглэжээ. Уг тогтоолын дагуу ХБНГУ, Австри, Унгар зэрэг олон оронд Чингис хаан ба эзэнт гүрэн үзэсгэлэн гарч, олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал болж өргөн тэмдэглэсэн билээ. == Зураг == <gallery> Файл:Ази 5-11-р зуун-украин сайтын зураг.jpg Файл:Их Монгол улс 5.jpg Файл:A Short History of the World, p0293.jpg Файл:XIII.gif Файл:Их Монгол улс-украин сайтын зураг.jpg File:Asia 13th Century.pdf Файл:Монголчууд Киевийн улсад довтолсон нь.jpg Файл:Алтан Орд, Цагадай 14-р зуун орос сайтын зураг.jpg Файл:MongolEmpire1300.png|Юань улс Файл:Уйгурын Идигүдийн улс, 861 (867)—1368 он.png|Уйгурын буддын шашинт Идигүдийн улс, 861 (867)—1368 он. Чингис хаанд дагаар орсон. Хожим [[Моголистан]]ы бүрэлдэхүүнд оржээ. </gallery> == Мөн үзэх == {{Commonscat|Mongol Empire|Их Монгол Улс}} * [[Чингис хаан]] * [[Их Монгол Улсын хаад]] * [[Монгол ноёдын цол хэргэм]] * [[Их Монгол улс болон Юань гүрний үеийн дайн тулаан]] * [[Монголын анхны арми]] == Ном зүй == * "''HISTORIA MONGALORUM''" Fra Giovanni da Pian del Carpini, 1245-1247, "''Монголчуудын түүх''" Плано Карпини, итали хэлнээс орчуулсан Л.Нямаа, 2006, ISBN 99929-2-214-1 * [[Балдандоржийн Сумъяабаатар|Б. Сумъяабаатар]], "Чингис Хааны Их Монгол Улс, Солонгос түүхийн сурвалжид, 2025, ISBN 978-9919-0-2767-4 == Цахим холбоос == *[https://web.archive.org/web/20160314065258/http://forum.freekalmykia.org/index.php?showtopic=141 МНТ эх хувилбараар нь татах] *[http://silverhorde.viahistoria.com/research/MongolHeraldry/DSC07236.JPG ИМУ-н угийн бичиг, тамга] *[https://web.archive.org/web/20140725033127/http://altaica.narod.ru/SECRET/e_tovchoo.htm Сокровенное Сказание Монголов -Козины орчуулга] *[http://books.google.mn/books?id=wc2vM8uOBkoC&dq=teguder&source=gbs_navlinks_s Beyond the Legacy of Genghis Khan, Linda Komaroff] *[http://books.google.mn/books?id=4D9pO_4j9-4C&dq=teguder&source=gbs_navlinks_s History and Historiography of Post-Mongol Central Asia and the Middle East] *[http://books.google.mn/books?id=VxOcXC85tnQC&dq=teguder&source=gbs_navlinks_s Kingship and Ideology in the Islamic and Mongol Worlds] *[http://www.cultorweb.com/eBooks/Storia/Historical%20Dictionary%20of%20the%20Mongol%20World%20Empire.pdf Historical Dictionary of the Mongol World Empire] *[https://books.google.mn/books/about/The_Mongol_Empire_between_Myth_and_Reali.html?id=o44cBQAAQBAJ&redir_esc=y The Mongol Empire between Myth and Reality: Studies in Anthropological History], Denise Aigle BRILL, Oct 28, 2014 *[http://books.google.mn/books?id=GExyMO9QSTMC&dq=%D0%A1%D0%B8%D0%B1%D0%B8%D1%80%D1%8C,+%D0%A6%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F+%D0%B8+%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F+%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F+%D0%B2+%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0&source=gbs_navlinks_s Этногенез и культурогенез в Байкальском регионе (средневековье)] *[http://ru.warriors.wikia.com/wiki/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B Монголы ru.warriors.wikia.com] *[https://web.archive.org/web/20151030020245/http://asianhistory.about.com/od/mongolia/f/Effects-Mongols-Europe.htm What Effect Did the Mongols Have on Europe?] *[http://afe.easia.columbia.edu/mongols/main/transcript.pdf The Mongols in World History] ==Эшлэл== {{reflist}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[Хамаг Монгол]]<br/>[[Хэрэйд]]<br/>[[Найман]]<br/>[[Татар]] |он=1206-1271 |албан_тушаал= Их Монгол улс |дараа=[[Юань улс]] <br/>[[Алтан Орд]]<br/>[[Цагадайн улс]]<br/>[[Ил Хаант Улс]] }} {{end}} {{Их Монгол Улсын сэдэв}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Их Монгол Улс| ]] [[Ангилал:Еврази]] [[Ангилал:Азийн түүхэн нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Дундад зууны улс]] [[Ангилал:Европын түүхэн нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Монголын түүхэн нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Морь түүхэнд]] [[Ангилал:Түүхэн эзэнт гүрэн]] jb33b8zrmytdlxgsze1u3cvo6y25tjc 858910 858909 2026-06-15T09:05:55Z ~2026-35091-43 105345 Мягмардоржийн Тэмүгэ хаан маш агуу хүн . Түүний iq-г эрдэмтэд 200-300 гэж тогтоосон 858910 wikitext text/x-wiki {{Short description|Еврази дахь эзэнт гүрэн}} {{Инфобокс түүхэн улс | conventional_long_name = Их Монгол Улс | native_name = {{MongolUnicode|lang=xng|ᠶᠡᠬᠡ<br/>ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ<br/>ᠤᠯᠤᠰ}}<br/>{{tlit|xng|Yeke Monggol Ulus}} ([[Дундад Монгол хэл|Дундад Монгол]]) | common_name = Мягмардоржийн Тэмүгээн улс | status = [[Талын эзэнт гүрэн]] | image_map = Expansion of the Mongol Empire 1206–1294.gif | image_map_caption = 1206-1294 оны хооронд Монголын эзэнт гүрний Еврази даяарх тэлэлт {{Legend|#B34345|Монголын эзэн гүрэн}} {{Legend|#CAD656|[[Алтан Орд]]}} {{Legend|#4E6241|[[Цагаадайн Улс]]}} {{Legend|#5B9749|[[Ил Хаант Улс]]}} {{Legend|#845DB0|[[Юань Улс]]}} | capital = {{Ubl|[[Аваргын балгас|Аварга]] (1206–1235)|[[Хархорум]] (1235–1271)}} | common_languages = {{Hlist|[[Дундад Монгол хэл|Дундад Монгол]]|[[Түрэг хэлнүүд]]{{Efn|Ялангуяа Алтан Ордны баруун [[Кипчак хэлнүүд|Кипчак аялгууд]],<ref>{{Cite book |last=Колодзейчик |first=Дариуш |author-link=Дариуш Колодзейчик |url=https://books.google.com/books?id=FHrTxHmegRYC&pg=PP1 |title=The Crimean Khanate and Poland-Lithuania: International Diplomacy on the European Periphery (15th–18th Century): A Study of Peace Treaties Followed by Annotated Documents |date=2011 |publisher=Brill |isbn=978-9-0041-9190-7 |location=Лейден |via=[[Google Books]]}}</ref> Цагаадайн улсын [[Цагадайн хэл]]<ref name="Kim2013">{{Cite book |last=Ким |first=Хюн Жин |url=https://books.google.com/books?id=fX8YAAAAQBAJ&pg=PA29 |title=The Huns, Rome and the Birth of Europe |date=2013 |publisher=[[Кембрижийн Их Сургуулийн Хэвлэл]] |isbn=978-1-1070-6722-6 |page=29 |access-date=2026-03-07 |via=[[Google Books]]}}</ref> болон [[Юань Улс]]ын [[Хуучин Уйгур хэл]].}}|[[Хятад хэл|Хятад]]|[[Перс хэл|Перс]]|бусад хэл}} | demonym = Монголчууд | government_type = {{Ubl|[[Сонгодог хаант засаг]]|Хожим [[Удамшлын хаант засаг|удамшлын]]}} | area_km2 = 33000000 км кв | title_leader = [[Хаан]] | year_leader1 = 1206–1227 | leader1 = [[Чингис хаан]] (анхны) | year_leader2 = 1229–1241 | leader2 = [[Өгэдэй хаан]] | year_leader3 = 1246–1248 | leader3 = [[Гүюг хаан]] | year_leader4 = 1251–1259 | leader4 = [[Мөнх хаан]] | year_leader5 = 1260–1294 | leader5 = [[Хубилай хаан]] (нэрлэсэн) | stat_year1 = 1206 | stat_area1 = 4000000 | ref_area1 = <ref name="Taagepera499">{{Cite journal |last=Таагепера |first=Рейн |author-link=Рейн Таагепера |date=1997 |title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia |url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807 |url-status=live |journal=[[International Studies Quarterly]] |volume=41 |issue=3 |pages=499 |doi=10.1111/0020-8833.00053 |issn=0020-8833 |jstor=2600793 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181119114740/https://escholarship.org/uc/item/3cn68807 |archive-date=2018-11-19 |access-date=2026-03-07|url-access=subscription }}</ref> | stat_year2 = 1227 | stat_area2 = 14500000 | ref_area2 = <ref name="Taagepera499"/> | stat_year3 = 1294 | stat_area3 = 33000000 | ref_area3 = <ref name="Taagepera499"/> | currency = Янз бүр{{efn|[[Дирхам]] зэрэг зоос, мөнгө (''сүхэ''), торгон дээр суурилсан цаасан мөнгө, эсвэл хожим нь гарсан бага хэмжээний [[Юань улсын зоос|Хятад зоос]], [[Юань улс]]ын үеийн цаасан [[Жяочао]] мөнгөн тэмдэгт багтана.}} | footnotes = {{Notelist}} | s1 = Алтан Орд | s2 = Цагаадайн Улс | s3 = Ил Хаант Улс | s4 = Юань Улс }} {{Монголын түүх}} '''Их Монгол Улс''' {{MongolUnicode|ᠶᠡᠬᠡ<br />ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ<br />ᠤᠯᠤᠰ}} (1206-1635), мөн '''Монголын Эзэнт Гүрэн''' {{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠨ<br />ᠡᠵᠡᠨᠲᠦ<br />ᠭᠦᠷᠦᠨ}} ([[Англи хэл|Англи]]: ''Mongol Empire'', 1206-1260/1368) нь Ази, Европ тивийг тэгнэн оршсон, Монголын төдийгүй, хүн төрөлхтний түүхэн дэх хамгийн том үргэлжилсэн эх газрын эзэнт гүрэн байв. Тус эзэнт гүрэн Зүүн Азийн өнөөгийн Монгол орны нутгаас үүсэж, хүчирхэгжин тэлсээр оргил үедээ асар уудам газар нутгийг хамарч байжээ. Судлаачид Их Монгол улсын газар нутгийг 46,000,000 эсвэл 55,000,000 км² хэмээн зөрүүтэй байдлаар тооцоолдог. Их Британийн түүхчид Их Монгол Улсыг, газар нутгийн хэмжээгээрээ, [[Британийн эзэнт гүрэн|Их Британийн эзэнт гүрний]] дараа орох, дэлхийн түүхэн дэх 2 дахь том эзэнт гүрэн гэж тэмдэглэсэн нь, дагаж орсон болон хараат буюу вассаль улс орон, овог, аймгуудыг оруулаагүй тооцсонтой холбоотой юм. Анх [[1206 он|1206 онд]] Мягмардоржийн Тэмүгэ хаан байгуулсан Их Монгол Улс нь алтан хөөрхөн, наран ургах зүгээс наран жаргах зүг хүртэл, [[Номхон далай]]н эргээс [[Хар тэнгис]], [[Дунай мөрний]] сав газар, өмнө зүгээс, [[Зүүн өмнөд Азийн]] болон далайн арлуудын хараат буюу [[вассал|вассаль]] орнууд, умард зүгт, Хойд мөсөн далай, [[Енисей мөрөн|Енисей мөрний]] сав газрын овог, аймгуудыг хамруулсан асар уудам том газар нутгийг эрхшээн оршиж байлаа. [[Ази]], [[Европ]] тивийн олон арван улс, хэдэн зуун хот балгасыг байлдан дагуулж, сая сая иргэдийг хурааж, эрхшээлдээ оруулсан, монгол цэргийн тоо нь 250'000-аас хэтэрч байсангүй. Мягмардоржийн Тэмүгэ хаан төв Ази болон одоогийн [[Монгол|Монгол улсын]] газар нутаг дахь тархай бутархай олон арван нүүдэлчин аймгуудыг нэгтгэж, [[Алтан улс|Зүрчидийн Алтан улс]], [[Тангуд|Тангуд улс]], [[Хорезмын эзэнт улс]]ыг байлдан дагуулснаар, Их Монгол Улсын үүсэл хөгжлийн үндэс суурь тавигджээ. Монголын эзэнт гүрэн (Их Монгол Улс) нь Зүүн Азийг Баруун Европтой, Номхон далайг Газар дундын тэнгистэй холбосон асар өргөн худалдаа, харилцааны сүлжээ болж, дэлхийн түүхийн хөгжилд гүнзгий нөлөө үзүүлсэн билээ. == Үүсэл хөгжил == {{Гол|Дундад зууны монгол аймгууд|Эргүнэ хунгийн домог|Монгол овог аймгуудын жагсаалт}} [[Файл:Mongol 1206.jpg|thumb|right|300px|1206 он Монголын овог аймгууд]] [[Файл:Mongol Empire c.1207.png|thumb|300px|Их Монгол Улс 1207 он]] [[Файл:Ih Mongol Uls.png|thumb|right|300px|Их Монгол Улс]] XII зууны сүүлийн хагаст Монголын газар нутагт [[Хамаг Монгол]], [[Хэрэйд]], [[Мэргид]], [[Татар]], [[Найман]] зэрэг олон арван нүүдэлчин аймгууд мөнхийн дайн дажинтай байлаа. Хамаг Монгол аймгийн хаанаар 1189 онд өргөмжлөгдсөн [[Чингис хаан]] улс төр болон цэрэг зэвсгийн хүчээр зэргэлдээх аймгуудыг өөртөө нэгтгэж [[1206 он|1206 онд]] Их Монгол Улсыг байгуулсан байна. Нүүдэлчин аймгуудын нэгдлийг хөрш зэргэлдээ орнууд эерэгээр хүлээж авсангүй. Улмаар улс төр, эдийн засгийн зөрчил нь дайн үүсэх шалтгаан болж Чингис хаан Зүрчидийн [[Алтан улс]], [[Тангуд]] болон [[Хорезм эзэнт улс]]ад цэрэглэн халдаж цаашлан [[Азербайжан]], [[Гүрж]]ийг эзэлж [[Калка гол]]ын хөвөөн дээр [[Орос]]ын вангуудын цэргийг бут цохьжээ. Тангудын эсрэг хийсэн сүүлчийн аян дайндаа Чингис хаан өвчнөөр таалал төгссөн бөгөөд өөрийн байгуулсан эзэнт улсаа хүү нартаа гэрээслэн үлдээсэн түүхтэй юм. === Гол үйл явдлуудын хэлхээс === * 1189 он: [[Хар зүрхний Хөх нуур]]т [[Алтан ]], [[Хучар|Хучир]], [[Сача бэхи]], [[Тайчу]] зэрэг [[Хамаг Монгол]]ын нөлөө бүхий ноёдын хуралдаан болж, [[Тэмүжин]]г Хамаг Монголын ханд өргөмжилж * 1206 он: [[Онон мөрөн|Онон мөрний]] эхэнд Монгол ноёдын [[Их Хуралдай]] хуралдаж Их Монгол улс байгуулагдсаныг даяар олонд тунхаглан зарлаж, Тэмүжин ханыг [[Хаан|Их Хаан]] Чингис хаанаар өргөмжлөв. * 1207 он: Монголчууд баруун хойд [[Хятад]] болон [[Төвөд]]ийн зарим газар нутгийг эзлэн оршиж байсан Тангудыг дайлах аян дайныг эхэлж 1210 онд Тангудын хаан бууж өгснөөр Чингис хаан цэргээ гэдрэг татжээ. Тухайн үед [[Уйгур үндэстэн|Уйгарууд]] Их Монгол улсад дагаар орж цаашдын аян дайнууд болон улс гүрнийг төвхнүүлэх ажилд идэвхитэй оролцжээ. * 1211 он: Чингис хааны их цэрэг элсэн говийг гаталж Алтан улсад цөмрөн оров. [[Хуан Эр Цуйгийн Тулалдаан|Цавчаал боомтын тулалдаан]]аар Алтан улсын цэргийн давуу хүчтэй тулгаран анхны томоохон ялалтыг байгуулав. * 1218 он: Монголчууд [[Хар Кидан]] улсын нутагт нэвтэрч [[Кашгар|Кашгар хотыг]] эрхшээлдээ авчээ. * 1218 он: Чингис хааны элчийг цаазаар авснаар [[Хорезм]]ийн шах [[II Мухаммед (Хорезм)|Мухаммед]] их дайны харангыг дэлдэв. * 1219 он: Монголын цэрэг Сырдарья мөрнийг гаталж Туркестаны нутагт нэвтрэн оржээ. * 1219–1221 он: Хэдийгээр умард Хятадад [[Алтан улс]]тай хийж байсан дайн үргэлжилж байсан ч Чингис хаан баруун зүгт Хорезмын эзэнт улсыг амжилттай дайлж, улмаар [[II Мухаммед (Хорезм)|Мухаммед шахыг]] устгах даалгаварыг [[Зэв]], [[Сүбэдэй]] нарт өгчээ. * 1223 он: Зэв, Сүбэдэй нар 20000 морьт цэргийг удирдан [[Калка гол]]ын хөвөөнд анх удаа [[Русь|Орос]], [[Кипчак]]ын хамтарсан цэрэгтэй тулалдан ялалт байгуулжээ. * 1227 он: Чингис хаан Тангудын дайлж яваад тэнгэрт халив. Энэ үед Монголын эзэнт гүрэн 26 сая километр квадрат газар нутгийг эзэлж хэмжээгээрээ [[Ромын эзэнт гүрэн]] болон Македоны эзэнт гүрнээс дөрөв дахин том болсон байв. * 1229 он: Өгэдэй их хаан ор сууж, '''Далай хаан'''аар өргөмжлөгдөв. * 1237 он: Монголчууд [[Бат хаан]]ы удирдлаган дор нэгдэн [[Монголчуудын Русь руу хийсэн довтолгоо|баруун зүгт довтолж]] [[Киевийн Вант Улс|Киев]]ийн эсрэг дайныг эхлүүлэв. * 1240 он: Киевийн Вант Улсуудыг хөнөөв. Мөн дорно зүгт [[Солонгос]]ыг эрхшээлдээ оруулав. * 1241 он: Монголчууд [[Польш]]ийн [[Легница|Легница хот]]ын дэргэд буюу [[Легницийн тулалдаан]]аар [[Польш]], [[Герман]], [[Франц]]ын хамтарсан 30 мянган хүнтэй армийг бут цохисон байна. Мөн [[Сайо гол]]ын хөвөөнд [[Мохийн тулалдаан]]аар [[Унгар]], [[Хорват]]ын 65000 хүнтэй шигшмэл армийг бут цохив. * 1241 - 1242 он: Бат хааны арми [[Болгар]]ыг эзэлж жил бүр алба гувчуур авах болов. * 1241 он: Өгэдэй хаан нас эцэслэж Европыг эзэлж байсан цэргийн жанжид, хан хөвгүүд Их Хуралдайд дуудагдаж нутгийн зүг хүлгийн жолоо залав. * 1242 он: Монголчууд [[Адриатын тэнгис]] хүрэв. * 1246 он: [[Гүюг хаан]], Их хаанаар өргөмжлөгдөв. * 1248 он: Гүюг хаан нас нөгчөв. ===Их Монгол Улс байгуулагдах урьдач нөхцөл бүрэлдсэн нь=== XII зууны монголчуудьн өмнө тархай бутархай оршиж, өөр хоорондоо ямагт харгалдан бусдын зууш болох уу, эсвэл нэгэн дээвэр дор нэгдэн нягтарч, өгсөн дээшлэх үү гэсэн ацан зам тулгарчээ. Тэрхүү түүхэн сонголтыг зөв ухамсарласан Хамаг Монголын хан [[Тэмүжин]] эсгий туургатныг нэгтгэх тэмцэлд эргэлт буцалтгүй оржээ. Хамаг Монголын дотор Тэмүжинээс гадна [[Жамуха|Жамух]]ын толгойлсон хүчний нөгөө туйл үүсэж, тэд тус тусдаа хүчээ зузаатгахыг эрмэлээж байв. Харин цагийн байдал Тэмүжиний талд аятай эргэж, Жамухын харъяат нараас түүний талд дагаар орсоор байлаа. [[Хэрэйд]]ийн ханлигийн дотор эвдрэл гарч, [[Ван хан|Тоорил]] ханыг хүчин мөхөсдөхөд [[Тэмүжин]] ивээлдээ авч дахин тэнхрүүлэв. Ингээд түүнтэй хамт 1196 онд [[Алтан улс]]ад туслан, [[Татар]]т хамтын хүчээр цохилт өгчээ. Тэд 1199 онд [[Найман]]ы ханлигтай нүүр тулж байлдсанаас гадна Монгол угсааны олон аймгийг байлдан дагуугав. Гэвч [[Тайчууд]], [[Хонгирад]], [[Ихирэс]], [[Горлос]], [[Татар]], [[Ойрад]], [[Найман]] аймгийн ноёд эвсэж, Чингисийн эсрэг шинэ холбоо байгуулжээ. Тэд 1201 онд Эргүнэ мөрний хөвөөн дээр хуралдаж, [[Жамуха]] сэцэнийг '''Гүр хаан''' хэмээн өргөмжилжээ. Эл бүлэглэлийн эсрэг Тэмүжин Тоорил хантай хүч хавсран тулалдаж бут цохижээ. Жамухын эвслийг бут цохисны дараа Тэмүжин 1202 онд Татарыг эрхэндээ бүрмөсөн оруулав. Жамуха Хамаг Монголын нөлөө бухий язгууртан [[Алтан]], [[Хучар|Хучир]] нарыг талдаа урвуулж, Тоорил ханы хүү Нялх Сэнгүмээр эцгийг нь ятгуулж, 1203 онд Тэмүжиний эсрэг дахин эвсэл байгуулжээ. Үүнийг тагнаж мэдсэн Тэмүжин 1203 оны намар [[Туул гол]]ын хавь газар Тоорил ханыг гэнэдүүлэн цохижээ. Ингэж [[Тэмүжин]] хамгийн хүчирхэг Хэрэйдийн ханлигийг мөхөөснөөр Монгол туургатны дотор эрх сүр, нэр хүнд нь эрс өсөв. Эцэст нь өмнөх тулалдаануудад ялагдаж, Найманы [[Таян хан]]ыг тойрон бүгсэн ханлиг, аймгуудын хэсэг бусаг хүчийг 1204 онд бут цохисноор Монгол туургатны үндсэн гол хэсгийг өөртөө нэгтгэжээ. Тэмүжин ийнхүү «хагацсан улсаа хамтатгаж, бутарсан улсаа бүртгэх» их үйл хэргийг бүтээсэн билээ. Энэ үе бол Их монгол улс байгуулагдах явц дахь нэг ёсны шилжилтийн үе байжээ. ===Их Монгол Улс байгуулагдсан нь=== [[File:Genghis Khan empire-en.svg|thumb|Монголын байлдан дагуулалт]] [[File:Empire_of_Genghis_Khan_at_his_death.png|thumb|Чингис хааныг өөд болох үеийн Их Монгол Улсын газар нутаг]] 3-р жарны улаан [[бар жил]] (1206) бол Монгол түмэнд ивээлээ өгч, хэзээ ч үл умартах түүхэн аугаа их үйлсийн гараа болсон юм. 1206 оны намар цагт [[Онон гол|Онон голын]] эхнээ [[Чингис хаан|'''Тэмүжиний''']] oрд өргөөнд Монголын язгууртан дээдсийн их чуулган '''[[Их Хуралдай]]''' хуралджээ. Их Хуралдайн өмнө тавигдсан үндсэн зорилт нь '''Их Монгол Улс''' байгуулагдсаныг даяар олноо зарлан тунхаглах, нүүдэлчин монголчуудын төрийн жолоог бат түвшин атгах их хааныг сонгон өргөмжлөх явдал байв. Ийнхүү монгол угсааны олон ханлиг аймгуудыг нэгтгэн захирсан Монгол хэмээх улс [[Төв Ази|Төв Азид]] тогтнон мандсан байна. Шинэ тулгар Монгол улс тогтнон мандахад бас Чингис хааны шадар зүтгэлтнүүд, нийт Монгол түмэн гол үүрэг гүйцэтгэсэн. Монголын тулгар төр тогтсоныг өргөн утгаар нь авч үзвэл, МЭӨ 3 зуунаас үүдэлтэй яэгуурын монголчуудын 1400-аад жилийн шаргуу тэмцлийн зүй ёсны үр дүн, нүүдэлч удмынхны нийгэм-улс төрийн хөгжилд гарсан чанарын хувьсал өөрчлөлт, өтгөс өвгөдөөс маань улбаалсан төр ёсны уламжлал, шинэчлэлийи яах аргагүй гойд содон түүхэн үзэгдэл байсан юм. Их Монгол нь улс хэмээх орчин цагийн ухагдахууны үндсэн шалгуур - тодорхой газар нутаг, хил хязгаар, хүн ам, төр болон төрийн бүрэн эрхт байдал хэмээх гол болзолуудыг бүрэн дүүрэн хангаж байсан юм. Чингис хааны үндэслэн байгуулсан Их Монгол Улс нь эхэн үедээ умардаас өмнөд этгээдэд [[Байгал нуур|'''Байгал нуураас''']] [[Цагаан хэрэм|'''Түмэн газрын цагаан хэрэм''']] хүртэл, [[Хянганы нуруу|'''Хянганы нуруунаас''']] [[Алтайн нуруу|'''Алтайн чинад''']] хүртэл зүүнээс өрнөд хүртэл өргөн уудам нутгийг эзлэн оршиж байв. 1207 онд [[Зүчи]] баруун гарын их цэргийг удирдан, '''буриад, хабханас, тува,''' зэрэг [[Ойн иргэд]]ийг Их Монгол улсад нэгтгэжээ. 1218 онд киргизүүдтэй хамт бослого гаргасан [[түмэд]]үүд Чингисийн цэрэгт дарагдсаны дараа зарим хэсэг нь [[мэргид]]үүдтэй цуг [[Якут]] руу очсон нь якутын мэргид, тумат овог болжээ. Якут эрдэмтэд энэ нүүдлийг якутын ард түмэн бүрэлдэхэд нөлөөлсөн сүүлчийн үйл явдал гэж үздэг. Түрэг хэлнүүдээс монгол хэлтэй хамгийн ойр нь [[якут хэл]] юм. Якут хэлний 30% нь монгол үг байдаг. [[:en:Yakutian horse|Якутын баруун нутгийн адуу]] нь [[:en:Mongolian horse|монгол адуутай]] төстэй нь тогтоогджээ. Бусад түмэд хүмүүсийг урагш нүүлгэсэн нь одоогийн Өмнөд Монголын Түмэд болсон бололтой. Хожим [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх хаан]] мөн адил бослого гаргасан [[урианхай]]чуудыг тарааж хуваажээ. Чингис хааныг тэнгэрт хальсны дараа түүний хүүхдүүд нь хоорондоо хаан ширээний төлөө тэмцэлдэв. Чингисийн гэрээслэл ёсоор [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй]] хаан ширээнд суух ёстой байсан боловч Чингисийн дүү Тэмүгэ Отчигин зэрэг нөлөө бүхий зарим ноёд Чингисийн отгон хүү [[Тулуй|Тулуйг]] хаан болгох санаатай байжээ. Түүнийг гадарлаад ч тэр үү, Өгэдэй ширээ залгамжлахаас цааргалах дүр үзүүлж, түүнээс шалтгаалан шинэ хаан өргөмжлөхөөр Хэрлэний “хөдөө аралд” эхэлсэн Их Хуралдай 40-өөд хоног үргэлжлэн байж 1229 оны билгийн 8-р сард сая өндөрлөжээ. Өгэдэйн ширээнд суухад авга ах Отчигин, [[Бэлгүдэй]], ах [[Цагадай|Цагаадай]], дүү [[Тулуй]], ах [[Зүчи|Зүчийн]] хүү [[Бат хаан|Бат]] зэрэг дээдэс онцгой хүндэтгэл үзүүлж мөргөн ёсолж, Цагаадай Тулуй нар 2 талаас түшиж, авга Отчигин араас нь тулж ширээнээ суулгажээ. Үүнээс хойш их хааныг өргөмжлөх бүрд бүгд мөргөх ёсон тогтсон гэдэг. 1241 онд [[Өгэдэй хаан]] нас бармагц хаан ширээний төлөө тэмцэл дахин өрнөжээ. Өгэдэйн ач хөвгүүн Ширмүн буюу Тулуйн хүү Мөнх хоёрын нэгийг ширээ залгамжлуулахаар гэрээслэлсэн гэдэг. Гэтэл Өгэдэйн хатан мэргэд овгийн [[Дөргөнэ]] /Туракина/ төрийн эрхийг түр барьж байгаа байдлаа ашиглаж өөрийн хүү [[Гүюг хаан|Гүюгийг]] хаан болгох гэж хүчлэн оролджээ. Үүнээс болж шинэ хааныг сонгон өргөмжлөх явдал хойшлогдож 4-н жил шахам Дөргэнэ хатан төр барьжээ. Шинэ хааныг сонгох [[Их Хуралдай|Их Хуралдайг]] хуралдуулах гэж хэдэн удаа оролдсон боловч шийдвэрлэх гол эрх мэдэл бүхий хүмүүс цуглахгүй хойшлогдсон байна. Гагцхүү 1245 оны намар Хар хүрмийн (Хүрмэн чулуутайн нутагт Хар хүрэм голын хөвөөнд боссон тул Хар хүрэм гэж нэрлэсэн) ойролцоох Далан даваа гэдэг газар Их Хуралдай болж [[Гүюг хаан|Гүюгийг]] хаанд өргөмжилсөн байна. Тэр хуралдай их өргөн болсон гэдэг. Их монгол улсын өнцөг булан бүрээс алтан ургийн ноёд язгууртнаас гадна Хятад, Орос, Солонгос, Франц, Гүрж, Герман, Араб, Багдад улс болон Ромын пап ламын элч [[Плано Карпини]] зэрэг гадаадын олон элч, төлөөлөгч нар ирсэн аж. Гүюг бас л хаан болохоос татгалзсан дүр үзүүлж миний дараа манай удмынханд хаан ширээг залгамжлуулж байх юм бол хаан больё гэсэн болзол тавьж зөвшөөрүүлээд хаан болжээ. Гүюг хаан ширээнд удсангүй. 1248 оны хавар дайнд явж байгаад [[Самарканд]] хотын орчимд тэнгэрт хальжээ. Хаан ширээний тэмцэл дахиад л өрнөжээ. Энэ завшааныг Гүюгийн их хатан [[Огул Каймиш]] ашиглан 1249-1251 онд төр барьжээ. Чингис хааны хойчис Зүчи-Тулуйхан, Цагадай-Өгэдэйхэн гэсэн 2 тал болж хуваагджээ. Алтан ордны улсын [[Бат хаан|Бат хан]] насны ахмад, нэр хүндтэйн учир 1249 онд өөрийн байгаа газарт Их Хуралдай хийх санал дэвшүүлж, олон ноёдод урилга зарлага явуулжээ. Тэнд цөөхөн хүн очсон боловч Батыг өөрийг нь их хаан болгох саналыг дэвшүүлжээ. Бат түүнийг хүлээж авсангүй, харин Тулуйн хүү Мөнхийг хаан өргөмжлүүлэхээр тогтоожээ. Гэтэл Өгэдэй-Цагадайнхан Өгэдэйн ач хүү Ширмүнийг хаанд өргөмжлөх санаатай байжээ. Хаан ширээний төлөөх тэмцэл ил далд үргэлжилж 1251 оны зун Алтан ордны улсын Бэрх ноёны удирдлагаар болсон Их Хуралдайгаар [[Мөнх хаан|Мөнхийг]] хаанд өргөмжилжээ. Мөнх хаан болоод өөрийг нь эсэргүүцсэн Өгэдэйн ач хүү Ширмүн, Гүюгийн хүү Хочин, Нуху, Чингис хааны дотны нөхөр Зэлмийн хүү Есүндэй, Занги, Цанай, Элжигдэй, түр хугацаагаар төр барьж байсан Хаймиш хатан, Гүюгийн их түшмэл Чингай зэрэг 70 гаруй хүнийг хатуу чанга шийтгэн ихэнхийг нь цааш нь харуулж [[Дөргөнэ]] хатан зэргийг цөлсөн байна. Гүюгийн дэмжлэгээр [[Цагаадайн Улс|Цагаадай хаант улсын]] ширээг эзэлж байсан Цагаадайн хүү [[Есөнмөнх|Есөнмөнхийг]] баривчилж цаазлаад, ширээг Цагаадайн ач Хар-Хулагуд эзлүүлжээ. Мөнх хааны энэ эрс тэс ширүүн арга хэмжээ нь Мөнх хааны байр суурийг бэхжүүлж, улс төрийн хямрал тэмцлийг намжаасан байна. Ийнхүү Чингисээс хойш Чингисийн удмынханы дунд хаан ширээний төлөө тэмцэл ахин дахин өрнөж байжээ. Энэ муу үзэгдэл ганц монголд тохиолдсон зүйл бус, дэлхийн олон улс оронд үзэгдэж байсан ба байдаг үзэгдэл болохыг тэмдэглэх хэрэгтэй. === Их Монгол Улсын төр барьсан хаад болон хатад: === # '''[[Чингис хаан|Тэмүжин]]''' (1206-1227). Өргөмжилсөн нэр нь Чингис. Эцэг нь Есүхэй, эх нь олхонуд аймгийн Өүлэн Үжин. Усан морин /хар/ жилийн зуны тэргүүн сарын 15-нд (аргын 1162 оны 5-р сарын 31/ мөн 6-р сарын 1-н ч гэдэг) одоогийн Хэнтий аймгийн Дадал сумын нутаг- Онон мөрний [[Дэлүүн болдог]] гэдэг газар төрсөн. Шороон тахиа жил /1189 он/ Хамаг Монгол улсын хан болж, Чингис гэдэг цол авсан. Улаан барс жилийн /1206 он/ намар оройхон нэгдсэн Их Монгол улсын хаанд өргөмжлөгдсөн. Хаан ширээнд 22 жил суусан. Гал гахай жилийн /1227 оны 8-р сард/ зун тэнгэрт халив. 66 жил наслажээ. # '''[[Тулуй]]''' (1227-1229). Чингис хааныг тэнгэрт халихдаа Өгэдэйг залгамжлагчаар зарласан боловч тэрээр хаан ширээнд суухаас цааргалсан тул Тулуй 2 жил эрх мэдлийг гартаа авсан. # '''[[Өгэдэй хаан|Өгэдэй]]''' (1229-1241). Өргөмжилсөн нэр нь Далай хаан. Эцэг нь Чингис, эх нь хонгирад аймгийн Бөртэ Үжин. 1186 онд төрсөн. 1229 оны 9-р сараас 1241 оны 12-р сард тэнгэрт халих хүртлээ хүртэл хаан ширээнд 13 жил суусан. Их хатан нь найман аймгийн Дөргэнэ хатан байв/Туракина/. # [[Дөргөнэ|Дөргөнэ хатан]] (1241-1246) Өгэдэйн 6-р хатан 5 жил түр төр барьсан. # '''[[Гүюг хаан|Гүюг]]''' (1246-1248). [[Өгэдэй хаан]], [[Дөргөнэ]] хатан нарын хүү болж 1206 онд төрсөн. 1246 оны хавар их хаанд өргөмжлөгдсөн, 1248 оны хавар тэнгэрт хальж 2 жил хаан ширээнд суусан. # [[Огул Каймиш хатан]] (1249-1251) Гүюг хааны их хатан 2 жил төр барьсан. # '''[[Мөнх хаан|Мөнх]]''' (1251-1259 ). Чингис хааны отгон хүү Тулуй, хэрэйдийн Сорхахтани хатан нарын хүү болж 1208 онд төрсөн. 1251 оны зун их хаанаар сонгогдсон, хаан ширээнд 9 жил сууж 1259 оны зун Сычуаньд цэргийн хуаранд өвчнөөр тэнгэрт хальсан. # '''[[Аригбөх]]''' (1260-1264). Эцэг нь Чингисийн хүү Тулуй, эх нь хэрэйдийн Сорхахтани хатан, 1257 онд Мөнх хаан Сун улсыг дайлаар мордохдоо төр хариуцан тамга барьж суухаар Хар-Хоринд үлдээсэн, 1260 оны зун Хар-Хоринд Их Хуралдайгаар хаан ширээнд өргөмжлөгдсөн, гэтэл төрсөн ах [[Хубилай хаан|Хубилай]] мөн өөрийгөө [[Шанду|Шандуд]] Их Хуралдай гэгчийг хуралдуулж хаан гэж тунхагласан тул ахтайгаа хаан ширээний төлөө тэмцэлдэн дайтаад 1264 онд ялагдаж Хубилайд буун өгсөн, 1266 онд нас барсан эсвэл хорлогдсон байж магадгүй хэмээн түүхэнд таамагладаг байна. # [[Хубилай хаан|'''Хубилай''']] (Сэцэн) хаан (1260-1271) — 11 жил хаан суусан. Чингис хааны ач хүү буюу Тулуйн II хөвүүн. ''Их'' ''Монгол Улсын хааны цолыг Юань улсын захирагчид өвлөн авсан''. === Юань улсын хаад: === # [[Хубилай хаан|'''Хубилай''']] (Сэцэн) хаан (1271-1294) — Чингис хааны ач хүү буюу Тулуйн II хөвүүн. # '''[[Өлзийт]]''' (Төмөр) хаан (1294-1307) — 13 жил хаан суусан. Хубилай хааны хүү [[Чингим|Чингим хунтайжийн]] отгон хөвгүүн. # '''[[Хайсан хүлэг хаан|Хүлэг]]''' (Хайсан) хаан (1307-1311) — 4 жил хаан суусан Чингим хунтайжийн хоёрдугаар хүү [[Дармабала|Дармабал]] тайжийн ууган хүү. # [[Аюурбарбад буянт хаан|'''Буянт''']] (Аюурбарбад) хаан (1311-1320) — 9 жил хаан суусан. Хайсан Хүлэг хааны дүү. # [[Шадбал гэгээн хаан|'''Гэгээн''']] (Шадбал) хаан (1321-1323) — 4 жил хаан суусан Буянт хааны хөвүүн. # '''[[Есөнтөмөр хаан]]''' (1323-1328) — 5 жил хаан суусан. Хубилай хааны гуч, [[Гамала]] жинь вангийн хүү. # [[Аригиба хаан|Асухиба хаан]] (1328) — 3 сар хаан суусан Есөнтөмөр хааны ууган хөвгүүн. # '''[[Хүслэн хаан]]''' (1329) — 7 сар хаан суусан Хүлэг хааны ууган хөвүүн. # [[Тугтөмөр хаан|'''Заяат''']] (Тугтөмөр) хаан (1328-1329, 1329-1332) — 4 жил хаан суув. Хүлэг хааны II хөвүүн. # '''[[Ринчинбал хаан]]''' (1332) — 40 хоног хаан суув. Хүслэн хааны отгон хөвүүн. # [[Тогоонтөмөр хаан|'''Ухаант (Тогоонтөмөр) хаан''']] (1333-1370) — 38 жил хаан суусан, Ринчинбал хааны ах. <gallery> Файл:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg Файл:YuanEmperorAlbumOgedeiPortrait.jpg </gallery> == Зохион байгуулалт == === Цэргийн зохион байгуулалт === {{Гол|Их Монгол Улсын цэргийн зэвсэг, зэвсэглэл}} [[Файл:DiezAlbumsArmedRiders II.jpg|thumb|Перси дэх Морин цэрэг]] [[Файл:Bitwa pod Legnicą.jpg|thumb|Легницийн тулалдаан]] [[Файл:Mōko Shūrai Ekotoba e20(2).JPG|thumb|Монголчууд Японд довтолсон]] [[Хишигтэн]] нь Их Монгол улсын зэвсэгт хүчний цөм болж байсан боловч, цэргийн хэрэг нь цар далайцаараа ихээхэн өргөн агуулгатай байжээ. Арван өрхөөс татсан арван цэргээс бүрдэх аравт, арван аравт бүрийн цэрэг нийлсэн зуут, арван зуутын цэргээс бүрдсэн мянгат, арван мянгатын цэрэг бүхий түмт байхаар журамласан цэргийн зохион байгуулалтын тогтолцоо нь Их Монгол улс байнгын хүчирхэг армитай байх нөхцлийг бүрдүүлсэн юм. [[Чингис хаан]] цэргээ шинэ зохион байгуулалтанд оруулж, байнгын армийг бий болгов. Цэргийн ерөнхийлөн захирах тушаалтныг буй болгож, тэр тушаалд нэрт жанжин [[Хубилай]]-г томилов. Мөн дээд хэмжээний арван хоёр зөвлөхөөс бүрдсэн Илдэч хэмээх цэргийн бодлогын газрыг байгуулав. Цэргийн яамны маягийн эл байгууллага нь цэргийн эрдэм ухааныг хөгжүүлэх, цэргээ байлдааны байнгын бэлтгэл сургуультай байлгах, цэргийн жанжин, дарга нарын удирдлагын ур чадварыг ямагт төгөлдөржүүлэх, армийн зохион байгуулалтыг чанд цэгцлэх, дээд зэргийн уян хатан, хөдөлгөөнт армийг байлдааны бэлэн байдалд барьж байх гол үүрэгтэй байжээ. [[Чингис хаан]], түүнийг залгамжлагчид цэргийн үйлдвэрүүдийг хөгжүүлж, анги, нэгтгэлүүдийг шинэчлэн зохион байгуулж, 1206 оны байдлаар 95 мянгат болон 10,000 хишигтэн цэрэг нийт 105 мянган цэрэг хүрч байсан. Их Монгол улс хүчирхэг зэвсэгт хүчинтэй байсан нь цэргийн сургалтын бүхэл бүтэн тогтолцоо бүрдүүлсэнтэй холбоотой. Эл тогтолцоо нь, хүүхдээ хар багаас нь морь унуулж, нум сум харвуулж сургах, байлдах болон агнах наад захын эрдмийг эзэмшүүлэхийг иргэн бүрийн зайлшгүй үүрэг болгосон бүх нийтийн цэргийн бие даасан сургалт; мөн моринд гарамгай болгох, сэлэмдэх урлагт суралцах, оньсон техник эзэмших зэрэг албан ёсны мэргэжлийн сургалт гэсэн хоёр үндсэн хэлбэртэй байжээ. Байн байн тэмцээн, наадам зохион байгуулж байсан нь зугаа цэнгэлийн төдийгүй, цэргийн сургалтын үр дүнг шалгах гол хэлбэр байсан. Чингисийн цэргийн эрдэм ухаан нь ашигтай байрлалаас түрүүлж, гэнэтийн цохилт өгч байлдааны санаачилгыг гартаа атгах, газар орон цагийн байдалд зохицон таацуулан шийдвэр гарган хэрэгжүүлэх, морьт цэргийн хөдөлгөөнт чанарын өндөр боломжийг шавхан дайчлах, цэрэг эрийн зориг хүч, сэтгэл зүйн хатуужил, ов мэх, авхаалж самбааг илтгэж, улс төр, цэргийн бодлогыг чадварлаг хослох урлаг байв. Их Монгол улсын зэвсэгт хүчин нь хөнгөн болон хүнд морин цэргээс бүрдэж байв, Хөнгөн морин цэрэг хөдөлгөөнт чанар, суу залиараа нэн гайхамшигтай. Хүнд морин цэрэг нь өвч зэвсэглэсэн тусгай зориулалт бүхий цэрэг юм. Цэргийн гол зэвсэг нь нум сум, сэлэм, жад, сүх төмөр, шийдэм, бороохой, хуяг дуулга байв. Монголын морьт арми нь хэрэм боомт эвдэх инженерийн ангитай байжээ. Ийм ч учраас монголчууд урьд өмнө дэлхий дахинд хэзээ ч байгаагүй цэрэг дайны номлолыг бий болгосон бөлгөө. Мөн үүнд нэгэн зүйл сонирхол татаж байгаа нь Дундат зууны үеийн Монгол цэргийн зэвсэглэлд алсын тусгалтай, сөнөөх хүч чадалтай их буу байв. Энэ тухай тэр үед бусад улс орноос ирж байсан хүмүүсийн дурдатгал, түүхийн сурвалж бичгүүдэд тэмдэглэгдэн үлджээ. Нүүдэлчдийг ямар ч соёл боловсролгүй богино ухаантай зэрлэгүүд мэт үздэг тийм хүмүүст Монгол цэргийн зэвсэг, техникийн хөгжил, түүнийгээ хэр зэрэг чадварлаг хэрэглэж байсан нь тодорхой хариулт болох буй за. Монгол цэргийн зэвсэглэлд байсан их буу нь [[Кидан|Кидан Гүрний]] үеэс өвлөгдөн уламжлагдаж улам боловсронгуй болж ирснийг хэлэх хэрэгтэй. Энэ төрлийн зэвсэг нь Чингис хааны үед чанарын шинэ түвшинд гарч явган, морьт цэргийн эсрэг галт, тэсрэх, хорт хийт бөмбөг, бэхэлсэн цайз, хэрэм, хамгаалалтын сэтлэх, нураах гол хэрэгсэл нь [[их буу]], [[чөдөр оньс]], шидэх харвах зориулалт бүхий бусад тоног төхөөрөмж болж байв. Ийм буу нь тухайн үедээ гал, утаа, сүрлэг дуу чимээ, хөнөөх чадвараараа хосгүй байжээ. Чингис хаан баруун зүг хийсэн дайндаа (1218-1220) их буу хэрэглэж байсан бөгөөд түүнийгээ богино буу гэх буюу “пуужин” буу гэдэг байлаа. Мөн хурдан буу буюу арван таван гуурс бүхий шувтлагч буу гэх зэрэг сүр хүч ихтэй гайхамшигт их буу хэрэглэж байж. Монголын цэргийн жанжин Тачар, [[Алтан улс|Алтан улсын]] цайз балгадыг бүслэн байлдаж байхдаа (1233 он) мөн монгол цэргийн жанжин Ганбухын цэрэг (1237 он) их буутай байсан тухай Хятадын түүхчид бичиж үлдээсэн байна. Энэ мэтчилэн Хятадын түүхийн сурвалж бичигт монгол цэрэг дарьт их буу хэрэглэж байсан тухай тэмдэглэжээ. Хятадын түүхч Чоу Вэй, Тогоонтөмөр хаан Цинзян хотыг (1338 он) их буугаар галлаж байсан гэж бичжээ.{{Citation needed}} Юань улсын эхэн үед төв Азиас чулуун сумтай галт үхэр буу олдож байсан тухай мөн тэмдэглэгдсэн байдаг. Мөн түүхэн сурвалжид "монгол цэрэг их буутай тэрэг олонтой, зарим буу нь нэлээд том бөгөөд монголчууд өөрсдөө дарь хийж чаддаг байсан” гэж бичжээ. Тогоонтөмөр хааны үед Товуу нь (1344 он) галт сумаар дээрэмчний завь руу харвахад уг завь нь бутран ихэнх нь шатаж байсан тухай энэ хүн тэмдэглэсэн байдаг.{{Citation needed}} Ер нь монголчууд 1200 оноос өмнө дарьт зэвсэг, их буу хэрэглэж байжээ гэж үздэг юм. Монгол цэрэг зөвхөн их буу, галт зэвсэг хэрэглээд зогсоогүй, мөн янз бүрийн зориулалттай сумтай байлаа. Дайсныг сүрдүүлэх, их цэргийг удирдан жолоодохын тулд дуут сум хэрэглэж байсан нь бидний үеийн дохионы пуужинтай утга нэг юм. Монголчууд галт зэвсгээ цаашид хөгжүүлсэнгүй тухайн үед гавшгай хөдөлгөөнт маневрийн байлдаан, тулалдаан хийх нь зонхилж түүнд ихээхэн хэмжээгээр ач холбогдол өгч байсан хийгээд зөвхөн хот, цайзыг буулган авахад ашиглагдаж байсан нь ч үүнд нөлөөлсөн байж болох талтай. ===Мянгатын систем=== [[Файл:DiezAlbumsEnthronization3.jpg|thumb|300px|Хаан үйлчилгээнд [[Хишигтэн]] (Судрын чуулган)]] [[Чингис хаан]] улсаа ерөнхий гурван [[түмэн]] буюу хэсэгт хуваагаад, дотор нь бага түмэн болгосон. Бага түмнээ [[Мянган|мянгат]], мянгатаа зуут, зуутаа [[Аравтын тооллын систем|аравт]] болгон хуваажээ. Мянгат нь 1206 онд 95 байснаа 1227 он гэхэд 129 болж өргөжсөн. [[Чингис хаан]] ийнхүү [[Мянган|мянгатын тогтолцоог]] яаравчлан бүрдүүлсэнээр Их Монгол улсьн өнө удаан тогтнох үндсийг тавьжээ. Эл тогтолцоо нь улс үндсээ батлан хамгаалах аян дайнд мордоход үлэмж хэмжээннй цэргийг богино хугацаанд шуурхай зохион байгуулах, ард олноос албан татвар авах зэрэгт нэн тохиромжтой цэрэг, засаг захиргааны нарийн чанд зохион байгуулалт байв. {| class="wikitable mw-collapsible" |+Чингис хааны үеийн мянгатын ноёд ! rowspan="4" |№ ! colspan="3" rowspan="4" |1206 оны Мянгатын ноёд<ref>{{Cite book |last=Т |first=Дашцэрэн |title=Монголын нууц товчооны галиг |publisher=МУИС, Монгол Хэл, Соёлын Сургууль |year=2009 |edition=2 |location=Улаанбаатар |pages=153-154}}</ref> ! rowspan="4" |№ ! colspan="4" |1227 оны Мянгатын ноёд<ref>{{Cite book |last=Хамадани |first=Рашид ад-Дин |title=Судрын чуулган |publisher=ШУА, Түүхийн Хүрээлэн |year=2002 |edition=2 |volume=1 |location=Улаанбаатар |pages=395-403 |translator-last=Ц |translator-first=Сүрэнхорлоо}}</ref> |- ! colspan="4" |Их Ноён [[Тулуй|Тулуйн]] захирсан 101 мянгат |- ! colspan="4" |Гол Мянган: [[Тангуд|Тангудын]] [[Цагаан ноён (Тангуд)|Цагаан ноён]] |- ! colspan="2" |Баруун гарын 38 мянганы ноёд ! colspan="2" |Зүүн гарын 62 мянганы ноёд |- |1 |[[Хонхотан|Хонхотаны]] [[Мэнлиг эцэг]] |[[Арулад|Аруладын]] [[Боорчи|Боорчи ноён]] |[[Жалайр|Жалайрын]] [[Мухулай|Мухулай ноён]] |1 |'''Аруладын Боорчи ноён''' |Баруласын Булуган халжа |'''Жалайрын Мухулай гоо ван''' |Худус халжа |- |2 |Хушины [[Борохул]] ноён |[[Баарин|Нүцгэн баарины]] [[Наяа|Наяа ноён]] |[[Уруд|Урудын]] [[Жорчидай|Жорчидай ноён]] |2 |Борохул ноён |Сүлдүсийн Тогорил ноён |[[Баарин|Нүцгэн баарины]] [[Наяа|Наяа ноён]] |[[Өгэлэн чэрби|Өгэлэ чэрби]] |- |3 |Баарины Хөхөчос |Манан Баарины [[Хорчи ноён]] |[[Гэнигэс|Гэнигэсийн]] Хунан ноён |3 |Мангудын Жэдай | rowspan="4" |Онгудын Алахуш Дигитхури хүргэн |Урианхайн Есөнбуха<ref name=":0">[[Зэлмэ|Зэлмэ ноёны]] хүү</ref> |[[Сөнөд|Сөнидын]] Тэмүдэр хорч |- |4 |Марал |Баруласын [[Хубилай ноён]] |Татарын [[Шихихутуг]] |4 |Олхонудын Хингиадай |Урудын Хөхөтэй ноён |Жалайрын Дайсун<ref>Мухулай ноёны дүү</ref> |- |5 |Мангудын Жибгэ |Урианхайн [[Зэлмэ|Зэлмэ ноён]] |Мангудын Хуйлдар сэцэн |5 |Хонхотаны Толун чэрби |Урудын Бүчин ноён |Жадараны Кошакул |- |6 |Юрухан |Хонхотаны Толун чэрби |Мангудын Жидай |6 |Хонхотаны Сүйхэтү чэрби | rowspan="9" |Ихирэсийн Буту хүргэн (есөн мянгантай) |Жадараны Жусук |- |7 |Хөхө |[[Баягуд|Баягудын]] [[Үнгүр|Үнгүр буурч]] |[[Ноёхон|Ноёхоны]] Жунсо |7 |Жалайрын Бала чэрби | |Мангудын Мөнх халжа |- |8 |[[Бэсүд|Бэсүдийн]] [[Зэв|Зэв ноён]] |Чүлгэдэй |Бэсүдийн Хүчүгүр |8 |Жалайрын [[Архай Хасар]] | | rowspan="10" |Хархидааны [[Үеэр|Уяр]] ваншай, түмтийн ноён |- |9 |Удутай |Хүчү (Чингис хааны өргөмөл дүү) |Бала |9 |Сүлдүсийн Шидун ноён | |- |10 |Жалайрын Бала чэрби |Бэсүдийн Хөхөчү (Чингис хааны өргөмөл дүү) |Түгэ |10 |Татарын Шихихутаг | |- |11 |Хэтэ |Хоргасун |Бэсүдийн Дэгэй |11 |Дөрвөний Дүйсүх | |- |12 |Урианхайн [[Сүбэдэй баатар|Сүбээдэй баатар]] |Баарины Үсүн бэхи |[[Оронар|Оронарын]] Оронардай |12 |Баарины Монгол дархан | |- |13 |Мөнх |Шилүгэй |Жалайрын Дайр |13 | rowspan="4" |Дөрвөн мянган Ойрадын [[Худуга бэхи]] | |- |14 |Халжа |Тахай баатар |Мүгэ ноён |14 | |- |15 |Хурчахус |Нэгүдэйн Цагаан гуа |Урудын Бужир ноён |15 | |Татарын Их Хутагт ноён |- |16 |Гэүги |Нүцгэн Баарины Алаг ноён |Мүнгүр |16 | |Хонгирадын Алчи хүргэн |- |17 |Уряут-Килингуутын[[Бадай|Бадай дархан]] |[[Сүлдүс|Сүлдүсийн]] [[Сорхон шар]] |Долоодай |17 | rowspan="10" |Баарины [[Хорчи ноён]], түмтийн ноён | |Хонгирадын Хатай ноён |- |18 |Уряут-Килингуутын [[Хишилиг|Хишилиг дархан]] |Баруласын Булуган |Бөгэн |18 | |Хонгирадын Букур ноён | rowspan="10" |Зүрчидийн Туган ваншай, түмтийн ноён |- |19 |Хэтэй |Харачар |Баруласын Худус халзан |19 | |Хонгирадын Тэгүдэр |- |20 |Чаурхай |Хонхотаны Сүйхэтү чэрби |Хонгиран |20 | |Хонгирадын Шунгур |- |21 |Тогоонтөмөр |Мэгэтү |Дархадын Хадаан |21 | |Мангудын Хуйлдар сэцэн |- |22 |Мороха |Дорибөх |Идухадай |22 | |Хонхотаны Суту ноён<ref>Мэнлиг эцгийн хүү</ref> |- |23 |Ширахул |Дагун |Дамачи |23 | |Жалайрын Есүр ноён |- |24 |Хауран |Алчи |Тобсаха |24 | |[[Баягуд|Баягудын]] [[Үнгүр|Үнгүр буурч]] |- |25 |Тунхудай |Тобуха |Ажинай |25 | |Жалайрын Ухай ноён |- |26 |Түйдхэр |[[Горлос|Горлосын]] Сачуур |Жидэр |26 | |Жалайрын Барчуг ноён |- |27 |Олар хүргэн |Олхонудын Хингиадай |Буха хүргэн |27 |Олхонудын Тайчу хүргэн | |Урианхайн [[Сүбэдэй баатар|Сүбээдэй баатар]] |- |28 |Хурил |Ашиг хүргэн |Хадай хүргэн |28 |Хадархины Мухар хөрөө | |[[Доголху чэрби]] | |- |29 |Хонгирадын [[Чигү хүргэн]] |[[Хонгирад|Хонгирадын]] [[Алчи хүргэн]] |Хонгирадын нэр тодорхойгүй ноён |29 |Урианхайн Есөнтэй<ref name=":0" /> | |Урианхайн Удачи | |- |30 |Хонгирадын нэр тодорхойгүй ноён |[[Ихирэс|Ихирэсийн]] [[Буту хүргэн]], 2 мянган Ихирэс |Ихирэсийн нэр тодорхойгүй ноён |30 |Сөнидын Хадаан | |[[Бэлгүдэй|Бэлгүтэй ноён]] | |- |31 |[[Онгуд|Онгудын]] [[Алахуш Дигитхури|Алхушдигид хури хүргэн]] |Онгудын ноён |Онгудын ноён |31 |[[Хонхотан|Хонхотаны]] [[Мэнлиг эцэг]] | |Хонгирадын [[Чигү хүргэн]] | |- |32 |Онгудын ноён |Онгудын ноён | |32 |[[Хиад|Хиадын]] Хөхө, Мэнгэтү ноёд | |Баарины Ухар халжа | |} Мянгат нь '''дотоод, гадаад''' хэмээн хуваагдах бөгөөд гадаад мянгат нь зэрэг зиндаагаараа дотоод мянгатаас даруй нэг дахин доогуур байжээ. Чингисийн эх, хөвгүуд, дүү нар болон авга [[Отчигин]] нар өөр өөрийн тусгай мянгаттай байв. Чингис хаан '''Отчигин, [[Өэлүн]] эх''' хоёрт түмэн өрх, ахмад хүү [[Зүчи|Зүчид]] 9000 өрх, хоёрдугаар хүү [[Цагадай|'''Цагадайд''']] 8000 өрх, гуравдугаар хүү [[Өгэдэй|'''Өгэдэйд''']] 5000 өрх, отгон хүү [[Тулуй|'''Тулуйд''']] 5000 өрх, дүү [[Хасар|'''Хасарт''']] 4000, дүү [[Хачиун Алчи|'''Хачиунд''']] 2000, дүү [[Бэлгүдэй|'''Бэлгүдэйд''']] 1500 өрх тус тус «хувь» болгон өгчээ. {| class="wikitable mw-collapsible" |+Чингис хааны эх, дөрвөн дүү, таван ханхүүдээ өгсөн хувийн мянгатын ноёд<ref>{{Cite book |last=Хамадани |first=Рашид ад-Дин |title=Судрын чуулган |publisher=ШУА, Түүхийн Хүрээлэн |year=2002 |edition=2 |volume=1 |location=Улаанбаатар |pages=404-408 |translator-last=Ц |translator-first=Сүрэнхорлоо}}</ref> ! rowspan="2" |№ ! colspan="4" |Чингис хааны 4 ханхүүгийн хувийн мянгатын ноёд ! colspan="3" |Чингис хааны 4 дүүгийн хувийн мянгатын ноёд |- !Зүчи хан !Цагадай хан !Өгэдэй хаан !Хүлгэн ханхүү !Өэлүн эх, Отчигин ноён !Жочи Хасар !Хачиун алчи |- |1 |Салжиудын Мүнгүр ноён |Баруласын Харачар |Жалайрын Илугай |Баруласын Хубилай ноён |<small><big>Хүчү</big></small> |Жибгэ |Урианхайн Чаурхай |- |2 |[[Гэнигэс|Гэнигэсийн]] [[Хунан (жанжин)|Хунан ноён]] |Хонгирадын Мүгэ ноён |Бэсүдийн Дэгэй |Нохосын Тогорил ноён |Хөхөчү | |Найманы Асудай |- |3 |[[Үүшин|Хушины]] Хушитай ноён |Идухадай |Сүлдүсийн Есөнтуа |Тоорил ноён |Ноёхоны Жунсо | |Найманы Учкаш гойон |- |4 |Хушины Байху ноён |Баарины Хөхөчос |Хонхотаны Дайр | |Хорхисун | | |} Монголын эртний нүүдлийн нийгмийн улс төрийн эохион байгуулалтын эртний өвөрмөц нэгэн хэлбэр нь “Хишигтэн” байв. Хишигтнийг эхлээд овог, аймгийн тэргүүлэгч нар биеэ болон орд өргөөгөө хамгаалах зорилгоор бий болгожээ. [[Чингис хаан|Тэмүжин]] ч Хамаг Монголын хаан болоод бие, орд өргөөгөө сахин хамгаалах өдрийн манааны 70 торгууд, шөнийн харуулын 60 хэвтүүлээс бурдсэн 150 хүн бүхий хишигтэнтэй болжээ. Их Монгол улс байгуулагдсанаас хойш хишигтний үүрэг өсч, зохион байгуулапт дэг журам нь нарийсчээ. [[Чингис хаан]] хишигтний тоог нэгэн түмд хүргэж, түүний эгнээг түмт, мянгат, эуутын ноёдын хүүхдээс бүрдүүлж, бас сул чөлөөтэй хүмүүсийн хүүхдээс ухаан, чадлаараа шалгарсныг нь сонгон оруулж байв. Удалгуй хишигтэн нь хааны бие, орд өргөөний аюулгүй байдлыг сахин хамгаалах төдийгүй, улс орны дотоод дэг журам сахиулах, үймээн, самуунаас сэргийлэх онцгой үүрэг хүлээх болов. Цаашид Хишигтэн бүтэц, үүрэг зохион байгуулалтын хувьд улам өргөжиж, улс орны цэрэг захиргааны нэгдмэл төв байгууллага болон хувирчээ. Өөрөөр хэлбэл, нэг ёсны засгийн газрын үүрэг гүйцэтгэх болсон. Дээд зиндааны албан тушаалтныг зөвхөн хишигтнээс томилно. Хишигтэнд чанд сахилга, хариуцлага хүлээлгэхийн хамт онцгой эрх ямба эдлүүлж байв. Ийнхүү хишигтэн бол Их Монгол улсын төрийн гол тулгуур болж байлаа. === Хууль=== Чингис хааны зарлигаар шадар түшмэл [[Шихихутаг]] "[[Их Засаг]]" хэмээх кодчилсон хуулийг батлан гаргасан байна. "Их Засаг" хуулийн өмнө энгийн ард иргэд болон ихэс дээдэс тэгш эрхтэй байж, адил ял зэмлэл хүлээдэг байснаараа онцлог юм. Хуулийн ял шийтгэл нь маш хатуу байсан бөгөөд жишээлбэл дайнд явах үед урд яваа хүнийхээ санамсаргүй унагаасан зүйлийг арын хүн авч өгөхгүй бол цаазаар авах ял оноодог байв. Энэхүү хатуу засаглал нь Монголын эзэнт гүрэнг амар амгалан, тайван тогтуун улс болгох үндэс суурь нь болж өгчээ. Европын жуулчид их гүрний ард иргэдийн өндөр зохион байгуулалттай, дэглэм журамтай байдлыг гайхан шагшсан байдаг.Мөн их засаг хууль нь Монголын хамгийн эртний хууль цаацын бичиг ба одоогоор олдсон эх сурвалж нь [[Солонгос]] улсад хадгалагдаж байна. Их гүрний үед сайд түшмэд, цэргийн жажид өөрсдийн авъяас чадварт тулгуурлан сонгогддог байсан бөгөөд шашин шүтэх эрхийг чөлөөлж өгсөн байна. Ард иргэдийн доторх хулгай дээрмийг чандлан хорьж зөрчигсдийг хатуу шийтгэдэг байв. Биедээ үнэт эрдэнэ тээж яваа ганц бие эмэгтэй хүн гүрний нэг өнцөгөөс нөгөө өнцөг хүртэл ямарч саадгүй аялах боломжтой байсан хэмээн зарим хууч ярианд өгүүлдэг. Их Монгол улсын үед аян дайнд мордох, их хааныг сонгох зэрэг хамгийн чухал асуудлуудыг [[Их Хуралдай]]гаар шийддэг байв. Их Хуралдайд алтан ургийнхан, цэргийн жанжид, төрийн сайдууд зэрэг хамгийн нөлөө бүхий хүмүүс уулзан цуглаж хамтаар улсын чухал асуудлуудыг шийддэг байжээ. Их гүрний өнцөг булан бүрт өртөө улаа байгуулж худалдаачид, элч нарын аюулгүй байдлыг хангасан байна. Эдгээр өртөө улаагаар дамжуулан худалдаачид [[Хятад]]аас [[Ойрх Дорнод]], [[Европ]] хүртэл саадгүй аялдаг байв. [[Чингис хаан]] төрийн тамгыг хэрэглэх болж, Монголчуудыг бичиг үсэгтэй болгох ажлыг эхлүүлж, мөн хуулчид, багш нар, уран бүтээлчдийг татвараас чөлөөлсөн байна. Их Монгол улс өргөжин бэхжихийн хэрээр эрх зүйн болон заншлын эрхийн хэм хэмжээ нь ялгамж, онцлогоороо тодорч харилцан бие биедээ нөлөөлөн, Монголын нийгмийн харилцааны нарийн түвэгтэй байдлыг зохицуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн юм. Энэ үеийн эрх зүйн хэм хэмжээг агуулсан хууль цаазын сурвалж бол [[Их Засаг]] хэмээх нэгдмэл хууль юм. Эл хууль бол нийгмийн нэг төрлийн харилцаа бус, харин олон төрлийн харилцааг зохицуулсан нэгдмэл хууль цааз байжээ. Харамсалтай нь Их Засаг хууль бидэнд бүрэн эхээрээ уламжлагдаж ирээгүй. "[[Монголын нууц товчоо]]", [[Рашид ад-Дин|Рашид Ад Дины]] "[[Судрын чуулган]]", Жүвейний "Ертөнцийг байлдан дагуулагчийн түүх", Магакийн "Нум, сумтан ард түмний түүх" зэрэг сурвалжийн шинжтэй бүтээлүүдэд Их Засаг хуулийн хэсэг зүйл заалтууд уламжлагдан иржзэ. 1320 онд Египетийн түүхч Макризи Алтан ордны улсаас [[Их Засаг]] хуулийн хамгийн томоохон хэсэг зүйл нээлтийг олсон нь тэр үеийн эрх зүйн чухал сурвалж болж буй. «Их Засаг» хууль бол Монголын тулгар төр байгуулагдсан түүхт үйл явдлын үр дагавар болон төрсөн юм. Засаг гэдэг үгийн эртний язгуур утга нь хууль цааз, дүрэм, журам, хэв ёс гэсэн ойлголтыг илэрхийлж байжээ.«Их Засаг» хууль бол Их Монгол улсын хааны бүрэн эрх, засаг захиргаа, цэрэг, гадаад харилцаа, шашны суртал, ахуй заншил, иргэд хоорондын харилцаа, сургаал, сургамж, тэтгэвэр, тэтгэмж, өмч хөрөнгө. өв залгамжлал, гэрлэлт, гэр бүлийн харилцаа, худалдаа арилжаа, эрүүгийн хэрэг, ялын бодлого, шүүн таслах журмыг эохицуулсан хууль байжээ.Уг хууль дахь ял шийтгэлийн төрлүүд нь андгайлах (тангарагийн эрүү), золиослох, дөнгөлөх, торгох, ташуурдах буюу шийдэмдэх, гянданд хорих, цөлөх, цаазаар авах буюу алах ял байв. Их засаг хуулиар эмэгтэйчүүдийг худалдах болон хулгайлах, монголчуудыг хоорондоо байлдахыг хоригложээ. Их Засаг хууль бол дэлхийн соёл иргэншлийн түүхнээ бүхэл бүтэн нийгэмд улс төрийн байгуулал бүрэлдэн төлөвшихөд томоохон үүрэг гүйцэтгэсэн эртний Вавилоны [[Хаммурапи хааны хууль|Хаммурапийн хууль]], Энэтхэгийн [[Ману цааз хууль|Манугийн хууль]] зэрэг алдартай хуулиудтай эн зэрэгцэхүйц ач холбогдолтой цааз-эрхэмжийн нэн чухал баримт бичиг юм. Учир нь эл хуулийн зарчим, үзэл санаа зөвхөн Монгол нутаг төдийгүй, ертөнцийн талыг эзэгнэсэн их гүрний хэмжээнд үйлчилж байсан хувьд дэлхийн хууль цаазны түүхэнд баларшгүй ул мөрөө үлдээсэн бөлгөө. === Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал=== [[Зураг:Mongol dominions1.jpg|right|thumb|Монголын Эзэнт Гүрний хамгийн их өргөжин тэлсэн үе]] [[Файл:Mongol Empire in the 13th-15th centuries (135373001).jpg|thumb|Евразийн Их Монгол Улс даяар]] Өмнөх үеийн төр ёсны уламжлалд тулгуурлан шинэ тутам байгуулагдсан Монголын төр нь хэлбэрийн хувьд хэмжээгүй эрхт хаант засгийн төрхтэй боловч мөн чанараараа ардчиллын олон бүрдлийг өөртөө агуулсан, тун өвөрмөц шинж бүхий төр байв. Төрийн дээд эрхийг баригч нь их хаан байв. Их хаан бол тэнгэрээс заяат хэмээн өргөмжлөгдсөн, Монгол улсын хэмжээгүй эрхт эзэн, төрийн тэргүүн байсан ажгуу. Их хааны гарт төрийн дээд эрх мэдэл, үлэмж засаглал төвлөрч, тэрбээр Монголын газар нутгийн дээд өмчлөгч болж байлаа. Хаан амьд сэрүүн байхдаа өөрийнхөө залгамжлагчийг гэрээслэнэ. Энэ нь хаан өөрөөсөө хойш элдэв хямрал тэмцэл гарч, төр хямрахаас болгоомжилсон ухаалаг бодлого байв. Хааныг сонгон өргөмжилж, төр улсын тулгамдсан асуудалд ончтой хариу эрэлхийлж, нягтлан магадласаны үндсэн дээр их хаанд зөвлөх эрх бүхий байгууллага бол [[Их Хуралдай]] байжээ. Их Хуралдай нь өмнөх үеийнхээс зохион байгуулалтын хэлбэрийн хувьд боловсронгуй болж, төрийн дээд байгууллагын шинжийг агуулж байсан. Хамгийн гол нь хэн бугай ч Их Хуралдайг алгасан хааны титэм хүртэх эрхгүй байсан явдал юм. Чухам үүгээр Их Хуралдайн эрх, сүр хүч илэрхийлэгдэж байв. Их Хуралдайд Чингис хааны ах дүү, үр хүүхэд, эх ба хатад, цэргийн жанжин, итгэлт нөхөд оролцоно. Зарим судлаач эл байгууллыг парламентат ёсны дээд өвөг хэмээн үздэг. Их хаанд хэдийгээр хэмжээгүй эрх мэдэл төвлөрч байсан боловч эрдэм ухааныг дээдлэн биширч, мэргэдийн зөвлөлөөг сонсон, болгоон соёрхдог байжээ. Тиймээс ч Чингис хаан дэргэдээ [[Засаг захиргааны зохион байгуулалт|Сэцдийн зөвлөл]] байгуулж, улс төрийн шаггүй бодлоготон, эрдэмтэн мэргэдийг оруулж, тэдний санал бодлыг анхааралтай сонсдог байв. Зарим эрдэмтэд Сэцдийн зөвлөлийг төрийн институт болж чадаагүй гэж үэдэг. Их хаан гүйцэтгэх эрх мэдлээ хэрэгжүүлэх зорилгоор улс орны амьдралын хүрээ, салбарыг хариуцсан төрийн сайд нарыг томилж байжээ. Энэ ёсоор [[Мухулай]]г [[Ван|Го ван]] буюу улсын ван болгожээ. Энэ нь хааны тэргүүн шадар сайд байв. Түүнтэй эн зэрэгцэхүйц эрхтэй албан тушаалтан бол улсын заргач байв. Энэ тушаалд Чингис хаан өөрийн өргөж авсан дүү [[Шихихутуг]]ийг томилжээ. Их хаан түүнд «Мөнх тэнгэрийн ивээлээр улс гүрнийг тохинуулж байхад чи үзэх нүд, сонсох чих болж яв» гээд Надтай зөвлөж, Шихихутугийг шийтгээд цагаан дээр хөх бичиг бичиж, дэвтэрлэснийг ургийн урагт хүртэл хэн ч бүү өөрчилтүгэй» гэж тушаасан байна. Чингис хааны хууль зарлигийн биеллийг хянах тусгай албан тушаалтан буй бопгожээ. Маркизийн [[Их Засаг]] хуулиас түүвэрлэж авсан гэсэн тэмдэглэлд засаг хэрэгжүүлэхийг хянагч тушаалд хүү Цагадайгаа томилсон гэж бичсэн байна. Ийнхүү төрийн хяналтыг буй болгожээ. [[Чингис хаан]] төрийн бусад сайд нарыг дэс дараалан томилсон байна. Тухайлбал. [[Боорчи]], [[Зэлмэ]], [[Наяа]] нарыг өөрийнхөө удирдлагад их төлөв цэргийн хэргийг эрхлэх төрийн сайдын тушаалд тохоон талбижээ. Мөн тийм зиндааны албан тушаалтан бол төрийн бэхи (шинжээч) [[Үсүн Өвгөн]] юм. Тэрбээр тэнгэр огторгуйг шинжиж, он жил, сар өдрийг заасан хуанли зохиож, наран, саран хиртэхийг эртнээс мэдэж хаан эзэндээ айлтгах, дайлаар мордох, Их Хуралдай чуулах сайн өдрийг тогтоох зэрэг үүрэг гүйцэтгэнэ. [[Бэхи|Төрийн бэхи]] цагаан хувцас өмсч, цагаан морь унаж явдаг заншилтай. Түүнээс дутахааргүй эрх мэдэлтэй байсан хүн бол [[Хөхчү бөө]] байв. Гэвч тэрбээр их эзнийхээ итгэлийг даалгүй, хаан төрд тэрсэлж, цаазын тавцанд очсон түүхтэй. Гүйцэтгэж байсан үүргээс нь хөөн үзэхэд Тодой чэрби мал аж ахуйн сайд, [[Тататунга]] захиргаа, боловсролын сайдын зиндаанд ажиллаж байсан байна. Зарим хүмүүс төр, түмний өмнө байгуулсан баатарлаг гавъяа, цэргийн удирдах ур чадвараараа тодорч албан тушаалд томилогдож байв. Тухайлбал, [[Мухулай]], [[Боорчи]], [[Зэлмэ]], [[Шихихутуг]], [[Сорхон-шира]], [[Сүбээдэй]], [[Зэв]], [[Борохул]] (удалгүй нас барсан) Хэра-Унругэ, хожим Цуу мэргэн ([[Елюй Чуцай]]) нарыг есөн өрлөг хэмээн цэргийн жанжнаар томилсон байна. Зарим судлаачид тэднийг орчин цагийн цэргийн маршалуудтай дүйцүүлэн бичдэг. === Соёрхолын газар === Монголын байлдан дагуулалтаар харь орны үлэмж хэмжээний нутаг орон, хүн ардыг эзлэн авсан билээ. Иймээс эдгээр олон удаагийн аян дайнд байгуулсан гавьяа зүтгэлийг үнэлж ханхөвүүд, гүнж, ихэс ноёд тус бүрт тохируулан соёрхолын газрыг өрх ам бүлийн хамт шагнаж байсан. Чингис хааны үед эзэлсэн бүхий нутгаа дөрвөн хүүдээ хуваан өгсөн ч, ноёдод газар нутаг хуваан өгч байсангүй бөгөөд Өгөдэй хааны үеэс муж, хот, тосгон бүрээр нь хуваан эзэмшүүлэх болж, тухайн нутгаас авах татвар, гувчуур нь улсад төлөх болон, эзэн ноёнд төлөх гэсэн хоёр байдлаар татварлах болсон. {| class="wikitable mw-collapsible" |+Өгэдэй, Мөнх хаадын үед соёрхол хүртсэн ноёд<ref>{{Cite book |last=Б |first=Батсүрэн |title=Их Монгол улс. Монголын эзэнт гүрний түүх |last2=П |first2=Дэлгэржаргал |last3=У |first3=Эрдэнэбат |publisher=Степпе паблишинг |year=2019 |isbn=978-9919-9552-0-5 |location=Улаанбаатар |pages=597-599}}</ref><ref>{{Cite book |last=宋 |first=濂 |title=元史 |publisher=中华书局 |year=1976 |volume=8 |location=北京 |pages=2412-2444 |language=zh}}</ref> ! rowspan="2" |№ !Ноёдын нэр !Шагнуулсан газар, өрх !Авах гувчуур, 1319 он дүнгээр (жин торго) ! rowspan="2" |№ !Ноёдын нэр !Шагнуулсан газар, өрх !Авах гувчуур, 1319 оны дүнгээр (жин торго) |- ! colspan="3" |Өгэдэй хааны үе (1236-1238 он) ! colspan="3" |Өгэдэй хааны үе (1236 он) |- |1 |[[Даридай отчигин|Даритай отчигин]] |Нинхайжоугийн 10,000 өрх |1812 жин торго |33 |Тэндухур |Жэндингийн 100 өрх | |- |2 |Хасарын хүү Егү |Баньян лугийн 24493 өрх |3656 |34 |Сяонайдай |Дунпингийн 100 өрх |31 |- |3 |Хачиуны хүү Алчидай |Жинань лугийн 55200 өрх |9648 |35 |Хэрэйдэй Бату |Дунпингийн 100 өрх |40 |- |4 |Отчигин ноён |Идү лугийн 62156 өрх |11425 |36 |Мэгүчи |Фэнсянгийн 130 өрх | |- |5 |Бэлгүдэй ноён |Эньжоугийн 11603 өрх |1359 |37 |Жимисбаатар |Хуаймэнгийн 100 өрх |20 |- |6 |Бат хан |Пинян фүгийн 41302 өрх, 1238 онд Жэндин лугийн Жинжоугийн 10000 өрх | |38 |Бөхтөмөр |Жэндингийн 58 өрх |23 |- |7 |Цагадай хан |Тайюань фүгийн 47330 өрх 1238 онд Жэндин лугийн Шэньжоугийн 10000 өрх |6838 ! colspan="4" |Мөнх хааны үе (1252 он) |- |8 |Гүюг хаан |Дамин фүгийн 68593 өрх |5193 |1 |[[Мөгэ|Мөгэ ханхүү]] |Жинань лугийн 5000 өрх | |- |9 |Аригбөх |Жэньдин лугийн 80000 өрх |5013 |2 |Тайчу хүргэн |Жэндингийн 270 өрх |95 жин торго |- |10 |Хөлгөн ханхүү |Хэжянь лугийн 45930 өрх |4479 |3 |Хөхбуха ноён |Иду лугийн 275 өрх | |- |11 |Годан хан |Дунпин лугийн 47741 өрх |3524 |4 |Сажисбуха |Бянлянгийн 291 өрх | |- |12 |Алага бэхи, Онгуд аймаг |Гаотанжоугийн 20000 өрх |2399 |5 |Аргун заргач |Жинингийн 35 өрх | |- |13 |Луго гүнж, Алчи хүргэн |Жининь лугийн 30000 өрх |2209 |6 |Булгай Бат |Дэжоугийн 153 өрх |61 жин торго |- |14 |Хожин бэхи, Буту хүргэн |12652 өрх |2766 |7 |Шидэ ноён |Дунпингийн 112 өрх |84 жин торго |- |15 |Тэмүлэн гүнж, Чигү хүргэн |Пүжоугийн 30000 өрх |1836 |8 |Бона |Дунпингийн 32 өрх |18 жин торго |- |16 |Хулуйхан бэхи, ойрад аймаг |Яньань фүгийн 9796 өрх |722 |9 |Худуха |Гуанпингийн 40000 өрх | |- |17 |Мухулай го вангийн ураг |Дунпингийн 39019 өрх |3343 |10 |Тачу түмтийн ноён |Пиняны 186 өрх |37 жин торго |- |18 |Жалайрын Дайсун ноён |Дунпингийн 10000 өрх |720 |11 |[[Цагаан ноён (Тангуд)|Цагаан ноён]] |Хуаймэнгийн 3606 өрх |224 жин |- |19 |Хуйлдар сэцэн |Тайань жоугийн 20000 өрх |2425 |12 |Борохул ноён |1252 онд Баодингийн 415 өрх 1257 онд Вэйхуй лугийн 1100 өрх |449 жин |- |20 |Жүрчидэй ноён |Дэжоугийн 20000 өрх |2948 |13 |Сүбээдэй баатар |1257 онд Бянляны 1100 өрх |230 жин |- |21 |Бадай, Хишилиг |Шүньдэ лугийн 14087 өрх |2406 |14 |Тачар ноён |Пиняны 200 өрх |80 жин |- |22 |Баруун гарын 3 түмэн: [[Боролдой жанжин|Боролдой]] |Гуанпин лугийн 17333 өрх |1738 |15 |[[Урианхадай]] |Дунпингийн 1000 өрх |191 жин |- |23 |Тэмүдэй хүргэн |Гуанпин лугийн 9457 өрх |989 |16 |Сүдүн ноён |1257 онд Жэндингийн 1100 өрх | |- |24 |Өгэлэн чэрби |Гуанпин лугийн 15807 өрх |680 |17 |Есүр ноён |1257 онд Жэндингийн 169 өрх | |- |25 |Зүүн гарын есөн мянган: Хадаан тайш |Хэжянь лугийн 1023 өрх |160 |18 |[[Чингай|Чингай ноён]] |1257 онд Баодингийн 95 өрх | |- |26 |Есүбухын 4 мянган |Хэжянь лугийн 1317 өрх |223 |19 |Анчар ноён |Тайюаний 550 өрх | |- |27 |Есүгүрын 3 мянган |Хэжянь лугийн 1775 өрх |288 |20 |Тэмүдэй |Датунгийн 751 өрх | |- |28 |Тэлэнгүдийн 1 мянган |Хэжянь лугийн 1450 өрх |206 |21 |Егэ тайфу |Шандугийн 540 өрх | |- |29 |Жадараны Хошагул, Жусук |Цайжоугийн 10000 өрх |748 |22 |[[Амухай]] |Дамингийн 33 өрх | |- |30 |Таш хорчи |Дунпингийн 680 өрх |155 |23 |Суду ноён |Дадугийн 31 өрх | |- |31 |Дэгэй ноён |Дамингийн 1713 өрх |507 |24 |Буба хорч |Дадугийн 84 өрх | |- |32 |Хонгортахай |Пиняны 144 өрх |40 |25 |Алаг буурч |Жэндингийн 55 өрх | |} == Татвар == Монголын эзэнт гүрний татварын тогтолцоо нь татвар, гувчуурыг олон хэлбэрээр авч төрийн санг бүрдүүлж байсан. Татвар нь газар нутгаас авах бол, гувчуур нь хүн бүрээс авах татварын төрөл юм. Монголчууд суурин соёлт ард түмнийг эзлэн нэгтгэснээс хойш цаг үеэ дагаж хувьсаж байсан ч, нүүдэлчин болон суурин иргэнд зориулсан татварын давтагдашгүй хууль дүрмийг батлан хэрэгжүүлж, их хаад солигдох бүрт улам төгөлдөржүүлж байсан. Монголын нууц товчоонд өгүүлснээр нүүдэлчин малчдаас авах татварыг гувчуур гэж бичих нь олонтаа таарна. Монголын Нууц Товчооны 279 дүгээр зүйлд: "Чингис хаан эцгийн зовж байгуулсан улсыг бүү зовооё. Хөлий нь хөсөр, гары нь газар тавиулж жаргуулъя. Хаан эцгийн бэлэн суурийг эзлээд иргэнийг үл зовоохыг эрхэм болгоно. Шөл шүүс болгож харьяат улсын сүрэг хонь бүрээс нэжээд хонь жил тутам авч байна. '''Зуун хониноос нэжээд хонь''' гаргаж улсын доторх үгээгүй ядуучуудын тусламж болгож өгтүгэй. Бас олон ах дүү эр цэрэг, агт морь дараалан чуулах бол чуулагсдын ундыг тухай бүр ардаас татварлан авах нь зохилдохгүй. Зүг зүгийн мянгат бүрээс гүү гаргаж, мөн саах саальчин адуулах нутагчныг томилж өр хөлсийг төлөөд унагачин болготугай."<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: Чингис хаан нас барсан ба Өгэдэй хаан болсон нь |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/13_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-11-11 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> Өгэдэй хааны нэгэн удаагийн зарлигаас 100 хонь тутмаас 1 хонь татаж, өнчин ядууст өгч байсныг мэдэхийн хажуугаар улсыг санг бүрдүүлэхэд энэ арга бас ашиглаж байсныг мэдэж болно.<ref>{{Cite book |last=ШУА |first=Түүхийн хүрээлэн |title=Дэлгэрэнгүй тайлбартай Монголын нууц товчоо |publisher=Сэлэнгэ пресс ххк |year=2024 |edition=2 |location=Улаанбаатар |pages=326}}</ref> === Хятадаас авах татвар === Алтан улсын хот сууринг эзэлсний дараа 1230 оны үед умард хятадаас авдаг татварыг Сүн улсын элч Пэн Дая, Сюй Тин нар тэмдэглэсэн нь: "Хятад газрын ардын уран дархчуулаас бусад эр эм гэж ялгалгүйгээр жилд хотын ард нэг бүрээс 25 лан ширхэг торго, үхэр хонины гааль 50 лан ширхэг торго ... хөдөөний тариачны биеэс торго ширхэг 100 лан, амуу бол түүний ургацын их багыг үл хамааран өрх бүрээс жил бүр 20 мянган дин буюу ембүү мөнгө ... өрх бүрээс ширхэгээр мяндсыг сольж бодож авахаас гадна, элч өнгөрөх хийгээд зарлигаар нааш цааш явах цэрэг морины амуу будаа, зэр зэвсэг, жич албанаа хэрэглэх зардлыг тухайд нь нийлүүлэн бодож, ардаас татварлан авдаг... Доор сурагчид хийгээд гуйранчид ч хүртэл мөнхүү мөнгө гаргацгаан алба бариулмой"<ref>{{Cite book |last=Б |first=Батсүрэн |title=Их Монгол Улс. Монголын эзэнт гүрний түүх |publisher=Степпе Паблишинг |year=2019 |volume=1 |location=Улаанбаатар |pages=592|last2=П|first2=Дэлгэржаргал|last3=У|first3=Эрдэнэбат}}</ref> Энэ мэдээ нь дайсан улсын элчийн хэтрүүлэгтэй мэдээлэл байх боломжтой гэдгийг тунгаах хэрэгтэй. Умард хятадад 1233, 1234, 1236 онд хүн амын тооллогыг жил бүр явуулснаар алба татварыг шинэчлэх ажил эхэлсэн. 1236 оны хүн амын тооллогоор умард хятадад 1,830,000 өрх айл бүртгэгдсэн. Мөн онд тунхагласан татварын шинэтгэлээр албан татварыг хүн бүрээс авч байсныг айл өрхөөс авах тогтолцоо руу шилжүүлж, дараах гурван төрлийн татвар авч байхаар болжээ. Хятад ном сударт 1236 оны татварыг "улаан бичин жилийн хууль" (丙申年法) гэж тэмдэглэдэг. Төрийн хэрэгцээнд 2 өрх тутам 1 жин торго, өрхийн тэргүүн эр бүрээс 1 таар<ref>1 таар буюу 1 дань (石) гэдэг нэгж нь ойролцоогоор 50 кг-тай тэнцүү</ref> будаа, хэрэв өсвөр насны хүүтэй бол 5 шэн<ref>1 шэн нь 0.9 литртэй тэнцүү байсан.</ref> (升) будаа, шинэ өрхийн тэргүүнээс 5 шэн будаа авахаар болж, язгууртны хэрэгцээнд 5 өрх тутам 1 жин торго, худалдаа арилжааны ашиг орлогын 30/1-ийг, 40 жин давс тутмаас 1 лан мөнгө татаж байхаар тогтоосон байдаг.<ref name=":1">{{Cite book |last=Б |first=Батсүрэн |title=Их Монгол улс. Монголын эзэнт гүрний түүх |publisher=Степпе паблишинг |year=2019 |location=Улаанбаатар |pages=594|last2=П|first2=Дэлгэржаргал|last3=У|first3=Эрдэнэбат}}</ref> Гар урчууд, лам хуврагууд газрын хэмжээгээр татвар төлнө; харин түшмэд, худалдаачид эрийн тоогоор татвар төлнө.<ref>{{Cite web |title=元史/卷093 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7093 |access-date=2025-11-11 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> Тариа ногоо тарих тохиромжоор дунд зэргийн 1 мү<ref>1 мү нь орчин үеийнхээр 667 м² талбай болно</ref> талбайгаас 2 шэн хагас, дээд зэргийн талбайгаас 3 шэн, чанар муувтар талбайгаас 2 шэн, харин усалгаат талбайгаас 5 шэн үр тариа жилдээ татахаар болжээ.<ref name=":1" /> 1238 онд умард хятадаас татварын жилийн орлого 110 түмэн ланд хүрчээ. Өгөөдэй хааны засаглалын сүүлээр төрийн эрхийг сартуул гаралтай Абдул Рахманы санаачлагаар татварын хэмжээг хоёр дахин нэмэгдүүлж, хойд хятадаас урьд 220 түмэн лан мөнгө болгосон. Дөргөнө хатны үед улсын татварыг зөвхөн Абдул Рахман шийдэж, муж хот бүрт сартуул түшмэд татварыг хариуцаж, хүн бүрээс өндөр хэмжээний татварыг жилд олон удаа авч байсан ядуурал ихсэхэд хүрсэн. Гүюг хаан, Мөнх хааны үед Дөргөнө хатны үеийн завхралыг цэгцлэж, Өгөөдэй хааны үеийн хуучин татварын тогтолцоог мөрдүүлэх, шинэ татварын систем нэвтрүүлэхээр оролдсон. Мөнх хаан 1252 оноос хэрэгжүүлж эхэлсэн шинэ дүрмээр умард хятадаас газрын, хүний, өрхийн торгоны, тамга татвар гэсэн дөрвөн төрлөөр татварыг авах болсон. Тамга татвар нь худалдаа, үйлдвэрлэл зэрэг ашиг олж байгаа үед авдаг нэг төрлийн татвар юм. {| class="wikitable mw-collapsible" |+Өгэдэй хааны 1236 оны шинэ татварын дүрэм !Татварын нэр төрөл !Татвар авах хэмжээ !Тайлбар |- | rowspan="4" |Газрын татвар |Усалгаатай талбайгаас 5 шэн будаа |1 шэн нь 0.9 литртэй тэнцүү байсан. |- |Сайн чанартай 1 мү талбай бүрээс 3 шэн будаа |1 мү нь орчин үеийнхээр 667 м² талбай болно |- |Дунд чанартай 1 мү талбай бүрээс 2 шэн хагас будаа | |- |Чанар муутай 1 мү талбай бүрээс 2 шэн будаа | |- |Тамга татвар |Худалдааны ашгийн 30-ны 1 хувь, 40 жин давс тутмаас 1 лан мөнгө... |Худалдаа арилжаа, үйлдвэрлэлийн ашгаас авдаг татварын нэр төрөл |- | rowspan="2" |Өрхийн торгоны татвар |Улсад 2 өрх нийлж 1 жин торго | |- |Язгууртан ноёнд 5 өрх нийлж 1 жин торго | |- | rowspan="2" |Хүний татвар |Өрхийн тэргүүн бүр 1 таар будаа, өсвөр насны хүүтэй бол 5 шэн будаа |1 таар буюу 1 дань (石) гэдэг нэгж нь ойролцоогоор 50 кг-тай тэнцүү |- |Шинэ өрхийн тэргүүн 5 шэн будаа | |} ==Соёл== ===Археологи === Монголын нутгаас 12-р зууны сүүл, 13-р эхэнд хамаарагдах 7 хүний булш олдсон ба тус бүрт нь 7 морь дагалдуулан оршуулжээ.<ref name="МҮТВ">Тэд бидний тухай: Чингисийн нууц Digging for truths баримтат кино - МҮТВ</ref> Нэг булшинд нь 1190-1230 оны үед амьдарч байсан эмэгтэй хүний шарил олдсон ба түүний булшнаас шонхорын дүрстэй бөгж олджээ.<ref name="МҮТВ"/> === Хот суурин === ==== Монгол нутаг дахь хот суурин ==== # [[Хархорум]] # [[Аураг орд]] # [[Чингай балгас]] # [[Туулын Хар Түнийн орд]]: Хэрэйдийн [[Тоорил хан|Тоорил ханы]] орд өргөө байсан. # Чингис хааны Луут орд (龍庭, longtin): Чингис, Өгөөдэй хааны нүүдлийн ордын нэг # Халиутын орд # Гэгээ Цагаан орд буюу [[Дойтын балгас]]: 1237 онд [[Өгөөдэй хаан]] байгуулсан. # [[Шаазан хот]]: Өгэдэй хааны байгуулсан хот # Тосху балгас: Өгэдэй хааны байгуулсан хот # Хондуйн балгас: одоогийн ОХУ-ын Өвөр Байгалийн хязгаарын Борзинск районд байсан [[Хасар|Хасарын]] удмынхны хот. # Эрчүүгийн орд # [[Ханзатын туурь]]: [[Хүлгэн|Хөлгөн ханхүүгийн]] удмынхны зуны орд өргөө. Одоогийн Хэнтий аймгийн Баян-Овоо сумын нутагт байсан. # [[Шанду]] # [[Инчан]] ==Уналт== [[Файл:Mongol Empire (greatest extent).svg|thumb|хамгийн их хэмжээгээр]] [[Зураг:Mongol 13.png|thumb|Эзэнт гүрэн дөрвөн хаанд хуваагджээ]] 1300-аад оноос Монголын эзэнт гүрэн хямралд орж эхлэв. 1260 онд [[Хубилай]] өөрийгөө хаанд өргөмжилж, улмаар 1267 онд Монголын нийслэлийг [[Хархорум]] хотоос Хаан балгас (Дайду) (одоогийн [[Бээжин]] хотын баруун хойд талд байсан) хотод шилжүүлэв. 1271 онд Их Монгол Улсын нэрийг өөрчилж, [[Юань]] хэмээн нэрийдсэнээр Монголын эзэнт гүрэн [[Алтан Орд]], [[Ил Хаант Улс]], [[Цагадайн улс]], [[Юань улс]] гэсэн дөрвөн хаант улсад хуваагдав. Алтан орд, Ил Хаант Улс, Цагадайн улсууд Юань улсад жил бүр татвар өгч, Юань улсын хааныг өөрсдийн эзэн захирагч гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөг байв. Гэвч энэ харилцаа төдий л бат бэх биш байв. XIV зууны эхэн үед Евразид [[Хар үхэл]] хэмээх тахал гарч олон сая хүнийг амийг авч явжээ. Энэ өвчин худалдааны зам дагуу асар хурдацтай тархаж байсан тул хүн, амьтны хөл тасарч, орон нутгуудад хөл хорио тогтоосон байна. Үүний улмаас улс орнуудын элчин харилцаа тасарч, Монголчуудыг байгаа газартаа суухаас өөр аргагүй болгосоноос хоорондын харилцаа алдагджээ. Мөн газар сайгүй өлсгөлөн дэгдэж, үймээн самуун гарах болов. Орон нутгийн захирагчид бие даах болсон ба Чингис хааны удмынханы хооронд эрх мэдлийн төлөөх тэмцэл улам хурцадсаар байлаа. [[Ил Хаант Улс]] Абу Саид ханыг нас барсны дараа олон тооны эмирийн улсуудад хуваагдав. Эдгээр улсууд нь XIV-XVI зууны үед бүгдээрээ мөхжээ. Энэ үед Хятадад тахал, өлсгөлөн, байгалийн гай гамшгаас болж, олон хүн үхэж үрэгджээ. Мөн орон нутгийн засаг захиргаа болон Монголчуудын авах албан татвар улам нэмэгдэж, ард түмний амьдрал улам дорджээ. Түүний улмаас Хятадад Юань улсын эсрэг бослого үймээн газар сайгүй гарах болов. Тэдгээрээс хамгийн далайцтай бослого нь 1330-аад оны үеэс гарсан [[Улаан алчууртны бослого]] юм. Улаан алчууртнууд болон Юань улсын засаг захиргааны хоорондын дайн хэдэн жилийн туршид үргэлжилжээ. Үүний эцэст Улаан алчууртнууд дараа дараалан бут цохигдож, бослого бараг дарагдах гэж байтал Улаан алчууртны бослогын нэгэн толгойлогч [[Чжу Юань Чжан]] Мин улсыг байгуулж, өөрийн босогчдыг чадварлаг удирдаж, [[Хятад]]ын энгийн ард түмний дэмжлэгийг авсаны үр дүнд 1368 онд Юань улсын нийслэл Хаан балгас хотыг эзлэн авч, Хятад дахь Монголын захиргааг буулган авчээ. Юань улсын хаан [[Тогоонтөмөр хаан|Тогоонтөмөр]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрмийн]] ард зугатан гарч, Юань улсын захиргааг Хятадад дахин сэргээхийг санаархах болов. Чжу Юань Чжан цагаан хэрмийн ард хөөгдөж гарсан Монголчуудын эсрэг аян дайн хийж, Юань улсыг бүрэн устгахыг оролдсон боловч бүтээгүй юм. [[Лев Николаевич Гумилев]] "Их талын байгаль ба хүмүүс" бүтээлдээ "Төв Азийн үндэстнүүд хятадын соёлд таагүй ханддаг байв. Жишээ нь түрэгүүд хятадын уусгах бодлогын эсрэг тусгайлсан бодлого баримталдаг байв. Уйгурууд манихейн, харлугууд лал, басмал, онгудууд несторын, төвөдүүд буддын шашныг хятадаар дамжуулалгүйгээр шууд Энэтхэгээс хүлээн авч хятадын соёл Цагаан Хэрэмнээс гадагш нэвтэрч чадсангүй. Хүннү, түрэг, монголчууд нь хоорондоо зөрчилдөн тэмцэлддэг байсан ч хятадын уусгах аюулын эсрэг хаалт болж байв" гэж бичжээ.<ref>[http://gumilevica.kulichki.net/articles/Article16.htm ЛЮДИ И ПРИРОДА ВЕЛИКОЙ СТЕПИ] "Примечательно общее для всех народов Центральной Азии неприятие китайской культуры. Так, тюрки имели собственную идеологическую систему, которую они отчетливо противопоставляли китайской. После падения Уйгурского каганата уйгуры приняли манихейство, карлуки - ислам, басмалы и онгуты - несторианство, тибетцы - буддизм в его индийской форме, китайская же идеология так и не перешагнула через Великую стену"..."Так малочисленные монголы победили огромный Китай, объединив те дальневосточные народы, которые не соглашались стать объектом китаизации"..."Возвращаясь к более ранней эпохе и подводя некоторые итоги вышесказанному, отметим, что, хотя хунны, тюрки и монголы весьма разнились между собой, все они оказались в свое время барьером, удерживавшим натиск Китая на границе степей"</ref> [[Цагаадайн Улс|Цагадайн улс]] XIII зууны сүүл үеэс Самарканд хотоор төвлөрсөн суурин соёл иргэншилтэй Мавереннахр, Долоон мөрөн, Турфаны хөндийгөөр төвлөрсөн нүүдлийн соёл иргэншилтэй [[Моголистан]] хэмээх хоёр хэсэгт хуваагдаж, XIV зууны туршид хоорондоо тэмцэлдсээр байв. 1340-өөд оноос Мавереннахрт доголон хэмээх хочтой Монголын Барулас овгийн угсааны эмир Төмөрийн улс бий болсон боловч XV зууны эхэн үед доголон Төмөрийн нас барсны дараа олон жижиг эзэмшил болон хуваагдсан ба улмаар Алтан ордноос нүүж ирсэн Үзбекүүдийн довтолгоонд өртөж, мөхжээ. [[Доголон Төмөр]]ийн угсааны Бабур ноён Үзбекүүдэд шахагдан [[Энэтхэг]]т очиж, Их Могол улсыг байгуулсан юм. Хожим 1859 онд Их Моголын улс Британичуудад цохигдон мөхжээ. Моголистан XVI зууны үеэс суурин соёл иргэншилд орж, Исламын шашныг шүтэх болжээ. Моголистаны Мухаммед хаан захирагдагсаддаа чалма малгай өмсөхийг хүчээр тулган хүлээлгэсэн ба Таш-Рабат хотыг байгуулж, суурин байдлаар амьдрах болов. Моголистаны баруун талаас Үзбекүүдээс тасарсан Казахууд, зүүн талаас Ойрадууд довтолж шахамдуулах болсон тул Моголистаны Султан Саид хаан XVI зууны үед нийслэлээ Яркенд хотод шилжүүлж, улсаа Яркендын хаант улс хэмээн нэрийджээ. XVII зуунд Яркендын хаант улс Зүүнгарын хаант улсын захиргаанд орсон юм. Алтан орд XIV зууны эхэн үеэс хямралд орж, олон хан солигджээ. Улмаар XV зууны үед Алтан орд [[Түрэг]] хэлт нүүдэлчдийн ордууд болон задарчээ. Алтан ордны улсаас [[Казань]], [[Крым]], [[Астрахань]], [[Ногайн орд]], [[Сибирийн ханлиг|Сибир]]ийн хант улсууд тасран гарчээ. Алтан ордны үлдэгдэл болох Их орд 1502 онд Крымийн ханлигт эзлэгдэн мөхсөн байна. Алтан ордны улсаас тасран гарсан улсууд XV-XVIII зууны үед бүгдээрээ Орост эзлэгдсэн бөгөөд хамгийн сүүлчийн бие даасан улс болох Крымийн хаант улс 1784 онд [[Орос]]т эзлэгджээ. Юань улсын хаад Монголд эргэн ирсний дараа Монголын хаан Аюушридар Юань улсын Цагаан хэрэмнээс хойших нутгийг эрх мэдэлдээ барьсаар байлаа. Гэвч 1389 онд [[Төгстөмөр]] хаан Мингийн цэрэгт ялагдан зугатаж яваад Аригбөхийн угсааны Есүдэр ноёнд алагдсанаар Юань улсын нэгдмэл хүч үгүй боллоо. Монголчууд олон жижиг ноёдын эзэмшлүүдэд хуваагджээ. Эдгээрээс Хубилайн удмынхны толгойлсон монголчууд, Цорос аймгийн ноёдын толгойлсон [[ойрад]]ууд давамгайлан гарч ирж, хоорондоо тэмцэлдэх болжээ. Энэ хоёр хүчин зарим үед нэгдэж байсан боловч удалгүй задардаг байлаа. XVII зууны үед Хубилайн удмынхны толгойлсон Монголчууд [[Манж Чин улс]]ад дагаар орсоноор Юань улсын улбаа ариллаа. XVIII зуунд Ойрадуудын байгуулсан [[Зүүнгарын хаант улс]] Манж Чин улсад эзлэгдсэнээр Евразийн их тал нутагт монголчууд ноёрхох явдал үгүй болжээ. == Түүхэн нөлөө, гуйвуулга == Их Монгол Улсын байлдан дагууллын үед гарсан хохирлын хэмжээг гадаадын орнууд хэт дөвийлгөн гуйвуулах явдал байдаг.<ref>[http://amgalant.com/genocide-as-a-way-of-life-a-paper-by-paul-d-buell Central Eurasia: Genocide as a way of life?]/</ref><ref>[http://www.academia.edu/241538/Central_Eurasia_Genocide_as_a_way_of_life Central Eurasia: Genocide as a way of life? Paul Buell]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.sowhymongolia.com/10-reasons-genghis-khan-was-not-a-genocidal-maniac/ |title=10 Reasons Genghis Khan Was NOT a Genocidal Maniac |access-date=2015-11-01 |archive-date=2015-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151030033112/http://www.sowhymongolia.com/10-reasons-genghis-khan-was-not-a-genocidal-maniac/ |url-status=dead }}</ref> Энэ нь тухайн цагийн түүхийн сурвалж үлдээсэн хүмүүс нь эзлэгдсэн орны хүмүүс байсантай холбоотой юм. 2005 оны 11 дүгээр сард НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей Их Монгол улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойг дэлхий дахинаа тэмдэглэн өнгөрүүлэх талаар тусгай тогтоол гаргав. Энэ тогтоолд: Нүүдлийн соёл иргэншил нь худалдаа, арилжааны өргөн сүлжээг хөгжүүлж, захиргаа, соёл, шашин болон худалдааны томоохон төвийг байгуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн гэж тэмдэглэжээ. Уг тогтоолын дагуу ХБНГУ, Австри, Унгар зэрэг олон оронд Чингис хаан ба эзэнт гүрэн үзэсгэлэн гарч, олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал болж өргөн тэмдэглэсэн билээ. == Зураг == <gallery> Файл:Ази 5-11-р зуун-украин сайтын зураг.jpg Файл:Их Монгол улс 5.jpg Файл:A Short History of the World, p0293.jpg Файл:XIII.gif Файл:Их Монгол улс-украин сайтын зураг.jpg File:Asia 13th Century.pdf Файл:Монголчууд Киевийн улсад довтолсон нь.jpg Файл:Алтан Орд, Цагадай 14-р зуун орос сайтын зураг.jpg Файл:MongolEmpire1300.png|Юань улс Файл:Уйгурын Идигүдийн улс, 861 (867)—1368 он.png|Уйгурын буддын шашинт Идигүдийн улс, 861 (867)—1368 он. Чингис хаанд дагаар орсон. Хожим [[Моголистан]]ы бүрэлдэхүүнд оржээ. </gallery> == Мөн үзэх == {{Commonscat|Mongol Empire|Их Монгол Улс}} * [[Чингис хаан]] * [[Их Монгол Улсын хаад]] * [[Монгол ноёдын цол хэргэм]] * [[Их Монгол улс болон Юань гүрний үеийн дайн тулаан]] * [[Монголын анхны арми]] == Ном зүй == * "''HISTORIA MONGALORUM''" Fra Giovanni da Pian del Carpini, 1245-1247, "''Монголчуудын түүх''" Плано Карпини, итали хэлнээс орчуулсан Л.Нямаа, 2006, ISBN 99929-2-214-1 * [[Балдандоржийн Сумъяабаатар|Б. Сумъяабаатар]], "Чингис Хааны Их Монгол Улс, Солонгос түүхийн сурвалжид, 2025, ISBN 978-9919-0-2767-4 == Цахим холбоос == *[https://web.archive.org/web/20160314065258/http://forum.freekalmykia.org/index.php?showtopic=141 МНТ эх хувилбараар нь татах] *[http://silverhorde.viahistoria.com/research/MongolHeraldry/DSC07236.JPG ИМУ-н угийн бичиг, тамга] *[https://web.archive.org/web/20140725033127/http://altaica.narod.ru/SECRET/e_tovchoo.htm Сокровенное Сказание Монголов -Козины орчуулга] *[http://books.google.mn/books?id=wc2vM8uOBkoC&dq=teguder&source=gbs_navlinks_s Beyond the Legacy of Genghis Khan, Linda Komaroff] *[http://books.google.mn/books?id=4D9pO_4j9-4C&dq=teguder&source=gbs_navlinks_s History and Historiography of Post-Mongol Central Asia and the Middle East] *[http://books.google.mn/books?id=VxOcXC85tnQC&dq=teguder&source=gbs_navlinks_s Kingship and Ideology in the Islamic and Mongol Worlds] *[http://www.cultorweb.com/eBooks/Storia/Historical%20Dictionary%20of%20the%20Mongol%20World%20Empire.pdf Historical Dictionary of the Mongol World Empire] *[https://books.google.mn/books/about/The_Mongol_Empire_between_Myth_and_Reali.html?id=o44cBQAAQBAJ&redir_esc=y The Mongol Empire between Myth and Reality: Studies in Anthropological History], Denise Aigle BRILL, Oct 28, 2014 *[http://books.google.mn/books?id=GExyMO9QSTMC&dq=%D0%A1%D0%B8%D0%B1%D0%B8%D1%80%D1%8C,+%D0%A6%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F+%D0%B8+%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F+%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F+%D0%B2+%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0&source=gbs_navlinks_s Этногенез и культурогенез в Байкальском регионе (средневековье)] *[http://ru.warriors.wikia.com/wiki/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B Монголы ru.warriors.wikia.com] *[https://web.archive.org/web/20151030020245/http://asianhistory.about.com/od/mongolia/f/Effects-Mongols-Europe.htm What Effect Did the Mongols Have on Europe?] *[http://afe.easia.columbia.edu/mongols/main/transcript.pdf The Mongols in World History] ==Эшлэл== {{reflist}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[Хамаг Монгол]]<br/>[[Хэрэйд]]<br/>[[Найман]]<br/>[[Татар]] |он=1206-1271 |албан_тушаал= Их Монгол улс |дараа=[[Юань улс]] <br/>[[Алтан Орд]]<br/>[[Цагадайн улс]]<br/>[[Ил Хаант Улс]] }} {{end}} {{Их Монгол Улсын сэдэв}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Их Монгол Улс| ]] [[Ангилал:Еврази]] [[Ангилал:Азийн түүхэн нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Дундад зууны улс]] [[Ангилал:Европын түүхэн нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Монголын түүхэн нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Морь түүхэнд]] [[Ангилал:Түүхэн эзэнт гүрэн]] 403lk57z6xtfz65pqbzuoam15fgiwm9 0 1914 858911 841247 2026-06-15T09:09:33Z ~2026-35091-43 105345 /* */ 858911 wikitext text/x-wiki {{Short description|1229-1241 онуудад Монголын эзэнт гүрний хаан}} {{Инфобокс хаан | name = Өгэдэй хаан<br/>{{MongolUnicode|ᠥᠭᠡᠳᠡᠢ<br/>ᠬᠠᠭᠠᠨ}} | image = YuanEmperorAlbumOgedeiPortrait.jpg | caption = [[Юань Улс]]ын үед бүтээгдсэн Өгэдэй хааны хөрөг, анх 1278 онд бүтээгдсэн. ([[Тайванийн Үндэсний Хааны Ордон Музей|Үндэсний Ордон Музей]], Тайбэй) | succession = [[Мягмардоржийн Тэмүгэ хааны эзэнт гүрний хаан]] | reign = 1229 оны 9 сарын 13{{snd}}{{nowrap|1241 оны 12 сарын 11}} | coronation = 1229 оны 9 сарын 13 | predecessor = {{ubl|[[Мягмардожийн Тэмүгэ хаан]]|[[Тулуй]] (түр)}} | successor = {{ubl|[[Дөргөнэ]] (түр)|[[Гүюг хаан]]}} | birth_date = {{circa|1186}}<!--Өгөдэй 1241 онд Хятадын түүхийн стандартаар 56 насандаа (орчин үеийн барууны стандартаар 55 насандаа) нас барсан бөгөөд энэ нь 1186 онд төрсөн гэсэн үг юм.<ref>{{cite book |first = Анне Ф. |last = Бродбридж |title = Women and the Making of the Mongol Empire }}</ref>--> | birth_place = [[Хамаг Монгол]] | death_date = 1241 оны 12 сарын 11(54–55 насалсан) | death_place = <nowiki>[Мягмардоржийн Тэмүгэ хааны эзэнт гүрэн]]</nowiki> | burial_place = Тодорхойгүй, [[Бурхан Халдун]] гэж таамагладаг{{efn|name=burial|''[[Юань улсын судар|Юань улсын судрын]]'' өгүүлснээр Өгөдэй хааныг Циньян хөндийд ({{lang|zh|起輦谷}}) оршуулсан гэдэг.<ref name=Yuanshi/> Хөндийгийн байршлыг ямар ч баримт бичигт дурдаагүй бөгөөд хүмүүс хөндийг одоогийн Монгол улсын [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] [[Онон гол]], [[Бурхан Халдун]] уулын ойролцоо байдаг гэж үздэг.}} | spouse = {{plainlist| * [[Борогчин|Борогчин хатан]] * [[Дөргөнэ|Дөргөнэ хатан]] * [[Мөгэ хатан]] * Анхуй хатан * Жачин хатан}} | issue = {{plainlist| * [[Гүюг хаан|Гүюг]] * [[Годан]] * [[Хүчү]] * Харачар * [[Хашин]] * [[Хадан]] * [[Мэлиг (Өгэдэйн хөвгүүн)|Мэлиг]]}} | full name = [[Монгол бичиг]]: {{MongolUnicode|ᠥᠭᠡᠳᠡᠢ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}} {{tlit|mn|Өгэдэй хаган}} | posthumous name = Инвэнь хаан ({{lang|zh|英文皇帝}}) | temple name = Тайзун ({{lang|zh|太宗}}) | house = {{plainlist| * [[Боржигин]] }} | father = [[Мягмардоржийн Тэмүгэ хаан]] | mother = [[Шинэтогтох]] | religion = [[Тэнгэр шүтлэг]] }} '''Өгэдэй хаан''' ({{mongolUnicode|ᠥᠭᠡᠳᠡᠢ}}{{mongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}, ойролцоогоор 1186 он - 1241 оны 12-р сарын 11) нь [[Чингис хаан|Чингис хааны]] гуравдугаар хүү бөгөөд өөрийн эцгийн дараах [[Их Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний]] хоёр дахь [[Хаан|их хаан]] байв. Тэрээр эцгийнхээ байгуулсан эзэнт гүрний тэлэлтийг үргэлжлүүлсэн ба [[Монголчуудын Европ дахь байлдан дагуулалт|Европ дахь монголчуудын довтолгоон]], [[Их Монгол улс болон Юань гүрний үеийн дайн тулаан|Хятад дахь Монголын байлдан дагуулалтын]] үеэр өмнөд болон баруун зүгт Монголын эзэнт гүрэн өөрийн хамгийн дээд хэмжээнд хүрэх үед дэлхийн хүн болов. Чингисийн бүх хөвгүүдийн адил тэр [[Хятад]], [[Иран]], [[Төв Ази]] дахь байлдан дагууллуудад өргөн хүрээнд оролцжээ. == Оршил == Өгэдэй нь [[Чингис хаан]] болон [[Бөртэ үжин]] нарын гурав дахь хүү байв. Тэрээр өөрийн эцгийн дээшлэн мандах үеийн үймээн самуунтай үйл явдлуудад оролцсон. Өгэдэйг 17 настай байхад Чингис хаан [[Жамуха|Жамухын]] цэргийн эсрэг хийсэн [[Хар халзан элээтийн тулалдаан|Хар халзан элээтийн тулалдаанаас]] ("Монголын нууц товчоо"-ы уг эхэд тулалдаан болсон газрын нэрийг ''Халахалжит элэт'' гэж тэмдэглэжээ) аймшигт ялагдлыг амсжээ. Өгэдэй хүнд шархадсан бөгөөд тулалдааны талбарт гээгдсэн байна. Эцгийнх нь өргөмөл дүү, хамтран зүтгэгч [[Борохул]] түүнийг аварчээ. Хэдийгээр тэр аль хэдийн гэрлэсэн байсан ч 1204 онд эцэг нь түүнд ялагдсан [[Мэргид|мэргид]] ноёны хатан [[Дөргөнэ|Дөргөнэг]] авч өгчээ. Иймэрхүү байдлаар эхнэр нэмж авах нь [[Хээр (Газар зүй)|тал нутгийн]] соёлд ховор биш байжээ. 1206 онд Чингисийг [[Хаан|''хаан'']] (''khagan'') буюу ''эзэн хаанд'' (''emperor'') өргөмжилсний дараа [[Жалайр|жалайр]], бэсүд, [[Сүлдүс (овог)|сүлдүс]], хонхотон овгийн ''мянгатуудыг'' түүнд [[Хувь (эзэмшил)|хараат газар нутаг]] болгон өгсөн байна. Өгэдэйн газар нутаг Ховог (Хобок) болон Эмээл (Эмель) голуудыг хамарчээ. Эцгийнх нь хүсэлтийн дагуу жалайрын захирагч Илүгэй Өгэдэйн багш болсон байна. Өгэдэй өөрийн ах нарын хамт [[Алтан улс|Алтан улсын]] (''Jin dynasty'') эсрэг 1211 оны 11-р сард анх удаа бие дааж цэргийн ажиллагаа явуулсан. Тэрээр [[Хэбэй муж|Хэбэйгээр]] дамжин өмнөд нутгийг, дараа нь 1213 онд [[Шаньси муж|Шаньсигаар]] дамжин умардыг сүйрүүлэхээр илгээгдэж байв. Өгэдэйн хүч [[Ордос хот|Ордосын]] гаднаас Алтан улсын цэргийн ангийг хөөсөн ба тэрээр Сүн улс, Алтан улс, [[Тангуд улс|Тангуд улсын]] (''Xi Xia'' буюу ''Western Xia'' (''Баруун Ся''), ''Great Xia'' (''Их Ся'')) эзэмшлүүдийн хилийн уулзвар руу хөдөлжээ. [[Монголчуудын Хорезм рүү хийсэн дайралт|Хорезмын эсрэг Монголын байлдан дагуулалтын]] үеэр [[Цагадай]], Өгэдэй нар 1219-1220 онд таван сарын бүслэлтийн дараа [[Отрар|Отрарыг]] эзэлж, оршин суугчдыг нь хядсан бөгөөд [[Ургенч|Ургенчийн]] хэрмийн гадна талд байсан [[Зүчи|Зүчитэй]] нэгдэв. Зүчи, Цагаадай нар цэргийн стратегийн тал дээр дайсагнан маргалдаж байсан учраас Чингис хаан Ургенчийн бүслэлтийг хянуулахаар Өгэдэйг томилсон байна. Тэд 1221 онд хотыг бүрэн эзлэсэн юм. Афганистан, зүүн өмнөд Персэд бослого гарахад Өгэдэй бас [[Газни|Газнийг]] номхотгожээ. == Их Хаанд өргөмжлөгдсөн нь == [[Файл:CoronationOfOgodei1229.jpg|thumb|Өгэдэйг хаанд өргөмжилсөн нь. [[Рашид ад-Дин]], XIV зууны эх.]] 1219 онд [[Хорезмын эзэнт улс|Хорезмын эзэнт гүрний]] эсрэг довтолгооны өмнө [[Чингис хаан|Чингис хаанаас]] өв залгамжлагчаа томилохыг Есүй хатан шаардав. Ахмад хоёр хүү [[Зүчи]], Цагадай нарын хоорондох аймшигт хэрүүл шуугианы дараа тэд өв залгамжлагчаар сонгож болно хэмээн Өгэдэйг байлгахаар тохиролцсон. Чингис тэдний шийдвэрийг баталжээ. Чингис хаан 1227 онд нас барсан ба [[Зүчи]] түүнээс эрт нэг юм уу хоёр жилийн өмнө нас барсан байна. Өгэдэйн дүү [[Тулуй|Толуй]] 1229 он хүртэл ''засаг баригч'' (''regent'') байв. Өгэдэйгээр өв залгамжлуулах Чингисийн тодорхой хүсэлд эргэлзэх явдал үнэндээ хэзээ ч байгаагүй хэдий ч Чингисийн нас барсны дараа [[Хэрлэн гол|Хэрлэн мөрөн]] дээрх Хөдөө Аралд болсон [[Их Хуралдай|хуралдайгаар]] 1229 онд Өгэдэй ''их'' ''хаанд'' (''great'' ''khan'') сонгогдсон байдаг. Ёс жаягийн дагуу гурван удаа найр тавьсны эцэст Өгэдэй 1229 оны 9-р сарын 13-нд [[Монголчууд|монголчуудын]] ''Хаанд'' (''Khagan'') өргөмжлөгдсөн байна. Цагадай өөрийн дүүгийн эрх шаардлагыг үргэлжлүүлэн дэмжсэн. Чингис хаан Өгэдэйг эелдэг, өгөөмөр зан чанартай гэж харж байв. Түүний билэг авьяас эцгийнхээ зам дээр эзэнт гүрнийг хадгалсан амжилтад нь тодорхой хэмжээний үүрэг гүйцэтгэсэн. Түүний хаанчлалын үед гол төлөв Чингис хааны ардаа үлдээсэн зохион байгуулалт ба Өгэдэйн хувь хүний шинж чанарын ачаар Монголын эзэнт гүрний ажил хэрэг ихэнх хэсэгтээ тогтвортой үлджээ. Өгэдэй прагматик хүн байсан, гэсэн ч тэр хаанчлалынхаа хугацаанд зарим алдаа гаргасан. Өгэдэй цэргийн захирагч юм уу зохион байгуулагчийн хувьд өөрийгөө эцэгтэйгээ эн тэнцүү хүн гэж үзэн төөрөлддөггүй байсан бөгөөд өөрийн олсон хамгийн чадварлаг хүмүүсийн авьяас чадварыг хэрэглэжээ. Түүний сэтгэл татам зан байдлын тухай мэдээллүүдийг үл харгалзан 1237 онд үйлдсэн гэмт хэргийнх нь төлөө Монгол, Персийн түүхчид Өгэдэйг шүүмжилсэн байдаг ба энэ нь Персийн түүхчдийн бичсэнээр долоогоос дээш насны 4,000 [[Ойрад|ойрад]] охидыг хүчирхийлэх тушаалаас бүрддэг. Тэгээд дараа нь эдгээр охид Өгэдэйн гаремд (эмсийн байр) хураагдах, эсвэл Монголын эзэнт гүрэн даяарх аяны буудлуудад биеэ үнэлэгчид болон хэрэглэгдэхээр өгөгдсөн байна. Өмнө нь Ойрад нутгийг захирч байсан Өгэдэйн эгч Чэчэйхэний үхлийн дараах энэ алхам нь Ойрад аймаг болон тэдний газар нутгийг Өгэдэйн хяналтын доор авчирчээ. == Дэлхийн байлдан дагуулалт == === Дундад Дорнод дахь тэлэлт === Хорезмын эзэнт гүрнийг устгасны дараа Чингис хаан [[Тангуд улс|Тангуд улсын]] эсрэг хөдлөхөд чөлөөтэй болсон. Гэсэн хэдий ч 1226 онд Хорезмын хаадын сүүлчийнх нь болох [[Желал ад-Дин Мангуберди]] өөрийн эцэг [[II Мухаммед (Хорезм)|II Ала ад-Дин Мухаммедын]] алдсан эзэнт гүрнийг сэргээхээр [[Иран|Персэд]] буцаж иржээ. 1227 онд түүний эсрэг илгээсэн Монголын зэвсэгт хүчин [[Дамган|Дамганд]] ялагдсан байна. Желал ад-Динийн эсрэг хөдөлсөн өөр нэг арми [[Исфахан|Исфаханы]] ойролцоо ''пиррийн ялалт'' (''pyrrhic victory'' - ялагдсантай адил ялалт) байгуулсан боловч тэр амжилтаа үргэлжлүүлж чадаагүй аж. Өгэдэй дайны ажиллагаа эхлүүлэхийг зөвшөөрснөөр [[Чормаган хорчи]] 30,000-50,000 монгол цэргийг толгойлон [[Бухар|Бухараас]] гарчээ. Тэрээр хорезмуудын тусламж дэмжлэгийн удаан хугацааны хоёр бааз суурь болох [[Хорасан]], Персийг эзлэн авав. 1230 онд [[Амударья|Амударья мөрнийг]] гаталсан ба ямар нэгэн эсэргүүцэлтэй тулгаралгүйгээр Хорасан руу орсон тул Чормаган хурдан, чөлөөтэй явж өнгөрлөө. Тэрээр баруун [[Афганистан]] руу довтлох цаашдын зааврыг өгсөн байсан Дайр баатрын хяналт доор бие бүрэлдэхүүнийхээ нэлээд их хэсгийг дэмжлэг болгон үлдээжээ. Чормаган болон түүний армийн олонх хэсэг 1230 оны намар [[Альборзын нуруу|Эльбурсын уулс]] болон [[Каспийн тэнгис|Каспийн тэнгисийн]] хоорондох бүс нутаг [[Табаристан]] (орчин үеийн Мазендеран) руу орж, ингэснээр [[Низаритын исмайлит улс|Низаритын исмайлитуудын]] ([[Ассассин|ассасинууд]]) хяналтад байсан өмнө зүг дэх уулархаг бүсээс зайлсхийв. [[Рей (хот)|Рей]] хотод хүрээд Чормаган өвлийн хүрээгээ тэнд байгуулсан ба хойд Персийн үлдсэн хэсгийг номхотгохын тулд цэргүүдээ илгээжээ. 1231 онд тэр өөрийн удирдсан армийг өмнө зүг рүү хөдөлгөсөн бөгөөд [[Кум]], [[Хамадан]] хотууд хурдан хугацаанд эзлэгдэв. Тэндээс тэрээр [[Фарс муж|Фарс]], [[Керман муж|Керманы]] бүс нутгууд руу цэргүүдээ илгээхэд тэдгээрийн захирагчид мужуудаа сүйтгүүлж байхаас илүү Монгол эздэд алба гувчуур төлөхийг эрхэмлэн хурдан хугацаанд дагаар орлоо. Энэ хооронд зүүн зүгт Дайр баатар [[Кабул]], Газни, Забулистаныг эзлэх зорилгодоо гуйвалтгүй хүрч байв. Монголчууд аль хэдийн Персэд дэг журам тогтоосон тул Желал ад-Дин хөөгдөхөд хүрч, Өвөр Кавказад тусгаарлагдсан байна (тэрээр энэ явдлаас хойш удалгүй алагджээ). Ийнхүү Перс бүхэлдээ Монголын эзэнт гүрэнд нэгдсэн болой. === Алтан улсын уналт === 1230 оны сүүлээр Доголху чэрби (монгол жанжин) Алтан улсад санамсаргүй байдлаар ялагдсаны хариуд Өгэдэй хаан дүү [[Тулуй|Толуйн]] хамт өмнө зүгт [[Шаньси муж]] руу хөдлөн уг мужийг Алтан улсын цэргээс цэвэрлэж, [[Фынсян]] хотыг эзлэн авав. Хойд зүгт зуны улирлыг өнгөрөөсний дараа тэд [[Хэнань муж|Хэнань]] дахь Алтан улсын хүчний эсрэг дахин дайны ажиллагаа явуулсан бөгөөд Алтан улсын ар талаас довтлохын тулд Өмнөд Хятадын нутгаар (Сүн улсын газар нутгаар) дайран гарчээ. 1232 он гэхэд Алтан улсын хаан нийслэл [[Кайфэн|Кайфын]] хотдоо [[Кайфыны бүслэлт (1232-1233)|бүслэгдсэн]] байлаа. Удалгүй Өгэдэй аян дайны эцсийг өөрийн жанждад даатгаж үлдээгээд буцав. Хэд хэдэн хотыг эзэлсний дараа монголчууд [[Сүн улс|Сүн улсын]] хожимдсон тусламжаар 1234 оны хоёрдугаар сард [[Цайчжоугийн бүслэлт (1233-1234)|Цайчжоу хотыг эзлэн авч]] (Алтан улсын хаан Кайфын хотоос явж Цайчжоу хотод орогноод байжээ) Алтан улсыг мөхөөжээ. Гэвч дараа нь Сүн улсын амбан захирагч Монголын элч төлөөлөгчийг хороосон бөгөөд Сүн улсын цэргүүд монголчуудын захиргаанд байсан Сүн улсын урьдын нийслэлүүд болох Кайфын, [[Лоян]], [[Чанань\]] зэрэг хотуудыг эзэлж авав. [[Монголчууд Алтан улсыг дайлсан нь|Алтан улстай хийсэн дайнаас]] гадна Өгэдэй [[Пусянь Ваньну]] (урьд нь Алтан улсын жанжин байсан) гэгчийн байгуулсан Дорнод Ся улсыг 1233 онд [[Монголчууд Дорнод Ся улсыг байлдан дагуулсан нь|бут цохин мөхөөж]], өмнөд [[Манжуур|Манжуурыг]] төвшитгөжээ. Мөн энэ бүс нутгийн хойд хэсэгт орших [[Манж-Тунгусын ард түмэн|Усны татаруудыг]] номхотгож, 1237 онд гаргасан бослогыг нь дарсан байна. === Гүрж, Арменийг байлдан дагуулсан нь === [[Файл:Geor_tamro_aandersen.png|thumb|250x250px|1184-1230 оны үеийн [[Гүржийн хаант улс]]]] 1232 онд Чормаганы удирдсан монголчууд [[Кавказ|Кавказад]] эргэж ирэв. 1235 онд [[Гянжа]] хотын хэрмийг оньсон харвах, [[Таран|түншүүр зэвсгээр]] эвдэн нураажээ. [[Эрбиль]] хотын иргэд Монгол хааны ордонд жил бүр алба гувчуур хүргэхээр тохиролцсоны эцэст монголчууд ухарсан байна. Чормаган 1238 он хүртэл, өөрөөр хэлбэл ханхүү [[Мөнх хаан|Мөнхийн]] цэргийн хүч Хойд Кавказад идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулах хүртэл хүлээв (1236 оноос Бат хааны удирдсан Монголын их цэрэг Европ руу цөмрөн аян дайн хийж эхэлсэн бөгөөд энэ аян дайны үеэр ханхүү Мөнх, Хадан нар Хойд Кавказын овог аймгуудыг байлдан дагуулсан байна). [[Армяны хаант улс|Арменийг]] эрхшээлдээ оруулсныхаа дараа Чормаган [[Тбилиси]] хотыг эзлэн авлаа. 1238 онд монголчууд Лори хотыг эзлэв. Хотын захирагч [[Шахиншах|шахиншах]] нь монголчуудыг ирэхээс өмнө гэр бүлийнхээ хамт зугтаж, энэхүү баян хотыг хувь заяанд нь даатгаж үлдээсэн аж. Хоханаберд цайз хүчтэй эсэргүүцэл үзүүлсний дараа цайзын захирагч [[Гасан-Жалал Дола|Гасан Жалал]] монголчуудад дагаар оров. Дараа нь монголчууд Гүржийн өөр нэгэн түшиг тулгуур болох атабек Авагийн захирсан Каен цайзын эсрэг хөдөлжээ. Монгол жанжин Тохта шууд дайралт хийлгүй, хотыг тойруулан хана хэрэм босгосон тул Аваг удалгүй бууж өглөө. 1240 он гэхэд Чормаган [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказыг]] байлдан дагуулж дууссан бөгөөд ингэснээрээ [[Гүржүүд|Гүржийн]] язгууртнуудыг бууж өгөхөд хүргэв. === Солонгос === 1224 онд Солонгост очсон Монголын элч буцах замдаа тодорхой бус байдлаар алагдаж, Солонгосын эрх баригчид Монголд [[Данж|албан татвар]] өгөхөө больжээ. 1231 онд Өгэдэй үрэгдсэн элчийнхээ өшөөг авах, Солонгосыг дарангуйлах зорилгоор Саритай хорчийг илгээв. Ингээд энэ хаант улсыг дарангуйлах тушаалын дагуу Монголын цэрэг Солонгос руу [[Монголчууд Солонгосыг эзэлсэн нь|довтолж]] эхэллээ. [[Гуулин улс|Корё улсын]] (тухайн үед Солонгост оршин тогтнож байсан улс) хаан Монголын [[Даргач|даргач]] нарыг хүлээн авахаар тохиролцсон бөгөөд тэд нараар улс орныхоо хэргийг түр хугацаанд мэдүүлэв. Гэвч тэднийг 1232 оны зун буцахад [[Чхве У]] (тухайн үед Корё улсад цэргийн дэглэм тогтож, цэргийн эрхтнүүд улс орныг удирдаж байсан бөгөөд энэ үеийн цэргийн дэглэмийн удирдагч нь Чхве У байв) нийслэлээ [[Кэсон|Кэсоноос]] [[Канхва арал]] руу нүүлгэжээ. Саритай тэдний эсрэг дайн хийж байгаад тэнэсэн суманд өртөж амь үрэгдэв. 1234 онд Монголд болсон их хуралдай дээр Өгэдэй Монголын [[Дипломат төлөөлөгч|элч]] нарыг хороосон [[Солонгосчууд|солонгосчууд]], [[Сүн улс|Өмнөд Сүн улс]], [[Кипчак|кипчакууд]] болон тэдний Европын холбоотнуудыг байлдан дагуулах төлөвлөгөөгөө зарлалаа. Өгэдэй Монгол цэргийн жанжнаар Данхыг (Danqu) томилж, дагаар орсон солонгос жанжин Хон Бок-воныг Корё улсаас эзэлж авсан дагасан цэрэг, иргэд бүхий 40 хотын захирагч болгов. 1238 онд Корё улсын хааны ордон энх тайвныг тогтоохыг хүсэхэд Өгэдэй Корё улсын хааныг өөрийн биеэр Монголд ирэхийг шаарджээ. Корё улсын хаан эцэстээ өөрийн хамаатан Ён Нон-гун Суныг сурвалжит 10 хөвгүүний хамт [[Монгол Улс|Монгол]] руу [[Хүн барьцаалах|барьцаанд]] илгээснээр 1241 онд дайн түр зогсов. === Европ === [[Файл:Capture_of_the_Mongol-Tatars_Russian_city.jpg|thumb|306x306px|Монгол цэрэг [[Русь (ард түмэн)|Оросын]] хотыг эзлэн авч байгаа нь]] Монголын эзэнт гүрэн өрнө зүгийн тал хээр нутгийн (Кипчакийн тал нутаг) нүүдэлчдийг эрхшээлдээ оруулж, Европ руу хөөх зорилгоор [[Бат хаан|Бат хааны]] удирдлага доор баруун зүгт өргөжин тэлж эхлэв. Тэд баруун зүгийн байлдан дагууллаараа [[Ижилийн Булгар улс|Ижил мөрний Булгар]], [[Аланы хаант улс|Аланы]] бараг бүх хэсэг, [[Кипчакийн хээр тал|Кипчакийн тал нутаг]], [[Киевийн Русь|Оросыг]] эзлэн авснаас гадна [[Унгарын хаант улс (1000-1301)|Унгарыг]] богино хугацаанд эзэлсэн юм. Тэд бас [[Пястын угсааныхны үеийн Польшийн түүх|Польш]], [[Унгар-хорватын холбоо|Хорват]], [[Сербийн хаант улс (дундад зуун)|Серби]], [[Болгарын хоёрдугаар эзэнт гүрэн|Болгар]], [[Латины эзэнт гүрэн]], [[Австрийн герцогт улс|Австри]] руу довтолжээ. [[Коломна|Коломнагийн]] (Оросын хот) бүслэлтийн үеэр Өгэдэй хааны эцэг нэгт ах (дүү?) Хүлгэн суманд оногдож амиа алдсан байна. Энэ аян дайны үеэр Өгэдэйн хүү [[Гүюг хаан|Гүюг]], Цагадайн ач [[Бүри]] нар Батыг тохуурхан доромжилж, монголчуудын хүрээнд зөрчил үүсэв. Өгэдэй хаан Гүюгийг "Чи өөрийн армийн эр хүн бүрийн санаа сэтгэлийг алдагдуулсан... Чамайг өөрийнхөө эрчүүдэд харгис хандаж байснаас болж оросууд бууж өгсөн гэж бодож байна уу?" (''"Аялж одруун зуур бөгст хүний бөгс нь эс үлдэв хэмээгдэмү чи... Оросууд иргэнийг тэр чиний уур хилэнд айж орогдсоноо болгон ахуюу чи"'') хэмээн хатуу зэмлэжээ. Дараа нь тэр Европыг байлдан дагуулах ажиллагааг үргэлжлүүлэхээр Гүюгийг буцаан илгээсэн байна. Гүюг болон Өгэдэйн өөр нэг хүү [[Хадан]] нар [[Трансильвани]], Польш руу тус тус довтолжээ. Хэдийгээр Өгэдэй хаан Европын үлдсэн хэсэг рүү, "Их тэнгис" - Атлантын далай хүртэл довтлох зөвшөөрөл олгосон байсан боловч түүнийг нас барсны дараах жил буюу 1242 оны эхээр монголчуудын давшилт Зүүн Европт зогссон юм. Монгол суртал ухуулга хожим энэ аян дайны бүтэлгүйтлийг түүний цаг бусаар нас барсантай холбон тайлбарлаж, Өгэдэйн залгамжлагчийг сонгоход Бат биечлэн оролцох ёстой байсан гэх болно. Гэвч үнэндээ Бат хэзээ ч ийм сонгуулийн төлөө Монгол руу буцаж ирээгүй бөгөөд 1246 он хүртэл залгамжлагч тодроогүй юм. Европын цайз бэхлэлтүүд стратегийн хувьд асуудал үүсгэж, монгол жанжид байгаа нөөц бололцоогоороо түүнийг даван туулж чадахгүй байсан явдал нь аян дайн зогсонги байдалд орж, дахин сэргээгүйн шалтгаан болсон байх магадлалтай. === Сүн улстай зөрчилдсөн нь === 1235-1245 оны үед Өгэдэйн хөвгүүдээр удирдуулан хийсэн ихээхэн хор хөнөөлтэй цуврал [[Гэнэтийн довтолгоо|довтолгооныхоо]] үр дүнд монголчууд Сүн улсын нутгийн гүнд нэвтэрч, [[Чөндү|Чэнду]], [[Сянъян]], [[Хөх мөрөн|Хөх мөрөнд]] хүрчээ. Гэвч тэд газар орны уур амьсгал, Сүн улсын цэргийн тоо зэргээс шалтгаалан аян дайнаа амжилттай дуусгаж чадаагүй бөгөөд энэ дайны явцад Өгэдэйн хүү Хүчү амь үрэгдсэн байна. 1240 онд Өгэдэйн нөгөө хүү [[Годан|Хүдэн]] туслах чанартай армийг [[Төвөд|Төвд]] рүү илгээжээ. Сүн улсын түшмэлүүд Сэлмүс (Selmus) тэргүүтэй Өгэдэйн элч нарыг хөнөөснөөр хоёр улсын хоорондох нөхцөл байдал улам дордов. Өгэдэйн удирдлага доор Ази тив даяар явагдсан Монгол гүрний өргөжин тэлэлт нь улс төрийн тогтвортой байдлыг авчирч, Өрнө ба Дорныг холбосон худалдааны гол зам болох [[Торгоны зам|Торгоны замыг]] дахин сэргээхэд тус болсон юм. === Энэтхэг === Өгэдэй Газнид Дайр баатрыг, [[Кундуз|Кундузад]] Мэнгэт (Menggetu) ноёныг тус тус захирагчаар томилжээ. 1241 оны өвөл монгол цэргүүд [[Инд мөрөн|Инд мөрний хөндий]] рүү довтолж, [[Делийн султант улс|Делийн султант улсын]] мэдэлд байсан [[Лахор]] хотыг бүслэв. Гэвч Дайр баатар 1241 оны 12-р сарын 30-нд хот руу дайрах үеэр амь үрэгдсэн ба монголчууд [[Делийн султант улс|Делийн султант улсаас]] гарахаасаа өмнө хотыг эвдэн устгажээ. 1235 оноос хойш хэсэг хугацааны дараа монгол цэргийн өөр нэг хүч [[Кашмир]] руу довтолж, тэнд хэдэн жил [[Даргач|даргач]] суулгав. Удалгүй Кашмир Монголын хараат болжээ. Ойролцоогоор тэр үед Кашмирын [[Буддын шашин|буддын шашны]] их багш Оточи болон түүний ах Намо нар Өгэдэйн ордонд ирсэн байна. == Засаг захиргаа == Өгэдэй Монголын засаг захиргааны хүнд суртлыг бий болгожээ. Түүний захиргааг гурван бүлэг бүрдүүлсэн. Эдгээр нь: * [[Уйгур]] [[Бичээч|бичээч]] Чингай болон [[Хэрэйд|хэрэйдүүд]] төлөөлсөн [[Христ сүсэгтнүүд|христ шүтлэгт]] дорнод түрэгүүд * [[Хорезм]] хүмүүс болох Махмуд Ялавач, Масуд-бек нар төлөөлсөн лалын шашинтнууд (Лалын шашинтнууд Монголын төрд олон үеэрээ зүтгэж байсны нэг нь энэ үеийнхэн болно) * [[Киданчууд|Хятан]] үндэстэн [[Елюй Чуцай]], [[Зүрчид|зүрчин]] үндэстэн Няньхэ Чжуншань нар төлөөлсөн [[Күнзийн суртал|күнзийн сурталт]] [[Умард Хятад|хойд хятадууд]] юм. Махмуд Ялавач төр засгийн зүгээс татвар хураах ажлыг мөнгөөр төлбөр төлдөг [[Ферм (орлогын түрээс)|татварын фермерүүдэд]] хариуцуулах тогтолцоог сурталчилж байжээ. Елюй Чуцай төр засгийн уламжлалт хятад хэв маяг бүхий тогтолцоог бий болгох тал дээр Өгэдэйд дэмжлэг үзүүлж байсан бөгөөд татварыг төрийн албаны төлөөлөгчдийн гарт шилжүүлж, засаг төрийн гаргасан мөнгөн тэмдэгтээр төлбөр хийдэг байв. Лал худалдаачид Монголын язгууртнуудын хувь нийлүүлсэн хөрөнгөөр ажиллаж, татвар төлөхөд шаардлагатай мөнгийг өндөр [[Хүү (зээл)|хүүтэй]] [[Зээл|зээлж]] байжээ. Ялангуяа Өгэдэй эдгээр [[Ортог|ортог]] (Монголын эзэнт гүрний үед төр ба хувь язгууртнуудын түнш худалдаачныг ийн нэрлэж байжээ) аж ахуйн нэгжүүдэд идэвхтэй хөрөнгө оруулалт хийсэн байна. Үүний зэрэгцээ монголчууд мөнгөний нөөцөөр баталгаажсан цаасан [[Мөнгөн тэмдэгт|мөнгөн тэмдэгтийг]] гүйлгээнд оруулж эхэлжээ. [[Файл:Ogedei_qaghan.svg|left|thumb|318x318px|Уламжлалт [[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] "Өгэдэй хаан"]] Өгэдэй төрийн хэрэг эрхлэх салбар хэлтсүүдийг татан буулгаж, Елюй Чуцайн санал болгосны дагуу Монголын захиргаан дахь Хятадын газар нутгийг 10 замд хуваасан ажээ. Мөн тэрээр эзэнт гүрнийг [[Бешбалык]] ба [[Чжичжэн (Бээжин)|Яньцзингийн]] засаг захиргаанд хуваасан ба Хархорум дахь төв байр нь Монгол, Манжуур, Сибирийн асуудлыг шууд хариуцдаг байв. Түүний хаанчлалын сүүл үед [[Амударья|Амударьягийн]] захиргаа байгуулагдсан байна. [[Туркестан|Туркестаныг]] Махмуд Ялавач захирч байсан бол Елюй Чуцай 1229-1240 оны үед Хойд Хятадыг захирч байлаа. Өгэдэй [[Шихихутуг|Шигихутугийг]] Хятадад ерөнхий шүүгчээр томилжээ. [[Иран|Иранд]] Өгэдэй эхлээд [[Хар Хидан|хар хятан]] хүн Чинтөмөрийг, дараа нь шударга захирагч гэдгээ харуулсан уйгур хүн [[Коргуз|Коргузыг]] томилов. Хожим Елюй Чуцайн зарим үүргийг Махмуд Ялавачид шилжүүлж, албан татварыг Абдурахманд хүлээлгэн өгчээ. Абдурахман татварын нэг жилийн мөнгөн орлогын хэмжээг хоёр дахин нэмэгдүүлнэ гэж амласан байна. Ортог буюу түнш худалдаачид Өгэдэйн мөнгийг тариачдад хэт өндөр хүүтэй зээлүүлж байсан хэдий ч Өгэдэй өөрөө нэлээд өндөр хүүтэй зээл авдаг байжээ. Энэ нь ашигтай байсан авч олон хүн татвар хураагчид болон тэдний хүчтэй зэвсэгт бүлэглэлүүдээс зайлсхийхийн тулд гэр орноо орхин дүрвэжээ. Өгэдэй эзэнт гүрний ноёдод христийн шашинт бичээч Кадак, [[Даосын шашин|даосын шашны]] санваартан Ли Чжичан нараар хичээл заалгаж, сургууль, академи байгуулж байв. Мөн Өгэдэй хаан [[Торго|торгоны]] нөөцөөр баталгаажсан цаасан мөнгөн тэмдэгт гаргах зарлиг буулгаж, хуучин мөнгөн дэвсгэртийг устгах үүрэгтэй газар байгуулжээ. Елюй Чуцай Өгэдэйн Иран, [[Баруун Хятад|Баруун]] болон Хойд Хятад, Хорезм зэрэг [[Хувь (эзэмшил)|хараат газар нутгийг]] өргөн хэмжээгээр хувааж байгаа явдлыг эзэнт гүрнийг задралд хүргэж болзошгүй хэмээн эсэргүүцэж байлаа. Ийнхүү Өгэдэйн зарлиг болгосноор Монголын язгууртнууд хараат газар нутгуудад даргач томилж болох боловч хааны ордноос бусад албан тушаалтныг томилж, татвар авахаар болжээ. Өгэдэй хаан эцгийнхээ тушаал, зарлигууд хүчин төгөлдөр хэвээр байгааг баталж, дээр нь өөрийн зарлигийг нэмж, "[[Их Засаг]]" ("Их Яса" гэж бас нэрлэдэг) хуулийг үүний салшгүй нэгэн хэсэг хэмээн тунхагласан байна. Өгэдэй хуралдай явуулах болон хувцаслалтын дүрмийг хуульчилсан юм. Тэрээр 1234 онд замын дагуу элч зарлагуудын хэрэгцээг хангах байнгын хүмүүс бүхий [[Өртөө|өртөөнүүд]] (яам) байгуулжээ. 25 мил тутамд буухиа өртөөнүүдийг байгуулсан ба өртөөний хүмүүс элч нарт морь унаа өгч, тогтоосон хоол ундаар үйлчилдэг байв. Өртөөнд хавсаргасан айл өрхүүд бусад албан татвараас чөлөөлөгдсөн байсан ч өртөө улаа залгуулахын тулд гувчуур татвар төлөх ёстой байлаа. Өгэдэй Цагадай, Бат хоёрыг өөрсдийн өртөөнүүдээ тус тусдаа хянан захирахыг тушаажээ. Мөн Өгэдэй хаан язгууртнуудыг [[Гэрэгэ|пайз]] (энгийн ард түмнээс хэрэгцээт зүйлс, үйлчилгээ шаардах эрх мэдэл бүхий тэмдэг) болон [[Зарлиг|зарлиг]] гаргахыг хориглов. Бас Өгэдэй зарлиг буулгаж аравт бүрд 100 [[Хонь|хониноос]] нэгийг авч тухай тухайн аравтын дотор буй ядууст өгөх ба [[Сүрэг|сүрэг]] бүрээс нэг хонь, нэг гүү авч эзэн хааны зоог шүүсэнд хэрэглүүлэхээр болгожээ. == Хархорум == [[Файл:Karakorum_-_Tortue_Sud.jpg|thumb|Хархорумын [[Биси|чулуун яст мэлхий]]]] Өгэдэй 1235-1238 оны үед Монголын төв нутгаар дамжин өнгөрдөг жил бүрийн [[Нүүдэлчин|нүүдлийн]] замынхаа буудаллан саатах газруудад хэд хэдэн ордон, [[Павильон|асар]] барьжээ. Анхны ордон "Ваньнянгун"-ыг ("Түмэн амгалант ордон") Хойд Хятадын гар урчууд барьсан байна. Их Хаан өөрийн хамаатан садангууддаа ойр орчимд нь ордон сууц барихыг уриалж байсан ба Хятадаас авчирсан гар урчуудыг уг газрын ойролцоо суурьшуулжээ. 1235 онд [[Хархорум]] хотын бүтээн байгуулалт дуусаж, Өгэдэйн ивээлийг хүртэхийн төлөө өрсөлдөж байсан Лалын болон Хойд Хятадын гар урчуудыг хотын өөр өөр хэсгүүдэд хуваарилан байршуулав. Хотыг дөрвөн хаалгатай шороон хэрэм хүрээлж байлаа. Хотод хавсарсан хувийн орон сууцууд байсан ба урд талд нь Зүүн Азид түгээмэл хэрэглэгддэг сийлбэртэй багана бүхий аварга том [[Биси|чулуун яст мэлхий]] зогсож байв. Мөн цэцэрлэгийн хаалгатай адил хаалгануудтай цайз шилтгээн болон олон тооны усны шувууд цугларсан хиймэл нуурууд байжээ. Бас Өгэдэй будда, лал, даос, христ шашинтнуудад зориулан хэд хэдэн мөргөлийн сүм бариулсан аж. Хятадуудын оршин суух тойрогт Елюй Чуцайн хятад загвараар хуанли зохиож, зохицуулалт хийдэг күнзийн суртлын сүм байв. == Зан байдал == [[Файл:Ögedei_Khan_Statue.JPG|thumb|219x219px|Монгол дахь Өгэдэй хааны хөшөө]] Өгэдэйг хүүхэд байхаас нь эцгийнх нь хайртай хүү гэж авч үздэг байв. Тэрээр насанд хүрсэн хойноо аливаа мэтгэлцээнд оролцохдоо эргэлзэгчдийг зүгээр л өөрийн хувийн зан чанарын хүчээр няцаах чадвараараа алдартай байжээ. Өгэдэй бие бялдарын хувьд том, хөгжилтэй, сэтгэл татам хүн байв. Тэрээр ихэнхдээ цагийг сайхан өнгөрүүлэх сонирхолтой байсан бололтой. Тэр ухаалаг, тогтвортой зан чанартай байлаа. Өгэдэйн удирдахуйн авъяас билэг нь эцгийнхээ тогтоосон зам дээрх Монголын эзэнт гүрнийг хэвээр нь авч үлдсэн түүний амжилтад тодорхой хэмжээний байр суурь эзэлж байсан. 1232 онд [[Тулуй|Толуй]] гэнэт нас барсан явдал нь Өгэдэйд гүн нөлөөлсөн бололтой. Зарим эх сурвалжийн мэдээлснээр Толуй өвчинд шаналж байсан Өгэдэйг аврахын тулд бөө мөргөлийн зан үйлээр хордуулсан ундаа ууж амиа золиосолжээ. Бусад эх сурвалжид Өгэдэй бөө нарын тусламжтайгаар архичин Толуйд хар тамхи татуулж амийг нь хороосон гэж бичсэн байдаг. Өгэдэй [[Архидан согтуурах|архинд донтсон]] гэдгээрээ алдартай нэгэн байв. Цагадай зуршлыг нь харж хянаж байхыг түшмэлдээ даалгасан боловч Өгэдэй ямар нэгэн аргаар үргэлжлүүлэн уусаар байжээ. Нийтэд тархсан таамгаар бол Өгэдэй өдөрт уудаг аяганыхаа тоог цөөлөх тангараг тавьж, дараа нь хувийн хэрэгцээндээ зориулж ерийн аяганаас хоёр дахин том аяга хийлгэсэн ажээ. Тэрээр Абдурахмантай шөнийн турш архидсаныхаа дараа 1241 оны 12-р сарын 11-ний үүрээр нас барахад хүмүүс Толуйн бэлэвсэн эхнэрийн эгч, Абдурахман хоёрыг буруутгаж байв. Харин Монголын язгууртнууд хаан өөрийгөө хянах чадвар дутмаг байснаас амиа алдсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрсөн. Өгэдэй бас даруухан, өөрийгөө суут ухаантан гэж итгэдэггүй хүн байсан ба эцгийнхээ үлдээсэн агуу жанжид, мөн өөрийн чадварлаг гэж үзсэн хүмүүсийн үгийг сонсох, хэрэглэхэд бэлэн байдаг байв. Тэр эзэн хаан байсан ч [[Диктатор|дарангуйлагч]] биш байлаа. Өгэдэй өөрийн үеийн бүх монголчуудын нэгэн адил багаасаа дайчин болж хүмүүжсэн бөгөөд Чингис хааны хүүгийн хувьд дэлхийн эзэнт гүрэн байгуулах эцгийнхээ төлөвлөгөөний нэг хэсэг байсан юм. Түүний цэргийн туршлага нь жанждынхаа үгийг сонсох, нөхцөл байдалд дасан зохицоход бэлэн байдгаараа онцлог байв. Тэрээр аавтайгаа адилхан прагматик хүн байсан бөгөөд арга хэрэгсэл гэхээсээ илүү төгсгөлийг нь хардаг байжээ. Өгэдэйн тууштай зан чанар, найдвартай байдал нь аавынх нь хамгийн их үнэлдэг зан чанар байсан ба энэ нь түүнийг хоёр ахтай байсныг үл харгалзан эцгийнхээ залгамжлагчийн үүргийг хүлээн авахад хүргэсэн ажээ. Гэсэн хэдий ч Монгол, Персийн түүхчид Өгэдэйг 1237 онд эцэг Чингис хааныхаа бага насны охидыг булаан авах, хүчиндэх, хулгайлах, солилцох, худалдахыг хориглосон болон хэдийгээр охид бага залуу насандаа гэрлэж болох ч 16 нас хүртлээ бэлгийн харьцаанд орохгүй байх тухай хууль тогтоомжуудыг зөрчсөн хэмээн шүүмжилдэг. Монгол түүхүүдэд гэмт хэргийн мөн чанарын талаар тодорхой тэмдэглээгүй байдаг ч Персийн түүхчид ойрадууд Өгэдэйн гаремд охид явуулахаа больсны дараа Өгэдэй долоогоос дээш насны 4,000 ойрад охидыг хамаатан садных нь нүдэн дээр цэргүүдээрээ нүцгэлүүлж, олон удаа хүчиндэж байсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эдгээр охидоос хоёр нь зовлон зүдгүүрийн улмаас нас барсан ба хүчирхийлэлд өртөөгүй үлдсэн охидыг цэргүүд хуваан авч, зарим охидыг хааны гарем руу явуулж, заримыг нь бэлгийн боолчлолын зорилгоор аяны буудлуудад хуваарилжээ. Үүнд тохиромжгүй гэж үзсэн бусад охидыг авч явах юм уу хөсөр хаясан байна. Өгэдэй энэ алхмыг бэлгийн завхралд автсандаа биш, харин Ойрад дахь эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд хийсэн бололтой. Дээрх мэдээ, тухайлбал монгол сурвалжид уг гэмт хэргийг шүүмжилсэн (одоо ч эргэлзээтэй) гэсэн таамаглалыг Жек Уэзерфордын (Jack Weatherford) 2011 онд хэвлэгдсэн ''"Монгол хатдын нууц түүх: Чингис хааны охид түүний эзэнт гүрнийг хэрхэн аварсан бэ?"'' (''"The Secret History of the Mongol Queens: How the Daughters of Genghis Khan Rescued His Empire"'') номд (энэ ном монгол хэлээр ''"Монголын Их Хатдын нууц товчоо: Чингис хааны эзэнт гүрнийг охид нь аварч хамгаалсан түүх"'' хэмээх нэртэйгээр орчуулагдсан) дурдсан байдаг. Уэзерфорд үүнийг "түүний (Өгэдэйн) 12 жилийн хаанчлалын үеийн хамгийн аймшигт гэмт хэрэг бөгөөд Монголын түүхэнд тэмдэглэгдсэн хамгийн аймшигт харгислалын нэг" гэж нэрлэжээ. Анна Ф.Бродбрижийн (Anne F. Broadbridge) бичсэн ''"Эмэгтэйчүүд ба Монголын эзэнт гүрний бүтээн байгуулалт"'' (''"Women and the Making of the Mongol Empire"'') хэмээх Монголын түүх судлалын сүүлийн үеийн номд (энэ ном 2018 онд хэвлэгдсэн) "Ойрад охидыг олноор нь хүчирхийлсэн гэх гутамшигт хэрэг"-ийг Өгэдэй өөрийн авга ах Тэмүгэ отчигины нутаг дэвсгэрээс охидыг Тэмүгэгийн зөвшөөрөлгүйгээр хураан авсан явдалтай холбосон байдаг. Гэсэн хэдий ч Бродбриж "Бүх нотлох баримт дарагдсан тул энэ нь зөвхөн таамаглал байж болно" гэж тэмдэглэжээ. ''"[[Юань улсын судар]]"'' болон ''"[[Монголын нууц товчоо]]"''-д Өгэдэй "зүүн жигүүр" болон "авга ах Отчигины эзэмшил"-ээс эмэгтэйчүүдийг хүчээр булааж авсан тухай өгүүлдэг боловч хүчингийн тухай дурдаагүй байдаг. ''"Монголын нууц товчоо"''-д Өгэдэй хийсэн үйлдэлдээ харамсаж буйгаа илэрхийлж "Миний хоёр дахь буруу, зарчимгүй эм хүний үгийг сонсож, миний авга ах Отчигины нутгаас охидыг надад авчирсан нь гарцаагүй алдаа байсан" (''"Нөгөө буруу ёс үгүй эм хүний үгд орж Отчигин авгын улсын охид авчруулах алжаас болов зэ. Улсын эзэн хаан бөгөөтөл ёс үгүй алжаас үйлд дөлэсгэгү (түлэсгэх) минь нэгэн буруу энэ болов зэ"'') гэж хэлсэн тухай өгүүлсэн байдаг ч Игорь де Рахвельц (Igor de Rachewiltz) дөрвөн сайн үйл, дөрвөн алдааг жагсаасан бүх догол мөр нь Өгэдэйн нас барсны дараах үнэлгээ байж болохыг тэмдэглэжээ. Хүчингийн гэмт хэрэг үйлдсэн гэх цорын ганц мэдээлэл нь [[Ата малик Жувейни|Жувейнийн]] (1226-1283) 1252 онд бичсэн ''"[[Ертөнцийг Байлдан Дагуулагчийн Түүх|Дэлхийг байлдан дагуулагчийн түүх]]"''-ийн (''"Tarikh-i Jahangushay"'') 32-р бүлэгт байдаг. Энэ бүлгийг хожим [[Рашид ад-Дин]] XIV зууны эхэн үед бүтээсэн ''"[[Судрын чуулган|Судрын чуулган]]"'' (''"Jami' al-Tawarikh"'') номдоо бүхэлд нь үгчлэн хуулбарласан хэдий ч бага зэрэг товчилсон хувилбараар бичжээ. Жувейни номынхоо 32-р бүлэгт Өгэдэй хааныг магтан дуулж эхлээд Өгэдэйн "энэрэл, өршөөл, шударга чанар, өгөөмөр зан"-г харуулахын тулд маш нарийн 50 анекдот (Бодит үйл явдал, эсвэл хүний тухай богино, хөгжилтэй юм уу сонирхолтой түүх) өгүүлж, дараа нь түүний "уур хилэн, хатуу чанд төлөв, догшин ширүүн зан, аймшиг төрүүлсэн байдал"-ыг харуулах нэг анекдот өгүүлсэн ба энэхүү нэг анекдот нь дээр дурдсан хүчингийн хэргийн тухай юм. Энэхүү анекдот энэ бүлгийг төгсгөж байна. Жувейнийн хоёр гар бичмэлд уг хүчирхийлэлд өртсөн овог аймгийн нэр тодорхой байдаггүй ч D гар бичмэл болон Рашид ад-Дин нар "Ойрад" гэж бичжээ. Бродбриж, И. де Рахвельц нар ойрадуудтай холбосон энэ тодорхойлолтын үнэн бодит эсэхэд эргэлзэж байв. Анекдотуудыг перс үлгэрийн хэв маягаар бичсэн байна. Жувейни 46-р анекдотын эх сурвалжийн тухай "Миний тааламжтай яриа өрнүүлдэг найзуудын нэг надад дараах түүхийг хэлсэн юм" гэж тэмдэглэжээ. Өгэдэйг магтан дуулсан анекдотууд нь лалын шашинтнуудыг дэмжигч, хятадуудын эсрэг байр суурийг илэрхийлдэг. Хэд хэдэн анекдот Өгэдэйн өөрийгөө хянах чадвар дутмаг байдлыг харуулсан доог тохууны өнгө аястай байдаг. Анекдотууд нь үнэний ортой байж болох ч зарим нь лал худалдаачдын нийгэмлэгээс гаралтай хуурамч домог мэт санагддаг тул болгоомжтой хандах хэрэгтэй. Перс хэл дээрх өөр нэг мэдээ бол "монголчуудыг шоолж", "хорон муу санаа"-гаа илэрхийлснийх нь төлөө Алтан улсын цэргүүдийг бөөнөөр нь ''"содом"''-дох (''"sodomy"'' (''"содоми"'') - ижил хүйстний бэлгийн харилцаа) буюу хүчирхийлж байсан явдал юм. Үүнийг Рашид ад-Дин эш татсан бөгөөд Уэзерфорд тэмдэглэжээ. Хэдийгээр энэ мэдээ нь хэтрүүлэгтэй байж болох ч бэлгийн хүчирхийллийг зэвсэг болгон ашиглаж байгааг харуулсан байна. Уэзерфордын хэлснээр бол Өгэдэй Чингис хааны бий болгосон охид эмэгтэйчүүдийг бэлгийн харьцаанд эрт оруулах, хүчиндэх, хулгайлах, худалдахыг хориглосон хууль тогтоомж бүрийг зөрчиж байжээ. == Үхэл ба үр дагавар == "[[Ертөнцийг Байлдан Дагуулагчийн Түүх|Ертөнцийг байлдан дагуулагчийн түүх]]"-энд дурдсанаар бол Өгэдэй бие нь чилээрхэх болсон тул ямар нэг амьд амьтныг өршөөж суллавал түүний өвчилсөн гэдсийг Төгс Хүчит Бурхан эдгээнэ гэж найдан нэгэн чоныг суллаж тавьжээ. Гэвч хааны арслан шиг биетэй ноход нь тэр чоныг элдэн хөөж хэсэглэн тасдаж алсан байна. Өгэдэй энэ явдлаас хойш удалгүй нас баржээ. Энэхүү анекдот (47-р анекдот) нь Өгэдэй Абдурахмантай шөнийн турш архидсаны дараа нас барсан гэх нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн мэдээлэлтэй зөрчилддөг. Өгэдэй өөрийн ач хүү Ширэмүнийг өв залгамжлагчаараа сонгосон боловч түүний бэлэвсэн хатан [[Дөргөнэ|Дөргэнэ]] таван жил төрийн хэргийг хамаарсны эцэст [[Гүюг хаан|Гүюг]] ор суурийг нь залгамжилжээ. Гэсэн хэдий ч [[Алтан Орд|Алтан ордны улсын]] (Жочийн улс, Кипчакийн хаант улс гэж бас нэрлэдэг) хаан Бат Гүюгийг нэрийн төдий хүлээн зөвшөөрсөн ба Гүюг Баттай тулалдахаар явах замдаа нас барсан байна. [[Мөнх хаан|Мөнх хааны]] үед буюу 1255 онд л Бат Европыг дахин довтлох бэлтгэл хийхэд хангалттай аюулгүй байдлыг олж авав. Гэвч тэр төлөвлөгөөгөө хэрэгжүүлэхээс өмнө нас баржээ. [[Хубилай хаан]] 1271 онд [[Юань Улс|Юань улсыг]] байгуулахдаа албан ёсны тэмдэглэлд Өгэдэй хааныг "Тайзун" ([[Хятад хэл|хятадаар]]: 太宗) хэмээн нэхэн өргөмжилжээ. == Хатад, татвар эмс ба хүүхдүүд == Өгэдэй өөрийн эцэг Чингис хааны нэгэн адил олон хатантай байсан бөгөөд жаран татвар эмтэй байв.<ref>{{Cite book |last=Фазлуллах |first=Рашид ад-Дин |title=Судрын чуулган |year=2002 |edition=2 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=5 |translator-last=Ц |translator-first=Сүрэнхорлоо}}</ref> Өгэдэй эхлээд Борогчинтой, дараа нь Дөргэнэтэй гэрлэжээ. Бусад хатдын дунд Мөгэ хатан (урьд нь Чингис хааны татвар эм байсан), Жачин хатан, Хөрүгэнэ нар байв. Их, бага хатад: # [[Борогчин]] # [[Дөргөнэ|Дөргэнэ]] ## [[Гүюг хаан|Гүюг]] – Монголчуудын гурав дахь Их Хаан ## [[Годан|Хүдэн]] – Анхны Буддист Монгол ханхүү ## [[Хүчү]] (1237 онд зуурдаар нас барсан) – [[Монголчуудын Сүн улсын байлдан дагуулалт|Сүн улстай хийсэн дайны үеэр]] амь үрэгдсэн. ### [[Ширэмүн]] – Өгэдэй өв залгамжлагчаараа товлосон. ### Боладчи ### Сөсэ ## [[Харачар]] ### Тотаг ## [[Хаш (Өгэдэй хааны хүү)|Хаш]] – Өгэдэйн хаанчлалын үед нас барсан. ### [[Хайду]] (1235–1301) # [[Мөгэ хатан]] # Жачин хатан # Анхуй хатан (昂灰)<ref name=":0">{{Cite web |title=元史/卷106 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7106 |access-date=2024-03-27 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> # Чилижихутэни хатан (乞里吉忽帖尼)<ref name=":0" /> Татвар эмс: # Эргэнэ ## [[Хадан]] ## [[Мэлиг (Өгэдэйн хөвгүүн)|Мэлиг]] – Данишменд-хажиб хүмүүжүүлсэн.<ref>{{Cite book |last=Фазлуллах |first=Рашид ад-Дин |title=Судрын чуулган |year=2002 |edition=2 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=14 |translator-last=Ц |translator-first=Сүрэнхорлоо}}</ref> ===Өгэдэй хааны хойчис=== {{tree list|}} *'''Өгэдэй хаан''' **'''[[Гүюг хаан]]''' ***Хожа ****Тогма *****Юшумут *****Ижүгэн *****Өлзийхэн *****Абажи ****Басужу өвгөн *****Чауту *****Хөхөө *****Төмөр ***Нагу ****Чапат ***Хөхөө ****Урга *****Дармабал *****Ардаба дорж *****Хутухай дорж ******Күрэн Иргиман ******Артаба Шири ****Тэгш ****Игирдай ****Күмү *****Тэгүдэр ****Гончиг ****Түвшин *****Жугшаб ****Төгсбуха ****Дарабун **[[Годан]] ***Мөнхөт ****Есүбөх ***Чинтөмөр **[[Хүчү]] ***[[Ширэмүн]] ***Булучи ***Суса **Харачар ***Тутаг **[[Хашин]] ***'''[[Хайду хан]]''' ****Чапар *****Бүритөмөр *****Өлзийтөмөр *****Хутлуг *****Төмөр *****Цэцэгт *****Тугтөмөр *****Цэрэгт *****Уладай ****Урус ****Янгичар ****Ринчин *****Алгу хулачу *****Сарбан ******Бурунтай ******Бучир ****Кудаур ****Сурхабуха ****Илбагши ****Хүрэл ****Ихбуха ****Уругтөмөр ****[[Хотол Цагаан гүнж|Хутулун]] : Горлосын Абтагултай гэрлэсэн. ****Хутучин чаха: Олхунудын Төвшин хүргэнтэй гэрлэсэн. **[[Хадан]] ***Дорж ****Суса ****Аскаб ***Кипчаг ****Хүрил ***Есүр ***Хадан ****Лахур ****Мубаракшах ***Хурмиши ***Яя ****Уругтөмөр ****Эсэнтөмөр *****Али хожа ***Ачиги ****Уругтөмөр *****Курасбэ *****Туглугбуха *****Хутлугхожа *****Хутлугтөмөр *****Чинболд *****Аргун *****Мухаммед *****Али **[[Мэлиг (Өгэдэйн хөвгүүн)|Мэлиг]] ***Түмэн ***Тогонбуха ****Улугт ***Тогончар ****Алтай ****Хуртаг ***Тогон ***Турчан ****Тогугар ***Хутлуг тохмиш ****Туглуг *****Тузун {{tree list|end}} == Дурсгал == [[Монголын Иргэний Агаарын Тээвэр]] (МИАТ) [[Boeing 737-800]] EI-CSG онгоцоо "Өгөөдэй Хаан" гэж нэрлэсэн байдаг. == Ном зүй == * "''HISTORIA MONGALORUM''" Fra Giovanni da Pian del Carpini, 1245-1247, "''Монголчуудын түүх''" Плано Карпини, итали хэлнээс орчуулсан Л.Нямаа, 2006, ISBN 99929-2-214-1 == Эх сурвалж == {{Reflist}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Чингис хаан]] |он =1229-1241 |албан_тушаал =[[Монгол хаад#Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын хаан]] |дараа =[[Гүюг хаан]] }} {{end}} {{Navbox | name = Монголын эзэнт гүрний их хаад | state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} | title = [[Их Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний]] [[хаан|их хаан]] | bodyclass = hlist |group1 = Их Монгол Улсын хаад |list1 = * [[Чингис хаан]] * [[Толуй]] <small>(Төр баригч)</small> * [[Өгэдэй хаан]] * [[Дөргөнэ]] <small><nowiki>(Төр баригч)</nowiki></small> * [[Гүюг хаан]] * [[Огул Хаймыш]] <small>(Төр баригч)</small> * [[Мөнх хаан]] * [[Хубилай хаан]] / [[Аригбөх|Аригбөх хаан]] |group2 = Их Юань улсын хаад |list2 = * [[Хубилай хаан]] * [[Төмөр Өлзийт хаан|Төмөр хаан]] * [[Хайсан хүлэг хаан|Хайсан хаан]] * [[Аюурбарбад хаан]] * [[Шадбал гэгээн хаан|Шадбал хаан]] * [[Есөнтөмөр хаан]] * [[Аригиба хаан]] * [[Төвтөмөр хаан]] * [[Хүслэн хаан]] * [[Ринчинбал хаан]] * [[Тогоонтөмөр хаан]] | below = }} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Алтан ураг]] [[Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Монголын их хаан]] [[Ангилал:Их хаан]] [[Ангилал:Чингис хаан]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1241 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:1186 онд төрсөн]] a3hqu5t4p3mjrh085k7vitq09fzzez4 858912 858911 2026-06-15T09:12:22Z ~2026-35091-43 105345 /* */ 858912 wikitext text/x-wiki {{Short description|1229-1241 онуудад Монголын эзэнт гүрний хаан}} {{Инфобокс хаан | name = Өгэдэй хаан<br/>{{MongolUnicode|ᠥᠭᠡᠳᠡᠢ<br/>ᠬᠠᠭᠠᠨ}} | image = YuanEmperorAlbumOgedeiPortrait.jpg | caption = [[Юань Улс]]ын үед бүтээгдсэн Өгэдэй хааны хөрөг, анх 1278 онд бүтээгдсэн. ([[Тайванийн Үндэсний Хааны Ордон Музей|Үндэсний Ордон Музей]], Тайбэй) | succession = [[Мягмардоржийн Тэмүгэ хааны эзэнт гүрний хаан]] | reign = 1229 оны 9 сарын 13{{snd}}{{nowrap|1241 оны 12 сарын 11}} | coronation = 1229 оны 9 сарын 13 | predecessor = {{ubl|[[Мягмардожийн Тэмүгэ хаан]]|[[Тулуй]] (түр)}} | successor = {{ubl|[[Дөргөнэ]] (түр)|[[Гүюг хаан]]}} | birth_date = {{circa|1186}}<!--Өгөдэй 1241 онд Хятадын түүхийн стандартаар 56 насандаа (орчин үеийн барууны стандартаар 55 насандаа) нас барсан бөгөөд энэ нь 1186 онд төрсөн гэсэн үг юм.<ref>{{cite book |first = Анне Ф. |last = Бродбридж |title = Women and the Making of the Mongol Empire }}</ref>--> | birth_place = [[Хамаг Монгол]] | death_date = 1241 оны 12 сарын 11(54–55 насалсан) | death_place = <nowiki>[Мягмардоржийн Тэмүгэ хааны эзэнт гүрэн]]</nowiki> | burial_place = Тодорхойгүй, [[Бурхан Халдун]] гэж таамагладаг{{efn|name=burial|''[[Юань улсын судар|Юань улсын судрын]]'' өгүүлснээр Өгөдэй хааныг Циньян хөндийд ({{lang|zh|起輦谷}}) оршуулсан гэдэг.<ref name=Yuanshi/> Хөндийгийн байршлыг ямар ч баримт бичигт дурдаагүй бөгөөд хүмүүс хөндийг одоогийн Монгол улсын [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] [[Онон гол]], [[Бурхан Халдун]] уулын ойролцоо байдаг гэж үздэг.}} | spouse = {{plainlist| * [[Борогчин|Борогчин хатан]] * [[Дөргөнэ|Дөргөнэ хатан]] * [[Мөгэ хатан]] * Анхуй хатан * Жачин хатан}} | issue = {{plainlist| * [[Гүюг хаан|Гүюг]] * [[Годан]] * [[Хүчү]] * Харачар * [[Хашин]] * [[Хадан]] * [[Мэлиг (Өгэдэйн хөвгүүн)|Мэлиг]]}} | full name = [[Монгол бичиг]]: {{MongolUnicode|ᠥᠭᠡᠳᠡᠢ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}} {{tlit|mn|Өгэдэй хаган}} | posthumous name = Инвэнь хаан ({{lang|zh|英文皇帝}}) | temple name = Тайзун ({{lang|zh|太宗}}) | house = {{plainlist| * [[Адууч]] }} | father = [[Мягмардоржийн Тэмүгэ хаан]] | mother = [[Тодорхойгүй]] | religion = [[Тэнгэр шүтлэг]] }} '''Өгэдэй хаан''' ({{mongolUnicode|ᠥᠭᠡᠳᠡᠢ}}{{mongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}, ойролцоогоор 1186 он - 1241 оны 12-р сарын 11) нь [[Чингис хаан|Чингис хааны]] гуравдугаар хүү бөгөөд өөрийн эцгийн дараах [[Их Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний]] хоёр дахь [[Хаан|их хаан]] байв. Тэрээр эцгийнхээ байгуулсан эзэнт гүрний тэлэлтийг үргэлжлүүлсэн ба [[Монголчуудын Европ дахь байлдан дагуулалт|Европ дахь монголчуудын довтолгоон]], [[Их Монгол улс болон Юань гүрний үеийн дайн тулаан|Хятад дахь Монголын байлдан дагуулалтын]] үеэр өмнөд болон баруун зүгт Монголын эзэнт гүрэн өөрийн хамгийн дээд хэмжээнд хүрэх үед дэлхийн хүн болов. Чингисийн бүх хөвгүүдийн адил тэр [[Хятад]], [[Иран]], [[Төв Ази]] дахь байлдан дагууллуудад өргөн хүрээнд оролцжээ. == Оршил == Өгэдэй нь [[Чингис хаан]] болон [[Бөртэ үжин]] нарын гурав дахь хүү байв. Тэрээр өөрийн эцгийн дээшлэн мандах үеийн үймээн самуунтай үйл явдлуудад оролцсон. Өгэдэйг 17 настай байхад Чингис хаан [[Жамуха|Жамухын]] цэргийн эсрэг хийсэн [[Хар халзан элээтийн тулалдаан|Хар халзан элээтийн тулалдаанаас]] ("Монголын нууц товчоо"-ы уг эхэд тулалдаан болсон газрын нэрийг ''Халахалжит элэт'' гэж тэмдэглэжээ) аймшигт ялагдлыг амсжээ. Өгэдэй хүнд шархадсан бөгөөд тулалдааны талбарт гээгдсэн байна. Эцгийнх нь өргөмөл дүү, хамтран зүтгэгч [[Борохул]] түүнийг аварчээ. Хэдийгээр тэр аль хэдийн гэрлэсэн байсан ч 1204 онд эцэг нь түүнд ялагдсан [[Мэргид|мэргид]] ноёны хатан [[Дөргөнэ|Дөргөнэг]] авч өгчээ. Иймэрхүү байдлаар эхнэр нэмж авах нь [[Хээр (Газар зүй)|тал нутгийн]] соёлд ховор биш байжээ. 1206 онд Чингисийг [[Хаан|''хаан'']] (''khagan'') буюу ''эзэн хаанд'' (''emperor'') өргөмжилсний дараа [[Жалайр|жалайр]], бэсүд, [[Сүлдүс (овог)|сүлдүс]], хонхотон овгийн ''мянгатуудыг'' түүнд [[Хувь (эзэмшил)|хараат газар нутаг]] болгон өгсөн байна. Өгэдэйн газар нутаг Ховог (Хобок) болон Эмээл (Эмель) голуудыг хамарчээ. Эцгийнх нь хүсэлтийн дагуу жалайрын захирагч Илүгэй Өгэдэйн багш болсон байна. Өгэдэй өөрийн ах нарын хамт [[Алтан улс|Алтан улсын]] (''Jin dynasty'') эсрэг 1211 оны 11-р сард анх удаа бие дааж цэргийн ажиллагаа явуулсан. Тэрээр [[Хэбэй муж|Хэбэйгээр]] дамжин өмнөд нутгийг, дараа нь 1213 онд [[Шаньси муж|Шаньсигаар]] дамжин умардыг сүйрүүлэхээр илгээгдэж байв. Өгэдэйн хүч [[Ордос хот|Ордосын]] гаднаас Алтан улсын цэргийн ангийг хөөсөн ба тэрээр Сүн улс, Алтан улс, [[Тангуд улс|Тангуд улсын]] (''Xi Xia'' буюу ''Western Xia'' (''Баруун Ся''), ''Great Xia'' (''Их Ся'')) эзэмшлүүдийн хилийн уулзвар руу хөдөлжээ. [[Монголчуудын Хорезм рүү хийсэн дайралт|Хорезмын эсрэг Монголын байлдан дагуулалтын]] үеэр [[Цагадай]], Өгэдэй нар 1219-1220 онд таван сарын бүслэлтийн дараа [[Отрар|Отрарыг]] эзэлж, оршин суугчдыг нь хядсан бөгөөд [[Ургенч|Ургенчийн]] хэрмийн гадна талд байсан [[Зүчи|Зүчитэй]] нэгдэв. Зүчи, Цагаадай нар цэргийн стратегийн тал дээр дайсагнан маргалдаж байсан учраас Чингис хаан Ургенчийн бүслэлтийг хянуулахаар Өгэдэйг томилсон байна. Тэд 1221 онд хотыг бүрэн эзлэсэн юм. Афганистан, зүүн өмнөд Персэд бослого гарахад Өгэдэй бас [[Газни|Газнийг]] номхотгожээ. == Их Хаанд өргөмжлөгдсөн нь == [[Файл:CoronationOfOgodei1229.jpg|thumb|Өгэдэйг хаанд өргөмжилсөн нь. [[Рашид ад-Дин]], XIV зууны эх.]] 1219 онд [[Хорезмын эзэнт улс|Хорезмын эзэнт гүрний]] эсрэг довтолгооны өмнө [[Чингис хаан|Чингис хаанаас]] өв залгамжлагчаа томилохыг Есүй хатан шаардав. Ахмад хоёр хүү [[Зүчи]], Цагадай нарын хоорондох аймшигт хэрүүл шуугианы дараа тэд өв залгамжлагчаар сонгож болно хэмээн Өгэдэйг байлгахаар тохиролцсон. Чингис тэдний шийдвэрийг баталжээ. Чингис хаан 1227 онд нас барсан ба [[Зүчи]] түүнээс эрт нэг юм уу хоёр жилийн өмнө нас барсан байна. Өгэдэйн дүү [[Тулуй|Толуй]] 1229 он хүртэл ''засаг баригч'' (''regent'') байв. Өгэдэйгээр өв залгамжлуулах Чингисийн тодорхой хүсэлд эргэлзэх явдал үнэндээ хэзээ ч байгаагүй хэдий ч Чингисийн нас барсны дараа [[Хэрлэн гол|Хэрлэн мөрөн]] дээрх Хөдөө Аралд болсон [[Их Хуралдай|хуралдайгаар]] 1229 онд Өгэдэй ''их'' ''хаанд'' (''great'' ''khan'') сонгогдсон байдаг. Ёс жаягийн дагуу гурван удаа найр тавьсны эцэст Өгэдэй 1229 оны 9-р сарын 13-нд [[Монголчууд|монголчуудын]] ''Хаанд'' (''Khagan'') өргөмжлөгдсөн байна. Цагадай өөрийн дүүгийн эрх шаардлагыг үргэлжлүүлэн дэмжсэн. Чингис хаан Өгэдэйг эелдэг, өгөөмөр зан чанартай гэж харж байв. Түүний билэг авьяас эцгийнхээ зам дээр эзэнт гүрнийг хадгалсан амжилтад нь тодорхой хэмжээний үүрэг гүйцэтгэсэн. Түүний хаанчлалын үед гол төлөв Чингис хааны ардаа үлдээсэн зохион байгуулалт ба Өгэдэйн хувь хүний шинж чанарын ачаар Монголын эзэнт гүрний ажил хэрэг ихэнх хэсэгтээ тогтвортой үлджээ. Өгэдэй прагматик хүн байсан, гэсэн ч тэр хаанчлалынхаа хугацаанд зарим алдаа гаргасан. Өгэдэй цэргийн захирагч юм уу зохион байгуулагчийн хувьд өөрийгөө эцэгтэйгээ эн тэнцүү хүн гэж үзэн төөрөлддөггүй байсан бөгөөд өөрийн олсон хамгийн чадварлаг хүмүүсийн авьяас чадварыг хэрэглэжээ. Түүний сэтгэл татам зан байдлын тухай мэдээллүүдийг үл харгалзан 1237 онд үйлдсэн гэмт хэргийнх нь төлөө Монгол, Персийн түүхчид Өгэдэйг шүүмжилсэн байдаг ба энэ нь Персийн түүхчдийн бичсэнээр долоогоос дээш насны 4,000 [[Ойрад|ойрад]] охидыг хүчирхийлэх тушаалаас бүрддэг. Тэгээд дараа нь эдгээр охид Өгэдэйн гаремд (эмсийн байр) хураагдах, эсвэл Монголын эзэнт гүрэн даяарх аяны буудлуудад биеэ үнэлэгчид болон хэрэглэгдэхээр өгөгдсөн байна. Өмнө нь Ойрад нутгийг захирч байсан Өгэдэйн эгч Чэчэйхэний үхлийн дараах энэ алхам нь Ойрад аймаг болон тэдний газар нутгийг Өгэдэйн хяналтын доор авчирчээ. == Дэлхийн байлдан дагуулалт == === Дундад Дорнод дахь тэлэлт === Хорезмын эзэнт гүрнийг устгасны дараа Чингис хаан [[Тангуд улс|Тангуд улсын]] эсрэг хөдлөхөд чөлөөтэй болсон. Гэсэн хэдий ч 1226 онд Хорезмын хаадын сүүлчийнх нь болох [[Желал ад-Дин Мангуберди]] өөрийн эцэг [[II Мухаммед (Хорезм)|II Ала ад-Дин Мухаммедын]] алдсан эзэнт гүрнийг сэргээхээр [[Иран|Персэд]] буцаж иржээ. 1227 онд түүний эсрэг илгээсэн Монголын зэвсэгт хүчин [[Дамган|Дамганд]] ялагдсан байна. Желал ад-Динийн эсрэг хөдөлсөн өөр нэг арми [[Исфахан|Исфаханы]] ойролцоо ''пиррийн ялалт'' (''pyrrhic victory'' - ялагдсантай адил ялалт) байгуулсан боловч тэр амжилтаа үргэлжлүүлж чадаагүй аж. Өгэдэй дайны ажиллагаа эхлүүлэхийг зөвшөөрснөөр [[Чормаган хорчи]] 30,000-50,000 монгол цэргийг толгойлон [[Бухар|Бухараас]] гарчээ. Тэрээр хорезмуудын тусламж дэмжлэгийн удаан хугацааны хоёр бааз суурь болох [[Хорасан]], Персийг эзлэн авав. 1230 онд [[Амударья|Амударья мөрнийг]] гаталсан ба ямар нэгэн эсэргүүцэлтэй тулгаралгүйгээр Хорасан руу орсон тул Чормаган хурдан, чөлөөтэй явж өнгөрлөө. Тэрээр баруун [[Афганистан]] руу довтлох цаашдын зааврыг өгсөн байсан Дайр баатрын хяналт доор бие бүрэлдэхүүнийхээ нэлээд их хэсгийг дэмжлэг болгон үлдээжээ. Чормаган болон түүний армийн олонх хэсэг 1230 оны намар [[Альборзын нуруу|Эльбурсын уулс]] болон [[Каспийн тэнгис|Каспийн тэнгисийн]] хоорондох бүс нутаг [[Табаристан]] (орчин үеийн Мазендеран) руу орж, ингэснээр [[Низаритын исмайлит улс|Низаритын исмайлитуудын]] ([[Ассассин|ассасинууд]]) хяналтад байсан өмнө зүг дэх уулархаг бүсээс зайлсхийв. [[Рей (хот)|Рей]] хотод хүрээд Чормаган өвлийн хүрээгээ тэнд байгуулсан ба хойд Персийн үлдсэн хэсгийг номхотгохын тулд цэргүүдээ илгээжээ. 1231 онд тэр өөрийн удирдсан армийг өмнө зүг рүү хөдөлгөсөн бөгөөд [[Кум]], [[Хамадан]] хотууд хурдан хугацаанд эзлэгдэв. Тэндээс тэрээр [[Фарс муж|Фарс]], [[Керман муж|Керманы]] бүс нутгууд руу цэргүүдээ илгээхэд тэдгээрийн захирагчид мужуудаа сүйтгүүлж байхаас илүү Монгол эздэд алба гувчуур төлөхийг эрхэмлэн хурдан хугацаанд дагаар орлоо. Энэ хооронд зүүн зүгт Дайр баатар [[Кабул]], Газни, Забулистаныг эзлэх зорилгодоо гуйвалтгүй хүрч байв. Монголчууд аль хэдийн Персэд дэг журам тогтоосон тул Желал ад-Дин хөөгдөхөд хүрч, Өвөр Кавказад тусгаарлагдсан байна (тэрээр энэ явдлаас хойш удалгүй алагджээ). Ийнхүү Перс бүхэлдээ Монголын эзэнт гүрэнд нэгдсэн болой. === Алтан улсын уналт === 1230 оны сүүлээр Доголху чэрби (монгол жанжин) Алтан улсад санамсаргүй байдлаар ялагдсаны хариуд Өгэдэй хаан дүү [[Тулуй|Толуйн]] хамт өмнө зүгт [[Шаньси муж]] руу хөдлөн уг мужийг Алтан улсын цэргээс цэвэрлэж, [[Фынсян]] хотыг эзлэн авав. Хойд зүгт зуны улирлыг өнгөрөөсний дараа тэд [[Хэнань муж|Хэнань]] дахь Алтан улсын хүчний эсрэг дахин дайны ажиллагаа явуулсан бөгөөд Алтан улсын ар талаас довтлохын тулд Өмнөд Хятадын нутгаар (Сүн улсын газар нутгаар) дайран гарчээ. 1232 он гэхэд Алтан улсын хаан нийслэл [[Кайфэн|Кайфын]] хотдоо [[Кайфыны бүслэлт (1232-1233)|бүслэгдсэн]] байлаа. Удалгүй Өгэдэй аян дайны эцсийг өөрийн жанждад даатгаж үлдээгээд буцав. Хэд хэдэн хотыг эзэлсний дараа монголчууд [[Сүн улс|Сүн улсын]] хожимдсон тусламжаар 1234 оны хоёрдугаар сард [[Цайчжоугийн бүслэлт (1233-1234)|Цайчжоу хотыг эзлэн авч]] (Алтан улсын хаан Кайфын хотоос явж Цайчжоу хотод орогноод байжээ) Алтан улсыг мөхөөжээ. Гэвч дараа нь Сүн улсын амбан захирагч Монголын элч төлөөлөгчийг хороосон бөгөөд Сүн улсын цэргүүд монголчуудын захиргаанд байсан Сүн улсын урьдын нийслэлүүд болох Кайфын, [[Лоян]], [[Чанань\]] зэрэг хотуудыг эзэлж авав. [[Монголчууд Алтан улсыг дайлсан нь|Алтан улстай хийсэн дайнаас]] гадна Өгэдэй [[Пусянь Ваньну]] (урьд нь Алтан улсын жанжин байсан) гэгчийн байгуулсан Дорнод Ся улсыг 1233 онд [[Монголчууд Дорнод Ся улсыг байлдан дагуулсан нь|бут цохин мөхөөж]], өмнөд [[Манжуур|Манжуурыг]] төвшитгөжээ. Мөн энэ бүс нутгийн хойд хэсэгт орших [[Манж-Тунгусын ард түмэн|Усны татаруудыг]] номхотгож, 1237 онд гаргасан бослогыг нь дарсан байна. === Гүрж, Арменийг байлдан дагуулсан нь === [[Файл:Geor_tamro_aandersen.png|thumb|250x250px|1184-1230 оны үеийн [[Гүржийн хаант улс]]]] 1232 онд Чормаганы удирдсан монголчууд [[Кавказ|Кавказад]] эргэж ирэв. 1235 онд [[Гянжа]] хотын хэрмийг оньсон харвах, [[Таран|түншүүр зэвсгээр]] эвдэн нураажээ. [[Эрбиль]] хотын иргэд Монгол хааны ордонд жил бүр алба гувчуур хүргэхээр тохиролцсоны эцэст монголчууд ухарсан байна. Чормаган 1238 он хүртэл, өөрөөр хэлбэл ханхүү [[Мөнх хаан|Мөнхийн]] цэргийн хүч Хойд Кавказад идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулах хүртэл хүлээв (1236 оноос Бат хааны удирдсан Монголын их цэрэг Европ руу цөмрөн аян дайн хийж эхэлсэн бөгөөд энэ аян дайны үеэр ханхүү Мөнх, Хадан нар Хойд Кавказын овог аймгуудыг байлдан дагуулсан байна). [[Армяны хаант улс|Арменийг]] эрхшээлдээ оруулсныхаа дараа Чормаган [[Тбилиси]] хотыг эзлэн авлаа. 1238 онд монголчууд Лори хотыг эзлэв. Хотын захирагч [[Шахиншах|шахиншах]] нь монголчуудыг ирэхээс өмнө гэр бүлийнхээ хамт зугтаж, энэхүү баян хотыг хувь заяанд нь даатгаж үлдээсэн аж. Хоханаберд цайз хүчтэй эсэргүүцэл үзүүлсний дараа цайзын захирагч [[Гасан-Жалал Дола|Гасан Жалал]] монголчуудад дагаар оров. Дараа нь монголчууд Гүржийн өөр нэгэн түшиг тулгуур болох атабек Авагийн захирсан Каен цайзын эсрэг хөдөлжээ. Монгол жанжин Тохта шууд дайралт хийлгүй, хотыг тойруулан хана хэрэм босгосон тул Аваг удалгүй бууж өглөө. 1240 он гэхэд Чормаган [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказыг]] байлдан дагуулж дууссан бөгөөд ингэснээрээ [[Гүржүүд|Гүржийн]] язгууртнуудыг бууж өгөхөд хүргэв. === Солонгос === 1224 онд Солонгост очсон Монголын элч буцах замдаа тодорхой бус байдлаар алагдаж, Солонгосын эрх баригчид Монголд [[Данж|албан татвар]] өгөхөө больжээ. 1231 онд Өгэдэй үрэгдсэн элчийнхээ өшөөг авах, Солонгосыг дарангуйлах зорилгоор Саритай хорчийг илгээв. Ингээд энэ хаант улсыг дарангуйлах тушаалын дагуу Монголын цэрэг Солонгос руу [[Монголчууд Солонгосыг эзэлсэн нь|довтолж]] эхэллээ. [[Гуулин улс|Корё улсын]] (тухайн үед Солонгост оршин тогтнож байсан улс) хаан Монголын [[Даргач|даргач]] нарыг хүлээн авахаар тохиролцсон бөгөөд тэд нараар улс орныхоо хэргийг түр хугацаанд мэдүүлэв. Гэвч тэднийг 1232 оны зун буцахад [[Чхве У]] (тухайн үед Корё улсад цэргийн дэглэм тогтож, цэргийн эрхтнүүд улс орныг удирдаж байсан бөгөөд энэ үеийн цэргийн дэглэмийн удирдагч нь Чхве У байв) нийслэлээ [[Кэсон|Кэсоноос]] [[Канхва арал]] руу нүүлгэжээ. Саритай тэдний эсрэг дайн хийж байгаад тэнэсэн суманд өртөж амь үрэгдэв. 1234 онд Монголд болсон их хуралдай дээр Өгэдэй Монголын [[Дипломат төлөөлөгч|элч]] нарыг хороосон [[Солонгосчууд|солонгосчууд]], [[Сүн улс|Өмнөд Сүн улс]], [[Кипчак|кипчакууд]] болон тэдний Европын холбоотнуудыг байлдан дагуулах төлөвлөгөөгөө зарлалаа. Өгэдэй Монгол цэргийн жанжнаар Данхыг (Danqu) томилж, дагаар орсон солонгос жанжин Хон Бок-воныг Корё улсаас эзэлж авсан дагасан цэрэг, иргэд бүхий 40 хотын захирагч болгов. 1238 онд Корё улсын хааны ордон энх тайвныг тогтоохыг хүсэхэд Өгэдэй Корё улсын хааныг өөрийн биеэр Монголд ирэхийг шаарджээ. Корё улсын хаан эцэстээ өөрийн хамаатан Ён Нон-гун Суныг сурвалжит 10 хөвгүүний хамт [[Монгол Улс|Монгол]] руу [[Хүн барьцаалах|барьцаанд]] илгээснээр 1241 онд дайн түр зогсов. === Европ === [[Файл:Capture_of_the_Mongol-Tatars_Russian_city.jpg|thumb|306x306px|Монгол цэрэг [[Русь (ард түмэн)|Оросын]] хотыг эзлэн авч байгаа нь]] Монголын эзэнт гүрэн өрнө зүгийн тал хээр нутгийн (Кипчакийн тал нутаг) нүүдэлчдийг эрхшээлдээ оруулж, Европ руу хөөх зорилгоор [[Бат хаан|Бат хааны]] удирдлага доор баруун зүгт өргөжин тэлж эхлэв. Тэд баруун зүгийн байлдан дагууллаараа [[Ижилийн Булгар улс|Ижил мөрний Булгар]], [[Аланы хаант улс|Аланы]] бараг бүх хэсэг, [[Кипчакийн хээр тал|Кипчакийн тал нутаг]], [[Киевийн Русь|Оросыг]] эзлэн авснаас гадна [[Унгарын хаант улс (1000-1301)|Унгарыг]] богино хугацаанд эзэлсэн юм. Тэд бас [[Пястын угсааныхны үеийн Польшийн түүх|Польш]], [[Унгар-хорватын холбоо|Хорват]], [[Сербийн хаант улс (дундад зуун)|Серби]], [[Болгарын хоёрдугаар эзэнт гүрэн|Болгар]], [[Латины эзэнт гүрэн]], [[Австрийн герцогт улс|Австри]] руу довтолжээ. [[Коломна|Коломнагийн]] (Оросын хот) бүслэлтийн үеэр Өгэдэй хааны эцэг нэгт ах (дүү?) Хүлгэн суманд оногдож амиа алдсан байна. Энэ аян дайны үеэр Өгэдэйн хүү [[Гүюг хаан|Гүюг]], Цагадайн ач [[Бүри]] нар Батыг тохуурхан доромжилж, монголчуудын хүрээнд зөрчил үүсэв. Өгэдэй хаан Гүюгийг "Чи өөрийн армийн эр хүн бүрийн санаа сэтгэлийг алдагдуулсан... Чамайг өөрийнхөө эрчүүдэд харгис хандаж байснаас болж оросууд бууж өгсөн гэж бодож байна уу?" (''"Аялж одруун зуур бөгст хүний бөгс нь эс үлдэв хэмээгдэмү чи... Оросууд иргэнийг тэр чиний уур хилэнд айж орогдсоноо болгон ахуюу чи"'') хэмээн хатуу зэмлэжээ. Дараа нь тэр Европыг байлдан дагуулах ажиллагааг үргэлжлүүлэхээр Гүюгийг буцаан илгээсэн байна. Гүюг болон Өгэдэйн өөр нэг хүү [[Хадан]] нар [[Трансильвани]], Польш руу тус тус довтолжээ. Хэдийгээр Өгэдэй хаан Европын үлдсэн хэсэг рүү, "Их тэнгис" - Атлантын далай хүртэл довтлох зөвшөөрөл олгосон байсан боловч түүнийг нас барсны дараах жил буюу 1242 оны эхээр монголчуудын давшилт Зүүн Европт зогссон юм. Монгол суртал ухуулга хожим энэ аян дайны бүтэлгүйтлийг түүний цаг бусаар нас барсантай холбон тайлбарлаж, Өгэдэйн залгамжлагчийг сонгоход Бат биечлэн оролцох ёстой байсан гэх болно. Гэвч үнэндээ Бат хэзээ ч ийм сонгуулийн төлөө Монгол руу буцаж ирээгүй бөгөөд 1246 он хүртэл залгамжлагч тодроогүй юм. Европын цайз бэхлэлтүүд стратегийн хувьд асуудал үүсгэж, монгол жанжид байгаа нөөц бололцоогоороо түүнийг даван туулж чадахгүй байсан явдал нь аян дайн зогсонги байдалд орж, дахин сэргээгүйн шалтгаан болсон байх магадлалтай. === Сүн улстай зөрчилдсөн нь === 1235-1245 оны үед Өгэдэйн хөвгүүдээр удирдуулан хийсэн ихээхэн хор хөнөөлтэй цуврал [[Гэнэтийн довтолгоо|довтолгооныхоо]] үр дүнд монголчууд Сүн улсын нутгийн гүнд нэвтэрч, [[Чөндү|Чэнду]], [[Сянъян]], [[Хөх мөрөн|Хөх мөрөнд]] хүрчээ. Гэвч тэд газар орны уур амьсгал, Сүн улсын цэргийн тоо зэргээс шалтгаалан аян дайнаа амжилттай дуусгаж чадаагүй бөгөөд энэ дайны явцад Өгэдэйн хүү Хүчү амь үрэгдсэн байна. 1240 онд Өгэдэйн нөгөө хүү [[Годан|Хүдэн]] туслах чанартай армийг [[Төвөд|Төвд]] рүү илгээжээ. Сүн улсын түшмэлүүд Сэлмүс (Selmus) тэргүүтэй Өгэдэйн элч нарыг хөнөөснөөр хоёр улсын хоорондох нөхцөл байдал улам дордов. Өгэдэйн удирдлага доор Ази тив даяар явагдсан Монгол гүрний өргөжин тэлэлт нь улс төрийн тогтвортой байдлыг авчирч, Өрнө ба Дорныг холбосон худалдааны гол зам болох [[Торгоны зам|Торгоны замыг]] дахин сэргээхэд тус болсон юм. === Энэтхэг === Өгэдэй Газнид Дайр баатрыг, [[Кундуз|Кундузад]] Мэнгэт (Menggetu) ноёныг тус тус захирагчаар томилжээ. 1241 оны өвөл монгол цэргүүд [[Инд мөрөн|Инд мөрний хөндий]] рүү довтолж, [[Делийн султант улс|Делийн султант улсын]] мэдэлд байсан [[Лахор]] хотыг бүслэв. Гэвч Дайр баатар 1241 оны 12-р сарын 30-нд хот руу дайрах үеэр амь үрэгдсэн ба монголчууд [[Делийн султант улс|Делийн султант улсаас]] гарахаасаа өмнө хотыг эвдэн устгажээ. 1235 оноос хойш хэсэг хугацааны дараа монгол цэргийн өөр нэг хүч [[Кашмир]] руу довтолж, тэнд хэдэн жил [[Даргач|даргач]] суулгав. Удалгүй Кашмир Монголын хараат болжээ. Ойролцоогоор тэр үед Кашмирын [[Буддын шашин|буддын шашны]] их багш Оточи болон түүний ах Намо нар Өгэдэйн ордонд ирсэн байна. == Засаг захиргаа == Өгэдэй Монголын засаг захиргааны хүнд суртлыг бий болгожээ. Түүний захиргааг гурван бүлэг бүрдүүлсэн. Эдгээр нь: * [[Уйгур]] [[Бичээч|бичээч]] Чингай болон [[Хэрэйд|хэрэйдүүд]] төлөөлсөн [[Христ сүсэгтнүүд|христ шүтлэгт]] дорнод түрэгүүд * [[Хорезм]] хүмүүс болох Махмуд Ялавач, Масуд-бек нар төлөөлсөн лалын шашинтнууд (Лалын шашинтнууд Монголын төрд олон үеэрээ зүтгэж байсны нэг нь энэ үеийнхэн болно) * [[Киданчууд|Хятан]] үндэстэн [[Елюй Чуцай]], [[Зүрчид|зүрчин]] үндэстэн Няньхэ Чжуншань нар төлөөлсөн [[Күнзийн суртал|күнзийн сурталт]] [[Умард Хятад|хойд хятадууд]] юм. Махмуд Ялавач төр засгийн зүгээс татвар хураах ажлыг мөнгөөр төлбөр төлдөг [[Ферм (орлогын түрээс)|татварын фермерүүдэд]] хариуцуулах тогтолцоог сурталчилж байжээ. Елюй Чуцай төр засгийн уламжлалт хятад хэв маяг бүхий тогтолцоог бий болгох тал дээр Өгэдэйд дэмжлэг үзүүлж байсан бөгөөд татварыг төрийн албаны төлөөлөгчдийн гарт шилжүүлж, засаг төрийн гаргасан мөнгөн тэмдэгтээр төлбөр хийдэг байв. Лал худалдаачид Монголын язгууртнуудын хувь нийлүүлсэн хөрөнгөөр ажиллаж, татвар төлөхөд шаардлагатай мөнгийг өндөр [[Хүү (зээл)|хүүтэй]] [[Зээл|зээлж]] байжээ. Ялангуяа Өгэдэй эдгээр [[Ортог|ортог]] (Монголын эзэнт гүрний үед төр ба хувь язгууртнуудын түнш худалдаачныг ийн нэрлэж байжээ) аж ахуйн нэгжүүдэд идэвхтэй хөрөнгө оруулалт хийсэн байна. Үүний зэрэгцээ монголчууд мөнгөний нөөцөөр баталгаажсан цаасан [[Мөнгөн тэмдэгт|мөнгөн тэмдэгтийг]] гүйлгээнд оруулж эхэлжээ. [[Файл:Ogedei_qaghan.svg|left|thumb|318x318px|Уламжлалт [[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] "Өгэдэй хаан"]] Өгэдэй төрийн хэрэг эрхлэх салбар хэлтсүүдийг татан буулгаж, Елюй Чуцайн санал болгосны дагуу Монголын захиргаан дахь Хятадын газар нутгийг 10 замд хуваасан ажээ. Мөн тэрээр эзэнт гүрнийг [[Бешбалык]] ба [[Чжичжэн (Бээжин)|Яньцзингийн]] засаг захиргаанд хуваасан ба Хархорум дахь төв байр нь Монгол, Манжуур, Сибирийн асуудлыг шууд хариуцдаг байв. Түүний хаанчлалын сүүл үед [[Амударья|Амударьягийн]] захиргаа байгуулагдсан байна. [[Туркестан|Туркестаныг]] Махмуд Ялавач захирч байсан бол Елюй Чуцай 1229-1240 оны үед Хойд Хятадыг захирч байлаа. Өгэдэй [[Шихихутуг|Шигихутугийг]] Хятадад ерөнхий шүүгчээр томилжээ. [[Иран|Иранд]] Өгэдэй эхлээд [[Хар Хидан|хар хятан]] хүн Чинтөмөрийг, дараа нь шударга захирагч гэдгээ харуулсан уйгур хүн [[Коргуз|Коргузыг]] томилов. Хожим Елюй Чуцайн зарим үүргийг Махмуд Ялавачид шилжүүлж, албан татварыг Абдурахманд хүлээлгэн өгчээ. Абдурахман татварын нэг жилийн мөнгөн орлогын хэмжээг хоёр дахин нэмэгдүүлнэ гэж амласан байна. Ортог буюу түнш худалдаачид Өгэдэйн мөнгийг тариачдад хэт өндөр хүүтэй зээлүүлж байсан хэдий ч Өгэдэй өөрөө нэлээд өндөр хүүтэй зээл авдаг байжээ. Энэ нь ашигтай байсан авч олон хүн татвар хураагчид болон тэдний хүчтэй зэвсэгт бүлэглэлүүдээс зайлсхийхийн тулд гэр орноо орхин дүрвэжээ. Өгэдэй эзэнт гүрний ноёдод христийн шашинт бичээч Кадак, [[Даосын шашин|даосын шашны]] санваартан Ли Чжичан нараар хичээл заалгаж, сургууль, академи байгуулж байв. Мөн Өгэдэй хаан [[Торго|торгоны]] нөөцөөр баталгаажсан цаасан мөнгөн тэмдэгт гаргах зарлиг буулгаж, хуучин мөнгөн дэвсгэртийг устгах үүрэгтэй газар байгуулжээ. Елюй Чуцай Өгэдэйн Иран, [[Баруун Хятад|Баруун]] болон Хойд Хятад, Хорезм зэрэг [[Хувь (эзэмшил)|хараат газар нутгийг]] өргөн хэмжээгээр хувааж байгаа явдлыг эзэнт гүрнийг задралд хүргэж болзошгүй хэмээн эсэргүүцэж байлаа. Ийнхүү Өгэдэйн зарлиг болгосноор Монголын язгууртнууд хараат газар нутгуудад даргач томилж болох боловч хааны ордноос бусад албан тушаалтныг томилж, татвар авахаар болжээ. Өгэдэй хаан эцгийнхээ тушаал, зарлигууд хүчин төгөлдөр хэвээр байгааг баталж, дээр нь өөрийн зарлигийг нэмж, "[[Их Засаг]]" ("Их Яса" гэж бас нэрлэдэг) хуулийг үүний салшгүй нэгэн хэсэг хэмээн тунхагласан байна. Өгэдэй хуралдай явуулах болон хувцаслалтын дүрмийг хуульчилсан юм. Тэрээр 1234 онд замын дагуу элч зарлагуудын хэрэгцээг хангах байнгын хүмүүс бүхий [[Өртөө|өртөөнүүд]] (яам) байгуулжээ. 25 мил тутамд буухиа өртөөнүүдийг байгуулсан ба өртөөний хүмүүс элч нарт морь унаа өгч, тогтоосон хоол ундаар үйлчилдэг байв. Өртөөнд хавсаргасан айл өрхүүд бусад албан татвараас чөлөөлөгдсөн байсан ч өртөө улаа залгуулахын тулд гувчуур татвар төлөх ёстой байлаа. Өгэдэй Цагадай, Бат хоёрыг өөрсдийн өртөөнүүдээ тус тусдаа хянан захирахыг тушаажээ. Мөн Өгэдэй хаан язгууртнуудыг [[Гэрэгэ|пайз]] (энгийн ард түмнээс хэрэгцээт зүйлс, үйлчилгээ шаардах эрх мэдэл бүхий тэмдэг) болон [[Зарлиг|зарлиг]] гаргахыг хориглов. Бас Өгэдэй зарлиг буулгаж аравт бүрд 100 [[Хонь|хониноос]] нэгийг авч тухай тухайн аравтын дотор буй ядууст өгөх ба [[Сүрэг|сүрэг]] бүрээс нэг хонь, нэг гүү авч эзэн хааны зоог шүүсэнд хэрэглүүлэхээр болгожээ. == Хархорум == [[Файл:Karakorum_-_Tortue_Sud.jpg|thumb|Хархорумын [[Биси|чулуун яст мэлхий]]]] Өгэдэй 1235-1238 оны үед Монголын төв нутгаар дамжин өнгөрдөг жил бүрийн [[Нүүдэлчин|нүүдлийн]] замынхаа буудаллан саатах газруудад хэд хэдэн ордон, [[Павильон|асар]] барьжээ. Анхны ордон "Ваньнянгун"-ыг ("Түмэн амгалант ордон") Хойд Хятадын гар урчууд барьсан байна. Их Хаан өөрийн хамаатан садангууддаа ойр орчимд нь ордон сууц барихыг уриалж байсан ба Хятадаас авчирсан гар урчуудыг уг газрын ойролцоо суурьшуулжээ. 1235 онд [[Хархорум]] хотын бүтээн байгуулалт дуусаж, Өгэдэйн ивээлийг хүртэхийн төлөө өрсөлдөж байсан Лалын болон Хойд Хятадын гар урчуудыг хотын өөр өөр хэсгүүдэд хуваарилан байршуулав. Хотыг дөрвөн хаалгатай шороон хэрэм хүрээлж байлаа. Хотод хавсарсан хувийн орон сууцууд байсан ба урд талд нь Зүүн Азид түгээмэл хэрэглэгддэг сийлбэртэй багана бүхий аварга том [[Биси|чулуун яст мэлхий]] зогсож байв. Мөн цэцэрлэгийн хаалгатай адил хаалгануудтай цайз шилтгээн болон олон тооны усны шувууд цугларсан хиймэл нуурууд байжээ. Бас Өгэдэй будда, лал, даос, христ шашинтнуудад зориулан хэд хэдэн мөргөлийн сүм бариулсан аж. Хятадуудын оршин суух тойрогт Елюй Чуцайн хятад загвараар хуанли зохиож, зохицуулалт хийдэг күнзийн суртлын сүм байв. == Зан байдал == [[Файл:Ögedei_Khan_Statue.JPG|thumb|219x219px|Монгол дахь Өгэдэй хааны хөшөө]] Өгэдэйг хүүхэд байхаас нь эцгийнх нь хайртай хүү гэж авч үздэг байв. Тэрээр насанд хүрсэн хойноо аливаа мэтгэлцээнд оролцохдоо эргэлзэгчдийг зүгээр л өөрийн хувийн зан чанарын хүчээр няцаах чадвараараа алдартай байжээ. Өгэдэй бие бялдарын хувьд том, хөгжилтэй, сэтгэл татам хүн байв. Тэрээр ихэнхдээ цагийг сайхан өнгөрүүлэх сонирхолтой байсан бололтой. Тэр ухаалаг, тогтвортой зан чанартай байлаа. Өгэдэйн удирдахуйн авъяас билэг нь эцгийнхээ тогтоосон зам дээрх Монголын эзэнт гүрнийг хэвээр нь авч үлдсэн түүний амжилтад тодорхой хэмжээний байр суурь эзэлж байсан. 1232 онд [[Тулуй|Толуй]] гэнэт нас барсан явдал нь Өгэдэйд гүн нөлөөлсөн бололтой. Зарим эх сурвалжийн мэдээлснээр Толуй өвчинд шаналж байсан Өгэдэйг аврахын тулд бөө мөргөлийн зан үйлээр хордуулсан ундаа ууж амиа золиосолжээ. Бусад эх сурвалжид Өгэдэй бөө нарын тусламжтайгаар архичин Толуйд хар тамхи татуулж амийг нь хороосон гэж бичсэн байдаг. Өгэдэй [[Архидан согтуурах|архинд донтсон]] гэдгээрээ алдартай нэгэн байв. Цагадай зуршлыг нь харж хянаж байхыг түшмэлдээ даалгасан боловч Өгэдэй ямар нэгэн аргаар үргэлжлүүлэн уусаар байжээ. Нийтэд тархсан таамгаар бол Өгэдэй өдөрт уудаг аяганыхаа тоог цөөлөх тангараг тавьж, дараа нь хувийн хэрэгцээндээ зориулж ерийн аяганаас хоёр дахин том аяга хийлгэсэн ажээ. Тэрээр Абдурахмантай шөнийн турш архидсаныхаа дараа 1241 оны 12-р сарын 11-ний үүрээр нас барахад хүмүүс Толуйн бэлэвсэн эхнэрийн эгч, Абдурахман хоёрыг буруутгаж байв. Харин Монголын язгууртнууд хаан өөрийгөө хянах чадвар дутмаг байснаас амиа алдсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрсөн. Өгэдэй бас даруухан, өөрийгөө суут ухаантан гэж итгэдэггүй хүн байсан ба эцгийнхээ үлдээсэн агуу жанжид, мөн өөрийн чадварлаг гэж үзсэн хүмүүсийн үгийг сонсох, хэрэглэхэд бэлэн байдаг байв. Тэр эзэн хаан байсан ч [[Диктатор|дарангуйлагч]] биш байлаа. Өгэдэй өөрийн үеийн бүх монголчуудын нэгэн адил багаасаа дайчин болж хүмүүжсэн бөгөөд Чингис хааны хүүгийн хувьд дэлхийн эзэнт гүрэн байгуулах эцгийнхээ төлөвлөгөөний нэг хэсэг байсан юм. Түүний цэргийн туршлага нь жанждынхаа үгийг сонсох, нөхцөл байдалд дасан зохицоход бэлэн байдгаараа онцлог байв. Тэрээр аавтайгаа адилхан прагматик хүн байсан бөгөөд арга хэрэгсэл гэхээсээ илүү төгсгөлийг нь хардаг байжээ. Өгэдэйн тууштай зан чанар, найдвартай байдал нь аавынх нь хамгийн их үнэлдэг зан чанар байсан ба энэ нь түүнийг хоёр ахтай байсныг үл харгалзан эцгийнхээ залгамжлагчийн үүргийг хүлээн авахад хүргэсэн ажээ. Гэсэн хэдий ч Монгол, Персийн түүхчид Өгэдэйг 1237 онд эцэг Чингис хааныхаа бага насны охидыг булаан авах, хүчиндэх, хулгайлах, солилцох, худалдахыг хориглосон болон хэдийгээр охид бага залуу насандаа гэрлэж болох ч 16 нас хүртлээ бэлгийн харьцаанд орохгүй байх тухай хууль тогтоомжуудыг зөрчсөн хэмээн шүүмжилдэг. Монгол түүхүүдэд гэмт хэргийн мөн чанарын талаар тодорхой тэмдэглээгүй байдаг ч Персийн түүхчид ойрадууд Өгэдэйн гаремд охид явуулахаа больсны дараа Өгэдэй долоогоос дээш насны 4,000 ойрад охидыг хамаатан садных нь нүдэн дээр цэргүүдээрээ нүцгэлүүлж, олон удаа хүчиндэж байсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эдгээр охидоос хоёр нь зовлон зүдгүүрийн улмаас нас барсан ба хүчирхийлэлд өртөөгүй үлдсэн охидыг цэргүүд хуваан авч, зарим охидыг хааны гарем руу явуулж, заримыг нь бэлгийн боолчлолын зорилгоор аяны буудлуудад хуваарилжээ. Үүнд тохиромжгүй гэж үзсэн бусад охидыг авч явах юм уу хөсөр хаясан байна. Өгэдэй энэ алхмыг бэлгийн завхралд автсандаа биш, харин Ойрад дахь эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд хийсэн бололтой. Дээрх мэдээ, тухайлбал монгол сурвалжид уг гэмт хэргийг шүүмжилсэн (одоо ч эргэлзээтэй) гэсэн таамаглалыг Жек Уэзерфордын (Jack Weatherford) 2011 онд хэвлэгдсэн ''"Монгол хатдын нууц түүх: Чингис хааны охид түүний эзэнт гүрнийг хэрхэн аварсан бэ?"'' (''"The Secret History of the Mongol Queens: How the Daughters of Genghis Khan Rescued His Empire"'') номд (энэ ном монгол хэлээр ''"Монголын Их Хатдын нууц товчоо: Чингис хааны эзэнт гүрнийг охид нь аварч хамгаалсан түүх"'' хэмээх нэртэйгээр орчуулагдсан) дурдсан байдаг. Уэзерфорд үүнийг "түүний (Өгэдэйн) 12 жилийн хаанчлалын үеийн хамгийн аймшигт гэмт хэрэг бөгөөд Монголын түүхэнд тэмдэглэгдсэн хамгийн аймшигт харгислалын нэг" гэж нэрлэжээ. Анна Ф.Бродбрижийн (Anne F. Broadbridge) бичсэн ''"Эмэгтэйчүүд ба Монголын эзэнт гүрний бүтээн байгуулалт"'' (''"Women and the Making of the Mongol Empire"'') хэмээх Монголын түүх судлалын сүүлийн үеийн номд (энэ ном 2018 онд хэвлэгдсэн) "Ойрад охидыг олноор нь хүчирхийлсэн гэх гутамшигт хэрэг"-ийг Өгэдэй өөрийн авга ах Тэмүгэ отчигины нутаг дэвсгэрээс охидыг Тэмүгэгийн зөвшөөрөлгүйгээр хураан авсан явдалтай холбосон байдаг. Гэсэн хэдий ч Бродбриж "Бүх нотлох баримт дарагдсан тул энэ нь зөвхөн таамаглал байж болно" гэж тэмдэглэжээ. ''"[[Юань улсын судар]]"'' болон ''"[[Монголын нууц товчоо]]"''-д Өгэдэй "зүүн жигүүр" болон "авга ах Отчигины эзэмшил"-ээс эмэгтэйчүүдийг хүчээр булааж авсан тухай өгүүлдэг боловч хүчингийн тухай дурдаагүй байдаг. ''"Монголын нууц товчоо"''-д Өгэдэй хийсэн үйлдэлдээ харамсаж буйгаа илэрхийлж "Миний хоёр дахь буруу, зарчимгүй эм хүний үгийг сонсож, миний авга ах Отчигины нутгаас охидыг надад авчирсан нь гарцаагүй алдаа байсан" (''"Нөгөө буруу ёс үгүй эм хүний үгд орж Отчигин авгын улсын охид авчруулах алжаас болов зэ. Улсын эзэн хаан бөгөөтөл ёс үгүй алжаас үйлд дөлэсгэгү (түлэсгэх) минь нэгэн буруу энэ болов зэ"'') гэж хэлсэн тухай өгүүлсэн байдаг ч Игорь де Рахвельц (Igor de Rachewiltz) дөрвөн сайн үйл, дөрвөн алдааг жагсаасан бүх догол мөр нь Өгэдэйн нас барсны дараах үнэлгээ байж болохыг тэмдэглэжээ. Хүчингийн гэмт хэрэг үйлдсэн гэх цорын ганц мэдээлэл нь [[Ата малик Жувейни|Жувейнийн]] (1226-1283) 1252 онд бичсэн ''"[[Ертөнцийг Байлдан Дагуулагчийн Түүх|Дэлхийг байлдан дагуулагчийн түүх]]"''-ийн (''"Tarikh-i Jahangushay"'') 32-р бүлэгт байдаг. Энэ бүлгийг хожим [[Рашид ад-Дин]] XIV зууны эхэн үед бүтээсэн ''"[[Судрын чуулган|Судрын чуулган]]"'' (''"Jami' al-Tawarikh"'') номдоо бүхэлд нь үгчлэн хуулбарласан хэдий ч бага зэрэг товчилсон хувилбараар бичжээ. Жувейни номынхоо 32-р бүлэгт Өгэдэй хааныг магтан дуулж эхлээд Өгэдэйн "энэрэл, өршөөл, шударга чанар, өгөөмөр зан"-г харуулахын тулд маш нарийн 50 анекдот (Бодит үйл явдал, эсвэл хүний тухай богино, хөгжилтэй юм уу сонирхолтой түүх) өгүүлж, дараа нь түүний "уур хилэн, хатуу чанд төлөв, догшин ширүүн зан, аймшиг төрүүлсэн байдал"-ыг харуулах нэг анекдот өгүүлсэн ба энэхүү нэг анекдот нь дээр дурдсан хүчингийн хэргийн тухай юм. Энэхүү анекдот энэ бүлгийг төгсгөж байна. Жувейнийн хоёр гар бичмэлд уг хүчирхийлэлд өртсөн овог аймгийн нэр тодорхой байдаггүй ч D гар бичмэл болон Рашид ад-Дин нар "Ойрад" гэж бичжээ. Бродбриж, И. де Рахвельц нар ойрадуудтай холбосон энэ тодорхойлолтын үнэн бодит эсэхэд эргэлзэж байв. Анекдотуудыг перс үлгэрийн хэв маягаар бичсэн байна. Жувейни 46-р анекдотын эх сурвалжийн тухай "Миний тааламжтай яриа өрнүүлдэг найзуудын нэг надад дараах түүхийг хэлсэн юм" гэж тэмдэглэжээ. Өгэдэйг магтан дуулсан анекдотууд нь лалын шашинтнуудыг дэмжигч, хятадуудын эсрэг байр суурийг илэрхийлдэг. Хэд хэдэн анекдот Өгэдэйн өөрийгөө хянах чадвар дутмаг байдлыг харуулсан доог тохууны өнгө аястай байдаг. Анекдотууд нь үнэний ортой байж болох ч зарим нь лал худалдаачдын нийгэмлэгээс гаралтай хуурамч домог мэт санагддаг тул болгоомжтой хандах хэрэгтэй. Перс хэл дээрх өөр нэг мэдээ бол "монголчуудыг шоолж", "хорон муу санаа"-гаа илэрхийлснийх нь төлөө Алтан улсын цэргүүдийг бөөнөөр нь ''"содом"''-дох (''"sodomy"'' (''"содоми"'') - ижил хүйстний бэлгийн харилцаа) буюу хүчирхийлж байсан явдал юм. Үүнийг Рашид ад-Дин эш татсан бөгөөд Уэзерфорд тэмдэглэжээ. Хэдийгээр энэ мэдээ нь хэтрүүлэгтэй байж болох ч бэлгийн хүчирхийллийг зэвсэг болгон ашиглаж байгааг харуулсан байна. Уэзерфордын хэлснээр бол Өгэдэй Чингис хааны бий болгосон охид эмэгтэйчүүдийг бэлгийн харьцаанд эрт оруулах, хүчиндэх, хулгайлах, худалдахыг хориглосон хууль тогтоомж бүрийг зөрчиж байжээ. == Үхэл ба үр дагавар == "[[Ертөнцийг Байлдан Дагуулагчийн Түүх|Ертөнцийг байлдан дагуулагчийн түүх]]"-энд дурдсанаар бол Өгэдэй бие нь чилээрхэх болсон тул ямар нэг амьд амьтныг өршөөж суллавал түүний өвчилсөн гэдсийг Төгс Хүчит Бурхан эдгээнэ гэж найдан нэгэн чоныг суллаж тавьжээ. Гэвч хааны арслан шиг биетэй ноход нь тэр чоныг элдэн хөөж хэсэглэн тасдаж алсан байна. Өгэдэй энэ явдлаас хойш удалгүй нас баржээ. Энэхүү анекдот (47-р анекдот) нь Өгэдэй Абдурахмантай шөнийн турш архидсаны дараа нас барсан гэх нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн мэдээлэлтэй зөрчилддөг. Өгэдэй өөрийн ач хүү Ширэмүнийг өв залгамжлагчаараа сонгосон боловч түүний бэлэвсэн хатан [[Дөргөнэ|Дөргэнэ]] таван жил төрийн хэргийг хамаарсны эцэст [[Гүюг хаан|Гүюг]] ор суурийг нь залгамжилжээ. Гэсэн хэдий ч [[Алтан Орд|Алтан ордны улсын]] (Жочийн улс, Кипчакийн хаант улс гэж бас нэрлэдэг) хаан Бат Гүюгийг нэрийн төдий хүлээн зөвшөөрсөн ба Гүюг Баттай тулалдахаар явах замдаа нас барсан байна. [[Мөнх хаан|Мөнх хааны]] үед буюу 1255 онд л Бат Европыг дахин довтлох бэлтгэл хийхэд хангалттай аюулгүй байдлыг олж авав. Гэвч тэр төлөвлөгөөгөө хэрэгжүүлэхээс өмнө нас баржээ. [[Хубилай хаан]] 1271 онд [[Юань Улс|Юань улсыг]] байгуулахдаа албан ёсны тэмдэглэлд Өгэдэй хааныг "Тайзун" ([[Хятад хэл|хятадаар]]: 太宗) хэмээн нэхэн өргөмжилжээ. == Хатад, татвар эмс ба хүүхдүүд == Өгэдэй өөрийн эцэг Чингис хааны нэгэн адил олон хатантай байсан бөгөөд жаран татвар эмтэй байв.<ref>{{Cite book |last=Фазлуллах |first=Рашид ад-Дин |title=Судрын чуулган |year=2002 |edition=2 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=5 |translator-last=Ц |translator-first=Сүрэнхорлоо}}</ref> Өгэдэй эхлээд Борогчинтой, дараа нь Дөргэнэтэй гэрлэжээ. Бусад хатдын дунд Мөгэ хатан (урьд нь Чингис хааны татвар эм байсан), Жачин хатан, Хөрүгэнэ нар байв. Их, бага хатад: # [[Борогчин]] # [[Дөргөнэ|Дөргэнэ]] ## [[Гүюг хаан|Гүюг]] – Монголчуудын гурав дахь Их Хаан ## [[Годан|Хүдэн]] – Анхны Буддист Монгол ханхүү ## [[Хүчү]] (1237 онд зуурдаар нас барсан) – [[Монголчуудын Сүн улсын байлдан дагуулалт|Сүн улстай хийсэн дайны үеэр]] амь үрэгдсэн. ### [[Ширэмүн]] – Өгэдэй өв залгамжлагчаараа товлосон. ### Боладчи ### Сөсэ ## [[Харачар]] ### Тотаг ## [[Хаш (Өгэдэй хааны хүү)|Хаш]] – Өгэдэйн хаанчлалын үед нас барсан. ### [[Хайду]] (1235–1301) # [[Мөгэ хатан]] # Жачин хатан # Анхуй хатан (昂灰)<ref name=":0">{{Cite web |title=元史/卷106 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7106 |access-date=2024-03-27 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> # Чилижихутэни хатан (乞里吉忽帖尼)<ref name=":0" /> Татвар эмс: # Эргэнэ ## [[Хадан]] ## [[Мэлиг (Өгэдэйн хөвгүүн)|Мэлиг]] – Данишменд-хажиб хүмүүжүүлсэн.<ref>{{Cite book |last=Фазлуллах |first=Рашид ад-Дин |title=Судрын чуулган |year=2002 |edition=2 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=14 |translator-last=Ц |translator-first=Сүрэнхорлоо}}</ref> ===Өгэдэй хааны хойчис=== {{tree list|}} *'''Өгэдэй хаан''' **'''[[Гүюг хаан]]''' ***Хожа ****Тогма *****Юшумут *****Ижүгэн *****Өлзийхэн *****Абажи ****Басужу өвгөн *****Чауту *****Хөхөө *****Төмөр ***Нагу ****Чапат ***Хөхөө ****Урга *****Дармабал *****Ардаба дорж *****Хутухай дорж ******Күрэн Иргиман ******Артаба Шири ****Тэгш ****Игирдай ****Күмү *****Тэгүдэр ****Гончиг ****Түвшин *****Жугшаб ****Төгсбуха ****Дарабун **[[Годан]] ***Мөнхөт ****Есүбөх ***Чинтөмөр **[[Хүчү]] ***[[Ширэмүн]] ***Булучи ***Суса **Харачар ***Тутаг **[[Хашин]] ***'''[[Хайду хан]]''' ****Чапар *****Бүритөмөр *****Өлзийтөмөр *****Хутлуг *****Төмөр *****Цэцэгт *****Тугтөмөр *****Цэрэгт *****Уладай ****Урус ****Янгичар ****Ринчин *****Алгу хулачу *****Сарбан ******Бурунтай ******Бучир ****Кудаур ****Сурхабуха ****Илбагши ****Хүрэл ****Ихбуха ****Уругтөмөр ****[[Хотол Цагаан гүнж|Хутулун]] : Горлосын Абтагултай гэрлэсэн. ****Хутучин чаха: Олхунудын Төвшин хүргэнтэй гэрлэсэн. **[[Хадан]] ***Дорж ****Суса ****Аскаб ***Кипчаг ****Хүрил ***Есүр ***Хадан ****Лахур ****Мубаракшах ***Хурмиши ***Яя ****Уругтөмөр ****Эсэнтөмөр *****Али хожа ***Ачиги ****Уругтөмөр *****Курасбэ *****Туглугбуха *****Хутлугхожа *****Хутлугтөмөр *****Чинболд *****Аргун *****Мухаммед *****Али **[[Мэлиг (Өгэдэйн хөвгүүн)|Мэлиг]] ***Түмэн ***Тогонбуха ****Улугт ***Тогончар ****Алтай ****Хуртаг ***Тогон ***Турчан ****Тогугар ***Хутлуг тохмиш ****Туглуг *****Тузун {{tree list|end}} == Дурсгал == [[Монголын Иргэний Агаарын Тээвэр]] (МИАТ) [[Boeing 737-800]] EI-CSG онгоцоо "Өгөөдэй Хаан" гэж нэрлэсэн байдаг. == Ном зүй == * "''HISTORIA MONGALORUM''" Fra Giovanni da Pian del Carpini, 1245-1247, "''Монголчуудын түүх''" Плано Карпини, итали хэлнээс орчуулсан Л.Нямаа, 2006, ISBN 99929-2-214-1 == Эх сурвалж == {{Reflist}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Чингис хаан]] |он =1229-1241 |албан_тушаал =[[Монгол хаад#Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын хаан]] |дараа =[[Гүюг хаан]] }} {{end}} {{Navbox | name = Монголын эзэнт гүрний их хаад | state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} | title = [[Их Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний]] [[хаан|их хаан]] | bodyclass = hlist |group1 = Их Монгол Улсын хаад |list1 = * [[Чингис хаан]] * [[Толуй]] <small>(Төр баригч)</small> * [[Өгэдэй хаан]] * [[Дөргөнэ]] <small><nowiki>(Төр баригч)</nowiki></small> * [[Гүюг хаан]] * [[Огул Хаймыш]] <small>(Төр баригч)</small> * [[Мөнх хаан]] * [[Хубилай хаан]] / [[Аригбөх|Аригбөх хаан]] |group2 = Их Юань улсын хаад |list2 = * [[Хубилай хаан]] * [[Төмөр Өлзийт хаан|Төмөр хаан]] * [[Хайсан хүлэг хаан|Хайсан хаан]] * [[Аюурбарбад хаан]] * [[Шадбал гэгээн хаан|Шадбал хаан]] * [[Есөнтөмөр хаан]] * [[Аригиба хаан]] * [[Төвтөмөр хаан]] * [[Хүслэн хаан]] * [[Ринчинбал хаан]] * [[Тогоонтөмөр хаан]] | below = }} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Алтан ураг]] [[Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Монголын их хаан]] [[Ангилал:Их хаан]] [[Ангилал:Чингис хаан]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1241 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:1186 онд төрсөн]] bsnoqqr47zp9ianuyodng0hfnecjkhz 858913 858912 2026-06-15T09:14:36Z ~2026-35091-43 105345 /* */ 858913 wikitext text/x-wiki {{Short description|1229-1241 онуудад Монголын эзэнт гүрний хаан}} {{Инфобокс хаан | name = Өгэдэй хаан<br/>{{MongolUnicode|ᠥᠭᠡᠳᠡᠢ<br/>ᠬᠠᠭᠠᠨ}} | image = YuanEmperorAlbumOgedeiPortrait.jpg | caption = [[Юань Улс]]ын үед бүтээгдсэн Өгэдэй хааны хөрөг, анх 1278 онд бүтээгдсэн. ([[Тайванийн Үндэсний Хааны Ордон Музей|Үндэсний Ордон Музей]], Тайбэй) | succession = [[Мягмардоржийн Тэмүгэ хааны эзэнт гүрний хаан]] | reign = 1229 оны 9 сарын 13{{snd}}{{nowrap|1241 оны 12 сарын 11}} | coronation = 1229 оны 9 сарын 13 | predecessor = {{ubl|[[Мягмардожийн Тэмүгэ хаан]]|[[Тулуй]] (түр)}} | successor = {{ubl|[[Дөргөнэ]] (түр)|[[Гүюг хаан]]}} | birth_date = {{circa|1186}}<!--Өгөдэй 1241 онд Хятадын түүхийн стандартаар 56 насандаа (орчин үеийн барууны стандартаар 55 насандаа) нас барсан бөгөөд энэ нь 1186 онд төрсөн гэсэн үг юм.<ref>{{cite book |first = Анне Ф. |last = Бродбридж |title = Women and the Making of the Mongol Empire }}</ref>--> | birth_place = [[Хамаг Монгол]] | death_date = 1241 оны 12 сарын 11(54–55 насалсан) | death_place = <nowiki>[Мягмардоржийн Тэмүгэ хааны эзэнт гүрэн]]</nowiki> | burial_place = Тодорхойгүй, [[Бурхан Халдун]] гэж таамагладаг{{efn|name=burial|''[[Юань улсын судар|Юань улсын судрын]]'' өгүүлснээр Өгөдэй хааныг Циньян хөндийд ({{lang|zh|起輦谷}}) оршуулсан гэдэг.<ref name=Yuanshi/> Хөндийгийн байршлыг ямар ч баримт бичигт дурдаагүй бөгөөд хүмүүс хөндийг одоогийн Монгол улсын [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] [[Онон гол]], [[Бурхан Халдун]] уулын ойролцоо байдаг гэж үздэг.}} | spouse = {{plainlist| * [[Борогчин|Борогчин хатан]] * [[Дөргөнэ|Дөргөнэ хатан]] * [[Мөгэ хатан]] * Анхуй хатан * Жачин хатан}} | issue = {{plainlist| * [[Гүюг хаан|Гүюг]] * [[Годан]] * [[Хүчү]] * Харачар * [[Хашин]] * [[Хадан]] * [[Мэлиг (Өгэдэйн хөвгүүн)|Мэлиг]]}} | full name = [[Монгол бичиг]]: {{MongolUnicode|ᠥᠭᠡᠳᠡᠢ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}} {{tlit|mn|Өгэдэй хаган}} | posthumous name = Инвэнь хаан ({{lang|zh|英文皇帝}}) | temple name = Тайзун ({{lang|zh|太宗}}) | house = {{plainlist| * [[Адууч]] }} | father = [[Мягмардоржийн Тэмүгэ хаан]] | mother = [[Тодорхойгүй]] | religion = [[Тэнгэр шүтлэг]] }} '''Өгэдэй хаан''' ({{mongolUnicode|ᠥᠭᠡᠳᠡᠢ}}{{mongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}, ойролцоогоор 1186 он - 1241 оны 12-р сарын 11) нь [[Чингис хаан|Мягмардоржийн Тэмүгэ Хааны]] гуравдугаар хүү бөгөөд өөрийн эцгийн дараах [[Их Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний]] хоёр дахь [[Хаан|их хаан]] байв. Тэрээр эцгийнхээ байгуулсан эзэнт гүрний тэлэлтийг үргэлжлүүлсэн ба [[Монголчуудын Европ дахь байлдан дагуулалт|Европ дахь монголчуудын довтолгоон]], [[Их Монгол улс болон Юань гүрний үеийн дайн тулаан|Хятад дахь Монголын байлдан дагуулалтын]] үеэр өмнөд болон баруун зүгт Монголын эзэнт гүрэн өөрийн хамгийн дээд хэмжээнд хүрэх үед дэлхийн хүн болов. Мягмардоржийн Тэмүгэгийн бүх хөвгүүдийн адил тэр [[Хятад]], [[Иран]], [[Төв Ази]] дахь байлдан дагууллуудад өргөн хүрээнд оролцжээ. == Оршил == Өгэдэй нь [[Чингис хаан]] болон [[Бөртэ үжин]] нарын гурав дахь хүү байв. Тэрээр өөрийн эцгийн дээшлэн мандах үеийн үймээн самуунтай үйл явдлуудад оролцсон. Өгэдэйг 17 настай байхад Чингис хаан [[Жамуха|Жамухын]] цэргийн эсрэг хийсэн [[Хар халзан элээтийн тулалдаан|Хар халзан элээтийн тулалдаанаас]] ("Монголын нууц товчоо"-ы уг эхэд тулалдаан болсон газрын нэрийг ''Халахалжит элэт'' гэж тэмдэглэжээ) аймшигт ялагдлыг амсжээ. Өгэдэй хүнд шархадсан бөгөөд тулалдааны талбарт гээгдсэн байна. Эцгийнх нь өргөмөл дүү, хамтран зүтгэгч [[Борохул]] түүнийг аварчээ. Хэдийгээр тэр аль хэдийн гэрлэсэн байсан ч 1204 онд эцэг нь түүнд ялагдсан [[Мэргид|мэргид]] ноёны хатан [[Дөргөнэ|Дөргөнэг]] авч өгчээ. Иймэрхүү байдлаар эхнэр нэмж авах нь [[Хээр (Газар зүй)|тал нутгийн]] соёлд ховор биш байжээ. 1206 онд Чингисийг [[Хаан|''хаан'']] (''khagan'') буюу ''эзэн хаанд'' (''emperor'') өргөмжилсний дараа [[Жалайр|жалайр]], бэсүд, [[Сүлдүс (овог)|сүлдүс]], хонхотон овгийн ''мянгатуудыг'' түүнд [[Хувь (эзэмшил)|хараат газар нутаг]] болгон өгсөн байна. Өгэдэйн газар нутаг Ховог (Хобок) болон Эмээл (Эмель) голуудыг хамарчээ. Эцгийнх нь хүсэлтийн дагуу жалайрын захирагч Илүгэй Өгэдэйн багш болсон байна. Өгэдэй өөрийн ах нарын хамт [[Алтан улс|Алтан улсын]] (''Jin dynasty'') эсрэг 1211 оны 11-р сард анх удаа бие дааж цэргийн ажиллагаа явуулсан. Тэрээр [[Хэбэй муж|Хэбэйгээр]] дамжин өмнөд нутгийг, дараа нь 1213 онд [[Шаньси муж|Шаньсигаар]] дамжин умардыг сүйрүүлэхээр илгээгдэж байв. Өгэдэйн хүч [[Ордос хот|Ордосын]] гаднаас Алтан улсын цэргийн ангийг хөөсөн ба тэрээр Сүн улс, Алтан улс, [[Тангуд улс|Тангуд улсын]] (''Xi Xia'' буюу ''Western Xia'' (''Баруун Ся''), ''Great Xia'' (''Их Ся'')) эзэмшлүүдийн хилийн уулзвар руу хөдөлжээ. [[Монголчуудын Хорезм рүү хийсэн дайралт|Хорезмын эсрэг Монголын байлдан дагуулалтын]] үеэр [[Цагадай]], Өгэдэй нар 1219-1220 онд таван сарын бүслэлтийн дараа [[Отрар|Отрарыг]] эзэлж, оршин суугчдыг нь хядсан бөгөөд [[Ургенч|Ургенчийн]] хэрмийн гадна талд байсан [[Зүчи|Зүчитэй]] нэгдэв. Зүчи, Цагаадай нар цэргийн стратегийн тал дээр дайсагнан маргалдаж байсан учраас Чингис хаан Ургенчийн бүслэлтийг хянуулахаар Өгэдэйг томилсон байна. Тэд 1221 онд хотыг бүрэн эзлэсэн юм. Афганистан, зүүн өмнөд Персэд бослого гарахад Өгэдэй бас [[Газни|Газнийг]] номхотгожээ. == Их Хаанд өргөмжлөгдсөн нь == [[Файл:CoronationOfOgodei1229.jpg|thumb|Өгэдэйг хаанд өргөмжилсөн нь. [[Рашид ад-Дин]], XIV зууны эх.]] 1219 онд [[Хорезмын эзэнт улс|Хорезмын эзэнт гүрний]] эсрэг довтолгооны өмнө [[Чингис хаан|Чингис хаанаас]] өв залгамжлагчаа томилохыг Есүй хатан шаардав. Ахмад хоёр хүү [[Зүчи]], Цагадай нарын хоорондох аймшигт хэрүүл шуугианы дараа тэд өв залгамжлагчаар сонгож болно хэмээн Өгэдэйг байлгахаар тохиролцсон. Чингис тэдний шийдвэрийг баталжээ. Чингис хаан 1227 онд нас барсан ба [[Зүчи]] түүнээс эрт нэг юм уу хоёр жилийн өмнө нас барсан байна. Өгэдэйн дүү [[Тулуй|Толуй]] 1229 он хүртэл ''засаг баригч'' (''regent'') байв. Өгэдэйгээр өв залгамжлуулах Чингисийн тодорхой хүсэлд эргэлзэх явдал үнэндээ хэзээ ч байгаагүй хэдий ч Чингисийн нас барсны дараа [[Хэрлэн гол|Хэрлэн мөрөн]] дээрх Хөдөө Аралд болсон [[Их Хуралдай|хуралдайгаар]] 1229 онд Өгэдэй ''их'' ''хаанд'' (''great'' ''khan'') сонгогдсон байдаг. Ёс жаягийн дагуу гурван удаа найр тавьсны эцэст Өгэдэй 1229 оны 9-р сарын 13-нд [[Монголчууд|монголчуудын]] ''Хаанд'' (''Khagan'') өргөмжлөгдсөн байна. Цагадай өөрийн дүүгийн эрх шаардлагыг үргэлжлүүлэн дэмжсэн. Чингис хаан Өгэдэйг эелдэг, өгөөмөр зан чанартай гэж харж байв. Түүний билэг авьяас эцгийнхээ зам дээр эзэнт гүрнийг хадгалсан амжилтад нь тодорхой хэмжээний үүрэг гүйцэтгэсэн. Түүний хаанчлалын үед гол төлөв Чингис хааны ардаа үлдээсэн зохион байгуулалт ба Өгэдэйн хувь хүний шинж чанарын ачаар Монголын эзэнт гүрний ажил хэрэг ихэнх хэсэгтээ тогтвортой үлджээ. Өгэдэй прагматик хүн байсан, гэсэн ч тэр хаанчлалынхаа хугацаанд зарим алдаа гаргасан. Өгэдэй цэргийн захирагч юм уу зохион байгуулагчийн хувьд өөрийгөө эцэгтэйгээ эн тэнцүү хүн гэж үзэн төөрөлддөггүй байсан бөгөөд өөрийн олсон хамгийн чадварлаг хүмүүсийн авьяас чадварыг хэрэглэжээ. Түүний сэтгэл татам зан байдлын тухай мэдээллүүдийг үл харгалзан 1237 онд үйлдсэн гэмт хэргийнх нь төлөө Монгол, Персийн түүхчид Өгэдэйг шүүмжилсэн байдаг ба энэ нь Персийн түүхчдийн бичсэнээр долоогоос дээш насны 4,000 [[Ойрад|ойрад]] охидыг хүчирхийлэх тушаалаас бүрддэг. Тэгээд дараа нь эдгээр охид Өгэдэйн гаремд (эмсийн байр) хураагдах, эсвэл Монголын эзэнт гүрэн даяарх аяны буудлуудад биеэ үнэлэгчид болон хэрэглэгдэхээр өгөгдсөн байна. Өмнө нь Ойрад нутгийг захирч байсан Өгэдэйн эгч Чэчэйхэний үхлийн дараах энэ алхам нь Ойрад аймаг болон тэдний газар нутгийг Өгэдэйн хяналтын доор авчирчээ. == Дэлхийн байлдан дагуулалт == === Дундад Дорнод дахь тэлэлт === Хорезмын эзэнт гүрнийг устгасны дараа Чингис хаан [[Тангуд улс|Тангуд улсын]] эсрэг хөдлөхөд чөлөөтэй болсон. Гэсэн хэдий ч 1226 онд Хорезмын хаадын сүүлчийнх нь болох [[Желал ад-Дин Мангуберди]] өөрийн эцэг [[II Мухаммед (Хорезм)|II Ала ад-Дин Мухаммедын]] алдсан эзэнт гүрнийг сэргээхээр [[Иран|Персэд]] буцаж иржээ. 1227 онд түүний эсрэг илгээсэн Монголын зэвсэгт хүчин [[Дамган|Дамганд]] ялагдсан байна. Желал ад-Динийн эсрэг хөдөлсөн өөр нэг арми [[Исфахан|Исфаханы]] ойролцоо ''пиррийн ялалт'' (''pyrrhic victory'' - ялагдсантай адил ялалт) байгуулсан боловч тэр амжилтаа үргэлжлүүлж чадаагүй аж. Өгэдэй дайны ажиллагаа эхлүүлэхийг зөвшөөрснөөр [[Чормаган хорчи]] 30,000-50,000 монгол цэргийг толгойлон [[Бухар|Бухараас]] гарчээ. Тэрээр хорезмуудын тусламж дэмжлэгийн удаан хугацааны хоёр бааз суурь болох [[Хорасан]], Персийг эзлэн авав. 1230 онд [[Амударья|Амударья мөрнийг]] гаталсан ба ямар нэгэн эсэргүүцэлтэй тулгаралгүйгээр Хорасан руу орсон тул Чормаган хурдан, чөлөөтэй явж өнгөрлөө. Тэрээр баруун [[Афганистан]] руу довтлох цаашдын зааврыг өгсөн байсан Дайр баатрын хяналт доор бие бүрэлдэхүүнийхээ нэлээд их хэсгийг дэмжлэг болгон үлдээжээ. Чормаган болон түүний армийн олонх хэсэг 1230 оны намар [[Альборзын нуруу|Эльбурсын уулс]] болон [[Каспийн тэнгис|Каспийн тэнгисийн]] хоорондох бүс нутаг [[Табаристан]] (орчин үеийн Мазендеран) руу орж, ингэснээр [[Низаритын исмайлит улс|Низаритын исмайлитуудын]] ([[Ассассин|ассасинууд]]) хяналтад байсан өмнө зүг дэх уулархаг бүсээс зайлсхийв. [[Рей (хот)|Рей]] хотод хүрээд Чормаган өвлийн хүрээгээ тэнд байгуулсан ба хойд Персийн үлдсэн хэсгийг номхотгохын тулд цэргүүдээ илгээжээ. 1231 онд тэр өөрийн удирдсан армийг өмнө зүг рүү хөдөлгөсөн бөгөөд [[Кум]], [[Хамадан]] хотууд хурдан хугацаанд эзлэгдэв. Тэндээс тэрээр [[Фарс муж|Фарс]], [[Керман муж|Керманы]] бүс нутгууд руу цэргүүдээ илгээхэд тэдгээрийн захирагчид мужуудаа сүйтгүүлж байхаас илүү Монгол эздэд алба гувчуур төлөхийг эрхэмлэн хурдан хугацаанд дагаар орлоо. Энэ хооронд зүүн зүгт Дайр баатар [[Кабул]], Газни, Забулистаныг эзлэх зорилгодоо гуйвалтгүй хүрч байв. Монголчууд аль хэдийн Персэд дэг журам тогтоосон тул Желал ад-Дин хөөгдөхөд хүрч, Өвөр Кавказад тусгаарлагдсан байна (тэрээр энэ явдлаас хойш удалгүй алагджээ). Ийнхүү Перс бүхэлдээ Монголын эзэнт гүрэнд нэгдсэн болой. === Алтан улсын уналт === 1230 оны сүүлээр Доголху чэрби (монгол жанжин) Алтан улсад санамсаргүй байдлаар ялагдсаны хариуд Өгэдэй хаан дүү [[Тулуй|Толуйн]] хамт өмнө зүгт [[Шаньси муж]] руу хөдлөн уг мужийг Алтан улсын цэргээс цэвэрлэж, [[Фынсян]] хотыг эзлэн авав. Хойд зүгт зуны улирлыг өнгөрөөсний дараа тэд [[Хэнань муж|Хэнань]] дахь Алтан улсын хүчний эсрэг дахин дайны ажиллагаа явуулсан бөгөөд Алтан улсын ар талаас довтлохын тулд Өмнөд Хятадын нутгаар (Сүн улсын газар нутгаар) дайран гарчээ. 1232 он гэхэд Алтан улсын хаан нийслэл [[Кайфэн|Кайфын]] хотдоо [[Кайфыны бүслэлт (1232-1233)|бүслэгдсэн]] байлаа. Удалгүй Өгэдэй аян дайны эцсийг өөрийн жанждад даатгаж үлдээгээд буцав. Хэд хэдэн хотыг эзэлсний дараа монголчууд [[Сүн улс|Сүн улсын]] хожимдсон тусламжаар 1234 оны хоёрдугаар сард [[Цайчжоугийн бүслэлт (1233-1234)|Цайчжоу хотыг эзлэн авч]] (Алтан улсын хаан Кайфын хотоос явж Цайчжоу хотод орогноод байжээ) Алтан улсыг мөхөөжээ. Гэвч дараа нь Сүн улсын амбан захирагч Монголын элч төлөөлөгчийг хороосон бөгөөд Сүн улсын цэргүүд монголчуудын захиргаанд байсан Сүн улсын урьдын нийслэлүүд болох Кайфын, [[Лоян]], [[Чанань\]] зэрэг хотуудыг эзэлж авав. [[Монголчууд Алтан улсыг дайлсан нь|Алтан улстай хийсэн дайнаас]] гадна Өгэдэй [[Пусянь Ваньну]] (урьд нь Алтан улсын жанжин байсан) гэгчийн байгуулсан Дорнод Ся улсыг 1233 онд [[Монголчууд Дорнод Ся улсыг байлдан дагуулсан нь|бут цохин мөхөөж]], өмнөд [[Манжуур|Манжуурыг]] төвшитгөжээ. Мөн энэ бүс нутгийн хойд хэсэгт орших [[Манж-Тунгусын ард түмэн|Усны татаруудыг]] номхотгож, 1237 онд гаргасан бослогыг нь дарсан байна. === Гүрж, Арменийг байлдан дагуулсан нь === [[Файл:Geor_tamro_aandersen.png|thumb|250x250px|1184-1230 оны үеийн [[Гүржийн хаант улс]]]] 1232 онд Чормаганы удирдсан монголчууд [[Кавказ|Кавказад]] эргэж ирэв. 1235 онд [[Гянжа]] хотын хэрмийг оньсон харвах, [[Таран|түншүүр зэвсгээр]] эвдэн нураажээ. [[Эрбиль]] хотын иргэд Монгол хааны ордонд жил бүр алба гувчуур хүргэхээр тохиролцсоны эцэст монголчууд ухарсан байна. Чормаган 1238 он хүртэл, өөрөөр хэлбэл ханхүү [[Мөнх хаан|Мөнхийн]] цэргийн хүч Хойд Кавказад идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулах хүртэл хүлээв (1236 оноос Бат хааны удирдсан Монголын их цэрэг Европ руу цөмрөн аян дайн хийж эхэлсэн бөгөөд энэ аян дайны үеэр ханхүү Мөнх, Хадан нар Хойд Кавказын овог аймгуудыг байлдан дагуулсан байна). [[Армяны хаант улс|Арменийг]] эрхшээлдээ оруулсныхаа дараа Чормаган [[Тбилиси]] хотыг эзлэн авлаа. 1238 онд монголчууд Лори хотыг эзлэв. Хотын захирагч [[Шахиншах|шахиншах]] нь монголчуудыг ирэхээс өмнө гэр бүлийнхээ хамт зугтаж, энэхүү баян хотыг хувь заяанд нь даатгаж үлдээсэн аж. Хоханаберд цайз хүчтэй эсэргүүцэл үзүүлсний дараа цайзын захирагч [[Гасан-Жалал Дола|Гасан Жалал]] монголчуудад дагаар оров. Дараа нь монголчууд Гүржийн өөр нэгэн түшиг тулгуур болох атабек Авагийн захирсан Каен цайзын эсрэг хөдөлжээ. Монгол жанжин Тохта шууд дайралт хийлгүй, хотыг тойруулан хана хэрэм босгосон тул Аваг удалгүй бууж өглөө. 1240 он гэхэд Чормаган [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказыг]] байлдан дагуулж дууссан бөгөөд ингэснээрээ [[Гүржүүд|Гүржийн]] язгууртнуудыг бууж өгөхөд хүргэв. === Солонгос === 1224 онд Солонгост очсон Монголын элч буцах замдаа тодорхой бус байдлаар алагдаж, Солонгосын эрх баригчид Монголд [[Данж|албан татвар]] өгөхөө больжээ. 1231 онд Өгэдэй үрэгдсэн элчийнхээ өшөөг авах, Солонгосыг дарангуйлах зорилгоор Саритай хорчийг илгээв. Ингээд энэ хаант улсыг дарангуйлах тушаалын дагуу Монголын цэрэг Солонгос руу [[Монголчууд Солонгосыг эзэлсэн нь|довтолж]] эхэллээ. [[Гуулин улс|Корё улсын]] (тухайн үед Солонгост оршин тогтнож байсан улс) хаан Монголын [[Даргач|даргач]] нарыг хүлээн авахаар тохиролцсон бөгөөд тэд нараар улс орныхоо хэргийг түр хугацаанд мэдүүлэв. Гэвч тэднийг 1232 оны зун буцахад [[Чхве У]] (тухайн үед Корё улсад цэргийн дэглэм тогтож, цэргийн эрхтнүүд улс орныг удирдаж байсан бөгөөд энэ үеийн цэргийн дэглэмийн удирдагч нь Чхве У байв) нийслэлээ [[Кэсон|Кэсоноос]] [[Канхва арал]] руу нүүлгэжээ. Саритай тэдний эсрэг дайн хийж байгаад тэнэсэн суманд өртөж амь үрэгдэв. 1234 онд Монголд болсон их хуралдай дээр Өгэдэй Монголын [[Дипломат төлөөлөгч|элч]] нарыг хороосон [[Солонгосчууд|солонгосчууд]], [[Сүн улс|Өмнөд Сүн улс]], [[Кипчак|кипчакууд]] болон тэдний Европын холбоотнуудыг байлдан дагуулах төлөвлөгөөгөө зарлалаа. Өгэдэй Монгол цэргийн жанжнаар Данхыг (Danqu) томилж, дагаар орсон солонгос жанжин Хон Бок-воныг Корё улсаас эзэлж авсан дагасан цэрэг, иргэд бүхий 40 хотын захирагч болгов. 1238 онд Корё улсын хааны ордон энх тайвныг тогтоохыг хүсэхэд Өгэдэй Корё улсын хааныг өөрийн биеэр Монголд ирэхийг шаарджээ. Корё улсын хаан эцэстээ өөрийн хамаатан Ён Нон-гун Суныг сурвалжит 10 хөвгүүний хамт [[Монгол Улс|Монгол]] руу [[Хүн барьцаалах|барьцаанд]] илгээснээр 1241 онд дайн түр зогсов. === Европ === [[Файл:Capture_of_the_Mongol-Tatars_Russian_city.jpg|thumb|306x306px|Монгол цэрэг [[Русь (ард түмэн)|Оросын]] хотыг эзлэн авч байгаа нь]] Монголын эзэнт гүрэн өрнө зүгийн тал хээр нутгийн (Кипчакийн тал нутаг) нүүдэлчдийг эрхшээлдээ оруулж, Европ руу хөөх зорилгоор [[Бат хаан|Бат хааны]] удирдлага доор баруун зүгт өргөжин тэлж эхлэв. Тэд баруун зүгийн байлдан дагууллаараа [[Ижилийн Булгар улс|Ижил мөрний Булгар]], [[Аланы хаант улс|Аланы]] бараг бүх хэсэг, [[Кипчакийн хээр тал|Кипчакийн тал нутаг]], [[Киевийн Русь|Оросыг]] эзлэн авснаас гадна [[Унгарын хаант улс (1000-1301)|Унгарыг]] богино хугацаанд эзэлсэн юм. Тэд бас [[Пястын угсааныхны үеийн Польшийн түүх|Польш]], [[Унгар-хорватын холбоо|Хорват]], [[Сербийн хаант улс (дундад зуун)|Серби]], [[Болгарын хоёрдугаар эзэнт гүрэн|Болгар]], [[Латины эзэнт гүрэн]], [[Австрийн герцогт улс|Австри]] руу довтолжээ. [[Коломна|Коломнагийн]] (Оросын хот) бүслэлтийн үеэр Өгэдэй хааны эцэг нэгт ах (дүү?) Хүлгэн суманд оногдож амиа алдсан байна. Энэ аян дайны үеэр Өгэдэйн хүү [[Гүюг хаан|Гүюг]], Цагадайн ач [[Бүри]] нар Батыг тохуурхан доромжилж, монголчуудын хүрээнд зөрчил үүсэв. Өгэдэй хаан Гүюгийг "Чи өөрийн армийн эр хүн бүрийн санаа сэтгэлийг алдагдуулсан... Чамайг өөрийнхөө эрчүүдэд харгис хандаж байснаас болж оросууд бууж өгсөн гэж бодож байна уу?" (''"Аялж одруун зуур бөгст хүний бөгс нь эс үлдэв хэмээгдэмү чи... Оросууд иргэнийг тэр чиний уур хилэнд айж орогдсоноо болгон ахуюу чи"'') хэмээн хатуу зэмлэжээ. Дараа нь тэр Европыг байлдан дагуулах ажиллагааг үргэлжлүүлэхээр Гүюгийг буцаан илгээсэн байна. Гүюг болон Өгэдэйн өөр нэг хүү [[Хадан]] нар [[Трансильвани]], Польш руу тус тус довтолжээ. Хэдийгээр Өгэдэй хаан Европын үлдсэн хэсэг рүү, "Их тэнгис" - Атлантын далай хүртэл довтлох зөвшөөрөл олгосон байсан боловч түүнийг нас барсны дараах жил буюу 1242 оны эхээр монголчуудын давшилт Зүүн Европт зогссон юм. Монгол суртал ухуулга хожим энэ аян дайны бүтэлгүйтлийг түүний цаг бусаар нас барсантай холбон тайлбарлаж, Өгэдэйн залгамжлагчийг сонгоход Бат биечлэн оролцох ёстой байсан гэх болно. Гэвч үнэндээ Бат хэзээ ч ийм сонгуулийн төлөө Монгол руу буцаж ирээгүй бөгөөд 1246 он хүртэл залгамжлагч тодроогүй юм. Европын цайз бэхлэлтүүд стратегийн хувьд асуудал үүсгэж, монгол жанжид байгаа нөөц бололцоогоороо түүнийг даван туулж чадахгүй байсан явдал нь аян дайн зогсонги байдалд орж, дахин сэргээгүйн шалтгаан болсон байх магадлалтай. === Сүн улстай зөрчилдсөн нь === 1235-1245 оны үед Өгэдэйн хөвгүүдээр удирдуулан хийсэн ихээхэн хор хөнөөлтэй цуврал [[Гэнэтийн довтолгоо|довтолгооныхоо]] үр дүнд монголчууд Сүн улсын нутгийн гүнд нэвтэрч, [[Чөндү|Чэнду]], [[Сянъян]], [[Хөх мөрөн|Хөх мөрөнд]] хүрчээ. Гэвч тэд газар орны уур амьсгал, Сүн улсын цэргийн тоо зэргээс шалтгаалан аян дайнаа амжилттай дуусгаж чадаагүй бөгөөд энэ дайны явцад Өгэдэйн хүү Хүчү амь үрэгдсэн байна. 1240 онд Өгэдэйн нөгөө хүү [[Годан|Хүдэн]] туслах чанартай армийг [[Төвөд|Төвд]] рүү илгээжээ. Сүн улсын түшмэлүүд Сэлмүс (Selmus) тэргүүтэй Өгэдэйн элч нарыг хөнөөснөөр хоёр улсын хоорондох нөхцөл байдал улам дордов. Өгэдэйн удирдлага доор Ази тив даяар явагдсан Монгол гүрний өргөжин тэлэлт нь улс төрийн тогтвортой байдлыг авчирч, Өрнө ба Дорныг холбосон худалдааны гол зам болох [[Торгоны зам|Торгоны замыг]] дахин сэргээхэд тус болсон юм. === Энэтхэг === Өгэдэй Газнид Дайр баатрыг, [[Кундуз|Кундузад]] Мэнгэт (Menggetu) ноёныг тус тус захирагчаар томилжээ. 1241 оны өвөл монгол цэргүүд [[Инд мөрөн|Инд мөрний хөндий]] рүү довтолж, [[Делийн султант улс|Делийн султант улсын]] мэдэлд байсан [[Лахор]] хотыг бүслэв. Гэвч Дайр баатар 1241 оны 12-р сарын 30-нд хот руу дайрах үеэр амь үрэгдсэн ба монголчууд [[Делийн султант улс|Делийн султант улсаас]] гарахаасаа өмнө хотыг эвдэн устгажээ. 1235 оноос хойш хэсэг хугацааны дараа монгол цэргийн өөр нэг хүч [[Кашмир]] руу довтолж, тэнд хэдэн жил [[Даргач|даргач]] суулгав. Удалгүй Кашмир Монголын хараат болжээ. Ойролцоогоор тэр үед Кашмирын [[Буддын шашин|буддын шашны]] их багш Оточи болон түүний ах Намо нар Өгэдэйн ордонд ирсэн байна. == Засаг захиргаа == Өгэдэй Монголын засаг захиргааны хүнд суртлыг бий болгожээ. Түүний захиргааг гурван бүлэг бүрдүүлсэн. Эдгээр нь: * [[Уйгур]] [[Бичээч|бичээч]] Чингай болон [[Хэрэйд|хэрэйдүүд]] төлөөлсөн [[Христ сүсэгтнүүд|христ шүтлэгт]] дорнод түрэгүүд * [[Хорезм]] хүмүүс болох Махмуд Ялавач, Масуд-бек нар төлөөлсөн лалын шашинтнууд (Лалын шашинтнууд Монголын төрд олон үеэрээ зүтгэж байсны нэг нь энэ үеийнхэн болно) * [[Киданчууд|Хятан]] үндэстэн [[Елюй Чуцай]], [[Зүрчид|зүрчин]] үндэстэн Няньхэ Чжуншань нар төлөөлсөн [[Күнзийн суртал|күнзийн сурталт]] [[Умард Хятад|хойд хятадууд]] юм. Махмуд Ялавач төр засгийн зүгээс татвар хураах ажлыг мөнгөөр төлбөр төлдөг [[Ферм (орлогын түрээс)|татварын фермерүүдэд]] хариуцуулах тогтолцоог сурталчилж байжээ. Елюй Чуцай төр засгийн уламжлалт хятад хэв маяг бүхий тогтолцоог бий болгох тал дээр Өгэдэйд дэмжлэг үзүүлж байсан бөгөөд татварыг төрийн албаны төлөөлөгчдийн гарт шилжүүлж, засаг төрийн гаргасан мөнгөн тэмдэгтээр төлбөр хийдэг байв. Лал худалдаачид Монголын язгууртнуудын хувь нийлүүлсэн хөрөнгөөр ажиллаж, татвар төлөхөд шаардлагатай мөнгийг өндөр [[Хүү (зээл)|хүүтэй]] [[Зээл|зээлж]] байжээ. Ялангуяа Өгэдэй эдгээр [[Ортог|ортог]] (Монголын эзэнт гүрний үед төр ба хувь язгууртнуудын түнш худалдаачныг ийн нэрлэж байжээ) аж ахуйн нэгжүүдэд идэвхтэй хөрөнгө оруулалт хийсэн байна. Үүний зэрэгцээ монголчууд мөнгөний нөөцөөр баталгаажсан цаасан [[Мөнгөн тэмдэгт|мөнгөн тэмдэгтийг]] гүйлгээнд оруулж эхэлжээ. [[Файл:Ogedei_qaghan.svg|left|thumb|318x318px|Уламжлалт [[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] "Өгэдэй хаан"]] Өгэдэй төрийн хэрэг эрхлэх салбар хэлтсүүдийг татан буулгаж, Елюй Чуцайн санал болгосны дагуу Монголын захиргаан дахь Хятадын газар нутгийг 10 замд хуваасан ажээ. Мөн тэрээр эзэнт гүрнийг [[Бешбалык]] ба [[Чжичжэн (Бээжин)|Яньцзингийн]] засаг захиргаанд хуваасан ба Хархорум дахь төв байр нь Монгол, Манжуур, Сибирийн асуудлыг шууд хариуцдаг байв. Түүний хаанчлалын сүүл үед [[Амударья|Амударьягийн]] захиргаа байгуулагдсан байна. [[Туркестан|Туркестаныг]] Махмуд Ялавач захирч байсан бол Елюй Чуцай 1229-1240 оны үед Хойд Хятадыг захирч байлаа. Өгэдэй [[Шихихутуг|Шигихутугийг]] Хятадад ерөнхий шүүгчээр томилжээ. [[Иран|Иранд]] Өгэдэй эхлээд [[Хар Хидан|хар хятан]] хүн Чинтөмөрийг, дараа нь шударга захирагч гэдгээ харуулсан уйгур хүн [[Коргуз|Коргузыг]] томилов. Хожим Елюй Чуцайн зарим үүргийг Махмуд Ялавачид шилжүүлж, албан татварыг Абдурахманд хүлээлгэн өгчээ. Абдурахман татварын нэг жилийн мөнгөн орлогын хэмжээг хоёр дахин нэмэгдүүлнэ гэж амласан байна. Ортог буюу түнш худалдаачид Өгэдэйн мөнгийг тариачдад хэт өндөр хүүтэй зээлүүлж байсан хэдий ч Өгэдэй өөрөө нэлээд өндөр хүүтэй зээл авдаг байжээ. Энэ нь ашигтай байсан авч олон хүн татвар хураагчид болон тэдний хүчтэй зэвсэгт бүлэглэлүүдээс зайлсхийхийн тулд гэр орноо орхин дүрвэжээ. Өгэдэй эзэнт гүрний ноёдод христийн шашинт бичээч Кадак, [[Даосын шашин|даосын шашны]] санваартан Ли Чжичан нараар хичээл заалгаж, сургууль, академи байгуулж байв. Мөн Өгэдэй хаан [[Торго|торгоны]] нөөцөөр баталгаажсан цаасан мөнгөн тэмдэгт гаргах зарлиг буулгаж, хуучин мөнгөн дэвсгэртийг устгах үүрэгтэй газар байгуулжээ. Елюй Чуцай Өгэдэйн Иран, [[Баруун Хятад|Баруун]] болон Хойд Хятад, Хорезм зэрэг [[Хувь (эзэмшил)|хараат газар нутгийг]] өргөн хэмжээгээр хувааж байгаа явдлыг эзэнт гүрнийг задралд хүргэж болзошгүй хэмээн эсэргүүцэж байлаа. Ийнхүү Өгэдэйн зарлиг болгосноор Монголын язгууртнууд хараат газар нутгуудад даргач томилж болох боловч хааны ордноос бусад албан тушаалтныг томилж, татвар авахаар болжээ. Өгэдэй хаан эцгийнхээ тушаал, зарлигууд хүчин төгөлдөр хэвээр байгааг баталж, дээр нь өөрийн зарлигийг нэмж, "[[Их Засаг]]" ("Их Яса" гэж бас нэрлэдэг) хуулийг үүний салшгүй нэгэн хэсэг хэмээн тунхагласан байна. Өгэдэй хуралдай явуулах болон хувцаслалтын дүрмийг хуульчилсан юм. Тэрээр 1234 онд замын дагуу элч зарлагуудын хэрэгцээг хангах байнгын хүмүүс бүхий [[Өртөө|өртөөнүүд]] (яам) байгуулжээ. 25 мил тутамд буухиа өртөөнүүдийг байгуулсан ба өртөөний хүмүүс элч нарт морь унаа өгч, тогтоосон хоол ундаар үйлчилдэг байв. Өртөөнд хавсаргасан айл өрхүүд бусад албан татвараас чөлөөлөгдсөн байсан ч өртөө улаа залгуулахын тулд гувчуур татвар төлөх ёстой байлаа. Өгэдэй Цагадай, Бат хоёрыг өөрсдийн өртөөнүүдээ тус тусдаа хянан захирахыг тушаажээ. Мөн Өгэдэй хаан язгууртнуудыг [[Гэрэгэ|пайз]] (энгийн ард түмнээс хэрэгцээт зүйлс, үйлчилгээ шаардах эрх мэдэл бүхий тэмдэг) болон [[Зарлиг|зарлиг]] гаргахыг хориглов. Бас Өгэдэй зарлиг буулгаж аравт бүрд 100 [[Хонь|хониноос]] нэгийг авч тухай тухайн аравтын дотор буй ядууст өгөх ба [[Сүрэг|сүрэг]] бүрээс нэг хонь, нэг гүү авч эзэн хааны зоог шүүсэнд хэрэглүүлэхээр болгожээ. == Хархорум == [[Файл:Karakorum_-_Tortue_Sud.jpg|thumb|Хархорумын [[Биси|чулуун яст мэлхий]]]] Өгэдэй 1235-1238 оны үед Монголын төв нутгаар дамжин өнгөрдөг жил бүрийн [[Нүүдэлчин|нүүдлийн]] замынхаа буудаллан саатах газруудад хэд хэдэн ордон, [[Павильон|асар]] барьжээ. Анхны ордон "Ваньнянгун"-ыг ("Түмэн амгалант ордон") Хойд Хятадын гар урчууд барьсан байна. Их Хаан өөрийн хамаатан садангууддаа ойр орчимд нь ордон сууц барихыг уриалж байсан ба Хятадаас авчирсан гар урчуудыг уг газрын ойролцоо суурьшуулжээ. 1235 онд [[Хархорум]] хотын бүтээн байгуулалт дуусаж, Өгэдэйн ивээлийг хүртэхийн төлөө өрсөлдөж байсан Лалын болон Хойд Хятадын гар урчуудыг хотын өөр өөр хэсгүүдэд хуваарилан байршуулав. Хотыг дөрвөн хаалгатай шороон хэрэм хүрээлж байлаа. Хотод хавсарсан хувийн орон сууцууд байсан ба урд талд нь Зүүн Азид түгээмэл хэрэглэгддэг сийлбэртэй багана бүхий аварга том [[Биси|чулуун яст мэлхий]] зогсож байв. Мөн цэцэрлэгийн хаалгатай адил хаалгануудтай цайз шилтгээн болон олон тооны усны шувууд цугларсан хиймэл нуурууд байжээ. Бас Өгэдэй будда, лал, даос, христ шашинтнуудад зориулан хэд хэдэн мөргөлийн сүм бариулсан аж. Хятадуудын оршин суух тойрогт Елюй Чуцайн хятад загвараар хуанли зохиож, зохицуулалт хийдэг күнзийн суртлын сүм байв. == Зан байдал == [[Файл:Ögedei_Khan_Statue.JPG|thumb|219x219px|Монгол дахь Өгэдэй хааны хөшөө]] Өгэдэйг хүүхэд байхаас нь эцгийнх нь хайртай хүү гэж авч үздэг байв. Тэрээр насанд хүрсэн хойноо аливаа мэтгэлцээнд оролцохдоо эргэлзэгчдийг зүгээр л өөрийн хувийн зан чанарын хүчээр няцаах чадвараараа алдартай байжээ. Өгэдэй бие бялдарын хувьд том, хөгжилтэй, сэтгэл татам хүн байв. Тэрээр ихэнхдээ цагийг сайхан өнгөрүүлэх сонирхолтой байсан бололтой. Тэр ухаалаг, тогтвортой зан чанартай байлаа. Өгэдэйн удирдахуйн авъяас билэг нь эцгийнхээ тогтоосон зам дээрх Монголын эзэнт гүрнийг хэвээр нь авч үлдсэн түүний амжилтад тодорхой хэмжээний байр суурь эзэлж байсан. 1232 онд [[Тулуй|Толуй]] гэнэт нас барсан явдал нь Өгэдэйд гүн нөлөөлсөн бололтой. Зарим эх сурвалжийн мэдээлснээр Толуй өвчинд шаналж байсан Өгэдэйг аврахын тулд бөө мөргөлийн зан үйлээр хордуулсан ундаа ууж амиа золиосолжээ. Бусад эх сурвалжид Өгэдэй бөө нарын тусламжтайгаар архичин Толуйд хар тамхи татуулж амийг нь хороосон гэж бичсэн байдаг. Өгэдэй [[Архидан согтуурах|архинд донтсон]] гэдгээрээ алдартай нэгэн байв. Цагадай зуршлыг нь харж хянаж байхыг түшмэлдээ даалгасан боловч Өгэдэй ямар нэгэн аргаар үргэлжлүүлэн уусаар байжээ. Нийтэд тархсан таамгаар бол Өгэдэй өдөрт уудаг аяганыхаа тоог цөөлөх тангараг тавьж, дараа нь хувийн хэрэгцээндээ зориулж ерийн аяганаас хоёр дахин том аяга хийлгэсэн ажээ. Тэрээр Абдурахмантай шөнийн турш архидсаныхаа дараа 1241 оны 12-р сарын 11-ний үүрээр нас барахад хүмүүс Толуйн бэлэвсэн эхнэрийн эгч, Абдурахман хоёрыг буруутгаж байв. Харин Монголын язгууртнууд хаан өөрийгөө хянах чадвар дутмаг байснаас амиа алдсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрсөн. Өгэдэй бас даруухан, өөрийгөө суут ухаантан гэж итгэдэггүй хүн байсан ба эцгийнхээ үлдээсэн агуу жанжид, мөн өөрийн чадварлаг гэж үзсэн хүмүүсийн үгийг сонсох, хэрэглэхэд бэлэн байдаг байв. Тэр эзэн хаан байсан ч [[Диктатор|дарангуйлагч]] биш байлаа. Өгэдэй өөрийн үеийн бүх монголчуудын нэгэн адил багаасаа дайчин болж хүмүүжсэн бөгөөд Чингис хааны хүүгийн хувьд дэлхийн эзэнт гүрэн байгуулах эцгийнхээ төлөвлөгөөний нэг хэсэг байсан юм. Түүний цэргийн туршлага нь жанждынхаа үгийг сонсох, нөхцөл байдалд дасан зохицоход бэлэн байдгаараа онцлог байв. Тэрээр аавтайгаа адилхан прагматик хүн байсан бөгөөд арга хэрэгсэл гэхээсээ илүү төгсгөлийг нь хардаг байжээ. Өгэдэйн тууштай зан чанар, найдвартай байдал нь аавынх нь хамгийн их үнэлдэг зан чанар байсан ба энэ нь түүнийг хоёр ахтай байсныг үл харгалзан эцгийнхээ залгамжлагчийн үүргийг хүлээн авахад хүргэсэн ажээ. Гэсэн хэдий ч Монгол, Персийн түүхчид Өгэдэйг 1237 онд эцэг Чингис хааныхаа бага насны охидыг булаан авах, хүчиндэх, хулгайлах, солилцох, худалдахыг хориглосон болон хэдийгээр охид бага залуу насандаа гэрлэж болох ч 16 нас хүртлээ бэлгийн харьцаанд орохгүй байх тухай хууль тогтоомжуудыг зөрчсөн хэмээн шүүмжилдэг. Монгол түүхүүдэд гэмт хэргийн мөн чанарын талаар тодорхой тэмдэглээгүй байдаг ч Персийн түүхчид ойрадууд Өгэдэйн гаремд охид явуулахаа больсны дараа Өгэдэй долоогоос дээш насны 4,000 ойрад охидыг хамаатан садных нь нүдэн дээр цэргүүдээрээ нүцгэлүүлж, олон удаа хүчиндэж байсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эдгээр охидоос хоёр нь зовлон зүдгүүрийн улмаас нас барсан ба хүчирхийлэлд өртөөгүй үлдсэн охидыг цэргүүд хуваан авч, зарим охидыг хааны гарем руу явуулж, заримыг нь бэлгийн боолчлолын зорилгоор аяны буудлуудад хуваарилжээ. Үүнд тохиромжгүй гэж үзсэн бусад охидыг авч явах юм уу хөсөр хаясан байна. Өгэдэй энэ алхмыг бэлгийн завхралд автсандаа биш, харин Ойрад дахь эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд хийсэн бололтой. Дээрх мэдээ, тухайлбал монгол сурвалжид уг гэмт хэргийг шүүмжилсэн (одоо ч эргэлзээтэй) гэсэн таамаглалыг Жек Уэзерфордын (Jack Weatherford) 2011 онд хэвлэгдсэн ''"Монгол хатдын нууц түүх: Чингис хааны охид түүний эзэнт гүрнийг хэрхэн аварсан бэ?"'' (''"The Secret History of the Mongol Queens: How the Daughters of Genghis Khan Rescued His Empire"'') номд (энэ ном монгол хэлээр ''"Монголын Их Хатдын нууц товчоо: Чингис хааны эзэнт гүрнийг охид нь аварч хамгаалсан түүх"'' хэмээх нэртэйгээр орчуулагдсан) дурдсан байдаг. Уэзерфорд үүнийг "түүний (Өгэдэйн) 12 жилийн хаанчлалын үеийн хамгийн аймшигт гэмт хэрэг бөгөөд Монголын түүхэнд тэмдэглэгдсэн хамгийн аймшигт харгислалын нэг" гэж нэрлэжээ. Анна Ф.Бродбрижийн (Anne F. Broadbridge) бичсэн ''"Эмэгтэйчүүд ба Монголын эзэнт гүрний бүтээн байгуулалт"'' (''"Women and the Making of the Mongol Empire"'') хэмээх Монголын түүх судлалын сүүлийн үеийн номд (энэ ном 2018 онд хэвлэгдсэн) "Ойрад охидыг олноор нь хүчирхийлсэн гэх гутамшигт хэрэг"-ийг Өгэдэй өөрийн авга ах Тэмүгэ отчигины нутаг дэвсгэрээс охидыг Тэмүгэгийн зөвшөөрөлгүйгээр хураан авсан явдалтай холбосон байдаг. Гэсэн хэдий ч Бродбриж "Бүх нотлох баримт дарагдсан тул энэ нь зөвхөн таамаглал байж болно" гэж тэмдэглэжээ. ''"[[Юань улсын судар]]"'' болон ''"[[Монголын нууц товчоо]]"''-д Өгэдэй "зүүн жигүүр" болон "авга ах Отчигины эзэмшил"-ээс эмэгтэйчүүдийг хүчээр булааж авсан тухай өгүүлдэг боловч хүчингийн тухай дурдаагүй байдаг. ''"Монголын нууц товчоо"''-д Өгэдэй хийсэн үйлдэлдээ харамсаж буйгаа илэрхийлж "Миний хоёр дахь буруу, зарчимгүй эм хүний үгийг сонсож, миний авга ах Отчигины нутгаас охидыг надад авчирсан нь гарцаагүй алдаа байсан" (''"Нөгөө буруу ёс үгүй эм хүний үгд орж Отчигин авгын улсын охид авчруулах алжаас болов зэ. Улсын эзэн хаан бөгөөтөл ёс үгүй алжаас үйлд дөлэсгэгү (түлэсгэх) минь нэгэн буруу энэ болов зэ"'') гэж хэлсэн тухай өгүүлсэн байдаг ч Игорь де Рахвельц (Igor de Rachewiltz) дөрвөн сайн үйл, дөрвөн алдааг жагсаасан бүх догол мөр нь Өгэдэйн нас барсны дараах үнэлгээ байж болохыг тэмдэглэжээ. Хүчингийн гэмт хэрэг үйлдсэн гэх цорын ганц мэдээлэл нь [[Ата малик Жувейни|Жувейнийн]] (1226-1283) 1252 онд бичсэн ''"[[Ертөнцийг Байлдан Дагуулагчийн Түүх|Дэлхийг байлдан дагуулагчийн түүх]]"''-ийн (''"Tarikh-i Jahangushay"'') 32-р бүлэгт байдаг. Энэ бүлгийг хожим [[Рашид ад-Дин]] XIV зууны эхэн үед бүтээсэн ''"[[Судрын чуулган|Судрын чуулган]]"'' (''"Jami' al-Tawarikh"'') номдоо бүхэлд нь үгчлэн хуулбарласан хэдий ч бага зэрэг товчилсон хувилбараар бичжээ. Жувейни номынхоо 32-р бүлэгт Өгэдэй хааныг магтан дуулж эхлээд Өгэдэйн "энэрэл, өршөөл, шударга чанар, өгөөмөр зан"-г харуулахын тулд маш нарийн 50 анекдот (Бодит үйл явдал, эсвэл хүний тухай богино, хөгжилтэй юм уу сонирхолтой түүх) өгүүлж, дараа нь түүний "уур хилэн, хатуу чанд төлөв, догшин ширүүн зан, аймшиг төрүүлсэн байдал"-ыг харуулах нэг анекдот өгүүлсэн ба энэхүү нэг анекдот нь дээр дурдсан хүчингийн хэргийн тухай юм. Энэхүү анекдот энэ бүлгийг төгсгөж байна. Жувейнийн хоёр гар бичмэлд уг хүчирхийлэлд өртсөн овог аймгийн нэр тодорхой байдаггүй ч D гар бичмэл болон Рашид ад-Дин нар "Ойрад" гэж бичжээ. Бродбриж, И. де Рахвельц нар ойрадуудтай холбосон энэ тодорхойлолтын үнэн бодит эсэхэд эргэлзэж байв. Анекдотуудыг перс үлгэрийн хэв маягаар бичсэн байна. Жувейни 46-р анекдотын эх сурвалжийн тухай "Миний тааламжтай яриа өрнүүлдэг найзуудын нэг надад дараах түүхийг хэлсэн юм" гэж тэмдэглэжээ. Өгэдэйг магтан дуулсан анекдотууд нь лалын шашинтнуудыг дэмжигч, хятадуудын эсрэг байр суурийг илэрхийлдэг. Хэд хэдэн анекдот Өгэдэйн өөрийгөө хянах чадвар дутмаг байдлыг харуулсан доог тохууны өнгө аястай байдаг. Анекдотууд нь үнэний ортой байж болох ч зарим нь лал худалдаачдын нийгэмлэгээс гаралтай хуурамч домог мэт санагддаг тул болгоомжтой хандах хэрэгтэй. Перс хэл дээрх өөр нэг мэдээ бол "монголчуудыг шоолж", "хорон муу санаа"-гаа илэрхийлснийх нь төлөө Алтан улсын цэргүүдийг бөөнөөр нь ''"содом"''-дох (''"sodomy"'' (''"содоми"'') - ижил хүйстний бэлгийн харилцаа) буюу хүчирхийлж байсан явдал юм. Үүнийг Рашид ад-Дин эш татсан бөгөөд Уэзерфорд тэмдэглэжээ. Хэдийгээр энэ мэдээ нь хэтрүүлэгтэй байж болох ч бэлгийн хүчирхийллийг зэвсэг болгон ашиглаж байгааг харуулсан байна. Уэзерфордын хэлснээр бол Өгэдэй Чингис хааны бий болгосон охид эмэгтэйчүүдийг бэлгийн харьцаанд эрт оруулах, хүчиндэх, хулгайлах, худалдахыг хориглосон хууль тогтоомж бүрийг зөрчиж байжээ. == Үхэл ба үр дагавар == "[[Ертөнцийг Байлдан Дагуулагчийн Түүх|Ертөнцийг байлдан дагуулагчийн түүх]]"-энд дурдсанаар бол Өгэдэй бие нь чилээрхэх болсон тул ямар нэг амьд амьтныг өршөөж суллавал түүний өвчилсөн гэдсийг Төгс Хүчит Бурхан эдгээнэ гэж найдан нэгэн чоныг суллаж тавьжээ. Гэвч хааны арслан шиг биетэй ноход нь тэр чоныг элдэн хөөж хэсэглэн тасдаж алсан байна. Өгэдэй энэ явдлаас хойш удалгүй нас баржээ. Энэхүү анекдот (47-р анекдот) нь Өгэдэй Абдурахмантай шөнийн турш архидсаны дараа нас барсан гэх нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн мэдээлэлтэй зөрчилддөг. Өгэдэй өөрийн ач хүү Ширэмүнийг өв залгамжлагчаараа сонгосон боловч түүний бэлэвсэн хатан [[Дөргөнэ|Дөргэнэ]] таван жил төрийн хэргийг хамаарсны эцэст [[Гүюг хаан|Гүюг]] ор суурийг нь залгамжилжээ. Гэсэн хэдий ч [[Алтан Орд|Алтан ордны улсын]] (Жочийн улс, Кипчакийн хаант улс гэж бас нэрлэдэг) хаан Бат Гүюгийг нэрийн төдий хүлээн зөвшөөрсөн ба Гүюг Баттай тулалдахаар явах замдаа нас барсан байна. [[Мөнх хаан|Мөнх хааны]] үед буюу 1255 онд л Бат Европыг дахин довтлох бэлтгэл хийхэд хангалттай аюулгүй байдлыг олж авав. Гэвч тэр төлөвлөгөөгөө хэрэгжүүлэхээс өмнө нас баржээ. [[Хубилай хаан]] 1271 онд [[Юань Улс|Юань улсыг]] байгуулахдаа албан ёсны тэмдэглэлд Өгэдэй хааныг "Тайзун" ([[Хятад хэл|хятадаар]]: 太宗) хэмээн нэхэн өргөмжилжээ. == Хатад, татвар эмс ба хүүхдүүд == Өгэдэй өөрийн эцэг Чингис хааны нэгэн адил олон хатантай байсан бөгөөд жаран татвар эмтэй байв.<ref>{{Cite book |last=Фазлуллах |first=Рашид ад-Дин |title=Судрын чуулган |year=2002 |edition=2 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=5 |translator-last=Ц |translator-first=Сүрэнхорлоо}}</ref> Өгэдэй эхлээд Борогчинтой, дараа нь Дөргэнэтэй гэрлэжээ. Бусад хатдын дунд Мөгэ хатан (урьд нь Чингис хааны татвар эм байсан), Жачин хатан, Хөрүгэнэ нар байв. Их, бага хатад: # [[Борогчин]] # [[Дөргөнэ|Дөргэнэ]] ## [[Гүюг хаан|Гүюг]] – Монголчуудын гурав дахь Их Хаан ## [[Годан|Хүдэн]] – Анхны Буддист Монгол ханхүү ## [[Хүчү]] (1237 онд зуурдаар нас барсан) – [[Монголчуудын Сүн улсын байлдан дагуулалт|Сүн улстай хийсэн дайны үеэр]] амь үрэгдсэн. ### [[Ширэмүн]] – Өгэдэй өв залгамжлагчаараа товлосон. ### Боладчи ### Сөсэ ## [[Харачар]] ### Тотаг ## [[Хаш (Өгэдэй хааны хүү)|Хаш]] – Өгэдэйн хаанчлалын үед нас барсан. ### [[Хайду]] (1235–1301) # [[Мөгэ хатан]] # Жачин хатан # Анхуй хатан (昂灰)<ref name=":0">{{Cite web |title=元史/卷106 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7106 |access-date=2024-03-27 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> # Чилижихутэни хатан (乞里吉忽帖尼)<ref name=":0" /> Татвар эмс: # Эргэнэ ## [[Хадан]] ## [[Мэлиг (Өгэдэйн хөвгүүн)|Мэлиг]] – Данишменд-хажиб хүмүүжүүлсэн.<ref>{{Cite book |last=Фазлуллах |first=Рашид ад-Дин |title=Судрын чуулган |year=2002 |edition=2 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=14 |translator-last=Ц |translator-first=Сүрэнхорлоо}}</ref> ===Өгэдэй хааны хойчис=== {{tree list|}} *'''Өгэдэй хаан''' **'''[[Гүюг хаан]]''' ***Хожа ****Тогма *****Юшумут *****Ижүгэн *****Өлзийхэн *****Абажи ****Басужу өвгөн *****Чауту *****Хөхөө *****Төмөр ***Нагу ****Чапат ***Хөхөө ****Урга *****Дармабал *****Ардаба дорж *****Хутухай дорж ******Күрэн Иргиман ******Артаба Шири ****Тэгш ****Игирдай ****Күмү *****Тэгүдэр ****Гончиг ****Түвшин *****Жугшаб ****Төгсбуха ****Дарабун **[[Годан]] ***Мөнхөт ****Есүбөх ***Чинтөмөр **[[Хүчү]] ***[[Ширэмүн]] ***Булучи ***Суса **Харачар ***Тутаг **[[Хашин]] ***'''[[Хайду хан]]''' ****Чапар *****Бүритөмөр *****Өлзийтөмөр *****Хутлуг *****Төмөр *****Цэцэгт *****Тугтөмөр *****Цэрэгт *****Уладай ****Урус ****Янгичар ****Ринчин *****Алгу хулачу *****Сарбан ******Бурунтай ******Бучир ****Кудаур ****Сурхабуха ****Илбагши ****Хүрэл ****Ихбуха ****Уругтөмөр ****[[Хотол Цагаан гүнж|Хутулун]] : Горлосын Абтагултай гэрлэсэн. ****Хутучин чаха: Олхунудын Төвшин хүргэнтэй гэрлэсэн. **[[Хадан]] ***Дорж ****Суса ****Аскаб ***Кипчаг ****Хүрил ***Есүр ***Хадан ****Лахур ****Мубаракшах ***Хурмиши ***Яя ****Уругтөмөр ****Эсэнтөмөр *****Али хожа ***Ачиги ****Уругтөмөр *****Курасбэ *****Туглугбуха *****Хутлугхожа *****Хутлугтөмөр *****Чинболд *****Аргун *****Мухаммед *****Али **[[Мэлиг (Өгэдэйн хөвгүүн)|Мэлиг]] ***Түмэн ***Тогонбуха ****Улугт ***Тогончар ****Алтай ****Хуртаг ***Тогон ***Турчан ****Тогугар ***Хутлуг тохмиш ****Туглуг *****Тузун {{tree list|end}} == Дурсгал == [[Монголын Иргэний Агаарын Тээвэр]] (МИАТ) [[Boeing 737-800]] EI-CSG онгоцоо "Өгөөдэй Хаан" гэж нэрлэсэн байдаг. == Ном зүй == * "''HISTORIA MONGALORUM''" Fra Giovanni da Pian del Carpini, 1245-1247, "''Монголчуудын түүх''" Плано Карпини, итали хэлнээс орчуулсан Л.Нямаа, 2006, ISBN 99929-2-214-1 == Эх сурвалж == {{Reflist}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Чингис хаан]] |он =1229-1241 |албан_тушаал =[[Монгол хаад#Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын хаан]] |дараа =[[Гүюг хаан]] }} {{end}} {{Navbox | name = Монголын эзэнт гүрний их хаад | state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} | title = [[Их Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний]] [[хаан|их хаан]] | bodyclass = hlist |group1 = Их Монгол Улсын хаад |list1 = * [[Чингис хаан]] * [[Толуй]] <small>(Төр баригч)</small> * [[Өгэдэй хаан]] * [[Дөргөнэ]] <small><nowiki>(Төр баригч)</nowiki></small> * [[Гүюг хаан]] * [[Огул Хаймыш]] <small>(Төр баригч)</small> * [[Мөнх хаан]] * [[Хубилай хаан]] / [[Аригбөх|Аригбөх хаан]] |group2 = Их Юань улсын хаад |list2 = * [[Хубилай хаан]] * [[Төмөр Өлзийт хаан|Төмөр хаан]] * [[Хайсан хүлэг хаан|Хайсан хаан]] * [[Аюурбарбад хаан]] * [[Шадбал гэгээн хаан|Шадбал хаан]] * [[Есөнтөмөр хаан]] * [[Аригиба хаан]] * [[Төвтөмөр хаан]] * [[Хүслэн хаан]] * [[Ринчинбал хаан]] * [[Тогоонтөмөр хаан]] | below = }} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Алтан ураг]] [[Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Монголын их хаан]] [[Ангилал:Их хаан]] [[Ангилал:Чингис хаан]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1241 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:1186 онд төрсөн]] 498nvuodqchvx5ohyhcp5cj0qhx5fe1 858916 858913 2026-06-15T09:28:31Z ~2026-35091-43 105345 /* Оршил */ 858916 wikitext text/x-wiki {{Short description|1229-1241 онуудад Монголын эзэнт гүрний хаан}} {{Инфобокс хаан | name = Өгэдэй хаан<br/>{{MongolUnicode|ᠥᠭᠡᠳᠡᠢ<br/>ᠬᠠᠭᠠᠨ}} | image = YuanEmperorAlbumOgedeiPortrait.jpg | caption = [[Юань Улс]]ын үед бүтээгдсэн Өгэдэй хааны хөрөг, анх 1278 онд бүтээгдсэн. ([[Тайванийн Үндэсний Хааны Ордон Музей|Үндэсний Ордон Музей]], Тайбэй) | succession = [[Мягмардоржийн Тэмүгэ хааны эзэнт гүрний хаан]] | reign = 1229 оны 9 сарын 13{{snd}}{{nowrap|1241 оны 12 сарын 11}} | coronation = 1229 оны 9 сарын 13 | predecessor = {{ubl|[[Мягмардожийн Тэмүгэ хаан]]|[[Тулуй]] (түр)}} | successor = {{ubl|[[Дөргөнэ]] (түр)|[[Гүюг хаан]]}} | birth_date = {{circa|1186}}<!--Өгөдэй 1241 онд Хятадын түүхийн стандартаар 56 насандаа (орчин үеийн барууны стандартаар 55 насандаа) нас барсан бөгөөд энэ нь 1186 онд төрсөн гэсэн үг юм.<ref>{{cite book |first = Анне Ф. |last = Бродбридж |title = Women and the Making of the Mongol Empire }}</ref>--> | birth_place = [[Хамаг Монгол]] | death_date = 1241 оны 12 сарын 11(54–55 насалсан) | death_place = <nowiki>[Мягмардоржийн Тэмүгэ хааны эзэнт гүрэн]]</nowiki> | burial_place = Тодорхойгүй, [[Бурхан Халдун]] гэж таамагладаг{{efn|name=burial|''[[Юань улсын судар|Юань улсын судрын]]'' өгүүлснээр Өгөдэй хааныг Циньян хөндийд ({{lang|zh|起輦谷}}) оршуулсан гэдэг.<ref name=Yuanshi/> Хөндийгийн байршлыг ямар ч баримт бичигт дурдаагүй бөгөөд хүмүүс хөндийг одоогийн Монгол улсын [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] [[Онон гол]], [[Бурхан Халдун]] уулын ойролцоо байдаг гэж үздэг.}} | spouse = {{plainlist| * [[Борогчин|Борогчин хатан]] * [[Дөргөнэ|Дөргөнэ хатан]] * [[Мөгэ хатан]] * Анхуй хатан * Жачин хатан}} | issue = {{plainlist| * [[Гүюг хаан|Гүюг]] * [[Годан]] * [[Хүчү]] * Харачар * [[Хашин]] * [[Хадан]] * [[Мэлиг (Өгэдэйн хөвгүүн)|Мэлиг]]}} | full name = [[Монгол бичиг]]: {{MongolUnicode|ᠥᠭᠡᠳᠡᠢ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}} {{tlit|mn|Өгэдэй хаган}} | posthumous name = Инвэнь хаан ({{lang|zh|英文皇帝}}) | temple name = Тайзун ({{lang|zh|太宗}}) | house = {{plainlist| * [[Адууч]] }} | father = [[Мягмардоржийн Тэмүгэ хаан]] | mother = [[Тодорхойгүй]] | religion = [[Тэнгэр шүтлэг]] }} '''Өгэдэй хаан''' ({{mongolUnicode|ᠥᠭᠡᠳᠡᠢ}}{{mongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}, ойролцоогоор 1186 он - 1241 оны 12-р сарын 11) нь [[Чингис хаан|Мягмардоржийн Тэмүгэ Хааны]] гуравдугаар хүү бөгөөд өөрийн эцгийн дараах [[Их Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний]] хоёр дахь [[Хаан|их хаан]] байв. Тэрээр эцгийнхээ байгуулсан эзэнт гүрний тэлэлтийг үргэлжлүүлсэн ба [[Монголчуудын Европ дахь байлдан дагуулалт|Европ дахь монголчуудын довтолгоон]], [[Их Монгол улс болон Юань гүрний үеийн дайн тулаан|Хятад дахь Монголын байлдан дагуулалтын]] үеэр өмнөд болон баруун зүгт Монголын эзэнт гүрэн өөрийн хамгийн дээд хэмжээнд хүрэх үед дэлхийн хүн болов. Мягмардоржийн Тэмүгэгийн бүх хөвгүүдийн адил тэр [[Хятад]], [[Иран]], [[Төв Ази]] дахь байлдан дагууллуудад өргөн хүрээнд оролцжээ. == Оршил == Өгэдэй нь [[Чингис хаан|Мягмардоржийн Тэмүгэ хаан]]<nowiki/>болон [[Бөртэ үжин|Тодорхойгүй]] нарын гурав дахь хүү байв. Тэрээр өөрийн эцгийн дээшлэн мандах үеийн үймээн самуунтай үйл явдлуудад оролцсон. Өгэдэйг 17 настай байхад Чингис хаан [[Жамуха|Жамухын]] цэргийн эсрэг хийсэн [[Хар халзан элээтийн тулалдаан|Хар халзан элээтийн тулалдаанаас]] ("Монголын нууц товчоо"-ы уг эхэд тулалдаан болсон газрын нэрийг ''Халахалжит элэт'' гэж тэмдэглэжээ) аймшигт ялагдлыг амсжээ. Өгэдэй хүнд шархадсан бөгөөд тулалдааны талбарт гээгдсэн байна. Эцгийнх нь өргөмөл дүү, хамтран зүтгэгч [[Борохул]] түүнийг аварчээ. Хэдийгээр тэр аль хэдийн гэрлэсэн байсан ч 1204 онд эцэг нь түүнд ялагдсан [[Мэргид|мэргид]] ноёны хатан [[Дөргөнэ|Дөргөнэг]] авч өгчээ. Иймэрхүү байдлаар эхнэр нэмж авах нь [[Хээр (Газар зүй)|тал нутгийн]] соёлд ховор биш байжээ. 1206 онд Чингисийг [[Хаан|''хаан'']] (''khagan'') буюу ''эзэн хаанд'' (''emperor'') өргөмжилсний дараа [[Жалайр|жалайр]], бэсүд, [[Сүлдүс (овог)|сүлдүс]], хонхотон овгийн ''мянгатуудыг'' түүнд [[Хувь (эзэмшил)|хараат газар нутаг]] болгон өгсөн байна. Өгэдэйн газар нутаг Ховог (Хобок) болон Эмээл (Эмель) голуудыг хамарчээ. Эцгийнх нь хүсэлтийн дагуу жалайрын захирагч Илүгэй Өгэдэйн багш болсон байна. Өгэдэй өөрийн ах нарын хамт [[Алтан улс|Алтан улсын]] (''Jin dynasty'') эсрэг 1211 оны 11-р сард анх удаа бие дааж цэргийн ажиллагаа явуулсан. Тэрээр [[Хэбэй муж|Хэбэйгээр]] дамжин өмнөд нутгийг, дараа нь 1213 онд [[Шаньси муж|Шаньсигаар]] дамжин умардыг сүйрүүлэхээр илгээгдэж байв. Өгэдэйн хүч [[Ордос хот|Ордосын]] гаднаас Алтан улсын цэргийн ангийг хөөсөн ба тэрээр Сүн улс, Алтан улс, [[Тангуд улс|Тангуд улсын]] (''Xi Xia'' буюу ''Western Xia'' (''Баруун Ся''), ''Great Xia'' (''Их Ся'')) эзэмшлүүдийн хилийн уулзвар руу хөдөлжээ. [[Монголчуудын Хорезм рүү хийсэн дайралт|Хорезмын эсрэг Монголын байлдан дагуулалтын]] үеэр [[Цагадай]], Өгэдэй нар 1219-1220 онд таван сарын бүслэлтийн дараа [[Отрар|Отрарыг]] эзэлж, оршин суугчдыг нь хядсан бөгөөд [[Ургенч|Ургенчийн]] хэрмийн гадна талд байсан [[Зүчи|Зүчитэй]] нэгдэв. Зүчи, Цагаадай нар цэргийн стратегийн тал дээр дайсагнан маргалдаж байсан учраас Чингис хаан Ургенчийн бүслэлтийг хянуулахаар Өгэдэйг томилсон байна. Тэд 1221 онд хотыг бүрэн эзлэсэн юм. Афганистан, зүүн өмнөд Персэд бослого гарахад Өгэдэй бас [[Газни|Газнийг]] номхотгожээ. == Их Хаанд өргөмжлөгдсөн нь == [[Файл:CoronationOfOgodei1229.jpg|thumb|Өгэдэйг хаанд өргөмжилсөн нь. [[Рашид ад-Дин]], XIV зууны эх.]] 1219 онд [[Хорезмын эзэнт улс|Хорезмын эзэнт гүрний]] эсрэг довтолгооны өмнө [[Чингис хаан|Чингис хаанаас]] өв залгамжлагчаа томилохыг Есүй хатан шаардав. Ахмад хоёр хүү [[Зүчи]], Цагадай нарын хоорондох аймшигт хэрүүл шуугианы дараа тэд өв залгамжлагчаар сонгож болно хэмээн Өгэдэйг байлгахаар тохиролцсон. Чингис тэдний шийдвэрийг баталжээ. Чингис хаан 1227 онд нас барсан ба [[Зүчи]] түүнээс эрт нэг юм уу хоёр жилийн өмнө нас барсан байна. Өгэдэйн дүү [[Тулуй|Толуй]] 1229 он хүртэл ''засаг баригч'' (''regent'') байв. Өгэдэйгээр өв залгамжлуулах Чингисийн тодорхой хүсэлд эргэлзэх явдал үнэндээ хэзээ ч байгаагүй хэдий ч Чингисийн нас барсны дараа [[Хэрлэн гол|Хэрлэн мөрөн]] дээрх Хөдөө Аралд болсон [[Их Хуралдай|хуралдайгаар]] 1229 онд Өгэдэй ''их'' ''хаанд'' (''great'' ''khan'') сонгогдсон байдаг. Ёс жаягийн дагуу гурван удаа найр тавьсны эцэст Өгэдэй 1229 оны 9-р сарын 13-нд [[Монголчууд|монголчуудын]] ''Хаанд'' (''Khagan'') өргөмжлөгдсөн байна. Цагадай өөрийн дүүгийн эрх шаардлагыг үргэлжлүүлэн дэмжсэн. Чингис хаан Өгэдэйг эелдэг, өгөөмөр зан чанартай гэж харж байв. Түүний билэг авьяас эцгийнхээ зам дээр эзэнт гүрнийг хадгалсан амжилтад нь тодорхой хэмжээний үүрэг гүйцэтгэсэн. Түүний хаанчлалын үед гол төлөв Чингис хааны ардаа үлдээсэн зохион байгуулалт ба Өгэдэйн хувь хүний шинж чанарын ачаар Монголын эзэнт гүрний ажил хэрэг ихэнх хэсэгтээ тогтвортой үлджээ. Өгэдэй прагматик хүн байсан, гэсэн ч тэр хаанчлалынхаа хугацаанд зарим алдаа гаргасан. Өгэдэй цэргийн захирагч юм уу зохион байгуулагчийн хувьд өөрийгөө эцэгтэйгээ эн тэнцүү хүн гэж үзэн төөрөлддөггүй байсан бөгөөд өөрийн олсон хамгийн чадварлаг хүмүүсийн авьяас чадварыг хэрэглэжээ. Түүний сэтгэл татам зан байдлын тухай мэдээллүүдийг үл харгалзан 1237 онд үйлдсэн гэмт хэргийнх нь төлөө Монгол, Персийн түүхчид Өгэдэйг шүүмжилсэн байдаг ба энэ нь Персийн түүхчдийн бичсэнээр долоогоос дээш насны 4,000 [[Ойрад|ойрад]] охидыг хүчирхийлэх тушаалаас бүрддэг. Тэгээд дараа нь эдгээр охид Өгэдэйн гаремд (эмсийн байр) хураагдах, эсвэл Монголын эзэнт гүрэн даяарх аяны буудлуудад биеэ үнэлэгчид болон хэрэглэгдэхээр өгөгдсөн байна. Өмнө нь Ойрад нутгийг захирч байсан Өгэдэйн эгч Чэчэйхэний үхлийн дараах энэ алхам нь Ойрад аймаг болон тэдний газар нутгийг Өгэдэйн хяналтын доор авчирчээ. == Дэлхийн байлдан дагуулалт == === Дундад Дорнод дахь тэлэлт === Хорезмын эзэнт гүрнийг устгасны дараа Чингис хаан [[Тангуд улс|Тангуд улсын]] эсрэг хөдлөхөд чөлөөтэй болсон. Гэсэн хэдий ч 1226 онд Хорезмын хаадын сүүлчийнх нь болох [[Желал ад-Дин Мангуберди]] өөрийн эцэг [[II Мухаммед (Хорезм)|II Ала ад-Дин Мухаммедын]] алдсан эзэнт гүрнийг сэргээхээр [[Иран|Персэд]] буцаж иржээ. 1227 онд түүний эсрэг илгээсэн Монголын зэвсэгт хүчин [[Дамган|Дамганд]] ялагдсан байна. Желал ад-Динийн эсрэг хөдөлсөн өөр нэг арми [[Исфахан|Исфаханы]] ойролцоо ''пиррийн ялалт'' (''pyrrhic victory'' - ялагдсантай адил ялалт) байгуулсан боловч тэр амжилтаа үргэлжлүүлж чадаагүй аж. Өгэдэй дайны ажиллагаа эхлүүлэхийг зөвшөөрснөөр [[Чормаган хорчи]] 30,000-50,000 монгол цэргийг толгойлон [[Бухар|Бухараас]] гарчээ. Тэрээр хорезмуудын тусламж дэмжлэгийн удаан хугацааны хоёр бааз суурь болох [[Хорасан]], Персийг эзлэн авав. 1230 онд [[Амударья|Амударья мөрнийг]] гаталсан ба ямар нэгэн эсэргүүцэлтэй тулгаралгүйгээр Хорасан руу орсон тул Чормаган хурдан, чөлөөтэй явж өнгөрлөө. Тэрээр баруун [[Афганистан]] руу довтлох цаашдын зааврыг өгсөн байсан Дайр баатрын хяналт доор бие бүрэлдэхүүнийхээ нэлээд их хэсгийг дэмжлэг болгон үлдээжээ. Чормаган болон түүний армийн олонх хэсэг 1230 оны намар [[Альборзын нуруу|Эльбурсын уулс]] болон [[Каспийн тэнгис|Каспийн тэнгисийн]] хоорондох бүс нутаг [[Табаристан]] (орчин үеийн Мазендеран) руу орж, ингэснээр [[Низаритын исмайлит улс|Низаритын исмайлитуудын]] ([[Ассассин|ассасинууд]]) хяналтад байсан өмнө зүг дэх уулархаг бүсээс зайлсхийв. [[Рей (хот)|Рей]] хотод хүрээд Чормаган өвлийн хүрээгээ тэнд байгуулсан ба хойд Персийн үлдсэн хэсгийг номхотгохын тулд цэргүүдээ илгээжээ. 1231 онд тэр өөрийн удирдсан армийг өмнө зүг рүү хөдөлгөсөн бөгөөд [[Кум]], [[Хамадан]] хотууд хурдан хугацаанд эзлэгдэв. Тэндээс тэрээр [[Фарс муж|Фарс]], [[Керман муж|Керманы]] бүс нутгууд руу цэргүүдээ илгээхэд тэдгээрийн захирагчид мужуудаа сүйтгүүлж байхаас илүү Монгол эздэд алба гувчуур төлөхийг эрхэмлэн хурдан хугацаанд дагаар орлоо. Энэ хооронд зүүн зүгт Дайр баатар [[Кабул]], Газни, Забулистаныг эзлэх зорилгодоо гуйвалтгүй хүрч байв. Монголчууд аль хэдийн Персэд дэг журам тогтоосон тул Желал ад-Дин хөөгдөхөд хүрч, Өвөр Кавказад тусгаарлагдсан байна (тэрээр энэ явдлаас хойш удалгүй алагджээ). Ийнхүү Перс бүхэлдээ Монголын эзэнт гүрэнд нэгдсэн болой. === Алтан улсын уналт === 1230 оны сүүлээр Доголху чэрби (монгол жанжин) Алтан улсад санамсаргүй байдлаар ялагдсаны хариуд Өгэдэй хаан дүү [[Тулуй|Толуйн]] хамт өмнө зүгт [[Шаньси муж]] руу хөдлөн уг мужийг Алтан улсын цэргээс цэвэрлэж, [[Фынсян]] хотыг эзлэн авав. Хойд зүгт зуны улирлыг өнгөрөөсний дараа тэд [[Хэнань муж|Хэнань]] дахь Алтан улсын хүчний эсрэг дахин дайны ажиллагаа явуулсан бөгөөд Алтан улсын ар талаас довтлохын тулд Өмнөд Хятадын нутгаар (Сүн улсын газар нутгаар) дайран гарчээ. 1232 он гэхэд Алтан улсын хаан нийслэл [[Кайфэн|Кайфын]] хотдоо [[Кайфыны бүслэлт (1232-1233)|бүслэгдсэн]] байлаа. Удалгүй Өгэдэй аян дайны эцсийг өөрийн жанждад даатгаж үлдээгээд буцав. Хэд хэдэн хотыг эзэлсний дараа монголчууд [[Сүн улс|Сүн улсын]] хожимдсон тусламжаар 1234 оны хоёрдугаар сард [[Цайчжоугийн бүслэлт (1233-1234)|Цайчжоу хотыг эзлэн авч]] (Алтан улсын хаан Кайфын хотоос явж Цайчжоу хотод орогноод байжээ) Алтан улсыг мөхөөжээ. Гэвч дараа нь Сүн улсын амбан захирагч Монголын элч төлөөлөгчийг хороосон бөгөөд Сүн улсын цэргүүд монголчуудын захиргаанд байсан Сүн улсын урьдын нийслэлүүд болох Кайфын, [[Лоян]], [[Чанань\]] зэрэг хотуудыг эзэлж авав. [[Монголчууд Алтан улсыг дайлсан нь|Алтан улстай хийсэн дайнаас]] гадна Өгэдэй [[Пусянь Ваньну]] (урьд нь Алтан улсын жанжин байсан) гэгчийн байгуулсан Дорнод Ся улсыг 1233 онд [[Монголчууд Дорнод Ся улсыг байлдан дагуулсан нь|бут цохин мөхөөж]], өмнөд [[Манжуур|Манжуурыг]] төвшитгөжээ. Мөн энэ бүс нутгийн хойд хэсэгт орших [[Манж-Тунгусын ард түмэн|Усны татаруудыг]] номхотгож, 1237 онд гаргасан бослогыг нь дарсан байна. === Гүрж, Арменийг байлдан дагуулсан нь === [[Файл:Geor_tamro_aandersen.png|thumb|250x250px|1184-1230 оны үеийн [[Гүржийн хаант улс]]]] 1232 онд Чормаганы удирдсан монголчууд [[Кавказ|Кавказад]] эргэж ирэв. 1235 онд [[Гянжа]] хотын хэрмийг оньсон харвах, [[Таран|түншүүр зэвсгээр]] эвдэн нураажээ. [[Эрбиль]] хотын иргэд Монгол хааны ордонд жил бүр алба гувчуур хүргэхээр тохиролцсоны эцэст монголчууд ухарсан байна. Чормаган 1238 он хүртэл, өөрөөр хэлбэл ханхүү [[Мөнх хаан|Мөнхийн]] цэргийн хүч Хойд Кавказад идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулах хүртэл хүлээв (1236 оноос Бат хааны удирдсан Монголын их цэрэг Европ руу цөмрөн аян дайн хийж эхэлсэн бөгөөд энэ аян дайны үеэр ханхүү Мөнх, Хадан нар Хойд Кавказын овог аймгуудыг байлдан дагуулсан байна). [[Армяны хаант улс|Арменийг]] эрхшээлдээ оруулсныхаа дараа Чормаган [[Тбилиси]] хотыг эзлэн авлаа. 1238 онд монголчууд Лори хотыг эзлэв. Хотын захирагч [[Шахиншах|шахиншах]] нь монголчуудыг ирэхээс өмнө гэр бүлийнхээ хамт зугтаж, энэхүү баян хотыг хувь заяанд нь даатгаж үлдээсэн аж. Хоханаберд цайз хүчтэй эсэргүүцэл үзүүлсний дараа цайзын захирагч [[Гасан-Жалал Дола|Гасан Жалал]] монголчуудад дагаар оров. Дараа нь монголчууд Гүржийн өөр нэгэн түшиг тулгуур болох атабек Авагийн захирсан Каен цайзын эсрэг хөдөлжээ. Монгол жанжин Тохта шууд дайралт хийлгүй, хотыг тойруулан хана хэрэм босгосон тул Аваг удалгүй бууж өглөө. 1240 он гэхэд Чормаган [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказыг]] байлдан дагуулж дууссан бөгөөд ингэснээрээ [[Гүржүүд|Гүржийн]] язгууртнуудыг бууж өгөхөд хүргэв. === Солонгос === 1224 онд Солонгост очсон Монголын элч буцах замдаа тодорхой бус байдлаар алагдаж, Солонгосын эрх баригчид Монголд [[Данж|албан татвар]] өгөхөө больжээ. 1231 онд Өгэдэй үрэгдсэн элчийнхээ өшөөг авах, Солонгосыг дарангуйлах зорилгоор Саритай хорчийг илгээв. Ингээд энэ хаант улсыг дарангуйлах тушаалын дагуу Монголын цэрэг Солонгос руу [[Монголчууд Солонгосыг эзэлсэн нь|довтолж]] эхэллээ. [[Гуулин улс|Корё улсын]] (тухайн үед Солонгост оршин тогтнож байсан улс) хаан Монголын [[Даргач|даргач]] нарыг хүлээн авахаар тохиролцсон бөгөөд тэд нараар улс орныхоо хэргийг түр хугацаанд мэдүүлэв. Гэвч тэднийг 1232 оны зун буцахад [[Чхве У]] (тухайн үед Корё улсад цэргийн дэглэм тогтож, цэргийн эрхтнүүд улс орныг удирдаж байсан бөгөөд энэ үеийн цэргийн дэглэмийн удирдагч нь Чхве У байв) нийслэлээ [[Кэсон|Кэсоноос]] [[Канхва арал]] руу нүүлгэжээ. Саритай тэдний эсрэг дайн хийж байгаад тэнэсэн суманд өртөж амь үрэгдэв. 1234 онд Монголд болсон их хуралдай дээр Өгэдэй Монголын [[Дипломат төлөөлөгч|элч]] нарыг хороосон [[Солонгосчууд|солонгосчууд]], [[Сүн улс|Өмнөд Сүн улс]], [[Кипчак|кипчакууд]] болон тэдний Европын холбоотнуудыг байлдан дагуулах төлөвлөгөөгөө зарлалаа. Өгэдэй Монгол цэргийн жанжнаар Данхыг (Danqu) томилж, дагаар орсон солонгос жанжин Хон Бок-воныг Корё улсаас эзэлж авсан дагасан цэрэг, иргэд бүхий 40 хотын захирагч болгов. 1238 онд Корё улсын хааны ордон энх тайвныг тогтоохыг хүсэхэд Өгэдэй Корё улсын хааныг өөрийн биеэр Монголд ирэхийг шаарджээ. Корё улсын хаан эцэстээ өөрийн хамаатан Ён Нон-гун Суныг сурвалжит 10 хөвгүүний хамт [[Монгол Улс|Монгол]] руу [[Хүн барьцаалах|барьцаанд]] илгээснээр 1241 онд дайн түр зогсов. === Европ === [[Файл:Capture_of_the_Mongol-Tatars_Russian_city.jpg|thumb|306x306px|Монгол цэрэг [[Русь (ард түмэн)|Оросын]] хотыг эзлэн авч байгаа нь]] Монголын эзэнт гүрэн өрнө зүгийн тал хээр нутгийн (Кипчакийн тал нутаг) нүүдэлчдийг эрхшээлдээ оруулж, Европ руу хөөх зорилгоор [[Бат хаан|Бат хааны]] удирдлага доор баруун зүгт өргөжин тэлж эхлэв. Тэд баруун зүгийн байлдан дагууллаараа [[Ижилийн Булгар улс|Ижил мөрний Булгар]], [[Аланы хаант улс|Аланы]] бараг бүх хэсэг, [[Кипчакийн хээр тал|Кипчакийн тал нутаг]], [[Киевийн Русь|Оросыг]] эзлэн авснаас гадна [[Унгарын хаант улс (1000-1301)|Унгарыг]] богино хугацаанд эзэлсэн юм. Тэд бас [[Пястын угсааныхны үеийн Польшийн түүх|Польш]], [[Унгар-хорватын холбоо|Хорват]], [[Сербийн хаант улс (дундад зуун)|Серби]], [[Болгарын хоёрдугаар эзэнт гүрэн|Болгар]], [[Латины эзэнт гүрэн]], [[Австрийн герцогт улс|Австри]] руу довтолжээ. [[Коломна|Коломнагийн]] (Оросын хот) бүслэлтийн үеэр Өгэдэй хааны эцэг нэгт ах (дүү?) Хүлгэн суманд оногдож амиа алдсан байна. Энэ аян дайны үеэр Өгэдэйн хүү [[Гүюг хаан|Гүюг]], Цагадайн ач [[Бүри]] нар Батыг тохуурхан доромжилж, монголчуудын хүрээнд зөрчил үүсэв. Өгэдэй хаан Гүюгийг "Чи өөрийн армийн эр хүн бүрийн санаа сэтгэлийг алдагдуулсан... Чамайг өөрийнхөө эрчүүдэд харгис хандаж байснаас болж оросууд бууж өгсөн гэж бодож байна уу?" (''"Аялж одруун зуур бөгст хүний бөгс нь эс үлдэв хэмээгдэмү чи... Оросууд иргэнийг тэр чиний уур хилэнд айж орогдсоноо болгон ахуюу чи"'') хэмээн хатуу зэмлэжээ. Дараа нь тэр Европыг байлдан дагуулах ажиллагааг үргэлжлүүлэхээр Гүюгийг буцаан илгээсэн байна. Гүюг болон Өгэдэйн өөр нэг хүү [[Хадан]] нар [[Трансильвани]], Польш руу тус тус довтолжээ. Хэдийгээр Өгэдэй хаан Европын үлдсэн хэсэг рүү, "Их тэнгис" - Атлантын далай хүртэл довтлох зөвшөөрөл олгосон байсан боловч түүнийг нас барсны дараах жил буюу 1242 оны эхээр монголчуудын давшилт Зүүн Европт зогссон юм. Монгол суртал ухуулга хожим энэ аян дайны бүтэлгүйтлийг түүний цаг бусаар нас барсантай холбон тайлбарлаж, Өгэдэйн залгамжлагчийг сонгоход Бат биечлэн оролцох ёстой байсан гэх болно. Гэвч үнэндээ Бат хэзээ ч ийм сонгуулийн төлөө Монгол руу буцаж ирээгүй бөгөөд 1246 он хүртэл залгамжлагч тодроогүй юм. Европын цайз бэхлэлтүүд стратегийн хувьд асуудал үүсгэж, монгол жанжид байгаа нөөц бололцоогоороо түүнийг даван туулж чадахгүй байсан явдал нь аян дайн зогсонги байдалд орж, дахин сэргээгүйн шалтгаан болсон байх магадлалтай. === Сүн улстай зөрчилдсөн нь === 1235-1245 оны үед Өгэдэйн хөвгүүдээр удирдуулан хийсэн ихээхэн хор хөнөөлтэй цуврал [[Гэнэтийн довтолгоо|довтолгооныхоо]] үр дүнд монголчууд Сүн улсын нутгийн гүнд нэвтэрч, [[Чөндү|Чэнду]], [[Сянъян]], [[Хөх мөрөн|Хөх мөрөнд]] хүрчээ. Гэвч тэд газар орны уур амьсгал, Сүн улсын цэргийн тоо зэргээс шалтгаалан аян дайнаа амжилттай дуусгаж чадаагүй бөгөөд энэ дайны явцад Өгэдэйн хүү Хүчү амь үрэгдсэн байна. 1240 онд Өгэдэйн нөгөө хүү [[Годан|Хүдэн]] туслах чанартай армийг [[Төвөд|Төвд]] рүү илгээжээ. Сүн улсын түшмэлүүд Сэлмүс (Selmus) тэргүүтэй Өгэдэйн элч нарыг хөнөөснөөр хоёр улсын хоорондох нөхцөл байдал улам дордов. Өгэдэйн удирдлага доор Ази тив даяар явагдсан Монгол гүрний өргөжин тэлэлт нь улс төрийн тогтвортой байдлыг авчирч, Өрнө ба Дорныг холбосон худалдааны гол зам болох [[Торгоны зам|Торгоны замыг]] дахин сэргээхэд тус болсон юм. === Энэтхэг === Өгэдэй Газнид Дайр баатрыг, [[Кундуз|Кундузад]] Мэнгэт (Menggetu) ноёныг тус тус захирагчаар томилжээ. 1241 оны өвөл монгол цэргүүд [[Инд мөрөн|Инд мөрний хөндий]] рүү довтолж, [[Делийн султант улс|Делийн султант улсын]] мэдэлд байсан [[Лахор]] хотыг бүслэв. Гэвч Дайр баатар 1241 оны 12-р сарын 30-нд хот руу дайрах үеэр амь үрэгдсэн ба монголчууд [[Делийн султант улс|Делийн султант улсаас]] гарахаасаа өмнө хотыг эвдэн устгажээ. 1235 оноос хойш хэсэг хугацааны дараа монгол цэргийн өөр нэг хүч [[Кашмир]] руу довтолж, тэнд хэдэн жил [[Даргач|даргач]] суулгав. Удалгүй Кашмир Монголын хараат болжээ. Ойролцоогоор тэр үед Кашмирын [[Буддын шашин|буддын шашны]] их багш Оточи болон түүний ах Намо нар Өгэдэйн ордонд ирсэн байна. == Засаг захиргаа == Өгэдэй Монголын засаг захиргааны хүнд суртлыг бий болгожээ. Түүний захиргааг гурван бүлэг бүрдүүлсэн. Эдгээр нь: * [[Уйгур]] [[Бичээч|бичээч]] Чингай болон [[Хэрэйд|хэрэйдүүд]] төлөөлсөн [[Христ сүсэгтнүүд|христ шүтлэгт]] дорнод түрэгүүд * [[Хорезм]] хүмүүс болох Махмуд Ялавач, Масуд-бек нар төлөөлсөн лалын шашинтнууд (Лалын шашинтнууд Монголын төрд олон үеэрээ зүтгэж байсны нэг нь энэ үеийнхэн болно) * [[Киданчууд|Хятан]] үндэстэн [[Елюй Чуцай]], [[Зүрчид|зүрчин]] үндэстэн Няньхэ Чжуншань нар төлөөлсөн [[Күнзийн суртал|күнзийн сурталт]] [[Умард Хятад|хойд хятадууд]] юм. Махмуд Ялавач төр засгийн зүгээс татвар хураах ажлыг мөнгөөр төлбөр төлдөг [[Ферм (орлогын түрээс)|татварын фермерүүдэд]] хариуцуулах тогтолцоог сурталчилж байжээ. Елюй Чуцай төр засгийн уламжлалт хятад хэв маяг бүхий тогтолцоог бий болгох тал дээр Өгэдэйд дэмжлэг үзүүлж байсан бөгөөд татварыг төрийн албаны төлөөлөгчдийн гарт шилжүүлж, засаг төрийн гаргасан мөнгөн тэмдэгтээр төлбөр хийдэг байв. Лал худалдаачид Монголын язгууртнуудын хувь нийлүүлсэн хөрөнгөөр ажиллаж, татвар төлөхөд шаардлагатай мөнгийг өндөр [[Хүү (зээл)|хүүтэй]] [[Зээл|зээлж]] байжээ. Ялангуяа Өгэдэй эдгээр [[Ортог|ортог]] (Монголын эзэнт гүрний үед төр ба хувь язгууртнуудын түнш худалдаачныг ийн нэрлэж байжээ) аж ахуйн нэгжүүдэд идэвхтэй хөрөнгө оруулалт хийсэн байна. Үүний зэрэгцээ монголчууд мөнгөний нөөцөөр баталгаажсан цаасан [[Мөнгөн тэмдэгт|мөнгөн тэмдэгтийг]] гүйлгээнд оруулж эхэлжээ. [[Файл:Ogedei_qaghan.svg|left|thumb|318x318px|Уламжлалт [[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] "Өгэдэй хаан"]] Өгэдэй төрийн хэрэг эрхлэх салбар хэлтсүүдийг татан буулгаж, Елюй Чуцайн санал болгосны дагуу Монголын захиргаан дахь Хятадын газар нутгийг 10 замд хуваасан ажээ. Мөн тэрээр эзэнт гүрнийг [[Бешбалык]] ба [[Чжичжэн (Бээжин)|Яньцзингийн]] засаг захиргаанд хуваасан ба Хархорум дахь төв байр нь Монгол, Манжуур, Сибирийн асуудлыг шууд хариуцдаг байв. Түүний хаанчлалын сүүл үед [[Амударья|Амударьягийн]] захиргаа байгуулагдсан байна. [[Туркестан|Туркестаныг]] Махмуд Ялавач захирч байсан бол Елюй Чуцай 1229-1240 оны үед Хойд Хятадыг захирч байлаа. Өгэдэй [[Шихихутуг|Шигихутугийг]] Хятадад ерөнхий шүүгчээр томилжээ. [[Иран|Иранд]] Өгэдэй эхлээд [[Хар Хидан|хар хятан]] хүн Чинтөмөрийг, дараа нь шударга захирагч гэдгээ харуулсан уйгур хүн [[Коргуз|Коргузыг]] томилов. Хожим Елюй Чуцайн зарим үүргийг Махмуд Ялавачид шилжүүлж, албан татварыг Абдурахманд хүлээлгэн өгчээ. Абдурахман татварын нэг жилийн мөнгөн орлогын хэмжээг хоёр дахин нэмэгдүүлнэ гэж амласан байна. Ортог буюу түнш худалдаачид Өгэдэйн мөнгийг тариачдад хэт өндөр хүүтэй зээлүүлж байсан хэдий ч Өгэдэй өөрөө нэлээд өндөр хүүтэй зээл авдаг байжээ. Энэ нь ашигтай байсан авч олон хүн татвар хураагчид болон тэдний хүчтэй зэвсэгт бүлэглэлүүдээс зайлсхийхийн тулд гэр орноо орхин дүрвэжээ. Өгэдэй эзэнт гүрний ноёдод христийн шашинт бичээч Кадак, [[Даосын шашин|даосын шашны]] санваартан Ли Чжичан нараар хичээл заалгаж, сургууль, академи байгуулж байв. Мөн Өгэдэй хаан [[Торго|торгоны]] нөөцөөр баталгаажсан цаасан мөнгөн тэмдэгт гаргах зарлиг буулгаж, хуучин мөнгөн дэвсгэртийг устгах үүрэгтэй газар байгуулжээ. Елюй Чуцай Өгэдэйн Иран, [[Баруун Хятад|Баруун]] болон Хойд Хятад, Хорезм зэрэг [[Хувь (эзэмшил)|хараат газар нутгийг]] өргөн хэмжээгээр хувааж байгаа явдлыг эзэнт гүрнийг задралд хүргэж болзошгүй хэмээн эсэргүүцэж байлаа. Ийнхүү Өгэдэйн зарлиг болгосноор Монголын язгууртнууд хараат газар нутгуудад даргач томилж болох боловч хааны ордноос бусад албан тушаалтныг томилж, татвар авахаар болжээ. Өгэдэй хаан эцгийнхээ тушаал, зарлигууд хүчин төгөлдөр хэвээр байгааг баталж, дээр нь өөрийн зарлигийг нэмж, "[[Их Засаг]]" ("Их Яса" гэж бас нэрлэдэг) хуулийг үүний салшгүй нэгэн хэсэг хэмээн тунхагласан байна. Өгэдэй хуралдай явуулах болон хувцаслалтын дүрмийг хуульчилсан юм. Тэрээр 1234 онд замын дагуу элч зарлагуудын хэрэгцээг хангах байнгын хүмүүс бүхий [[Өртөө|өртөөнүүд]] (яам) байгуулжээ. 25 мил тутамд буухиа өртөөнүүдийг байгуулсан ба өртөөний хүмүүс элч нарт морь унаа өгч, тогтоосон хоол ундаар үйлчилдэг байв. Өртөөнд хавсаргасан айл өрхүүд бусад албан татвараас чөлөөлөгдсөн байсан ч өртөө улаа залгуулахын тулд гувчуур татвар төлөх ёстой байлаа. Өгэдэй Цагадай, Бат хоёрыг өөрсдийн өртөөнүүдээ тус тусдаа хянан захирахыг тушаажээ. Мөн Өгэдэй хаан язгууртнуудыг [[Гэрэгэ|пайз]] (энгийн ард түмнээс хэрэгцээт зүйлс, үйлчилгээ шаардах эрх мэдэл бүхий тэмдэг) болон [[Зарлиг|зарлиг]] гаргахыг хориглов. Бас Өгэдэй зарлиг буулгаж аравт бүрд 100 [[Хонь|хониноос]] нэгийг авч тухай тухайн аравтын дотор буй ядууст өгөх ба [[Сүрэг|сүрэг]] бүрээс нэг хонь, нэг гүү авч эзэн хааны зоог шүүсэнд хэрэглүүлэхээр болгожээ. == Хархорум == [[Файл:Karakorum_-_Tortue_Sud.jpg|thumb|Хархорумын [[Биси|чулуун яст мэлхий]]]] Өгэдэй 1235-1238 оны үед Монголын төв нутгаар дамжин өнгөрдөг жил бүрийн [[Нүүдэлчин|нүүдлийн]] замынхаа буудаллан саатах газруудад хэд хэдэн ордон, [[Павильон|асар]] барьжээ. Анхны ордон "Ваньнянгун"-ыг ("Түмэн амгалант ордон") Хойд Хятадын гар урчууд барьсан байна. Их Хаан өөрийн хамаатан садангууддаа ойр орчимд нь ордон сууц барихыг уриалж байсан ба Хятадаас авчирсан гар урчуудыг уг газрын ойролцоо суурьшуулжээ. 1235 онд [[Хархорум]] хотын бүтээн байгуулалт дуусаж, Өгэдэйн ивээлийг хүртэхийн төлөө өрсөлдөж байсан Лалын болон Хойд Хятадын гар урчуудыг хотын өөр өөр хэсгүүдэд хуваарилан байршуулав. Хотыг дөрвөн хаалгатай шороон хэрэм хүрээлж байлаа. Хотод хавсарсан хувийн орон сууцууд байсан ба урд талд нь Зүүн Азид түгээмэл хэрэглэгддэг сийлбэртэй багана бүхий аварга том [[Биси|чулуун яст мэлхий]] зогсож байв. Мөн цэцэрлэгийн хаалгатай адил хаалгануудтай цайз шилтгээн болон олон тооны усны шувууд цугларсан хиймэл нуурууд байжээ. Бас Өгэдэй будда, лал, даос, христ шашинтнуудад зориулан хэд хэдэн мөргөлийн сүм бариулсан аж. Хятадуудын оршин суух тойрогт Елюй Чуцайн хятад загвараар хуанли зохиож, зохицуулалт хийдэг күнзийн суртлын сүм байв. == Зан байдал == [[Файл:Ögedei_Khan_Statue.JPG|thumb|219x219px|Монгол дахь Өгэдэй хааны хөшөө]] Өгэдэйг хүүхэд байхаас нь эцгийнх нь хайртай хүү гэж авч үздэг байв. Тэрээр насанд хүрсэн хойноо аливаа мэтгэлцээнд оролцохдоо эргэлзэгчдийг зүгээр л өөрийн хувийн зан чанарын хүчээр няцаах чадвараараа алдартай байжээ. Өгэдэй бие бялдарын хувьд том, хөгжилтэй, сэтгэл татам хүн байв. Тэрээр ихэнхдээ цагийг сайхан өнгөрүүлэх сонирхолтой байсан бололтой. Тэр ухаалаг, тогтвортой зан чанартай байлаа. Өгэдэйн удирдахуйн авъяас билэг нь эцгийнхээ тогтоосон зам дээрх Монголын эзэнт гүрнийг хэвээр нь авч үлдсэн түүний амжилтад тодорхой хэмжээний байр суурь эзэлж байсан. 1232 онд [[Тулуй|Толуй]] гэнэт нас барсан явдал нь Өгэдэйд гүн нөлөөлсөн бололтой. Зарим эх сурвалжийн мэдээлснээр Толуй өвчинд шаналж байсан Өгэдэйг аврахын тулд бөө мөргөлийн зан үйлээр хордуулсан ундаа ууж амиа золиосолжээ. Бусад эх сурвалжид Өгэдэй бөө нарын тусламжтайгаар архичин Толуйд хар тамхи татуулж амийг нь хороосон гэж бичсэн байдаг. Өгэдэй [[Архидан согтуурах|архинд донтсон]] гэдгээрээ алдартай нэгэн байв. Цагадай зуршлыг нь харж хянаж байхыг түшмэлдээ даалгасан боловч Өгэдэй ямар нэгэн аргаар үргэлжлүүлэн уусаар байжээ. Нийтэд тархсан таамгаар бол Өгэдэй өдөрт уудаг аяганыхаа тоог цөөлөх тангараг тавьж, дараа нь хувийн хэрэгцээндээ зориулж ерийн аяганаас хоёр дахин том аяга хийлгэсэн ажээ. Тэрээр Абдурахмантай шөнийн турш архидсаныхаа дараа 1241 оны 12-р сарын 11-ний үүрээр нас барахад хүмүүс Толуйн бэлэвсэн эхнэрийн эгч, Абдурахман хоёрыг буруутгаж байв. Харин Монголын язгууртнууд хаан өөрийгөө хянах чадвар дутмаг байснаас амиа алдсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрсөн. Өгэдэй бас даруухан, өөрийгөө суут ухаантан гэж итгэдэггүй хүн байсан ба эцгийнхээ үлдээсэн агуу жанжид, мөн өөрийн чадварлаг гэж үзсэн хүмүүсийн үгийг сонсох, хэрэглэхэд бэлэн байдаг байв. Тэр эзэн хаан байсан ч [[Диктатор|дарангуйлагч]] биш байлаа. Өгэдэй өөрийн үеийн бүх монголчуудын нэгэн адил багаасаа дайчин болж хүмүүжсэн бөгөөд Чингис хааны хүүгийн хувьд дэлхийн эзэнт гүрэн байгуулах эцгийнхээ төлөвлөгөөний нэг хэсэг байсан юм. Түүний цэргийн туршлага нь жанждынхаа үгийг сонсох, нөхцөл байдалд дасан зохицоход бэлэн байдгаараа онцлог байв. Тэрээр аавтайгаа адилхан прагматик хүн байсан бөгөөд арга хэрэгсэл гэхээсээ илүү төгсгөлийг нь хардаг байжээ. Өгэдэйн тууштай зан чанар, найдвартай байдал нь аавынх нь хамгийн их үнэлдэг зан чанар байсан ба энэ нь түүнийг хоёр ахтай байсныг үл харгалзан эцгийнхээ залгамжлагчийн үүргийг хүлээн авахад хүргэсэн ажээ. Гэсэн хэдий ч Монгол, Персийн түүхчид Өгэдэйг 1237 онд эцэг Чингис хааныхаа бага насны охидыг булаан авах, хүчиндэх, хулгайлах, солилцох, худалдахыг хориглосон болон хэдийгээр охид бага залуу насандаа гэрлэж болох ч 16 нас хүртлээ бэлгийн харьцаанд орохгүй байх тухай хууль тогтоомжуудыг зөрчсөн хэмээн шүүмжилдэг. Монгол түүхүүдэд гэмт хэргийн мөн чанарын талаар тодорхой тэмдэглээгүй байдаг ч Персийн түүхчид ойрадууд Өгэдэйн гаремд охид явуулахаа больсны дараа Өгэдэй долоогоос дээш насны 4,000 ойрад охидыг хамаатан садных нь нүдэн дээр цэргүүдээрээ нүцгэлүүлж, олон удаа хүчиндэж байсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эдгээр охидоос хоёр нь зовлон зүдгүүрийн улмаас нас барсан ба хүчирхийлэлд өртөөгүй үлдсэн охидыг цэргүүд хуваан авч, зарим охидыг хааны гарем руу явуулж, заримыг нь бэлгийн боолчлолын зорилгоор аяны буудлуудад хуваарилжээ. Үүнд тохиромжгүй гэж үзсэн бусад охидыг авч явах юм уу хөсөр хаясан байна. Өгэдэй энэ алхмыг бэлгийн завхралд автсандаа биш, харин Ойрад дахь эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд хийсэн бололтой. Дээрх мэдээ, тухайлбал монгол сурвалжид уг гэмт хэргийг шүүмжилсэн (одоо ч эргэлзээтэй) гэсэн таамаглалыг Жек Уэзерфордын (Jack Weatherford) 2011 онд хэвлэгдсэн ''"Монгол хатдын нууц түүх: Чингис хааны охид түүний эзэнт гүрнийг хэрхэн аварсан бэ?"'' (''"The Secret History of the Mongol Queens: How the Daughters of Genghis Khan Rescued His Empire"'') номд (энэ ном монгол хэлээр ''"Монголын Их Хатдын нууц товчоо: Чингис хааны эзэнт гүрнийг охид нь аварч хамгаалсан түүх"'' хэмээх нэртэйгээр орчуулагдсан) дурдсан байдаг. Уэзерфорд үүнийг "түүний (Өгэдэйн) 12 жилийн хаанчлалын үеийн хамгийн аймшигт гэмт хэрэг бөгөөд Монголын түүхэнд тэмдэглэгдсэн хамгийн аймшигт харгислалын нэг" гэж нэрлэжээ. Анна Ф.Бродбрижийн (Anne F. Broadbridge) бичсэн ''"Эмэгтэйчүүд ба Монголын эзэнт гүрний бүтээн байгуулалт"'' (''"Women and the Making of the Mongol Empire"'') хэмээх Монголын түүх судлалын сүүлийн үеийн номд (энэ ном 2018 онд хэвлэгдсэн) "Ойрад охидыг олноор нь хүчирхийлсэн гэх гутамшигт хэрэг"-ийг Өгэдэй өөрийн авга ах Тэмүгэ отчигины нутаг дэвсгэрээс охидыг Тэмүгэгийн зөвшөөрөлгүйгээр хураан авсан явдалтай холбосон байдаг. Гэсэн хэдий ч Бродбриж "Бүх нотлох баримт дарагдсан тул энэ нь зөвхөн таамаглал байж болно" гэж тэмдэглэжээ. ''"[[Юань улсын судар]]"'' болон ''"[[Монголын нууц товчоо]]"''-д Өгэдэй "зүүн жигүүр" болон "авга ах Отчигины эзэмшил"-ээс эмэгтэйчүүдийг хүчээр булааж авсан тухай өгүүлдэг боловч хүчингийн тухай дурдаагүй байдаг. ''"Монголын нууц товчоо"''-д Өгэдэй хийсэн үйлдэлдээ харамсаж буйгаа илэрхийлж "Миний хоёр дахь буруу, зарчимгүй эм хүний үгийг сонсож, миний авга ах Отчигины нутгаас охидыг надад авчирсан нь гарцаагүй алдаа байсан" (''"Нөгөө буруу ёс үгүй эм хүний үгд орж Отчигин авгын улсын охид авчруулах алжаас болов зэ. Улсын эзэн хаан бөгөөтөл ёс үгүй алжаас үйлд дөлэсгэгү (түлэсгэх) минь нэгэн буруу энэ болов зэ"'') гэж хэлсэн тухай өгүүлсэн байдаг ч Игорь де Рахвельц (Igor de Rachewiltz) дөрвөн сайн үйл, дөрвөн алдааг жагсаасан бүх догол мөр нь Өгэдэйн нас барсны дараах үнэлгээ байж болохыг тэмдэглэжээ. Хүчингийн гэмт хэрэг үйлдсэн гэх цорын ганц мэдээлэл нь [[Ата малик Жувейни|Жувейнийн]] (1226-1283) 1252 онд бичсэн ''"[[Ертөнцийг Байлдан Дагуулагчийн Түүх|Дэлхийг байлдан дагуулагчийн түүх]]"''-ийн (''"Tarikh-i Jahangushay"'') 32-р бүлэгт байдаг. Энэ бүлгийг хожим [[Рашид ад-Дин]] XIV зууны эхэн үед бүтээсэн ''"[[Судрын чуулган|Судрын чуулган]]"'' (''"Jami' al-Tawarikh"'') номдоо бүхэлд нь үгчлэн хуулбарласан хэдий ч бага зэрэг товчилсон хувилбараар бичжээ. Жувейни номынхоо 32-р бүлэгт Өгэдэй хааныг магтан дуулж эхлээд Өгэдэйн "энэрэл, өршөөл, шударга чанар, өгөөмөр зан"-г харуулахын тулд маш нарийн 50 анекдот (Бодит үйл явдал, эсвэл хүний тухай богино, хөгжилтэй юм уу сонирхолтой түүх) өгүүлж, дараа нь түүний "уур хилэн, хатуу чанд төлөв, догшин ширүүн зан, аймшиг төрүүлсэн байдал"-ыг харуулах нэг анекдот өгүүлсэн ба энэхүү нэг анекдот нь дээр дурдсан хүчингийн хэргийн тухай юм. Энэхүү анекдот энэ бүлгийг төгсгөж байна. Жувейнийн хоёр гар бичмэлд уг хүчирхийлэлд өртсөн овог аймгийн нэр тодорхой байдаггүй ч D гар бичмэл болон Рашид ад-Дин нар "Ойрад" гэж бичжээ. Бродбриж, И. де Рахвельц нар ойрадуудтай холбосон энэ тодорхойлолтын үнэн бодит эсэхэд эргэлзэж байв. Анекдотуудыг перс үлгэрийн хэв маягаар бичсэн байна. Жувейни 46-р анекдотын эх сурвалжийн тухай "Миний тааламжтай яриа өрнүүлдэг найзуудын нэг надад дараах түүхийг хэлсэн юм" гэж тэмдэглэжээ. Өгэдэйг магтан дуулсан анекдотууд нь лалын шашинтнуудыг дэмжигч, хятадуудын эсрэг байр суурийг илэрхийлдэг. Хэд хэдэн анекдот Өгэдэйн өөрийгөө хянах чадвар дутмаг байдлыг харуулсан доог тохууны өнгө аястай байдаг. Анекдотууд нь үнэний ортой байж болох ч зарим нь лал худалдаачдын нийгэмлэгээс гаралтай хуурамч домог мэт санагддаг тул болгоомжтой хандах хэрэгтэй. Перс хэл дээрх өөр нэг мэдээ бол "монголчуудыг шоолж", "хорон муу санаа"-гаа илэрхийлснийх нь төлөө Алтан улсын цэргүүдийг бөөнөөр нь ''"содом"''-дох (''"sodomy"'' (''"содоми"'') - ижил хүйстний бэлгийн харилцаа) буюу хүчирхийлж байсан явдал юм. Үүнийг Рашид ад-Дин эш татсан бөгөөд Уэзерфорд тэмдэглэжээ. Хэдийгээр энэ мэдээ нь хэтрүүлэгтэй байж болох ч бэлгийн хүчирхийллийг зэвсэг болгон ашиглаж байгааг харуулсан байна. Уэзерфордын хэлснээр бол Өгэдэй Чингис хааны бий болгосон охид эмэгтэйчүүдийг бэлгийн харьцаанд эрт оруулах, хүчиндэх, хулгайлах, худалдахыг хориглосон хууль тогтоомж бүрийг зөрчиж байжээ. == Үхэл ба үр дагавар == "[[Ертөнцийг Байлдан Дагуулагчийн Түүх|Ертөнцийг байлдан дагуулагчийн түүх]]"-энд дурдсанаар бол Өгэдэй бие нь чилээрхэх болсон тул ямар нэг амьд амьтныг өршөөж суллавал түүний өвчилсөн гэдсийг Төгс Хүчит Бурхан эдгээнэ гэж найдан нэгэн чоныг суллаж тавьжээ. Гэвч хааны арслан шиг биетэй ноход нь тэр чоныг элдэн хөөж хэсэглэн тасдаж алсан байна. Өгэдэй энэ явдлаас хойш удалгүй нас баржээ. Энэхүү анекдот (47-р анекдот) нь Өгэдэй Абдурахмантай шөнийн турш архидсаны дараа нас барсан гэх нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн мэдээлэлтэй зөрчилддөг. Өгэдэй өөрийн ач хүү Ширэмүнийг өв залгамжлагчаараа сонгосон боловч түүний бэлэвсэн хатан [[Дөргөнэ|Дөргэнэ]] таван жил төрийн хэргийг хамаарсны эцэст [[Гүюг хаан|Гүюг]] ор суурийг нь залгамжилжээ. Гэсэн хэдий ч [[Алтан Орд|Алтан ордны улсын]] (Жочийн улс, Кипчакийн хаант улс гэж бас нэрлэдэг) хаан Бат Гүюгийг нэрийн төдий хүлээн зөвшөөрсөн ба Гүюг Баттай тулалдахаар явах замдаа нас барсан байна. [[Мөнх хаан|Мөнх хааны]] үед буюу 1255 онд л Бат Европыг дахин довтлох бэлтгэл хийхэд хангалттай аюулгүй байдлыг олж авав. Гэвч тэр төлөвлөгөөгөө хэрэгжүүлэхээс өмнө нас баржээ. [[Хубилай хаан]] 1271 онд [[Юань Улс|Юань улсыг]] байгуулахдаа албан ёсны тэмдэглэлд Өгэдэй хааныг "Тайзун" ([[Хятад хэл|хятадаар]]: 太宗) хэмээн нэхэн өргөмжилжээ. == Хатад, татвар эмс ба хүүхдүүд == Өгэдэй өөрийн эцэг Чингис хааны нэгэн адил олон хатантай байсан бөгөөд жаран татвар эмтэй байв.<ref>{{Cite book |last=Фазлуллах |first=Рашид ад-Дин |title=Судрын чуулган |year=2002 |edition=2 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=5 |translator-last=Ц |translator-first=Сүрэнхорлоо}}</ref> Өгэдэй эхлээд Борогчинтой, дараа нь Дөргэнэтэй гэрлэжээ. Бусад хатдын дунд Мөгэ хатан (урьд нь Чингис хааны татвар эм байсан), Жачин хатан, Хөрүгэнэ нар байв. Их, бага хатад: # [[Борогчин]] # [[Дөргөнэ|Дөргэнэ]] ## [[Гүюг хаан|Гүюг]] – Монголчуудын гурав дахь Их Хаан ## [[Годан|Хүдэн]] – Анхны Буддист Монгол ханхүү ## [[Хүчү]] (1237 онд зуурдаар нас барсан) – [[Монголчуудын Сүн улсын байлдан дагуулалт|Сүн улстай хийсэн дайны үеэр]] амь үрэгдсэн. ### [[Ширэмүн]] – Өгэдэй өв залгамжлагчаараа товлосон. ### Боладчи ### Сөсэ ## [[Харачар]] ### Тотаг ## [[Хаш (Өгэдэй хааны хүү)|Хаш]] – Өгэдэйн хаанчлалын үед нас барсан. ### [[Хайду]] (1235–1301) # [[Мөгэ хатан]] # Жачин хатан # Анхуй хатан (昂灰)<ref name=":0">{{Cite web |title=元史/卷106 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7106 |access-date=2024-03-27 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> # Чилижихутэни хатан (乞里吉忽帖尼)<ref name=":0" /> Татвар эмс: # Эргэнэ ## [[Хадан]] ## [[Мэлиг (Өгэдэйн хөвгүүн)|Мэлиг]] – Данишменд-хажиб хүмүүжүүлсэн.<ref>{{Cite book |last=Фазлуллах |first=Рашид ад-Дин |title=Судрын чуулган |year=2002 |edition=2 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=14 |translator-last=Ц |translator-first=Сүрэнхорлоо}}</ref> ===Өгэдэй хааны хойчис=== {{tree list|}} *'''Өгэдэй хаан''' **'''[[Гүюг хаан]]''' ***Хожа ****Тогма *****Юшумут *****Ижүгэн *****Өлзийхэн *****Абажи ****Басужу өвгөн *****Чауту *****Хөхөө *****Төмөр ***Нагу ****Чапат ***Хөхөө ****Урга *****Дармабал *****Ардаба дорж *****Хутухай дорж ******Күрэн Иргиман ******Артаба Шири ****Тэгш ****Игирдай ****Күмү *****Тэгүдэр ****Гончиг ****Түвшин *****Жугшаб ****Төгсбуха ****Дарабун **[[Годан]] ***Мөнхөт ****Есүбөх ***Чинтөмөр **[[Хүчү]] ***[[Ширэмүн]] ***Булучи ***Суса **Харачар ***Тутаг **[[Хашин]] ***'''[[Хайду хан]]''' ****Чапар *****Бүритөмөр *****Өлзийтөмөр *****Хутлуг *****Төмөр *****Цэцэгт *****Тугтөмөр *****Цэрэгт *****Уладай ****Урус ****Янгичар ****Ринчин *****Алгу хулачу *****Сарбан ******Бурунтай ******Бучир ****Кудаур ****Сурхабуха ****Илбагши ****Хүрэл ****Ихбуха ****Уругтөмөр ****[[Хотол Цагаан гүнж|Хутулун]] : Горлосын Абтагултай гэрлэсэн. ****Хутучин чаха: Олхунудын Төвшин хүргэнтэй гэрлэсэн. **[[Хадан]] ***Дорж ****Суса ****Аскаб ***Кипчаг ****Хүрил ***Есүр ***Хадан ****Лахур ****Мубаракшах ***Хурмиши ***Яя ****Уругтөмөр ****Эсэнтөмөр *****Али хожа ***Ачиги ****Уругтөмөр *****Курасбэ *****Туглугбуха *****Хутлугхожа *****Хутлугтөмөр *****Чинболд *****Аргун *****Мухаммед *****Али **[[Мэлиг (Өгэдэйн хөвгүүн)|Мэлиг]] ***Түмэн ***Тогонбуха ****Улугт ***Тогончар ****Алтай ****Хуртаг ***Тогон ***Турчан ****Тогугар ***Хутлуг тохмиш ****Туглуг *****Тузун {{tree list|end}} == Дурсгал == [[Монголын Иргэний Агаарын Тээвэр]] (МИАТ) [[Boeing 737-800]] EI-CSG онгоцоо "Өгөөдэй Хаан" гэж нэрлэсэн байдаг. == Ном зүй == * "''HISTORIA MONGALORUM''" Fra Giovanni da Pian del Carpini, 1245-1247, "''Монголчуудын түүх''" Плано Карпини, итали хэлнээс орчуулсан Л.Нямаа, 2006, ISBN 99929-2-214-1 == Эх сурвалж == {{Reflist}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Чингис хаан]] |он =1229-1241 |албан_тушаал =[[Монгол хаад#Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын хаан]] |дараа =[[Гүюг хаан]] }} {{end}} {{Navbox | name = Монголын эзэнт гүрний их хаад | state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} | title = [[Их Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний]] [[хаан|их хаан]] | bodyclass = hlist |group1 = Их Монгол Улсын хаад |list1 = * [[Чингис хаан]] * [[Толуй]] <small>(Төр баригч)</small> * [[Өгэдэй хаан]] * [[Дөргөнэ]] <small><nowiki>(Төр баригч)</nowiki></small> * [[Гүюг хаан]] * [[Огул Хаймыш]] <small>(Төр баригч)</small> * [[Мөнх хаан]] * [[Хубилай хаан]] / [[Аригбөх|Аригбөх хаан]] |group2 = Их Юань улсын хаад |list2 = * [[Хубилай хаан]] * [[Төмөр Өлзийт хаан|Төмөр хаан]] * [[Хайсан хүлэг хаан|Хайсан хаан]] * [[Аюурбарбад хаан]] * [[Шадбал гэгээн хаан|Шадбал хаан]] * [[Есөнтөмөр хаан]] * [[Аригиба хаан]] * [[Төвтөмөр хаан]] * [[Хүслэн хаан]] * [[Ринчинбал хаан]] * [[Тогоонтөмөр хаан]] | below = }} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Алтан ураг]] [[Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Монголын их хаан]] [[Ангилал:Их хаан]] [[Ангилал:Чингис хаан]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1241 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:1186 онд төрсөн]] szri4a7nflew3gubv8n81qedcwikd4h 858917 858916 2026-06-15T09:32:24Z ~2026-35091-43 105345 /* */ 858917 wikitext text/x-wiki {{Short description|1229-1241 онуудад Монголын эзэнт гүрний хаан}} {{Инфобокс хаан | name = Өгэдэй хаан<br/>{{MongolUnicode|ᠥᠭᠡᠳᠡᠢ<br/>ᠬᠠᠭᠠᠨ}} | image = YuanEmperorAlbumOgedeiPortrait.jpg | caption = [[Юань Улс]]ын үед бүтээгдсэн Өгэдэй хааны хөрөг, анх 1278 онд бүтээгдсэн. ([[Тайванийн Үндэсний Хааны Ордон Музей|Үндэсний Ордон Музей]], Тайбэй) | succession = [[Мягмардоржийн Тэмүгэ хааны эзэнт гүрний хаан]] | reign = 1229 оны 9 сарын 13{{snd}}{{nowrap|1241 оны 12 сарын 11}} | coronation = 1229 оны 9 сарын 13 | predecessor = {{ubl|[[Мягмардожийн Тэмүгэ хаан]]|[[Тулуй]] (түр)}} | successor = {{ubl|[[Дөргөнэ]] (түр)|[[Гүюг хаан]]}} | birth_date = {{circa|1186}}<!--Өгөдэй 1241 онд Хятадын түүхийн стандартаар 56 насандаа (орчин үеийн барууны стандартаар 55 насандаа) нас барсан бөгөөд энэ нь 1186 онд төрсөн гэсэн үг юм.<ref>{{cite book |first = Анне Ф. |last = Бродбридж |title = Women and the Making of the Mongol Empire }}</ref>--> | birth_place = [[Хамаг Монгол]] | death_date = 1241 оны 12 сарын 11(54–55 насалсан) | death_place = <nowiki>[Мягмардоржийн Тэмүгэ хааны эзэнт гүрэн]]</nowiki> | burial_place = Тодорхойгүй, [[Бурхан Халдун]] гэж таамагладаг{{efn|name=burial|''[[Юань улсын судар|Юань улсын судрын]]'' өгүүлснээр Өгөдэй хааныг Циньян хөндийд ({{lang|zh|起輦谷}}) оршуулсан гэдэг.<ref name=Yuanshi/> Хөндийгийн байршлыг ямар ч баримт бичигт дурдаагүй бөгөөд хүмүүс хөндийг одоогийн Монгол улсын [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] [[Онон гол]], [[Бурхан Халдун]] уулын ойролцоо байдаг гэж үздэг.}} | spouse = {{plainlist| * [[Борогчин|Борогчин хатан]] * [[Дөргөнэ|Дөргөнэ хатан]] * [[Мөгэ хатан]] * Анхуй хатан * Жачин хатан}} | issue = {{plainlist| * [[Гүюг хаан|Гүюг]] * [[Годан]] * [[Хүчү]] * Харачар * [[Хашин]] * [[Хадан]] * [[Мэлиг (Өгэдэйн хөвгүүн)|Мэлиг]]}} | full name = [[Монгол бичиг]]: {{MongolUnicode|ᠥᠭᠡᠳᠡᠢ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}} {{tlit|mn|Өгэдэй хаган}} | posthumous name = Инвэнь хаан ({{lang|zh|英文皇帝}}) | temple name = Тайзун ({{lang|zh|太宗}}) | house = {{plainlist| * [[Адууч]] }} | father = [[Мягмардоржийн Тэмүгэ хаан]] | mother = [[Тодорхойгүй]] | religion = [[Тэнгэр шүтлэг]] |Үнэнч Туслах :=Мягмардоржийн Тэмүгэ хааны төрсөн дүү буюу Мягмардоржийн Балдандаш}} '''Өгэдэй хаан''' ({{mongolUnicode|ᠥᠭᠡᠳᠡᠢ}}{{mongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}, ойролцоогоор 1186 он - 1241 оны 12-р сарын 11) нь [[Чингис хаан|Мягмардоржийн Тэмүгэ Хааны]] гуравдугаар хүү бөгөөд өөрийн эцгийн дараах [[Их Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний]] хоёр дахь [[Хаан|их хаан]] байв. Тэрээр эцгийнхээ байгуулсан эзэнт гүрний тэлэлтийг үргэлжлүүлсэн ба [[Монголчуудын Европ дахь байлдан дагуулалт|Европ дахь монголчуудын довтолгоон]], [[Их Монгол улс болон Юань гүрний үеийн дайн тулаан|Хятад дахь Монголын байлдан дагуулалтын]] үеэр өмнөд болон баруун зүгт Монголын эзэнт гүрэн өөрийн хамгийн дээд хэмжээнд хүрэх үед дэлхийн хүн болов. Мягмардоржийн Тэмүгэгийн бүх хөвгүүдийн адил тэр [[Хятад]], [[Иран]], [[Төв Ази]] дахь байлдан дагууллуудад өргөн хүрээнд оролцжээ. == Оршил == Өгэдэй нь [[Чингис хаан|Мягмардоржийн Тэмүгэ хаан]]<nowiki/>болон [[Бөртэ үжин|Тодорхойгүй]] нарын гурав дахь хүү байв. Тэрээр өөрийн эцгийн дээшлэн мандах үеийн үймээн самуунтай үйл явдлуудад оролцсон. Өгэдэйг 17 настай байхад Чингис хаан [[Жамуха|Жамухын]] цэргийн эсрэг хийсэн [[Хар халзан элээтийн тулалдаан|Хар халзан элээтийн тулалдаанаас]] ("Монголын нууц товчоо"-ы уг эхэд тулалдаан болсон газрын нэрийг ''Халахалжит элэт'' гэж тэмдэглэжээ) аймшигт ялагдлыг амсжээ. Өгэдэй хүнд шархадсан бөгөөд тулалдааны талбарт гээгдсэн байна. Эцгийнх нь өргөмөл дүү, хамтран зүтгэгч [[Борохул]] түүнийг аварчээ. Хэдийгээр тэр аль хэдийн гэрлэсэн байсан ч 1204 онд эцэг нь түүнд ялагдсан [[Мэргид|мэргид]] ноёны хатан [[Дөргөнэ|Дөргөнэг]] авч өгчээ. Иймэрхүү байдлаар эхнэр нэмж авах нь [[Хээр (Газар зүй)|тал нутгийн]] соёлд ховор биш байжээ. 1206 онд Чингисийг [[Хаан|''хаан'']] (''khagan'') буюу ''эзэн хаанд'' (''emperor'') өргөмжилсний дараа [[Жалайр|жалайр]], бэсүд, [[Сүлдүс (овог)|сүлдүс]], хонхотон овгийн ''мянгатуудыг'' түүнд [[Хувь (эзэмшил)|хараат газар нутаг]] болгон өгсөн байна. Өгэдэйн газар нутаг Ховог (Хобок) болон Эмээл (Эмель) голуудыг хамарчээ. Эцгийнх нь хүсэлтийн дагуу жалайрын захирагч Илүгэй Өгэдэйн багш болсон байна. Өгэдэй өөрийн ах нарын хамт [[Алтан улс|Алтан улсын]] (''Jin dynasty'') эсрэг 1211 оны 11-р сард анх удаа бие дааж цэргийн ажиллагаа явуулсан. Тэрээр [[Хэбэй муж|Хэбэйгээр]] дамжин өмнөд нутгийг, дараа нь 1213 онд [[Шаньси муж|Шаньсигаар]] дамжин умардыг сүйрүүлэхээр илгээгдэж байв. Өгэдэйн хүч [[Ордос хот|Ордосын]] гаднаас Алтан улсын цэргийн ангийг хөөсөн ба тэрээр Сүн улс, Алтан улс, [[Тангуд улс|Тангуд улсын]] (''Xi Xia'' буюу ''Western Xia'' (''Баруун Ся''), ''Great Xia'' (''Их Ся'')) эзэмшлүүдийн хилийн уулзвар руу хөдөлжээ. [[Монголчуудын Хорезм рүү хийсэн дайралт|Хорезмын эсрэг Монголын байлдан дагуулалтын]] үеэр [[Цагадай]], Өгэдэй нар 1219-1220 онд таван сарын бүслэлтийн дараа [[Отрар|Отрарыг]] эзэлж, оршин суугчдыг нь хядсан бөгөөд [[Ургенч|Ургенчийн]] хэрмийн гадна талд байсан [[Зүчи|Зүчитэй]] нэгдэв. Зүчи, Цагаадай нар цэргийн стратегийн тал дээр дайсагнан маргалдаж байсан учраас Чингис хаан Ургенчийн бүслэлтийг хянуулахаар Өгэдэйг томилсон байна. Тэд 1221 онд хотыг бүрэн эзлэсэн юм. Афганистан, зүүн өмнөд Персэд бослого гарахад Өгэдэй бас [[Газни|Газнийг]] номхотгожээ. == Их Хаанд өргөмжлөгдсөн нь == [[Файл:CoronationOfOgodei1229.jpg|thumb|Өгэдэйг хаанд өргөмжилсөн нь. [[Рашид ад-Дин]], XIV зууны эх.]] 1219 онд [[Хорезмын эзэнт улс|Хорезмын эзэнт гүрний]] эсрэг довтолгооны өмнө [[Чингис хаан|Чингис хаанаас]] өв залгамжлагчаа томилохыг Есүй хатан шаардав. Ахмад хоёр хүү [[Зүчи]], Цагадай нарын хоорондох аймшигт хэрүүл шуугианы дараа тэд өв залгамжлагчаар сонгож болно хэмээн Өгэдэйг байлгахаар тохиролцсон. Чингис тэдний шийдвэрийг баталжээ. Чингис хаан 1227 онд нас барсан ба [[Зүчи]] түүнээс эрт нэг юм уу хоёр жилийн өмнө нас барсан байна. Өгэдэйн дүү [[Тулуй|Толуй]] 1229 он хүртэл ''засаг баригч'' (''regent'') байв. Өгэдэйгээр өв залгамжлуулах Чингисийн тодорхой хүсэлд эргэлзэх явдал үнэндээ хэзээ ч байгаагүй хэдий ч Чингисийн нас барсны дараа [[Хэрлэн гол|Хэрлэн мөрөн]] дээрх Хөдөө Аралд болсон [[Их Хуралдай|хуралдайгаар]] 1229 онд Өгэдэй ''их'' ''хаанд'' (''great'' ''khan'') сонгогдсон байдаг. Ёс жаягийн дагуу гурван удаа найр тавьсны эцэст Өгэдэй 1229 оны 9-р сарын 13-нд [[Монголчууд|монголчуудын]] ''Хаанд'' (''Khagan'') өргөмжлөгдсөн байна. Цагадай өөрийн дүүгийн эрх шаардлагыг үргэлжлүүлэн дэмжсэн. Чингис хаан Өгэдэйг эелдэг, өгөөмөр зан чанартай гэж харж байв. Түүний билэг авьяас эцгийнхээ зам дээр эзэнт гүрнийг хадгалсан амжилтад нь тодорхой хэмжээний үүрэг гүйцэтгэсэн. Түүний хаанчлалын үед гол төлөв Чингис хааны ардаа үлдээсэн зохион байгуулалт ба Өгэдэйн хувь хүний шинж чанарын ачаар Монголын эзэнт гүрний ажил хэрэг ихэнх хэсэгтээ тогтвортой үлджээ. Өгэдэй прагматик хүн байсан, гэсэн ч тэр хаанчлалынхаа хугацаанд зарим алдаа гаргасан. Өгэдэй цэргийн захирагч юм уу зохион байгуулагчийн хувьд өөрийгөө эцэгтэйгээ эн тэнцүү хүн гэж үзэн төөрөлддөггүй байсан бөгөөд өөрийн олсон хамгийн чадварлаг хүмүүсийн авьяас чадварыг хэрэглэжээ. Түүний сэтгэл татам зан байдлын тухай мэдээллүүдийг үл харгалзан 1237 онд үйлдсэн гэмт хэргийнх нь төлөө Монгол, Персийн түүхчид Өгэдэйг шүүмжилсэн байдаг ба энэ нь Персийн түүхчдийн бичсэнээр долоогоос дээш насны 4,000 [[Ойрад|ойрад]] охидыг хүчирхийлэх тушаалаас бүрддэг. Тэгээд дараа нь эдгээр охид Өгэдэйн гаремд (эмсийн байр) хураагдах, эсвэл Монголын эзэнт гүрэн даяарх аяны буудлуудад биеэ үнэлэгчид болон хэрэглэгдэхээр өгөгдсөн байна. Өмнө нь Ойрад нутгийг захирч байсан Өгэдэйн эгч Чэчэйхэний үхлийн дараах энэ алхам нь Ойрад аймаг болон тэдний газар нутгийг Өгэдэйн хяналтын доор авчирчээ. == Дэлхийн байлдан дагуулалт == === Дундад Дорнод дахь тэлэлт === Хорезмын эзэнт гүрнийг устгасны дараа Чингис хаан [[Тангуд улс|Тангуд улсын]] эсрэг хөдлөхөд чөлөөтэй болсон. Гэсэн хэдий ч 1226 онд Хорезмын хаадын сүүлчийнх нь болох [[Желал ад-Дин Мангуберди]] өөрийн эцэг [[II Мухаммед (Хорезм)|II Ала ад-Дин Мухаммедын]] алдсан эзэнт гүрнийг сэргээхээр [[Иран|Персэд]] буцаж иржээ. 1227 онд түүний эсрэг илгээсэн Монголын зэвсэгт хүчин [[Дамган|Дамганд]] ялагдсан байна. Желал ад-Динийн эсрэг хөдөлсөн өөр нэг арми [[Исфахан|Исфаханы]] ойролцоо ''пиррийн ялалт'' (''pyrrhic victory'' - ялагдсантай адил ялалт) байгуулсан боловч тэр амжилтаа үргэлжлүүлж чадаагүй аж. Өгэдэй дайны ажиллагаа эхлүүлэхийг зөвшөөрснөөр [[Чормаган хорчи]] 30,000-50,000 монгол цэргийг толгойлон [[Бухар|Бухараас]] гарчээ. Тэрээр хорезмуудын тусламж дэмжлэгийн удаан хугацааны хоёр бааз суурь болох [[Хорасан]], Персийг эзлэн авав. 1230 онд [[Амударья|Амударья мөрнийг]] гаталсан ба ямар нэгэн эсэргүүцэлтэй тулгаралгүйгээр Хорасан руу орсон тул Чормаган хурдан, чөлөөтэй явж өнгөрлөө. Тэрээр баруун [[Афганистан]] руу довтлох цаашдын зааврыг өгсөн байсан Дайр баатрын хяналт доор бие бүрэлдэхүүнийхээ нэлээд их хэсгийг дэмжлэг болгон үлдээжээ. Чормаган болон түүний армийн олонх хэсэг 1230 оны намар [[Альборзын нуруу|Эльбурсын уулс]] болон [[Каспийн тэнгис|Каспийн тэнгисийн]] хоорондох бүс нутаг [[Табаристан]] (орчин үеийн Мазендеран) руу орж, ингэснээр [[Низаритын исмайлит улс|Низаритын исмайлитуудын]] ([[Ассассин|ассасинууд]]) хяналтад байсан өмнө зүг дэх уулархаг бүсээс зайлсхийв. [[Рей (хот)|Рей]] хотод хүрээд Чормаган өвлийн хүрээгээ тэнд байгуулсан ба хойд Персийн үлдсэн хэсгийг номхотгохын тулд цэргүүдээ илгээжээ. 1231 онд тэр өөрийн удирдсан армийг өмнө зүг рүү хөдөлгөсөн бөгөөд [[Кум]], [[Хамадан]] хотууд хурдан хугацаанд эзлэгдэв. Тэндээс тэрээр [[Фарс муж|Фарс]], [[Керман муж|Керманы]] бүс нутгууд руу цэргүүдээ илгээхэд тэдгээрийн захирагчид мужуудаа сүйтгүүлж байхаас илүү Монгол эздэд алба гувчуур төлөхийг эрхэмлэн хурдан хугацаанд дагаар орлоо. Энэ хооронд зүүн зүгт Дайр баатар [[Кабул]], Газни, Забулистаныг эзлэх зорилгодоо гуйвалтгүй хүрч байв. Монголчууд аль хэдийн Персэд дэг журам тогтоосон тул Желал ад-Дин хөөгдөхөд хүрч, Өвөр Кавказад тусгаарлагдсан байна (тэрээр энэ явдлаас хойш удалгүй алагджээ). Ийнхүү Перс бүхэлдээ Монголын эзэнт гүрэнд нэгдсэн болой. === Алтан улсын уналт === 1230 оны сүүлээр Доголху чэрби (монгол жанжин) Алтан улсад санамсаргүй байдлаар ялагдсаны хариуд Өгэдэй хаан дүү [[Тулуй|Толуйн]] хамт өмнө зүгт [[Шаньси муж]] руу хөдлөн уг мужийг Алтан улсын цэргээс цэвэрлэж, [[Фынсян]] хотыг эзлэн авав. Хойд зүгт зуны улирлыг өнгөрөөсний дараа тэд [[Хэнань муж|Хэнань]] дахь Алтан улсын хүчний эсрэг дахин дайны ажиллагаа явуулсан бөгөөд Алтан улсын ар талаас довтлохын тулд Өмнөд Хятадын нутгаар (Сүн улсын газар нутгаар) дайран гарчээ. 1232 он гэхэд Алтан улсын хаан нийслэл [[Кайфэн|Кайфын]] хотдоо [[Кайфыны бүслэлт (1232-1233)|бүслэгдсэн]] байлаа. Удалгүй Өгэдэй аян дайны эцсийг өөрийн жанждад даатгаж үлдээгээд буцав. Хэд хэдэн хотыг эзэлсний дараа монголчууд [[Сүн улс|Сүн улсын]] хожимдсон тусламжаар 1234 оны хоёрдугаар сард [[Цайчжоугийн бүслэлт (1233-1234)|Цайчжоу хотыг эзлэн авч]] (Алтан улсын хаан Кайфын хотоос явж Цайчжоу хотод орогноод байжээ) Алтан улсыг мөхөөжээ. Гэвч дараа нь Сүн улсын амбан захирагч Монголын элч төлөөлөгчийг хороосон бөгөөд Сүн улсын цэргүүд монголчуудын захиргаанд байсан Сүн улсын урьдын нийслэлүүд болох Кайфын, [[Лоян]], [[Чанань\]] зэрэг хотуудыг эзэлж авав. [[Монголчууд Алтан улсыг дайлсан нь|Алтан улстай хийсэн дайнаас]] гадна Өгэдэй [[Пусянь Ваньну]] (урьд нь Алтан улсын жанжин байсан) гэгчийн байгуулсан Дорнод Ся улсыг 1233 онд [[Монголчууд Дорнод Ся улсыг байлдан дагуулсан нь|бут цохин мөхөөж]], өмнөд [[Манжуур|Манжуурыг]] төвшитгөжээ. Мөн энэ бүс нутгийн хойд хэсэгт орших [[Манж-Тунгусын ард түмэн|Усны татаруудыг]] номхотгож, 1237 онд гаргасан бослогыг нь дарсан байна. === Гүрж, Арменийг байлдан дагуулсан нь === [[Файл:Geor_tamro_aandersen.png|thumb|250x250px|1184-1230 оны үеийн [[Гүржийн хаант улс]]]] 1232 онд Чормаганы удирдсан монголчууд [[Кавказ|Кавказад]] эргэж ирэв. 1235 онд [[Гянжа]] хотын хэрмийг оньсон харвах, [[Таран|түншүүр зэвсгээр]] эвдэн нураажээ. [[Эрбиль]] хотын иргэд Монгол хааны ордонд жил бүр алба гувчуур хүргэхээр тохиролцсоны эцэст монголчууд ухарсан байна. Чормаган 1238 он хүртэл, өөрөөр хэлбэл ханхүү [[Мөнх хаан|Мөнхийн]] цэргийн хүч Хойд Кавказад идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулах хүртэл хүлээв (1236 оноос Бат хааны удирдсан Монголын их цэрэг Европ руу цөмрөн аян дайн хийж эхэлсэн бөгөөд энэ аян дайны үеэр ханхүү Мөнх, Хадан нар Хойд Кавказын овог аймгуудыг байлдан дагуулсан байна). [[Армяны хаант улс|Арменийг]] эрхшээлдээ оруулсныхаа дараа Чормаган [[Тбилиси]] хотыг эзлэн авлаа. 1238 онд монголчууд Лори хотыг эзлэв. Хотын захирагч [[Шахиншах|шахиншах]] нь монголчуудыг ирэхээс өмнө гэр бүлийнхээ хамт зугтаж, энэхүү баян хотыг хувь заяанд нь даатгаж үлдээсэн аж. Хоханаберд цайз хүчтэй эсэргүүцэл үзүүлсний дараа цайзын захирагч [[Гасан-Жалал Дола|Гасан Жалал]] монголчуудад дагаар оров. Дараа нь монголчууд Гүржийн өөр нэгэн түшиг тулгуур болох атабек Авагийн захирсан Каен цайзын эсрэг хөдөлжээ. Монгол жанжин Тохта шууд дайралт хийлгүй, хотыг тойруулан хана хэрэм босгосон тул Аваг удалгүй бууж өглөө. 1240 он гэхэд Чормаган [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказыг]] байлдан дагуулж дууссан бөгөөд ингэснээрээ [[Гүржүүд|Гүржийн]] язгууртнуудыг бууж өгөхөд хүргэв. === Солонгос === 1224 онд Солонгост очсон Монголын элч буцах замдаа тодорхой бус байдлаар алагдаж, Солонгосын эрх баригчид Монголд [[Данж|албан татвар]] өгөхөө больжээ. 1231 онд Өгэдэй үрэгдсэн элчийнхээ өшөөг авах, Солонгосыг дарангуйлах зорилгоор Саритай хорчийг илгээв. Ингээд энэ хаант улсыг дарангуйлах тушаалын дагуу Монголын цэрэг Солонгос руу [[Монголчууд Солонгосыг эзэлсэн нь|довтолж]] эхэллээ. [[Гуулин улс|Корё улсын]] (тухайн үед Солонгост оршин тогтнож байсан улс) хаан Монголын [[Даргач|даргач]] нарыг хүлээн авахаар тохиролцсон бөгөөд тэд нараар улс орныхоо хэргийг түр хугацаанд мэдүүлэв. Гэвч тэднийг 1232 оны зун буцахад [[Чхве У]] (тухайн үед Корё улсад цэргийн дэглэм тогтож, цэргийн эрхтнүүд улс орныг удирдаж байсан бөгөөд энэ үеийн цэргийн дэглэмийн удирдагч нь Чхве У байв) нийслэлээ [[Кэсон|Кэсоноос]] [[Канхва арал]] руу нүүлгэжээ. Саритай тэдний эсрэг дайн хийж байгаад тэнэсэн суманд өртөж амь үрэгдэв. 1234 онд Монголд болсон их хуралдай дээр Өгэдэй Монголын [[Дипломат төлөөлөгч|элч]] нарыг хороосон [[Солонгосчууд|солонгосчууд]], [[Сүн улс|Өмнөд Сүн улс]], [[Кипчак|кипчакууд]] болон тэдний Европын холбоотнуудыг байлдан дагуулах төлөвлөгөөгөө зарлалаа. Өгэдэй Монгол цэргийн жанжнаар Данхыг (Danqu) томилж, дагаар орсон солонгос жанжин Хон Бок-воныг Корё улсаас эзэлж авсан дагасан цэрэг, иргэд бүхий 40 хотын захирагч болгов. 1238 онд Корё улсын хааны ордон энх тайвныг тогтоохыг хүсэхэд Өгэдэй Корё улсын хааныг өөрийн биеэр Монголд ирэхийг шаарджээ. Корё улсын хаан эцэстээ өөрийн хамаатан Ён Нон-гун Суныг сурвалжит 10 хөвгүүний хамт [[Монгол Улс|Монгол]] руу [[Хүн барьцаалах|барьцаанд]] илгээснээр 1241 онд дайн түр зогсов. === Европ === [[Файл:Capture_of_the_Mongol-Tatars_Russian_city.jpg|thumb|306x306px|Монгол цэрэг [[Русь (ард түмэн)|Оросын]] хотыг эзлэн авч байгаа нь]] Монголын эзэнт гүрэн өрнө зүгийн тал хээр нутгийн (Кипчакийн тал нутаг) нүүдэлчдийг эрхшээлдээ оруулж, Европ руу хөөх зорилгоор [[Бат хаан|Бат хааны]] удирдлага доор баруун зүгт өргөжин тэлж эхлэв. Тэд баруун зүгийн байлдан дагууллаараа [[Ижилийн Булгар улс|Ижил мөрний Булгар]], [[Аланы хаант улс|Аланы]] бараг бүх хэсэг, [[Кипчакийн хээр тал|Кипчакийн тал нутаг]], [[Киевийн Русь|Оросыг]] эзлэн авснаас гадна [[Унгарын хаант улс (1000-1301)|Унгарыг]] богино хугацаанд эзэлсэн юм. Тэд бас [[Пястын угсааныхны үеийн Польшийн түүх|Польш]], [[Унгар-хорватын холбоо|Хорват]], [[Сербийн хаант улс (дундад зуун)|Серби]], [[Болгарын хоёрдугаар эзэнт гүрэн|Болгар]], [[Латины эзэнт гүрэн]], [[Австрийн герцогт улс|Австри]] руу довтолжээ. [[Коломна|Коломнагийн]] (Оросын хот) бүслэлтийн үеэр Өгэдэй хааны эцэг нэгт ах (дүү?) Хүлгэн суманд оногдож амиа алдсан байна. Энэ аян дайны үеэр Өгэдэйн хүү [[Гүюг хаан|Гүюг]], Цагадайн ач [[Бүри]] нар Батыг тохуурхан доромжилж, монголчуудын хүрээнд зөрчил үүсэв. Өгэдэй хаан Гүюгийг "Чи өөрийн армийн эр хүн бүрийн санаа сэтгэлийг алдагдуулсан... Чамайг өөрийнхөө эрчүүдэд харгис хандаж байснаас болж оросууд бууж өгсөн гэж бодож байна уу?" (''"Аялж одруун зуур бөгст хүний бөгс нь эс үлдэв хэмээгдэмү чи... Оросууд иргэнийг тэр чиний уур хилэнд айж орогдсоноо болгон ахуюу чи"'') хэмээн хатуу зэмлэжээ. Дараа нь тэр Европыг байлдан дагуулах ажиллагааг үргэлжлүүлэхээр Гүюгийг буцаан илгээсэн байна. Гүюг болон Өгэдэйн өөр нэг хүү [[Хадан]] нар [[Трансильвани]], Польш руу тус тус довтолжээ. Хэдийгээр Өгэдэй хаан Европын үлдсэн хэсэг рүү, "Их тэнгис" - Атлантын далай хүртэл довтлох зөвшөөрөл олгосон байсан боловч түүнийг нас барсны дараах жил буюу 1242 оны эхээр монголчуудын давшилт Зүүн Европт зогссон юм. Монгол суртал ухуулга хожим энэ аян дайны бүтэлгүйтлийг түүний цаг бусаар нас барсантай холбон тайлбарлаж, Өгэдэйн залгамжлагчийг сонгоход Бат биечлэн оролцох ёстой байсан гэх болно. Гэвч үнэндээ Бат хэзээ ч ийм сонгуулийн төлөө Монгол руу буцаж ирээгүй бөгөөд 1246 он хүртэл залгамжлагч тодроогүй юм. Европын цайз бэхлэлтүүд стратегийн хувьд асуудал үүсгэж, монгол жанжид байгаа нөөц бололцоогоороо түүнийг даван туулж чадахгүй байсан явдал нь аян дайн зогсонги байдалд орж, дахин сэргээгүйн шалтгаан болсон байх магадлалтай. === Сүн улстай зөрчилдсөн нь === 1235-1245 оны үед Өгэдэйн хөвгүүдээр удирдуулан хийсэн ихээхэн хор хөнөөлтэй цуврал [[Гэнэтийн довтолгоо|довтолгооныхоо]] үр дүнд монголчууд Сүн улсын нутгийн гүнд нэвтэрч, [[Чөндү|Чэнду]], [[Сянъян]], [[Хөх мөрөн|Хөх мөрөнд]] хүрчээ. Гэвч тэд газар орны уур амьсгал, Сүн улсын цэргийн тоо зэргээс шалтгаалан аян дайнаа амжилттай дуусгаж чадаагүй бөгөөд энэ дайны явцад Өгэдэйн хүү Хүчү амь үрэгдсэн байна. 1240 онд Өгэдэйн нөгөө хүү [[Годан|Хүдэн]] туслах чанартай армийг [[Төвөд|Төвд]] рүү илгээжээ. Сүн улсын түшмэлүүд Сэлмүс (Selmus) тэргүүтэй Өгэдэйн элч нарыг хөнөөснөөр хоёр улсын хоорондох нөхцөл байдал улам дордов. Өгэдэйн удирдлага доор Ази тив даяар явагдсан Монгол гүрний өргөжин тэлэлт нь улс төрийн тогтвортой байдлыг авчирч, Өрнө ба Дорныг холбосон худалдааны гол зам болох [[Торгоны зам|Торгоны замыг]] дахин сэргээхэд тус болсон юм. === Энэтхэг === Өгэдэй Газнид Дайр баатрыг, [[Кундуз|Кундузад]] Мэнгэт (Menggetu) ноёныг тус тус захирагчаар томилжээ. 1241 оны өвөл монгол цэргүүд [[Инд мөрөн|Инд мөрний хөндий]] рүү довтолж, [[Делийн султант улс|Делийн султант улсын]] мэдэлд байсан [[Лахор]] хотыг бүслэв. Гэвч Дайр баатар 1241 оны 12-р сарын 30-нд хот руу дайрах үеэр амь үрэгдсэн ба монголчууд [[Делийн султант улс|Делийн султант улсаас]] гарахаасаа өмнө хотыг эвдэн устгажээ. 1235 оноос хойш хэсэг хугацааны дараа монгол цэргийн өөр нэг хүч [[Кашмир]] руу довтолж, тэнд хэдэн жил [[Даргач|даргач]] суулгав. Удалгүй Кашмир Монголын хараат болжээ. Ойролцоогоор тэр үед Кашмирын [[Буддын шашин|буддын шашны]] их багш Оточи болон түүний ах Намо нар Өгэдэйн ордонд ирсэн байна. == Засаг захиргаа == Өгэдэй Монголын засаг захиргааны хүнд суртлыг бий болгожээ. Түүний захиргааг гурван бүлэг бүрдүүлсэн. Эдгээр нь: * [[Уйгур]] [[Бичээч|бичээч]] Чингай болон [[Хэрэйд|хэрэйдүүд]] төлөөлсөн [[Христ сүсэгтнүүд|христ шүтлэгт]] дорнод түрэгүүд * [[Хорезм]] хүмүүс болох Махмуд Ялавач, Масуд-бек нар төлөөлсөн лалын шашинтнууд (Лалын шашинтнууд Монголын төрд олон үеэрээ зүтгэж байсны нэг нь энэ үеийнхэн болно) * [[Киданчууд|Хятан]] үндэстэн [[Елюй Чуцай]], [[Зүрчид|зүрчин]] үндэстэн Няньхэ Чжуншань нар төлөөлсөн [[Күнзийн суртал|күнзийн сурталт]] [[Умард Хятад|хойд хятадууд]] юм. Махмуд Ялавач төр засгийн зүгээс татвар хураах ажлыг мөнгөөр төлбөр төлдөг [[Ферм (орлогын түрээс)|татварын фермерүүдэд]] хариуцуулах тогтолцоог сурталчилж байжээ. Елюй Чуцай төр засгийн уламжлалт хятад хэв маяг бүхий тогтолцоог бий болгох тал дээр Өгэдэйд дэмжлэг үзүүлж байсан бөгөөд татварыг төрийн албаны төлөөлөгчдийн гарт шилжүүлж, засаг төрийн гаргасан мөнгөн тэмдэгтээр төлбөр хийдэг байв. Лал худалдаачид Монголын язгууртнуудын хувь нийлүүлсэн хөрөнгөөр ажиллаж, татвар төлөхөд шаардлагатай мөнгийг өндөр [[Хүү (зээл)|хүүтэй]] [[Зээл|зээлж]] байжээ. Ялангуяа Өгэдэй эдгээр [[Ортог|ортог]] (Монголын эзэнт гүрний үед төр ба хувь язгууртнуудын түнш худалдаачныг ийн нэрлэж байжээ) аж ахуйн нэгжүүдэд идэвхтэй хөрөнгө оруулалт хийсэн байна. Үүний зэрэгцээ монголчууд мөнгөний нөөцөөр баталгаажсан цаасан [[Мөнгөн тэмдэгт|мөнгөн тэмдэгтийг]] гүйлгээнд оруулж эхэлжээ. [[Файл:Ogedei_qaghan.svg|left|thumb|318x318px|Уламжлалт [[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] "Өгэдэй хаан"]] Өгэдэй төрийн хэрэг эрхлэх салбар хэлтсүүдийг татан буулгаж, Елюй Чуцайн санал болгосны дагуу Монголын захиргаан дахь Хятадын газар нутгийг 10 замд хуваасан ажээ. Мөн тэрээр эзэнт гүрнийг [[Бешбалык]] ба [[Чжичжэн (Бээжин)|Яньцзингийн]] засаг захиргаанд хуваасан ба Хархорум дахь төв байр нь Монгол, Манжуур, Сибирийн асуудлыг шууд хариуцдаг байв. Түүний хаанчлалын сүүл үед [[Амударья|Амударьягийн]] захиргаа байгуулагдсан байна. [[Туркестан|Туркестаныг]] Махмуд Ялавач захирч байсан бол Елюй Чуцай 1229-1240 оны үед Хойд Хятадыг захирч байлаа. Өгэдэй [[Шихихутуг|Шигихутугийг]] Хятадад ерөнхий шүүгчээр томилжээ. [[Иран|Иранд]] Өгэдэй эхлээд [[Хар Хидан|хар хятан]] хүн Чинтөмөрийг, дараа нь шударга захирагч гэдгээ харуулсан уйгур хүн [[Коргуз|Коргузыг]] томилов. Хожим Елюй Чуцайн зарим үүргийг Махмуд Ялавачид шилжүүлж, албан татварыг Абдурахманд хүлээлгэн өгчээ. Абдурахман татварын нэг жилийн мөнгөн орлогын хэмжээг хоёр дахин нэмэгдүүлнэ гэж амласан байна. Ортог буюу түнш худалдаачид Өгэдэйн мөнгийг тариачдад хэт өндөр хүүтэй зээлүүлж байсан хэдий ч Өгэдэй өөрөө нэлээд өндөр хүүтэй зээл авдаг байжээ. Энэ нь ашигтай байсан авч олон хүн татвар хураагчид болон тэдний хүчтэй зэвсэгт бүлэглэлүүдээс зайлсхийхийн тулд гэр орноо орхин дүрвэжээ. Өгэдэй эзэнт гүрний ноёдод христийн шашинт бичээч Кадак, [[Даосын шашин|даосын шашны]] санваартан Ли Чжичан нараар хичээл заалгаж, сургууль, академи байгуулж байв. Мөн Өгэдэй хаан [[Торго|торгоны]] нөөцөөр баталгаажсан цаасан мөнгөн тэмдэгт гаргах зарлиг буулгаж, хуучин мөнгөн дэвсгэртийг устгах үүрэгтэй газар байгуулжээ. Елюй Чуцай Өгэдэйн Иран, [[Баруун Хятад|Баруун]] болон Хойд Хятад, Хорезм зэрэг [[Хувь (эзэмшил)|хараат газар нутгийг]] өргөн хэмжээгээр хувааж байгаа явдлыг эзэнт гүрнийг задралд хүргэж болзошгүй хэмээн эсэргүүцэж байлаа. Ийнхүү Өгэдэйн зарлиг болгосноор Монголын язгууртнууд хараат газар нутгуудад даргач томилж болох боловч хааны ордноос бусад албан тушаалтныг томилж, татвар авахаар болжээ. Өгэдэй хаан эцгийнхээ тушаал, зарлигууд хүчин төгөлдөр хэвээр байгааг баталж, дээр нь өөрийн зарлигийг нэмж, "[[Их Засаг]]" ("Их Яса" гэж бас нэрлэдэг) хуулийг үүний салшгүй нэгэн хэсэг хэмээн тунхагласан байна. Өгэдэй хуралдай явуулах болон хувцаслалтын дүрмийг хуульчилсан юм. Тэрээр 1234 онд замын дагуу элч зарлагуудын хэрэгцээг хангах байнгын хүмүүс бүхий [[Өртөө|өртөөнүүд]] (яам) байгуулжээ. 25 мил тутамд буухиа өртөөнүүдийг байгуулсан ба өртөөний хүмүүс элч нарт морь унаа өгч, тогтоосон хоол ундаар үйлчилдэг байв. Өртөөнд хавсаргасан айл өрхүүд бусад албан татвараас чөлөөлөгдсөн байсан ч өртөө улаа залгуулахын тулд гувчуур татвар төлөх ёстой байлаа. Өгэдэй Цагадай, Бат хоёрыг өөрсдийн өртөөнүүдээ тус тусдаа хянан захирахыг тушаажээ. Мөн Өгэдэй хаан язгууртнуудыг [[Гэрэгэ|пайз]] (энгийн ард түмнээс хэрэгцээт зүйлс, үйлчилгээ шаардах эрх мэдэл бүхий тэмдэг) болон [[Зарлиг|зарлиг]] гаргахыг хориглов. Бас Өгэдэй зарлиг буулгаж аравт бүрд 100 [[Хонь|хониноос]] нэгийг авч тухай тухайн аравтын дотор буй ядууст өгөх ба [[Сүрэг|сүрэг]] бүрээс нэг хонь, нэг гүү авч эзэн хааны зоог шүүсэнд хэрэглүүлэхээр болгожээ. == Хархорум == [[Файл:Karakorum_-_Tortue_Sud.jpg|thumb|Хархорумын [[Биси|чулуун яст мэлхий]]]] Өгэдэй 1235-1238 оны үед Монголын төв нутгаар дамжин өнгөрдөг жил бүрийн [[Нүүдэлчин|нүүдлийн]] замынхаа буудаллан саатах газруудад хэд хэдэн ордон, [[Павильон|асар]] барьжээ. Анхны ордон "Ваньнянгун"-ыг ("Түмэн амгалант ордон") Хойд Хятадын гар урчууд барьсан байна. Их Хаан өөрийн хамаатан садангууддаа ойр орчимд нь ордон сууц барихыг уриалж байсан ба Хятадаас авчирсан гар урчуудыг уг газрын ойролцоо суурьшуулжээ. 1235 онд [[Хархорум]] хотын бүтээн байгуулалт дуусаж, Өгэдэйн ивээлийг хүртэхийн төлөө өрсөлдөж байсан Лалын болон Хойд Хятадын гар урчуудыг хотын өөр өөр хэсгүүдэд хуваарилан байршуулав. Хотыг дөрвөн хаалгатай шороон хэрэм хүрээлж байлаа. Хотод хавсарсан хувийн орон сууцууд байсан ба урд талд нь Зүүн Азид түгээмэл хэрэглэгддэг сийлбэртэй багана бүхий аварга том [[Биси|чулуун яст мэлхий]] зогсож байв. Мөн цэцэрлэгийн хаалгатай адил хаалгануудтай цайз шилтгээн болон олон тооны усны шувууд цугларсан хиймэл нуурууд байжээ. Бас Өгэдэй будда, лал, даос, христ шашинтнуудад зориулан хэд хэдэн мөргөлийн сүм бариулсан аж. Хятадуудын оршин суух тойрогт Елюй Чуцайн хятад загвараар хуанли зохиож, зохицуулалт хийдэг күнзийн суртлын сүм байв. == Зан байдал == [[Файл:Ögedei_Khan_Statue.JPG|thumb|219x219px|Монгол дахь Өгэдэй хааны хөшөө]] Өгэдэйг хүүхэд байхаас нь эцгийнх нь хайртай хүү гэж авч үздэг байв. Тэрээр насанд хүрсэн хойноо аливаа мэтгэлцээнд оролцохдоо эргэлзэгчдийг зүгээр л өөрийн хувийн зан чанарын хүчээр няцаах чадвараараа алдартай байжээ. Өгэдэй бие бялдарын хувьд том, хөгжилтэй, сэтгэл татам хүн байв. Тэрээр ихэнхдээ цагийг сайхан өнгөрүүлэх сонирхолтой байсан бололтой. Тэр ухаалаг, тогтвортой зан чанартай байлаа. Өгэдэйн удирдахуйн авъяас билэг нь эцгийнхээ тогтоосон зам дээрх Монголын эзэнт гүрнийг хэвээр нь авч үлдсэн түүний амжилтад тодорхой хэмжээний байр суурь эзэлж байсан. 1232 онд [[Тулуй|Толуй]] гэнэт нас барсан явдал нь Өгэдэйд гүн нөлөөлсөн бололтой. Зарим эх сурвалжийн мэдээлснээр Толуй өвчинд шаналж байсан Өгэдэйг аврахын тулд бөө мөргөлийн зан үйлээр хордуулсан ундаа ууж амиа золиосолжээ. Бусад эх сурвалжид Өгэдэй бөө нарын тусламжтайгаар архичин Толуйд хар тамхи татуулж амийг нь хороосон гэж бичсэн байдаг. Өгэдэй [[Архидан согтуурах|архинд донтсон]] гэдгээрээ алдартай нэгэн байв. Цагадай зуршлыг нь харж хянаж байхыг түшмэлдээ даалгасан боловч Өгэдэй ямар нэгэн аргаар үргэлжлүүлэн уусаар байжээ. Нийтэд тархсан таамгаар бол Өгэдэй өдөрт уудаг аяганыхаа тоог цөөлөх тангараг тавьж, дараа нь хувийн хэрэгцээндээ зориулж ерийн аяганаас хоёр дахин том аяга хийлгэсэн ажээ. Тэрээр Абдурахмантай шөнийн турш архидсаныхаа дараа 1241 оны 12-р сарын 11-ний үүрээр нас барахад хүмүүс Толуйн бэлэвсэн эхнэрийн эгч, Абдурахман хоёрыг буруутгаж байв. Харин Монголын язгууртнууд хаан өөрийгөө хянах чадвар дутмаг байснаас амиа алдсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрсөн. Өгэдэй бас даруухан, өөрийгөө суут ухаантан гэж итгэдэггүй хүн байсан ба эцгийнхээ үлдээсэн агуу жанжид, мөн өөрийн чадварлаг гэж үзсэн хүмүүсийн үгийг сонсох, хэрэглэхэд бэлэн байдаг байв. Тэр эзэн хаан байсан ч [[Диктатор|дарангуйлагч]] биш байлаа. Өгэдэй өөрийн үеийн бүх монголчуудын нэгэн адил багаасаа дайчин болж хүмүүжсэн бөгөөд Чингис хааны хүүгийн хувьд дэлхийн эзэнт гүрэн байгуулах эцгийнхээ төлөвлөгөөний нэг хэсэг байсан юм. Түүний цэргийн туршлага нь жанждынхаа үгийг сонсох, нөхцөл байдалд дасан зохицоход бэлэн байдгаараа онцлог байв. Тэрээр аавтайгаа адилхан прагматик хүн байсан бөгөөд арга хэрэгсэл гэхээсээ илүү төгсгөлийг нь хардаг байжээ. Өгэдэйн тууштай зан чанар, найдвартай байдал нь аавынх нь хамгийн их үнэлдэг зан чанар байсан ба энэ нь түүнийг хоёр ахтай байсныг үл харгалзан эцгийнхээ залгамжлагчийн үүргийг хүлээн авахад хүргэсэн ажээ. Гэсэн хэдий ч Монгол, Персийн түүхчид Өгэдэйг 1237 онд эцэг Чингис хааныхаа бага насны охидыг булаан авах, хүчиндэх, хулгайлах, солилцох, худалдахыг хориглосон болон хэдийгээр охид бага залуу насандаа гэрлэж болох ч 16 нас хүртлээ бэлгийн харьцаанд орохгүй байх тухай хууль тогтоомжуудыг зөрчсөн хэмээн шүүмжилдэг. Монгол түүхүүдэд гэмт хэргийн мөн чанарын талаар тодорхой тэмдэглээгүй байдаг ч Персийн түүхчид ойрадууд Өгэдэйн гаремд охид явуулахаа больсны дараа Өгэдэй долоогоос дээш насны 4,000 ойрад охидыг хамаатан садных нь нүдэн дээр цэргүүдээрээ нүцгэлүүлж, олон удаа хүчиндэж байсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эдгээр охидоос хоёр нь зовлон зүдгүүрийн улмаас нас барсан ба хүчирхийлэлд өртөөгүй үлдсэн охидыг цэргүүд хуваан авч, зарим охидыг хааны гарем руу явуулж, заримыг нь бэлгийн боолчлолын зорилгоор аяны буудлуудад хуваарилжээ. Үүнд тохиромжгүй гэж үзсэн бусад охидыг авч явах юм уу хөсөр хаясан байна. Өгэдэй энэ алхмыг бэлгийн завхралд автсандаа биш, харин Ойрад дахь эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд хийсэн бололтой. Дээрх мэдээ, тухайлбал монгол сурвалжид уг гэмт хэргийг шүүмжилсэн (одоо ч эргэлзээтэй) гэсэн таамаглалыг Жек Уэзерфордын (Jack Weatherford) 2011 онд хэвлэгдсэн ''"Монгол хатдын нууц түүх: Чингис хааны охид түүний эзэнт гүрнийг хэрхэн аварсан бэ?"'' (''"The Secret History of the Mongol Queens: How the Daughters of Genghis Khan Rescued His Empire"'') номд (энэ ном монгол хэлээр ''"Монголын Их Хатдын нууц товчоо: Чингис хааны эзэнт гүрнийг охид нь аварч хамгаалсан түүх"'' хэмээх нэртэйгээр орчуулагдсан) дурдсан байдаг. Уэзерфорд үүнийг "түүний (Өгэдэйн) 12 жилийн хаанчлалын үеийн хамгийн аймшигт гэмт хэрэг бөгөөд Монголын түүхэнд тэмдэглэгдсэн хамгийн аймшигт харгислалын нэг" гэж нэрлэжээ. Анна Ф.Бродбрижийн (Anne F. Broadbridge) бичсэн ''"Эмэгтэйчүүд ба Монголын эзэнт гүрний бүтээн байгуулалт"'' (''"Women and the Making of the Mongol Empire"'') хэмээх Монголын түүх судлалын сүүлийн үеийн номд (энэ ном 2018 онд хэвлэгдсэн) "Ойрад охидыг олноор нь хүчирхийлсэн гэх гутамшигт хэрэг"-ийг Өгэдэй өөрийн авга ах Тэмүгэ отчигины нутаг дэвсгэрээс охидыг Тэмүгэгийн зөвшөөрөлгүйгээр хураан авсан явдалтай холбосон байдаг. Гэсэн хэдий ч Бродбриж "Бүх нотлох баримт дарагдсан тул энэ нь зөвхөн таамаглал байж болно" гэж тэмдэглэжээ. ''"[[Юань улсын судар]]"'' болон ''"[[Монголын нууц товчоо]]"''-д Өгэдэй "зүүн жигүүр" болон "авга ах Отчигины эзэмшил"-ээс эмэгтэйчүүдийг хүчээр булааж авсан тухай өгүүлдэг боловч хүчингийн тухай дурдаагүй байдаг. ''"Монголын нууц товчоо"''-д Өгэдэй хийсэн үйлдэлдээ харамсаж буйгаа илэрхийлж "Миний хоёр дахь буруу, зарчимгүй эм хүний үгийг сонсож, миний авга ах Отчигины нутгаас охидыг надад авчирсан нь гарцаагүй алдаа байсан" (''"Нөгөө буруу ёс үгүй эм хүний үгд орж Отчигин авгын улсын охид авчруулах алжаас болов зэ. Улсын эзэн хаан бөгөөтөл ёс үгүй алжаас үйлд дөлэсгэгү (түлэсгэх) минь нэгэн буруу энэ болов зэ"'') гэж хэлсэн тухай өгүүлсэн байдаг ч Игорь де Рахвельц (Igor de Rachewiltz) дөрвөн сайн үйл, дөрвөн алдааг жагсаасан бүх догол мөр нь Өгэдэйн нас барсны дараах үнэлгээ байж болохыг тэмдэглэжээ. Хүчингийн гэмт хэрэг үйлдсэн гэх цорын ганц мэдээлэл нь [[Ата малик Жувейни|Жувейнийн]] (1226-1283) 1252 онд бичсэн ''"[[Ертөнцийг Байлдан Дагуулагчийн Түүх|Дэлхийг байлдан дагуулагчийн түүх]]"''-ийн (''"Tarikh-i Jahangushay"'') 32-р бүлэгт байдаг. Энэ бүлгийг хожим [[Рашид ад-Дин]] XIV зууны эхэн үед бүтээсэн ''"[[Судрын чуулган|Судрын чуулган]]"'' (''"Jami' al-Tawarikh"'') номдоо бүхэлд нь үгчлэн хуулбарласан хэдий ч бага зэрэг товчилсон хувилбараар бичжээ. Жувейни номынхоо 32-р бүлэгт Өгэдэй хааныг магтан дуулж эхлээд Өгэдэйн "энэрэл, өршөөл, шударга чанар, өгөөмөр зан"-г харуулахын тулд маш нарийн 50 анекдот (Бодит үйл явдал, эсвэл хүний тухай богино, хөгжилтэй юм уу сонирхолтой түүх) өгүүлж, дараа нь түүний "уур хилэн, хатуу чанд төлөв, догшин ширүүн зан, аймшиг төрүүлсэн байдал"-ыг харуулах нэг анекдот өгүүлсэн ба энэхүү нэг анекдот нь дээр дурдсан хүчингийн хэргийн тухай юм. Энэхүү анекдот энэ бүлгийг төгсгөж байна. Жувейнийн хоёр гар бичмэлд уг хүчирхийлэлд өртсөн овог аймгийн нэр тодорхой байдаггүй ч D гар бичмэл болон Рашид ад-Дин нар "Ойрад" гэж бичжээ. Бродбриж, И. де Рахвельц нар ойрадуудтай холбосон энэ тодорхойлолтын үнэн бодит эсэхэд эргэлзэж байв. Анекдотуудыг перс үлгэрийн хэв маягаар бичсэн байна. Жувейни 46-р анекдотын эх сурвалжийн тухай "Миний тааламжтай яриа өрнүүлдэг найзуудын нэг надад дараах түүхийг хэлсэн юм" гэж тэмдэглэжээ. Өгэдэйг магтан дуулсан анекдотууд нь лалын шашинтнуудыг дэмжигч, хятадуудын эсрэг байр суурийг илэрхийлдэг. Хэд хэдэн анекдот Өгэдэйн өөрийгөө хянах чадвар дутмаг байдлыг харуулсан доог тохууны өнгө аястай байдаг. Анекдотууд нь үнэний ортой байж болох ч зарим нь лал худалдаачдын нийгэмлэгээс гаралтай хуурамч домог мэт санагддаг тул болгоомжтой хандах хэрэгтэй. Перс хэл дээрх өөр нэг мэдээ бол "монголчуудыг шоолж", "хорон муу санаа"-гаа илэрхийлснийх нь төлөө Алтан улсын цэргүүдийг бөөнөөр нь ''"содом"''-дох (''"sodomy"'' (''"содоми"'') - ижил хүйстний бэлгийн харилцаа) буюу хүчирхийлж байсан явдал юм. Үүнийг Рашид ад-Дин эш татсан бөгөөд Уэзерфорд тэмдэглэжээ. Хэдийгээр энэ мэдээ нь хэтрүүлэгтэй байж болох ч бэлгийн хүчирхийллийг зэвсэг болгон ашиглаж байгааг харуулсан байна. Уэзерфордын хэлснээр бол Өгэдэй Чингис хааны бий болгосон охид эмэгтэйчүүдийг бэлгийн харьцаанд эрт оруулах, хүчиндэх, хулгайлах, худалдахыг хориглосон хууль тогтоомж бүрийг зөрчиж байжээ. == Үхэл ба үр дагавар == "[[Ертөнцийг Байлдан Дагуулагчийн Түүх|Ертөнцийг байлдан дагуулагчийн түүх]]"-энд дурдсанаар бол Өгэдэй бие нь чилээрхэх болсон тул ямар нэг амьд амьтныг өршөөж суллавал түүний өвчилсөн гэдсийг Төгс Хүчит Бурхан эдгээнэ гэж найдан нэгэн чоныг суллаж тавьжээ. Гэвч хааны арслан шиг биетэй ноход нь тэр чоныг элдэн хөөж хэсэглэн тасдаж алсан байна. Өгэдэй энэ явдлаас хойш удалгүй нас баржээ. Энэхүү анекдот (47-р анекдот) нь Өгэдэй Абдурахмантай шөнийн турш архидсаны дараа нас барсан гэх нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн мэдээлэлтэй зөрчилддөг. Өгэдэй өөрийн ач хүү Ширэмүнийг өв залгамжлагчаараа сонгосон боловч түүний бэлэвсэн хатан [[Дөргөнэ|Дөргэнэ]] таван жил төрийн хэргийг хамаарсны эцэст [[Гүюг хаан|Гүюг]] ор суурийг нь залгамжилжээ. Гэсэн хэдий ч [[Алтан Орд|Алтан ордны улсын]] (Жочийн улс, Кипчакийн хаант улс гэж бас нэрлэдэг) хаан Бат Гүюгийг нэрийн төдий хүлээн зөвшөөрсөн ба Гүюг Баттай тулалдахаар явах замдаа нас барсан байна. [[Мөнх хаан|Мөнх хааны]] үед буюу 1255 онд л Бат Европыг дахин довтлох бэлтгэл хийхэд хангалттай аюулгүй байдлыг олж авав. Гэвч тэр төлөвлөгөөгөө хэрэгжүүлэхээс өмнө нас баржээ. [[Хубилай хаан]] 1271 онд [[Юань Улс|Юань улсыг]] байгуулахдаа албан ёсны тэмдэглэлд Өгэдэй хааныг "Тайзун" ([[Хятад хэл|хятадаар]]: 太宗) хэмээн нэхэн өргөмжилжээ. == Хатад, татвар эмс ба хүүхдүүд == Өгэдэй өөрийн эцэг Чингис хааны нэгэн адил олон хатантай байсан бөгөөд жаран татвар эмтэй байв.<ref>{{Cite book |last=Фазлуллах |first=Рашид ад-Дин |title=Судрын чуулган |year=2002 |edition=2 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=5 |translator-last=Ц |translator-first=Сүрэнхорлоо}}</ref> Өгэдэй эхлээд Борогчинтой, дараа нь Дөргэнэтэй гэрлэжээ. Бусад хатдын дунд Мөгэ хатан (урьд нь Чингис хааны татвар эм байсан), Жачин хатан, Хөрүгэнэ нар байв. Их, бага хатад: # [[Борогчин]] # [[Дөргөнэ|Дөргэнэ]] ## [[Гүюг хаан|Гүюг]] – Монголчуудын гурав дахь Их Хаан ## [[Годан|Хүдэн]] – Анхны Буддист Монгол ханхүү ## [[Хүчү]] (1237 онд зуурдаар нас барсан) – [[Монголчуудын Сүн улсын байлдан дагуулалт|Сүн улстай хийсэн дайны үеэр]] амь үрэгдсэн. ### [[Ширэмүн]] – Өгэдэй өв залгамжлагчаараа товлосон. ### Боладчи ### Сөсэ ## [[Харачар]] ### Тотаг ## [[Хаш (Өгэдэй хааны хүү)|Хаш]] – Өгэдэйн хаанчлалын үед нас барсан. ### [[Хайду]] (1235–1301) # [[Мөгэ хатан]] # Жачин хатан # Анхуй хатан (昂灰)<ref name=":0">{{Cite web |title=元史/卷106 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7106 |access-date=2024-03-27 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> # Чилижихутэни хатан (乞里吉忽帖尼)<ref name=":0" /> Татвар эмс: # Эргэнэ ## [[Хадан]] ## [[Мэлиг (Өгэдэйн хөвгүүн)|Мэлиг]] – Данишменд-хажиб хүмүүжүүлсэн.<ref>{{Cite book |last=Фазлуллах |first=Рашид ад-Дин |title=Судрын чуулган |year=2002 |edition=2 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=14 |translator-last=Ц |translator-first=Сүрэнхорлоо}}</ref> ===Өгэдэй хааны хойчис=== {{tree list|}} *'''Өгэдэй хаан''' **'''[[Гүюг хаан]]''' ***Хожа ****Тогма *****Юшумут *****Ижүгэн *****Өлзийхэн *****Абажи ****Басужу өвгөн *****Чауту *****Хөхөө *****Төмөр ***Нагу ****Чапат ***Хөхөө ****Урга *****Дармабал *****Ардаба дорж *****Хутухай дорж ******Күрэн Иргиман ******Артаба Шири ****Тэгш ****Игирдай ****Күмү *****Тэгүдэр ****Гончиг ****Түвшин *****Жугшаб ****Төгсбуха ****Дарабун **[[Годан]] ***Мөнхөт ****Есүбөх ***Чинтөмөр **[[Хүчү]] ***[[Ширэмүн]] ***Булучи ***Суса **Харачар ***Тутаг **[[Хашин]] ***'''[[Хайду хан]]''' ****Чапар *****Бүритөмөр *****Өлзийтөмөр *****Хутлуг *****Төмөр *****Цэцэгт *****Тугтөмөр *****Цэрэгт *****Уладай ****Урус ****Янгичар ****Ринчин *****Алгу хулачу *****Сарбан ******Бурунтай ******Бучир ****Кудаур ****Сурхабуха ****Илбагши ****Хүрэл ****Ихбуха ****Уругтөмөр ****[[Хотол Цагаан гүнж|Хутулун]] : Горлосын Абтагултай гэрлэсэн. ****Хутучин чаха: Олхунудын Төвшин хүргэнтэй гэрлэсэн. **[[Хадан]] ***Дорж ****Суса ****Аскаб ***Кипчаг ****Хүрил ***Есүр ***Хадан ****Лахур ****Мубаракшах ***Хурмиши ***Яя ****Уругтөмөр ****Эсэнтөмөр *****Али хожа ***Ачиги ****Уругтөмөр *****Курасбэ *****Туглугбуха *****Хутлугхожа *****Хутлугтөмөр *****Чинболд *****Аргун *****Мухаммед *****Али **[[Мэлиг (Өгэдэйн хөвгүүн)|Мэлиг]] ***Түмэн ***Тогонбуха ****Улугт ***Тогончар ****Алтай ****Хуртаг ***Тогон ***Турчан ****Тогугар ***Хутлуг тохмиш ****Туглуг *****Тузун {{tree list|end}} == Дурсгал == [[Монголын Иргэний Агаарын Тээвэр]] (МИАТ) [[Boeing 737-800]] EI-CSG онгоцоо "Өгөөдэй Хаан" гэж нэрлэсэн байдаг. == Ном зүй == * "''HISTORIA MONGALORUM''" Fra Giovanni da Pian del Carpini, 1245-1247, "''Монголчуудын түүх''" Плано Карпини, итали хэлнээс орчуулсан Л.Нямаа, 2006, ISBN 99929-2-214-1 == Эх сурвалж == {{Reflist}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Чингис хаан]] |он =1229-1241 |албан_тушаал =[[Монгол хаад#Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын хаан]] |дараа =[[Гүюг хаан]] }} {{end}} {{Navbox | name = Монголын эзэнт гүрний их хаад | state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} | title = [[Их Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний]] [[хаан|их хаан]] | bodyclass = hlist |group1 = Их Монгол Улсын хаад |list1 = * [[Чингис хаан]] * [[Толуй]] <small>(Төр баригч)</small> * [[Өгэдэй хаан]] * [[Дөргөнэ]] <small><nowiki>(Төр баригч)</nowiki></small> * [[Гүюг хаан]] * [[Огул Хаймыш]] <small>(Төр баригч)</small> * [[Мөнх хаан]] * [[Хубилай хаан]] / [[Аригбөх|Аригбөх хаан]] |group2 = Их Юань улсын хаад |list2 = * [[Хубилай хаан]] * [[Төмөр Өлзийт хаан|Төмөр хаан]] * [[Хайсан хүлэг хаан|Хайсан хаан]] * [[Аюурбарбад хаан]] * [[Шадбал гэгээн хаан|Шадбал хаан]] * [[Есөнтөмөр хаан]] * [[Аригиба хаан]] * [[Төвтөмөр хаан]] * [[Хүслэн хаан]] * [[Ринчинбал хаан]] * [[Тогоонтөмөр хаан]] | below = }} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Алтан ураг]] [[Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Монголын их хаан]] [[Ангилал:Их хаан]] [[Ангилал:Чингис хаан]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1241 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:1186 онд төрсөн]] 4t9v3buq9zt9nmacfip12frma2lgai7 858918 858917 2026-06-15T09:38:23Z ~2026-35091-43 105345 858918 wikitext text/x-wiki {{Short description|1229-1241 онуудад Монголын эзэнт гүрний хаан}} {{Инфобокс хаан | name = Өгэдэй хаан<br/>{{MongolUnicode|ᠥᠭᠡᠳᠡᠢ<br/>ᠬᠠᠭᠠᠨ}} | image = YuanEmperorAlbumOgedeiPortrait.jpg | caption = [[Юань Улс]]ын үед бүтээгдсэн Өгэдэй хааны хөрөг, анх 1278 онд бүтээгдсэн. ([[Тайванийн Үндэсний Хааны Ордон Музей|Үндэсний Ордон Музей]], Тайбэй) | succession = [[Мягмардоржийн Тэмүгэ хааны эзэнт гүрний хаан]] | reign = 1229 оны 9 сарын 13{{snd}}{{nowrap|1241 оны 12 сарын 11}} | coronation = 1229 оны 9 сарын 13 | predecessor = {{ubl|[[Мягмардожийн Тэмүгэ хаан]]|[[Тулуй]] (түр)}} | successor = {{ubl|[[Дөргөнэ]] (түр)|[[Гүюг хаан]]}} | birth_date = {{circa|1186}}<!--Өгөдэй 1241 онд Хятадын түүхийн стандартаар 56 насандаа (орчин үеийн барууны стандартаар 55 насандаа) нас барсан бөгөөд энэ нь 1186 онд төрсөн гэсэн үг юм.<ref>{{cite book |first = Анне Ф. |last = Бродбридж |title = Women and the Making of the Mongol Empire }}</ref>--> | birth_place = [[Хамаг Монгол]] | death_date = 1241 оны 12 сарын 11(54–55 насалсан) | death_place = <nowiki>[Мягмардоржийн Тэмүгэ хааны эзэнт гүрэн]]</nowiki> | burial_place = Тодорхойгүй, [[Бурхан Халдун]] гэж таамагладаг{{efn|name=burial|''[[Юань улсын судар|Юань улсын судрын]]'' өгүүлснээр Өгөдэй хааныг Циньян хөндийд ({{lang|zh|起輦谷}}) оршуулсан гэдэг.<ref name=Yuanshi/> Хөндийгийн байршлыг ямар ч баримт бичигт дурдаагүй бөгөөд хүмүүс хөндийг одоогийн Монгол улсын [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] [[Онон гол]], [[Бурхан Халдун]] уулын ойролцоо байдаг гэж үздэг.}} | spouse = {{plainlist| * [[Борогчин|Борогчин хатан]] * [[Дөргөнэ|Дөргөнэ хатан]] * [[Мөгэ хатан]] * Анхуй хатан * Жачин хатан}} | issue = {{plainlist| * [[Гүюг хаан|Гүюг]] * [[Годан]] * [[Хүчү]] * Харачар * [[Хашин]] * [[Хадан]] * [[Мэлиг (Өгэдэйн хөвгүүн)|Мэлиг]]}} | full name = [[Монгол бичиг]]: {{MongolUnicode|ᠥᠭᠡᠳᠡᠢ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}} {{tlit|mn|Өгэдэй хаган}} | posthumous name = Инвэнь хаан ({{lang|zh|英文皇帝}}) | temple name = Тайзун ({{lang|zh|太宗}}) | house = {{plainlist| * [[Адууч]] }} | father = [[Мягмардоржийн Тэмүгэ хаан]] | mother = [[Тодорхойгүй]] | religion = [[Тэнгэр шүтлэг]] |Үнэнч Туслах :=Мягмардоржийн Тэмүгэ хааны төрсөн дүү буюу Мягмардоржийн Балдандаш|Туслах=М.Тэмүгэ хааны төрсөн дүү болох М.Балдандаш|М.Балдандаш=М.Тэмүгэ хаанаас 4насаар дүү юм. Тэрээр маш үнэнч нэгэн байсан гэдгээрээ алдартай.}} '''Өгэдэй хаан''' ({{mongolUnicode|ᠥᠭᠡᠳᠡᠢ}}{{mongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}, ойролцоогоор 1186 он - 1241 оны 12-р сарын 11) нь [[Чингис хаан|Мягмардоржийн Тэмүгэ Хааны]] гуравдугаар хүү бөгөөд өөрийн эцгийн дараах [[Их Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний]] хоёр дахь [[Хаан|их хаан]] байв. Тэрээр эцгийнхээ байгуулсан эзэнт гүрний тэлэлтийг үргэлжлүүлсэн ба [[Монголчуудын Европ дахь байлдан дагуулалт|Европ дахь монголчуудын довтолгоон]], [[Их Монгол улс болон Юань гүрний үеийн дайн тулаан|Хятад дахь Монголын байлдан дагуулалтын]] үеэр өмнөд болон баруун зүгт Монголын эзэнт гүрэн өөрийн хамгийн дээд хэмжээнд хүрэх үед дэлхийн хүн болов. Мягмардоржийн Тэмүгэгийн бүх хөвгүүдийн адил тэр [[Хятад]], [[Иран]], [[Төв Ази]] дахь байлдан дагууллуудад өргөн хүрээнд оролцжээ. == Оршил == Өгэдэй нь [[Чингис хаан|Мягмардоржийн Тэмүгэ хаан]]<nowiki/>болон [[Бөртэ үжин|Тодорхойгүй]] нарын гурав дахь хүү байв. Тэрээр өөрийн эцгийн дээшлэн мандах үеийн үймээн самуунтай үйл явдлуудад оролцсон. Өгэдэйг 17 настай байхад Чингис хаан [[Жамуха|Жамухын]] цэргийн эсрэг хийсэн [[Хар халзан элээтийн тулалдаан|Хар халзан элээтийн тулалдаанаас]] ("Монголын нууц товчоо"-ы уг эхэд тулалдаан болсон газрын нэрийг ''Халахалжит элэт'' гэж тэмдэглэжээ) аймшигт ялагдлыг амсжээ. Өгэдэй хүнд шархадсан бөгөөд тулалдааны талбарт гээгдсэн байна. Эцгийнх нь өргөмөл дүү, хамтран зүтгэгч [[Борохул]] түүнийг аварчээ. Хэдийгээр тэр аль хэдийн гэрлэсэн байсан ч 1204 онд эцэг нь түүнд ялагдсан [[Мэргид|мэргид]] ноёны хатан [[Дөргөнэ|Дөргөнэг]] авч өгчээ. Иймэрхүү байдлаар эхнэр нэмж авах нь [[Хээр (Газар зүй)|тал нутгийн]] соёлд ховор биш байжээ. 1206 онд Чингисийг [[Хаан|''хаан'']] (''khagan'') буюу ''эзэн хаанд'' (''emperor'') өргөмжилсний дараа [[Жалайр|жалайр]], бэсүд, [[Сүлдүс (овог)|сүлдүс]], хонхотон овгийн ''мянгатуудыг'' түүнд [[Хувь (эзэмшил)|хараат газар нутаг]] болгон өгсөн байна. Өгэдэйн газар нутаг Ховог (Хобок) болон Эмээл (Эмель) голуудыг хамарчээ. Эцгийнх нь хүсэлтийн дагуу жалайрын захирагч Илүгэй Өгэдэйн багш болсон байна. Өгэдэй өөрийн ах нарын хамт [[Алтан улс|Алтан улсын]] (''Jin dynasty'') эсрэг 1211 оны 11-р сард анх удаа бие дааж цэргийн ажиллагаа явуулсан. Тэрээр [[Хэбэй муж|Хэбэйгээр]] дамжин өмнөд нутгийг, дараа нь 1213 онд [[Шаньси муж|Шаньсигаар]] дамжин умардыг сүйрүүлэхээр илгээгдэж байв. Өгэдэйн хүч [[Ордос хот|Ордосын]] гаднаас Алтан улсын цэргийн ангийг хөөсөн ба тэрээр Сүн улс, Алтан улс, [[Тангуд улс|Тангуд улсын]] (''Xi Xia'' буюу ''Western Xia'' (''Баруун Ся''), ''Great Xia'' (''Их Ся'')) эзэмшлүүдийн хилийн уулзвар руу хөдөлжээ. [[Монголчуудын Хорезм рүү хийсэн дайралт|Хорезмын эсрэг Монголын байлдан дагуулалтын]] үеэр [[Цагадай]], Өгэдэй нар 1219-1220 онд таван сарын бүслэлтийн дараа [[Отрар|Отрарыг]] эзэлж, оршин суугчдыг нь хядсан бөгөөд [[Ургенч|Ургенчийн]] хэрмийн гадна талд байсан [[Зүчи|Зүчитэй]] нэгдэв. Зүчи, Цагаадай нар цэргийн стратегийн тал дээр дайсагнан маргалдаж байсан учраас Чингис хаан Ургенчийн бүслэлтийг хянуулахаар Өгэдэйг томилсон байна. Тэд 1221 онд хотыг бүрэн эзлэсэн юм. Афганистан, зүүн өмнөд Персэд бослого гарахад Өгэдэй бас [[Газни|Газнийг]] номхотгожээ. == Их Хаанд өргөмжлөгдсөн нь == [[Файл:CoronationOfOgodei1229.jpg|thumb|Өгэдэйг хаанд өргөмжилсөн нь. [[Рашид ад-Дин]], XIV зууны эх.]] 1219 онд [[Хорезмын эзэнт улс|Хорезмын эзэнт гүрний]] эсрэг довтолгооны өмнө [[Чингис хаан|Чингис хаанаас]] өв залгамжлагчаа томилохыг Есүй хатан шаардав. Ахмад хоёр хүү [[Зүчи]], Цагадай нарын хоорондох аймшигт хэрүүл шуугианы дараа тэд өв залгамжлагчаар сонгож болно хэмээн Өгэдэйг байлгахаар тохиролцсон. Чингис тэдний шийдвэрийг баталжээ. Чингис хаан 1227 онд нас барсан ба [[Зүчи]] түүнээс эрт нэг юм уу хоёр жилийн өмнө нас барсан байна. Өгэдэйн дүү [[Тулуй|Толуй]] 1229 он хүртэл ''засаг баригч'' (''regent'') байв. Өгэдэйгээр өв залгамжлуулах Чингисийн тодорхой хүсэлд эргэлзэх явдал үнэндээ хэзээ ч байгаагүй хэдий ч Чингисийн нас барсны дараа [[Хэрлэн гол|Хэрлэн мөрөн]] дээрх Хөдөө Аралд болсон [[Их Хуралдай|хуралдайгаар]] 1229 онд Өгэдэй ''их'' ''хаанд'' (''great'' ''khan'') сонгогдсон байдаг. Ёс жаягийн дагуу гурван удаа найр тавьсны эцэст Өгэдэй 1229 оны 9-р сарын 13-нд [[Монголчууд|монголчуудын]] ''Хаанд'' (''Khagan'') өргөмжлөгдсөн байна. Цагадай өөрийн дүүгийн эрх шаардлагыг үргэлжлүүлэн дэмжсэн. Чингис хаан Өгэдэйг эелдэг, өгөөмөр зан чанартай гэж харж байв. Түүний билэг авьяас эцгийнхээ зам дээр эзэнт гүрнийг хадгалсан амжилтад нь тодорхой хэмжээний үүрэг гүйцэтгэсэн. Түүний хаанчлалын үед гол төлөв Чингис хааны ардаа үлдээсэн зохион байгуулалт ба Өгэдэйн хувь хүний шинж чанарын ачаар Монголын эзэнт гүрний ажил хэрэг ихэнх хэсэгтээ тогтвортой үлджээ. Өгэдэй прагматик хүн байсан, гэсэн ч тэр хаанчлалынхаа хугацаанд зарим алдаа гаргасан. Өгэдэй цэргийн захирагч юм уу зохион байгуулагчийн хувьд өөрийгөө эцэгтэйгээ эн тэнцүү хүн гэж үзэн төөрөлддөггүй байсан бөгөөд өөрийн олсон хамгийн чадварлаг хүмүүсийн авьяас чадварыг хэрэглэжээ. Түүний сэтгэл татам зан байдлын тухай мэдээллүүдийг үл харгалзан 1237 онд үйлдсэн гэмт хэргийнх нь төлөө Монгол, Персийн түүхчид Өгэдэйг шүүмжилсэн байдаг ба энэ нь Персийн түүхчдийн бичсэнээр долоогоос дээш насны 4,000 [[Ойрад|ойрад]] охидыг хүчирхийлэх тушаалаас бүрддэг. Тэгээд дараа нь эдгээр охид Өгэдэйн гаремд (эмсийн байр) хураагдах, эсвэл Монголын эзэнт гүрэн даяарх аяны буудлуудад биеэ үнэлэгчид болон хэрэглэгдэхээр өгөгдсөн байна. Өмнө нь Ойрад нутгийг захирч байсан Өгэдэйн эгч Чэчэйхэний үхлийн дараах энэ алхам нь Ойрад аймаг болон тэдний газар нутгийг Өгэдэйн хяналтын доор авчирчээ. == Дэлхийн байлдан дагуулалт == === Дундад Дорнод дахь тэлэлт === Хорезмын эзэнт гүрнийг устгасны дараа Чингис хаан [[Тангуд улс|Тангуд улсын]] эсрэг хөдлөхөд чөлөөтэй болсон. Гэсэн хэдий ч 1226 онд Хорезмын хаадын сүүлчийнх нь болох [[Желал ад-Дин Мангуберди]] өөрийн эцэг [[II Мухаммед (Хорезм)|II Ала ад-Дин Мухаммедын]] алдсан эзэнт гүрнийг сэргээхээр [[Иран|Персэд]] буцаж иржээ. 1227 онд түүний эсрэг илгээсэн Монголын зэвсэгт хүчин [[Дамган|Дамганд]] ялагдсан байна. Желал ад-Динийн эсрэг хөдөлсөн өөр нэг арми [[Исфахан|Исфаханы]] ойролцоо ''пиррийн ялалт'' (''pyrrhic victory'' - ялагдсантай адил ялалт) байгуулсан боловч тэр амжилтаа үргэлжлүүлж чадаагүй аж. Өгэдэй дайны ажиллагаа эхлүүлэхийг зөвшөөрснөөр [[Чормаган хорчи]] 30,000-50,000 монгол цэргийг толгойлон [[Бухар|Бухараас]] гарчээ. Тэрээр хорезмуудын тусламж дэмжлэгийн удаан хугацааны хоёр бааз суурь болох [[Хорасан]], Персийг эзлэн авав. 1230 онд [[Амударья|Амударья мөрнийг]] гаталсан ба ямар нэгэн эсэргүүцэлтэй тулгаралгүйгээр Хорасан руу орсон тул Чормаган хурдан, чөлөөтэй явж өнгөрлөө. Тэрээр баруун [[Афганистан]] руу довтлох цаашдын зааврыг өгсөн байсан Дайр баатрын хяналт доор бие бүрэлдэхүүнийхээ нэлээд их хэсгийг дэмжлэг болгон үлдээжээ. Чормаган болон түүний армийн олонх хэсэг 1230 оны намар [[Альборзын нуруу|Эльбурсын уулс]] болон [[Каспийн тэнгис|Каспийн тэнгисийн]] хоорондох бүс нутаг [[Табаристан]] (орчин үеийн Мазендеран) руу орж, ингэснээр [[Низаритын исмайлит улс|Низаритын исмайлитуудын]] ([[Ассассин|ассасинууд]]) хяналтад байсан өмнө зүг дэх уулархаг бүсээс зайлсхийв. [[Рей (хот)|Рей]] хотод хүрээд Чормаган өвлийн хүрээгээ тэнд байгуулсан ба хойд Персийн үлдсэн хэсгийг номхотгохын тулд цэргүүдээ илгээжээ. 1231 онд тэр өөрийн удирдсан армийг өмнө зүг рүү хөдөлгөсөн бөгөөд [[Кум]], [[Хамадан]] хотууд хурдан хугацаанд эзлэгдэв. Тэндээс тэрээр [[Фарс муж|Фарс]], [[Керман муж|Керманы]] бүс нутгууд руу цэргүүдээ илгээхэд тэдгээрийн захирагчид мужуудаа сүйтгүүлж байхаас илүү Монгол эздэд алба гувчуур төлөхийг эрхэмлэн хурдан хугацаанд дагаар орлоо. Энэ хооронд зүүн зүгт Дайр баатар [[Кабул]], Газни, Забулистаныг эзлэх зорилгодоо гуйвалтгүй хүрч байв. Монголчууд аль хэдийн Персэд дэг журам тогтоосон тул Желал ад-Дин хөөгдөхөд хүрч, Өвөр Кавказад тусгаарлагдсан байна (тэрээр энэ явдлаас хойш удалгүй алагджээ). Ийнхүү Перс бүхэлдээ Монголын эзэнт гүрэнд нэгдсэн болой. === Алтан улсын уналт === 1230 оны сүүлээр Доголху чэрби (монгол жанжин) Алтан улсад санамсаргүй байдлаар ялагдсаны хариуд Өгэдэй хаан дүү [[Тулуй|Толуйн]] хамт өмнө зүгт [[Шаньси муж]] руу хөдлөн уг мужийг Алтан улсын цэргээс цэвэрлэж, [[Фынсян]] хотыг эзлэн авав. Хойд зүгт зуны улирлыг өнгөрөөсний дараа тэд [[Хэнань муж|Хэнань]] дахь Алтан улсын хүчний эсрэг дахин дайны ажиллагаа явуулсан бөгөөд Алтан улсын ар талаас довтлохын тулд Өмнөд Хятадын нутгаар (Сүн улсын газар нутгаар) дайран гарчээ. 1232 он гэхэд Алтан улсын хаан нийслэл [[Кайфэн|Кайфын]] хотдоо [[Кайфыны бүслэлт (1232-1233)|бүслэгдсэн]] байлаа. Удалгүй Өгэдэй аян дайны эцсийг өөрийн жанждад даатгаж үлдээгээд буцав. Хэд хэдэн хотыг эзэлсний дараа монголчууд [[Сүн улс|Сүн улсын]] хожимдсон тусламжаар 1234 оны хоёрдугаар сард [[Цайчжоугийн бүслэлт (1233-1234)|Цайчжоу хотыг эзлэн авч]] (Алтан улсын хаан Кайфын хотоос явж Цайчжоу хотод орогноод байжээ) Алтан улсыг мөхөөжээ. Гэвч дараа нь Сүн улсын амбан захирагч Монголын элч төлөөлөгчийг хороосон бөгөөд Сүн улсын цэргүүд монголчуудын захиргаанд байсан Сүн улсын урьдын нийслэлүүд болох Кайфын, [[Лоян]], [[Чанань\]] зэрэг хотуудыг эзэлж авав. [[Монголчууд Алтан улсыг дайлсан нь|Алтан улстай хийсэн дайнаас]] гадна Өгэдэй [[Пусянь Ваньну]] (урьд нь Алтан улсын жанжин байсан) гэгчийн байгуулсан Дорнод Ся улсыг 1233 онд [[Монголчууд Дорнод Ся улсыг байлдан дагуулсан нь|бут цохин мөхөөж]], өмнөд [[Манжуур|Манжуурыг]] төвшитгөжээ. Мөн энэ бүс нутгийн хойд хэсэгт орших [[Манж-Тунгусын ард түмэн|Усны татаруудыг]] номхотгож, 1237 онд гаргасан бослогыг нь дарсан байна. === Гүрж, Арменийг байлдан дагуулсан нь === [[Файл:Geor_tamro_aandersen.png|thumb|250x250px|1184-1230 оны үеийн [[Гүржийн хаант улс]]]] 1232 онд Чормаганы удирдсан монголчууд [[Кавказ|Кавказад]] эргэж ирэв. 1235 онд [[Гянжа]] хотын хэрмийг оньсон харвах, [[Таран|түншүүр зэвсгээр]] эвдэн нураажээ. [[Эрбиль]] хотын иргэд Монгол хааны ордонд жил бүр алба гувчуур хүргэхээр тохиролцсоны эцэст монголчууд ухарсан байна. Чормаган 1238 он хүртэл, өөрөөр хэлбэл ханхүү [[Мөнх хаан|Мөнхийн]] цэргийн хүч Хойд Кавказад идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулах хүртэл хүлээв (1236 оноос Бат хааны удирдсан Монголын их цэрэг Европ руу цөмрөн аян дайн хийж эхэлсэн бөгөөд энэ аян дайны үеэр ханхүү Мөнх, Хадан нар Хойд Кавказын овог аймгуудыг байлдан дагуулсан байна). [[Армяны хаант улс|Арменийг]] эрхшээлдээ оруулсныхаа дараа Чормаган [[Тбилиси]] хотыг эзлэн авлаа. 1238 онд монголчууд Лори хотыг эзлэв. Хотын захирагч [[Шахиншах|шахиншах]] нь монголчуудыг ирэхээс өмнө гэр бүлийнхээ хамт зугтаж, энэхүү баян хотыг хувь заяанд нь даатгаж үлдээсэн аж. Хоханаберд цайз хүчтэй эсэргүүцэл үзүүлсний дараа цайзын захирагч [[Гасан-Жалал Дола|Гасан Жалал]] монголчуудад дагаар оров. Дараа нь монголчууд Гүржийн өөр нэгэн түшиг тулгуур болох атабек Авагийн захирсан Каен цайзын эсрэг хөдөлжээ. Монгол жанжин Тохта шууд дайралт хийлгүй, хотыг тойруулан хана хэрэм босгосон тул Аваг удалгүй бууж өглөө. 1240 он гэхэд Чормаган [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказыг]] байлдан дагуулж дууссан бөгөөд ингэснээрээ [[Гүржүүд|Гүржийн]] язгууртнуудыг бууж өгөхөд хүргэв. === Солонгос === 1224 онд Солонгост очсон Монголын элч буцах замдаа тодорхой бус байдлаар алагдаж, Солонгосын эрх баригчид Монголд [[Данж|албан татвар]] өгөхөө больжээ. 1231 онд Өгэдэй үрэгдсэн элчийнхээ өшөөг авах, Солонгосыг дарангуйлах зорилгоор Саритай хорчийг илгээв. Ингээд энэ хаант улсыг дарангуйлах тушаалын дагуу Монголын цэрэг Солонгос руу [[Монголчууд Солонгосыг эзэлсэн нь|довтолж]] эхэллээ. [[Гуулин улс|Корё улсын]] (тухайн үед Солонгост оршин тогтнож байсан улс) хаан Монголын [[Даргач|даргач]] нарыг хүлээн авахаар тохиролцсон бөгөөд тэд нараар улс орныхоо хэргийг түр хугацаанд мэдүүлэв. Гэвч тэднийг 1232 оны зун буцахад [[Чхве У]] (тухайн үед Корё улсад цэргийн дэглэм тогтож, цэргийн эрхтнүүд улс орныг удирдаж байсан бөгөөд энэ үеийн цэргийн дэглэмийн удирдагч нь Чхве У байв) нийслэлээ [[Кэсон|Кэсоноос]] [[Канхва арал]] руу нүүлгэжээ. Саритай тэдний эсрэг дайн хийж байгаад тэнэсэн суманд өртөж амь үрэгдэв. 1234 онд Монголд болсон их хуралдай дээр Өгэдэй Монголын [[Дипломат төлөөлөгч|элч]] нарыг хороосон [[Солонгосчууд|солонгосчууд]], [[Сүн улс|Өмнөд Сүн улс]], [[Кипчак|кипчакууд]] болон тэдний Европын холбоотнуудыг байлдан дагуулах төлөвлөгөөгөө зарлалаа. Өгэдэй Монгол цэргийн жанжнаар Данхыг (Danqu) томилж, дагаар орсон солонгос жанжин Хон Бок-воныг Корё улсаас эзэлж авсан дагасан цэрэг, иргэд бүхий 40 хотын захирагч болгов. 1238 онд Корё улсын хааны ордон энх тайвныг тогтоохыг хүсэхэд Өгэдэй Корё улсын хааныг өөрийн биеэр Монголд ирэхийг шаарджээ. Корё улсын хаан эцэстээ өөрийн хамаатан Ён Нон-гун Суныг сурвалжит 10 хөвгүүний хамт [[Монгол Улс|Монгол]] руу [[Хүн барьцаалах|барьцаанд]] илгээснээр 1241 онд дайн түр зогсов. === Европ === [[Файл:Capture_of_the_Mongol-Tatars_Russian_city.jpg|thumb|306x306px|Монгол цэрэг [[Русь (ард түмэн)|Оросын]] хотыг эзлэн авч байгаа нь]] Монголын эзэнт гүрэн өрнө зүгийн тал хээр нутгийн (Кипчакийн тал нутаг) нүүдэлчдийг эрхшээлдээ оруулж, Европ руу хөөх зорилгоор [[Бат хаан|Бат хааны]] удирдлага доор баруун зүгт өргөжин тэлж эхлэв. Тэд баруун зүгийн байлдан дагууллаараа [[Ижилийн Булгар улс|Ижил мөрний Булгар]], [[Аланы хаант улс|Аланы]] бараг бүх хэсэг, [[Кипчакийн хээр тал|Кипчакийн тал нутаг]], [[Киевийн Русь|Оросыг]] эзлэн авснаас гадна [[Унгарын хаант улс (1000-1301)|Унгарыг]] богино хугацаанд эзэлсэн юм. Тэд бас [[Пястын угсааныхны үеийн Польшийн түүх|Польш]], [[Унгар-хорватын холбоо|Хорват]], [[Сербийн хаант улс (дундад зуун)|Серби]], [[Болгарын хоёрдугаар эзэнт гүрэн|Болгар]], [[Латины эзэнт гүрэн]], [[Австрийн герцогт улс|Австри]] руу довтолжээ. [[Коломна|Коломнагийн]] (Оросын хот) бүслэлтийн үеэр Өгэдэй хааны эцэг нэгт ах (дүү?) Хүлгэн суманд оногдож амиа алдсан байна. Энэ аян дайны үеэр Өгэдэйн хүү [[Гүюг хаан|Гүюг]], Цагадайн ач [[Бүри]] нар Батыг тохуурхан доромжилж, монголчуудын хүрээнд зөрчил үүсэв. Өгэдэй хаан Гүюгийг "Чи өөрийн армийн эр хүн бүрийн санаа сэтгэлийг алдагдуулсан... Чамайг өөрийнхөө эрчүүдэд харгис хандаж байснаас болж оросууд бууж өгсөн гэж бодож байна уу?" (''"Аялж одруун зуур бөгст хүний бөгс нь эс үлдэв хэмээгдэмү чи... Оросууд иргэнийг тэр чиний уур хилэнд айж орогдсоноо болгон ахуюу чи"'') хэмээн хатуу зэмлэжээ. Дараа нь тэр Европыг байлдан дагуулах ажиллагааг үргэлжлүүлэхээр Гүюгийг буцаан илгээсэн байна. Гүюг болон Өгэдэйн өөр нэг хүү [[Хадан]] нар [[Трансильвани]], Польш руу тус тус довтолжээ. Хэдийгээр Өгэдэй хаан Европын үлдсэн хэсэг рүү, "Их тэнгис" - Атлантын далай хүртэл довтлох зөвшөөрөл олгосон байсан боловч түүнийг нас барсны дараах жил буюу 1242 оны эхээр монголчуудын давшилт Зүүн Европт зогссон юм. Монгол суртал ухуулга хожим энэ аян дайны бүтэлгүйтлийг түүний цаг бусаар нас барсантай холбон тайлбарлаж, Өгэдэйн залгамжлагчийг сонгоход Бат биечлэн оролцох ёстой байсан гэх болно. Гэвч үнэндээ Бат хэзээ ч ийм сонгуулийн төлөө Монгол руу буцаж ирээгүй бөгөөд 1246 он хүртэл залгамжлагч тодроогүй юм. Европын цайз бэхлэлтүүд стратегийн хувьд асуудал үүсгэж, монгол жанжид байгаа нөөц бололцоогоороо түүнийг даван туулж чадахгүй байсан явдал нь аян дайн зогсонги байдалд орж, дахин сэргээгүйн шалтгаан болсон байх магадлалтай. === Сүн улстай зөрчилдсөн нь === 1235-1245 оны үед Өгэдэйн хөвгүүдээр удирдуулан хийсэн ихээхэн хор хөнөөлтэй цуврал [[Гэнэтийн довтолгоо|довтолгооныхоо]] үр дүнд монголчууд Сүн улсын нутгийн гүнд нэвтэрч, [[Чөндү|Чэнду]], [[Сянъян]], [[Хөх мөрөн|Хөх мөрөнд]] хүрчээ. Гэвч тэд газар орны уур амьсгал, Сүн улсын цэргийн тоо зэргээс шалтгаалан аян дайнаа амжилттай дуусгаж чадаагүй бөгөөд энэ дайны явцад Өгэдэйн хүү Хүчү амь үрэгдсэн байна. 1240 онд Өгэдэйн нөгөө хүү [[Годан|Хүдэн]] туслах чанартай армийг [[Төвөд|Төвд]] рүү илгээжээ. Сүн улсын түшмэлүүд Сэлмүс (Selmus) тэргүүтэй Өгэдэйн элч нарыг хөнөөснөөр хоёр улсын хоорондох нөхцөл байдал улам дордов. Өгэдэйн удирдлага доор Ази тив даяар явагдсан Монгол гүрний өргөжин тэлэлт нь улс төрийн тогтвортой байдлыг авчирч, Өрнө ба Дорныг холбосон худалдааны гол зам болох [[Торгоны зам|Торгоны замыг]] дахин сэргээхэд тус болсон юм. === Энэтхэг === Өгэдэй Газнид Дайр баатрыг, [[Кундуз|Кундузад]] Мэнгэт (Menggetu) ноёныг тус тус захирагчаар томилжээ. 1241 оны өвөл монгол цэргүүд [[Инд мөрөн|Инд мөрний хөндий]] рүү довтолж, [[Делийн султант улс|Делийн султант улсын]] мэдэлд байсан [[Лахор]] хотыг бүслэв. Гэвч Дайр баатар 1241 оны 12-р сарын 30-нд хот руу дайрах үеэр амь үрэгдсэн ба монголчууд [[Делийн султант улс|Делийн султант улсаас]] гарахаасаа өмнө хотыг эвдэн устгажээ. 1235 оноос хойш хэсэг хугацааны дараа монгол цэргийн өөр нэг хүч [[Кашмир]] руу довтолж, тэнд хэдэн жил [[Даргач|даргач]] суулгав. Удалгүй Кашмир Монголын хараат болжээ. Ойролцоогоор тэр үед Кашмирын [[Буддын шашин|буддын шашны]] их багш Оточи болон түүний ах Намо нар Өгэдэйн ордонд ирсэн байна. == Засаг захиргаа == Өгэдэй Монголын засаг захиргааны хүнд суртлыг бий болгожээ. Түүний захиргааг гурван бүлэг бүрдүүлсэн. Эдгээр нь: * [[Уйгур]] [[Бичээч|бичээч]] Чингай болон [[Хэрэйд|хэрэйдүүд]] төлөөлсөн [[Христ сүсэгтнүүд|христ шүтлэгт]] дорнод түрэгүүд * [[Хорезм]] хүмүүс болох Махмуд Ялавач, Масуд-бек нар төлөөлсөн лалын шашинтнууд (Лалын шашинтнууд Монголын төрд олон үеэрээ зүтгэж байсны нэг нь энэ үеийнхэн болно) * [[Киданчууд|Хятан]] үндэстэн [[Елюй Чуцай]], [[Зүрчид|зүрчин]] үндэстэн Няньхэ Чжуншань нар төлөөлсөн [[Күнзийн суртал|күнзийн сурталт]] [[Умард Хятад|хойд хятадууд]] юм. Махмуд Ялавач төр засгийн зүгээс татвар хураах ажлыг мөнгөөр төлбөр төлдөг [[Ферм (орлогын түрээс)|татварын фермерүүдэд]] хариуцуулах тогтолцоог сурталчилж байжээ. Елюй Чуцай төр засгийн уламжлалт хятад хэв маяг бүхий тогтолцоог бий болгох тал дээр Өгэдэйд дэмжлэг үзүүлж байсан бөгөөд татварыг төрийн албаны төлөөлөгчдийн гарт шилжүүлж, засаг төрийн гаргасан мөнгөн тэмдэгтээр төлбөр хийдэг байв. Лал худалдаачид Монголын язгууртнуудын хувь нийлүүлсэн хөрөнгөөр ажиллаж, татвар төлөхөд шаардлагатай мөнгийг өндөр [[Хүү (зээл)|хүүтэй]] [[Зээл|зээлж]] байжээ. Ялангуяа Өгэдэй эдгээр [[Ортог|ортог]] (Монголын эзэнт гүрний үед төр ба хувь язгууртнуудын түнш худалдаачныг ийн нэрлэж байжээ) аж ахуйн нэгжүүдэд идэвхтэй хөрөнгө оруулалт хийсэн байна. Үүний зэрэгцээ монголчууд мөнгөний нөөцөөр баталгаажсан цаасан [[Мөнгөн тэмдэгт|мөнгөн тэмдэгтийг]] гүйлгээнд оруулж эхэлжээ. [[Файл:Ogedei_qaghan.svg|left|thumb|318x318px|Уламжлалт [[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] "Өгэдэй хаан"]] Өгэдэй төрийн хэрэг эрхлэх салбар хэлтсүүдийг татан буулгаж, Елюй Чуцайн санал болгосны дагуу Монголын захиргаан дахь Хятадын газар нутгийг 10 замд хуваасан ажээ. Мөн тэрээр эзэнт гүрнийг [[Бешбалык]] ба [[Чжичжэн (Бээжин)|Яньцзингийн]] засаг захиргаанд хуваасан ба Хархорум дахь төв байр нь Монгол, Манжуур, Сибирийн асуудлыг шууд хариуцдаг байв. Түүний хаанчлалын сүүл үед [[Амударья|Амударьягийн]] захиргаа байгуулагдсан байна. [[Туркестан|Туркестаныг]] Махмуд Ялавач захирч байсан бол Елюй Чуцай 1229-1240 оны үед Хойд Хятадыг захирч байлаа. Өгэдэй [[Шихихутуг|Шигихутугийг]] Хятадад ерөнхий шүүгчээр томилжээ. [[Иран|Иранд]] Өгэдэй эхлээд [[Хар Хидан|хар хятан]] хүн Чинтөмөрийг, дараа нь шударга захирагч гэдгээ харуулсан уйгур хүн [[Коргуз|Коргузыг]] томилов. Хожим Елюй Чуцайн зарим үүргийг Махмуд Ялавачид шилжүүлж, албан татварыг Абдурахманд хүлээлгэн өгчээ. Абдурахман татварын нэг жилийн мөнгөн орлогын хэмжээг хоёр дахин нэмэгдүүлнэ гэж амласан байна. Ортог буюу түнш худалдаачид Өгэдэйн мөнгийг тариачдад хэт өндөр хүүтэй зээлүүлж байсан хэдий ч Өгэдэй өөрөө нэлээд өндөр хүүтэй зээл авдаг байжээ. Энэ нь ашигтай байсан авч олон хүн татвар хураагчид болон тэдний хүчтэй зэвсэгт бүлэглэлүүдээс зайлсхийхийн тулд гэр орноо орхин дүрвэжээ. Өгэдэй эзэнт гүрний ноёдод христийн шашинт бичээч Кадак, [[Даосын шашин|даосын шашны]] санваартан Ли Чжичан нараар хичээл заалгаж, сургууль, академи байгуулж байв. Мөн Өгэдэй хаан [[Торго|торгоны]] нөөцөөр баталгаажсан цаасан мөнгөн тэмдэгт гаргах зарлиг буулгаж, хуучин мөнгөн дэвсгэртийг устгах үүрэгтэй газар байгуулжээ. Елюй Чуцай Өгэдэйн Иран, [[Баруун Хятад|Баруун]] болон Хойд Хятад, Хорезм зэрэг [[Хувь (эзэмшил)|хараат газар нутгийг]] өргөн хэмжээгээр хувааж байгаа явдлыг эзэнт гүрнийг задралд хүргэж болзошгүй хэмээн эсэргүүцэж байлаа. Ийнхүү Өгэдэйн зарлиг болгосноор Монголын язгууртнууд хараат газар нутгуудад даргач томилж болох боловч хааны ордноос бусад албан тушаалтныг томилж, татвар авахаар болжээ. Өгэдэй хаан эцгийнхээ тушаал, зарлигууд хүчин төгөлдөр хэвээр байгааг баталж, дээр нь өөрийн зарлигийг нэмж, "[[Их Засаг]]" ("Их Яса" гэж бас нэрлэдэг) хуулийг үүний салшгүй нэгэн хэсэг хэмээн тунхагласан байна. Өгэдэй хуралдай явуулах болон хувцаслалтын дүрмийг хуульчилсан юм. Тэрээр 1234 онд замын дагуу элч зарлагуудын хэрэгцээг хангах байнгын хүмүүс бүхий [[Өртөө|өртөөнүүд]] (яам) байгуулжээ. 25 мил тутамд буухиа өртөөнүүдийг байгуулсан ба өртөөний хүмүүс элч нарт морь унаа өгч, тогтоосон хоол ундаар үйлчилдэг байв. Өртөөнд хавсаргасан айл өрхүүд бусад албан татвараас чөлөөлөгдсөн байсан ч өртөө улаа залгуулахын тулд гувчуур татвар төлөх ёстой байлаа. Өгэдэй Цагадай, Бат хоёрыг өөрсдийн өртөөнүүдээ тус тусдаа хянан захирахыг тушаажээ. Мөн Өгэдэй хаан язгууртнуудыг [[Гэрэгэ|пайз]] (энгийн ард түмнээс хэрэгцээт зүйлс, үйлчилгээ шаардах эрх мэдэл бүхий тэмдэг) болон [[Зарлиг|зарлиг]] гаргахыг хориглов. Бас Өгэдэй зарлиг буулгаж аравт бүрд 100 [[Хонь|хониноос]] нэгийг авч тухай тухайн аравтын дотор буй ядууст өгөх ба [[Сүрэг|сүрэг]] бүрээс нэг хонь, нэг гүү авч эзэн хааны зоог шүүсэнд хэрэглүүлэхээр болгожээ. == Хархорум == [[Файл:Karakorum_-_Tortue_Sud.jpg|thumb|Хархорумын [[Биси|чулуун яст мэлхий]]]] Өгэдэй 1235-1238 оны үед Монголын төв нутгаар дамжин өнгөрдөг жил бүрийн [[Нүүдэлчин|нүүдлийн]] замынхаа буудаллан саатах газруудад хэд хэдэн ордон, [[Павильон|асар]] барьжээ. Анхны ордон "Ваньнянгун"-ыг ("Түмэн амгалант ордон") Хойд Хятадын гар урчууд барьсан байна. Их Хаан өөрийн хамаатан садангууддаа ойр орчимд нь ордон сууц барихыг уриалж байсан ба Хятадаас авчирсан гар урчуудыг уг газрын ойролцоо суурьшуулжээ. 1235 онд [[Хархорум]] хотын бүтээн байгуулалт дуусаж, Өгэдэйн ивээлийг хүртэхийн төлөө өрсөлдөж байсан Лалын болон Хойд Хятадын гар урчуудыг хотын өөр өөр хэсгүүдэд хуваарилан байршуулав. Хотыг дөрвөн хаалгатай шороон хэрэм хүрээлж байлаа. Хотод хавсарсан хувийн орон сууцууд байсан ба урд талд нь Зүүн Азид түгээмэл хэрэглэгддэг сийлбэртэй багана бүхий аварга том [[Биси|чулуун яст мэлхий]] зогсож байв. Мөн цэцэрлэгийн хаалгатай адил хаалгануудтай цайз шилтгээн болон олон тооны усны шувууд цугларсан хиймэл нуурууд байжээ. Бас Өгэдэй будда, лал, даос, христ шашинтнуудад зориулан хэд хэдэн мөргөлийн сүм бариулсан аж. Хятадуудын оршин суух тойрогт Елюй Чуцайн хятад загвараар хуанли зохиож, зохицуулалт хийдэг күнзийн суртлын сүм байв. == Зан байдал == [[Файл:Ögedei_Khan_Statue.JPG|thumb|219x219px|Монгол дахь Өгэдэй хааны хөшөө]] Өгэдэйг хүүхэд байхаас нь эцгийнх нь хайртай хүү гэж авч үздэг байв. Тэрээр насанд хүрсэн хойноо аливаа мэтгэлцээнд оролцохдоо эргэлзэгчдийг зүгээр л өөрийн хувийн зан чанарын хүчээр няцаах чадвараараа алдартай байжээ. Өгэдэй бие бялдарын хувьд том, хөгжилтэй, сэтгэл татам хүн байв. Тэрээр ихэнхдээ цагийг сайхан өнгөрүүлэх сонирхолтой байсан бололтой. Тэр ухаалаг, тогтвортой зан чанартай байлаа. Өгэдэйн удирдахуйн авъяас билэг нь эцгийнхээ тогтоосон зам дээрх Монголын эзэнт гүрнийг хэвээр нь авч үлдсэн түүний амжилтад тодорхой хэмжээний байр суурь эзэлж байсан. 1232 онд [[Тулуй|Толуй]] гэнэт нас барсан явдал нь Өгэдэйд гүн нөлөөлсөн бололтой. Зарим эх сурвалжийн мэдээлснээр Толуй өвчинд шаналж байсан Өгэдэйг аврахын тулд бөө мөргөлийн зан үйлээр хордуулсан ундаа ууж амиа золиосолжээ. Бусад эх сурвалжид Өгэдэй бөө нарын тусламжтайгаар архичин Толуйд хар тамхи татуулж амийг нь хороосон гэж бичсэн байдаг. Өгэдэй [[Архидан согтуурах|архинд донтсон]] гэдгээрээ алдартай нэгэн байв. Цагадай зуршлыг нь харж хянаж байхыг түшмэлдээ даалгасан боловч Өгэдэй ямар нэгэн аргаар үргэлжлүүлэн уусаар байжээ. Нийтэд тархсан таамгаар бол Өгэдэй өдөрт уудаг аяганыхаа тоог цөөлөх тангараг тавьж, дараа нь хувийн хэрэгцээндээ зориулж ерийн аяганаас хоёр дахин том аяга хийлгэсэн ажээ. Тэрээр Абдурахмантай шөнийн турш архидсаныхаа дараа 1241 оны 12-р сарын 11-ний үүрээр нас барахад хүмүүс Толуйн бэлэвсэн эхнэрийн эгч, Абдурахман хоёрыг буруутгаж байв. Харин Монголын язгууртнууд хаан өөрийгөө хянах чадвар дутмаг байснаас амиа алдсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрсөн. Өгэдэй бас даруухан, өөрийгөө суут ухаантан гэж итгэдэггүй хүн байсан ба эцгийнхээ үлдээсэн агуу жанжид, мөн өөрийн чадварлаг гэж үзсэн хүмүүсийн үгийг сонсох, хэрэглэхэд бэлэн байдаг байв. Тэр эзэн хаан байсан ч [[Диктатор|дарангуйлагч]] биш байлаа. Өгэдэй өөрийн үеийн бүх монголчуудын нэгэн адил багаасаа дайчин болж хүмүүжсэн бөгөөд Чингис хааны хүүгийн хувьд дэлхийн эзэнт гүрэн байгуулах эцгийнхээ төлөвлөгөөний нэг хэсэг байсан юм. Түүний цэргийн туршлага нь жанждынхаа үгийг сонсох, нөхцөл байдалд дасан зохицоход бэлэн байдгаараа онцлог байв. Тэрээр аавтайгаа адилхан прагматик хүн байсан бөгөөд арга хэрэгсэл гэхээсээ илүү төгсгөлийг нь хардаг байжээ. Өгэдэйн тууштай зан чанар, найдвартай байдал нь аавынх нь хамгийн их үнэлдэг зан чанар байсан ба энэ нь түүнийг хоёр ахтай байсныг үл харгалзан эцгийнхээ залгамжлагчийн үүргийг хүлээн авахад хүргэсэн ажээ. Гэсэн хэдий ч Монгол, Персийн түүхчид Өгэдэйг 1237 онд эцэг Чингис хааныхаа бага насны охидыг булаан авах, хүчиндэх, хулгайлах, солилцох, худалдахыг хориглосон болон хэдийгээр охид бага залуу насандаа гэрлэж болох ч 16 нас хүртлээ бэлгийн харьцаанд орохгүй байх тухай хууль тогтоомжуудыг зөрчсөн хэмээн шүүмжилдэг. Монгол түүхүүдэд гэмт хэргийн мөн чанарын талаар тодорхой тэмдэглээгүй байдаг ч Персийн түүхчид ойрадууд Өгэдэйн гаремд охид явуулахаа больсны дараа Өгэдэй долоогоос дээш насны 4,000 ойрад охидыг хамаатан садных нь нүдэн дээр цэргүүдээрээ нүцгэлүүлж, олон удаа хүчиндэж байсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эдгээр охидоос хоёр нь зовлон зүдгүүрийн улмаас нас барсан ба хүчирхийлэлд өртөөгүй үлдсэн охидыг цэргүүд хуваан авч, зарим охидыг хааны гарем руу явуулж, заримыг нь бэлгийн боолчлолын зорилгоор аяны буудлуудад хуваарилжээ. Үүнд тохиромжгүй гэж үзсэн бусад охидыг авч явах юм уу хөсөр хаясан байна. Өгэдэй энэ алхмыг бэлгийн завхралд автсандаа биш, харин Ойрад дахь эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд хийсэн бололтой. Дээрх мэдээ, тухайлбал монгол сурвалжид уг гэмт хэргийг шүүмжилсэн (одоо ч эргэлзээтэй) гэсэн таамаглалыг Жек Уэзерфордын (Jack Weatherford) 2011 онд хэвлэгдсэн ''"Монгол хатдын нууц түүх: Чингис хааны охид түүний эзэнт гүрнийг хэрхэн аварсан бэ?"'' (''"The Secret History of the Mongol Queens: How the Daughters of Genghis Khan Rescued His Empire"'') номд (энэ ном монгол хэлээр ''"Монголын Их Хатдын нууц товчоо: Чингис хааны эзэнт гүрнийг охид нь аварч хамгаалсан түүх"'' хэмээх нэртэйгээр орчуулагдсан) дурдсан байдаг. Уэзерфорд үүнийг "түүний (Өгэдэйн) 12 жилийн хаанчлалын үеийн хамгийн аймшигт гэмт хэрэг бөгөөд Монголын түүхэнд тэмдэглэгдсэн хамгийн аймшигт харгислалын нэг" гэж нэрлэжээ. Анна Ф.Бродбрижийн (Anne F. Broadbridge) бичсэн ''"Эмэгтэйчүүд ба Монголын эзэнт гүрний бүтээн байгуулалт"'' (''"Women and the Making of the Mongol Empire"'') хэмээх Монголын түүх судлалын сүүлийн үеийн номд (энэ ном 2018 онд хэвлэгдсэн) "Ойрад охидыг олноор нь хүчирхийлсэн гэх гутамшигт хэрэг"-ийг Өгэдэй өөрийн авга ах Тэмүгэ отчигины нутаг дэвсгэрээс охидыг Тэмүгэгийн зөвшөөрөлгүйгээр хураан авсан явдалтай холбосон байдаг. Гэсэн хэдий ч Бродбриж "Бүх нотлох баримт дарагдсан тул энэ нь зөвхөн таамаглал байж болно" гэж тэмдэглэжээ. ''"[[Юань улсын судар]]"'' болон ''"[[Монголын нууц товчоо]]"''-д Өгэдэй "зүүн жигүүр" болон "авга ах Отчигины эзэмшил"-ээс эмэгтэйчүүдийг хүчээр булааж авсан тухай өгүүлдэг боловч хүчингийн тухай дурдаагүй байдаг. ''"Монголын нууц товчоо"''-д Өгэдэй хийсэн үйлдэлдээ харамсаж буйгаа илэрхийлж "Миний хоёр дахь буруу, зарчимгүй эм хүний үгийг сонсож, миний авга ах Отчигины нутгаас охидыг надад авчирсан нь гарцаагүй алдаа байсан" (''"Нөгөө буруу ёс үгүй эм хүний үгд орж Отчигин авгын улсын охид авчруулах алжаас болов зэ. Улсын эзэн хаан бөгөөтөл ёс үгүй алжаас үйлд дөлэсгэгү (түлэсгэх) минь нэгэн буруу энэ болов зэ"'') гэж хэлсэн тухай өгүүлсэн байдаг ч Игорь де Рахвельц (Igor de Rachewiltz) дөрвөн сайн үйл, дөрвөн алдааг жагсаасан бүх догол мөр нь Өгэдэйн нас барсны дараах үнэлгээ байж болохыг тэмдэглэжээ. Хүчингийн гэмт хэрэг үйлдсэн гэх цорын ганц мэдээлэл нь [[Ата малик Жувейни|Жувейнийн]] (1226-1283) 1252 онд бичсэн ''"[[Ертөнцийг Байлдан Дагуулагчийн Түүх|Дэлхийг байлдан дагуулагчийн түүх]]"''-ийн (''"Tarikh-i Jahangushay"'') 32-р бүлэгт байдаг. Энэ бүлгийг хожим [[Рашид ад-Дин]] XIV зууны эхэн үед бүтээсэн ''"[[Судрын чуулган|Судрын чуулган]]"'' (''"Jami' al-Tawarikh"'') номдоо бүхэлд нь үгчлэн хуулбарласан хэдий ч бага зэрэг товчилсон хувилбараар бичжээ. Жувейни номынхоо 32-р бүлэгт Өгэдэй хааныг магтан дуулж эхлээд Өгэдэйн "энэрэл, өршөөл, шударга чанар, өгөөмөр зан"-г харуулахын тулд маш нарийн 50 анекдот (Бодит үйл явдал, эсвэл хүний тухай богино, хөгжилтэй юм уу сонирхолтой түүх) өгүүлж, дараа нь түүний "уур хилэн, хатуу чанд төлөв, догшин ширүүн зан, аймшиг төрүүлсэн байдал"-ыг харуулах нэг анекдот өгүүлсэн ба энэхүү нэг анекдот нь дээр дурдсан хүчингийн хэргийн тухай юм. Энэхүү анекдот энэ бүлгийг төгсгөж байна. Жувейнийн хоёр гар бичмэлд уг хүчирхийлэлд өртсөн овог аймгийн нэр тодорхой байдаггүй ч D гар бичмэл болон Рашид ад-Дин нар "Ойрад" гэж бичжээ. Бродбриж, И. де Рахвельц нар ойрадуудтай холбосон энэ тодорхойлолтын үнэн бодит эсэхэд эргэлзэж байв. Анекдотуудыг перс үлгэрийн хэв маягаар бичсэн байна. Жувейни 46-р анекдотын эх сурвалжийн тухай "Миний тааламжтай яриа өрнүүлдэг найзуудын нэг надад дараах түүхийг хэлсэн юм" гэж тэмдэглэжээ. Өгэдэйг магтан дуулсан анекдотууд нь лалын шашинтнуудыг дэмжигч, хятадуудын эсрэг байр суурийг илэрхийлдэг. Хэд хэдэн анекдот Өгэдэйн өөрийгөө хянах чадвар дутмаг байдлыг харуулсан доог тохууны өнгө аястай байдаг. Анекдотууд нь үнэний ортой байж болох ч зарим нь лал худалдаачдын нийгэмлэгээс гаралтай хуурамч домог мэт санагддаг тул болгоомжтой хандах хэрэгтэй. Перс хэл дээрх өөр нэг мэдээ бол "монголчуудыг шоолж", "хорон муу санаа"-гаа илэрхийлснийх нь төлөө Алтан улсын цэргүүдийг бөөнөөр нь ''"содом"''-дох (''"sodomy"'' (''"содоми"'') - ижил хүйстний бэлгийн харилцаа) буюу хүчирхийлж байсан явдал юм. Үүнийг Рашид ад-Дин эш татсан бөгөөд Уэзерфорд тэмдэглэжээ. Хэдийгээр энэ мэдээ нь хэтрүүлэгтэй байж болох ч бэлгийн хүчирхийллийг зэвсэг болгон ашиглаж байгааг харуулсан байна. Уэзерфордын хэлснээр бол Өгэдэй Чингис хааны бий болгосон охид эмэгтэйчүүдийг бэлгийн харьцаанд эрт оруулах, хүчиндэх, хулгайлах, худалдахыг хориглосон хууль тогтоомж бүрийг зөрчиж байжээ. == Үхэл ба үр дагавар == "[[Ертөнцийг Байлдан Дагуулагчийн Түүх|Ертөнцийг байлдан дагуулагчийн түүх]]"-энд дурдсанаар бол Өгэдэй бие нь чилээрхэх болсон тул ямар нэг амьд амьтныг өршөөж суллавал түүний өвчилсөн гэдсийг Төгс Хүчит Бурхан эдгээнэ гэж найдан нэгэн чоныг суллаж тавьжээ. Гэвч хааны арслан шиг биетэй ноход нь тэр чоныг элдэн хөөж хэсэглэн тасдаж алсан байна. Өгэдэй энэ явдлаас хойш удалгүй нас баржээ. Энэхүү анекдот (47-р анекдот) нь Өгэдэй Абдурахмантай шөнийн турш архидсаны дараа нас барсан гэх нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн мэдээлэлтэй зөрчилддөг. Өгэдэй өөрийн ач хүү Ширэмүнийг өв залгамжлагчаараа сонгосон боловч түүний бэлэвсэн хатан [[Дөргөнэ|Дөргэнэ]] таван жил төрийн хэргийг хамаарсны эцэст [[Гүюг хаан|Гүюг]] ор суурийг нь залгамжилжээ. Гэсэн хэдий ч [[Алтан Орд|Алтан ордны улсын]] (Жочийн улс, Кипчакийн хаант улс гэж бас нэрлэдэг) хаан Бат Гүюгийг нэрийн төдий хүлээн зөвшөөрсөн ба Гүюг Баттай тулалдахаар явах замдаа нас барсан байна. [[Мөнх хаан|Мөнх хааны]] үед буюу 1255 онд л Бат Европыг дахин довтлох бэлтгэл хийхэд хангалттай аюулгүй байдлыг олж авав. Гэвч тэр төлөвлөгөөгөө хэрэгжүүлэхээс өмнө нас баржээ. [[Хубилай хаан]] 1271 онд [[Юань Улс|Юань улсыг]] байгуулахдаа албан ёсны тэмдэглэлд Өгэдэй хааныг "Тайзун" ([[Хятад хэл|хятадаар]]: 太宗) хэмээн нэхэн өргөмжилжээ. == Хатад, татвар эмс ба хүүхдүүд == Өгэдэй өөрийн эцэг Чингис хааны нэгэн адил олон хатантай байсан бөгөөд жаран татвар эмтэй байв.<ref>{{Cite book |last=Фазлуллах |first=Рашид ад-Дин |title=Судрын чуулган |year=2002 |edition=2 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=5 |translator-last=Ц |translator-first=Сүрэнхорлоо}}</ref> Өгэдэй эхлээд Борогчинтой, дараа нь Дөргэнэтэй гэрлэжээ. Бусад хатдын дунд Мөгэ хатан (урьд нь Чингис хааны татвар эм байсан), Жачин хатан, Хөрүгэнэ нар байв. Их, бага хатад: # [[Борогчин]] # [[Дөргөнэ|Дөргэнэ]] ## [[Гүюг хаан|Гүюг]] – Монголчуудын гурав дахь Их Хаан ## [[Годан|Хүдэн]] – Анхны Буддист Монгол ханхүү ## [[Хүчү]] (1237 онд зуурдаар нас барсан) – [[Монголчуудын Сүн улсын байлдан дагуулалт|Сүн улстай хийсэн дайны үеэр]] амь үрэгдсэн. ### [[Ширэмүн]] – Өгэдэй өв залгамжлагчаараа товлосон. ### Боладчи ### Сөсэ ## [[Харачар]] ### Тотаг ## [[Хаш (Өгэдэй хааны хүү)|Хаш]] – Өгэдэйн хаанчлалын үед нас барсан. ### [[Хайду]] (1235–1301) # [[Мөгэ хатан]] # Жачин хатан # Анхуй хатан (昂灰)<ref name=":0">{{Cite web |title=元史/卷106 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7106 |access-date=2024-03-27 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> # Чилижихутэни хатан (乞里吉忽帖尼)<ref name=":0" /> Татвар эмс: # Эргэнэ ## [[Хадан]] ## [[Мэлиг (Өгэдэйн хөвгүүн)|Мэлиг]] – Данишменд-хажиб хүмүүжүүлсэн.<ref>{{Cite book |last=Фазлуллах |first=Рашид ад-Дин |title=Судрын чуулган |year=2002 |edition=2 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=14 |translator-last=Ц |translator-first=Сүрэнхорлоо}}</ref> ===Өгэдэй хааны хойчис=== {{tree list|}} *'''Өгэдэй хаан''' **'''[[Гүюг хаан]]''' ***Хожа ****Тогма *****Юшумут *****Ижүгэн *****Өлзийхэн *****Абажи ****Басужу өвгөн *****Чауту *****Хөхөө *****Төмөр ***Нагу ****Чапат ***Хөхөө ****Урга *****Дармабал *****Ардаба дорж *****Хутухай дорж ******Күрэн Иргиман ******Артаба Шири ****Тэгш ****Игирдай ****Күмү *****Тэгүдэр ****Гончиг ****Түвшин *****Жугшаб ****Төгсбуха ****Дарабун **[[Годан]] ***Мөнхөт ****Есүбөх ***Чинтөмөр **[[Хүчү]] ***[[Ширэмүн]] ***Булучи ***Суса **Харачар ***Тутаг **[[Хашин]] ***'''[[Хайду хан]]''' ****Чапар *****Бүритөмөр *****Өлзийтөмөр *****Хутлуг *****Төмөр *****Цэцэгт *****Тугтөмөр *****Цэрэгт *****Уладай ****Урус ****Янгичар ****Ринчин *****Алгу хулачу *****Сарбан ******Бурунтай ******Бучир ****Кудаур ****Сурхабуха ****Илбагши ****Хүрэл ****Ихбуха ****Уругтөмөр ****[[Хотол Цагаан гүнж|Хутулун]] : Горлосын Абтагултай гэрлэсэн. ****Хутучин чаха: Олхунудын Төвшин хүргэнтэй гэрлэсэн. **[[Хадан]] ***Дорж ****Суса ****Аскаб ***Кипчаг ****Хүрил ***Есүр ***Хадан ****Лахур ****Мубаракшах ***Хурмиши ***Яя ****Уругтөмөр ****Эсэнтөмөр *****Али хожа ***Ачиги ****Уругтөмөр *****Курасбэ *****Туглугбуха *****Хутлугхожа *****Хутлугтөмөр *****Чинболд *****Аргун *****Мухаммед *****Али **[[Мэлиг (Өгэдэйн хөвгүүн)|Мэлиг]] ***Түмэн ***Тогонбуха ****Улугт ***Тогончар ****Алтай ****Хуртаг ***Тогон ***Турчан ****Тогугар ***Хутлуг тохмиш ****Туглуг *****Тузун {{tree list|end}} == Дурсгал == [[Монголын Иргэний Агаарын Тээвэр]] (МИАТ) [[Boeing 737-800]] EI-CSG онгоцоо "Өгөөдэй Хаан" гэж нэрлэсэн байдаг. == Ном зүй == * "''HISTORIA MONGALORUM''" Fra Giovanni da Pian del Carpini, 1245-1247, "''Монголчуудын түүх''" Плано Карпини, итали хэлнээс орчуулсан Л.Нямаа, 2006, ISBN 99929-2-214-1 == Эх сурвалж == {{Reflist}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Чингис хаан]] |он =1229-1241 |албан_тушаал =[[Монгол хаад#Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын хаан]] |дараа =[[Гүюг хаан]] }} {{end}} {{Navbox | name = Монголын эзэнт гүрний их хаад | state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} | title = [[Их Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний]] [[хаан|их хаан]] | bodyclass = hlist |group1 = Их Монгол Улсын хаад |list1 = * [[Чингис хаан]] * [[Толуй]] <small>(Төр баригч)</small> * [[Өгэдэй хаан]] * [[Дөргөнэ]] <small><nowiki>(Төр баригч)</nowiki></small> * [[Гүюг хаан]] * [[Огул Хаймыш]] <small>(Төр баригч)</small> * [[Мөнх хаан]] * [[Хубилай хаан]] / [[Аригбөх|Аригбөх хаан]] |group2 = Их Юань улсын хаад |list2 = * [[Хубилай хаан]] * [[Төмөр Өлзийт хаан|Төмөр хаан]] * [[Хайсан хүлэг хаан|Хайсан хаан]] * [[Аюурбарбад хаан]] * [[Шадбал гэгээн хаан|Шадбал хаан]] * [[Есөнтөмөр хаан]] * [[Аригиба хаан]] * [[Төвтөмөр хаан]] * [[Хүслэн хаан]] * [[Ринчинбал хаан]] * [[Тогоонтөмөр хаан]] | below = }} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Алтан ураг]] [[Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Монголын их хаан]] [[Ангилал:Их хаан]] [[Ангилал:Чингис хаан]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1241 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:1186 онд төрсөн]] 5312bhr7rtxivkcw5be75z7f5spfxz5 858919 858918 2026-06-15T09:41:46Z ~2026-35091-43 105345 /* */ 858919 wikitext text/x-wiki {{Short description|1229-1241 онуудад Монголын эзэнт гүрний хаан}} {{Инфобокс хаан | name = Өгэдэй хаан<br/>{{MongolUnicode|ᠥᠭᠡᠳᠡᠢ<br/>ᠬᠠᠭᠠᠨ}} | image = YuanEmperorAlbumOgedeiPortrait.jpg | caption = [[Юань Улс]]ын үед бүтээгдсэн Өгэдэй хааны хөрөг, анх 1278 онд бүтээгдсэн. ([[Тайванийн Үндэсний Хааны Ордон Музей|Үндэсний Ордон Музей]], Тайбэй) | succession = [[Мягмардоржийн Тэмүгэ хааны эзэнт гүрний хаан]] | reign = 1229 оны 9 сарын 13{{snd}}{{nowrap|1241 оны 12 сарын 11}} | coronation = 1229 оны 9 сарын 13 | predecessor = {{ubl|[[Мягмардожийн Тэмүгэ хаан]]|[[Тулуй]] (түр)}} | successor = {{ubl|[[Дөргөнэ]] (түр)|[[Гүюг хаан]]}} | birth_date = {{circa|1186}}<!--Өгөдэй 1241 онд Хятадын түүхийн стандартаар 56 насандаа (орчин үеийн барууны стандартаар 55 насандаа) нас барсан бөгөөд энэ нь 1186 онд төрсөн гэсэн үг юм.<ref>{{cite book |first = Анне Ф. |last = Бродбридж |title = Women and the Making of the Mongol Empire }}</ref>--> | birth_place = [[Хамаг Монгол]] | death_date = 1241 оны 12 сарын 11(54–55 насалсан) | death_place = <nowiki>[Мягмардоржийн Тэмүгэ хааны эзэнт гүрэн]]</nowiki> | burial_place = Тодорхойгүй, [[Бурхан Халдун]] гэж таамагладаг{{efn|name=burial|''[[Юань улсын судар|Юань улсын судрын]]'' өгүүлснээр Өгөдэй хааныг Циньян хөндийд ({{lang|zh|起輦谷}}) оршуулсан гэдэг.<ref name=Yuanshi/> Хөндийгийн байршлыг ямар ч баримт бичигт дурдаагүй бөгөөд хүмүүс хөндийг одоогийн Монгол улсын [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] [[Онон гол]], [[Бурхан Халдун]] уулын ойролцоо байдаг гэж үздэг.}} | spouse = {{plainlist| * [[Борогчин|Борогчин хатан]] * [[Дөргөнэ|Дөргөнэ хатан]] * [[Мөгэ хатан]] * Анхуй хатан * Жачин хатан}} | issue = {{plainlist| * [[Гүюг хаан|Гүюг]] * [[Годан]] * [[Хүчү]] * Харачар * [[Хашин]] * [[Хадан]] * [[Мэлиг (Өгэдэйн хөвгүүн)|Мэлиг]]}} | full name = [[Монгол бичиг]]: {{MongolUnicode|ᠥᠭᠡᠳᠡᠢ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}} {{tlit|mn|Өгэдэй хаган}} | posthumous name = Инвэнь хаан ({{lang|zh|英文皇帝}}) | temple name = Тайзун ({{lang|zh|太宗}}) | house = {{plainlist| * [[Адууч]] }} | father = [[Мягмардоржийн Тэмүгэ хаан]] | mother = [[Тодорхойгүй]] | religion = [[Тэнгэр шүтлэг]] |Үнэнч Туслах :=Мягмардоржийн Тэмүгэ хааны төрсөн дүү буюу Мягмардоржийн Балдандаш|Туслах=М.Тэмүгэ хааны төрсөн дүү болох М.Балдандаш|М.Балдандаш=М.Тэмүгэ хаанаас 4насаар дүү юм. Тэрээр маш үнэнч нэгэн байсан гэдгээрээ алдартай.}} Туслах:М.Балдандаш тэрээр их ууртай байсан гэдэг. '''Өгэдэй хаан''' ({{mongolUnicode|ᠥᠭᠡᠳᠡᠢ}}{{mongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}, ойролцоогоор 1186 он - 1241 оны 12-р сарын 11) нь [[Чингис хаан|Мягмардоржийн Тэмүгэ Хааны]] гуравдугаар хүү бөгөөд өөрийн эцгийн дараах [[Их Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний]] хоёр дахь [[Хаан|их хаан]] байв. Тэрээр эцгийнхээ байгуулсан эзэнт гүрний тэлэлтийг үргэлжлүүлсэн ба [[Монголчуудын Европ дахь байлдан дагуулалт|Европ дахь монголчуудын довтолгоон]], [[Их Монгол улс болон Юань гүрний үеийн дайн тулаан|Хятад дахь Монголын байлдан дагуулалтын]] үеэр өмнөд болон баруун зүгт Монголын эзэнт гүрэн өөрийн хамгийн дээд хэмжээнд хүрэх үед дэлхийн хүн болов. Мягмардоржийн Тэмүгэгийн бүх хөвгүүдийн адил тэр [[Хятад]], [[Иран]], [[Төв Ази]] дахь байлдан дагууллуудад өргөн хүрээнд оролцжээ. == Оршил == Өгэдэй нь [[Чингис хаан|Мягмардоржийн Тэмүгэ хаан]]<nowiki/>болон [[Бөртэ үжин|Тодорхойгүй]] нарын гурав дахь хүү байв. Тэрээр өөрийн эцгийн дээшлэн мандах үеийн үймээн самуунтай үйл явдлуудад оролцсон. Өгэдэйг 17 настай байхад Чингис хаан [[Жамуха|Жамухын]] цэргийн эсрэг хийсэн [[Хар халзан элээтийн тулалдаан|Хар халзан элээтийн тулалдаанаас]] ("Монголын нууц товчоо"-ы уг эхэд тулалдаан болсон газрын нэрийг ''Халахалжит элэт'' гэж тэмдэглэжээ) аймшигт ялагдлыг амсжээ. Өгэдэй хүнд шархадсан бөгөөд тулалдааны талбарт гээгдсэн байна. Эцгийнх нь өргөмөл дүү, хамтран зүтгэгч [[Борохул]] түүнийг аварчээ. Хэдийгээр тэр аль хэдийн гэрлэсэн байсан ч 1204 онд эцэг нь түүнд ялагдсан [[Мэргид|мэргид]] ноёны хатан [[Дөргөнэ|Дөргөнэг]] авч өгчээ. Иймэрхүү байдлаар эхнэр нэмж авах нь [[Хээр (Газар зүй)|тал нутгийн]] соёлд ховор биш байжээ. 1206 онд Чингисийг [[Хаан|''хаан'']] (''khagan'') буюу ''эзэн хаанд'' (''emperor'') өргөмжилсний дараа [[Жалайр|жалайр]], бэсүд, [[Сүлдүс (овог)|сүлдүс]], хонхотон овгийн ''мянгатуудыг'' түүнд [[Хувь (эзэмшил)|хараат газар нутаг]] болгон өгсөн байна. Өгэдэйн газар нутаг Ховог (Хобок) болон Эмээл (Эмель) голуудыг хамарчээ. Эцгийнх нь хүсэлтийн дагуу жалайрын захирагч Илүгэй Өгэдэйн багш болсон байна. Өгэдэй өөрийн ах нарын хамт [[Алтан улс|Алтан улсын]] (''Jin dynasty'') эсрэг 1211 оны 11-р сард анх удаа бие дааж цэргийн ажиллагаа явуулсан. Тэрээр [[Хэбэй муж|Хэбэйгээр]] дамжин өмнөд нутгийг, дараа нь 1213 онд [[Шаньси муж|Шаньсигаар]] дамжин умардыг сүйрүүлэхээр илгээгдэж байв. Өгэдэйн хүч [[Ордос хот|Ордосын]] гаднаас Алтан улсын цэргийн ангийг хөөсөн ба тэрээр Сүн улс, Алтан улс, [[Тангуд улс|Тангуд улсын]] (''Xi Xia'' буюу ''Western Xia'' (''Баруун Ся''), ''Great Xia'' (''Их Ся'')) эзэмшлүүдийн хилийн уулзвар руу хөдөлжээ. [[Монголчуудын Хорезм рүү хийсэн дайралт|Хорезмын эсрэг Монголын байлдан дагуулалтын]] үеэр [[Цагадай]], Өгэдэй нар 1219-1220 онд таван сарын бүслэлтийн дараа [[Отрар|Отрарыг]] эзэлж, оршин суугчдыг нь хядсан бөгөөд [[Ургенч|Ургенчийн]] хэрмийн гадна талд байсан [[Зүчи|Зүчитэй]] нэгдэв. Зүчи, Цагаадай нар цэргийн стратегийн тал дээр дайсагнан маргалдаж байсан учраас Чингис хаан Ургенчийн бүслэлтийг хянуулахаар Өгэдэйг томилсон байна. Тэд 1221 онд хотыг бүрэн эзлэсэн юм. Афганистан, зүүн өмнөд Персэд бослого гарахад Өгэдэй бас [[Газни|Газнийг]] номхотгожээ. == Их Хаанд өргөмжлөгдсөн нь == [[Файл:CoronationOfOgodei1229.jpg|thumb|Өгэдэйг хаанд өргөмжилсөн нь. [[Рашид ад-Дин]], XIV зууны эх.]] 1219 онд [[Хорезмын эзэнт улс|Хорезмын эзэнт гүрний]] эсрэг довтолгооны өмнө [[Чингис хаан|Чингис хаанаас]] өв залгамжлагчаа томилохыг Есүй хатан шаардав. Ахмад хоёр хүү [[Зүчи]], Цагадай нарын хоорондох аймшигт хэрүүл шуугианы дараа тэд өв залгамжлагчаар сонгож болно хэмээн Өгэдэйг байлгахаар тохиролцсон. Чингис тэдний шийдвэрийг баталжээ. Чингис хаан 1227 онд нас барсан ба [[Зүчи]] түүнээс эрт нэг юм уу хоёр жилийн өмнө нас барсан байна. Өгэдэйн дүү [[Тулуй|Толуй]] 1229 он хүртэл ''засаг баригч'' (''regent'') байв. Өгэдэйгээр өв залгамжлуулах Чингисийн тодорхой хүсэлд эргэлзэх явдал үнэндээ хэзээ ч байгаагүй хэдий ч Чингисийн нас барсны дараа [[Хэрлэн гол|Хэрлэн мөрөн]] дээрх Хөдөө Аралд болсон [[Их Хуралдай|хуралдайгаар]] 1229 онд Өгэдэй ''их'' ''хаанд'' (''great'' ''khan'') сонгогдсон байдаг. Ёс жаягийн дагуу гурван удаа найр тавьсны эцэст Өгэдэй 1229 оны 9-р сарын 13-нд [[Монголчууд|монголчуудын]] ''Хаанд'' (''Khagan'') өргөмжлөгдсөн байна. Цагадай өөрийн дүүгийн эрх шаардлагыг үргэлжлүүлэн дэмжсэн. Чингис хаан Өгэдэйг эелдэг, өгөөмөр зан чанартай гэж харж байв. Түүний билэг авьяас эцгийнхээ зам дээр эзэнт гүрнийг хадгалсан амжилтад нь тодорхой хэмжээний үүрэг гүйцэтгэсэн. Түүний хаанчлалын үед гол төлөв Чингис хааны ардаа үлдээсэн зохион байгуулалт ба Өгэдэйн хувь хүний шинж чанарын ачаар Монголын эзэнт гүрний ажил хэрэг ихэнх хэсэгтээ тогтвортой үлджээ. Өгэдэй прагматик хүн байсан, гэсэн ч тэр хаанчлалынхаа хугацаанд зарим алдаа гаргасан. Өгэдэй цэргийн захирагч юм уу зохион байгуулагчийн хувьд өөрийгөө эцэгтэйгээ эн тэнцүү хүн гэж үзэн төөрөлддөггүй байсан бөгөөд өөрийн олсон хамгийн чадварлаг хүмүүсийн авьяас чадварыг хэрэглэжээ. Түүний сэтгэл татам зан байдлын тухай мэдээллүүдийг үл харгалзан 1237 онд үйлдсэн гэмт хэргийнх нь төлөө Монгол, Персийн түүхчид Өгэдэйг шүүмжилсэн байдаг ба энэ нь Персийн түүхчдийн бичсэнээр долоогоос дээш насны 4,000 [[Ойрад|ойрад]] охидыг хүчирхийлэх тушаалаас бүрддэг. Тэгээд дараа нь эдгээр охид Өгэдэйн гаремд (эмсийн байр) хураагдах, эсвэл Монголын эзэнт гүрэн даяарх аяны буудлуудад биеэ үнэлэгчид болон хэрэглэгдэхээр өгөгдсөн байна. Өмнө нь Ойрад нутгийг захирч байсан Өгэдэйн эгч Чэчэйхэний үхлийн дараах энэ алхам нь Ойрад аймаг болон тэдний газар нутгийг Өгэдэйн хяналтын доор авчирчээ. == Дэлхийн байлдан дагуулалт == === Дундад Дорнод дахь тэлэлт === Хорезмын эзэнт гүрнийг устгасны дараа Чингис хаан [[Тангуд улс|Тангуд улсын]] эсрэг хөдлөхөд чөлөөтэй болсон. Гэсэн хэдий ч 1226 онд Хорезмын хаадын сүүлчийнх нь болох [[Желал ад-Дин Мангуберди]] өөрийн эцэг [[II Мухаммед (Хорезм)|II Ала ад-Дин Мухаммедын]] алдсан эзэнт гүрнийг сэргээхээр [[Иран|Персэд]] буцаж иржээ. 1227 онд түүний эсрэг илгээсэн Монголын зэвсэгт хүчин [[Дамган|Дамганд]] ялагдсан байна. Желал ад-Динийн эсрэг хөдөлсөн өөр нэг арми [[Исфахан|Исфаханы]] ойролцоо ''пиррийн ялалт'' (''pyrrhic victory'' - ялагдсантай адил ялалт) байгуулсан боловч тэр амжилтаа үргэлжлүүлж чадаагүй аж. Өгэдэй дайны ажиллагаа эхлүүлэхийг зөвшөөрснөөр [[Чормаган хорчи]] 30,000-50,000 монгол цэргийг толгойлон [[Бухар|Бухараас]] гарчээ. Тэрээр хорезмуудын тусламж дэмжлэгийн удаан хугацааны хоёр бааз суурь болох [[Хорасан]], Персийг эзлэн авав. 1230 онд [[Амударья|Амударья мөрнийг]] гаталсан ба ямар нэгэн эсэргүүцэлтэй тулгаралгүйгээр Хорасан руу орсон тул Чормаган хурдан, чөлөөтэй явж өнгөрлөө. Тэрээр баруун [[Афганистан]] руу довтлох цаашдын зааврыг өгсөн байсан Дайр баатрын хяналт доор бие бүрэлдэхүүнийхээ нэлээд их хэсгийг дэмжлэг болгон үлдээжээ. Чормаган болон түүний армийн олонх хэсэг 1230 оны намар [[Альборзын нуруу|Эльбурсын уулс]] болон [[Каспийн тэнгис|Каспийн тэнгисийн]] хоорондох бүс нутаг [[Табаристан]] (орчин үеийн Мазендеран) руу орж, ингэснээр [[Низаритын исмайлит улс|Низаритын исмайлитуудын]] ([[Ассассин|ассасинууд]]) хяналтад байсан өмнө зүг дэх уулархаг бүсээс зайлсхийв. [[Рей (хот)|Рей]] хотод хүрээд Чормаган өвлийн хүрээгээ тэнд байгуулсан ба хойд Персийн үлдсэн хэсгийг номхотгохын тулд цэргүүдээ илгээжээ. 1231 онд тэр өөрийн удирдсан армийг өмнө зүг рүү хөдөлгөсөн бөгөөд [[Кум]], [[Хамадан]] хотууд хурдан хугацаанд эзлэгдэв. Тэндээс тэрээр [[Фарс муж|Фарс]], [[Керман муж|Керманы]] бүс нутгууд руу цэргүүдээ илгээхэд тэдгээрийн захирагчид мужуудаа сүйтгүүлж байхаас илүү Монгол эздэд алба гувчуур төлөхийг эрхэмлэн хурдан хугацаанд дагаар орлоо. Энэ хооронд зүүн зүгт Дайр баатар [[Кабул]], Газни, Забулистаныг эзлэх зорилгодоо гуйвалтгүй хүрч байв. Монголчууд аль хэдийн Персэд дэг журам тогтоосон тул Желал ад-Дин хөөгдөхөд хүрч, Өвөр Кавказад тусгаарлагдсан байна (тэрээр энэ явдлаас хойш удалгүй алагджээ). Ийнхүү Перс бүхэлдээ Монголын эзэнт гүрэнд нэгдсэн болой. === Алтан улсын уналт === 1230 оны сүүлээр Доголху чэрби (монгол жанжин) Алтан улсад санамсаргүй байдлаар ялагдсаны хариуд Өгэдэй хаан дүү [[Тулуй|Толуйн]] хамт өмнө зүгт [[Шаньси муж]] руу хөдлөн уг мужийг Алтан улсын цэргээс цэвэрлэж, [[Фынсян]] хотыг эзлэн авав. Хойд зүгт зуны улирлыг өнгөрөөсний дараа тэд [[Хэнань муж|Хэнань]] дахь Алтан улсын хүчний эсрэг дахин дайны ажиллагаа явуулсан бөгөөд Алтан улсын ар талаас довтлохын тулд Өмнөд Хятадын нутгаар (Сүн улсын газар нутгаар) дайран гарчээ. 1232 он гэхэд Алтан улсын хаан нийслэл [[Кайфэн|Кайфын]] хотдоо [[Кайфыны бүслэлт (1232-1233)|бүслэгдсэн]] байлаа. Удалгүй Өгэдэй аян дайны эцсийг өөрийн жанждад даатгаж үлдээгээд буцав. Хэд хэдэн хотыг эзэлсний дараа монголчууд [[Сүн улс|Сүн улсын]] хожимдсон тусламжаар 1234 оны хоёрдугаар сард [[Цайчжоугийн бүслэлт (1233-1234)|Цайчжоу хотыг эзлэн авч]] (Алтан улсын хаан Кайфын хотоос явж Цайчжоу хотод орогноод байжээ) Алтан улсыг мөхөөжээ. Гэвч дараа нь Сүн улсын амбан захирагч Монголын элч төлөөлөгчийг хороосон бөгөөд Сүн улсын цэргүүд монголчуудын захиргаанд байсан Сүн улсын урьдын нийслэлүүд болох Кайфын, [[Лоян]], [[Чанань\]] зэрэг хотуудыг эзэлж авав. [[Монголчууд Алтан улсыг дайлсан нь|Алтан улстай хийсэн дайнаас]] гадна Өгэдэй [[Пусянь Ваньну]] (урьд нь Алтан улсын жанжин байсан) гэгчийн байгуулсан Дорнод Ся улсыг 1233 онд [[Монголчууд Дорнод Ся улсыг байлдан дагуулсан нь|бут цохин мөхөөж]], өмнөд [[Манжуур|Манжуурыг]] төвшитгөжээ. Мөн энэ бүс нутгийн хойд хэсэгт орших [[Манж-Тунгусын ард түмэн|Усны татаруудыг]] номхотгож, 1237 онд гаргасан бослогыг нь дарсан байна. === Гүрж, Арменийг байлдан дагуулсан нь === [[Файл:Geor_tamro_aandersen.png|thumb|250x250px|1184-1230 оны үеийн [[Гүржийн хаант улс]]]] 1232 онд Чормаганы удирдсан монголчууд [[Кавказ|Кавказад]] эргэж ирэв. 1235 онд [[Гянжа]] хотын хэрмийг оньсон харвах, [[Таран|түншүүр зэвсгээр]] эвдэн нураажээ. [[Эрбиль]] хотын иргэд Монгол хааны ордонд жил бүр алба гувчуур хүргэхээр тохиролцсоны эцэст монголчууд ухарсан байна. Чормаган 1238 он хүртэл, өөрөөр хэлбэл ханхүү [[Мөнх хаан|Мөнхийн]] цэргийн хүч Хойд Кавказад идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулах хүртэл хүлээв (1236 оноос Бат хааны удирдсан Монголын их цэрэг Европ руу цөмрөн аян дайн хийж эхэлсэн бөгөөд энэ аян дайны үеэр ханхүү Мөнх, Хадан нар Хойд Кавказын овог аймгуудыг байлдан дагуулсан байна). [[Армяны хаант улс|Арменийг]] эрхшээлдээ оруулсныхаа дараа Чормаган [[Тбилиси]] хотыг эзлэн авлаа. 1238 онд монголчууд Лори хотыг эзлэв. Хотын захирагч [[Шахиншах|шахиншах]] нь монголчуудыг ирэхээс өмнө гэр бүлийнхээ хамт зугтаж, энэхүү баян хотыг хувь заяанд нь даатгаж үлдээсэн аж. Хоханаберд цайз хүчтэй эсэргүүцэл үзүүлсний дараа цайзын захирагч [[Гасан-Жалал Дола|Гасан Жалал]] монголчуудад дагаар оров. Дараа нь монголчууд Гүржийн өөр нэгэн түшиг тулгуур болох атабек Авагийн захирсан Каен цайзын эсрэг хөдөлжээ. Монгол жанжин Тохта шууд дайралт хийлгүй, хотыг тойруулан хана хэрэм босгосон тул Аваг удалгүй бууж өглөө. 1240 он гэхэд Чормаган [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказыг]] байлдан дагуулж дууссан бөгөөд ингэснээрээ [[Гүржүүд|Гүржийн]] язгууртнуудыг бууж өгөхөд хүргэв. === Солонгос === 1224 онд Солонгост очсон Монголын элч буцах замдаа тодорхой бус байдлаар алагдаж, Солонгосын эрх баригчид Монголд [[Данж|албан татвар]] өгөхөө больжээ. 1231 онд Өгэдэй үрэгдсэн элчийнхээ өшөөг авах, Солонгосыг дарангуйлах зорилгоор Саритай хорчийг илгээв. Ингээд энэ хаант улсыг дарангуйлах тушаалын дагуу Монголын цэрэг Солонгос руу [[Монголчууд Солонгосыг эзэлсэн нь|довтолж]] эхэллээ. [[Гуулин улс|Корё улсын]] (тухайн үед Солонгост оршин тогтнож байсан улс) хаан Монголын [[Даргач|даргач]] нарыг хүлээн авахаар тохиролцсон бөгөөд тэд нараар улс орныхоо хэргийг түр хугацаанд мэдүүлэв. Гэвч тэднийг 1232 оны зун буцахад [[Чхве У]] (тухайн үед Корё улсад цэргийн дэглэм тогтож, цэргийн эрхтнүүд улс орныг удирдаж байсан бөгөөд энэ үеийн цэргийн дэглэмийн удирдагч нь Чхве У байв) нийслэлээ [[Кэсон|Кэсоноос]] [[Канхва арал]] руу нүүлгэжээ. Саритай тэдний эсрэг дайн хийж байгаад тэнэсэн суманд өртөж амь үрэгдэв. 1234 онд Монголд болсон их хуралдай дээр Өгэдэй Монголын [[Дипломат төлөөлөгч|элч]] нарыг хороосон [[Солонгосчууд|солонгосчууд]], [[Сүн улс|Өмнөд Сүн улс]], [[Кипчак|кипчакууд]] болон тэдний Европын холбоотнуудыг байлдан дагуулах төлөвлөгөөгөө зарлалаа. Өгэдэй Монгол цэргийн жанжнаар Данхыг (Danqu) томилж, дагаар орсон солонгос жанжин Хон Бок-воныг Корё улсаас эзэлж авсан дагасан цэрэг, иргэд бүхий 40 хотын захирагч болгов. 1238 онд Корё улсын хааны ордон энх тайвныг тогтоохыг хүсэхэд Өгэдэй Корё улсын хааныг өөрийн биеэр Монголд ирэхийг шаарджээ. Корё улсын хаан эцэстээ өөрийн хамаатан Ён Нон-гун Суныг сурвалжит 10 хөвгүүний хамт [[Монгол Улс|Монгол]] руу [[Хүн барьцаалах|барьцаанд]] илгээснээр 1241 онд дайн түр зогсов. === Европ === [[Файл:Capture_of_the_Mongol-Tatars_Russian_city.jpg|thumb|306x306px|Монгол цэрэг [[Русь (ард түмэн)|Оросын]] хотыг эзлэн авч байгаа нь]] Монголын эзэнт гүрэн өрнө зүгийн тал хээр нутгийн (Кипчакийн тал нутаг) нүүдэлчдийг эрхшээлдээ оруулж, Европ руу хөөх зорилгоор [[Бат хаан|Бат хааны]] удирдлага доор баруун зүгт өргөжин тэлж эхлэв. Тэд баруун зүгийн байлдан дагууллаараа [[Ижилийн Булгар улс|Ижил мөрний Булгар]], [[Аланы хаант улс|Аланы]] бараг бүх хэсэг, [[Кипчакийн хээр тал|Кипчакийн тал нутаг]], [[Киевийн Русь|Оросыг]] эзлэн авснаас гадна [[Унгарын хаант улс (1000-1301)|Унгарыг]] богино хугацаанд эзэлсэн юм. Тэд бас [[Пястын угсааныхны үеийн Польшийн түүх|Польш]], [[Унгар-хорватын холбоо|Хорват]], [[Сербийн хаант улс (дундад зуун)|Серби]], [[Болгарын хоёрдугаар эзэнт гүрэн|Болгар]], [[Латины эзэнт гүрэн]], [[Австрийн герцогт улс|Австри]] руу довтолжээ. [[Коломна|Коломнагийн]] (Оросын хот) бүслэлтийн үеэр Өгэдэй хааны эцэг нэгт ах (дүү?) Хүлгэн суманд оногдож амиа алдсан байна. Энэ аян дайны үеэр Өгэдэйн хүү [[Гүюг хаан|Гүюг]], Цагадайн ач [[Бүри]] нар Батыг тохуурхан доромжилж, монголчуудын хүрээнд зөрчил үүсэв. Өгэдэй хаан Гүюгийг "Чи өөрийн армийн эр хүн бүрийн санаа сэтгэлийг алдагдуулсан... Чамайг өөрийнхөө эрчүүдэд харгис хандаж байснаас болж оросууд бууж өгсөн гэж бодож байна уу?" (''"Аялж одруун зуур бөгст хүний бөгс нь эс үлдэв хэмээгдэмү чи... Оросууд иргэнийг тэр чиний уур хилэнд айж орогдсоноо болгон ахуюу чи"'') хэмээн хатуу зэмлэжээ. Дараа нь тэр Европыг байлдан дагуулах ажиллагааг үргэлжлүүлэхээр Гүюгийг буцаан илгээсэн байна. Гүюг болон Өгэдэйн өөр нэг хүү [[Хадан]] нар [[Трансильвани]], Польш руу тус тус довтолжээ. Хэдийгээр Өгэдэй хаан Европын үлдсэн хэсэг рүү, "Их тэнгис" - Атлантын далай хүртэл довтлох зөвшөөрөл олгосон байсан боловч түүнийг нас барсны дараах жил буюу 1242 оны эхээр монголчуудын давшилт Зүүн Европт зогссон юм. Монгол суртал ухуулга хожим энэ аян дайны бүтэлгүйтлийг түүний цаг бусаар нас барсантай холбон тайлбарлаж, Өгэдэйн залгамжлагчийг сонгоход Бат биечлэн оролцох ёстой байсан гэх болно. Гэвч үнэндээ Бат хэзээ ч ийм сонгуулийн төлөө Монгол руу буцаж ирээгүй бөгөөд 1246 он хүртэл залгамжлагч тодроогүй юм. Европын цайз бэхлэлтүүд стратегийн хувьд асуудал үүсгэж, монгол жанжид байгаа нөөц бололцоогоороо түүнийг даван туулж чадахгүй байсан явдал нь аян дайн зогсонги байдалд орж, дахин сэргээгүйн шалтгаан болсон байх магадлалтай. === Сүн улстай зөрчилдсөн нь === 1235-1245 оны үед Өгэдэйн хөвгүүдээр удирдуулан хийсэн ихээхэн хор хөнөөлтэй цуврал [[Гэнэтийн довтолгоо|довтолгооныхоо]] үр дүнд монголчууд Сүн улсын нутгийн гүнд нэвтэрч, [[Чөндү|Чэнду]], [[Сянъян]], [[Хөх мөрөн|Хөх мөрөнд]] хүрчээ. Гэвч тэд газар орны уур амьсгал, Сүн улсын цэргийн тоо зэргээс шалтгаалан аян дайнаа амжилттай дуусгаж чадаагүй бөгөөд энэ дайны явцад Өгэдэйн хүү Хүчү амь үрэгдсэн байна. 1240 онд Өгэдэйн нөгөө хүү [[Годан|Хүдэн]] туслах чанартай армийг [[Төвөд|Төвд]] рүү илгээжээ. Сүн улсын түшмэлүүд Сэлмүс (Selmus) тэргүүтэй Өгэдэйн элч нарыг хөнөөснөөр хоёр улсын хоорондох нөхцөл байдал улам дордов. Өгэдэйн удирдлага доор Ази тив даяар явагдсан Монгол гүрний өргөжин тэлэлт нь улс төрийн тогтвортой байдлыг авчирч, Өрнө ба Дорныг холбосон худалдааны гол зам болох [[Торгоны зам|Торгоны замыг]] дахин сэргээхэд тус болсон юм. === Энэтхэг === Өгэдэй Газнид Дайр баатрыг, [[Кундуз|Кундузад]] Мэнгэт (Menggetu) ноёныг тус тус захирагчаар томилжээ. 1241 оны өвөл монгол цэргүүд [[Инд мөрөн|Инд мөрний хөндий]] рүү довтолж, [[Делийн султант улс|Делийн султант улсын]] мэдэлд байсан [[Лахор]] хотыг бүслэв. Гэвч Дайр баатар 1241 оны 12-р сарын 30-нд хот руу дайрах үеэр амь үрэгдсэн ба монголчууд [[Делийн султант улс|Делийн султант улсаас]] гарахаасаа өмнө хотыг эвдэн устгажээ. 1235 оноос хойш хэсэг хугацааны дараа монгол цэргийн өөр нэг хүч [[Кашмир]] руу довтолж, тэнд хэдэн жил [[Даргач|даргач]] суулгав. Удалгүй Кашмир Монголын хараат болжээ. Ойролцоогоор тэр үед Кашмирын [[Буддын шашин|буддын шашны]] их багш Оточи болон түүний ах Намо нар Өгэдэйн ордонд ирсэн байна. == Засаг захиргаа == Өгэдэй Монголын засаг захиргааны хүнд суртлыг бий болгожээ. Түүний захиргааг гурван бүлэг бүрдүүлсэн. Эдгээр нь: * [[Уйгур]] [[Бичээч|бичээч]] Чингай болон [[Хэрэйд|хэрэйдүүд]] төлөөлсөн [[Христ сүсэгтнүүд|христ шүтлэгт]] дорнод түрэгүүд * [[Хорезм]] хүмүүс болох Махмуд Ялавач, Масуд-бек нар төлөөлсөн лалын шашинтнууд (Лалын шашинтнууд Монголын төрд олон үеэрээ зүтгэж байсны нэг нь энэ үеийнхэн болно) * [[Киданчууд|Хятан]] үндэстэн [[Елюй Чуцай]], [[Зүрчид|зүрчин]] үндэстэн Няньхэ Чжуншань нар төлөөлсөн [[Күнзийн суртал|күнзийн сурталт]] [[Умард Хятад|хойд хятадууд]] юм. Махмуд Ялавач төр засгийн зүгээс татвар хураах ажлыг мөнгөөр төлбөр төлдөг [[Ферм (орлогын түрээс)|татварын фермерүүдэд]] хариуцуулах тогтолцоог сурталчилж байжээ. Елюй Чуцай төр засгийн уламжлалт хятад хэв маяг бүхий тогтолцоог бий болгох тал дээр Өгэдэйд дэмжлэг үзүүлж байсан бөгөөд татварыг төрийн албаны төлөөлөгчдийн гарт шилжүүлж, засаг төрийн гаргасан мөнгөн тэмдэгтээр төлбөр хийдэг байв. Лал худалдаачид Монголын язгууртнуудын хувь нийлүүлсэн хөрөнгөөр ажиллаж, татвар төлөхөд шаардлагатай мөнгийг өндөр [[Хүү (зээл)|хүүтэй]] [[Зээл|зээлж]] байжээ. Ялангуяа Өгэдэй эдгээр [[Ортог|ортог]] (Монголын эзэнт гүрний үед төр ба хувь язгууртнуудын түнш худалдаачныг ийн нэрлэж байжээ) аж ахуйн нэгжүүдэд идэвхтэй хөрөнгө оруулалт хийсэн байна. Үүний зэрэгцээ монголчууд мөнгөний нөөцөөр баталгаажсан цаасан [[Мөнгөн тэмдэгт|мөнгөн тэмдэгтийг]] гүйлгээнд оруулж эхэлжээ. [[Файл:Ogedei_qaghan.svg|left|thumb|318x318px|Уламжлалт [[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] "Өгэдэй хаан"]] Өгэдэй төрийн хэрэг эрхлэх салбар хэлтсүүдийг татан буулгаж, Елюй Чуцайн санал болгосны дагуу Монголын захиргаан дахь Хятадын газар нутгийг 10 замд хуваасан ажээ. Мөн тэрээр эзэнт гүрнийг [[Бешбалык]] ба [[Чжичжэн (Бээжин)|Яньцзингийн]] засаг захиргаанд хуваасан ба Хархорум дахь төв байр нь Монгол, Манжуур, Сибирийн асуудлыг шууд хариуцдаг байв. Түүний хаанчлалын сүүл үед [[Амударья|Амударьягийн]] захиргаа байгуулагдсан байна. [[Туркестан|Туркестаныг]] Махмуд Ялавач захирч байсан бол Елюй Чуцай 1229-1240 оны үед Хойд Хятадыг захирч байлаа. Өгэдэй [[Шихихутуг|Шигихутугийг]] Хятадад ерөнхий шүүгчээр томилжээ. [[Иран|Иранд]] Өгэдэй эхлээд [[Хар Хидан|хар хятан]] хүн Чинтөмөрийг, дараа нь шударга захирагч гэдгээ харуулсан уйгур хүн [[Коргуз|Коргузыг]] томилов. Хожим Елюй Чуцайн зарим үүргийг Махмуд Ялавачид шилжүүлж, албан татварыг Абдурахманд хүлээлгэн өгчээ. Абдурахман татварын нэг жилийн мөнгөн орлогын хэмжээг хоёр дахин нэмэгдүүлнэ гэж амласан байна. Ортог буюу түнш худалдаачид Өгэдэйн мөнгийг тариачдад хэт өндөр хүүтэй зээлүүлж байсан хэдий ч Өгэдэй өөрөө нэлээд өндөр хүүтэй зээл авдаг байжээ. Энэ нь ашигтай байсан авч олон хүн татвар хураагчид болон тэдний хүчтэй зэвсэгт бүлэглэлүүдээс зайлсхийхийн тулд гэр орноо орхин дүрвэжээ. Өгэдэй эзэнт гүрний ноёдод христийн шашинт бичээч Кадак, [[Даосын шашин|даосын шашны]] санваартан Ли Чжичан нараар хичээл заалгаж, сургууль, академи байгуулж байв. Мөн Өгэдэй хаан [[Торго|торгоны]] нөөцөөр баталгаажсан цаасан мөнгөн тэмдэгт гаргах зарлиг буулгаж, хуучин мөнгөн дэвсгэртийг устгах үүрэгтэй газар байгуулжээ. Елюй Чуцай Өгэдэйн Иран, [[Баруун Хятад|Баруун]] болон Хойд Хятад, Хорезм зэрэг [[Хувь (эзэмшил)|хараат газар нутгийг]] өргөн хэмжээгээр хувааж байгаа явдлыг эзэнт гүрнийг задралд хүргэж болзошгүй хэмээн эсэргүүцэж байлаа. Ийнхүү Өгэдэйн зарлиг болгосноор Монголын язгууртнууд хараат газар нутгуудад даргач томилж болох боловч хааны ордноос бусад албан тушаалтныг томилж, татвар авахаар болжээ. Өгэдэй хаан эцгийнхээ тушаал, зарлигууд хүчин төгөлдөр хэвээр байгааг баталж, дээр нь өөрийн зарлигийг нэмж, "[[Их Засаг]]" ("Их Яса" гэж бас нэрлэдэг) хуулийг үүний салшгүй нэгэн хэсэг хэмээн тунхагласан байна. Өгэдэй хуралдай явуулах болон хувцаслалтын дүрмийг хуульчилсан юм. Тэрээр 1234 онд замын дагуу элч зарлагуудын хэрэгцээг хангах байнгын хүмүүс бүхий [[Өртөө|өртөөнүүд]] (яам) байгуулжээ. 25 мил тутамд буухиа өртөөнүүдийг байгуулсан ба өртөөний хүмүүс элч нарт морь унаа өгч, тогтоосон хоол ундаар үйлчилдэг байв. Өртөөнд хавсаргасан айл өрхүүд бусад албан татвараас чөлөөлөгдсөн байсан ч өртөө улаа залгуулахын тулд гувчуур татвар төлөх ёстой байлаа. Өгэдэй Цагадай, Бат хоёрыг өөрсдийн өртөөнүүдээ тус тусдаа хянан захирахыг тушаажээ. Мөн Өгэдэй хаан язгууртнуудыг [[Гэрэгэ|пайз]] (энгийн ард түмнээс хэрэгцээт зүйлс, үйлчилгээ шаардах эрх мэдэл бүхий тэмдэг) болон [[Зарлиг|зарлиг]] гаргахыг хориглов. Бас Өгэдэй зарлиг буулгаж аравт бүрд 100 [[Хонь|хониноос]] нэгийг авч тухай тухайн аравтын дотор буй ядууст өгөх ба [[Сүрэг|сүрэг]] бүрээс нэг хонь, нэг гүү авч эзэн хааны зоог шүүсэнд хэрэглүүлэхээр болгожээ. == Хархорум == [[Файл:Karakorum_-_Tortue_Sud.jpg|thumb|Хархорумын [[Биси|чулуун яст мэлхий]]]] Өгэдэй 1235-1238 оны үед Монголын төв нутгаар дамжин өнгөрдөг жил бүрийн [[Нүүдэлчин|нүүдлийн]] замынхаа буудаллан саатах газруудад хэд хэдэн ордон, [[Павильон|асар]] барьжээ. Анхны ордон "Ваньнянгун"-ыг ("Түмэн амгалант ордон") Хойд Хятадын гар урчууд барьсан байна. Их Хаан өөрийн хамаатан садангууддаа ойр орчимд нь ордон сууц барихыг уриалж байсан ба Хятадаас авчирсан гар урчуудыг уг газрын ойролцоо суурьшуулжээ. 1235 онд [[Хархорум]] хотын бүтээн байгуулалт дуусаж, Өгэдэйн ивээлийг хүртэхийн төлөө өрсөлдөж байсан Лалын болон Хойд Хятадын гар урчуудыг хотын өөр өөр хэсгүүдэд хуваарилан байршуулав. Хотыг дөрвөн хаалгатай шороон хэрэм хүрээлж байлаа. Хотод хавсарсан хувийн орон сууцууд байсан ба урд талд нь Зүүн Азид түгээмэл хэрэглэгддэг сийлбэртэй багана бүхий аварга том [[Биси|чулуун яст мэлхий]] зогсож байв. Мөн цэцэрлэгийн хаалгатай адил хаалгануудтай цайз шилтгээн болон олон тооны усны шувууд цугларсан хиймэл нуурууд байжээ. Бас Өгэдэй будда, лал, даос, христ шашинтнуудад зориулан хэд хэдэн мөргөлийн сүм бариулсан аж. Хятадуудын оршин суух тойрогт Елюй Чуцайн хятад загвараар хуанли зохиож, зохицуулалт хийдэг күнзийн суртлын сүм байв. == Зан байдал == [[Файл:Ögedei_Khan_Statue.JPG|thumb|219x219px|Монгол дахь Өгэдэй хааны хөшөө]] Өгэдэйг хүүхэд байхаас нь эцгийнх нь хайртай хүү гэж авч үздэг байв. Тэрээр насанд хүрсэн хойноо аливаа мэтгэлцээнд оролцохдоо эргэлзэгчдийг зүгээр л өөрийн хувийн зан чанарын хүчээр няцаах чадвараараа алдартай байжээ. Өгэдэй бие бялдарын хувьд том, хөгжилтэй, сэтгэл татам хүн байв. Тэрээр ихэнхдээ цагийг сайхан өнгөрүүлэх сонирхолтой байсан бололтой. Тэр ухаалаг, тогтвортой зан чанартай байлаа. Өгэдэйн удирдахуйн авъяас билэг нь эцгийнхээ тогтоосон зам дээрх Монголын эзэнт гүрнийг хэвээр нь авч үлдсэн түүний амжилтад тодорхой хэмжээний байр суурь эзэлж байсан. 1232 онд [[Тулуй|Толуй]] гэнэт нас барсан явдал нь Өгэдэйд гүн нөлөөлсөн бололтой. Зарим эх сурвалжийн мэдээлснээр Толуй өвчинд шаналж байсан Өгэдэйг аврахын тулд бөө мөргөлийн зан үйлээр хордуулсан ундаа ууж амиа золиосолжээ. Бусад эх сурвалжид Өгэдэй бөө нарын тусламжтайгаар архичин Толуйд хар тамхи татуулж амийг нь хороосон гэж бичсэн байдаг. Өгэдэй [[Архидан согтуурах|архинд донтсон]] гэдгээрээ алдартай нэгэн байв. Цагадай зуршлыг нь харж хянаж байхыг түшмэлдээ даалгасан боловч Өгэдэй ямар нэгэн аргаар үргэлжлүүлэн уусаар байжээ. Нийтэд тархсан таамгаар бол Өгэдэй өдөрт уудаг аяганыхаа тоог цөөлөх тангараг тавьж, дараа нь хувийн хэрэгцээндээ зориулж ерийн аяганаас хоёр дахин том аяга хийлгэсэн ажээ. Тэрээр Абдурахмантай шөнийн турш архидсаныхаа дараа 1241 оны 12-р сарын 11-ний үүрээр нас барахад хүмүүс Толуйн бэлэвсэн эхнэрийн эгч, Абдурахман хоёрыг буруутгаж байв. Харин Монголын язгууртнууд хаан өөрийгөө хянах чадвар дутмаг байснаас амиа алдсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрсөн. Өгэдэй бас даруухан, өөрийгөө суут ухаантан гэж итгэдэггүй хүн байсан ба эцгийнхээ үлдээсэн агуу жанжид, мөн өөрийн чадварлаг гэж үзсэн хүмүүсийн үгийг сонсох, хэрэглэхэд бэлэн байдаг байв. Тэр эзэн хаан байсан ч [[Диктатор|дарангуйлагч]] биш байлаа. Өгэдэй өөрийн үеийн бүх монголчуудын нэгэн адил багаасаа дайчин болж хүмүүжсэн бөгөөд Чингис хааны хүүгийн хувьд дэлхийн эзэнт гүрэн байгуулах эцгийнхээ төлөвлөгөөний нэг хэсэг байсан юм. Түүний цэргийн туршлага нь жанждынхаа үгийг сонсох, нөхцөл байдалд дасан зохицоход бэлэн байдгаараа онцлог байв. Тэрээр аавтайгаа адилхан прагматик хүн байсан бөгөөд арга хэрэгсэл гэхээсээ илүү төгсгөлийг нь хардаг байжээ. Өгэдэйн тууштай зан чанар, найдвартай байдал нь аавынх нь хамгийн их үнэлдэг зан чанар байсан ба энэ нь түүнийг хоёр ахтай байсныг үл харгалзан эцгийнхээ залгамжлагчийн үүргийг хүлээн авахад хүргэсэн ажээ. Гэсэн хэдий ч Монгол, Персийн түүхчид Өгэдэйг 1237 онд эцэг Чингис хааныхаа бага насны охидыг булаан авах, хүчиндэх, хулгайлах, солилцох, худалдахыг хориглосон болон хэдийгээр охид бага залуу насандаа гэрлэж болох ч 16 нас хүртлээ бэлгийн харьцаанд орохгүй байх тухай хууль тогтоомжуудыг зөрчсөн хэмээн шүүмжилдэг. Монгол түүхүүдэд гэмт хэргийн мөн чанарын талаар тодорхой тэмдэглээгүй байдаг ч Персийн түүхчид ойрадууд Өгэдэйн гаремд охид явуулахаа больсны дараа Өгэдэй долоогоос дээш насны 4,000 ойрад охидыг хамаатан садных нь нүдэн дээр цэргүүдээрээ нүцгэлүүлж, олон удаа хүчиндэж байсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эдгээр охидоос хоёр нь зовлон зүдгүүрийн улмаас нас барсан ба хүчирхийлэлд өртөөгүй үлдсэн охидыг цэргүүд хуваан авч, зарим охидыг хааны гарем руу явуулж, заримыг нь бэлгийн боолчлолын зорилгоор аяны буудлуудад хуваарилжээ. Үүнд тохиромжгүй гэж үзсэн бусад охидыг авч явах юм уу хөсөр хаясан байна. Өгэдэй энэ алхмыг бэлгийн завхралд автсандаа биш, харин Ойрад дахь эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд хийсэн бололтой. Дээрх мэдээ, тухайлбал монгол сурвалжид уг гэмт хэргийг шүүмжилсэн (одоо ч эргэлзээтэй) гэсэн таамаглалыг Жек Уэзерфордын (Jack Weatherford) 2011 онд хэвлэгдсэн ''"Монгол хатдын нууц түүх: Чингис хааны охид түүний эзэнт гүрнийг хэрхэн аварсан бэ?"'' (''"The Secret History of the Mongol Queens: How the Daughters of Genghis Khan Rescued His Empire"'') номд (энэ ном монгол хэлээр ''"Монголын Их Хатдын нууц товчоо: Чингис хааны эзэнт гүрнийг охид нь аварч хамгаалсан түүх"'' хэмээх нэртэйгээр орчуулагдсан) дурдсан байдаг. Уэзерфорд үүнийг "түүний (Өгэдэйн) 12 жилийн хаанчлалын үеийн хамгийн аймшигт гэмт хэрэг бөгөөд Монголын түүхэнд тэмдэглэгдсэн хамгийн аймшигт харгислалын нэг" гэж нэрлэжээ. Анна Ф.Бродбрижийн (Anne F. Broadbridge) бичсэн ''"Эмэгтэйчүүд ба Монголын эзэнт гүрний бүтээн байгуулалт"'' (''"Women and the Making of the Mongol Empire"'') хэмээх Монголын түүх судлалын сүүлийн үеийн номд (энэ ном 2018 онд хэвлэгдсэн) "Ойрад охидыг олноор нь хүчирхийлсэн гэх гутамшигт хэрэг"-ийг Өгэдэй өөрийн авга ах Тэмүгэ отчигины нутаг дэвсгэрээс охидыг Тэмүгэгийн зөвшөөрөлгүйгээр хураан авсан явдалтай холбосон байдаг. Гэсэн хэдий ч Бродбриж "Бүх нотлох баримт дарагдсан тул энэ нь зөвхөн таамаглал байж болно" гэж тэмдэглэжээ. ''"[[Юань улсын судар]]"'' болон ''"[[Монголын нууц товчоо]]"''-д Өгэдэй "зүүн жигүүр" болон "авга ах Отчигины эзэмшил"-ээс эмэгтэйчүүдийг хүчээр булааж авсан тухай өгүүлдэг боловч хүчингийн тухай дурдаагүй байдаг. ''"Монголын нууц товчоо"''-д Өгэдэй хийсэн үйлдэлдээ харамсаж буйгаа илэрхийлж "Миний хоёр дахь буруу, зарчимгүй эм хүний үгийг сонсож, миний авга ах Отчигины нутгаас охидыг надад авчирсан нь гарцаагүй алдаа байсан" (''"Нөгөө буруу ёс үгүй эм хүний үгд орж Отчигин авгын улсын охид авчруулах алжаас болов зэ. Улсын эзэн хаан бөгөөтөл ёс үгүй алжаас үйлд дөлэсгэгү (түлэсгэх) минь нэгэн буруу энэ болов зэ"'') гэж хэлсэн тухай өгүүлсэн байдаг ч Игорь де Рахвельц (Igor de Rachewiltz) дөрвөн сайн үйл, дөрвөн алдааг жагсаасан бүх догол мөр нь Өгэдэйн нас барсны дараах үнэлгээ байж болохыг тэмдэглэжээ. Хүчингийн гэмт хэрэг үйлдсэн гэх цорын ганц мэдээлэл нь [[Ата малик Жувейни|Жувейнийн]] (1226-1283) 1252 онд бичсэн ''"[[Ертөнцийг Байлдан Дагуулагчийн Түүх|Дэлхийг байлдан дагуулагчийн түүх]]"''-ийн (''"Tarikh-i Jahangushay"'') 32-р бүлэгт байдаг. Энэ бүлгийг хожим [[Рашид ад-Дин]] XIV зууны эхэн үед бүтээсэн ''"[[Судрын чуулган|Судрын чуулган]]"'' (''"Jami' al-Tawarikh"'') номдоо бүхэлд нь үгчлэн хуулбарласан хэдий ч бага зэрэг товчилсон хувилбараар бичжээ. Жувейни номынхоо 32-р бүлэгт Өгэдэй хааныг магтан дуулж эхлээд Өгэдэйн "энэрэл, өршөөл, шударга чанар, өгөөмөр зан"-г харуулахын тулд маш нарийн 50 анекдот (Бодит үйл явдал, эсвэл хүний тухай богино, хөгжилтэй юм уу сонирхолтой түүх) өгүүлж, дараа нь түүний "уур хилэн, хатуу чанд төлөв, догшин ширүүн зан, аймшиг төрүүлсэн байдал"-ыг харуулах нэг анекдот өгүүлсэн ба энэхүү нэг анекдот нь дээр дурдсан хүчингийн хэргийн тухай юм. Энэхүү анекдот энэ бүлгийг төгсгөж байна. Жувейнийн хоёр гар бичмэлд уг хүчирхийлэлд өртсөн овог аймгийн нэр тодорхой байдаггүй ч D гар бичмэл болон Рашид ад-Дин нар "Ойрад" гэж бичжээ. Бродбриж, И. де Рахвельц нар ойрадуудтай холбосон энэ тодорхойлолтын үнэн бодит эсэхэд эргэлзэж байв. Анекдотуудыг перс үлгэрийн хэв маягаар бичсэн байна. Жувейни 46-р анекдотын эх сурвалжийн тухай "Миний тааламжтай яриа өрнүүлдэг найзуудын нэг надад дараах түүхийг хэлсэн юм" гэж тэмдэглэжээ. Өгэдэйг магтан дуулсан анекдотууд нь лалын шашинтнуудыг дэмжигч, хятадуудын эсрэг байр суурийг илэрхийлдэг. Хэд хэдэн анекдот Өгэдэйн өөрийгөө хянах чадвар дутмаг байдлыг харуулсан доог тохууны өнгө аястай байдаг. Анекдотууд нь үнэний ортой байж болох ч зарим нь лал худалдаачдын нийгэмлэгээс гаралтай хуурамч домог мэт санагддаг тул болгоомжтой хандах хэрэгтэй. Перс хэл дээрх өөр нэг мэдээ бол "монголчуудыг шоолж", "хорон муу санаа"-гаа илэрхийлснийх нь төлөө Алтан улсын цэргүүдийг бөөнөөр нь ''"содом"''-дох (''"sodomy"'' (''"содоми"'') - ижил хүйстний бэлгийн харилцаа) буюу хүчирхийлж байсан явдал юм. Үүнийг Рашид ад-Дин эш татсан бөгөөд Уэзерфорд тэмдэглэжээ. Хэдийгээр энэ мэдээ нь хэтрүүлэгтэй байж болох ч бэлгийн хүчирхийллийг зэвсэг болгон ашиглаж байгааг харуулсан байна. Уэзерфордын хэлснээр бол Өгэдэй Чингис хааны бий болгосон охид эмэгтэйчүүдийг бэлгийн харьцаанд эрт оруулах, хүчиндэх, хулгайлах, худалдахыг хориглосон хууль тогтоомж бүрийг зөрчиж байжээ. == Үхэл ба үр дагавар == "[[Ертөнцийг Байлдан Дагуулагчийн Түүх|Ертөнцийг байлдан дагуулагчийн түүх]]"-энд дурдсанаар бол Өгэдэй бие нь чилээрхэх болсон тул ямар нэг амьд амьтныг өршөөж суллавал түүний өвчилсөн гэдсийг Төгс Хүчит Бурхан эдгээнэ гэж найдан нэгэн чоныг суллаж тавьжээ. Гэвч хааны арслан шиг биетэй ноход нь тэр чоныг элдэн хөөж хэсэглэн тасдаж алсан байна. Өгэдэй энэ явдлаас хойш удалгүй нас баржээ. Энэхүү анекдот (47-р анекдот) нь Өгэдэй Абдурахмантай шөнийн турш архидсаны дараа нас барсан гэх нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн мэдээлэлтэй зөрчилддөг. Өгэдэй өөрийн ач хүү Ширэмүнийг өв залгамжлагчаараа сонгосон боловч түүний бэлэвсэн хатан [[Дөргөнэ|Дөргэнэ]] таван жил төрийн хэргийг хамаарсны эцэст [[Гүюг хаан|Гүюг]] ор суурийг нь залгамжилжээ. Гэсэн хэдий ч [[Алтан Орд|Алтан ордны улсын]] (Жочийн улс, Кипчакийн хаант улс гэж бас нэрлэдэг) хаан Бат Гүюгийг нэрийн төдий хүлээн зөвшөөрсөн ба Гүюг Баттай тулалдахаар явах замдаа нас барсан байна. [[Мөнх хаан|Мөнх хааны]] үед буюу 1255 онд л Бат Европыг дахин довтлох бэлтгэл хийхэд хангалттай аюулгүй байдлыг олж авав. Гэвч тэр төлөвлөгөөгөө хэрэгжүүлэхээс өмнө нас баржээ. [[Хубилай хаан]] 1271 онд [[Юань Улс|Юань улсыг]] байгуулахдаа албан ёсны тэмдэглэлд Өгэдэй хааныг "Тайзун" ([[Хятад хэл|хятадаар]]: 太宗) хэмээн нэхэн өргөмжилжээ. == Хатад, татвар эмс ба хүүхдүүд == Өгэдэй өөрийн эцэг Чингис хааны нэгэн адил олон хатантай байсан бөгөөд жаран татвар эмтэй байв.<ref>{{Cite book |last=Фазлуллах |first=Рашид ад-Дин |title=Судрын чуулган |year=2002 |edition=2 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=5 |translator-last=Ц |translator-first=Сүрэнхорлоо}}</ref> Өгэдэй эхлээд Борогчинтой, дараа нь Дөргэнэтэй гэрлэжээ. Бусад хатдын дунд Мөгэ хатан (урьд нь Чингис хааны татвар эм байсан), Жачин хатан, Хөрүгэнэ нар байв. Их, бага хатад: # [[Борогчин]] # [[Дөргөнэ|Дөргэнэ]] ## [[Гүюг хаан|Гүюг]] – Монголчуудын гурав дахь Их Хаан ## [[Годан|Хүдэн]] – Анхны Буддист Монгол ханхүү ## [[Хүчү]] (1237 онд зуурдаар нас барсан) – [[Монголчуудын Сүн улсын байлдан дагуулалт|Сүн улстай хийсэн дайны үеэр]] амь үрэгдсэн. ### [[Ширэмүн]] – Өгэдэй өв залгамжлагчаараа товлосон. ### Боладчи ### Сөсэ ## [[Харачар]] ### Тотаг ## [[Хаш (Өгэдэй хааны хүү)|Хаш]] – Өгэдэйн хаанчлалын үед нас барсан. ### [[Хайду]] (1235–1301) # [[Мөгэ хатан]] # Жачин хатан # Анхуй хатан (昂灰)<ref name=":0">{{Cite web |title=元史/卷106 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7106 |access-date=2024-03-27 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> # Чилижихутэни хатан (乞里吉忽帖尼)<ref name=":0" /> Татвар эмс: # Эргэнэ ## [[Хадан]] ## [[Мэлиг (Өгэдэйн хөвгүүн)|Мэлиг]] – Данишменд-хажиб хүмүүжүүлсэн.<ref>{{Cite book |last=Фазлуллах |first=Рашид ад-Дин |title=Судрын чуулган |year=2002 |edition=2 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=14 |translator-last=Ц |translator-first=Сүрэнхорлоо}}</ref> ===Өгэдэй хааны хойчис=== {{tree list|}} *'''Өгэдэй хаан''' **'''[[Гүюг хаан]]''' ***Хожа ****Тогма *****Юшумут *****Ижүгэн *****Өлзийхэн *****Абажи ****Басужу өвгөн *****Чауту *****Хөхөө *****Төмөр ***Нагу ****Чапат ***Хөхөө ****Урга *****Дармабал *****Ардаба дорж *****Хутухай дорж ******Күрэн Иргиман ******Артаба Шири ****Тэгш ****Игирдай ****Күмү *****Тэгүдэр ****Гончиг ****Түвшин *****Жугшаб ****Төгсбуха ****Дарабун **[[Годан]] ***Мөнхөт ****Есүбөх ***Чинтөмөр **[[Хүчү]] ***[[Ширэмүн]] ***Булучи ***Суса **Харачар ***Тутаг **[[Хашин]] ***'''[[Хайду хан]]''' ****Чапар *****Бүритөмөр *****Өлзийтөмөр *****Хутлуг *****Төмөр *****Цэцэгт *****Тугтөмөр *****Цэрэгт *****Уладай ****Урус ****Янгичар ****Ринчин *****Алгу хулачу *****Сарбан ******Бурунтай ******Бучир ****Кудаур ****Сурхабуха ****Илбагши ****Хүрэл ****Ихбуха ****Уругтөмөр ****[[Хотол Цагаан гүнж|Хутулун]] : Горлосын Абтагултай гэрлэсэн. ****Хутучин чаха: Олхунудын Төвшин хүргэнтэй гэрлэсэн. **[[Хадан]] ***Дорж ****Суса ****Аскаб ***Кипчаг ****Хүрил ***Есүр ***Хадан ****Лахур ****Мубаракшах ***Хурмиши ***Яя ****Уругтөмөр ****Эсэнтөмөр *****Али хожа ***Ачиги ****Уругтөмөр *****Курасбэ *****Туглугбуха *****Хутлугхожа *****Хутлугтөмөр *****Чинболд *****Аргун *****Мухаммед *****Али **[[Мэлиг (Өгэдэйн хөвгүүн)|Мэлиг]] ***Түмэн ***Тогонбуха ****Улугт ***Тогончар ****Алтай ****Хуртаг ***Тогон ***Турчан ****Тогугар ***Хутлуг тохмиш ****Туглуг *****Тузун {{tree list|end}} == Дурсгал == [[Монголын Иргэний Агаарын Тээвэр]] (МИАТ) [[Boeing 737-800]] EI-CSG онгоцоо "Өгөөдэй Хаан" гэж нэрлэсэн байдаг. == Ном зүй == * "''HISTORIA MONGALORUM''" Fra Giovanni da Pian del Carpini, 1245-1247, "''Монголчуудын түүх''" Плано Карпини, итали хэлнээс орчуулсан Л.Нямаа, 2006, ISBN 99929-2-214-1 == Эх сурвалж == {{Reflist}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Чингис хаан]] |он =1229-1241 |албан_тушаал =[[Монгол хаад#Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын хаан]] |дараа =[[Гүюг хаан]] }} {{end}} {{Navbox | name = Монголын эзэнт гүрний их хаад | state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} | title = [[Их Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний]] [[хаан|их хаан]] | bodyclass = hlist |group1 = Их Монгол Улсын хаад |list1 = * [[Чингис хаан]] * [[Толуй]] <small>(Төр баригч)</small> * [[Өгэдэй хаан]] * [[Дөргөнэ]] <small><nowiki>(Төр баригч)</nowiki></small> * [[Гүюг хаан]] * [[Огул Хаймыш]] <small>(Төр баригч)</small> * [[Мөнх хаан]] * [[Хубилай хаан]] / [[Аригбөх|Аригбөх хаан]] |group2 = Их Юань улсын хаад |list2 = * [[Хубилай хаан]] * [[Төмөр Өлзийт хаан|Төмөр хаан]] * [[Хайсан хүлэг хаан|Хайсан хаан]] * [[Аюурбарбад хаан]] * [[Шадбал гэгээн хаан|Шадбал хаан]] * [[Есөнтөмөр хаан]] * [[Аригиба хаан]] * [[Төвтөмөр хаан]] * [[Хүслэн хаан]] * [[Ринчинбал хаан]] * [[Тогоонтөмөр хаан]] | below = }} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Алтан ураг]] [[Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Монголын их хаан]] [[Ангилал:Их хаан]] [[Ангилал:Чингис хаан]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1241 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:1186 онд төрсөн]] h0hb8f89mqfrh2ygkgru0kesk1dsh43 0 6156 858905 858658 2026-06-15T08:53:26Z Zorigt 49 858905 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | нэр = Иосиф Сталин | хүндэтгэсэн_угтвар = | хүндэтгэсэн_дагавар = | зураг = CroppedStalin1943.jpg|]] | зураг_хэмжээ = 200px | зурагны_дэвсгэр_тайлбар = Иосиф Сталин | тайлбар = Иосиф Виссарионович Сталин [[Холбоотон гурван гүрний удирдагчдын Тегераны уулзалт|Тегераны уулзалт]] дээр, 1943 он | жинхэнэ_нэр = Иосиф Жугашвили | төрсөн_огноо = [[1878]] оны 12 дугаар сарын 18 | төрсөн_газар = Хаант Орос улс. Тифлис муж. Гори хот | нас_барсан_огноо = 1953 оны 3 дугаар сарын 5 | нас_барсан_газар = ЗХУ. Москва хот. Ближная зуслан | үхлийн_шалтгаан = Цус харвалт | олдсон_газар = Ближная зуслан | оршуулагдсан_газар = ОХУ. Москва хот. Улаан талбай. Кремлийн хана. | хөшөө_дурсгал = Олон тооны хөшөө дурсгал дэлхий улс орнуудад байдаг | амьдарч_байсан_газар = Хаант Орос, ЗХУ | яс_үндэс = Гүрж | үндэстэн = Гүрж | аль_хотын_суугуул = Гүржийн Гори хот | бусад_нэр = Сахалт багш, Кобэ | юугаараа_алдаршсан = Оросын Октябрийн хувьсгалын удирдагчдын нэг, ЗХУКН болон ЗХУ-ыг үүсгэн байгуулагч-удирдагч, Дэлхийн коммунистуудын нэгдсэн байгууллага Коминтерныг санаачлан байгуулагч. Дэлхийн хоёрдугаар дайнд ялагч. Орос орныг үйлдвэржүүлэгч. Их хэлмэгдүүлэлтийг санаачлан зохион байгуулагч. Дэлхийн 2 дахь цөмийн зэвсэг эзэмшигч. | боловсрол = Шашны гимнази | төгссөн_сургууль = шашны гимнази | ажил_мэргэжил = Мэргэжлийн хувьсгалч | ажилд_авагч = | байгууллага = | алдартай_бүтээлүүд = Улс төрийн онол болон практикийн тухай бүтээлүүд | хэв_маяг = | түүнд_нөлөөлсөн = Ленин | түүний_нөлөөлсөн = Орос орон | төлөөлөгч = Оросын коммунист үзэл суртал | идэвхитэй_жилүүд = 1890-1923 он | төрөлх_хот = Гори | цалин = | хөрөнгө = байхгүй | өндөр = | жин = | хэргэм = генералиссмус | телевиз = | хугацаа = | өмнөх_хүн = Ленин | залгамжлагч = Булганин | нам = ЗХУКН | хөдөлгөөн = коммунист | өрсөлдөгч = Тройцкий болон бусад дэлхийн Социалистууд, Кадет, Монархист, Эсэр болон бусад коммунизмын эсрэг нам, хөдөлгөөн | зөвлөл = | шүтлэг = шашингүй | шашны_бүлэг = | ял_зэм = цөллөг | ялын_гүйцэтгэл = Сибирь | ялын_нөхцөл = цөллөг | эхнэр_(нөхөр) = 1) Екатерина Семёновна Сванидзе (1885—1907) 2) Надежда Сергеевна Аллилуева (1901—1932) | хамтрагч = Свердлов, Сталин, Дзержинский, Бонч-Бурейвич, | хүүхэд = байхгүй | эцэг_эх = Эцэг- Виссарион Иванович Жугашвили (850—1909), Эх- Екатерина Георгиевна Жугашвили (Геладзе) (1858—1937) | хамаатан = | callsign = | шагнал = ЗХУ-ын баатар, ЗХУ-ын социалист хөдөлмөрийн баатар | гарын_үсэг = | гарын_үсэг_өөр = | вэбсайт = <!-- {{Url|www.жишээ.com}} --> | тэмдэглэл = }} [[File:CroppedStalin1943.jpg|thumb|Иосиф Виссарионович Сталин [[Холбоотон гурван гүрний удирдагчдын Тегераны уулзалт|Тегераны уулзалт]] дээр, 1943 он]] '''Иосиф Сталин''' ([[Орос хэл|орос''.'']] ''Ио́сиф Виссарио́нович Ста́лин,'' {{lang-ka|ვასილი იოსების სტალინი}}; ''жинх.'' '''Иосиф Виссарионович Жугашвили''', {{lang-ka|ვასილი იოსების ჯუღაშვილი}}; [[1878]] оны [[12 сарын 18|12-р сарын 18]]-нд [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрний]] Тифлис мужийн Гори хотод төрсөн - [[1953]] оны 3-р сарын 5-нд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын [[Москва муж|Москва мужийн]] Кунцев дүүргийн Волынское тосгонд /"Ближняя дача" зусланд/ нас барсан) - Оросын хувьсгалч, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт]]ийн улс төрийн болон төрийн зүтгэлтэн, удирдагч. И.Сталин 1922-1934 онуудад Оросын Коммунист Намын (большевик) Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, 1934-1953 онуудад Бүх Холбоотын Коммунист Нам (большевик)-ын Төв Хорооны нарийн бичгийн дарга, 1941-1946 онуудад ЗХУ-ын Батлан ​​​​хамгаалахын Ардын Комиссар, 1941-1953 онд ЗХУ-ын Ардын Комиссаруудын Зөвлөл болон ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга, 1941- 1945 онд ЗХУ-ын Улсын Батлан ​​​​хамгаалах Хорооны дарга байсан. Зөвлөлт Холбоот Улсын Маршал (1943), Зөвлөлт Холбоот Улсын Генералиссимус (1945) цол авсан. == Намтар == Иосиф Жугашвили [[Гүрж]]ид архинд донтсон хэрцгийн зан араншинтай ядуу гуталчин Виссарион Жугашвили, тариачин гаралтай Екатерина Жугашвили нарын хүү болж 1878 онд төрсөн. 1895—1899 онд Тифилсийн шашны дунд сургуульд сурч байхдаа марксизм үзэл санаанд автаж хувьсгалт үйл ажиллагаа явуулсны учир 1899 онд сургуулиасаа хөөгджээ. 1899- 1912 онуудад нууц хувьсгалт бүлгэмд нэгдэж "Коба" хэмээх нууц нэртэй болоод улс төрийн цөллөгт олон удаа явж байжээ. 1903 онд [[Оросын Социал Демократ Ажилчны Нам]]ын большевик фракцын талд [[Владимир Ильич Ленин]] олруулжээ. 1912 онд уг анхны Большевик намын Төв хороонд томилогдсон. 1917 оны Оросын хувьсгалаар большевикууд төрийн эрхэнд гарах хүртэл тайзны ард идэвхтэй ажиллаж байсан бөгөөд 1913-1917 онд цөллөгт байсан. Сталин (Оросын сталь буюу “ган” хэмээх үгнээс гаралтай) хэмээх нууц нэрийг 1912 онд аваад, большевик засгийн газарт үндэстэн ястнууд болон төрийн хяналтыг хариуцсан комиссарын үүрэгт ажлыг гүйцэтгэсэн (1917-1923). 1922 оноос Сталин намын Төв Хорооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга бөгөөд Улс төрийн товчооны гишүүн болсон. Энэхүү ерөнхий нарийн бичгийн даргын албан тушаал нь сүүлд дарангуйлал тогтоох эрх мэдлийнх нь үндэс суурийг бүрдүүлсэн. Ленинийг нас барсны (1924) дараа Сталин [[Лев Троцкий]], [[Григорий Зиновьев]], [[Лев Каменев]], [[Николай Бухарин]], [[Алексей Рыков]] зэрэг өрсөлдөгчдөө ялж, Зөвлөлтийн улс төрийн хяналтыг гартаа авчээ. 1928 онд тэрбээр Зөвлөлтийн эдийн засаг, нийгмийн бүтцийг эрс өөрчилж, олон сая хүний аминд хүрсэн. Таван жилийн төлөвлөгөөгөө тунхаглалаа. 1930-аад онд тэрбээр Хядлага хийж, олноор нь цаазаар авах, цээрлүүлэх зэргээр эрх мэдэлд нь учрах аюулыг арилгаж дөнгөжээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үеэр тэрбээр баруун хилээ бэхжүүлэхийн тулд Герман-Зөвлөлтийн харилцан үл довтлох гэрээнд (1939) гарын үсэг зурж, [[Финланд]] руу довтолж ([[Өвлийн дайн]]ыг үзнэ үү), Зүүн Европын зарим хэсгийг Зөвлөлтөд нэгтгэжээ. Герман Зөвлөлтөд халдан довтлоход (1941) Сталин цэргийн үйл ажиллагааны удирдлагыг гартаа авсан. Тэрбээр Оросыг [[Британи]], [[АНУ]]-ын холбоотон болгож, [[Тегеран]], [[Ялта]], [[Потсдам]]ын бага хурлууд дээр хэлэлцээ хийх чадвараа харуулсан юм. Дайны дараа тэрбээр Зүүн Европ дахь Зөвлөлтийн нөлөөг бэхжүүлж, Зөвлөлт Холбоот Улсыг дэлхийн цэргийн гүрэн болгосон. Сталин дотоодын эсрэг үзэл бодлыг хянах улс төрийн харгис арга хэмжээ авч байсан бөгөөд улам бүр параноид болж байлаа. Тэрбээр нас барах үедээ Эмч нарын хуйвалдаан хэмээх хядлагын дараа дахин нэг хядлага явуулахаар бэлтгэж байжээ. Ард түмэндээ аймшигтай их гарз хохирол учруулан байж Зөвлөлт Холбоот Улсыг дэлхийд нөлөөтэй гүрэн болгосон гэгддэг тэрбээр харгислал, айдас хүйдсийн зэрэгцээ аж үйлдвэржсэн цэргийн гүрэнг үлдээсэн юм. 1956 онд болсон ЗХУ-ын Коммунист намын ХХ Их хурлын үеэр Сталин болон түүнийг тахин шүтэх үзлийг [[Никита Хрущёв]] шүүмжилж буруу шаасан юм. == Бага нас == Иосиф Сталин Гүржийн [[Гори]]д төрсөн бөгөөд гэр бүлийн санхүүгийн байдлаас болоод түүнийг 10 нас хүрэх хооронд тэднийх 9 газар сольж нүүсэн байв. Сталин 8, 9 хүртлээ [[орос хэл]]ээр ярьдаггүй байв. 10-тайдаа Тифлисын шашны сургуульд орсон бөгөөд тэнд эзэн хаан [[III Александр|III Александрын]] зарлигийн дагуу, зайлшгүй орос хэл сурах ёстой болжээ. Сталин 12-тойдоо морин тэргэнд дайруулан ноцтой бэртэл авсан гэдэг. Сургуулийн ахлах ангид байхдаа Сталин сургуулийн бусад хүүхдийн нэгэн адилаар хориотой [[Виктор Гюго]]гийн зохиолууд, марксист зохиолуудыг нууцаар уншдаг байв. Сургуулийн нэгэн багш ламтан Абашизе сургуулийн хүүхдүүдийг харгисаар дэглэж, нэгийг нь нөгөөгөөр нь тагнуулж, сургуулийг айдас хүйдэст автуулдаг байв. Марксист ном уншлаа хэмээн баригдаж Сталин нэг бус удаа шийтгүүлж байв. Энэ бүх нөхцөл байдал хожим түүний улс төрийн үзэл бодол, айдас хүйдсээр дамжуулан төр барихад нь нөлөөлсөн хэмээн Сталин өөрөө хожим дурссан байдаг. == Хувьсгалт үйл ажиллагаа == 1889-1894 онд Иосиф Жугашвили сургуульд орж сурсан байна. 1894 онд Иосиф шалгалтаа сайн өгч Тифлисийн төвд байрлах Тифлисийн үнэн алдартны шашны семинарт элсэн ороод анх удаа марксизмын үзэл санаатай танилцсан байна. Улмаар [[1902]] онд баривчлагдан [[Сибирь]] лүү 3 жилээр цөлөгдсөн. Гэсэн ч Сталин хуурамч бичиг баримт олж аван [[1904]] оны [[1 сарын 17]]-нд Сибирийн цөллөгөөс оргосон байна. 1906 онд Ленин, Сталин хоёр анх удаагаа биечлэн уулзаж, танилцсан байдаг. Дараа нь тэд нар 1907 онд Лондонд болсон Оросын Социал Демократ Хөдөлмөрийн Намын хуралд оролцсон байна. 1908 онд Сталин дахин баривчлагдан шоронд хэдэн сар байсны дараа, Сибирь рүү дахин 2 жилээр цөлөгдсөн. Цөлөгдсөнөөс хойш 7 сарын дараа Сталин эмэгтэй хүн болж зүсээ хувирган дахин оргосон. Гэсэн ч хувьсгалт намын дотор хаант засгийн тагнуулууд олноор шургалсан байсныг хожим нь Сталин мэдсэн гэдэг. [[1910]] оны 4 сард Сталин дахин баривчлагдан, өмнөх цөллөгөө дуусгахаар илгээгдсэн. 1911 оны эхээр тэрээр богино хугацаагаар дахин оргосон. Оргоод явж байх үед нь түүнд мөнгө дамжуулах ёстой өөр нэгэн цөллөгийн хүн мөнгөө аваад оргон зугтсан. Хожим нь үүний нь төлөө, өмнөхөө эргэн санан, Сталин 1937 онд тэр нөхрийг буудуулсан байна. 1912 онд Ленин Социал демократ намаас гарч Большевик намыг байгуулсан бөгөөд Намын төв хороонд сонгогдсон зарим гишүүд хаант засгийн цагдаа нарт баригдсаны дараа, хоосон албан тушаалыг нөхөх үүднээс Ленин Сталиныг намын Төв хорооны гишүүнээр томилсон. Иосиф Сталинд энэ тухай мэдэгдсэний дараа цөллөгөөс дахин оргож 1912 оны 4-р сард Санкт Петрбургд ирсэн байна. Гэсэн ч удалгүй Сталин 7 сард нь дахин баригдаж, 3 жилийн ял аван Сибирь рүү цөлөгдсөн аж. Гэвч энэ нь Сталины хамгийн богино шийтгэл байв. Тэрээр ердөө л 38 хоногийн дараа дахин оргосон. 1913 оны 3-р сарын 8-нд намын нөхрийнхөө зөвлөгөөг даган нэгэн хуралд суух үед нь, цагдаа нар орж ирж түүнийг баривчилсан. Энэ удаад 4 жилийн ял аван цөлөгдсөн. 1917 онд Сталин цэрэгт татагдсан боловч багадаа авсан гэмтлийн улмаас цэргээс чөлөөлөгдсөн. Сталин дахин орголгүй цөллөгөө дуусгасан. 1917 оны хувьсгалын эхээр Сталин цөллөгөөс суллагдан хувьсгалын ажилд идэвхийлэн оролцсон. Энэ үймээний үеэр Лениний амь насанд аюул учирч болзошгүй хэмээн Сталин Ленинийг [[Финланд]] руу нууцаар оргон гаргах ажлыг зохион байгуулсан. Ленинийг эзгүй үед Сталин Большевик намын удирдлагыг гартаа оруулж эхэлсэн байна. ==Улс төрийн амжилт== 1917 онд Сталин "Правда" сонины редакц большевик намын Төв хорооны Улс төрийн товчоо Цэргийн хувьсгалт Төвийн гишүүн байжээ. Эхлээд Сталин Оросын Түр засгийн газрыг дэмжиж байв. Дараа нь хоёрдугаар сарын "хөрөнгөтний демократ" хувьсгалт пролетарийн социалист хувьсгал болгон өрнүүлэх зорилт тавьсан Ленины талд оржээ. Тэрбээр хувьсгалт бослогод идэвхтэй оролцсон бөгөөд 10 дугаар сарын 25 (арваннэгдүгээр сарын 7)-ны ОСДХН(б)-ын Төв Хорооны хуралд оролцсон бөгөөд энд хурлаар шинэ Зөвлөлт засгийн газрын бүтэц, нэрийг баталсан байна. Сталин Бүх Оросын үүсгэн байгуулах хуралд Петрогарадын депутатаас болж 10 дугаар сарын 6-нд Сталин Москвад ирэв. Аравдугаар сарын 8 коммиссаруудын зөвлөлийн тогтоолоор Цэргийн зөвлөлийн гишүүн болов. Аравдугаар сарын 11 нд Сталин Царицынд эргэн иржээ. Удалгүй улаан арми ялалт байгуулж Москвад буцан ирэв. 1919 оны зун Сталин Смоленскт очиж, Баруун фронд дахь польшуудын довтолгоог зогсоосон юм. 1919 оны зургаадугаар сарын 12-18-нд Сталин Петроград дахь “Красная горка” цайзын бослогыг дарах ажиллагааг удирдсан байна. 1919 оны арваннэгдүгээр сарын 27-нд Бүх Оросын гүйцэтгэх төв хорооны тогтоолоор Сталин анхны "Улаан тугийн одон"-гоор шагнагдасан байна. Сталины санаачлагаар байгуулагдсан Нэгдүгээр морьт арми Өмнөд Оросыг цагаантнуудаас чөлөөлөв. Тус армийг ''[[Семён Будённый|С.М.Будённый]]'', ''[[Климент Ворошилов|К.Е.Ворошилов]]'', ''Е.А.Щаденко'' нар удирдаж байжээ. ==Хөдөлгөөн== 1920 оны хавар 3-р сард Украинд Сталин, Ленин, Калинин нар 1919 онд армийн зөвлөлийг тэргүүлж, нүүрс олборлолтод хүн амыг дайчлах ажлыг гардан удирдаж байжээ. 1920 оны 12-р сарын 22-нд тэрээр Бүх Оросын Зөвлөлүүдийн VIII их хуралд оролцжээ. Судлаач А.П.Шикманы тэмдэглэснээр “Сталин эрс ширүүн шийдвэр гаргадаг, ажилч, хичээнгүй чанартай, цэргийн болон улс төрийн ажлыг хослуулж чаддаг байсан нь олон хүмүүс түүний талд татагдан орох нөхцөл нь болжээ. 1922 онд Сталин ЗСБНХУ (СССР) байгуулах ажилд оролцсон юм. Тэрбээр холбооны улс биш, харин үндэстнүүдийн автомит нэгдэл бүхий нэгдсэн улс байгуулах хэрэгтэй гэж үздэг байв. Гэвч энэ төлөвлөгөөг Ленин болон түүний талынхан няцаасан байна. 1922 оны 12-р сарын 30-нд Бүх холбооотын зөвлөлтийн анхдугаар хурлаар Зөвлөлт Бүгд найрамдах улсуудыг нэгтгэж, Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбооны Улсыг байгуулсан юм. Эх орны дайн эхэлснээс долоон хоногийн дараа (1941 оны зургаадугаар сарын 30-нд Сталин шинээр байгуулсан Улсын Батлан хамгаалах хорооны дарга болсон юм. 1941 оны 7-р сарын 3-нд Сталин зөвлөлтийн ард түмэнд хандаж алдарт үгээ хэлсэн юм. "Нөхдүүд ээ, иргэд ээ, ах дүү нар аа, манай арми, флотын дайчид аа! Би та нарт хандаж байна, найз нар аа! гэж тэр үгээ эхэлсэн байдаг. 1941 оны 7-р сарын 19-нд Сталин [[Семён Тимошенко|Семён Тимошенколийн]] оронд Батлан хамгаалахын Ардын комиссар болсон юм. 1941 оны 8-р сарын 8-наас ЗСБНХУ-ын Дээд зөвлөлийн Тэргүүлэгчдийн зарилгаар Иосиф Сталин ЗСХУ-ын Зэвсэгт хүчний дээд Ерөнхий командлагч болсон юм. 1941 оны 7-р сарын 30-нд Сталин = АНУ-ын өрөнхийлөгч [[Франклин Рузвельт|Франклин Рузвельтийн]] бие төлөөлөгч, дотны зөвлөгч [[Харри Хопкинс|Харри Хопкинсыг]] хүлээн авч уулзсан байна. ==Гадаад харилцаа== 1941 оны 12-р сарын 16-20-нд Сталин Москва хотноо Их Британий гадаад хэргийн сайд [[Энтони Иден|Э.Идентэй]] Германы эсрэг дайнд холбоотон болох болон дайны дараа хамтран ажиллах тухай ЗСБНХУ, Их Британийн хооронд гэрээ байгуулах талаар хэлэлцсэн байна. 1943 оны 2-р сарын 11-нд Сталин атомын бөмбөг хийх ажлыг эхлүүлэх тухай Улсын Батлан хамгаалах хорооны тогтоолд гарын үсэг зуржээ. 11-р сарын 25-нд Сталин ЗСБНХУ-ын Гадаад хэргийн ардын комиссар [[Вячеслав Молотов|В.М.Молотов]], УБХХ-ны гишүүн, ЗСБНХУ-ын Ардын комиссарын зөвлөлийн даргын орлогч [[Климент Ворошилов]] нартай хамт Сталинград, Баку орж, тэндээс онгоцоор [[Тегеран]] (Иран)-нд очжээ. Тэнд 1943 оны 11-р сарын 28-аас 12-р сарын 1-нд Сталин [[ЗСБНХУ]], [[АНУ]], [[Их Британи|Их Британий]] тэргүүнүүд оролцсон [[Тегераны бага хурал|Тегераны бага хуралд]] оролцсон юм. 1945 оны 2-р сарын 4-11-нд Сталин холбоотон гурнүүдийн [[Ялтын уулзалт|Ялтын бага хуралд]] оролцсон байна. 1943 оны 3-р сарын 6-нд И.Сталин ЗХУ-ын Маршал цол хүртэв. 1945 оны 6-р сарын 26-нд Сталинд [[ЗХУ]]-ын Баатар цол хүртэв. 1945 оны 7-р сарын 27-ид шинээр бий болгосон ЗХУ-ын Генералиссимус цол олгожээ. Дайны дараа Сталингаар удирдуулсан [[ЗСБНХУ]]-ын Сайд нарыи Зөвлөл, Бүх Оросын Коммунист Нам (большевик) дайнд сүйдсэн улс орны эдийн засгийг яаравчлан сэргээн босгох ажилд орсон юм. 1945 оны 10-р сарын 10-15-ны хооронд Сталинд анх удаа жижиг хэмжээний цус харвалт болжээ, 1951 оны 8 -р сард И.Сталин Эрүүл мэндийн шалтгаанаар удаан хугацааны амралт авч 1952 оны 2-р сарын 12-нд ажилдаа эргэн орсон байна. 1952 оны 10-р сард [[ЗХУКН]]-ын XIX их хурал дээр Сталин ‘хөгширч, ядарсан" тул "түүний хусэлтийг хүндэтгэж” БОКН(б)-ын ТХ -ны нарийн бичгийн даргын ажлаас чөлөөлж өгөхийг хүссэн байна [[ЗХУ-ын Коммунист нам|3ХУ-ын Коммунист на]]<nowiki/>мын IX ны Бүгд хурал тууний хусэлтийг хулээж аваагүй бөгөөд намын шинэ дүрмийн дагуу туүнийг ЗХУ-ын Коммунист Намын Төв Xорооны нарийн бичгийн даргаар сонгожээ. == Сталинизм ба хэлмэгдүүлэлт == Ленинийг нас барсны дараа төрийн эрхийг барихын төлөө тэмцэн, өрсөлдөгчдөө янз бүрийн аргаар замаасаа нэг болон хэсгээр нь зайлуулсан. Үүний дараа 1936-1938 оны Их цэвэрлэгээний дараа Сталинтай эн зэрэгцэх хүн Зөвлөлтөд үгүй болж, Сталин хязгааргүй эрх мэдлийг ганцаараа тогтоосон байна. Хүн төрөлхтний түүхэнд маш цөөхөн хүнд л байсан эрх мэдлийг ганцаараа олсон тэрээр хүн төрөлхтний өмнө байгаагүй том нийгмийн туршилтууд, нийгмийн өөрчлөлтүүдийг хийсэн. Орос орныг тариачдын орноос аж үйлдвэржсэн улс болгох ажлыг хүн хүч, цэрэг цагдаа, 5 жилийн төлөвлөгөөгөөр далайлган хэрэгжүүлсэн. Мөн янз бүрийн угсаатан, ард түмнүүдийг төрөлх нутгаас нь хэдэн зуун мянга, саяар нь нүүлгэн шилжүүлж, сая сая хүний юу идэх, юу идэхгүйг хүртэл ганцаараа шийдэж байв. Түүний тушаалын дагуу Украинууд, Польшууд, Солонгос, Ижил мөрний Германууд, Крымын татарууд, [[Халимаг]]ууд, [[Чечень ястан|Чеченүүд]], Ингушүүд, Мешкетын туркүүд, Финландууд, Болгарууд, Грекүүд, Латвиуд, Литвууд, Эстонууд, Еврей нар зэрэг үндэстэн, угсаатан хүмүүсийг хүчээр Сибирь, Төв ази руу цөлж, үндэстэн угсаатнаар нь нутаг зааж байв. Учир нь эдгээр хүмүүсийг итгэж үл болох хүмүүс хэмээн үзэн, 2-р зэргийн хүмүүс гэж тэр үзэж байв. Хожим судлаачид Сталины дэглэмийн улмаас 4-10 сая гаруй зөвлөлтийн иргэн нас барсан гэж тооцоолдог. Зарим судлаачид өлсгөлөнг мөн оролцуулан, зөвхөн 1932-33 оны өлсгөлөнгийн үеэр 6 орчим сая хүн нас барсан. Үүнээс гадна 1.5 сая хүнийг цаазаар авсан; [[ГУЛАГ|Гулагуудад]], шоронд 5 сая хүн нас барж; 7.5 сая хүнийг цөлж, нүүлгэн шилжүүлэх үеэр 1.5 сая орчим; германы цэргийн хоригдол болон германы иргэд 1 сая орчим хэмээн тооцоолдог. Ингэж тооцоолбол 15 сая орчим хүн Сталины дэглэмийн золиос, хохирогч болон хэлмэгдсэн. Өөр нэгэн тооцоллоор Сталин нийт 24 сая зөвлөлтийн хүмүүсийг цаазлан хороосон гэсэн тоо байдаг. Ленин, Сталины байгуулсан харгис дарангуйлал болон олон улсын коммунизмын харгислалын балгаар дэлхий даяар коммунизмын бүтэшгүй үзлийн төлөө ямар ч гэм зэмгүй 100 сая хүний амь насыг коммунистууд хөнөөсөн ажээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайнд]] Зөвлөлт эхний үед маш ноцтой хохирол амсаж, бууж өгөх тухай асуудал ч яригдаж байсан гэдэг. Гэсэн ч дайны явцад өөрчлөлт гарч улмаар дайныг Зөвлөлтийг ялалтаар дуусгах боломжтой болсон. Ийнхүү ганцаараа засагласаар 1953 оны 3 сарын 1-нд тархинд нь цус харваж Сталин хэд хоногийн дараа нас барсан юм. ==Таалал төгссөн нь == 1953 оны 2-р сарын 26 -нд Сталин "Ближняя дача" зуслан дээр [[ЗХУ-ын Коммунист нам|3ХУ-ын Коммунист намын]] Төв Хорооны Улс төрийн Товчоог хуралдуулжээ. Хуралд Сталин, [[Георгий Маленков|Г.Маленков]], [[Лаврентий Берия|Л.Берия]], [[Николай Булганин|Н.Булганин]], [[Никита Хрущёв]] оролцсон байна, 1953 оны 3-р сарын 1-нд "Ближняя Дача" Зуслангийн гал тогооны өрөөнд Сталины хэвтэж байгааг хамгаалалтын албаны ажилтан П.В.Лозгачёв анх олж мэдсэн гэдэг. 3-р сарын 2-ны өглөө эмч нар ирж, биеийн баруун тал мэдээгүй болсоныг тогтоосон бөгөөд 3 -р сарын 5-ны орой 21 цаг 50 минутад нас баржээ. Тархинд нь цус харвасан тул нас барсан гэсэн эмнэлгийн албан ёсны дүгнэлт гарчээ. Улмаар түүний зандаршуулсан цогцосыг нь Лениний бунханд тавьсан байна. 1953-оос 1961 он хүртэл бунханыг '''В.И.Ленин''', ''И.В.Сталины'' мавзолей гэж нэрлэж байв. 1961 оны 10-р сарын 30 -н д [[ЗХУКН]]-ын XXII их хурал "Сталин Лениний гэрээслийг ноцтой зөрчиж байсайн тул түүний цогцосыг бунханд байлгах боломжгүй гэж тогтоож 1961 оны 10-р сарын 31-ээс 11-р сарын 1-нд шилжих шөнө Сталины цогцосыг Бунханаас нууцаар гарагаж Кремлийн хананд оршуулжээ. [[Сталины оршуулга|'''Сталины оршуулга.''']] == Сталинийг хороох оролдого == Сталинийг хороох оролдогууд нь Сталины хамгаалалт үргэлж өндөр түвшинд байлаа. Иосиф Сталиныг хороох хэд хэдэн оролдлого гарч байсан ч ямар ч амжилтгүй өндөрлөж байлаа. 1942 оны 11-р сарын 6-нд Сталиныг машинтайгаа [[Улаан талбай|Улаан талбайн]] ойролцоо явж байхад нь гал нээж байжээ. Гал нээсэн Савели Дмитриевийг баривчилж 1950 оны 8 сарын 25-нд буудан хороосон байна. 1943 онд Сталин, Рузвельт, Черчилль нарыг Тегеранд уулзахаас өмнө германы нууц албаныхан тэднийг хороохоор бэлтгэж байгаа гэсэн мэдээллийг нууц албаныхан олж мэдсэн байна. Үүний үр дүнд Иранд байгаа Германы нууц бүлэглэлийн олон арван гишүүдийг баривчилжээ. Гурван орны төрийн өндөрлөгийн аминд халдах хуйвалдааныг тагнуулч [[Отто Скорцени]] гол зохион байгуулж байжээ. {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Вячеслав Молотов]] |дараа =[[Георгий Маленков]] |албан_тушаал =[[ЗХУ-ын Ардын Комиссар нарын зөвлөл|ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга]] |он =1941-1953 }} {{Залгамжлал |өмнө =[[Өмнө нь байгаагүй]] |дараа =[[Никита Хрущёв]] |албан_тушаал =[[ЗХУКН-ын ТХ-ны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга]] |он =1922-1953 }} {{end}} {{Зөвлөлт Холбоот Улсын Маршалууд}} {{Navbox |name = Монголын Улсын баатрууд |title = [[File:Flag of the Mongolian People's Republic (1945–1992).svg|25px|border]] [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын [[Баатар#Монгол|Баатар]] |state = {{{state|autocollapse}}} |bodyclass = hlist |list1 = *[[Дамдины Сүхбаатар]]<!-- (1936.02.21) --> *[[Хатанбаатар Магсаржав]]<!-- (1936 он) --> *[[Шагдарын Гонгор]]<!-- (1979 он) --> *[[Дамчаагийн Дэмбэрэл]]<!-- (1979 он) --> *[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Лодонгийн Дандар]]<!-- (1979 он) --> *[[Цэндийн Олзвой]]<!-- (1979 он) --> *[[Хорлоогийн Чойбалсан]]<!-- (1979 он) --> *[[Лувсанцэрэнгийн Аюуш]]<!-- (1979 он) --> *[[Сангийн Дампил]]<!-- (1979 он) --> *[[Дашийн Данзанваанчиг]]<!-- (1979 он) --> *[[Самданжамцын Лхагвадорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Баянбалын Тэгшээ]]<!-- (1979 он) --> *[[Лхүнрэвийн Даваадорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Сталин, Иосиф Виссарионович]]<!-- (1979 он) --> *[[Ворошилов, Климент Ефремович]]<!-- (1979 он) --> *[[Хорлоогийн Дамба]]<!-- (1979 он) --> *[[Титов, Герман Степанович]]<!-- (1979 он) --> *[[Жадамбын Нэхийт]]<!-- (1979 он) --> *[[Лувсандоржийн Гэлэгбаатар]]<!-- (1979 он) --> *[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Николаев, Андриян Григорьевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Юмжаагийн Цэдэнбал]]<!-- (1979 он) --> *[[Беляев, Павел Иванович]]<!-- (1979 он) --> *[[Баясгалангийн Бадам]]<!-- (1979 он) --> *[[Жуков, Георгий Константинович]]<!-- (1979 он) --> *[[Чойн Дугаржав]]<!-- (1979 он) --> *[[Даржаагийн Хаянхярваа]]<!-- (1979 он) --> *[[Пунцагийн Чогдон]]<!-- (1979 он) --> *[[Дүгэрийн Нянтайсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Конев, Иван Степанович]]<!-- (1979 он) --> *[[Плиев, Исса Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Судец, Владимир Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Горбатко, Виктор Васильевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Түвдэнгийн Бор]]<!-- (1979 он) --> *[[Бэгзийн Гиваан]]<!-- (1979 он) --> *[[Рукавишников, Николай Николаевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Дуламдоржийн Самдан]]<!-- (1979 он) --> *[[Дүгэрийн Гуулин]]<!-- (1979 он) --> *[[Гомбын Цэнд]]<!-- (1979 он) --> *[[Батын Дорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Федюнинский, Иван Иванович]]<!-- (1979 он) --> *[[Магсарын Жанчив]]<!-- (1979 он) --> *[[Брежнев, Леонид Ильич]]<!-- (1979 он) --> *[[Косыгин, Алексей Николаевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Норпилийн Жамбаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Самдангийн Төмөрбаатар]]<!-- (1979 он) --> *[[Мазимын Экей]]<!-- (1979 он) --> *[[Бутачийн Цог]]<!-- (1979 он) --> *[[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Жанибеков, Владимир Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Устинов, Дмитрий Фёдорович]]<!-- (1979 он) --> *[[Коваленок, Владимир Васильевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Савиных, Виктор Петрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Дамдины Намнан]]<!-- (1979 он) --> *[[Энхийн Шийлэг]]<!-- (1979 он) --> *[[Ванчинжавын Шарав]]<!-- (1979 он) --> *[[Түүвэйн Дүүдэй]]<!-- (1979 он) --> *[[Жамъянгийн Лхагвасүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Дугарын Гунгаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Эрдэнийн Бат-Үүл]]<!-- (1979 он) --> *[[Пунцагийн Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Ундрахын Доржпалам]]<!-- (1979 он) --> }} <noinclude> [[Ангилал:Загвар:Зэвсэгт хүчин|Монголын баатар]] [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Хүмүүс|Монголын баатар]] [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Монгол|Баатар]] </noinclude> {{DEFAULTSORT:Сталин, Иосиф}} [[Ангилал:Иосиф Сталин| ]] [[Ангилал:Псевдоним]] [[Ангилал:Сталинизм]] [[Ангилал:Антисемитизмын хүн]] [[Ангилал:Антисионизмын хүн]] [[Ангилал:Катыний хядлага]] [[Ангилал:ЗХУ-ын засгийн газрын тэргүүн]] [[Ангилал:ЗХУ-ын намын дарга]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын улс төрийн товчооны гишүүн]] [[Ангилал:20-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:Большевикийн гишүүн]] [[Ангилал:1917 оны Оросын хувьсгалын хүн]] [[Ангилал:Оросын иргэний дайны хүн]] [[Ангилал:Зөвлөлт-Польшийн дайны хүн]] [[Ангилал:Ардын комиссар]] [[Ангилал:ЗХУ-ын батлан хамгаалахын сайд]] [[Ангилал:ЗХУ-ын дэлхийн хоёрдугаар дайны хүн]] [[Ангилал:Марксизм-Ленинизмийн төлөөлөгч]] [[Ангилал:БНМАУ-ын баатар]] [[Ангилал:Лениний одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын баатар]] [[Ангилал:ЗХУ-ын маршал]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн социалист хөдөлмөрийн баатар]] [[Ангилал:Ялалт одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын их хядлагын гэмт хэрэгтэн]] [[Ангилал:Будапештын хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Гүржүүд]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:Оросын хүн]] [[Ангилал:1878 онд төрсөн]] [[Ангилал:1953 онд өнгөрсөн]] afdi7khtgbtabk4qx8hs88tbs28wup9 0 8726 858903 858620 2026-06-15T08:46:56Z Zorigt 49 858903 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Чингэлтэй дүүрэг | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠴᠢᠩᠭᠢᠯᠲᠡᠢ}}{{MongolUnicode|ᠲᠡᠭᠦᠷᠭᠡ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Улаанбаатарын дүүргүүд|Дүүрэг]] | nickname = | motto = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_flag = Flag of Chingeltei district (Ulaanbaatar).svg | flag_size = 150 px | image_seal = | seal_size = | image_shield = Emblem of Chingeltei district (Ulaanbaatar).svg | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь|Нийслэл]] | subdivision_name1 = {{flag|Улаанбаатар}} | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = | seat = | government_type = | leader_title = Засаг дарга | leader_name = [[Нямандэлэгийн Мандуул]] | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = Сүхбаатарын район | established_date = 1965 он | established_title1 = Чингэлтэй дүүрэг | established_date1 = 1992 он | parts_type = Хороо | parts = 24 | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 89.3 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_note = | population_total = {{decrease}} 144,249 | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 8 | utc_offset = +8 | elevation_footnotes = <!--for references: use tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | website = {{url|http://www.chingeltei.gov.mn/}} | footnotes = }} [[Зураг:Water_fountain_with_rainbow_effect_in_Ulaanbaatar_Mongolia_(13).jpg|thumb||Чингэлтэй дүүргийн Явуухулангийн цэцэрлэг дэх усан оргилуур]] [[Зураг:Sunny_day_Mongolia.jpg|thumb||Чингэлтэй дүүрэгт оршдог Явуухулангийн хөшөө]] '''Чингэлтэй''' нь [[Улаанбаатар]] хотын 9 [[Улаанбаатарын дүүргүүд|дүүргийн]] нэг юм. 24 [[хороо]]нд хуваагддаг. Чингэлтэй дүүрэг нь Монгол Улсын Их Хурлын 1992 оны 08 дугаар сарын 18-ны өдрийн 18 дугаар тогтоолоор анх үүсгэн байгуулагдсан. Улмаар Улаанбаатар хотын Ардын Депутатуудын Хурлын 1992 оны 09 дүгээр сарын 01-ний өдрийн 31 дүгээр тогтоолоор засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн анхан шатны нэгж болох 18 хороотойгоор зохион байгуулагдсан. Дүүрэг нь нийт 8,930 га газар нутагтай. Үүнээс: * Ойн сан бүхий газар: 37.1 % * Хөдөө аж ахуйн эдэлбэр газар: 30.3 % * Хот тосгон, зам, шугам суурин: 27.0% * Усан сан бүхий газар нутаг: 4.5%-ийг эзэлж байна. Хүн ам 2016 оны жилийн эцсийн байдлаар 158,014.<ref name="statis">Улаанбаатар хотын статистикийн газар, {{Webarchiv|url=http://www.statis.ub.gov.mn/Download/tan/2007/stat2701.pdf |wayback=20070319185103 |text=stat2701.pdf |archiv-bot=2023-09-26 22:14:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://statis.ub.gov.mn/Download/Research/pop2006.01.01.pdf |wayback=20070222085701 |text=pop2006.01.01.pdf |archiv-bot=2023-09-26 22:14:49 InternetArchiveBot }}</ref> * НИЙТ ЭРЭГТЭЙ: 66,821 /49 %/ * НИЙТ ЭМЭГТЭЙ: 69,459 /51 %/ * Насны хувьд авч үзвэл: * 0-14 нас: 41,530 мянга 30.5 %; * 15-34 нас: 36,894 мянга 27.1 %; * 35-54 нас: 37,094 мянга 27.2 %; * 55-аас дээш нас: 20,762 мянга 15.2 %. == Эшлэл == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Улаанбаатарын дүүрэг}} [[Ангилал:Улаанбаатарын дүүрэг]] [[Ангилал:Чингэлтэй дүүрэг| ]] {{geo-stub}} {{Mongolia-stub}} cbsx8cvvi8ovsdc8x7ea7fgebegw7bo 0 8765 858914 840322 2026-06-15T09:19:12Z ~2026-35091-43 105345 /* */ 858914 wikitext text/x-wiki {{short description|1246-1248 оны хооронд Монголын эзэнт гүрний хаан}} {{Инфобокс хаан | name = Гүюг хаан | image = Guyuk khan from Persian miniature.jpg | caption = Гүюг хааны 15-р зууны дүрслэл | succession = [[Мягмардоржийн Тэмүгэ хааны эзэнт гүрний хаан]] | reign = 1246 оны 8 сарын 24 – 1248 оны 4 сарын 20 | coronation = 1246 оны 8 сарын 24 | predecessor = {{ubl|[[М.Өгэдэй хаан]]|[[Дөргөнэ]] (түр)}} | successor = {{ubl|[[Огул Каймиш]] (түр)|[[Мөнх хаан]]}} | birth_date = 1206 оны 3 сарын 19 | birth_place = [[Хамаг Монгол]] | death_date = 1248 оны 4 сарын 20 (42 насалсан) | death_place = [[Мягмардоржийн Тэмүгэ хааны эзэнт гүрэн]] | burial_place = Тодорхойгүй, [[Бурхан Халдун]] гэж таамагладаг{{efn|name=burial|''[[Юань улсын судар|Юань улсын судрын]]'' өгүүлснээр Өгөдэй хааныг Циньян хөндийд ({{lang|zh|起輦谷}}) оршуулсан гэдэг.<ref name=Yuanshi/> Хөндийгийн байршлыг ямар ч баримт бичигт дурдаагүй бөгөөд хүмүүс хөндийг одоогийн Монгол улсын [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] [[Онон гол]], [[Бурхан Халдун]] уулын ойролцоо байдаг гэж үздэг.}} | spouse = [[Огул Каймиш]] | full name = [[Монгол хэл|Монгол]]:{{MongolUnicode|ᠭᠦᠶᠦᠭ}} Гүюг | temple name = Динзун (定宗)<ref name=posthumous>{{cite book | url = http://chinesenotes.com/yuanshi/yuanshi002.html | title = Юань улсын судар |chapter=Volume 2 Annals 2: Taizong, Dingzong |language=Хятад |quote= 定宗簡平皇帝，諱貴由，太宗長子也...在位三年，壽四十有三。葬起輦谷。}}</ref> (1266 онд олгосон) | posthumous name = Жяньпин хаан (簡平皇帝)<ref name=posthumous/> (1266 онд олгосон) | house = [[Адууч]] | father = [[М.Өгэдэй хаан]] | mother = [[Дөргөнэ]] | signature = Guyuk khan's Stamp 1246.jpg | signature_type = [[Тамга (Зүүн Ази)|Тамга]]{{efn|1246 онд Ромын Пап лам IV Иннокентийд илгээсэн захидалд Гүюг хааны монгол бичгийг ашиглан зурсан тамга.}} | religion = [[Тэнгэр шүтлэг]] эсвэл [[Христийн шашин]]}} '''Гүюг хаан''' ({{mongolUnicode|ᠭᠦᠶᠦᠭ ᠬᠠᠭᠠᠨ}}, * 1206 оны 3 сарын 19-нд; † 1248 оны 4 сарын 20-нд) нь [[Их Монгол Улс]]ын гурав дахь [[Монголын хаадын жагсаалт|их хаан]] байжээ. Тэрээр [[Өгэдэй хаан]]ы ууган хүү ба [[Чингис хаан]]ы ач байсан бөгөөд 1246 оноос 1248 он хүртэл хаан ширээнд суусан байна. Түүний эх нь Мэргид аймгийн [[Дөргөнэ|Дөргэнэ]] (түүнийг түүхийн сурвалж бичгүүдэд Туракина, Турхан, Наймалж, Наймалжин гэх мэтээр нэрлэсэн байдаг) хатан байсан юм. [[Плано Карпини|П.Карпинийн]] тэмдэглэснээр Гүюг хаан “дунд зэргийн нуруутай, хэрсүү ухаалаг бөгөөд хэтэрхий зальжин, буурьтай ба ихэмсэг зантай” хүн байв. Чингис хааны үндэс суурийг нь тавьж, Өгэдэй хааны үед жинхэнэ ёсоор төлөвшин тогтсон Монгол гүрэн Гүюг хааны үед нүүдэл, суурьшмал хосолсон дэлхийн хэмжээний эзэнт гүрэн болсон билээ. Гүюг хаан өөрийн гол өрсөлдөгч Алтан ордны улсын Бат хааныг дарахаар баруун зүг хөдлөөд замдаа өвчний улмаас нас баржээ. == Намтар == Гүюг эцэг Өгэдэй хааны Алтан улсыг мөхөөсөн 1232-1235 оны дайнд оролцож явсан байна. Мөн зүүн Зүрчин улсыг мөхөөх дайныг биечлэн удирдаж явжээ. Түүний дараа 1236-1240 онд болсон [[Бат хаан|Бат хааны]] Кипчак, Алан, Кавказын нутаг болон Оросын вант улсуудыг эзлэх аян дайнд оролцож байсан бөгөөд энэ дайны явцад Баттай муудалцсан тул Өгэдэй хааны зарлигаар өөрийн цэргийн хамт Монгол улс руу буцжээ. Монголд ирсэний дараа Өгэдэйн удмынхны эзэмшил болох Эрчис мөрөн, Тарвагатайн нурууны орчимд Эмээл хотод (Хятадын түүхчид Эмил гэх болсон нэр бөгөөд өнөөгийн БНХАУ-ын Шинжааны өөртөө засах орны Тарвагатай аймгийн Дөрвөлжин сумын нутагт оршино. Тэнд Дөрвөлжин хэмээх шинэ хотыг Өгэдэй хааны ордон байсан газар босгожээ) сууж байв. [[File:Guyuk khan from Persian miniature.jpg|thumb|Перс зурагт дүрслэгдсэн Гүюг хааны хөрөг]] 1241 онд Өгэдэй хаан нас барсны дараа түүний их хатан Дөргэнэ таван жил төрийн эрхийг атгажээ. Үүнд дургүйцсэн Чингис хааны отгон дүү Тэмүгэ отчигин ноён өөрийн харъяат газраас цэрэг дайчлан Дөргэнэ хатныг зайлуулж, өөрөө хааны суурийг эзлэхээр хөдөлжээ. Гүюг Монголын хаан ширээнд өөрөөс нь өөр хүн гарахыг хэзээ ч тэвчихгүй байсан тул мөн өөрийн цэргийг авч, Тэмүгэ ноёныг угтан хөдлөв. Тэмүгэ ноён хүчин мөхөсдөхөөс болгоомжилж, Өгэдэй хааны үхэлд гашуудахаар ирсэн хэмээн аргалж, Их хааны гашуудалыг гүйцэтгээд буцжээ. Түүний дараа 1246 онд Гүюг Монголын Их Хааны суурийг эзлэв. Түүнийг хаан сууринд өргөмжлөгдөх ёслол дээр Багдадын халифт улс, Сүн улс, Гүрёо, Зүрчид зэрэг олон улс орнуудын элч төлөөлөгчид оролцжээ. Мөн Ромын пап ламын элч [[Плано Карпини]] (польшийн лам Бенедикт Полак хамт ирсэн) оролцсон бөгөөд тэрээр Ромын папын монголчуудыг Христийн шашинд орж, Унгар зэрэг Христийн шашинт орнуудыг түйвээснийхээ бурууг хүлээхийг шаардсан захидлыг авч иржээ. Гүюг хаан пап ламын шаардлагыг эрс няцааж, түүнийг Их Монгол Улсад дагаар орохыг сөргүүлэн шаардсан [[Гүюг хааны захидал|хариу захидал]] илгээсэн аж. Уг захидлын перс хэл дээрх хувилбар нь эдүгээ [[Ватиканы апостолын номын сан|Ватиканы]] номын сангийн архивт хадгалагдаж байна. Плано Карпини Монголд байх үеийнхээ тухай бичсэн аян замын тэмдэглэлийг бичсэн нь одоог хүртэл хадгалагдан үлджээ. Гүюг хаан эзэнт гүрний нутаг даяар хүн, амын тооллого хийж, албан татварын хэмжээг тогтоов. Гүюгийг хаанд өргөмжлөх ёслолд [[Бат хан|Бат]] ирээгүй бөгөөд тэрээр өөрийн харъяат газрыг нилээд бие даасан байдалтайгаар захирч байлаа. Гүюг хаан Батын хүчин чадал их тул түүнтэй эвдрэлцэхээс болгоомжилж байв. Эцэстээ 1248 онд Гүюг хаан Батын зүг цэрэглэн хөдөлж яваад одоогийн [[Шинжаан]] мужийн нутагт байсан Бешбалык хотын ойролцоо нас баржээ. [[Зураг:LetterGuyugToInnocence.jpg|thumb|right|445x445px|Гүюг хаанаас Ромын пап Иннокентийд 1246 онд илгээсэн захидал]] == Шашин шүтлэг == [[Зураг:Guyuk khan's Stamp 1246.jpg|thumb|left|209x209px|Гүюг хааны "Мөнх тэнгэрийн хүчин дор Их Монгол улсын далай хааны зарлиг ил болгон иргэн дор хүрвээс биширтүгэй, аюутугай" гэсэн үсэгтэй төрийн тамга]] Мөнх тэнгэрийг шүтэн биширч төрийн шашин болгож байсан их хааны нэг бол Гүюг юм. Гүюг хаан нь 1246 оны 8 сарын сүүлч 9 сарын эхээр Ромын папын элч [[Плано Карпини|Плано Карпиниг]] (1182-1252) хүлээн авч уулзаж байсан ба энэ үеэр Плано Карпини нь Ромын пап IV Иннокентийн (1195-1254) албан захидлыг их хаанд өргөн барьжээ. Монголын талаас хариу бичгээ 1246 оны 11-р сарын эхээр төлөвлөн бичиж орчуулах зэрэг ажлыг хийж гүйцэтгэсэн байна. Албан бичгийг перс хэлээр бичиж латин хэлээр орчуулан хоёр хувь үйлдэж бас сарацин хэлний орчуулгыг хавсаргажээ. 1 метр 12 см урт, 20 см өргөн хоёр хэсгээс бүрэлдэж бичгийн төгсгөл ба наалдуулсан залгаас дээр нь "Мөнх тэнгэрийн хүчинд" хэмээх Монгол үсгийн улаан тамга дарсан энэхүү бичиг хожим нь [[Ватикан|Ватиканы]] номын сангаас олдсон юм. Бичиг нь “Мөнх Тэнгэрийн хүчинд” хэмээн эхэлсэн бөгөөд цааш нь бичихдээ “Их хаанаас папад илгээсэн бичгийн сайтар уншиж ойлгогтун. Пап өөрийн биеэр бараалхахаар ирвэл зохимой. Тэгвэл бид өөрийн засаг билгээ сонсгох болно. [[Унгар|Мажар]] зэрэг [[Христийн шашин|Христийн шашинт]] улс оронд Чингис хаан ба бусад хаад элч томилон явуулж Мөнх Тэнгэрийн зарлигийг дуулгах гэв. Гэтэл тэдгээр улс орны иргэд Мөнх Тэнгэрийг үл тоомсорлож чиний хэлж буй тэдгээр иргэд чинь үймээн самуун дэгдээж манай элчийг балмад хэрцгийгээр алж хороов. Учир иймийн тулд сая Мөнх Тэнгэрийн хүчинд тэдгээр улс орныг даран эрхшээв. Мөн үүний дотор зарим иргэд Мөнх тэнгэрийн хүчинд ивээгдэн эсэн мэд үлдэв. Эгэл жирийн хүн хэрхэн өрөөл бусдыг гэсгээн цээрлүүлж чадах билээ. Чи бас <би бол Христийн шашинтан. Би Ертөнцийн Эзэнийг хайрлана. ... -ыг үзэн ядна> гэжээ. Ертөнцийн Эзэн хүн төрөлхтнийг нүгэл гэмтэй төрүүлсэн мөртлөө бас энэрэн хайрлах сэтгэл байна гэгчийг чи яаж мэдсэн бэ? Энэ мэт өгүүлэгч хүн тэнгэр бурхныг хэрхэн таних билээ. Наран мандахаас наран жаргах хүртэлх дэлхий ертөнц Мөнх Тэнгэрийн хүчинд ивээгдэж буй. Мөнх Тэнгэрийн зарлигийг зөрчвөл хэн ч юу ч хийж бүтээж чадахгүй. Та нар одоо үнэн сэтгэлээсээ биднийг дагаж орогтун. Тэгвэл бид та нарыг өршөөн хайрлана. Хэрвээ та нар Мөнх Тэнгэрийн зарлигийг сонсохгүй эсэргүүцэн тэмцвэл бидний өстөн дайсан болно. Үүнийг та бүхэн сайтар мэдэгтүн. Хэрвээ та нар ондоо санаа өвөрлөх юм бол түүнээс гарах үр дагаврыг Мөнх Тэнгэр мэдмой ” гэжээ. Бичгийг Гүюг хаан анх монголоор хэлж, перс, латин хэл рүү орчуулжээ. Тус албан бичиг бол Монголчуудын сүсэг бишрэлийн тухай Их Монгол улсын эзэн хааны байр суурийн илэрхийлэл юм<ref>Г.Гэрэлбаатар {{Webarchiv|url=http://www.munkhtenger.com/index.php?ff=newsmore&more=62 |wayback=20111128054844 |text="ГҮЮГ ХААНЫ МӨНХТЭНГЭРИЗМ" |archiv-bot=2023-10-06 06:18:36 InternetArchiveBot }}</ref>. == Зан чанар == Гүюг хаан нь Ромын папын элчин Плано Карпиний тэмдэглэснээр: «...дөч буюу дөчин тав орчим настай...дунд зэргийн нуруутай, маш хэрсүү ухаалаг, хэтэрхий зальжин, буурьтай бөгөөд ихэмсэг зантай, хий хоосон инээвхийлэх буюу гэнэхэн явдал гаргахыг нь хэн ч үзээгүй» бөгөөд эцэг өвгөдийн гэрээслэлд үнэнч, хаан төрийн хатуу ёс журмыг дээдлэгч, Их хаан байсан билээ.<ref name="МҮТВ"> [http://archive.is/20121123162510/http://news.niigem.mn/content/26849.shtml "Гүюг хааны их хатан Огул Хаймиш"]</ref> == Гэр бүл == Гүюг хааны их хатан [[Огул Каймиш]] нь Мэргид аймгийн хүн байв. Эр нөхрөө нас барсны дараа Огул Каймиш хатан 1248-1251 онд гурван жилийн хугацаанд төрийн хэргийг түр хамаарч байжээ. Гүюг хаан олон хатад, татвар эмстэй байсан. Тэдгээрээс гурвынх нь нэр түүхийн сурвалж бичигт тэмдэглэгдсэн байдаг. Гүюг хаан '''Хожа''', '''Нагу''', '''Хөхөө''' ('''Хүкү''') гэдэг гурван хүүтэй байв. Мөн хоёр охинтой байжээ. ==Эх сурвалж== {{Reflist}} == Номнууд == * "''HISTORIA MONGALORUM''" Fra Giovanni da Pian del Carpini, 1245-1247, "''Монголчуудын түүх''" Плано Карпини, итали хэлнээс орчуулсан Л.Нямаа, 2006, ISBN 99929-2-214-1 * ГҮЮГ ХААН : МОНГОЛ ҮНДЭСТНИЙ ТҮҮХЭН ЗҮТГЭЛТЭН. ЦУВРАЛ №4 https://web.archive.org/web/20220717215712/http://koha.pl.ub.gov.mn/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=7231 {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Өгэдэй хаан]] |албан_тушаал =[[Монгол хаад#Их Монгол улс|Их Монгол Улсын Далай Их Хаан]] |он =1246-1248 |дараа =[[Мөнх хаан]] }} {{end}} {{Navbox | name = Монголын эзэнт гүрний их хаад | state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} | title = [[Их Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний]] [[хаан|их хаан]] | bodyclass = hlist |group1 = Их Монгол Улсын хаад |list1 = * [[Чингис хаан]] * [[Толуй]] <small>(Төр баригч)</small> * [[Өгэдэй хаан]] * [[Дөргөнэ]] <small><nowiki>(Төр баригч)</nowiki></small> * [[Гүюг хаан]] * [[Огул Хаймыш]] <small>(Төр баригч)</small> * [[Мөнх хаан]] * [[Хубилай хаан]] / [[Аригбөх|Аригбөх хаан]] |group2 = Их Юань улсын хаад |list2 = * [[Хубилай хаан]] * [[Төмөр Өлзийт хаан|Төмөр хаан]] * [[Хайсан хүлэг хаан|Хайсан хаан]] * [[Аюурбарбад хаан]] * [[Шадбал гэгээн хаан|Шадбал хаан]] * [[Есөнтөмөр хаан]] * [[Аригиба хаан]] * [[Төвтөмөр хаан]] * [[Хүслэн хаан]] * [[Ринчинбал хаан]] * [[Тогоонтөмөр хаан]] | below = }} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Монголын их хаан]] [[Ангилал:Их хаан]] [[Ангилал:1206 онд төрсөн]] [[Ангилал:1248 онд өнгөрсөн]] eaw0zx5xsxqzj1gy2eppk1lwkx3loy0 858915 858914 2026-06-15T09:24:39Z ~2026-35091-43 105345 /* */ 858915 wikitext text/x-wiki {{short description|1246-1248 оны хооронд Монголын эзэнт гүрний хаан}} {{Инфобокс хаан | name = Гүюг хаан | image = Guyuk khan from Persian miniature.jpg | caption = Гүюг хааны 15-р зууны дүрслэл | succession = [[Мягмардоржийн Тэмүгэ хааны эзэнт гүрний хаан]] | reign = 1246 оны 8 сарын 24 – 1248 оны 4 сарын 20 | coronation = 1246 оны 8 сарын 24 | predecessor = {{ubl|[[М.Өгэдэй хаан]]|[[Дөргөнэ]] (түр)}} | successor = {{ubl|[[Огул Каймиш]] (түр)|[[Мөнх хаан]]}} | birth_date = 1206 оны 3 сарын 19 | birth_place = [[Хамаг Монгол]] | death_date = 1248 оны 4 сарын 20 (42 насалсан) | death_place = [[Мягмардоржийн Тэмүгэ хааны эзэнт гүрэн]] | burial_place = Тодорхойгүй, [[Бурхан Халдун]] гэж таамагладаг{{efn|name=burial|''[[Юань улсын судар|Юань улсын судрын]]'' өгүүлснээр Өгөдэй хааныг Циньян хөндийд ({{lang|zh|起輦谷}}) оршуулсан гэдэг.<ref name=Yuanshi/> Хөндийгийн байршлыг ямар ч баримт бичигт дурдаагүй бөгөөд хүмүүс хөндийг одоогийн Монгол улсын [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] [[Онон гол]], [[Бурхан Халдун]] уулын ойролцоо байдаг гэж үздэг.}} | spouse = [[Огул Каймиш]] | full name = [[Монгол хэл|Монгол]]:{{MongolUnicode|ᠭᠦᠶᠦᠭ}} Гүюг | temple name = Динзун (定宗)<ref name=posthumous>{{cite book | url = http://chinesenotes.com/yuanshi/yuanshi002.html | title = Юань улсын судар |chapter=Volume 2 Annals 2: Taizong, Dingzong |language=Хятад |quote= 定宗簡平皇帝，諱貴由，太宗長子也...在位三年，壽四十有三。葬起輦谷。}}</ref> (1266 онд олгосон) | posthumous name = Жяньпин хаан (簡平皇帝)<ref name=posthumous/> (1266 онд олгосон) | house = [[Адууч]] | father = [[Т.Өгэдэй хаан]] | mother = [[Дөргөнэ]] | signature = Guyuk khan's Stamp 1246.jpg | signature_type = [[Тамга (Зүүн Ази)|Тамга]]{{efn|1246 онд Ромын Пап лам IV Иннокентийд илгээсэн захидалд Гүюг хааны монгол бичгийг ашиглан зурсан тамга.}} | religion = [[Тэнгэр шүтлэг]] эсвэл [[Христийн шашин]]}} '''Гүюг хаан''' ({{mongolUnicode|ᠭᠦᠶᠦᠭ ᠬᠠᠭᠠᠨ}}, * 1206 оны 3 сарын 19-нд; † 1248 оны 4 сарын 20-нд) нь [[Их Монгол Улс]]ын гурав дахь [[Монголын хаадын жагсаалт|их хаан]] байжээ. Тэрээр [[Өгэдэй хаан]]ы ууган хүү ба [[Чингис хаан]]ы ач байсан бөгөөд 1246 оноос 1248 он хүртэл хаан ширээнд суусан байна. Түүний эх нь Мэргид аймгийн [[Дөргөнэ|Дөргэнэ]] (түүнийг түүхийн сурвалж бичгүүдэд Туракина, Турхан, Наймалж, Наймалжин гэх мэтээр нэрлэсэн байдаг) хатан байсан юм. [[Плано Карпини|П.Карпинийн]] тэмдэглэснээр Гүюг хаан “дунд зэргийн нуруутай, хэрсүү ухаалаг бөгөөд хэтэрхий зальжин, буурьтай ба ихэмсэг зантай” хүн байв. Чингис хааны үндэс суурийг нь тавьж, Өгэдэй хааны үед жинхэнэ ёсоор төлөвшин тогтсон Монгол гүрэн Гүюг хааны үед нүүдэл, суурьшмал хосолсон дэлхийн хэмжээний эзэнт гүрэн болсон билээ. Гүюг хаан өөрийн гол өрсөлдөгч Алтан ордны улсын Бат хааныг дарахаар баруун зүг хөдлөөд замдаа өвчний улмаас нас баржээ. == Намтар == Гүюг эцэг Өгэдэй хааны Алтан улсыг мөхөөсөн 1232-1235 оны дайнд оролцож явсан байна. Мөн зүүн Зүрчин улсыг мөхөөх дайныг биечлэн удирдаж явжээ. Түүний дараа 1236-1240 онд болсон [[Бат хаан|Бат хааны]] Кипчак, Алан, Кавказын нутаг болон Оросын вант улсуудыг эзлэх аян дайнд оролцож байсан бөгөөд энэ дайны явцад Баттай муудалцсан тул Өгэдэй хааны зарлигаар өөрийн цэргийн хамт Монгол улс руу буцжээ. Монголд ирсэний дараа Өгэдэйн удмынхны эзэмшил болох Эрчис мөрөн, Тарвагатайн нурууны орчимд Эмээл хотод (Хятадын түүхчид Эмил гэх болсон нэр бөгөөд өнөөгийн БНХАУ-ын Шинжааны өөртөө засах орны Тарвагатай аймгийн Дөрвөлжин сумын нутагт оршино. Тэнд Дөрвөлжин хэмээх шинэ хотыг Өгэдэй хааны ордон байсан газар босгожээ) сууж байв. [[File:Guyuk khan from Persian miniature.jpg|thumb|Перс зурагт дүрслэгдсэн Гүюг хааны хөрөг]] 1241 онд Өгэдэй хаан нас барсны дараа түүний их хатан Дөргэнэ таван жил төрийн эрхийг атгажээ. Үүнд дургүйцсэн Чингис хааны отгон дүү Тэмүгэ отчигин ноён өөрийн харъяат газраас цэрэг дайчлан Дөргэнэ хатныг зайлуулж, өөрөө хааны суурийг эзлэхээр хөдөлжээ. Гүюг Монголын хаан ширээнд өөрөөс нь өөр хүн гарахыг хэзээ ч тэвчихгүй байсан тул мөн өөрийн цэргийг авч, Тэмүгэ ноёныг угтан хөдлөв. Тэмүгэ ноён хүчин мөхөсдөхөөс болгоомжилж, Өгэдэй хааны үхэлд гашуудахаар ирсэн хэмээн аргалж, Их хааны гашуудалыг гүйцэтгээд буцжээ. Түүний дараа 1246 онд Гүюг Монголын Их Хааны суурийг эзлэв. Түүнийг хаан сууринд өргөмжлөгдөх ёслол дээр Багдадын халифт улс, Сүн улс, Гүрёо, Зүрчид зэрэг олон улс орнуудын элч төлөөлөгчид оролцжээ. Мөн Ромын пап ламын элч [[Плано Карпини]] (польшийн лам Бенедикт Полак хамт ирсэн) оролцсон бөгөөд тэрээр Ромын папын монголчуудыг Христийн шашинд орж, Унгар зэрэг Христийн шашинт орнуудыг түйвээснийхээ бурууг хүлээхийг шаардсан захидлыг авч иржээ. Гүюг хаан пап ламын шаардлагыг эрс няцааж, түүнийг Их Монгол Улсад дагаар орохыг сөргүүлэн шаардсан [[Гүюг хааны захидал|хариу захидал]] илгээсэн аж. Уг захидлын перс хэл дээрх хувилбар нь эдүгээ [[Ватиканы апостолын номын сан|Ватиканы]] номын сангийн архивт хадгалагдаж байна. Плано Карпини Монголд байх үеийнхээ тухай бичсэн аян замын тэмдэглэлийг бичсэн нь одоог хүртэл хадгалагдан үлджээ. Гүюг хаан эзэнт гүрний нутаг даяар хүн, амын тооллого хийж, албан татварын хэмжээг тогтоов. Гүюгийг хаанд өргөмжлөх ёслолд [[Бат хан|Бат]] ирээгүй бөгөөд тэрээр өөрийн харъяат газрыг нилээд бие даасан байдалтайгаар захирч байлаа. Гүюг хаан Батын хүчин чадал их тул түүнтэй эвдрэлцэхээс болгоомжилж байв. Эцэстээ 1248 онд Гүюг хаан Батын зүг цэрэглэн хөдөлж яваад одоогийн [[Шинжаан]] мужийн нутагт байсан Бешбалык хотын ойролцоо нас баржээ. [[Зураг:LetterGuyugToInnocence.jpg|thumb|right|445x445px|Гүюг хаанаас Ромын пап Иннокентийд 1246 онд илгээсэн захидал]] == Шашин шүтлэг == [[Зураг:Guyuk khan's Stamp 1246.jpg|thumb|left|209x209px|Гүюг хааны "Мөнх тэнгэрийн хүчин дор Их Монгол улсын далай хааны зарлиг ил болгон иргэн дор хүрвээс биширтүгэй, аюутугай" гэсэн үсэгтэй төрийн тамга]] Мөнх тэнгэрийг шүтэн биширч төрийн шашин болгож байсан их хааны нэг бол Гүюг юм. Гүюг хаан нь 1246 оны 8 сарын сүүлч 9 сарын эхээр Ромын папын элч [[Плано Карпини|Плано Карпиниг]] (1182-1252) хүлээн авч уулзаж байсан ба энэ үеэр Плано Карпини нь Ромын пап IV Иннокентийн (1195-1254) албан захидлыг их хаанд өргөн барьжээ. Монголын талаас хариу бичгээ 1246 оны 11-р сарын эхээр төлөвлөн бичиж орчуулах зэрэг ажлыг хийж гүйцэтгэсэн байна. Албан бичгийг перс хэлээр бичиж латин хэлээр орчуулан хоёр хувь үйлдэж бас сарацин хэлний орчуулгыг хавсаргажээ. 1 метр 12 см урт, 20 см өргөн хоёр хэсгээс бүрэлдэж бичгийн төгсгөл ба наалдуулсан залгаас дээр нь "Мөнх тэнгэрийн хүчинд" хэмээх Монгол үсгийн улаан тамга дарсан энэхүү бичиг хожим нь [[Ватикан|Ватиканы]] номын сангаас олдсон юм. Бичиг нь “Мөнх Тэнгэрийн хүчинд” хэмээн эхэлсэн бөгөөд цааш нь бичихдээ “Их хаанаас папад илгээсэн бичгийн сайтар уншиж ойлгогтун. Пап өөрийн биеэр бараалхахаар ирвэл зохимой. Тэгвэл бид өөрийн засаг билгээ сонсгох болно. [[Унгар|Мажар]] зэрэг [[Христийн шашин|Христийн шашинт]] улс оронд Чингис хаан ба бусад хаад элч томилон явуулж Мөнх Тэнгэрийн зарлигийг дуулгах гэв. Гэтэл тэдгээр улс орны иргэд Мөнх Тэнгэрийг үл тоомсорлож чиний хэлж буй тэдгээр иргэд чинь үймээн самуун дэгдээж манай элчийг балмад хэрцгийгээр алж хороов. Учир иймийн тулд сая Мөнх Тэнгэрийн хүчинд тэдгээр улс орныг даран эрхшээв. Мөн үүний дотор зарим иргэд Мөнх тэнгэрийн хүчинд ивээгдэн эсэн мэд үлдэв. Эгэл жирийн хүн хэрхэн өрөөл бусдыг гэсгээн цээрлүүлж чадах билээ. Чи бас <би бол Христийн шашинтан. Би Ертөнцийн Эзэнийг хайрлана. ... -ыг үзэн ядна> гэжээ. Ертөнцийн Эзэн хүн төрөлхтнийг нүгэл гэмтэй төрүүлсэн мөртлөө бас энэрэн хайрлах сэтгэл байна гэгчийг чи яаж мэдсэн бэ? Энэ мэт өгүүлэгч хүн тэнгэр бурхныг хэрхэн таних билээ. Наран мандахаас наран жаргах хүртэлх дэлхий ертөнц Мөнх Тэнгэрийн хүчинд ивээгдэж буй. Мөнх Тэнгэрийн зарлигийг зөрчвөл хэн ч юу ч хийж бүтээж чадахгүй. Та нар одоо үнэн сэтгэлээсээ биднийг дагаж орогтун. Тэгвэл бид та нарыг өршөөн хайрлана. Хэрвээ та нар Мөнх Тэнгэрийн зарлигийг сонсохгүй эсэргүүцэн тэмцвэл бидний өстөн дайсан болно. Үүнийг та бүхэн сайтар мэдэгтүн. Хэрвээ та нар ондоо санаа өвөрлөх юм бол түүнээс гарах үр дагаврыг Мөнх Тэнгэр мэдмой ” гэжээ. Бичгийг Гүюг хаан анх монголоор хэлж, перс, латин хэл рүү орчуулжээ. Тус албан бичиг бол Монголчуудын сүсэг бишрэлийн тухай Их Монгол улсын эзэн хааны байр суурийн илэрхийлэл юм<ref>Г.Гэрэлбаатар {{Webarchiv|url=http://www.munkhtenger.com/index.php?ff=newsmore&more=62 |wayback=20111128054844 |text="ГҮЮГ ХААНЫ МӨНХТЭНГЭРИЗМ" |archiv-bot=2023-10-06 06:18:36 InternetArchiveBot }}</ref>. == Зан чанар == Гүюг хаан нь Ромын папын элчин Плано Карпиний тэмдэглэснээр: «...дөч буюу дөчин тав орчим настай...дунд зэргийн нуруутай, маш хэрсүү ухаалаг, хэтэрхий зальжин, буурьтай бөгөөд ихэмсэг зантай, хий хоосон инээвхийлэх буюу гэнэхэн явдал гаргахыг нь хэн ч үзээгүй» бөгөөд эцэг өвгөдийн гэрээслэлд үнэнч, хаан төрийн хатуу ёс журмыг дээдлэгч, Их хаан байсан билээ.<ref name="МҮТВ"> [http://archive.is/20121123162510/http://news.niigem.mn/content/26849.shtml "Гүюг хааны их хатан Огул Хаймиш"]</ref> == Гэр бүл == Гүюг хааны их хатан [[Огул Каймиш]] нь Мэргид аймгийн хүн байв. Эр нөхрөө нас барсны дараа Огул Каймиш хатан 1248-1251 онд гурван жилийн хугацаанд төрийн хэргийг түр хамаарч байжээ. Гүюг хаан олон хатад, татвар эмстэй байсан. Тэдгээрээс гурвынх нь нэр түүхийн сурвалж бичигт тэмдэглэгдсэн байдаг. Гүюг хаан '''Хожа''', '''Нагу''', '''Хөхөө''' ('''Хүкү''') гэдэг гурван хүүтэй байв. Мөн хоёр охинтой байжээ. ==Эх сурвалж== {{Reflist}} == Номнууд == * "''HISTORIA MONGALORUM''" Fra Giovanni da Pian del Carpini, 1245-1247, "''Монголчуудын түүх''" Плано Карпини, итали хэлнээс орчуулсан Л.Нямаа, 2006, ISBN 99929-2-214-1 * ГҮЮГ ХААН : МОНГОЛ ҮНДЭСТНИЙ ТҮҮХЭН ЗҮТГЭЛТЭН. ЦУВРАЛ №4 https://web.archive.org/web/20220717215712/http://koha.pl.ub.gov.mn/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=7231 {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Өгэдэй хаан]] |албан_тушаал =[[Монгол хаад#Их Монгол улс|Их Монгол Улсын Далай Их Хаан]] |он =1246-1248 |дараа =[[Мөнх хаан]] }} {{end}} {{Navbox | name = Монголын эзэнт гүрний их хаад | state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} | title = [[Их Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний]] [[хаан|их хаан]] | bodyclass = hlist |group1 = Их Монгол Улсын хаад |list1 = * [[Чингис хаан]] * [[Толуй]] <small>(Төр баригч)</small> * [[Өгэдэй хаан]] * [[Дөргөнэ]] <small><nowiki>(Төр баригч)</nowiki></small> * [[Гүюг хаан]] * [[Огул Хаймыш]] <small>(Төр баригч)</small> * [[Мөнх хаан]] * [[Хубилай хаан]] / [[Аригбөх|Аригбөх хаан]] |group2 = Их Юань улсын хаад |list2 = * [[Хубилай хаан]] * [[Төмөр Өлзийт хаан|Төмөр хаан]] * [[Хайсан хүлэг хаан|Хайсан хаан]] * [[Аюурбарбад хаан]] * [[Шадбал гэгээн хаан|Шадбал хаан]] * [[Есөнтөмөр хаан]] * [[Аригиба хаан]] * [[Төвтөмөр хаан]] * [[Хүслэн хаан]] * [[Ринчинбал хаан]] * [[Тогоонтөмөр хаан]] | below = }} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Монголын их хаан]] [[Ангилал:Их хаан]] [[Ангилал:1206 онд төрсөн]] [[Ангилал:1248 онд өнгөрсөн]] domxqpyyeezg812vfx9qwps0nm0vjtq 0 12903 858908 858664 2026-06-15T08:59:45Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/~2026-34271-88|~2026-34271-88]] ([[User talk:~2026-34271-88|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Chongkian|Chongkian]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 807283 wikitext text/x-wiki '''Молекул''' гэж тогтвортой, цахилгаан цэнэггүй, химийн холбоогоор ([[ковалент холбоо]]) тодорхой бүтэцтэй болж холбогдсон хоёр буюу түүнээс дээш тооны атомыг хэлнэ.<ref name="iupac">International Union of Pure and Applied Chemistry (1994). "[http://goldbook.iupac.org/M04002.html molecule]". Compendium of Chemical Terminology Internet edition.</ref><ref>{{cite book|author=Pauling, Linus |title=General Chemistry|location=New York | publisher=Dover Publications, Inc.|year=1970|isbn=0-486-65622-5}}<br /> {{cite book| author=Ebbin, Darrell, D. |title=General Chemistry, 3rd Ed.|location=Boston | publisher=Houghton Mifflin Co.|year=1990|isbn=0-395-43302-9}}<br />{{cite book|author=Brown, T.L. |title=Chemistry – the Central Science, 9th Ed.|location=New Jersey | publisher=Prentice Hall|year=2003|isbn=0-13-066997-0}}<br />{{cite book|author=Chang, Raymond |title=Chemistry, 6th Ed.|location=New York | publisher=McGraw Hill|year=1998|isbn=0-07-115221-0}}<br />{{cite book|author=Zumdahl, Steven S. |title= Chemistry, 4th ed.|location= Boston |publisher= Houghton Mifflin|year= 1997|isbn=0-669-41794-7}}</ref> [[Органик хими]], [[биохими]]йн шинжлэх ухаанд харин молекул гэсэн нэрийг цэнэгт [[органик бүтэц|органик молекул]], [[биомолекул]] зэрэг өргөн хүрээнд хамруулдаг. [[Молекул-кинетик онол]]оор молекул гэсэн нэрийг найрлагаас нь үл хамааруулан ямар ч хийн бөөмд хэрэглэдэг.<ref>E.g. see [https://web.archive.org/web/20020316083204/http://www.usd.edu/phys/courses/phys_111sf/ch_10/10_notes.htm]</ref> Энэхүү тодорхойлолтоор бол ганц атомт [[инертийн хий]]нүүд ч молекулд тооцогдоно.<ref>{{cite book | title=Comprehensive Inorganic Chemistry | last=Chandra | first=Sulekh | publisher=New Age Publishers | isbn=8122415121 }}</ref> Молекул нь ганц элементийн атомуудын холбоо (ж.нь. [[хүчилтөрөгч]], O₂) эсвэл өөр өөр элементийн атомуудын холбоо (ж.нь. [[ус]], H₂O) байж болно. [[Устөрөгчийн холбоо]], [[ионы холбоо]] зэрэг ковалент биш холбоогоор холбогдсон атомуудыг ихэнхдээ молекулд тооцдоггүй. == Эшлэл == {{reflist}} {{Бүтэц}} [[Ангилал:Хими]] [[Ангилал:Бодис]] [[Ангилал:Молекул физик]] {{sci-stub}} 678i93dcx6lmzhcxc7921nr1p45rdci 0 16396 858888 858724 2026-06-15T00:32:54Z Dostojewskij 30144 Жорж Х.У.Буш ➯ [[Жорж Херберт Уокер Буш|Жорж Х. У. Буш]] 858888 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|6 сарын}} '''6 сарын 12''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 163 дахь ([[өндөр жил]] бол 164 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 202 өдөр үлдэж байна. == Онцлох үйл явдал == * 910 - Аугсбургийн тулаан: Унгарын цэргийн хүч нүүдэлчдийн дунд алдаршсан ухрах тактикийг ашиглан "Жаал" Луи хааны удирдлаган дор байлдсан Зүүн Франкийн армийг буулган авав.<ref>{{cite book|author=László Kósa|title=A Cultural History of Hungary: From the beginnings to the eighteenth century|url=https://books.google.com/books?id=ifW3AAAAIAAJ|year=1999|publisher=Corvina|isbn=978-963-13-4836-1|page=54}}</ref> * 1127 - Чжао Гоу объявил себя сунским императором в Шанцю * 1418 - Бургунди-Арманьякын дайн: Парисын иргэд Арманьякын гүн VII Бернардыг гадна, дотнын аялдан дагалдагчдынх нь хамт хороов. * 1381 - Тариачдын бослого: Лондоноос холгүй орших Блэкхит хотод Английн босогчид цугларав.<ref>{{cite book|author=Henry De Beltgens Gibbins|title=Industry in England: Historical Outlines|url=https://books.google.com/books?id=X5Y0CwAAQBAJ&pg=PA169|date=14 December 2015|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-27507-7|pages=169}}</ref> * 1550 - Шведийн хаан I Густавын зарлигаар Финландын [[Хельсинки]] хот байгуулагдав. Тухайн үедээ Хельсинки нь Шведийн газар нутагт хамаарч байжээ. * 1643 - Английн хаан I Чарльзын санаачилгаар Английн системийг өөрчлөн байгуулав.<ref>{{cite book |last=Letham |first=Robert |title=The Westminster Assembly: Reading Its Theology in Historical Context |series=The Westminster Assembly and the Reformed Faith |year=2009 |publisher=P&R Publishing |location=Phillipsburg, NJ |isbn=978-0-87552-612-6 |page=30}}</ref> * 1665 - Нью-Йорк хотын анхны захирагчаар Томас Уиллетийг тохоон томилжээ.<ref>{{cite book|author=New York (N.Y.). Department of Public Works|title=The Renascence of City Hall: Commemorative Presentation, Rededication of City Hall, the City of New York, July 12, 1956|url=https://books.google.com/books?id=koAMAAAAYAAJ|year=1956|publisher=Published with the cooperation of the co-sponsor DowntownManhattan Association, Incorporated|page=67}}</ref> * 1772 - Францын нэрт аялагч Марк-Жозеф Марион дү Фресн 25 хүний хамтаар Шинэ Зеландын Маори омгийнхонд алуулав. * 1775 - Америкийн тусгаар тогтнолын төлөөх дайн: Бригадын генерал Томас Гейж [[Массачусеттс]] мужид дайны цагийн байдал зарлав. Британичууд зэвсгээ хаян бууж өгөхийг уриалж, бүгдйиг нь амь хэлтрүүлнэ гэж амласан ч Самуэль Адамс болон Жон Хенкок нарыг баривчилбал өчиггүй дүүжилнэ гэж мэдэгджээ. * 1776 - [[Виржини]] муж хүний эрхийн тунхаг батласан АНУ-ын анхны муж болов.<ref>{{cite book|author=John J. Patrick|title=Founding the Republic: A Documentary History|url=https://books.google.com/books?id=bPvq0-taGAEC&pg=PA52|year=1995|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-29226-2|pages=52–}}</ref> * 1817 - Германы зохион бүтээгч Карл фон Драйс унадаг дугуйны эртний загварыг зохион бүтээж, патентжуулав. * 1830 - Алжирыг булаан эзлэх ажиллагаа эхлэв. Францын армийн 34 мянган цэрэг Алжирын баруун хэсгээр нэвтэрчээ. * 1898 - Филиппинийн тусгаар тогтнолын тунхаг: Генерал Эмилио Агинальдо Испаниас улсаас тусгаар тогтнож байгааг зарлан тунхаглав. * [[1900]] - Германы хаант улсын [[Бундестаг]] тэнгисийн цэргийн өргөтгөлийн хөтөлбөрийг соёрхон батлав. Ингэснээр тус улс 20 жилийн хугацаанд 38 ширхэг байлдааны хөлөг онгоц үйлдвэрлэхээр болжээ. Энэ нь тухайн цаг үедэээ дэлхийн хамгийн том тэнгисийн цэргийн флот болох зорилготой байсан юм.<ref>{{cite book|first=Jacques|last=Legrand|title=Chronicle of the 20th Century|publisher=Ecam Publication|year=1987|page=15|isbn=0-942191-01-3}}</ref> * 1921 - Зөвлөлтийн генерал [[Михаил Николаевич Тухачевский|Михаил Тухачевский]] Тамбовын бослогыг химийн зэвсгээр дарах тушаал буулгав.<ref name="black book">Nicolas Werth, Karel Bartošek, Jean-Louis Panné, Jean-Louis Margolin, Andrzej Paczkowski, [[Stéphane Courtois]], ''[[The Black Book of Communism]]: Crimes, Terror, Repression'', [[Harvard University Press]], 1999, hardcover, 858 pages, {{ISBN|0-674-07608-7}}.</ref> * 1939 - АНУ-ын Нью-Йорк хотын Куперстаун хтоод Бейсболын алдарын танхим үүдээ нээв. * 1940 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Британи, Францын 13 мянган цэрэг Германы хошууч генерал Эрвин Ромелд бууж өгөв. * 1942 - Хожимоо дэлхий даяар өдрийн тэмдэглэлээрээ алдаршсан Анна Франкын 13 насны төрсөн өдрөөр гэр бүлийнхэн нь тэмдэглэлийн дэвтэр бэлэглэжээ. * 1944 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Оверлорд ажиллагаа: Америкийн нисэх хүчний 101-р дивизийн шүхэрчид Карентаон тосгоныг хамгаалахаар Норманди орчимд газардав. * 1954 - Ромын пап XII Пиус гэгээнтнээр 14 насандаа бие барсан Доминик Савиог гэгээнтнээр өргөмжлөв. Ингэснээр Католик шашны түүхэнд хамгийн залуудаа гэгээнтнээр өргөмжлөгдөн түүхэнд үлджээ. * 1963 - Алдарт "Клеопатра" кино театруудын дэлгэцнээ гарч эхлэв. Гол дүрд нь [[Элизабет Тейлор]], Ричард Бартон нарын тоглосон уг кино тухайн үедээ хамгийн өндөр зардлаар бүтсэн кино болж алдаршсан юм.<ref>{{Citation|title=Cleopatra|url=https://www.20thcenturystudios.com/movies/cleopatra|language=en-US|access-date=2021-06-14}}</ref> * 1964 - Өмнөд Африкт арьс өнгөний үзлийн эсрэг тэмцэгч [[Нелсон Мандела]] бусад хэсэг тэмцэгчдийн хамт бүх насаар нь хорих ял оноожээ. * 1967 - [[АНУ-ын Дээд шүүх]] өөр, өөр арьсны өнгөтэй хүмүүсийн гэрлэлтийг хууль бус гэж үзэв. * 1975 - Энэтхэгийн шүүгч Жагмоханлал Синха тус улсын Ерөнхий сайд [[Индира Ганди|Индира Гандиг]] авлигын шинж чанартай үйлдэл гаргасан гэж үзэв. Ингэснээр түүнийг төрийн албанд томилогдохыг хориглох шийдвэр гаргажээ. Гэвч хатагтай Ганди үүнийг эрс няцаасан юм. * 1981 - Алдарт "Индиана Жонс" киноны эхний анги кино театруудын дэлгэцнээ гарав.<ref>{{Cite web|last=Keane|first=Sean|title=Indiana Jones turns 40: Raiders of the Lost Ark villain didn't expect a legendary franchise|url=https://www.cnet.com/news/as-indiana-jones-turns-40-a-raiders-of-the-lost-ark-villain-looks-back/|access-date=2021-06-14|website=CNET|language=en}}</ref> * 1987 - Төв Африкийн Бүгд найрамдах улсын хаан Жеан-Бедел Бокассаг 13 жилийн засаглалынхаа хүрээнд олон тооны гэмт хэрэг үйлдсэн гэж үзэн цаазаар авах ял оноожээ. ** [[Хүйтэн дайн]]: АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Роналд Рейган]] Бранденбургийн хаалганы урд "Берлиний хана"-ыг нураахыг ЗХУ-ын удирдагч [[Михаил Горбачёв|Михаил Горбачёвт]] уриалжээ. * 1990 - Оросын өдөр: ОХУ байгуулагдсанаа албан ёсоор тунхаглав. * 1991 - Орчин цагийн Орос оронд анх удаагаа ардчилсан сонгууль зохион байгуулагдав. Сонгуулийн үр дүнгээр [[Борис Ельцин]] Зөвлөлт Оросын Ерөнхийлөгч болсон юм. ** ЗХУ-ын Ленинград хотын иргэд бүх нийтийн санал асуулгаар хотод өмнөх [[Санкт-Петербург]] гэх нэрийг эргээд олгохоор болсон. * 1997 - Их Британи, Умард Ирландын нэгдсэн хаант улсын хатан хаан [[II Элизабет]] Лондон хотноо "Глоб театр"-ыг дахин байгуулах зарлиг буулгажээ. * 1999 - Косовогийн дайн: НАТО-гийн тэргүүлсэн НҮБ-ын энхийг сахиулах хүчин Холбооны бүгд найрамдах Югослав улсын Косовогийн нутаг дэвсгэрт нэвтрэв. * 2009 - Иранд Ерөнхийлөгчийн сонгууль будлиантай болсныг эсэргүүцэн олон нийтийг хамарсан жагсаал болов. Энэ нь Иран даяар цаашлаад олон улсыг хамарсан эсэргүүцлийн хөдөлгөөн болсон билээ. * 2017 - АНУ-ын оюутан Отто Уормбир Умард Солонгосын шоронд 17 сар хоригдсоны эцэст комын байдалтай эх орондоо ирэв. Тэрбээр ирснээсээ хойш ердөө долоо хоногийн дараа нас нөгчсөн билээ. * 2018 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Доналд Трамп]], Умард Солонгосын удирдагч [[Ким Жон-ын]] нар [[Сингапур]] улсад уулзав. Энэ нь хоёр улсын удирдагчид уулзсан анхны тохиол болж түүхэнд үлдсэн юм.<ref>{{cite web |last1=Williams |first1=Jennifer |title=Read the full transcript of Trump's North Korea summit press conference |url=https://www.vox.com/world/2018/6/12/17452624/trump-kim-summit-transcript-press-conference-full-text |website=Vox |access-date=February 24, 2019 |date=June 12, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190529150525/https://www.vox.com/world/2018/6/12/17452624/trump-kim-summit-transcript-press-conference-full-text |archive-date=May 29, 2019 |url-status=live }}</ref> * 2019 - Казахстан улсын хоёр дахь Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон [[Касым-Жомарт Токаев|Касым Жомарт-Токаев]] тангарагаа өргөв. * 2024 - Кувейт хотын Мангаф дүүргийн орон сууцны барилгад гал гарч наад зах нь 50 хүн амиа алджээ. == Мэндэлсэн алдартнууд == * 950 - Японы эзэн хаан Рейзей (1011 онд нас барсан) * 1107 - Хятадын хаан Гао Зонг (1187 онд нас барсан) * 1806 - Бруклинийн гүүрийн загварыг зохион бүтээсэн, инженер Жон Роблинг (1869 онд нас барсан) * 1897 - Их Британийн Ерөнхий сайд [[Энтони Иден]] (1977 онд нас барсан) * [[1905]] - Олимпын хошой алтан медальт, Америкийн гүйгч Рей Барбути (1988 онд нас барсан) * 1908 - Нацист Германы СС-ийн оберштурмбаннфюрер [[Отто Скорцени]] (1975 онд нас барсан) * 1915 - Америкийн банкир, төрийн зүтгэлтэн, Рокфеллер гэр бүлийн тэргүүн [[Дэвид Рокфеллер]] (2017 онд нас барсан) * 1924 - АНУ-ын 41 дэх Ерөнхийлөгч [[Жорж Херберт Уокер Буш|Жорж Х. У. Буш]] (2018 онд нас барсан) * 1932 - Олимпын алт, мөнгө, хүрэл медальт Эфиопын гүйгч Мамо Уольде (2002 онд нас барсан) * 1938 - Гвиней улсын 11 дэх Ерөнхий сайд Жеан-Мари Дор (2016 онд нас барсан) * 1942 - Нобелийн шагналт Германы физиологич Берт Сакманн * 1951 - Армени улсын 10 дахь Ерөнхий сайд [[Андраник Маргарян]] (2007 онд нас барсан) * 1965 - Олимп, дэлхийн гурван удаагийн алтан медальт, Америкийн гүйгч Гвен Торренс * 1971 - АНУ-ын мэргэжлийн бейсболын аварга Райан Клеско * 1976 - Америкийн сагсанбөмбөгч Антуан Жеймсон * 1979 - Дэлхийн гурван удаагийн аварга Канадын бөх Мартин Дугреньер ** Аргентины хөлбөмбөгч Диего Милито * 1981 - Бразилын жүжигчин, загвар өмсөгч Адриана Лима * 1985 - Хайлтын браузер болох "Мозилла Файрфокс" системийг үндэслэгч Блейк Росс * 1989 - Дэлхийн аварга Эфиопын гүйгч Ибрахим Жейлан * 1992 - Бразилын хөлбөмбөгч Филиппе Коутиньо == Нас барсан алдартнууд == * 816 - Ромын пап III Лео (750 онд төрсөн) * [[1912]] - Нобелийн шагналт Францын эдийн засагч Фредерик Пасси (1822 онд төрсөн) * 1932 - Нидерландын Ерөнхий сайд Тео Хемскерк (1852 онд төрсөн) * 1980 - Японы Ерөнхий сайд Охира Масаёши ([[1910]] онд төрсөн) * 1982 - Нобелийн шагналт Германы эрдэмтэн Карл фон Фриш (1886 онд төрсөн) * 1990 - Умард Ирландын Ерөнхий сайд Теренс О'Нийл ([[1914]] онд төрсөн) * 1997 - Зөвлөлтийн болон оросын яруу найрагч, хөгжмийн зохиолч, дуучин [[Булат Окуджава]] (1924 онд төрсөн) * 2003 - Америкийн нэрт жүжигчин Грегори Пек ([[1916]] онд төрсөн) * 2012 - Нобелийн шагналт Америкийн эдийн засагч Элинор Остром (1933 онд төрсөн) == Тэмдэглэлт өдөр == * {{FIN}} Хельсинкийн өдөр * {{PHL}} Тусгаар тогтнолын өдөр * {{USA}} Хайрлах өдөр * {{RUS}} Оросын өдөр * {{HTI}} Хүүхдийн өдөр * Хүүхдийн хөдөлмөрийг үл тэвчих олон улсын өдөр ---- {{Commonscat|12 June|6 сарын 12}} [[Ангилал:Өдөр|0612]] [[Ангилал:Зургаадугаар сарын өдөр|#12]] g5oipf1vhfjn8tsd0262xjp812maqii 0 19574 858896 858583 2026-06-15T08:23:22Z Zorigt 49 858896 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Урлагийнхан |Name = Боб Дилан |Img =Paparazzo_Presents_Bob_Dylan.jpg |Img_capt = Боб Дилан, 2006 оны дөрөвдүгээр сарын 28-нд. |Img_size = |Landscape = |Background = solo_singer |Birth_name = Роберт Аллен Циммерман |Alias = Elston Gunnn, Zimmy,<ref>Kamp, D.; Daly, S. "The Rock Snob's Dictionary" (2005), p. 148</ref> Blind Boy Grunt,<ref name = "Grunt">{{cite web| url = http://www.answers.com/topic/blind-boy-grunt| title = Blind Boy Grunt| author = Unterberger, Richie| accessdate = June 24, 2010| publisher = Answers.com}}</ref> Bobby the Hobo,<ref>Williamson, N. ''The Rough Guide to Bob Dylan'' (1st ed, 2004), p. 35</ref> Bob Landy,<ref name = "Grunt"/> Robert Milkwood Thomas,<ref name = "Grunt"/> Lucky Wilbury/Boo Wilbury, Sergei Petrov,<ref>Dylan co-wrote the movie ''[[Masked & Anonymous]]'' under the pseudonym Seregei Petrov. Gray, ''The Bob Dylan Encyclopedia'', p. 453.</ref> Jack Frost<ref>Dylan produced the albums ''"[[Love and Theft]]"'' and ''[[Modern Times (Bob Dylan album)|Modern Times]]'' under the pseudonym Jack Frost. Gray, ''The Bob Dylan Encyclopedia'', p. 556.</ref> |Origin = |Genre = [[Рок хөгжим|Рок]], [[фолк рок]], [[Фолк хөгжим|фолк]], [[блюз]], [[Каунтри хөгжим|каунтри]], [[Госпел хөгжим|госпел]] |Born = {{birth date and age|mf=yes|1941|5|24}}<br />[[Дулут]], [[Миннесота]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] |Instrument = [[Дуулах|Вокал]], [[гитар]], [[Басс гитар|басс]], [[аман хуур]], [[даралтат хөгжим]], [[төгөлдөр хуур]] |Occupation = Дуучин-дуу зохиогч |Years_active = 1959–одоо |Label = [[Columbia Records|Columbia]], Asylum |Associated_acts = [[The Band]]<br />[[Traveling Wilburys]]<br />[[Grateful Dead]]<br />[[Том Петти]]<br />[[Жоан Баэз]] |URL = [http://www.bobdylan.com/ bobdylan.com] }} '''Боб Дилан''' ({{langx|en|Robert «Bob» Dylan}}; жинхэнэ нэр нь '''Роберт Аллен Циммерман''' ({{langx|en|Robert Allen Zimmerman}}); 1941 оны 5-р сарын 24-нд АНУ-ын [[Миннесота]] мужийн Дулут хотод төрсөн) - [[Америк]]ийн өөрөө дуугаа зохиож дуулдаг дуучин, зохиолч, хөгжимчин, найруулагч, кино жүжигчин юм. 2016 онд уран зохиолын салбарт [[Нобелийн шагнал]] хүртсэн юм. Боб Дилан бол 1960-2020 оны хөгжмийн хамгийн нөлөө бүхий хүмүүсийн нэг бөгөөд [[1960]]-аад оны хөгжмийн ертөнцийг өөрийн уран бүтээлүүд болох "Blowin' in the Wind" болон "The Times They Are a-Changin'" зэрэг [[хүний эрх]]ийг тухайлсан магтуу дуунуудаараа<ref>Dylan sang "[[Blowin' in the Wind]]" at the Washington D.C. concert, January 20, 1986, which marked the inauguration of [[Martin Luther King Day]]. Gray, 2006, ''The Bob Dylan Encyclopedia'', pp. 63–64.</ref> чимж, нэг ёсондоо тухайн үеийнхээ нийгмийн түүчээ болж байсан эрхэм юм. Тэр [[Грэммийн шагнал]], [[Алтан бөмбөрцөг]] болон [[Оскарын шагнал]]ыг удаа дараа хүртэж, [[Рок-н Роллын алдрын танхим]] зэрэг хэд хэдэн алдрын танхимд нэрээ мөнхөлсөн гэх олон олон амжилтаараа домогт [[Битлз]] хамтлагийн дараа орох дэлхийн урлагийн төлөөлөгч юм. Хамгийн сүүлд тэрээр [[2008]] онд [[Пулитцерын шагнал|Пулитцерын шагналыг]] хүртжээ. 2017 оны байдлаар түүний цомгууд 100 сая гаруй хувь борлогдоод байсан бөгөөд бүх цаг үеийн хамгийн амжилттай арилжааны хөгжимчдийн нэг юм. [[Файл:Bob Dylan 1996.jpg|thumb|1996 он. [[Стокхольм]]]] Дээр дурдсан [[1963]] оны бүтээл "[[Blowin' in the Wind]]" дуу нь [[Бүх цагийн үеийн шилдгийн шилдэг 500 дуу]]ны жагсаалтад 14-рт бичигддэг бол түүний [[1965]] онд бүтээсэн "Like a Rolling Stone" дуу нь уг жагсаалтыг тэргүүлдэг билээ. [[Зураг:Bob Dylan 1984.jpg|thumb|230px|right|Дилан [[Нидерланд]]ад аялан тоглолтоороо, 1984 он.]] == Цомог, дискүүд == === Студийн альбомууд === {| class="wikitable" | * 1. ''Bob Dylan'' — 1962 * 2. ''The Freewheelin’ Bob Dylan'' — 1963 * 3. ''The Times They Are A-Changin''' — 1964 * 4. ''Another Side of Bob Dylan'' — 1964 * 5. ''Bringing It All Back Home'' — 1965 * 6. ''Highway 61 Revisited'' — 1965 * 7. ''Blonde on Blonde'' — 1966 * 8. ''John Wesley Harding'' — 1967 * 9. ''Nashville Skyline'' — 1969 * 10. ''Self Portrait'' — 1970 * 11. ''New Morning'' — 1970 * 12. ''Pat Garrett & Billy the Kid'' — 1973 (саундтрек) * 13. ''Dylan'' — 1973 * 14. ''Planet Waves'' — 1974 | * 15. ''Blood on the Tracks'' — 1975 * 16. ''The Basement Tapes'' — 1975 * 17. ''Desire'' — 1976 * 18. ''Street Legal'' — 1978 * 19. ''Slow Train Coming'' — 1979 * 20. ''Saved'' — 1980 * 21. ''Shot of Love'' — 1981 * 22. ''Infidels'' — 1983 * 23. ''Empire Burlesque'' — 1985 * 24. ''Knocked Out Loaded'' — 1986 * 25. ''Down in the Groove'' — 1988 * 26. ''Oh Mercy'' — 1989 * 27. ''Under the Red Sky'' — 1990 * 28. ''Good as I Been to You'' — 1992 | * 29. ''World Gone Wrong'' — 1993 * 30. ''Time Out of Mind'' — 1997 * 31. ''Love and Theft'' — 2001 * 32. ''Modern Times'' — 2006 * 33. ''Together Through Life'' — 2009 * 34. ''Christmas in the Heart'' — 2009 * 35. ''Tempest'' — 2012 * 36. ''Shadows in the Night'' — 2015 * 37. ''Fallen Angels'' — 2016 * 38. ''Triplicate'' — 2017 * 39. ''Rough and Rowdy Ways'' — 2020 * 40. ''Shadow Kingdom'' — 2023 |} ==Эшлэл== {{Reflist}} * {{Cite book|first=Olof|last=Bjorner|title=Olof's Files: A Bob Dylan Performance Guide (Bob Dylan all alone on a shelf)|publisher=Hardinge Simpole|year=2002|isbn=1843820242}} * {{Cite book|first=John (ed.)|last=Bauldie|title=Wanted Man: In Search of Bob Dylan|publisher=Penguin Books|year=1992|isbn= 0140153616}} * {{Cite book|first=The|last=Beatles|title=The Beatles Anthology|publisher=Cassell & Co.|year=2000|isbn= 0304356050}} * {{Cite book|first=Nik|last=Cohn|title=Awopbopaloobop Alopbamboom|publisher=Paladin|year=1970|isbn= 0586080147}} * {{Cite book|first=Jonathan (ed.)|last=Cott |title=Dylan on Dylan: The Essential Interviews|publisher=Hodder & Stoughton|year=2006|isbn= 0340923121}} * {{Cite book|first1=Steven|last1=Daly|first2=David|last2=Kamp|title=The Rock Snob's Dictionary: An Essential Lexicon of Rockological Knowledge|publisher=Broadway Books|year=2005|isbn= 0-7679-1873-8}} * {{Cite book|first=Bob|last=Dylan|title=[[Chronicles: Volume One]]|publisher=Simon and Schuster|year=2004|isbn= 0-7432-2815-4}} * {{Cite book|first= Sue|last= Fishkoff |title= The Rebbe's Army: Inside the World of Chabad-Lubavitch|publisher= Schocken Books|year=2003|isbn= 0805211381}} * {{Cite book|first=Ben (ed.)|last=Fong-Torres |title=The Rolling Stone Interviews, Vol. 2|publisher=Warner Paperback Library|year=1973}} * {{Cite book|first=Andy|last=Gill|title=Classic Bob Dylan: My Back Pages|publisher=Carlton|year=1999|isbn= 1-85868-599-0}} * {{Cite book|first=Michael|last=Gray|title=Song & Dance Man III: The Art of Bob Dylan|publisher=Continuum International|year=2000|isbn=0-8264-5150-0}} * {{Cite book|first=Michael|last=Gray|title=The Bob Dylan Encyclopedia|publisher=Continuum International|year=2006|isbn=0-8264-6933-7}} * Hajdu, David ''Positively 4th Street: The Lives and Times of Joan Baez, Bob Dylan, Mimi Baez Farina, and Richard Farina'' Farrar Straus Giroux, 2001, 328 pages. ISBN 0-374-28199-8 * {{Cite book|first=Todd|last=Harvey|title=The Formative Dylan: Transmission & Stylistic Influences, 1961–1963|publisher=The Scarecrow Press|year=2001|isbn= 0-8108-4115-0}} * {{Cite book|first=Benjamin (ed.)|last=Hedin|title=Studio A: The Bob Dylan Reader|publisher=W.W.Norton & Co.|year=2004|isbn= 0-393-32742-6}} * {{Cite book |title= This Wheel's on Fire: Levon Helm and the Story of the Band|last= Helm|first= Levon|authorlink= Levon Helm|coauthors= Stephen Davis|year= 2000|publisher= a capella|isbn= 1-55652-405-6}} * {{Cite book|first=Clinton|last=Heylin|authorlink=Clinton Heylin|title=Saved!: The Gospel Speeches of Bob Dylan |publisher=Hanuman Books|year=1990|isbn=0937815381}} * {{Cite book|first=Clinton|last=Heylin|title=Bob Dylan: A Life In Stolen Moments |publisher=Book Sales|year=1996|isbn=0711956693}} * {{Cite book|first=Clinton|last=Heylin|title=Bob Dylan: Behind the Shades Revisited|publisher=Perennial Currents|year=2003|isbn=0-06-052569-X}} * {{Cite book|first=Clinton|last=Heylin|title=Revolution In The Air: The Songs of Bob Dylan, Volume One: 1957-73 |publisher=Constable|year=2009|isbn=9781849010511}} * {{Cite book|first=C. P.|last=Lee|title=Like a Bullet of Light: The Films of Bob Dylan |publisher=Helter Skelter|year=2000|isbn=1900924064}} * {{Cite book|first=Greil|last=Marcus|title=[[Invisible Republic|The Old, Weird America: The World of Bob Dylan's Basement Tapes]]|publisher=Picador|year=2001|isbn=0-312-42043-9}} * {{Cite book|first=Mike|last=Marqusee|title=Wicked Messenger: Bob Dylan and the 1960s|publisher=Seven Stories Press|year=2005|isbn=1-58322-686-9}} * {{Cite book|first=Scott|last=Marshall|title=Restless Pilgrim: The Spiritual Journey of Bob Dylan|publisher=Relevant Books|year=2002|isbn=0-9714576-2-X}} * {{Cite book|first=Andrew|last=Muir|title=Razor's Edge: Bob Dylan & the Never Ending Tour|publisher=Helter Skelter|year=2001|isbn=1-900924-13-7}} * {{Cite book|first=Christopher|last=Ricks|title=Dylan's Visions of Sin|publisher=Penguin/Viking|year=2003|isbn=0-670-80133-X}} * {{Cite book|first=Anthony|last=Scaduto|title=Bob Dylan|publisher=Helter Skelter, 2001 reprint of 1972 original|isbn=1-900924-23-4}} * [[Robert Shelton (critic)|Robert Shelton]], ''No Direction Home'', Da Capo Press, 2003 reprint of 1986 original, 576 pages. ISBN 0-306-81287-8 * [[Sam Shepard]], ''Rolling Thunder Logbook'', Da Capo, 2004 reissue, 176 pages. ISBN 0-306-81371-8 * {{Cite book|first=Howard|last=Sounes|title=Down The Highway: The Life Of Bob Dylan|publisher=Grove Press|year=2001|isbn=0-8021-1686-8}} * {{Cite book|first=Nigel|last=Williamson|title=The Rough Guide to Bob Dylan|publisher=Rough Guides|year=2004|isbn=1843-5313-99}} == Цахим холбоос == {{commonscat|Bob Dylan|Боб Дилан}} * [https://web.archive.org/web/20091201105001/http://www.bobdylan.com/ BobDylan.com]&nbsp;— Албан ёсны вэбсайт * [http://www.expectingrain.com/ Expecting Rain]&nbsp;— Dylan news and events, updated daily * [http://www.boblinks.com/dates.html BobLinks]&nbsp;— Comprehensive log of concerts and set lists with categorized link collection * [https://web.archive.org/web/20120909040042/http://www.bjorner.com/still.htm Bjorner's Still on the Road]&nbsp;— Information on all known recording sessions and performances by Bob Dylan * {{IMDB name|id=0001168|name=Боб Дилан}} {{DEFAULTSORT:Дилан, Боб}} [[Ангилал:Боб Дилан| ]] [[Ангилал:Ардын дуучин]] [[Ангилал:Дуучин-дуу зохиогч]] [[Ангилал:АНУ-ын яруу найрагч]] [[Ангилал:Рок дуучин]] [[Ангилал:АНУ-ын дуучин]] [[Ангилал:АНУ-ын хөгжимчин]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:Оскарын шагналтан]] [[Ангилал:Грэммийн шагналтан]] [[Ангилал:Францын Урлаг ба Утга Зохиолын одон шагналтан‎ (командлагч)‎]] [[Ангилал:Пулитцерын шагналтан]] [[Ангилал:Утга зохиолын Нобелийн шагналтан]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн эрх чөлөөний медаль шагналтан]] [[Ангилал:Рок-н-Роллын алдрын танхим]] [[Ангилал:Зохиогч]] [[Ангилал:Англи хэлээрх утга зохиол]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн]] [[Ангилал:АНУ-ын Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Америкийн Урлаг ба Утга Зохиолын Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Берлиний Урлагийн Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Принстон их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Сент-Эндрюс их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Псевдоним]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1941 онд төрсөн]] fxq52oiim3h8l8h7feaaicud36ki65c 0 27404 858923 857498 2026-06-15T11:43:33Z CommonsDelinker 211 [[File:Bratislava-bratislava-flag.svg]]-г [[File:Flag_of_Bratislava.svg]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name 858923 wikitext text/x-wiki {{short description|Словакийн нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Инфобокс Словакийн суурин | name = Братислав | native_name = {{native name|sk|Bratislava}} | official_name = | settlement_type = [[Нийслэл]] | image_skyline = {{multiple image |border=infobox |perrow=1/2/1/2 |total_width=270 |caption_align=center | image1 = Slovakia bratislava.jpg | caption1 = [[Дунай мөрөн|Дунай мөрний]] дээгүүр харагдах байдал | image2 = Eurovea Tower Bratislava.jpg | caption2 = [[Евровеа цамхаг]] | image3 = Palais Grassalkovich Bratislava September 2016.jpg | caption3 = [[Грассалковичийн ордон]] | image4 = Hlavné Namestie (35096533142).jpg | caption4 = [[Хуучин хот, Братислав|Хуучин хотын]] гудамж болон [[Төв талбай (Братислав)|төв талбай]] | image5 = Blue Church, Bratislava 02.jpg | caption5 = [[Цэнхэр сүм]] | image6 = Sky Park Bratislava.jpg | caption6 = [[Sky Park (Братислав)|Sky Park]] }} | image_caption = | image_flag = Flag of Bratislava.svg | flag_border = no | image_seal = Seal of Bratislava.png | image_shield = Coat of Arms of Bratislava.svg | image_blank_emblem = Logo of Bratislava.svg | blank_emblem_size = 128 | blank_emblem_type = [[Лого]] | motto = | nicknames = Дунай дээрх гоо үзэсгэлэн, Блава, Бяцхан том хот, Partyslava | etymology = | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = | subdivision_type2 = [[Словакийн мужууд|Муж]] | subdivision_name2 = [[File:Coat of Arms of Bratislava Region.svg|20px]] [[Братислав муж|Братислав]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = <!-- maps and coordinates --> | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Словак#Европ | pushpin_relief = 1 | pushpin_map_caption = [[Словак]] дахь Братиславын байршил | coordinates = {{coord|48|08|38|N|17|06|35|E|type:city(475,000)_region:SK-BL|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = <!-- government type, leaders --> | leader_party = Братислав баг | leader_title = [[Братислав хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Матуш Валло]]<ref>{{Cite web |url=https://spectator.sme.sk/politics-and-society/c/vallo-wins-in-bratislava-stronger-than-four-years-ago |title=Vallo wins in Bratislava, stronger than four years ago |date=2022-10-30 |website=The Slovak Spectator}}</ref> | leader_title1 = [[Братислав хотын зөвлөл|Хотын зөвлөл]] | leader_name1 = 45 гишүүн<ref>{{cite web|url=https://www.bratislava.sk/en/city-of-bratislava/city-administration/elected-bodies/city-council|title=Хотын зөвлөл|website=Bratislava.sk|access-date=2026-05-30|archive-date=2024-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20241222101810/https://www.bratislava.sk/en/city-of-bratislava/city-administration/elected-bodies/city-council|url-status=live}}</ref> | government_type = [[Хотын дарга–зөвлөлийн засгийн газар]] | governing_body = [[Братислав хотын зөвлөл]] | seat_type = Захиргааны төв | seat = [[Примасын ордон, Братислав|Примасын ордон]],<br/>[[Хуучин хот, Братислав|Хуучин хот]] | parts_type = Орон нутгийн захиргаа | parts = 17 [[Братиславын дүүрэг|дүүрэг]] <!-- city budget -->| blank_name = [[Хотын төсөв]] | blank_info = €760.5 сая<br/>(2026)<ref>{{Cite web |url=https://bratislava.sk/en/spravy/budget-of-the-capital-city-bratislava-for-2026-historically-the-lowest-debt-and-more-money-for-security-road-and-pavement-repairs-and-public-transport |title=Budget of the Capital City Bratislava for 2026, historically the lowest debt and more money for security, road and pavement repairs and public transport |date=2025-11-06 |website=Братислав хот}}</ref> <!-- established -->| established_title = Анх дурдагдсан<ref>{{cite web|url=https://www.bratislavskenoviny.sk/kultura/33206-vysiel-prvy-zvazok-dejin-bratislavy-brezalauspurc|title=Vyšiel prvý zväzok Dejín Bratislavy - Brezalauspurc|trans-title=The first volume of the History of Bratislava - Brezalauspurc has been published|language=sk|date=2012-11-21|website=Bratislavské noviny|access-date=2026-05-30|archive-date=2025-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20251231194409/https://www.bratislavskenoviny.sk/kultura/33206-vysiel-prvy-zvazok-dejin-bratislavy-brezalauspurc|url-status=live}}</ref> | established_date = {{start date and age|907}}, ''Brezalauspurc'' ---- | established_title2 = [[Харти]]<ref>{{cite web |title=Archival funds |url=https://bratislava.sk/en/city-of-bratislava/bratislava-city-archive/archival-funds |publisher=City of Bratislava |access-date=2026-05-30 |archive-date=2025-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251107091057/https://bratislava.sk/en/city-of-bratislava/bratislava-city-archive/archival-funds |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last1=Lys&#225 |first1=Žofia |url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=101694 |title=Privilégium pre Bratislavu z roku 1291 |trans-title=The charter of privileges granted to Bratislava in 1291 |language=sk |website=Central and Eastern European Online Library |date=2011 |issue=2 |pages=189–214 |access-date=2026-05-30 |archive-date=2022-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220324140946/https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=101694 |url-status=live }}</ref><br>[[Хааны чөлөөт хот]] | established_date2 = {{Start date and age|1291|12|02}} ---- | established_title3 = Словакын [[нийслэл]] | established_date3 = {{Start date and age|1993|01|01}} <!-- area -->| area_urban_km2 = 853.15 | area_blank1_title = Муж | area_blank1_km2 = 2,053 | elevation_point = [[Дунай мөрөн|Дунай]] | elevation_m = 124 | elevation_max_point = [[Девинска Кобыла]] | elevation_max_m = 514 | elevation_footnotes = <!-- population --> | population_rank = {{Unbulleted list | Словакт [[Словакийн хот, суурингийн жагсаалт|1-т]] | [[Европын Холбоо|ЕХ-д]] [[Европын хотын жагсаалт (хотын хязгаар доторх хүн амын тоогоор)|57-д]] }} | population_density_urban_km2 = auto | population_density_blank2_km2 = 1,297 | population_blank1_title = [[Братислав муж|Муж]] | population_blank1 = 732,000 | population_blank1_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://slovak.statistics.sk/wps/portal/ext/themes/regional/bratislava/about/!ut/p/z1/jZFRT4MwFIV_iw882l5oaYtvHWashqisQ7EvBpbKSAYsDEX_vWj2YqJ19-0m3zn35hxscIFNV741dTk2fVfu5_3JsOeMK7FY-BJEyAHUrc4BHnSSAcOP30CcyBXlKYBIkxCUXOXrKCMEJMHmHD38MRLO0zsA47bXtps9jPsMdQNyE56Apb4PZEST-Hp9twS1iQOhUxYA-CfAFdR_r95g01QtmrYtAhT4hFNGgEac0ijk7Ksq2VVE1NgM9sUOdkCvw9zgbhwPxysPPJimCdV9X-8t2vatB79Jdv1xxMVPEh_aPC_eVaMuTfUxyYtPyys-bw!!/dz/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/|title=Bratislavský kraj - Characteristic of the region|date=2025-02-24|website=Бүгд Найрамдах Словак Улсын Статистикийн Алба}}</ref> | population_metro = 1,300,000{{efn|Братиславын метрополитан бүсийг Братислав болон Трнавагийн өөрөө удирдах мужийн нэгдсэн нутаг дэвсгэр гэж тодорхойлдог.}} | population_metro_footnotes = <ref>{{cite journal|last=Šveda|year=2025|title=Functional Bratislava Metropolitan Region|journal=Slovenský národopis|url=https://www.sav.sk/journals/uploads/11022120SN3_2025_30.pdf}}</ref> | population_demonym = {{Plain list| * Bratislavčan (эр), Bratislavčanka (эм) ([[Словак хэл|sk]]), * Братиславчууд ([[Монгол хэл|mn]]), * pozsonyi ([[Унгар хэл|hu]]), * Preßburger ([[Герман хэл|de]]) | population_footnotes = }} <!-- demographics (section 1) -->| demographics_type1 = Ethnicity <span style="font-weight:normal;">(2021)</span> | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.ta3.com/clanok/225344/v-bratislavskom-kraji-sa-k-slovenskej-narodnosti-hlasi-vyse-86-percent-obyvatelov |title=V Bratislavskom kraji sa k slovenskej národnosti hlási vyše 86 percent obyvateľov |date=2022-01-24 |website=TA3 |language=sk |access-date=2026-05-30 |archive-date=2024-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241224194930/https://www.ta3.com/clanok/225344/v-bratislavskom-kraji-sa-k-slovenskej-narodnosti-hlasi-vyse-86-percent-obyvatelov |url-status=live }}</ref> | demographics1_title1 = [[Угсаатны бүлэг]] | demographics1_info1 = {{Collapsible list | 86% Словакчууд | 3% Унгарчууд | 1% Чехүүд | 10% бусад/дурдаагүй }} <!-- demographics (section 2) -->| demographics_type2 = Шашин <span style="font-weight:normal;">(2021)</span> | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.bratislavskenoviny.sk/aktuality/70081-scitanie-kolko-ludi-sa-v-bratislave-hlasi-k-roznym-cirkvam-a-kolki-su-bez-vyznania |title=Sčítanie: Koľko ľudí sa v Bratislave hlási k rôznym cirkvám a koľkí sú bez vyznania? |date=2022-01-24 |website=Bratislavské noviny |language=sk |access-date=2026-05-30 |archive-date=2024-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241224194931/https://www.bratislavskenoviny.sk/aktuality/70081-scitanie-kolko-ludi-sa-v-bratislave-hlasi-k-roznym-cirkvam-a-kolki-su-bez-vyznania |url-status=live }}</ref> | demographics2_title1 = [[Шашин]] | demographics2_info1 = {{Collapsible list | 40% [[Шашингүй байдал|Шашингүй]] {{Tree list}} * 35% [[Христийн шашин]] ** 30% [[Католик]] ** 4% [[Евангелизм]] ** 1% Грекийн Католик {{Tree list/end}} | 15% бусад | 10% дурдаагүй }} <!-- Time zone -->| postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 8XX XX | area_code_type = | area_code = +421 2 | geocode = | iso_code = | registration_plate = BA, BL, BT <!-- website, footnotes -->| website = {{URL|https://bratislava.sk/en|bratislava.sk/en}} | footnotes = }} '''Братислав''' (монгол дуудлага нь ''Братислаав''; харин [[Словак хэл|словакаар]] ''Bratislava'' гэж бичээд {{Audio|Sk-Bratislava.ogg|[ˈbracɪslava]}} гэж дуудах нь монголоор ''Братислава'', ''Братислаава'' гэж бичсэн мэт сонсогддог) бол [[Словак]]ийн [[нийслэл]] төдийгүй хамгийн том [[хот]] нь юм. Братиславын одоогийн 367.6 км² нутагт 46 түмэн хүн аж төрөн сууж байна.<ref name="stats2006">{{cite web |publisher=Statistical Office of the Slovak Republic |url=http://portal.statistics.sk/showdoc.do?docid=6772 |title=Population on December 31, 2006 – districts |date=2007-07-23 |accessdate=January 8, 2007 |archive-date=Наймдугаар сар 11, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110811043230/http://portal.statistics.sk/showdoc.do?docid=6772 |url-status=dead }}</ref> 2001 онд оршин суугчдын 91.4% нь [[Словакчууд|Словак]], 3.8% нь [[Унгар үндэстэн|Унгар]] хүн байсан.<ref name = "2001census">{{cite web |url=http://www.statistics.sk/webdata/english/census2001/tab/tab3a.htm |title=POPULATION AND HOUSING CENSUS 2001 - Tab. 3a |publisher=web.archive.org |accessdate=2009-11-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070704035034/http://www.statistics.sk/webdata/english/census2001/tab/tab3a.htm |archivedate=2007-07-04 |url-status=dead }}</ref> Тэртээ 1910 онд 78 мянгуулаа байхад 40.5% нь Унгар, 41.9% [[Герман үндэстэн|Герман]] байсан бол 1918 онд [[Чехословак]] улс байгуулагдаж 1950-иад оноос Словакууд 90%-г давж чаджээ.<ref name="Czechreview">{{cite journal |author=Peter Salner |title=Ethnic polarisation in an ethnically homogeneous town |journal=Czech Sociological Review |volume=9 |issue=2 |pages=235–246 |year=2001 |url=http://sreview.soc.cas.cz/upl/archiv/files/171_235SALNE.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080227082043/http://sreview.soc.cas.cz/upl/archiv/files/171_235SALNE.pdf |archivedate=2008-02-27 |format=PDF |access-date=2012-08-16 |url-status=dead }}</ref> Хотын дундуур [[Дунай мөрөн]] урсдаг. Хотын захиргаанд харьяалагдах нутаг яг барилгажсан дүүргээсээ хэд дахин том байдаг. Энэ том Братислав хот хоёр гадаад улстай ([[Австри]], [[Унгар]]) хаяа залгадаг. Ийм гайхам сонин нийслэл дэлхийд өөр байхгүй.<ref>{{cite web |publisher=Finance New Europe |url=http://www.czech-transport.com/fne-portal/index.php?aid=170 |title=Bratislava Blast |author=Dominic Swire |year=2006 |accessdate=May 8, 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061210141244/http://www.czech-transport.com/fne-portal/index.php?aid=170 |archivedate=Арван хоёрдугаар сар 10, 2006 |url-status=dead }}</ref> Хотын баруун хойд захаар [[Морав гол]] урсаж [[Дунай мөрөн|Дунайд]] цутгадаг. {{Том зураг|Bratislava Panorama 01.jpg|850|Братиславын цайзаас хуучин хотын зүг харсан зураг}} == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = [[Братислав нисэх буудал]] (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1951–одоо) |metric first = Yes |single line = Yes |collapsed = |Jan record high C = 19.8 |Feb record high C = 19.7 |Mar record high C = 25.0 |Apr record high C = 30.3 |May record high C = 33.4 |Jun record high C = 36.3 |Jul record high C = 38.2 |Aug record high C = 39.4 |Sep record high C = 34.0 |Oct record high C = 28.0 |Nov record high C = 21.6 |Dec record high C = 17.9 |year record high C = |Jan high C = 3.1 |Feb high C = 5.8 |Mar high C = 11.1 |Apr high C = 17.5 |May high C = 21.7 |Jun high C = 25.6 |Jul high C = 28.0 |Aug high C = 27.9 |Sep high C = 21.9 |Oct high C = 15.6 |Nov high C = 9.3 |Dec high C = 3.7 |year high C = 15.9 |Jan mean C = 0.3 |Feb mean C = 1.9 |Mar mean C = 6.1 |Apr mean C = 11.7 |May mean C = 16.2 |Jun mean C = 20.2 |Jul mean C = 22.0 |Aug mean C = 21.5 |Sep mean C = 16.2 |Oct mean C = 10.7 |Nov mean C = 5.7 |Dec mean C = 1.1 |year mean C = 11.1 |Jan low C = -2.8 |Feb low C = -1.7 |Mar low C = 1.7 |Apr low C = 5.7 |May low C = 10.6 |Jun low C = 14.2 |Jul low C = 16.2 |Aug low C = 15.9 |Sep low C = 11.2 |Oct low C = 6.3 |Nov low C = 2.6 |Dec low C = -1.5 |year low C = 6.5 |Jan record low C = -24.6 |Feb record low C = -24.6 |Mar record low C = -16.4 |Apr record low C = -5.0 |May record low C = -1.6 |Jun record low C = 2.7 |Jul record low C = 4.4 |Aug record low C = 4.8 |Sep record low C = -1.7 |Oct record low C = -7.6 |Nov record low C = -12.5 |Dec record low C = -20.3 |year record low C = -24.6 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 37.4 |Feb precipitation mm = 32.9 |Mar precipitation mm = 36.8 |Apr precipitation mm = 35.9 |May precipitation mm = 58.6 |Jun precipitation mm = 59.2 |Jul precipitation mm = 61.8 |Aug precipitation mm = 60.5 |Sep precipitation mm = 58.6 |Oct precipitation mm = 43.6 |Nov precipitation mm = 46.2 |Dec precipitation mm = 42.7 |year precipitation mm = 574.3 |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 13.2 |Feb precipitation days = 11.4 |Mar precipitation days = 11.7 |Apr precipitation days = 9.2 |May precipitation days = 11.3 |Jun precipitation days = 10.9 |Jul precipitation days = 11.5 |Aug precipitation days = 10.0 |Sep precipitation days = 9.6 |Oct precipitation days = 11.2 |Nov precipitation days = 12.5 |Dec precipitation days = 13.6 |year precipitation days = 136.1 |Jan snow days = 11.2 |Feb snow days = 8.7 |Mar snow days = 5.8 |Apr snow days = 1.3 |May snow days = 0.0 |Jun snow days = 0.0 |Jul snow days = 0.0 |Aug snow days = 0.0 |Sep snow days = 0.0 |Oct snow days = 0.2 |Nov snow days = 4.1 |Dec snow days = 8.6 |year snow days = 39.8 |Jan humidity = 80.9 |Feb humidity = 74.7 |Mar humidity = 67.5 |Apr humidity = 61.0 |May humidity = 62.8 |Jun humidity = 62.0 |Jul humidity = 60.5 |Aug humidity = 62.3 |Sep humidity = 69.2 |Oct humidity = 76.8 |Nov humidity = 81.9 |Dec humidity = 83.2 |year humidity = 70.2 |Jan sun = 65.5 |Feb sun = 99.3 |Mar sun = 153.7 |Apr sun = 218.6 |May sun = 258.1 |Jun sun = 269.4 |Jul sun = 286.5 |Aug sun = 273.3 |Sep sun = 194.5 |Oct sun = 134.6 |Nov sun = 69.5 |Dec sun = 51.9 |year sun = 2074.9 |source 1 = [[Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага]]<ref name=WMO>{{cite web |archive-url = https://web.archive.org/web/20230807225448/https://worldweather.wmo.int/en/city.html?cityId=41 |archive-date = 2023-08-07 |url = https://worldweather.wmo.int/en/city.html?cityId=41 |title = World Weather Information Service – Bratislava |publisher = Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага |access-date = 2026-05-30}}</ref><ref name=WMOCLINO>{{cite web |archive-url = https://web.archive.org/web/20230807225724/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Slovakia/CSV/BRATISLAVA_AIRPORT_11816.csv |archive-date = 2023-08-07 |url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Slovakia/CSV/BRATISLAVA_AIRPORT_11816.csv |title = Bratislava Airport Climate Normals 1991–2020 |work = World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020) |publisher = National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date = 2026-05-30}}</ref> |source 2 = SHMI (туйлын үе, 1951-одоо)<ref name=shmi>{{cite web |archive-url = https://web.archive.org/web/20230830001456/http://climaintoscana.altervista.org/europa/slovacchia/bratislava-ivanka/ |archive-date = 2023-08-30 |url = http://climaintoscana.altervista.org/europa/slovacchia/bratislava-ivanka/ |title = Bratislava Ivanka |access-date = 2026-05-30 |publisher = {{ill|Словакийн Ус Цаг Уурын Хүрээлэн|sk|Slovenský hydrometeorologický ústav}} |language = it}}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Bratislava|Братислав}} {{Wiktionary}} == Эшлэл == {{reflist}} [[Ангилал:Братислав| ]] [[Ангилал:Братислав крайн суурин]] [[Ангилал:Дотоодын боомттой суурин]] [[Ангилал:Дунай мөрний суурин]] [[Ангилал:Европын нийслэл]] [[Ангилал:Словакийн суурин]] [[Ангилал:Словакийн их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Словакийн хот]] [[Ангилал:Хэлний арал]] 5v1eum419ucqu9fkk69cd43f0ugeoeu 0 40008 858849 858305 2026-06-14T16:40:48Z Enkhsaihan2005 64429 858849 wikitext text/x-wiki {{Short description|Лихтенштайны нийслэл}} {{Инфобокс суурин | official_name = Вадуц | native_name = Vaduz | settlement_type = [[Нийслэл]] ба [[Лихтенштайны хотын захиргаанууд|хотын захиргаа]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = | perrow = 1/2/3/2 | caption_align = center | image1 = View of Vaduz.jpg | caption1 = Панорама харагдац | image2 = Liechtenstein asv2022-10 img23 Vaduz Regierungsgebäude.jpg | caption2 = [[Засгийн газрын барилга, Вадуц|Засгийн газрын барилга]] | image3 = Vaduz-Schloss02.jpg | caption3 = [[Вадуц ордон]] | image4 = 2018-10-05 Liechtenstein, Vaduz, Tre Cavalli (KPFC) 05.jpg | caption4 = ''Гурван морь'' | image5 = 2018-10-05 Liechtenstein, Vaduz, Rotes Haus (KPFC) 09.jpg | caption5 = ''Улаан байшин'' | image6 = Cathedral of St. Florin - Vaduz.jpg | caption6 = [[Вадуцын цогчин дуган]] | image7 = Kunstmuseum Liechtenstein 1.jpg | caption7 = ''[[Лихтенштайны урлагийн музей]]'' | image8 = Landtagsgebäude des Fürstentums Liechtenstein.jpg | caption8 = [[Лихтенштайны Ландтаг]] }} | image_flag = Flag of Vaduz Liechtenstein-1.svg | flag_size = 30px | image_seal = | seal_size = | image_shield = LIE Vaduz COA HistLex.svg | shield_size = 100px | motto = | mapframe = yes | image_map1 = Vaduz in Liechtenstein.svg | mapsize = 150px | map_caption1 = Лихтенштайн дахь Вадуц | pushpin_map = Лихтенштайн#Европ | pushpin_relief = yes | pushpin_map_caption = | pushpin_label_position = | coordinates = {{Coord|region:LI-11_type:city|format=dms|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{Flag|Лихтенштайн}} | subdivision_type1 = [[Сонгуулийн тойрог]] | subdivision_type2 = [[:Ангилал:Лихтенштайны тосгон|Тосгон]] | subdivision_type3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name1 = [[Оберланд (сонгуулийн тойрог)|Оберланд]] | subdivision_name2 = [[Эбенхольц]], [[Мюлехольц]] | subdivision_name3 = | subdivision_name4 = | established_title = <!-- Settled --> | established_date = | established_title2 = <!-- Incorporated (town) --> | established_date2 = | established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> | established_date3 = | government_type = | leader_party = [[Дэвшилтэт Иргэдийн Нам|FBP]] | leader_title = Хотны дарга | leader_name = [[Флориан Майер]] | unit_pref = | area_footnotes = | area_magnitude = | area_total_km2 = 17.28 | area_total_sq_mi = | area_land_km2 = | area_land_sq_mi = | area_water_km2 = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = 455 | elevation_ft = | population_total = 5,696 | population_as_of = 2019 оны 12 сарын 31 | population_footnotes = <ref name="llv.li">{{cite web |url=https://www.llv.li/files/as/bevolkerungsstatistik-vorlaufige-ergebnisse-31-dezember-2019.pdf |title=Bevölkerungsstatistik: Vorläufige Ergebnisse 31. Dezember 2019 |website=Llv.li |access-date=2026-06-14 |archive-date=2022-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220121020912/https://www.llv.li/files/as/bevolkerungsstatistik-vorlaufige-ergebnisse-31-dezember-2019.pdf |url-status=dead }}</ref> | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_demonym = {{native name|de|Vaduzer}} | population_note = | postal_code_type = [[Швейцар болон Лихтенштайн дахь шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = 9490 | area_code = 7001 | iso_code = LI-11 | timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +01:00 | timezone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +02:00 | website = [http://www.vaduz.li/en www.vaduz.li] }} [[File:Vaduz, Liechtenstein.JPG|thumb|Сансраас харагдах Вадуц]] [[File:Vaduz, Liechtenstein. Schweize Gebirge im Hintergrund - panoramio.jpg|thumb|Вадуцын панорама үзэмж]] '''Ваду́ц''' ({{lang-de|Vaduz}} дуудлага [{{IPA|faˈdʊt͡s}}]<ref>''Duden. Das Aussprachewörterbuch.'' 6., überarbeitete und aktualisierte Auflage, bearbeitet von Max Mangold. Dudenverlag, Mannheim/Leipzig/Wien/Zürich 2005 (Duden 6).</ref><ref>[[Bruno Boesch]] (Hrsg.): ''Die Aussprache des Hochdeutschen in der Schweiz. Eine Wegleitung. Im Auftrag der Schweizerischen Siebs-Kommission.'' Schweizer Spiegel, Zürich 1957, S.&nbsp;39.</ref> эсвэл [{{IPA|faˈduːt͡s}}], Лихтенштайн аялгаар {{IPA|[faˈdot͡s]}}<ref name="namenbuch">Hans Stricker, Toni Banzer, Herbert Hilbe: ''Liechtensteiner Namenbuch. Die Orts- und Flurnamen des Fürstentums Liechtenstein.'' Band 2: ''Die Namen der Gemeinden Triesenberg, Vaduz, Schaan.'' Hrsg. vom Historischen Verein für das Fürstentum Liechtenstein. Vaduz 1999, S.&nbsp;430–435.</ref>) — [[Лихтенштайн]]ы [[нийслэл]], 5229 [[хүн]]тэй [[хот]].<ref>{{Webarchiv|url=http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-bevoelkerung/llv-as-bevoelkerung-bevoelkerungsstatistik_per_31_dezember.htm |wayback=20101113150537 |text=Bevölkerungsstatistik 31. Dezember 2012 |archiv-bot=2023-09-26 08:08:09 InternetArchiveBot }}.</ref> == Зургийн цомог == <gallery perrow="3" mode="packed"> Liechtenstein asv2022-10 img22 Vaduz Schloss.jpg|Вадуц ордон Landesmuseum Vaduz.jpg|[[Лихтенштайны Улсын Музей]] Landtagsgebäude und Regierungsgebäude.jpg|Наад талд нь [[Төрийн ордон (Лихтенштайн)|Төрийн ордон]], цаад талд нь [[Ландтагийн барилга (Лихтенштайн)|Ландтагийн барилга]] </gallery> == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |width = auto |location = Вадуц, өндөр {{convert|457|m|ft|abbr=on}}, (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1973–одоо) |metric first = Yes |single line = Yes | Jan high C = 5.0 | Feb high C = 6.8 | Mar high C = 11.8 | Apr high C = 16.0 | May high C = 20.1 | Jun high C = 23.2 | Jul high C = 24.9 | Aug high C = 24.3 | Sep high C = 20.0 | Oct high C = 15.7 | Nov high C = 9.5 | Dec high C = 5.5 | year high C = 15.2 | Jan mean C = 1.4 | Feb mean C = 2.7 | Mar mean C = 6.8 | Apr mean C = 10.7 | May mean C = 14.7 | Jun mean C = 17.9 | Jul mean C = 19.4 | Aug mean C = 19.1 | Sep mean C = 15.0 | Oct mean C = 11.1 | Nov mean C = 5.7 | Dec mean C = 2.2 | year mean C = 10.6 | Jan low C = -2.0 | Feb low C = -1.1 | Mar low C = 2.3 | Apr low C = 5.6 | May low C = 9.7 | Jun low C = 13.0 | Jul low C = 14.6 | Aug low C = 14.6 | Sep low C = 10.8 | Oct low C = 6.9 | Nov low C = 2.2 | Dec low C = -1.1 | year low C = 6.3 |Jan record high C = 20.0 |Feb record high C = 21.7 |Mar record high C = 24.6 |Apr record high C = 28.7 |May record high C = 33.2 |Jun record high C = 35.2 |Jul record high C = 35.8 |Aug record high C = 36.0 |Sep record high C = 33.0 |Oct record high C = 29.0 |Nov record high C = 23.6 |Dec record high C = 22.2 |Jan record low C = -20.3 |Feb record low C = -17.2 |Mar record low C = -12.9 |Apr record low C = -5.0 |May record low C = -1.0 |Jun record low C = 3.4 |Jul record low C = 5.0 |Aug record low C = 5.0 |Sep record low C = 0.0 |Oct record low C = -5.3 |Nov record low C = -11.2 |Dec record low C = -16.0 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 41.1 |Feb precipitation mm = 33.8 |Mar precipitation mm = 54.4 |Apr precipitation mm = 56.7 |May precipitation mm = 90.2 |Jun precipitation mm = 116.4 |Jul precipitation mm = 130.3 |Aug precipitation mm = 144.4 |Sep precipitation mm = 95.8 |Oct precipitation mm = 67.7 |Nov precipitation mm = 55.7 |Dec precipitation mm = 53.6 |year precipitation mm = 940.1 | Jan snow cm = 14.2 | Feb snow cm = 14.4 | Mar snow cm = 6.4 | Apr snow cm = 0.4 | May snow cm = 0 | Jun snow cm = 0 | Jul snow cm = 0 | Aug snow cm = 0 | Sep snow cm = 0 | Oct snow cm = 0 | Nov snow cm = 4.7 | Dec snow cm = 11.9 | year snow cm = 52.0 | unit precipitation days = 1 мм | Jan precipitation days = 7.4 | Feb precipitation days = 6.6 | Mar precipitation days = 9.0 | Apr precipitation days = 8.9 | May precipitation days = 11.8 | Jun precipitation days = 12.9 | Jul precipitation days = 13.2 | Aug precipitation days = 13.3 | Sep precipitation days = 10.1 | Oct precipitation days = 8.7 | Nov precipitation days = 8.7 | Dec precipitation days = 8.7 | year precipitation days = 119.3 | unit snow days = | Jan snow days = 3.9 | Feb snow days = 3.9 | Mar snow days = 2.1 | Apr snow days = 0.2 | May snow days = 0.0 | Jun snow days = 0.0 | Jul snow days = 0.0 | Aug snow days = 0.0 | Sep snow days = 0.0 | Oct snow days = 0.0 | Nov snow days = 1.4 | Dec snow days = 3.3 | year snow days = 14.8 | Jan humidity = 75 | Feb humidity = 69 | Mar humidity = 66 | Apr humidity = 63 | May humidity = 67 | Jun humidity = 70 | Jul humidity = 71 | Aug humidity = 74 | Sep humidity = 76 | Oct humidity = 76 | Nov humidity = 77 | Dec humidity = 77 | year humidity = 72 |Jan sun = 71.9 |Feb sun = 91.6 |Mar sun = 130.6 |Apr sun = 156.4 |May sun = 168.2 |Jun sun = 181.0 |Jul sun = 197.0 |Aug sun = 182.8 |Sep sun = 147.0 |Oct sun = 114.3 |Nov sun = 67.5 |Dec sun = 55.3 |year sun = 1563.6 | Jan percentsun = 40 | Feb percentsun = 44 | Mar percentsun = 47 | Apr percentsun = 49 | May percentsun = 46 | Jun percentsun = 48 | Jul percentsun = 52 | Aug percentsun = 54 | Sep percentsun = 52 | Oct percentsun = 48 | Nov percentsun = 36 | Dec percentsun = 34 | year percentsun = 47 | source 1 = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа|NOAA]]<ref name=NOAA1>{{cite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20241213081557/https://www.ncei.noaa.gov/data/oceans/archive/arc0216/0253808/5.5/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Switzerland/CSV/Vaduz_06990.csv |archive-date=2024-12-13 |url=https://www.ncei.noaa.gov/data/oceans/archive/arc0216/0253808/5.5/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Switzerland/CSV/Vaduz_06990.csv |title=World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020 |work=World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020) |publisher=Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |access-date=2026-06-14 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=global-summary-of-the-day&stations=06990099999&startDate=1700-01-01&endDate=2023-12-31&dataTypes=MAX,MIN,PRCP |title=Global Surface Summary of the Day - GSOD |publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date=2026-06-14 }}</ref> |source 2 = [[MeteoSwiss]] (цас 1981–2010)<ref name=MeteoSwiss>{{cite web |url=https://www.meteoswiss.admin.ch/services-and-publications/applications/ext/climate-climsheet.html |title=Climate normals Vaduz (Reference period 1991−2020) |publisher=Швейцарын Холбооны Цаг Уур, Цаг Уур Судлалын Газар, MeteoSwiss |date=2022-01-13 |access-date=2026-06-14 }}</ref><ref name=MeteoSwiss1981>{{cite web |url=https://www.meteoswiss.admin.ch/product/output/climate-data/climate-diagrams-normal-values-station-processing/VAD/climsheet_VAD_np8110_e.pdf |title=Climate normals Vaduz (Reference period 1981−2010) |publisher=Швейцарын Холбооны Цаг Уур, Цаг Уур Судлалын Газар, MeteoSwiss |date=2022-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220725001826/https://www.meteoswiss.admin.ch/product/output/climate-data/climate-diagrams-normal-values-station-processing/VAD/climsheet_VAD_np8110_e.pdf |access-date=2026-06-14 |archive-date=2022-07-25 }}</ref> }} == Цахим холбоос == {{commonscat|Vaduz|Вадуцын зургийн цомог}} * [https://www.vaduz.li/ Вадуцын цахим хуудас] * [https://web.archive.org/web/20190403181112/https://www.fuerstenhaus.li/de/index.html Лихтенштайны Вангийн Ордны албан ёсны цахим хуудас] ==Лавлах бичиг== {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Вадуц| ]] [[Ангилал:Лихтенштайны суурин]] [[Ангилал:Европын нийслэл]] [[Ангилал:Лихтенштайны коммун]] [[Ангилал:Альпийн Райн мөрний суурин]] 3zx3iqh18o1m6aybihbhdxn7m4j4ned 0 40013 858851 844467 2026-06-14T17:01:11Z Enkhsaihan2005 64429 858851 wikitext text/x-wiki {{short description|Литвын нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | name = Вильнюс | native_name = Vilnius | settlement_type = [[Нийслэл]] | image_skyline = {{multiple images | total_width = 280 | border = infobox| perrow = 1/2/2/2/2 | caption_align = center | image_style = border:1; | image1 = The White Bridge and Šnipiškės district in Vilnius in 2023 by Augustas Didžgalvis.jpg | alt1 = Шнипишкес бизнес дүүрэг | caption1 = [[Вильнюс төв бизнес дүүрэг]] | image2 = Vilnius old town by Augustas Didzgalvis.jpg | caption2 = [[Вильнюсийн хуучин хот]] | image3 = Vilnius Cathedral Exterior 2, Vilnius, Lithuania - Diliff.jpg | caption3 = [[Вильнюсийн цогчин дуган]] | image4 = Gedimino pilis by Augustas Didzgalvis.jpg | caption4 = [[Гедиминийн цамхаг]] | image5 = Church of Saint Teresa and Gate of Dawn in Vilnius, Lithuania (June 14, 2015).jpg | alt5 = Гэгээн Терезагийн сүм | caption5 = [[Гэгээн Терезагийн сүм, Вильнюс|Гэгээн Терезагийн сүм]] | image6 = Valdovu by Augustas Didzgalvis.jpg | caption6 = [[Литвын Их Гүнгийн ордон]] | image7 = Presidential Palace (9651323279).jpg | caption7 = [[Ерөнхийлөгчийн ордон, Вильнюс|Ерөнхийлөгчийн ордон]] }} | image_flag = Flag of Vilnius.svg | flag_link = Вильнюсийн далбаа | image_shield = Grand Coat of arms of Vilnius.svg | shield_link = Вильнюсийн сүлд | image_blank_emblem = Logo of Vilnius.svg | blank_emblem_type = [[Бренд тэмдэг]] | nicknames = Умардын Иерусалим,<ref>{{cite web |title=Vilnius: In Search of the Jerusalem of Lithuania – Lithuanian Jewish Community |url=https://www.lzb.lt/en/2016/11/18/vilnius-in-search-of-the-jerusalem-of-lithuania/ |website=lzb.lt |access-date=2026-06-14 |date=2016-11-18|archive-url=https://archive.today/20240414170238/https://www.lzb.lt/en/2016/11/18/vilnius-in-search-of-the-jerusalem-of-lithuania/|archive-date=2024-04-14}}</ref> Умардын Ром,<ref>16-р зуунаас өнөөг хүртэл Вильнюс дахь олон католик сүм хийд болон төвийн ерөнхий шашны уур амьсгалыг дурдах зорилгоор энэ хочийг өргөнөөр ашиглаж ирсэн. Энэ хочийг зөвхөн гадаадынхан төдийгүй нутгийн иргэд ч ашигладаг байсан. 19-р зууны Литвийн соёлын зүтгэлтэн [[Дионизас Пошка]] Вильнюсийг "Умардын Ром" гэж нэрлэсэн, учир нь түүний хэлснээр Вильнюс нь "тэрс шашны хотоос Христийн шашны цайз болж хувирсан эртний шашны төв" юм. Д. Пошза, ''Raštai'', Вильнюс, 1959, х. 67</ref> Умардын Афин,<ref>Соёлын сонин, [http://www.satenai. Энэ нь 1990 оноос хойш Вильнюс хотод хэвлэгдсэн ба "Šiaurės Atėnai" (Умардын Афин) гэж нэрлэсэн]{{Dead link|date=Наймдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ба 19-р зууны эхний хагас, 20-р зууны эхний хагаст өргөн хэрэглэгддэг байсан Вильнюсийн хочны нэгээс иш татсан, хэвчлэн Вильнюсийн их сургуультай холбоотой. Дайны хоорондох хугацаанд Вильнюс хотод хэвлэгдсэн Польшийн шинжлэх ухааны сониныг мөн "Atheneum Wileńskie" гэж нэрлэжээ.</ref> Шинэ Вавилон,<ref>Ялангуяа 16-17-р зууны үед Вильнюсийг "Шинэ Вавилон" гэж нэрлэдэг байсан, учир нь тэнд олон хэлээр ярьдаг, түүнчлэн олон шашин шүтдэг (христийн янз бүрийн урсгалууд, мөн еврейчүүд, мусульман татарууд) байсан. E.g.: S. Bodniak, "Polska w relacji włoskiej z roku 1604", Pamiętnik biblioteki kórnickiej, 2, (Kórnik, 1930), p. 37.</ref> [[Палемончууд|Палемоны]] хот,<ref>Энэ хоч нь [[Литвын язгууртнууд]], Вильнюс хотын иргэд, яруу найрагчдын дунд, ялангуяа Барокко үед маш их алдартай байсан. Тухайн үеийн олон яруу найрагчид, түүний дотор [[Мацей Казимеж Сарбиевский]] Вильнюсийг "Палемоны нийслэл" эсвэл "Палемоны хот" гэж нэрлэжээ. Živilė Nedzinskaitė, Vilnius XVII–XVIII a. LDK lotyniškojoje poezijoje, Acta Academiae Artium Vilnensis, Вильнюс, 2010, х. 16; Eugenija Ulčinaitė, Motiejus Kazimieras Sarbievijus: Antikos ir krikščionybės sintezė; Vilniaus pasveikinimas, Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas, Вильнюс, 2001, х. 47, 59, 61, 63; г.м</ref> | motto = ''Unitas, Justitia, Spes''<br />([[Латин хэл|Латин]]: Эв нэгдэл, Шударга ёс, Итгэл найдвар) | image_map = {{Maplink|frame=yes|frame-align=center|plain=y|frame-width=255|frame-height=255|zoom=9|frame-lat=54.690|frame-long=25.280|type=shape-inverse|stroke-width=1|stroke-color=#333333|id=Q923117|title=Vilnius}} | map_caption = Вильнюсийн интерактив газрын зураг | pushpin_map = Литва#Балтын орнууд#Европ | pushpin_map_caption = Литва дахь байршил##Балт дахь байршил##Европ дахь байршил | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|54|41|14|N|25|16|48|E|region:LT_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Литва}} | subdivision_type1 = [[Литвын бүс нутгууд|Угсаатны&nbsp;бүс нутаг]] | subdivision_name1 = | subdivision_type2 = [[Литвын хошууд|Хошуу]] | subdivision_name2 = [[Вильнюс хошуу]] | subdivision_type3 = [[Литвын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | subdivision_name3 = [[Вильнюс хотын захиргаа]] | established_title = Анх дурдагдсан | established_date = 1323 | established_title2 = [[Магдебургийн эрх|Хотын эрх]] олгогдсон | established_date2 = 1387 | government_type = [[Хотын дарга–зөвлөлийн засгийн газар]] | governing_body= [[Вильнюс хотын зөвлөл]] | leader_title = Хотын дарга | leader_name = [[Валдас Бенкунскас]] | leader_party = | area_total_km2 = 401 | area_urban_km2 = 350 | area_metro_km2 = 9730 | elevation_m = 112 | population_footnotes = <ref name="pop.lt" /> | population_total = 617,984 | population_rank = (ЕХ-д 35-д) | population_urban = 767,907<ref name="FUA,Euro">{{Cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/URB_LPOP1/default/table?lang=en&category=urb.urb_luz|title=Евростат|website=eurostat.ec.europa.eu}}</ref> | population_metro = 888,043<ref>[[Вильнюс хошуу]]тай</ref><ref name="pop.lt" /> | population_as_of = 2026 оны 1 сарын 1 | population_density_km2 = 1515 | population_density_urban_km2 = 1390 | population_density_metro_km2 = 90 | population_demonym = {{lang|mn|Вильнюсчууд}} ([[Монгол хэл|Монгол]])<br />{{lang|lt|vilniečiai}} ([[Литва хэл|Литва]]) | demographics_type2 = ДНБ {{Nobold|(Нэрлэсэн)}} | demographics2_footnotes = <ref name="GDP">{{cite web|title=Gross domestic product by region in 2024 M.|url=https://osp.stat.gov.lt/informaciniai-pranesimai?articleId=14388593|website=osp.stat.gov.lt}}</ref> | demographics2_title1 = Бөөгнөрөл | demographics2_info1 = €{{FXConvert|EUR|36.2|b|lk=on}} | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = €{{FXConvert|EUR|41500|lk=on}} | blank3_name = [[Хотын төсөв]] | blank3_info = €1.7 тэрбум (2026)<ref>{{cite web |title=Patvirtintas 1,75 mlrd. eurų Vilniaus biudžetas – didžiausias dėmesys švietimui, judumui ir aplinkai |url=https://vilnius.lt/naujienos/patvirtintas-175-mlrd-euru-vilniaus-biudzetas-didziausias-demesys-svietimui-judumui-ir-aplinkai|website=vilnius.lt |language=lt-LT}}</ref> | blank4_name = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2021) | blank4_info = 0.918<ref>{{cite web |last1=Sub-national HDI |title=Area Database – Global Data Lab |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/LTU/?levels=1+4&years=2021&interpolation=0&extrapolation=0 |website=hdi.globaldatalab.org}}</ref> – <span style="color:#090;">маш өндөр</span> | timezone = [[Дорнод Европын Цаг|ДЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Дорнод Европын Зуны Цаг|ДЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 01001–14191 | area_code = (+370) 5 | website = {{URL|vilnius.lt}} | blank1_name_sec1 = Олон улсын нисэх буудал | blank1_info_sec1 = [[Вильнюс нисэх буудал|Вильнюс Чюрлёнис]] ([[International Air Transport Association airport code|VNO]]) | blank_name_sec2 = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]] | blank_info_sec2 = [[Эх газрын чийглэг уур амьсгал|Dfb]] | footnotes = {{designation list | embed = yes | designation1 = WHS | designation1_offname = [[Вильнюсийн хуучин хот|Вильнюс хотын түүхэн төв]] | designation1_date = 1994 <small>(18-р [[Дэлхийн өвийн хороо|чуулган]])</small> | designation1_number = <ref>{{cite web |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/list/541 |title=Vilnius Historic Centre |access-date=2022-01-01}}</ref> | designation1_criteria = ii, iv | designation1_type = Соёлын | designation1_free1name = ЮНЕСКО-гийн бүс | designation1_free1value = [[Европ дахь Дэлхийн өвийн жагсаалт|Европ]] }} }} '''Ви́льнюс''' (лит. Vilnius [{{IPA|ˈvʲɪlʲɲʊs}}] {{Audio|Lt-Vilnius.oga|сонсох}}, 1918 он хүртэл— ''Ви́льна'', 1919—1939 онуудад — ''Ви́льно'', польшоор. ''Wilno'') —Бүгд Найрамдах [[Литва]] Улсын нийслэл. Хүн ам — 581 475 хүн (2023 он), нийт улсын хүн амын 22 % юм. Үүнээс 67,1 % литвачууд , 15,4 % польшууд, 9,7 % оросууд, 2,7% беларус (2021 он) байдаг байна. 1323 онд Литвын Их ван Гедимин ([[Латин хэл|латин]]: ''Gedeminne'', ''Gedeminnus''; 1275 –1341) латин хэл дээр илгээсэн захидалдаа Вильнаг нийслэл хот гэж анх дурдсан байдаг боловч үүнээс өмнө байгуулагдсан гэдэг. Олон зууны турш - Литвын Их Гүнт улсын гол хот, 1569 оноос хойш Польш-Литвын хамтын нөхөрлөлийн хамгийн том хотуудын нэг байв. 1795 онд Польш-Литвын хамтын нөхөрлөл гурав дахь хуваагдсаны дараа Оросын нэг хэсэг болсон бөгөөд 1918 он хүртэл Вильна гэж нэрлэгддэг байв. 1922-1939 онд Вилна нэрээр Польшийн нэг хэсэг байв. 1939 оноос хойш Вильнюс нэрээр Бүгд Найрамдах Литва Улсын дараа нь 1940 оны 8-р сарын 3-нд ЗХУ Литва улсын өөртнөө нэгтгэж тус хот нийслэл нь болсон. 1990 оны 3-р сарын 11-нд Вильнюс хотод Литвын ЗСБНХУ-ын Дээд зөвлөл Литвын улсын тусгаар тогтнолыг сэргээж буй тухай шийдвэрийг батлаж Бүгд Найрамдах Литва улсын нийслэл хот болсон байна. == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Вильнюс (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1777–одоо) | collapsed = | metric first = Y | single line = Y | Jan record high C = 12.3 | Feb record high C = 14.4 | Mar record high C = 24.7 | Apr record high C = 29.0 | May record high C = 31.8 | Jun record high C = 34.2 | Jul record high C = 36.4 | Aug record high C = 34.9 | Sep record high C = 33.1 | Oct record high C = 24.5 | Nov record high C = 15.5 | Dec record high C = 10.5 | year record high C = 36.4 | Jan high C = −1.5 | Feb high C = −0.4 | Mar high C = 4.5 | Apr high C = 12.7 | May high C = 18.5 | Jun high C = 21.8 | Jul high C = 23.8 | Aug high C = 23.1 | Sep high C = 17.4 | Oct high C = 10.3 | Nov high C = 3.9 | Dec high C = −0.1 | year high C = 11.2 | Jan mean C = −3.7 | Feb mean C = −3.1 | Mar mean C = 0.7 | Apr mean C = 7.4 | May mean C = 12.9 | Jun mean C = 16.3 | Jul mean C = 18.5 | Aug mean C = 17.6 | Sep mean C = 12.6 | Oct mean C = 6.8 | Nov mean C = 1.9 | Dec mean C = −2.0 | year mean C = 7.2 | Jan low C = −6.0 | Feb low C = −5.6 | Mar low C = −2.7 | Apr low C = 2.6 | May low C = 7.5 | Jun low C = 11.2 | Jul low C = 13.6 | Aug low C = 12.7 | Sep low C = 8.5 | Oct low C = 3.8 | Nov low C = -0.1 | Dec low C = −4.1 | year low C = 3.5 | Jan record low C = −37.2 | Feb record low C = −35.8 | Mar record low C = −29.6 | Apr record low C = −14.4 | May record low C = −4.4 | Jun record low C = 0.1 | Jul record low C = 3.5 | Aug record low C = 1.0 | Sep record low C = −4.8 | Oct record low C = −14.4 | Nov record low C = −22.8 | Dec record low C = −30.5 | year record low C = −37.2 | Jan avg record high C = 4.9 | Feb avg record high C = 5.7 | Mar avg record high C = 13.1 | Apr avg record high C = 22.4 | May avg record high C = 26.7 | Jun avg record high C = 28.8 | Jul avg record high C = 30.8 | Aug avg record high C = 30.3 | Sep avg record high C = 25.4 | Oct avg record high C = 18.3 | Nov avg record high C = 11.1 | Dec avg record high C = 6.1 |year avg record high C = 32.1 | Jan avg record low C = -19.3 | Feb avg record low C = -17.5 | Mar avg record low C = -10.8 | Apr avg record low C = -4.2 | May avg record low C = 0.1 | Jun avg record low C = 4.9 | Jul avg record low C = 8.1 | Aug avg record low C = 6.8 | Sep avg record low C = 1.1 | Oct avg record low C = -3.8 | Nov avg record low C = -8.7 | Dec avg record low C = -14.1 |year avg record low C = -22.0 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 48 | Feb precipitation mm = 42 | Mar precipitation mm = 41 | Apr precipitation mm = 43 | May precipitation mm = 56 | Jun precipitation mm = 65 | Jul precipitation mm = 92 | Aug precipitation mm = 76 | Sep precipitation mm = 57 | Oct precipitation mm = 60 | Nov precipitation mm = 47 | Dec precipitation mm = 51 | year precipitation mm = 678 | Jan precipitation days = 21.7 | Feb precipitation days = 18.4 | Mar precipitation days = 17.5 | Apr precipitation days = 10.2 | May precipitation days = 12.4 | Jun precipitation days = 11.7 | Jul precipitation days = 11.4 | Aug precipitation days = 10.5 | Sep precipitation days = 9.7 | Oct precipitation days = 13.5 | Nov precipitation days = 16.7 | Dec precipitation days = 21.2 | year precipitation days = 174.9 | Jan humidity = 88 | Feb humidity = 85 | Mar humidity = 76 | Apr humidity = 67 | May humidity = 67 | Jun humidity = 70 | Jul humidity = 73 | Aug humidity = 73 | Sep humidity = 79 | Oct humidity = 85 | Nov humidity = 90 | Dec humidity = 90 | year humidity = 79 | Jan sun = 35.1 | Feb sun = 56.4 | Mar sun = 131.9 | Apr sun = 194.6 | May sun = 260.7 | Jun sun = 263.3 | Jul sun = 262.9 | Aug sun = 245.7 | Sep sun = 168.1 | Oct sun = 95.1 | Nov sun = 31.0 | Dec sun = 24.6 | year sun = 1769.4 | Jan uv =0 | Feb uv =1 | Mar uv =2 | Apr uv =3 | May uv =5 | Jun uv =6 | Jul uv =6 | Aug uv =5 | Sep uv =3 | Oct uv =2 | Nov uv =1 | Dec uv =0 | Jan dew point C = -5 | Feb dew point C = -5 | Mar dew point C = -3 | Apr dew point C = 1 | May dew point C = 6 | Jun dew point C = 10 | Jul dew point C = 13 | Aug dew point C = 12 | Sep dew point C = 9 | Oct dew point C = 4 | Nov dew point C = 0 | Dec dew point C = -3 |source 1 = Литвийн Ус Цаг Уурын Алба,<ref>{{cite web |title=Klimato duomenys 1991-2020|url=https://www.meteo.lt/klimatas/lietuvos-klimatas/klimato-duomenys/ |website=Lietuvos hidrometeorologijos tarnyba |language=lt}}</ref> [[Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага|WMO]] (дундаж макс, мин),<ref name = WMO>{{cite web |url=http://worldweather.wmo.int/105/c00204.htm |title=World Weather Information Service – Vilnius |publisher=World Meteorological Organization |access-date=2026-06-14 |archive-date=2019-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191223070503/https://worldweather.wmo.int/105/c00204.htm |url-status=dead}}</ref> NOAA (туйлшрал)<ref name = NOAA>{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/LU/26730.TXT |title=Vilnius Climate Normals 1961–1990 |publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |access-date=2026-06-14 |archive-date=2022-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220318044606/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/LU/26730.TXT |url-status=dead}}</ref> | source 2 = Météo Climat (хур тунадастай өдөр),<ref>{{cite web |url=http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/listenormale-1991-2020-1-p130.php# |title=Météo Climat 1991–2020 averages for Lithuania |publisher=Météo Climat |access-date=2026-06-14}}</ref> Time and Date (шүүдрийн цэг, 1985–2015)<ref>{{cite web |url=https://www.timeanddate.com/weather/lithuania/vilnius/climate |title=Climate & Weather Averages in Vilnius |publisher=Time and Date |access-date=2026-06-14}}</ref> ба Weather Atlas<ref>{{cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/lithuania/vilnius-climate |title=Vilnius, Lithuania – Detailed climate information and monthly weather forecast |publisher=Yu Media Group |website=Weather Atlas |access-date=2026-06-14}}</ref> | date = 2017 }} == Цахим холбоос == {{Commons|Vilnius|Вильнюс}} * [http://www.vilnius.lt/ Хотын албан ёсны цахим хуудас] ==Лавлах бичиг== {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Вильнюс| ]] [[Ангилал:Европын нийслэл]] [[Ангилал:Литвын хот]] [[Ангилал:Нерис голын суурин]] [[Ангилал:Литвын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Вильнюс дүүргийн суурин]] d5ugzp9pqak6noyzv7zrr95ifglysh0 0 40014 858852 851175 2026-06-14T18:00:55Z Enkhsaihan2005 64429 858852 wikitext text/x-wiki {{Short description|Литвын далайн эргийн хот}} {{Ижил нэрийн тайлбар}} {{Инфобокс суурин | name = Клайпеда | native_name = {{native name list |tag1=de|name1=Memel |tag2=sgs|name2=Klaipieda }} | nickname = Uostamiestis (боомт хот) | settlement_type = Хот | image_skyline = {{multiple images | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | caption_align = center | perrow = 1/2/2 | image1 = Quite_summer_evening_in_the_port_city_Klaipeda.jpg | caption1 = [[Port of Klaipėda]] | image2 = Klaipėdos_universitetas,_SMF.JPG | caption2 = [[Klaipėda University]] | image3 = Klaipéda_Der_Kunsthof_(18._Jahrhundert).JPG | caption3 = [[Timber framing|Timber framed]] houses in the old town | image4 = Klaipedos-dramos-teatras2016.jpg | caption4 = Theatre Square | image5 = Klaipėda Castle site in 2025.jpg | caption5 = [[Klaipėda Castle]] }} | mapsize = 230px | mapframe = yes | mapframe-zoom = 10 | mapframe-point = none | pushpin_map = Литва#Балтын орнууд#Европ | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{Coord|55|42|45|N|21|08|06|E|region:LT-KL_type:city|display=it}} | pushpin_map_caption = Литва дахь байршил##Балт дахь байршил##Европ дахь байршил | image_flag = Flag of Klaipėda.svg | image_shield = Klaipeda City Arms.svg | image_blank_emblem = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Литва}} | subdivision_name1 = [[Бага Литва]] | subdivision_type1 = [[Литвын бүс нутгууд|Угсаатны&nbsp;бүс нутаг]] | subdivision_name2 = [[Клайпеда хошуу]] | subdivision_type2 = [[Литвын хошууд|Хошуу]] | subdivision_name3 = [[Клайпеда хотын захиргаа]] | subdivision_type3 = [[Литвын хотын захиргааны жагсаалт|Хотын захиргаа]] | established_date = 1252 | established_title = Анх дурдагдсан | established_date2 = 1258 | established_title2 = [[Магдебургийн эрх|Хотын эрх]] олгогдсон | population_total = 160979 | population_metro = 228,748 | population_as_of = 2025<ref>{{cite web |url=https://osp.stat.gov.lt/lt/statistiniu-rodikliu-analize?hash=5acf1097-1cdb-436f-994a-515a89d10866 | date=2025-06-04 |title=Resident population on 1 January |website=osp.stat.gov.lt}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_density_metro_km2 = 146 | population_demonym = {{lang|mn|Клайпедачууд}} ([[Монгол хэл|Монгол]])<br />{{lang|lt|klaipėdiškiai}} ([[Литва хэл|Литва]]) | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref name="GDP">{{cite web|title=Gross domestic product by region in 2024 M.|url=https://osp.stat.gov.lt/informaciniai-pranesimai?articleId=14388593|website=osp.stat.gov.lt}}</ref> | demographics2_title1 = Бөөгнөрөл | demographics2_info1 = €8.1&nbsp;тэрбум (2024) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = | blank3_name = [[Хотын төсөв]] | blank3_info = €0.5 тэрбум (2026)<ref>{{cite news |url=https://www.klaipeda.lt/lt/naujienos/naujienos/7655/apie-20262028-metu-klaipedos-miesto-savivaldybes-biudzeto-projekta:7068|title=Klaipėdos miesto savivaldybės tarybai 2026 vasario 26 d. bus pateiktas tvirtinimui Klaipėdos miesto savivaldybės 2026–2028 metų biudžeto projektas.}}</ref> | area_total_km2 = 98.2 | area_metro_km2 = 1434 | elevation_m = 21 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 91100-96226 | area_code = (+370) 46 | timezone = [[Дорнод Европын Цаг|ДЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Дорнод Европын Зуны Цаг|ДЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | blank_name_sec2 = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]] | blank_info_sec2 = [[Далайн уур амьсгал|Cfb]] | website = {{URL|https://klaipeda.lt}} }} '''Клайпеда''' ({{IPA|[ˈklaɪ̯peda]}}, {{Audio|Lt-Klaipeda.oga|сонсох}}) — [[Литва]] улсын Вильнюс, Каунас хотуудын араас гуравдугаар их [[хот]]. 2021 оны байдлаар 152,008 хүнтэй.<ref>[http://db1.stat.gov.lt/statbank/selectvarval/saveselections.asp?MainTable=M3010210&PLanguage=1&TableStyle=&Buttons=&PXSId=3239&IQY=&TC=&ST=ST&rvar0=&rvar1=&rvar2=&rvar3=&rvar4=&rvar5=&rvar6=&rvar7=&rvar8=&rvar9=&rvar10=&rvar11=&rvar12=&rvar13=&rvar14= ^ Population at the beginning of the year by town / city]</ref> Балтын орнууд ачаа эргэлтээр хамгийн томд ордог далайн боомт хот. == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Клайпеда (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1929–одоо) |metric first = Y |single line = Y |collapsed = Y |width = auto |Jan record high C = 11.7 |Feb record high C = 15.4 |Mar record high C = 18.6 |Apr record high C = 28.9 |May record high C = 31.2 |Jun record high C = 33.8 |Jul record high C = 34.0 |Aug record high C = 36.6 |Sep record high C = 30.4 |Oct record high C = 22.9 |Nov record high C = 15.4 |Dec record high C = 11.5 |year record high C = 36.6 |Jan high C = 1.1 |Feb high C = 1.4 |Mar high C = 4.7 |Apr high C = 11.1 |May high C = 16.3 |Jun high C = 19.6 |Jul high C = 22.3 |Aug high C = 22.5 |Sep high C = 17.9 |Oct high C = 11.8 |Nov high C = 6.3 |Dec high C = 3.0 |year high C = 11.5 |Jan mean C = -0.9 |Feb mean C = -0.9 |Mar mean C = 1.7 |Apr mean C = 6.7 |May mean C = 11.6 |Jun mean C = 15.3 |Jul mean C = 18.3 |Aug mean C = 18.3 |Sep mean C = 14.2 |Oct mean C = 8.9 |Nov mean C = 4.4 |Dec mean C = 1.1 |year mean C = 8.2 |Jan low C = -5.0 |Feb low C = -4.6 |Mar low C = -1.8 |Apr low C = 2.7 |May low C = 7.0 |Jun low C = 10.8 |Jul low C = 13.1 |Aug low C = 12.7 |Sep low C = 8.9 |Oct low C = 4.5 |Nov low C = 0.9 |Dec low C = -2.9 |year low C = 3.9 |Jan record low C = -32.0 |Feb record low C = -33.4 |Mar record low C = -20.8 |Apr record low C = -12.8 |May record low C = -5.2 |Jun record low C = -2.8 |Jul record low C = 5.2 |Aug record low C = 2.9 |Sep record low C = -3.3 |Oct record low C = -7.5 |Nov record low C = -14.6 |Dec record low C = -24.1 |year record low C = -33.4 | Jan avg record high C = 6.1 | Feb avg record high C = 5.7 | Mar avg record high C = 10.6 | Apr avg record high C = 21.0 | May avg record high C = 26.2 | Jun avg record high C = 27.6 | Jul avg record high C = 30.0 | Aug avg record high C = 29.2 | Sep avg record high C = 23.9 | Oct avg record high C = 17.5 | Nov avg record high C = 11.1 | Dec avg record high C = 7.5 |year avg record high C = 31.3 | Jan avg record low C = -13.5 | Feb avg record low C = -12.0 | Mar avg record low C = -7.5 | Apr avg record low C = -2.6 | May avg record low C = 0.6 | Jun avg record low C = 5.9 | Jul avg record low C = 9.4 | Aug avg record low C = 9.4 | Sep avg record low C = 3.8 | Oct avg record low C = -1.4 | Nov avg record low C = -5.1 | Dec avg record low C = -9.0 |year avg record low C = -16.4 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 67 |Feb precipitation mm = 45 |Mar precipitation mm = 40 |Apr precipitation mm = 31 |May precipitation mm = 39 |Jun precipitation mm = 54 |Jul precipitation mm = 67 |Aug precipitation mm = 86 |Sep precipitation mm = 79 |Oct precipitation mm = 95 |Nov precipitation mm = 82 |Dec precipitation mm = 76 |year precipitation mm = 761 |Jan precipitation days = 14.77 |Feb precipitation days = 11.35 |Mar precipitation days = 10.05 |Apr precipitation days = 7.45 |May precipitation days = 7.59 |Jun precipitation days = 9.22 |Jul precipitation days = 9.42 |Aug precipitation days = 11.67 |Sep precipitation days = 11.55 |Oct precipitation days = 14.86 |Nov precipitation days = 14.49 |Dec precipitation days = 15.39 |year precipitation days = 138.72 |Jan sun = 38.9 |Feb sun = 68.0 |Mar sun = 154.0 |Apr sun = 224.2 |May sun = 296.9 |Jun sun = 287.9 |Jul sun = 295.1 |Aug sun = 268.1 |Sep sun = 191.9 |Oct sun = 109.7 |Nov sun = 39.2 |Dec sun = 25.2 |year sun = 1999.4 | Jan humidity = 85 | Feb humidity = 84 | Mar humidity = 79 | Apr humidity = 75 | May humidity = 75 | Jun humidity = 78 | Jul humidity = 78 | Aug humidity = 77 | Sep humidity = 79 | Oct humidity = 86 | Nov humidity = 86 | Dec humidity = 86 | year humidity = 80 | Jan dew point C = -4 | Feb dew point C = -4 | Mar dew point C = -2 | Apr dew point C = 2 | May dew point C = 7 | Jun dew point C = 11 | Jul dew point C = 15 | Aug dew point C = 14 | Sep dew point C = 11 | Oct dew point C = 6 | Nov dew point C = 3 | Dec dew point C = 0 |source 1 = Литвын Ус Цаг Уурын Алба,<ref>{{cite web |title=Klimato duomenys 1991-2020 |url=https://www.meteo.lt/klimatas/lietuvos-klimatas/klimato-duomenys/ |website=Lietuvos hidrometeorologijos tarnyba |language=lt}}</ref> Météo Climat (дундаж макс, мин, хур тунадастай өдөр)<ref>{{cite web |url=http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/listenormale-1991-2020-1-p130.php |title=Météo Climat stats for Klaipėda |access-date=2026-06-14 |publisher=Météo Climat |archive-date=20 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220620014134/http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/listenormale-1991-2020-1-p130.php |url-status=live}}</ref> |source 2 = NOAA (туйлшрал),<ref name = NOAA>{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/LU/26509.TXT |title=Klaipeda Climate Normals 1961–1990 |publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |access-date=2026-06-14 |archive-date=2023-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408100001/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/LU/26509.TXT |url-status=live}}</ref> Time and Date (шүүдрийн цэг, 2005–2015)<ref>{{cite web |url=https://www.timeanddate.com/weather/poland/rybnik/climate |title=Climate & Weather Averages in Rybnik |publisher=Time and Date |access-date=2026-06-14 |archive-date=2022-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220724102954/https://www.timeanddate.com/weather/poland/rybnik/climate |url-status=live}}</ref> |date=2011 }} == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Klaipėda|Клайпедагийн зургийн цомог}} ==Лавлах бичиг== {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Клайпеда| ]] [[Ангилал:Клайпеда дүүргийн суурин]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Литвын хот]] [[Ангилал:Литвын урьдын нийслэл]] [[Ангилал:Литвын их сургуулийн хот]] 7tdr9zrpzqq3399qsrj534re2cmav8l 858853 858852 2026-06-14T18:02:00Z Enkhsaihan2005 64429 858853 wikitext text/x-wiki {{Short description|Литвын далайн эргийн хот}} {{Ижил нэрийн тайлбар}} {{Инфобокс суурин | name = Клайпеда | native_name = {{native name list |tag1=de|name1=Memel |tag2=sgs|name2=Klaipieda }} | nickname = Uostamiestis (боомт хот) | settlement_type = Хот | image_skyline = {{multiple images | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | caption_align = center | perrow = 1/2/2 | image1 = Quite_summer_evening_in_the_port_city_Klaipeda.jpg | caption1 = [[Клайпедагийн боомт]] | image2 = Klaipėdos_universitetas,_SMF.JPG | caption2 = [[Клайпедагийн их сургууль]] | image3 = Klaipéda_Der_Kunsthof_(18._Jahrhundert).JPG | caption3 = Модон хүрээ байшин | image4 = Klaipedos-dramos-teatras2016.jpg | caption4 = Театрын талбай | image5 = Klaipėda Castle site in 2025.jpg | caption5 = [[Клайпедагийн цайз]] }} | mapsize = 230px | mapframe = yes | mapframe-zoom = 10 | mapframe-point = none | pushpin_map = Литва#Балтын орнууд#Европ | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{Coord|55|42|45|N|21|08|06|E|region:LT-KL_type:city|display=it}} | pushpin_map_caption = Литва дахь байршил##Балт дахь байршил##Европ дахь байршил | image_flag = Flag of Klaipėda.svg | image_shield = Klaipeda City Arms.svg | image_blank_emblem = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Литва}} | subdivision_name1 = [[Бага Литва]] | subdivision_type1 = [[Литвын бүс нутгууд|Угсаатны&nbsp;бүс нутаг]] | subdivision_name2 = [[Клайпеда хошуу]] | subdivision_type2 = [[Литвын хошууд|Хошуу]] | subdivision_name3 = [[Клайпеда хотын захиргаа]] | subdivision_type3 = [[Литвын хотын захиргааны жагсаалт|Хотын захиргаа]] | established_date = 1252 | established_title = Анх дурдагдсан | established_date2 = 1258 | established_title2 = [[Магдебургийн эрх|Хотын эрх]] олгогдсон | population_total = 160979 | population_metro = 228,748 | population_as_of = 2025<ref>{{cite web |url=https://osp.stat.gov.lt/lt/statistiniu-rodikliu-analize?hash=5acf1097-1cdb-436f-994a-515a89d10866 | date=2025-06-04 |title=Resident population on 1 January |website=osp.stat.gov.lt}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_density_metro_km2 = 146 | population_demonym = {{lang|mn|Клайпедачууд}} ([[Монгол хэл|Монгол]])<br />{{lang|lt|klaipėdiškiai}} ([[Литва хэл|Литва]]) | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref name="GDP">{{cite web|title=Gross domestic product by region in 2024 M.|url=https://osp.stat.gov.lt/informaciniai-pranesimai?articleId=14388593|website=osp.stat.gov.lt}}</ref> | demographics2_title1 = Бөөгнөрөл | demographics2_info1 = €8.1&nbsp;тэрбум (2024) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = | blank3_name = [[Хотын төсөв]] | blank3_info = €0.5 тэрбум (2026)<ref>{{cite news |url=https://www.klaipeda.lt/lt/naujienos/naujienos/7655/apie-20262028-metu-klaipedos-miesto-savivaldybes-biudzeto-projekta:7068|title=Klaipėdos miesto savivaldybės tarybai 2026 vasario 26 d. bus pateiktas tvirtinimui Klaipėdos miesto savivaldybės 2026–2028 metų biudžeto projektas.}}</ref> | area_total_km2 = 98.2 | area_metro_km2 = 1434 | elevation_m = 21 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 91100-96226 | area_code = (+370) 46 | timezone = [[Дорнод Европын Цаг|ДЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Дорнод Европын Зуны Цаг|ДЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | blank_name_sec2 = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]] | blank_info_sec2 = [[Далайн уур амьсгал|Cfb]] | website = {{URL|https://klaipeda.lt}} }} '''Клайпеда''' ({{IPA|[ˈklaɪ̯peda]}}, {{Audio|Lt-Klaipeda.oga|сонсох}}) — [[Литва]] улсын Вильнюс, Каунас хотуудын араас гуравдугаар их [[хот]]. 2021 оны байдлаар 152,008 хүнтэй.<ref>[http://db1.stat.gov.lt/statbank/selectvarval/saveselections.asp?MainTable=M3010210&PLanguage=1&TableStyle=&Buttons=&PXSId=3239&IQY=&TC=&ST=ST&rvar0=&rvar1=&rvar2=&rvar3=&rvar4=&rvar5=&rvar6=&rvar7=&rvar8=&rvar9=&rvar10=&rvar11=&rvar12=&rvar13=&rvar14= ^ Population at the beginning of the year by town / city]</ref> Балтын орнууд ачаа эргэлтээр хамгийн томд ордог далайн боомт хот. == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Клайпеда (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1929–одоо) |metric first = Y |single line = Y |collapsed = Y |width = auto |Jan record high C = 11.7 |Feb record high C = 15.4 |Mar record high C = 18.6 |Apr record high C = 28.9 |May record high C = 31.2 |Jun record high C = 33.8 |Jul record high C = 34.0 |Aug record high C = 36.6 |Sep record high C = 30.4 |Oct record high C = 22.9 |Nov record high C = 15.4 |Dec record high C = 11.5 |year record high C = 36.6 |Jan high C = 1.1 |Feb high C = 1.4 |Mar high C = 4.7 |Apr high C = 11.1 |May high C = 16.3 |Jun high C = 19.6 |Jul high C = 22.3 |Aug high C = 22.5 |Sep high C = 17.9 |Oct high C = 11.8 |Nov high C = 6.3 |Dec high C = 3.0 |year high C = 11.5 |Jan mean C = -0.9 |Feb mean C = -0.9 |Mar mean C = 1.7 |Apr mean C = 6.7 |May mean C = 11.6 |Jun mean C = 15.3 |Jul mean C = 18.3 |Aug mean C = 18.3 |Sep mean C = 14.2 |Oct mean C = 8.9 |Nov mean C = 4.4 |Dec mean C = 1.1 |year mean C = 8.2 |Jan low C = -5.0 |Feb low C = -4.6 |Mar low C = -1.8 |Apr low C = 2.7 |May low C = 7.0 |Jun low C = 10.8 |Jul low C = 13.1 |Aug low C = 12.7 |Sep low C = 8.9 |Oct low C = 4.5 |Nov low C = 0.9 |Dec low C = -2.9 |year low C = 3.9 |Jan record low C = -32.0 |Feb record low C = -33.4 |Mar record low C = -20.8 |Apr record low C = -12.8 |May record low C = -5.2 |Jun record low C = -2.8 |Jul record low C = 5.2 |Aug record low C = 2.9 |Sep record low C = -3.3 |Oct record low C = -7.5 |Nov record low C = -14.6 |Dec record low C = -24.1 |year record low C = -33.4 | Jan avg record high C = 6.1 | Feb avg record high C = 5.7 | Mar avg record high C = 10.6 | Apr avg record high C = 21.0 | May avg record high C = 26.2 | Jun avg record high C = 27.6 | Jul avg record high C = 30.0 | Aug avg record high C = 29.2 | Sep avg record high C = 23.9 | Oct avg record high C = 17.5 | Nov avg record high C = 11.1 | Dec avg record high C = 7.5 |year avg record high C = 31.3 | Jan avg record low C = -13.5 | Feb avg record low C = -12.0 | Mar avg record low C = -7.5 | Apr avg record low C = -2.6 | May avg record low C = 0.6 | Jun avg record low C = 5.9 | Jul avg record low C = 9.4 | Aug avg record low C = 9.4 | Sep avg record low C = 3.8 | Oct avg record low C = -1.4 | Nov avg record low C = -5.1 | Dec avg record low C = -9.0 |year avg record low C = -16.4 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 67 |Feb precipitation mm = 45 |Mar precipitation mm = 40 |Apr precipitation mm = 31 |May precipitation mm = 39 |Jun precipitation mm = 54 |Jul precipitation mm = 67 |Aug precipitation mm = 86 |Sep precipitation mm = 79 |Oct precipitation mm = 95 |Nov precipitation mm = 82 |Dec precipitation mm = 76 |year precipitation mm = 761 |Jan precipitation days = 14.77 |Feb precipitation days = 11.35 |Mar precipitation days = 10.05 |Apr precipitation days = 7.45 |May precipitation days = 7.59 |Jun precipitation days = 9.22 |Jul precipitation days = 9.42 |Aug precipitation days = 11.67 |Sep precipitation days = 11.55 |Oct precipitation days = 14.86 |Nov precipitation days = 14.49 |Dec precipitation days = 15.39 |year precipitation days = 138.72 |Jan sun = 38.9 |Feb sun = 68.0 |Mar sun = 154.0 |Apr sun = 224.2 |May sun = 296.9 |Jun sun = 287.9 |Jul sun = 295.1 |Aug sun = 268.1 |Sep sun = 191.9 |Oct sun = 109.7 |Nov sun = 39.2 |Dec sun = 25.2 |year sun = 1999.4 | Jan humidity = 85 | Feb humidity = 84 | Mar humidity = 79 | Apr humidity = 75 | May humidity = 75 | Jun humidity = 78 | Jul humidity = 78 | Aug humidity = 77 | Sep humidity = 79 | Oct humidity = 86 | Nov humidity = 86 | Dec humidity = 86 | year humidity = 80 | Jan dew point C = -4 | Feb dew point C = -4 | Mar dew point C = -2 | Apr dew point C = 2 | May dew point C = 7 | Jun dew point C = 11 | Jul dew point C = 15 | Aug dew point C = 14 | Sep dew point C = 11 | Oct dew point C = 6 | Nov dew point C = 3 | Dec dew point C = 0 |source 1 = Литвын Ус Цаг Уурын Алба,<ref>{{cite web |title=Klimato duomenys 1991-2020 |url=https://www.meteo.lt/klimatas/lietuvos-klimatas/klimato-duomenys/ |website=Lietuvos hidrometeorologijos tarnyba |language=lt}}</ref> Météo Climat (дундаж макс, мин, хур тунадастай өдөр)<ref>{{cite web |url=http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/listenormale-1991-2020-1-p130.php |title=Météo Climat stats for Klaipėda |access-date=2026-06-14 |publisher=Météo Climat |archive-date=20 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220620014134/http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/listenormale-1991-2020-1-p130.php |url-status=live}}</ref> |source 2 = NOAA (туйлшрал),<ref name = NOAA>{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/LU/26509.TXT |title=Klaipeda Climate Normals 1961–1990 |publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |access-date=2026-06-14 |archive-date=2023-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408100001/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/LU/26509.TXT |url-status=live}}</ref> Time and Date (шүүдрийн цэг, 2005–2015)<ref>{{cite web |url=https://www.timeanddate.com/weather/poland/rybnik/climate |title=Climate & Weather Averages in Rybnik |publisher=Time and Date |access-date=2026-06-14 |archive-date=2022-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220724102954/https://www.timeanddate.com/weather/poland/rybnik/climate |url-status=live}}</ref> |date=2011 }} == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Klaipėda|Клайпедагийн зургийн цомог}} ==Лавлах бичиг== {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Клайпеда| ]] [[Ангилал:Клайпеда дүүргийн суурин]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Литвын хот]] [[Ангилал:Литвын урьдын нийслэл]] [[Ангилал:Литвын их сургуулийн хот]] i8rk5qn3imm1fishvy4kjvq8o6pip7i 0 40015 858855 782210 2026-06-14T18:08:09Z Enkhsaihan2005 64429 858855 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Шяуляй | native_name = Šiauliai | nickname = Saulės miestas ''([[Саулегийн тулалдаан|Нарны хот]])'' | settlement_type = Хотын захиргаа | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 275 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 |image1 = Šiauliai State College and Šiauliai Cathedral in 2022.jpg |caption1 = Шяуляйн улсын коллеж ба [[Гэгээн Петр, Паулын цогчин дуган, Шяуляй|цогчин дуган]] |image2 = Auksinis_berniukas.jpg |caption2 = Алтан хүү |image3 = Hill of Crosses 1, Siauliai, Lithuania.JPG |caption3 = [[Загалмайн толгод]] |image4 = Ayuntamiento_de_Siauliai,_Lituania,_2012-08-09,_DD_02.JPG |caption4 = Хотын захиргаа |image5 = Rekyvos ezeras.jpg |caption5 = [[Рекива нуур]] }} | coordinates = {{coord|55|56|N|23|19|E|region:LT_type:city(128000)|display=inline,title}} | map_caption = Литва дахь Шяуляйгийн байршил | pushpin_map = Литва#Европ | pushpin_relief = 1 | image_flag = Flag of Šiauliai.svg | image_shield = Šiauliai COA great.svg | image_map = {{Maplink|frame=yes|frame-align=center|plain=y|frame-width=255|frame-height=255|zoom=9|frame-lat=55.93|frame-long=23.317|type=shape-inverse|stroke-width=1|stroke-color=#333333|id=Q134712|title=Šiauliai}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Литва}} | subdivision_type1 = [[Литвын бүс нутгууд|Угсаатны&nbsp;бүс нутаг]] | subdivision_name1 = [[Жемайт]] | subdivision_type2 = [[Литвын хошууд|Хошуу]] | subdivision_name2 = [[Шяуляй хошуу]] | subdivision_type3 = [[Литвын хотын захиргааны жагсаалт|Хотын захиргаа]] | subdivision_name3 = Шяуляй хотын захиргаа | established_date = 1236 | established_title = Анх дурдагдсан | established_date2 = 1589 | established_title2 = [[Магдебургийн эрх|Хотын эрх]] олгогдсон | population_total = 112,581 | population_metro = 140,379 | population_as_of = 2024<ref>[https://osp.stat.gov.lt/lt/statistiniu-rodikliu-analize?hash=12281496-bf90-48e1-a846-9ee85f863265/ Resident population by city/town at the middle of the year (Gyventojų skaičius liepos 1)]</ref> | population_density_km2 = auto | area_total_km2 = 81.13 | elevation_m = 151 | postal_code_type = Шуудангийн дугаар | postal_code = 76xxx | area_code = (+370) 41 | timezone = [[Дорнод Европын Цаг|ДЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Дорнод Европын Зуны Цаг|ДЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | blank_name_sec2 = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]] | blank_info_sec2 = [[Эх газрын чийглэг уур амьсгал|Dfb]] | website = {{URL|https://siauliai.lt}} | leader_title = Хотын дарга | leader_name = Артурас Висоцкас }} '''Шяуля́й''' ([[Литва хэл|литв]]. ''Šiauliai'') — [[Литва улс|Литвын]] умард хэсэгт орших 133,900 хүнтэй [[хот]].<ref>[http://www.lithuaniatourism.co.uk/index.php?id=346 Šiauliai]</ref> Литв улсын аж үйлдвэр, соёлын төв хот. Энд Шяуляй Их сургууль, Шяуляйгийн драмын театр, Унадаг дугуйны Музей, Гэрэл зургийнМузей, Радио, телевизийн мүзей байдаг. == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Шяуляй (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1937-одоо) |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 10.5 |Feb record high C = 13.3 |Mar record high C = 21.0 |Apr record high C = 26.6 |May record high C = 30.4 |Jun record high C = 32.1 |Jul record high C = 35.0 |Aug record high C = 35.7 |Sep record high C = 30.1 |Oct record high C = 23.3 |Nov record high C = 16.9 |Dec record high C = 13.4 |year record high C = 35.7 |Jan high C = -0.6 |Feb high C = -0.1 |Mar high C = 4.7 |Apr high C = 12.3 |May high C = 18.1 |Jun high C = 21.3 |Jul high C = 23.7 |Aug high C = 23.0 |Sep high C = 17.5 |Oct high C = 10.6 |Nov high C = 4.6 |Dec high C = 0.9 |year high C = 11.4 |Jan mean C = -3.0 |Feb mean C = -2.8 |Mar mean C = 0.7 |Apr mean C = 6.9 |May mean C = 12.4 |Jun mean C = 15.9 |Jul mean C = 18.3 |Aug mean C = 17.5 |Sep mean C = 12.6 |Oct mean C = 7.0 |Nov mean C = 2.4 |Dec mean C = -1.2 |year mean C = |Jan low C = -5.3 |Feb low C = -5.4 |Mar low C = -2.6 |Apr low C = 2.3 |May low C = 7.0 |Jun low C = 10.8 |Jul low C = 13.5 |Aug low C = 12.8 |Sep low C = 8.8 |Oct low C = 4.2 |Nov low C = 0.5 |Dec low C = -3.1 |year low C = |Jan record low C = -36.0 |Feb record low C = -36.4 |Mar record low C = -27.0 |Apr record low C = -13.2 |May record low C = -3.5 |Jun record low C = 0.1 |Jul record low C = 5.2 |Aug record low C = 2.1 |Sep record low C = -5.7 |Oct record low C = -8.5 |Nov record low C = -19.3 |Dec record low C = -31.1 |year record low C = -36.4 | Jan avg record high C = 5.9 | Feb avg record high C = 6.2 | Mar avg record high C = 12.9 | Apr avg record high C = 21.9 | May avg record high C = 26.3 | Jun avg record high C = 28.2 | Jul avg record high C = 30.2 | Aug avg record high C = 29.6 | Sep avg record high C = 24.1 | Oct avg record high C = 17.7 | Nov avg record high C = 10.9 | Dec avg record high C = 6.6 |year avg record high C = 31.4 | Jan avg record low C = -17.3 | Feb avg record low C = -17.2 | Mar avg record low C = -11.0 | Apr avg record low C = -3.7 | May avg record low C = 0.1 | Jun avg record low C = 4.9 | Jul avg record low C = 8.5 | Aug avg record low C = 7.2 | Sep avg record low C = 1.6 | Oct avg record low C = -3.0 | Nov avg record low C = -7.2 | Dec avg record low C = -12.7 |year avg record low C = -21.3 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 41 |Feb precipitation mm = 33 |Mar precipitation mm = 32 |Apr precipitation mm = 34 |May precipitation mm = 50 |Jun precipitation mm = 66 |Jul precipitation mm = 82 |Aug precipitation mm = 67 |Sep precipitation mm = 47 |Oct precipitation mm = 64 |Nov precipitation mm = 49 |Dec precipitation mm = 45 |year precipitation mm = |Jan precipitation days = 11.32 |Feb precipitation days = 9.86 |Mar precipitation days = 9.45 |Apr precipitation days = 7.12 |May precipitation days = 8.65 |Jun precipitation days = 10.04 |Jul precipitation days = 10.12 |Aug precipitation days = 10.36 |Sep precipitation days = 9.07 |Oct precipitation days = 12.17 |Nov precipitation days = 11.25 |Dec precipitation days = 11.91 |year precipitation days = 121.50 |Jan sun = 37.5 |Feb sun = 61.5 |Mar sun = 139.2 |Apr sun = 198.0 |May sun = 276.3 |Jun sun = 266.6 |Jul sun = 278.3 |Aug sun = 246.9 |Sep sun = 168.7 |Oct sun = 101.3 |Nov sun = 35.7 |Dec sun = 28.5 |year sun = | Jan humidity = 88 | Feb humidity = 85 | Mar humidity = 78 | Apr humidity = 70 | May humidity = 68 | Jun humidity = 71 | Jul humidity = 74 | Aug humidity = 76 | Sep humidity = 81 | Oct humidity = 85 | Nov humidity = 90 | Dec humidity = 90 | year humidity = | Jan dew point C = -6 | Feb dew point C = -6 | Mar dew point C = -3 | Apr dew point C = 1 | May dew point C = 7 | Jun dew point C = 10 | Jul dew point C = 14 | Aug dew point C = 13 | Sep dew point C = 10 | Oct dew point C = 5 | Nov dew point C = 2 | Dec dew point C = -2 |source 1 = Литвийн Ус Цаг Уурын Алба,<ref>{{cite web |title=Klimato duomenys 1991-2020|url=https://www.meteo.lt/klimatas/lietuvos-klimatas/klimato-duomenys/ |website=Lietuvos hidrometeorologijos tarnyba |language=lt}}</ref> Météo Climat (дундаж макс, мин, хур тунадастай өдөр)<ref>{{cite web | url = http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/listenormale-1991-2020-1-p130.php | title = Météo Climat stats for Siauliai | publisher = Météo Climat | access-date = 2026-06-14}}</ref> |source 2 = NOAA (туйлшрал),<ref name = NOAA>{{cite web | url = https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/LU/26524.TXT | title = Siauliai Climate Normals 1961–1990 | publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] | access-date = 2026-06-14}}</ref> Time and Date (шүүдрийн цэг, 2005-2015)<ref>{{cite web |url = https://www.timeanddate.com/weather/lithuania/siauliai/climate |title = Climate & Weather Averages in Šiauliai |publisher = Time and Date |access-date = 2026-06-14}}</ref> |date = 2013}} == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Šiauliai|Шяуляйн зургийн цомог}} ==Лавлах бичиг== {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Литвын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Шяуляй| ]] [[Ангилал:Шяуляй дүүргийн суурин]] ms6yd5wumdko4jux4u2o9a5a5ywk3dr 858860 858855 2026-06-14T18:16:36Z Enkhsaihan2005 64429 858860 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Шяуляй | native_name = Šiauliai | nickname = Saulės miestas ''([[Саулегийн тулалдаан|Нарны хот]])'' | settlement_type = Хотын захиргаа | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 275 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 |image1 = Šiauliai State College and Šiauliai Cathedral in 2022.jpg |caption1 = Шяуляйн улсын коллеж ба [[Гэгээн Петр, Паулын цогчин дуган, Шяуляй|цогчин дуган]] |image2 = Auksinis_berniukas.jpg |caption2 = Алтан хүү |image3 = Hill of Crosses 1, Siauliai, Lithuania.JPG |caption3 = [[Загалмайн толгод]] |image4 = Ayuntamiento_de_Siauliai,_Lituania,_2012-08-09,_DD_02.JPG |caption4 = Хотын захиргаа |image5 = Rekyvos ezeras.jpg |caption5 = [[Рекива нуур]] }} | coordinates = {{coord|55|56|N|23|19|E|region:LT_type:city(128000)|display=inline,title}} | map_caption = Литва дахь Шяуляйгийн байршил | pushpin_map = Литва#Европ | pushpin_relief = 1 | image_flag = Flag of Šiauliai.svg | image_shield = Šiauliai COA great.svg | image_map = {{Maplink|frame=yes|frame-align=center|plain=y|frame-width=255|frame-height=255|zoom=9|frame-lat=55.93|frame-long=23.317|type=shape-inverse|stroke-width=1|stroke-color=#333333|id=Q134712|title=Šiauliai}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Литва}} | subdivision_type1 = [[Литвын бүс нутгууд|Угсаатны&nbsp;бүс нутаг]] | subdivision_name1 = [[Жемайт]] | subdivision_type2 = [[Литвын хошууд|Хошуу]] | subdivision_name2 = [[Шяуляй хошуу]] | subdivision_type3 = [[Литвын хотын захиргааны жагсаалт|Хотын захиргаа]] | subdivision_name3 = Шяуляй хотын захиргаа | established_date = 1236 | established_title = Анх дурдагдсан | established_date2 = 1589 | established_title2 = [[Магдебургийн эрх|Хотын эрх]] олгогдсон | population_total = 112,581 | population_metro = 140,379 | population_as_of = 2024<ref>[https://osp.stat.gov.lt/lt/statistiniu-rodikliu-analize?hash=12281496-bf90-48e1-a846-9ee85f863265/ Resident population by city/town at the middle of the year (Gyventojų skaičius liepos 1)]</ref> | population_density_km2 = auto | area_total_km2 = 81.13 | elevation_m = 151 | postal_code_type = Шуудангийн дугаар | postal_code = 76xxx | area_code = (+370) 41 | timezone = [[Дорнод Европын Цаг|ДЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Дорнод Европын Зуны Цаг|ДЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | blank_name_sec2 = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]] | blank_info_sec2 = [[Эх газрын чийглэг уур амьсгал|Dfb]] | website = {{URL|https://siauliai.lt}} | leader_title = Хотын дарга | leader_name = Артурас Висоцкас }} '''Шяуля́й''' ([[Литва хэл|литв]]. ''Šiauliai'') — [[Литва улс|Литвын]] умард хэсэгт орших 133,900 хүнтэй [[хот]].<ref>[http://www.lithuaniatourism.co.uk/index.php?id=346 Šiauliai]</ref> Литв улсын аж үйлдвэр, соёлын төв хот. Энд Шяуляй Их сургууль, Шяуляйгийн драмын театр, Унадаг дугуйны Музей, Гэрэл зургийнМузей, Радио, телевизийн мүзей байдаг. == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Шяуляй (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1937-одоо) |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 10.5 |Feb record high C = 13.3 |Mar record high C = 21.0 |Apr record high C = 26.6 |May record high C = 30.4 |Jun record high C = 32.1 |Jul record high C = 35.0 |Aug record high C = 35.7 |Sep record high C = 30.1 |Oct record high C = 23.3 |Nov record high C = 16.9 |Dec record high C = 13.4 |year record high C = 35.7 |Jan high C = -0.6 |Feb high C = -0.1 |Mar high C = 4.7 |Apr high C = 12.3 |May high C = 18.1 |Jun high C = 21.3 |Jul high C = 23.7 |Aug high C = 23.0 |Sep high C = 17.5 |Oct high C = 10.6 |Nov high C = 4.6 |Dec high C = 0.9 |year high C = 11.4 |Jan mean C = -3.0 |Feb mean C = -2.8 |Mar mean C = 0.7 |Apr mean C = 6.9 |May mean C = 12.4 |Jun mean C = 15.9 |Jul mean C = 18.3 |Aug mean C = 17.5 |Sep mean C = 12.6 |Oct mean C = 7.0 |Nov mean C = 2.4 |Dec mean C = -1.2 |year mean C = |Jan low C = -5.3 |Feb low C = -5.4 |Mar low C = -2.6 |Apr low C = 2.3 |May low C = 7.0 |Jun low C = 10.8 |Jul low C = 13.5 |Aug low C = 12.8 |Sep low C = 8.8 |Oct low C = 4.2 |Nov low C = 0.5 |Dec low C = -3.1 |year low C = |Jan record low C = -36.0 |Feb record low C = -36.4 |Mar record low C = -27.0 |Apr record low C = -13.2 |May record low C = -3.5 |Jun record low C = 0.1 |Jul record low C = 5.2 |Aug record low C = 2.1 |Sep record low C = -5.7 |Oct record low C = -8.5 |Nov record low C = -19.3 |Dec record low C = -31.1 |year record low C = -36.4 | Jan avg record high C = 5.9 | Feb avg record high C = 6.2 | Mar avg record high C = 12.9 | Apr avg record high C = 21.9 | May avg record high C = 26.3 | Jun avg record high C = 28.2 | Jul avg record high C = 30.2 | Aug avg record high C = 29.6 | Sep avg record high C = 24.1 | Oct avg record high C = 17.7 | Nov avg record high C = 10.9 | Dec avg record high C = 6.6 |year avg record high C = 31.4 | Jan avg record low C = -17.3 | Feb avg record low C = -17.2 | Mar avg record low C = -11.0 | Apr avg record low C = -3.7 | May avg record low C = 0.1 | Jun avg record low C = 4.9 | Jul avg record low C = 8.5 | Aug avg record low C = 7.2 | Sep avg record low C = 1.6 | Oct avg record low C = -3.0 | Nov avg record low C = -7.2 | Dec avg record low C = -12.7 |year avg record low C = -21.3 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 41 |Feb precipitation mm = 33 |Mar precipitation mm = 32 |Apr precipitation mm = 34 |May precipitation mm = 50 |Jun precipitation mm = 66 |Jul precipitation mm = 82 |Aug precipitation mm = 67 |Sep precipitation mm = 47 |Oct precipitation mm = 64 |Nov precipitation mm = 49 |Dec precipitation mm = 45 |year precipitation mm = |Jan precipitation days = 11.32 |Feb precipitation days = 9.86 |Mar precipitation days = 9.45 |Apr precipitation days = 7.12 |May precipitation days = 8.65 |Jun precipitation days = 10.04 |Jul precipitation days = 10.12 |Aug precipitation days = 10.36 |Sep precipitation days = 9.07 |Oct precipitation days = 12.17 |Nov precipitation days = 11.25 |Dec precipitation days = 11.91 |year precipitation days = 121.50 |Jan sun = 37.5 |Feb sun = 61.5 |Mar sun = 139.2 |Apr sun = 198.0 |May sun = 276.3 |Jun sun = 266.6 |Jul sun = 278.3 |Aug sun = 246.9 |Sep sun = 168.7 |Oct sun = 101.3 |Nov sun = 35.7 |Dec sun = 28.5 |year sun = | Jan humidity = 88 | Feb humidity = 85 | Mar humidity = 78 | Apr humidity = 70 | May humidity = 68 | Jun humidity = 71 | Jul humidity = 74 | Aug humidity = 76 | Sep humidity = 81 | Oct humidity = 85 | Nov humidity = 90 | Dec humidity = 90 | year humidity = | Jan dew point C = -6 | Feb dew point C = -6 | Mar dew point C = -3 | Apr dew point C = 1 | May dew point C = 7 | Jun dew point C = 10 | Jul dew point C = 14 | Aug dew point C = 13 | Sep dew point C = 10 | Oct dew point C = 5 | Nov dew point C = 2 | Dec dew point C = -2 |source 1 = Литвын Ус Цаг Уурын Алба,<ref>{{cite web |title=Klimato duomenys 1991-2020|url=https://www.meteo.lt/klimatas/lietuvos-klimatas/klimato-duomenys/ |website=Lietuvos hidrometeorologijos tarnyba |language=lt}}</ref> Météo Climat (дундаж макс, мин, хур тунадастай өдөр)<ref>{{cite web | url = http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/listenormale-1991-2020-1-p130.php | title = Météo Climat stats for Siauliai | publisher = Météo Climat | access-date = 2026-06-14}}</ref> |source 2 = NOAA (туйлшрал),<ref name = NOAA>{{cite web | url = https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/LU/26524.TXT | title = Siauliai Climate Normals 1961–1990 | publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] | access-date = 2026-06-14}}</ref> Time and Date (шүүдрийн цэг, 2005-2015)<ref>{{cite web |url = https://www.timeanddate.com/weather/lithuania/siauliai/climate |title = Climate & Weather Averages in Šiauliai |publisher = Time and Date |access-date = 2026-06-14}}</ref> |date = 2013}} == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Šiauliai|Шяуляйн зургийн цомог}} ==Лавлах бичиг== {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Литвын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Шяуляй| ]] [[Ангилал:Шяуляй дүүргийн суурин]] at37g770xljqs6q3ohqblo6msun0d61 0 40016 858858 776613 2026-06-14T18:16:08Z Enkhsaihan2005 64429 858858 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Паневежис | native_name = Panevėžys | nicknames = ''Aukštaitijos sostinė'' ([[Аукштайти]]йн нийслэл), [[Салхин тээрэм|Тээрэмийн]] хот<ref name="Malunai"/> | settlement_type = Хот | map_caption = Литва дахь Паневежисийн байршил | pushpin_map = Литва#Балтын орнууд#Европ | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|55|44|N|24|21|E|region:LT_type:city(130,000)|display=inline,title}} | pushpin_map_caption = Литва дахь байршил##Балт дахь байршил##Европ дахь байршил | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 275 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2/1 |image1 = Recreational area near Senvagė Pond and Nevėžis in Panevėžys.jpg |caption1 = Сенваге цөөрөм, [[Нявежис]]ийн ойролцоох амралтын газар |image2 = Church of St. Peter and St. Paul in Panevėžys, Lithuania in 2024.jpg |caption2 = [[Гэгээн Петр, Паулын сүм, Паневежис|Гэгээн Петр, Паулын сүм]] |image3 = Panevežio Kristaus Karaliaus katedra - Cathedral - panoramio (1).jpg |caption3 = [[Паневежисийн сүм|Хаан Христийн сүм]] |image4 = Skyline of parts of Panevėžys with mostly modern apartment buildings in 2023.jpg |caption4 = Хотын харагдац |image5 = Freedom Square in Panevėžys, Lithuania in 2021.jpg |caption5 = Эрх чөлөөний талбай |image6 = Pnv3 by Augustas Didzgalvis.jpg |caption6 = Сенваге дүүргийн панорама }} | pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> | image_shield = Coat of Arms of Panevezys.svg | image_flag = Flag of Panevezys.svg | image_map = {{Maplink|frame=yes|frame-align=center|plain=y|frame-width=255|frame-height=255|zoom=11|frame-lat=55.73|frame-long=24.35|type=shape-inverse|stroke-width=1|stroke-color=#333333|id=Q1719466|title=Panevėžys}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{LTU}} | subdivision_type1 = [[Литвын бүс нутгууд|Угсаатны&nbsp;бүс нутаг]] | subdivision_name1 = [[Аукштайти]] | subdivision_type2 = [[Литвын хошууд|Хошуу]] | subdivision_name2 = [[File:Panevezys County flag.svg|20px]] [[Паневежис хошуу]] | subdivision_type3 = [[Литвын хотын захиргааны жагсаалт|Хотын захиргаа]] | subdivision_name3 = Паневежис хотын захиргаа | subdivision_name4 = | established_date = 1503 | established_title = Анх дурдагдсан | established_date2 = 1837 | established_title2 = [[Магдебургийн эрх|Хотын эрх]] олгогдсон | population_total = 85,774<ref>{{cite web |url=https://osp.stat.gov.lt/lt/statistiniu-rodikliu-analize?hash=e0d04c67-3f37-4974-a046-4e07ffd159a8 | date=2023-08-07 |title=Resident population on 1 July |website=osp.stat.gov.lt}}</ref> | population_urban = 124,526<ref name="auto">{{cite web| author1=Eurostat |title=Population on 1 January by age groups and sex – functional urban areas| website=ec.europa.eu | date=2022 | doi=10.2908/urb_lpop1 |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/urb_lpop1/default/table?lang=en|access-date=2026-06-14}}</ref> | leader_title = [[Хотын дарга]] | leader_name = [[Петрас Луоманас]] (үүрэг гүйцэтгэгч) | population_metro = | population_footnotes = | population_as_of = 2025 | population_density_km2 = auto | area_total_km2 = 50.1 | elevation_m = 61 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 35xxx | area_code = (+370) 45 | timezone = [[Дорнод Европын Цаг|ДЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Дорнод Европын Зуны Цаг|ДЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | website = {{URL|https://panevezys.lt}} }} '''Паневе́жис''' (Panevėžys) — [[Литва|Литвын]] 113,653 хүнтэй [[хот]].<ref>{{Webarchiv|url=http://regionai.stat.gov.lt/lt/panevezio_apskritis/panevezio_miesto_savivaldybe.html |wayback=20170517171047 |text=Panevėžio miesto savivaldybė |archiv-bot=2023-09-26 16:51:54 InternetArchiveBot }}.</ref> == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |metric first=yes |single line=yes |width=auto |location=Паневежис (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1959–одоо) |Jan high C = -0.8 |Feb high C = 0.0 |Mar high C = 4.8 |Apr high C = 12.6 |May high C = 18.5 |Jun high C = 21.7 |Jul high C = 24.1 |Aug high C = 23.3 |Sep high C = 17.8 |Oct high C = 10.7 |Nov high C = 4.6 |Dec high C = 0.7 |year high C = |Jan mean C = -3.1 |Feb mean C = -2.8 |Mar mean C = 0.9 |Apr mean C = 7.4 |May mean C = 12.8 |Jun mean C = 16.3 |Jul mean C = 18.6 |Aug mean C = 17.6 |Sep mean C = 12.7 |Oct mean C = 7.0 |Nov mean C = 2.4 |Dec mean C = -1.3 |year mean C = |Jan low C = -5.6 |Feb low C = -5.6 |Mar low C = -2.6 |Apr low C = 2.4 |May low C = 7.0 |Jun low C = 10.7 |Jul low C = 13.2 |Aug low C = 12.4 |Sep low C = 8.3 |Oct low C = 3.9 |Nov low C = -0.3 |Dec low C = -3.5 |year low C = |Jan record high C = 11.8 |Feb record high C = 10.6 |Mar record high C = 18.1 |Apr record high C = 26.6 |May record high C = 29.5 |Jun record high C = 32.5 |Jul record high C = 35.3 |Aug record high C = 34.0 |Sep record high C = 28.4 |Oct record high C = 21.7 |Nov record high C = 13.6 |Dec record high C = 10.3 |year record high C = |Jan record low C = -27.4 |Feb record low C = -27.7 |Mar record low C = -17.0 |Apr record low C = -6.5 |May record low C = -2.5 |Jun record low C = 1.9 |Jul record low C = 5.8 |Aug record low C = 0.0 |Sep record low C = -3.8 |Oct record low C = -8.0 |Nov record low C = -21.5 |Dec record low C = -30.3 |year record low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 41 |Feb precipitation mm = 33 |Mar precipitation mm = 33 |Apr precipitation mm = 37 |May precipitation mm = 51 |Jun precipitation mm = 64 |Jul precipitation mm = 83 |Aug precipitation mm = 65 |Sep precipitation mm = 50 |Oct precipitation mm = 58 |Nov precipitation mm = 48 |Dec precipitation mm = 45 |year precipitation mm = |unit precipitation days = 1 мм |Jan precipitation days = 11.1 |Feb precipitation days = 11.9 |Mar precipitation days = 10.1 |Apr precipitation days = 8.3 |May precipitation days = 9.1 |Jun precipitation days = 10.8 |Jul precipitation days = 9.7 |Aug precipitation days = 10.4 |Sep precipitation days = 7.8 |Oct precipitation days = 11.0 |Nov precipitation days = 11.2 |Dec precipitation days = 11.1 | Jan humidity = 87 | Feb humidity = 84 | Mar humidity = 78 | Apr humidity = 70 | May humidity = 69 | Jun humidity = 72 | Jul humidity = 74 | Aug humidity = 76 | Sep humidity = 81 | Oct humidity = 85 | Nov humidity = 89 | Dec humidity = 89 | year humidity = 79 |Jan sun = |Feb sun = |Mar sun = |Apr sun = |May sun = |Jun sun = |Jul sun = |Aug sun = |Sep sun = |Oct sun = |Nov sun = |Dec sun = |year sun = |Jan percentsun = |Feb percentsun = |Mar percentsun = |Apr percentsun = |May percentsun = |Jun percentsun = |Jul percentsun = |Aug percentsun = |Sep percentsun = |Oct percentsun = |Nov percentsun = |Dec percentsun = |year percentsun = |source 1 = Литвын Ус Цаг Уурын Алба<ref>{{cite web |title=Klimato duomenys 1991-2020|url=https://www.meteo.lt/klimatas/lietuvos-klimatas/klimato-duomenys/ |website=Lietuvos hidrometeorologijos tarnyba |language=lt}}</ref> |source 2 = [[NOAA]] (хур тунадастай өдөр-туйлшрал)<ref>{{cite web|url=https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=global-summary-of-the-day&stations=26529099999&startDate=1700-01-01&endDate=2023-12-31&dataTypes=MAX,MIN,PRCP|title=Global Surface Summary of the Day – GSOD|publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]]|access-date=2026-06-14}}</ref> }} == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Panevėžys|Хотын зургийн цомог}} * [http://www.panevezys.lt/en/welcome.html Хотын албан ёсны цахим хуудас] ==Лавлах бичиг== {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Гетто]] [[Ангилал:Литвын хот]] [[Ангилал:Литвын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Нявежис голын суурин]] [[Ангилал:Паневежис| ]] [[Ангилал:Паневежис дүүргийн суурин]] to3gk6eaxghqvoxq54tolyn1fg5qp1v 858859 858858 2026-06-14T18:16:23Z Enkhsaihan2005 64429 858859 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Паневежис | native_name = Panevėžys | nicknames = ''Aukštaitijos sostinė'' ([[Аукштайти]]йн нийслэл), [[Салхин тээрэм|Тээрэмийн]] хот<ref name="Malunai"/> | settlement_type = Хот | map_caption = Литва дахь Паневежисийн байршил | pushpin_map = Литва#Балтын орнууд#Европ | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|55|44|N|24|21|E|region:LT_type:city(130,000)|display=inline,title}} | pushpin_map_caption = Литва дахь байршил##Балт дахь байршил##Европ дахь байршил | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 275 | image_style = border:1; | caption_align = center | perrow = 1/2/2/1 |image1 = Recreational area near Senvagė Pond and Nevėžis in Panevėžys.jpg |caption1 = Сенваге цөөрөм, [[Нявежис]]ийн ойролцоох амралтын газар |image2 = Church of St. Peter and St. Paul in Panevėžys, Lithuania in 2024.jpg |caption2 = [[Гэгээн Петр, Паулын сүм, Паневежис|Гэгээн Петр, Паулын сүм]] |image3 = Panevežio Kristaus Karaliaus katedra - Cathedral - panoramio (1).jpg |caption3 = [[Паневежисийн сүм|Хаан Христийн сүм]] |image4 = Skyline of parts of Panevėžys with mostly modern apartment buildings in 2023.jpg |caption4 = Хотын харагдац |image5 = Freedom Square in Panevėžys, Lithuania in 2021.jpg |caption5 = Эрх чөлөөний талбай |image6 = Pnv3 by Augustas Didzgalvis.jpg |caption6 = Сенваге дүүргийн панорама }} | pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> | image_shield = Coat of Arms of Panevezys.svg | image_flag = Flag of Panevezys.svg | image_map = {{Maplink|frame=yes|frame-align=center|plain=y|frame-width=255|frame-height=255|zoom=11|frame-lat=55.73|frame-long=24.35|type=shape-inverse|stroke-width=1|stroke-color=#333333|id=Q1719466|title=Panevėžys}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{LTU}} | subdivision_type1 = [[Литвын бүс нутгууд|Угсаатны&nbsp;бүс нутаг]] | subdivision_name1 = [[Аукштайти]] | subdivision_type2 = [[Литвын хошууд|Хошуу]] | subdivision_name2 = [[File:Panevezys County flag.svg|20px]] [[Паневежис хошуу]] | subdivision_type3 = [[Литвын хотын захиргааны жагсаалт|Хотын захиргаа]] | subdivision_name3 = Паневежис хотын захиргаа | subdivision_name4 = | established_date = 1503 | established_title = Анх дурдагдсан | established_date2 = 1837 | established_title2 = [[Магдебургийн эрх|Хотын эрх]] олгогдсон | population_total = 85,774<ref>{{cite web |url=https://osp.stat.gov.lt/lt/statistiniu-rodikliu-analize?hash=e0d04c67-3f37-4974-a046-4e07ffd159a8 | date=2023-08-07 |title=Resident population on 1 July |website=osp.stat.gov.lt}}</ref> | population_urban = 124,526<ref name="auto">{{cite web| author1=Eurostat |title=Population on 1 January by age groups and sex – functional urban areas| website=ec.europa.eu | date=2022 | doi=10.2908/urb_lpop1 |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/urb_lpop1/default/table?lang=en|access-date=2026-06-14}}</ref> | leader_title = [[Хотын дарга]] | leader_name = [[Петрас Луоманас]] (үүрэг гүйцэтгэгч) | population_metro = | population_footnotes = | population_as_of = 2025 | population_density_km2 = auto | area_total_km2 = 50.1 | elevation_m = 61 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 35xxx | area_code = (+370) 45 | timezone = [[Дорнод Европын Цаг|ДЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Дорнод Европын Зуны Цаг|ДЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | website = {{URL|https://panevezys.lt}} }} '''Паневе́жис''' (Panevėžys) — [[Литва|Литвын]] 113,653 хүнтэй [[хот]].<ref>{{Webarchiv|url=http://regionai.stat.gov.lt/lt/panevezio_apskritis/panevezio_miesto_savivaldybe.html |wayback=20170517171047 |text=Panevėžio miesto savivaldybė |archiv-bot=2023-09-26 16:51:54 InternetArchiveBot }}.</ref> == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |metric first=yes |single line=yes |width=auto |location=Паневежис (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1959–одоо) |Jan high C = -0.8 |Feb high C = 0.0 |Mar high C = 4.8 |Apr high C = 12.6 |May high C = 18.5 |Jun high C = 21.7 |Jul high C = 24.1 |Aug high C = 23.3 |Sep high C = 17.8 |Oct high C = 10.7 |Nov high C = 4.6 |Dec high C = 0.7 |year high C = |Jan mean C = -3.1 |Feb mean C = -2.8 |Mar mean C = 0.9 |Apr mean C = 7.4 |May mean C = 12.8 |Jun mean C = 16.3 |Jul mean C = 18.6 |Aug mean C = 17.6 |Sep mean C = 12.7 |Oct mean C = 7.0 |Nov mean C = 2.4 |Dec mean C = -1.3 |year mean C = |Jan low C = -5.6 |Feb low C = -5.6 |Mar low C = -2.6 |Apr low C = 2.4 |May low C = 7.0 |Jun low C = 10.7 |Jul low C = 13.2 |Aug low C = 12.4 |Sep low C = 8.3 |Oct low C = 3.9 |Nov low C = -0.3 |Dec low C = -3.5 |year low C = |Jan record high C = 11.8 |Feb record high C = 10.6 |Mar record high C = 18.1 |Apr record high C = 26.6 |May record high C = 29.5 |Jun record high C = 32.5 |Jul record high C = 35.3 |Aug record high C = 34.0 |Sep record high C = 28.4 |Oct record high C = 21.7 |Nov record high C = 13.6 |Dec record high C = 10.3 |year record high C = |Jan record low C = -27.4 |Feb record low C = -27.7 |Mar record low C = -17.0 |Apr record low C = -6.5 |May record low C = -2.5 |Jun record low C = 1.9 |Jul record low C = 5.8 |Aug record low C = 0.0 |Sep record low C = -3.8 |Oct record low C = -8.0 |Nov record low C = -21.5 |Dec record low C = -30.3 |year record low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 41 |Feb precipitation mm = 33 |Mar precipitation mm = 33 |Apr precipitation mm = 37 |May precipitation mm = 51 |Jun precipitation mm = 64 |Jul precipitation mm = 83 |Aug precipitation mm = 65 |Sep precipitation mm = 50 |Oct precipitation mm = 58 |Nov precipitation mm = 48 |Dec precipitation mm = 45 |year precipitation mm = |unit precipitation days = 1 мм |Jan precipitation days = 11.1 |Feb precipitation days = 11.9 |Mar precipitation days = 10.1 |Apr precipitation days = 8.3 |May precipitation days = 9.1 |Jun precipitation days = 10.8 |Jul precipitation days = 9.7 |Aug precipitation days = 10.4 |Sep precipitation days = 7.8 |Oct precipitation days = 11.0 |Nov precipitation days = 11.2 |Dec precipitation days = 11.1 | Jan humidity = 87 | Feb humidity = 84 | Mar humidity = 78 | Apr humidity = 70 | May humidity = 69 | Jun humidity = 72 | Jul humidity = 74 | Aug humidity = 76 | Sep humidity = 81 | Oct humidity = 85 | Nov humidity = 89 | Dec humidity = 89 | year humidity = 79 |Jan sun = |Feb sun = |Mar sun = |Apr sun = |May sun = |Jun sun = |Jul sun = |Aug sun = |Sep sun = |Oct sun = |Nov sun = |Dec sun = |year sun = |Jan percentsun = |Feb percentsun = |Mar percentsun = |Apr percentsun = |May percentsun = |Jun percentsun = |Jul percentsun = |Aug percentsun = |Sep percentsun = |Oct percentsun = |Nov percentsun = |Dec percentsun = |year percentsun = |source 1 = Литвын Ус Цаг Уурын Алба<ref>{{cite web |title=Klimato duomenys 1991-2020|url=https://www.meteo.lt/klimatas/lietuvos-klimatas/klimato-duomenys/ |website=Lietuvos hidrometeorologijos tarnyba |language=lt}}</ref> |source 2 = [[NOAA]] (хур тунадастай өдөр-туйлшрал)<ref>{{cite web|url=https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=global-summary-of-the-day&stations=26529099999&startDate=1700-01-01&endDate=2023-12-31&dataTypes=MAX,MIN,PRCP|title=Global Surface Summary of the Day – GSOD|publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]]|access-date=2026-06-14}}</ref> }} == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Panevėžys|Хотын зургийн цомог}} * [http://www.panevezys.lt/en/welcome.html Хотын албан ёсны цахим хуудас] ==Лавлах бичиг== {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Гетто]] [[Ангилал:Литвын хот]] [[Ангилал:Литвын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Нявежис голын суурин]] [[Ангилал:Паневежис| ]] [[Ангилал:Паневежис дүүргийн суурин]] br10uqn49r35kulw63r6p5r7rjs7vke 0 40021 858861 804746 2026-06-14T19:21:57Z Enkhsaihan2005 64429 858861 wikitext text/x-wiki {{Short description|Португалын нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | name = Лиссабон | native_name = {{lang|pt|Lisboa}} | native_name_lang = pt | other_name = | settlement_type = [[Нийслэл]] | image_skyline = {{multiple image | total_width = 305 | border = infobox | perrow = 1/3/2/1 | caption_align = center | image1 = Lisboa - Portugal (52597836992).jpg | caption1 = [[Тахо гол]]ын эрэг ба [[Алфама]] | image2 = Belem Tower (33641421694) (cropped).jpg | caption2 = [[Белем цамхаг]] | image3 = Empty Arco da Rua Augusta during the COVID-19 lockdown, Lisbon, Portugal julesvernex2-2.jpg | caption3 = [[Руа Аугуста нуман хаалга]] | image4 = A Big Bird Discovering the Monument (24487392920) (cropped).jpg | caption4 = [[Нээлтүүдийн хөшөө]] | image5 = Praça Luís de Camões DSC 0191 (52637381613).jpg | caption5 = [[Чиаду]] | image6 = Praça de Touros do Campo Pequeno September 2014.jpg | caption6 = [[Кампо Пекено]] | image7 = Parque das Nações 31 (cropped2).jpg | caption7 = [[Парке дас Начоес]] дахь [[Васко да Гамагийн цамхаг]] (зүүн) болон [[Васко да Гамагийн гүүр]] (ард) }} | image_blank_emblem = Câmara Municipal de Lisboa logo.svg | blank_emblem_type = [[Лого]] | image_flag = Flag of Lisbon.svg | image_shield = Coat_of_Arms_of_Lisbon.svg | mapframe = yes | mapframe-zoom = 10 | mapframe-point = none | pushpin_map = Португал#Европ | pushpin_relief = yes | coordinates = {{Coord|38|43|31|N|09|09|00|W|type:city_region:PT-11|display=it}} | coordinates_footnotes = | motto = | nickname = | etymology = | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{Flag|Португал}} | subdivision_type1 = Их хот | subdivision_name1 = [[Их Лиссабоны бүс нутаг]] | subdivision_type3 = [[Португалын тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name3 = [[Лиссабон тойрог|Лиссабон]] | leader_title = Хотын дарга | leader_name = [[Карлос Моедас]] | government_type = [[Орон нутгийн захиргааны нэгж]] | governing_body = [[Хотын захиргаа]]/[[Хотын танхим]] | established_title = Суурьшил | established_date = [[манай эриний өмнөх|МЭӨ]] 1200 он орчим | established_title1 = Ромын [[Олисипо]] | established_date1 = МЭӨ 138 он орчим | established_title2 = Мавруудын удирдлага | established_date2 = [[Манай эрин|МЭ]] 711 он | established_title3 = [[Лиссабоны бүслэлт]] | established_date3 = МЭ 1147 он | established_title4 = Нийслэл | established_date4 = МЭ 1256 он | area_footnotes = | area_total_km2 = 100.05 | area_metro_km2 = 3015.24 | elevation_footnotes = | elevation_m = 2 | elevation_ft = |population_rank = [[Португалын хотын жагсаалт|1-р байр]] | population_as_of = 2024 | population_footnotes = <ref name="Pop24">{{Cite web|url=https://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_indicadores&indOcorrCod=0012918&contexto=bd&selTab=tab2&xlang=en|title=Resident population (No.) by Place of residence (NUTS - 2024), Sex and Age group; Annual|publisher=[[Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн (Португал)|INE]]|date=2025-06-18}}</ref> | population_total = 575739 | population_metro = 3028000 | population_density_metro_km2 = auto | population_density_km2 = auto | population_demonym = Лиссабончууд | demographics_type1 = [[ДНБ]] (нэрлэсэн) [[Их Лиссабон]] | demographics1_footnotes = <ref name=":0">{{cite web|access-date=2026-06-14|title=Em 2024, a maioria das regiões registou um crescimento do PIB semelhante ao do país, conduzindo a uma ligeira redução da disparidade regional do PIB per capita - 2024|url=https://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_destaques&DESTAQUESdest_boui=707487423&DESTAQUESmodo=2|date=2025-12-17|website=www.ine.pt}}</ref> | demographics1_title1 = Нийт | demographics1_info1 = €90.686&nbsp;тэрбум (2024) | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info2 = €42,345 (2024) | timezone1 = [[Баруун Европын Цаг|БЕЦ]] | utc_offset1 = ±00:00{{!}}UTC | timezone1_DST = [[Баруун Европын Зуны Цаг|БЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +1 | postal_code_type = Шуудангийн бүс | postal_code = 1000-000 - 1999-XXX Лиссабон | area_code_type = | area_code = (+351) 21 XXX XXXX | geocode = | iso_code = | blank_name = | blank_info = | blank1_name = Хотын амралтын өдрүүд | blank1_info = 6 сарын 13 ([[Лиссабоны Антони|Гэгээн Антонигийн өдөр]]) | website = {{URL|http://www.cm-lisboa.pt/|cm-lisboa.pt}} }} '''Лиссабо́н''' ({{lang-pt|Lisboa}} [{{IPA|liʒˈβoɐ}}] → Лижбоа) — [[Португал|Португалын]] [[нийслэл]] бөгөөд хамгийн том боомт хот. 547,733 хүн амтай [[хот]].<ref>[http://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_indicadores&indOcorrCod=0005889&contexto=pi&selTab=tab0 População residente (N.º) por Local de residência e Sexo; Decenal (2011).]</ref> Европ тивийн хамгийн баруун хэсэгт [[Атлантын далай|Атлантын далайн]] эрэг дээрх цорын ганц нийслэл хот. Лиссабон нь Атлантын далай дахь [[Иберийн хойг|Иберийн хойгийн]] баруун хэсэгт байрладаг дэлхийн хамгийн эртний хотуудын нэг. Лиссабон бол тус улсын улс төрийн төв юм. Энд засгийн газар, парламент, Дээд шүүх, зэвсэгт хүчний штаб, төрийн тэргүүний ордон байрладаг. == Түүх == Баруун Европын хамгийн эртний хот бөгөөд Европын хоёр дахь ууган нийслэл (Афины дараа). [[Ромын эзэнт гүрэн]] нуран унасны дараа 5-р зуунаас эхлэн тус хот Германы янз бүрийн овог аймгууд, ялангуяа вестготуудын мэдэлд байв. 8-р зуунд түүнийг Моорчууд эзлэн авчээ. 1147 онд I Их Афонсо хотыг эзэлж, 1255 онд Лиссабон Коимбрагийн оронд Португалын нийслэл болжээ. Түүнээс хойш тус улсын улс төр, эдийн засаг, соёлын төв байсаар ирсэн. 20-р зуунд Лиссабон хот гурван хувьсгал гарсан газар болжээ. Эдгээрийн эхнийх нь буюу 1910 оны 10-р сарын 5-ны хувьсгал нь Португалын хаант засаглалыг нурааж, тогтвор муутай, авлигад идэгдсэн Португалын Анхны Бүгд Найрамдах Улсыг байгуулахад хүргэсэн. 1926 оны 6-р сарын 6-ны хувьсгал нь Анхны Бүгд Найрамдах Улсыг устгаж, Эстадо Ново буюу Португалын Хоёр дахь Бүгд Найрамдах Улсыг байгуулахад хүргэсэн. Гурав дахь хувьсгал нь 1974 оны 4-р сарын 25-нд болсон бөгөөд Эстадо Новогийн дэглэмийг дуусгавар болгож, иж бүрэн шинэчлэлийн эхлэл, орчин үеийн Гурав дахь Португалын Бүгд Найрамдах Улсыг байгуулсан юм. ==Газар зүй== == Хүн ам == {| class="wikitable" ! colspan="9" |Хүн амын тоо |- !1864 !1878 !1890 !1900 !1911 !1920 !1930 !1940 !1950 |- |190 311 |'''↗'''240 740 |'''↗'''300 964 |'''↗'''351 210 |'''↗'''431 738 |'''↗'''484 664 |'''↗'''591 939 |'''↗'''694 389 |'''↗'''783 226 |- !1960 !1970 !1981 !1991 !2001 !2011 !2017 !2021 ! |- |'''↗'''802 230 |'''↘'''769 044 |'''↗'''807 937 |'''↘'''663 394 |'''↘'''564 657 |'''↘'''547 733 |'''↘'''505 526 |'''↗'''545 923 |} ===Уур амьсгал=== {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Лиссабон (Д. Луисийн геофизикийн хүрээлэн) (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1941–одоо) | metric first = yes | single line = yes | Jan record high C = 22.6 | Feb record high C = 25.4 | Mar record high C = 29.4 | Apr record high C = 32.4 | May record high C = 35.1 | Jun record high C = 41.5 | Jul record high C = 40.6 | Aug record high C = 44.0 | Sep record high C = 41.4 | Oct record high C = 35.3 | Nov record high C = 27.8 | Dec record high C = 23.2 | year record high C = | Jan high C = 15.1 | Feb high C = 16.4 | Mar high C = 18.9 | Apr high C = 20.4 | May high C = 23.1 | Jun high C = 26.1 | Jul high C = 28.2 | Aug high C = 28.8 | Sep high C = 26.6 | Oct high C = 22.8 | Nov high C = 18.1 | Dec high C = 15.4 | year high C = | Jan mean C = 11.8 | Feb mean C = 12.8 | Mar mean C = 14.9 | Apr mean C = 16.3 | May mean C = 18.8 | Jun mean C = 21.5 | Jul mean C = 23.2 | Aug mean C = 23.8 | Sep mean C = 22.1 | Oct mean C = 19.1 | Nov mean C = 15.0 | Dec mean C = 12.4 | year mean C = | Jan low C = 8.6 | Feb low C = 9.1 | Mar low C = 11.0 | Apr low C = 12.3 | May low C = 14.4 | Jun low C = 16.8 | Jul low C = 18.2 | Aug low C = 18.8 | Sep low C = 17.6 | Oct low C = 15.3 | Nov low C = 11.8 | Dec low C = 9.4 | year low C = | Jan record low C = -0.5 | Feb record low C = -1.2 | Mar record low C = 0.2 | Apr record low C = 4.4 | May record low C = 6.4 | Jun record low C = 10.2 | Jul record low C = 12.1 | Aug record low C = 13.3 | Sep record low C = 10.3 | Oct record low C = 7.7 | Nov record low C = 3.6 | Dec record low C = 0.5 | year record low C = | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 103.8 | Feb precipitation mm = 77.8 | Mar precipitation mm = 68.7 | Apr precipitation mm = 71.8 | May precipitation mm = 57.8 | Jun precipitation mm = 14.1 | Jul precipitation mm = 2.6 | Aug precipitation mm = 5.4 | Sep precipitation mm = 38.6 | Oct precipitation mm = 110.6 | Nov precipitation mm = 133.9 | Dec precipitation mm = 108.5 | year precipitation mm = | unit precipitation days = 1 мм | Jan precipitation days = 10.0 | Feb precipitation days = 7.9 | Mar precipitation days = 7.6 | Apr precipitation days = 7.9 | May precipitation days = 5.8 | Jun precipitation days = 2.0 | Jul precipitation days = 0.6 | Aug precipitation days = 1.1 | Sep precipitation days = 3.8 | Oct precipitation days = 8.7 | Nov precipitation days = 9.9 | Dec precipitation days = 10.0 | year precipitation days = | Jan humidity = 80.5 | Feb humidity = 78.3 | Mar humidity = 76.9 | Apr humidity = 76.8 | May humidity = 74.8 | Jun humidity = 75.3 | Jul humidity = 75.2 | Aug humidity = 74.8 | Sep humidity = 76.3 | Oct humidity = 79.2 | Nov humidity = 79.7 | Dec humidity = 81.5 | year humidity = |Jan sun = 158.6 |Feb sun = 174.7 |Mar sun = 216.0 |Apr sun = 248.0 |May sun = 296.8 |Jun sun = 322.2 |Jul sun = 349.7 |Aug sun = 339.9 |Sep sun = 259.8 |Oct sun = 196.4 |Nov sun = 163.1 |Dec sun = 149.7 |year sun = | source 1 = [[Португалын Далай ба Агаар мандлын хүрээлэн]],<ref name="IPMA">{{cite web |title=Normal Climatológica – Lisboa / Instituto Geofísico 1991-2020 |url=https://www.ipma.pt/bin/file.data/climate-normal/cn_91-20_LISBOA_GEOFISICO.pdf |publisher=[[IPMA]] |access-date=2026-06-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Normal Climatológica – Lisboa / Instituto Geofísico 1971-2000|url=https://www.ipma.pt/bin/file.data/climate-normal/cn_71-00_LISBOA_GEOFISICO.pdf |publisher=[[IPMA]] |access-date=2026-06-14}}</ref><ref>{{cite web|url=https://dataclima.ipma.pt/ho?l=pt|title=Dataclima|access-date=2026-06-14|language=pt|publisher=IPMA}}</ref> [[Германы Цаг Уурын Алба]] (нартай цаг 1990-2019)<ref name="dwd">{{cite web |url=https://opendata.dwd.de/climate_environment/CDC/observations_global/CLIMAT/monthly/qc/sunshine_duration/historical/08535_198607_201812.txt |title=Monthly Averages for Lisbon|publisher=DwD}}</ref><ref>{{cite web |url=https://opendata.dwd.de/climate_environment/CDC/observations_global/CLIMAT/monthly/qc/sunshine_duration/recent/08535.txt |title=Monthly Averages for Lisbon|publisher=DwD}}</ref> | source 2 = Weather.Directory<ref name="Weather.Directory"> {{cite web|url=https://weather.directory/pt/lisbon |title= Lisbon Weather & Climate Guide |access-date= 2026-06-14 |website= Weather.Directory}}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commons|Lisboa|Лиссабоны зургийн цомог}} ==Лавлах бичиг== {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Лиссабон| ]] [[Ангилал:Лиссабон мужийн суурин]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Европын нийслэл]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Португалын коммун]] [[Ангилал:Португалын хот]] [[Ангилал:Цамхаг ба Илд одон шагналтан (их загалмай)|!]] 86thdmm6f85kb6lh9z0dnx7y43omugc 0 45296 858863 766351 2026-06-14T19:33:17Z Enkhsaihan2005 64429 858863 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын Амур мужийн хот}} {{Инфобокс Оросын суурин |mn_name = Благовещенск |ru_name = |image_skyline = Благовещенск-2011 (041).JPG |image_caption = Благовещенск дахь [[Амур муж]]ийн захиргааны байр. |coordinates = {{coord|50|15|N|127|32|E|display=inline,title}} |map_label_position = left |image_coa = Coat of Arms of Blagoveshchensk 1878.svg |coa_caption = |image_flag = Flag of Blagoveshchensk.svg |flag_caption = |anthem = [[Благовещенскийн дуулал]] |anthem_ref = <ref name = "Anthem">Decision #14/60</ref> |holiday = 6 сарын&nbsp;2 (6 сарын эхний бямба гаригт тэмдэглэдэг) |holiday_ref = <ref name = "Holiday">Charter of Blagoveshchensk, Article&nbsp;1</ref> |federal_subject = [[Амур муж]] |federal_subject_ref = <ref name="Ref7" /> |adm_city_jur = Благовещенск хотын тойрог |adm_city_jur_ref = <ref name="Ref7" /> |adm_ctr_of1 = Амур муж |adm_ctr_of1_ref = <ref name="Ref7" /> |adm_ctr_of2 = Благовещенск хотын тойрог |adm_ctr_of2_ref = <ref name="Ref7" /> |inhabloc_cat = Хот |inhabloc_cat_ref = <ref name = "Ref7" /> |inhabloc_type = |inhabloc_type_ref = |urban_okrug_jur = Благовещенск хотын тойрог |urban_okrug_jur_ref = <ref name="Ref599" /> |mun_admctr_of1 = Благовещенск хотын тойрог |mun_admctr_of1_ref = <ref name="Ref599" /> |mun_admctr_of2 = Благовещенск хотын район |mun_admctr_of2_ref = <ref name = "Ref347" /> |leader_title = Хотын дарга |leader_title_ref = <ref name = "HeadLegis">Charter of Blagoveshchensk, Article&nbsp;17</ref> |leader_name = Олег Имамеев |leader_name_ref = <ref name="HeadNm">Official website of Blagoveshchensk. [https://www.admblag.ru/administration/rukovodstvo/ City Leadership Administration] {{webarchive|url = https://web.archive.org/web/20231020205348/https://www.admblag.ru/administration/rukovodstvo/ |date=October 20, 2023 }} {{in lang|ru}}</ref> |representative_body = [[Благовещенск хотын дум|Хотын Дум]] |representative_body_ref = <ref name="HeadLegis" /> |area_km2 = 320.97 |area_km2_ref = <ref name="Area">[[Federal State Statistics Service]]. Показатели, характеризующие состояние экономики и социальной сферы муниципального образования. [http://www.gks.ru/scripts/db_inet2/passport/table.aspx?opt=10701000200620072008200920102011 Город Благовещенск] {{in lang|ru}}</ref> |pop_2010census = 214390 |pop_2010census_rank = 87-д |pop_2010census_ref = <ref name = "2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> |pop_density = |pop_density_as_of = |pop_density_ref = |pop_latest = 225453 |pop_latest_date = 1 сар, 2014 |pop_latest_ref = <ref name="2014Est">Amur Oblast Territorial Branch of the [[Russian Federal State Statistics Service|Federal State Statistics Service]]. [http://amurstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/amurstat/resources/d600c10043769f3eb9effbdd898fc419/07_1_4.htm Оценка численности населения по городским округам, муниципальным районам, городским и сельским поселениям Амурской области на 1 января 2014 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190814075142/http://amurstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/amurstat/resources/d600c10043769f3eb9effbdd898fc419/07_1_4.htm |date=August 14, 2019 }} {{in lang|ru}}</ref> |established_date = 1856 |established_title = |established_date_ref = <ref name="gr" /> |current_cat_date = |current_cat_date_ref = |prev_name1 = |prev_name1_date = |prev_name1_ref = |postal_codes = 675000–675007, 675009–675011, 675014, 675016, 675018–675021, 671025, 671027–671030, 671700, 671801, 671890, 671960–671962, 671971, 671980–671983, 671985 |dialing_codes = 4162 |dialing_codes_ref = |website = http://www.admblag.ru |website_ref = }} '''Благовещенск''' ({{lang-ru|Благовещенск}}<ref>[http://www.mojgorod.ru/cities/listcity.html Список всех городов Российской Федерации]. «Мой Город» {{ref-ru}}</ref>) — [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Амур муж]]ийн засаг захиргааны [[төв]].<ref>[http://megabook.ru/article/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 Административно-территориальное деление России] {{ref-ru}}</ref><ref>[http://emigrant-ussr.ru/index/administrativno_territorialnoe_ustrojstvo_rossii/0-12 Административно-территориальное устройство России] {{ref-ru}}</ref> Амар мөрөний зүүн эрэг дээр, орос-хятадын улсын хил дээрх 225 мянган хүн амтай хот. == Газар зүй == Благовещенск нь ОХУ-ын [[Алс Дорнодын Холбооны тойрог|Алс Дорнодод]] [[Амар мөрөн|Амар мөрний]] зүүн эрэг дээр буюу нөгөө эрэг дээр байх [[Хятад улс|Хятадын]] [[Хэйхэ]] хотын эсрэг талд оршино. [[Сибирийн төмөр зам|Транс-Сибирийн төмөр замаар]] [[Москва]] хүртэл 7985 километр, агаарын зам урт 5630 километр. === Цаг агаар === {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Благовещенск (1991–2020, туйлын үе 1859–одоо) | metric first = yes | single line = yes | Jan record high C = 0.2 | Feb record high C = 7.0 | Mar record high C = 20.3 | Apr record high C = 31.4 | May record high C = 34.7 | Jun record high C = 39.4 | Jul record high C = 37.7 | Aug record high C = 36.9 | Sep record high C = 33.5 | Oct record high C = 28.0 | Nov record high C = 13.4 | Dec record high C = 3.6 | year record high C = 39.4 | Jan high C = -15.1 | Feb high C = -9.4 | Mar high C = -0.2 | Apr high C = 11.2 | May high C = 19.9 | Jun high C = 25.5 | Jul high C = 27.7 | Aug high C = 25.4 | Sep high C = 19.4 | Oct high C = 9.3 | Nov high C = -4.6 | Dec high C = -14.7 | year high C = 7.9 | Jan mean C = -21.0 | Feb mean C = -16.1 | Mar mean C = -6.4 | Apr mean C = 4.9 | May mean C = 13.2 | Jun mean C = 19.4 | Jul mean C = 22.2 | Aug mean C = 19.9 | Sep mean C = 13.0 | Oct mean C = 3.5 | Nov mean C = -9.8 | Dec mean C = -19.8 | year mean C = 1.9 | Jan low C = -25.6 | Feb low C = -21.8 | Mar low C = -12.2 | Apr low C = -1.1 | May low C = 6.9 | Jun low C = 13.8 | Jul low C = 17.5 | Aug low C = 15.4 | Sep low C = 7.9 | Oct low C = -1.1 | Nov low C = -13.9 | Dec low C = -23.9 | year low C = -3.2 | Jan record low C = -44.5 | Feb record low C = -45.4 | Mar record low C = -35.7 | Apr record low C = -17.7 | May record low C = -7.5 | Jun record low C = 0.1 | Jul record low C = 8.2 | Aug record low C = 4.4 | Sep record low C = -4.3 | Oct record low C = -24.8 | Nov record low C = -32.9 | Dec record low C = -41.2 | year record low C = -45.4 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 7 | Feb precipitation mm = 7 | Mar precipitation mm = 10 | Apr precipitation mm = 25 | May precipitation mm = 55 | Jun precipitation mm = 91 | Jul precipitation mm = 141 | Aug precipitation mm = 112 | Sep precipitation mm = 68 | Oct precipitation mm = 30 | Nov precipitation mm = 13 | Dec precipitation mm = 11 | year precipitation mm = 570 | Jan snow depth cm = 12 | Feb snow depth cm = 10 | Mar snow depth cm = 3 | Apr snow depth cm = 0 | May snow depth cm = 0 | Jun snow depth cm = 0 | Jul snow depth cm = 0 | Aug snow depth cm = 0 | Sep snow depth cm = 0 | Oct snow depth cm = 1 | Nov snow depth cm = 4 | Dec snow depth cm = 8 | year snow depth cm = 12 | Jan humidity = 73 | Feb humidity = 68 | Mar humidity = 62 | Apr humidity = 55 | May humidity = 55 | Jun humidity = 70 | Jul humidity = 78 | Aug humidity = 80 | Sep humidity = 72 | Oct humidity = 62 | Nov humidity = 67 | Dec humidity = 74 | year humidity = 68 | Jan rain days = 0 | Feb rain days = 0 | Mar rain days = 0.4 | Apr rain days = 9 | May rain days = 15 | Jun rain days = 17 | Jul rain days = 18 | Aug rain days = 17 | Sep rain days = 16 | Oct rain days = 8 | Nov rain days = 0.4 | Dec rain days = 0 | year rain days = 101 | Jan snow days = 12 | Feb snow days = 7 | Mar snow days = 8 | Apr snow days = 6 | May snow days = 1 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0.2 | Oct snow days = 5 | Nov snow days = 12 | Dec snow days = 14 | year snow days = 65 | Jan sun = 138 | Feb sun = 194 | Mar sun = 227 | Apr sun = 222 | May sun = 252 | Jun sun = 255 | Jul sun = 226 | Aug sun = 227 | Sep sun = 168 | Oct sun = 190 | Nov sun = 157 | Dec sun = 123 | year sun = 2379 | source 1 = Погода и Климат<ref name="Погода" >{{cite web |url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/31510.htm |title = Климат Благовещенска |access-date = 2026-06-14 |publisher = Погода и Климат |language = ru }}</ref> | source 2 = [[NOAA]] (нар, 1961–1990)<ref name = NOAA> {{cite web | url = https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/RA/31510.TXT | title = Blagovescensk Climate Normals 1961–1990 | publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа | access-date = 2026-06-14}}</ref> | date = 2010 | source = }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Blagoveshchensk|Благовещенск}} * [http://www.admblag.ru/ Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас] == Зүүлтийн тайлбар== {{лавлах холбоос}} {{ОХУ-ын тавин том хот}} [[Ангилал:Амур мужийн суурин]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:1856 онд байгуулагдсан]] ffbmrl6zuugjdgx5mbjk06nwl9tb41h 0 45297 858865 851755 2026-06-14T19:38:14Z Enkhsaihan2005 64429 858865 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын Брянск мужийн хот}} {{Инфобокс Оросын суурин |mn_name=Брянск |ru_name= | image_skyline = {{multiple image | perrow = 2/2/1 | border = infobox | total_width = 266 | image1 = Драмтеатр1.jpg{{!}}{{ill|Брянскийн драмын театр|ru|Брянский областной театр драмы имени А. К. Толстого}} | image2 = DBA2C12E-2D57-.jpg{{!}}{{ill|Брянскийн Улсын Техникийн Их Сургууль|ru|Брянский государственный технический университет}} | image3 = Петровская гора (комплекс зданий) - 1.jpg{{!}}Пересвет хонхны цамхаг | image4 = Facade of the BMZ Palace of Culture in Bryansk.jpg{{!}}Соёлын ордон | image5 =Entrance group of the Svensky Monastery.jpg{{!}}Свенскийн хийд | caption1 = Брянскийн драмын театр | caption2 = Брянскийн Улсын Техникийн Их Сургууль | caption3 = Пересвет хонхны цамхаг | caption4 = Соёлын ордон | caption5 = Свенскийн хийд}} |coordinates={{coord|53|14|N|34|22|E|display=inline,title}} |map_label_position=right |image_coa=Bransk_CoA_2016.gif |coa_caption=Герб Брянска |image_flag=Flag of Bryansk.png |flag_caption= |anthem= |anthem_ref= |holiday=9 сарын&nbsp;17 |holiday_ref= |federal_subject=[[Брянск муж]] |federal_subject_ref=<ref name="Ref25" /> |adm_city_jur=Брянскийн [[холбооны субъектийн чанартай хот|хотын захиргааны тойрог]] (холбооны субъектийн чанартай хот) |adm_city_jur_ref=<ref name="Ref1456">Law #69-Z</ref> |adm_ctr_of1=[[Брянск муж]] |adm_ctr_of1_ref=<ref name="Ref25" /> |adm_ctr_of2=Брянскийн хотын захиргааны тойрог |adm_ctr_of2_ref=<ref name="Ref1456" /> |inhabloc_cat=Хот |inhabloc_cat_ref=<ref name="Ref25" /> |inhabloc_type= |inhabloc_type_ref= |urban_okrug_jur=Брянск хотын тойрог |urban_okrug_jur_ref=<ref name="Ref27" /> |mun_admctr_of=Брянск хотын тойрог |mun_admctr_of_ref=<ref name="Ref27" /> |leader_title=Тэргүүн |leader_title_ref=<ref name="HeadLegis">Charter of Bryansk, Article&nbsp;24</ref> |leader_name=Марина Дбар |leader_name_ref=<ref name="HeadName">Official website of Bryansk Council of People's Deputies. [http://www.bryansk032.ru/?j=174&m=175 Marina Valentynivna Dbar], Head of the City of Bryansk</ref> |representative_body=[[Брянск Ардын депутатуудын зөвлөл|Ардын депутатуудын зөвлөл]] |representative_body_ref=<ref name="HeadLegis" /> |area_of_what= |area_as_of= |area_km2= |area_km2_ref= |pop_2010census=415721 |pop_2010census_rank=41-т |pop_2010census_ref=<ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> |pop_density= |pop_density_as_of= |pop_density_ref= |pop_latest=426225 |pop_latest_date=1 сар, 2015 |pop_latest_ref=<ref name="2015Est">Bryansk Oblast Territorial Branch of the [[Russian Federal State Statistics Service|Federal State Statistics Service]]. [http://bryansk.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/bryansk/resources/5ba68a8047169cd3b972b987789c42f5/nas2015_po.htm Предварительная оценка численности населения Брянской области по городским округам и муниципальным районам на 1 января 2015 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402184417/http://bryansk.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/bryansk/resources/5ba68a8047169cd3b972b987789c42f5/nas2015_po.htm |date=April 2, 2015 }} {{in lang|ru}}</ref> |established_date=985<ref name="gr" /> эсвэл 1146 |established_title= |established_date_ref=<ref name="Founded1146"/> |current_cat_date= |current_cat_date_ref= |prev_name1= |prev_name1_date= |prev_name1_ref= |postal_codes=241000–241002, 241004, 241006, 241007, 241010–241025, 241027–241031, 241033, 241035–241041, 241044, 241044, 241047, 241050, 241890, 241899, 241960–241967, 241970, 241980–241983, 241985, 241988, 241991 |dialing_codes=4832 |dialing_codes_ref= |website=http://www.bga32.ru |website_ref= }} '''Брянск''' ({{lang-ru|Брянск}}<ref>[http://www.mojgorod.ru/cities/listcity.html Список всех городов Российской Федерации]. «Мой Город» {{ref-ru}}</ref>) — [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Брянск муж]]ийн засаг захиргааны төв.<ref>[http://megabook.ru/article/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 Административно-территориальное деление России] {{ref-ru}}</ref><ref>[http://emigrant-ussr.ru/index/administrativno_territorialnoe_ustrojstvo_rossii/0-12 Административно-территориальное устройство России] {{ref-ru}}</ref> Брянск хот улсынхаа [[Москва|нийслэлээс]] баруун урд зүгт ойролцоогоор 380 км-ийн зайтай. Энэ хот {{EWZ|RU|15401}} хүн амтай (мэдээ: {{EWD|RU|15401}}),<ref name="einwohner_aktuell" /> [[Десна гол]]ын эрэгт оршдог. == Түүх == Брянскийг 985 онд [[Киев]]ийн гүн [[Владимир Святославич|I Владимир]] [[Десна гол]]ын баруун хөвөөнд дайснаас сэргийлэх харуулын цэг байгуулснаар бий болсон ба 1146 оны цаг түүхийн бичигт анх дурдагджээ. Угтаа „Дебрянск“ хэмээх нэртэй бөгөөд энэ нь ''дебрь'' буюу монголоор ''өтгөн/шигүү ой'' гэсэн утгатай аж. 13-р зуунд бие даасан хот байгаад [[Брянскийн Гүнт Улс]]ын хамба лам ба гүнгийн төв байв. 1239 онд [[Монголчууд]] [[Чернигов]], [[Новгород-Северский]] болон [[Черниговын Гүнт Улс]]ын бусад хотуудыг дайлаар мордон сүйрүүлсний дараа гүнт улсын захиргаа Брянскад шилжив. Гэвч удалгүй [[Алтан Орд]]ны довтолгоонд өртөн энэхүү гүнт улсыг мөхөөв. 1356 оноос эхлэн Брянск хот [[Литвын Их Гүнт Улс]]ын мэдэлд шилжсэн. 1503 онд [[Оросын Хаант Улс|Хаант Орост]] очжээ. === Хүн амын өсөлт === {| class="wikitable" ! Он ! Хүн ам |- | 1897 || align="right" | 24.781 |- | 1939 || align="right" | 179.946 |- | 1959 || align="right" | 207.319 |- | 1970 || align="right" | 317.504 |- | 1979 || align="right" | 394.210 |- | 1989 || align="right" | 452.160 |- | 2002 || align="right" | 431.526 |- | 2010 || align="right" | 415.721 |} <small>''Зүүлт:'' Хүн амын тооллогын мэдээ</small> == Зураг == <gallery heights="200px" widths="240px" class="center"> Train station Bryansk1.JPG Петровская гора 2013.jpg Bryansk - Spaso-Grobovskaya church.JPG Памятник Александру Пересвету и Бояну на Покровской горе.jpg </gallery> == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Брянск (1991–2020, туйлын үе 1928–одоо) |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 7.6 |Feb record high C = 9.9 |Mar record high C = 23.5 |Apr record high C = 28.3 |May record high C = 32.2 |Jun record high C = 34.9 |Jul record high C = 37.7 |Aug record high C = 38.4 |Sep record high C = 30.7 |Oct record high C = 24.8 |Nov record high C = 17.1 |Dec record high C = 9.9 |year record high C = 38.4 |Jan high C = -3.3 |Feb high C = -2.3 |Mar high C = 3.5 |Apr high C = 12.7 |May high C = 19.6 |Jun high C = 22.8 |Jul high C = 24.6 |Aug high C = 23.5 |Sep high C = 17.3 |Oct high C = 10.0 |Nov high C = 2.3 |Dec high C = -2.1 |year high C = 10.7 |Jan mean C = -5.7 |Feb mean C = -5.2 |Mar mean C = -0.3 |Apr mean C = 7.7 |May mean C = 14.1 |Jun mean C = 17.6 |Jul mean C = 19.5 |Aug mean C = 18.1 |Sep mean C = 12.5 |Oct mean C = 6.3 |Nov mean C = 0.1 |Dec mean C = -4.1 |year mean C = 6.7 |Jan low C = -8.1 |Feb low C = -8.1 |Mar low C = -3.7 |Apr low C = 3.2 |May low C = 8.8 |Jun low C = 12.5 |Jul low C = 14.6 |Aug low C = 13.2 |Sep low C = 8.3 |Oct low C = 3.1 |Nov low C = -2.0 |Dec low C = -6.3 |year low C = 3.0 |Jan record low C = -41.8 |Feb record low C = -34.9 |Mar record low C = -29.6 |Apr record low C = -21.8 |May record low C = -4.2 |Jun record low C = -1.3 |Jul record low C = 2.2 |Aug record low C = 0.1 |Sep record low C = -5.2 |Oct record low C = -13.0 |Nov record low C = -23.6 |Dec record low C = -38.6 |year record low C = -41.8 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 46 |Feb precipitation mm = 42 |Mar precipitation mm = 38 |Apr precipitation mm = 38 |May precipitation mm = 65 |Jun precipitation mm = 74 |Jul precipitation mm = 83 |Aug precipitation mm = 60 |Sep precipitation mm = 70 |Oct precipitation mm = 56 |Nov precipitation mm = 50 |Dec precipitation mm = 50 |year precipitation mm = 672 |Jan humidity = 85 |Feb humidity = 82 |Mar humidity = 76 |Apr humidity = 68 |May humidity = 65 |Jun humidity = 69 |Jul humidity = 71 |Aug humidity = 72 |Sep humidity = 77 |Oct humidity = 81 |Nov humidity = 87 |Dec humidity = 87 |year humidity = 77 |Jan rain days = 7 |Feb rain days = 6 |Mar rain days = 8 |Apr rain days = 14 |May rain days = 16 |Jun rain days = 18 |Jul rain days = 17 |Aug rain days = 14 |Sep rain days = 16 |Oct rain days = 16 |Nov rain days = 14 |Dec rain days = 10 |year rain days = 156 |Jan snow days = 23 |Feb snow days = 21 |Mar snow days = 14 |Apr snow days = 4 |May snow days = 0.4 |Jun snow days = 0 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 0.4 |Oct snow days = 4 |Nov snow days = 14 |Dec snow days = 22 |year snow days = 103 |Jan sun = 18.6 |Feb sun = 58.8 |Mar sun = 133.3 |Apr sun = 180.0 |May sun = 282.1 |Jun sun = 264.0 |Jul sun = 294.5 |Aug sun = 260.4 |Sep sun = 171.0 |Oct sun = 83.7 |Nov sun = 27.0 |Dec sun = 21.7 |year sun = 1795.1 |source 1 = Pogoda.ru.net<ref name=pogoda>{{cite web |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate/26898.htm |title=Weather and Climate- The Climate of Bryansk |publisher=Цаг агаар ба уур амьсгал (Погода и климат) |language=ru |access-date=2026-06-14 |archive-date=2021-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127030131/http://www.pogodaiklimat.ru/climate/26898.htm |url-status=live }}</ref> |source 2 = Climatebase (нар, 1949–2011)<ref name=climatebase >{{cite web |url=http://climatebase.ru/station/26898/?lang=en |title=Brjansk Climate Normals |publisher=Climatebase |access-date=2026-06-14 |archive-date=2017-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170624180710/http://climatebase.ru/station/26898/?lang=en |url-status=live }}</ref> |date=2012 }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Bryansk|Брянск}} {{Wiktionary}} * [http://www.bryanskcity.ru/ Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас]{{Dead link|date=Гуравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Зүүлтийн тайлбар== {{лавлах холбоос}} {{ОХУ-ын тавин том хот}} [[Ангилал:Брянск мужийн суурин]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Десна голын суурин]] 67bjbg07mzbhwejag3xt5898d8id1gw 0 45299 858867 767162 2026-06-14T19:41:53Z Enkhsaihan2005 64429 858867 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын Калуга мужийн хот}} {{Ижил нэрийн тайлбар}} {{Инфобокс Оросын суурин | mn_name = Калуга | ru_name = Калуга | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 268 | image_style = border:1 | perrow = 1/2/2 | caption_align = center | image1 = Калуга. Присутственные места.jpg | image2 = Гостинный двор (угол).jpg{{!}}Хуучин худалдааны эгнээ | image3 = Калуга. Троицкий собор..JPG{{!}}Гурвалын цогчин дуган | image4 = Государственный музей истории космонавтики.jpg{{!}}Циолковскийн нэрэмжит Сансрын нисгэгчдийн түүхийн улсын музей | image5 = Калужский драматический театр на Театральной площади.jpg{{!}}Kaluga Regional Drama Theatre | caption1 = Хотын төв | caption2 = Хуучин худалдааны эгнээ | caption3 = Гурвалын цогчин дуган | caption4 = [[Циолковскийн Сансрын нисгэгчдийн түүхийн улсын музей|Сансрын нисгэгчдийн түүхийн музей]] | caption5 = [[Калуга мужийн драмын театр|Мужийн драмын театр]]}} | image_map = | map_caption = | coordinates = {{coord|54|33|N|36|17|E|display=inline,title}} | image_flag = Flag of Kaluga.svg | flag_caption = | image_coa = Coat of Arms of Kaluga.svg | coa_caption = | anthem = | anthem_ref = | holiday = 9 сарын 2-р бямба гараг | holiday_ref = <ref>[http://www.kp40.ru/news/holidays/32101/ День города перенесли в Калуге] ''Калужский перекрёсток'', 22 апреля 2015</ref> <!-- administrative status --> | federal_subject = [[калуга муж]] | federal_subject_ref = <ref name="Ref174" /> | adm_district_jur = | adm_district_jur_ref = | adm_inhabloc_jur = Калуга [[Холбооны субъектийн чанартай хот|хот]] | adm_inhabloc_jur_ref = <ref name="Ref174" /> | adm_citydistrict_jur = | adm_citydistrict_type = | adm_citydistrict_jur_ref = | adm_selsoviet_jur = | adm_selsoviet_type = | adm_selsoviet_jur_ref = | capital_of = | capital_of_ref = | adm_ctr_of1 = [[Калуга муж]] | adm_ctr_of1_ref = <ref name="Ref174" /> | adm_ctr_of2 = Калуга хот | adm_ctr_of2_ref = <ref name="Ref174" /> | adm_ctr_of3 = | adm_ctr_of3_ref = | inhabloc_cat = Хот | inhabloc_cat_ref = <ref name="Ref174" /> | inhabloc_type = | inhabloc_type_ref = <!-- municipal status --> | mun_district_jur = | mun_district_jur_ref = | urban_okrug_jur = Калуга хотын тойрог | urban_okrug_jur_ref = <ref name="Ref274" /> | urban_settlement_jur = | urban_settlement_jur_ref = | rural_settlement_jur = | rural_settlement_jur_ref = | inter_settlement_territory = | inter_settlement_territory_ref = | mun_admctr_of1 = Калуга хотын тойрог | mun_admctr_of1_ref = <ref name="Ref274" /> | mun_admctr_of2 = | mun_admctr_of2_ref = | leader_title = Хотын дрга | leader_title_ref = <ref>{{cite web |url= http://www.kaluga-gov.ru/?q=%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0_1942986388 |script-title= ru:Устав муниципального образования "Город Калуга" |publisher= kaluga-gov.ru |date= September 19, 2011 |access-date= March 27, 2018 |language= ru |archive-date= Нэгдүгээр сар 23, 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210123075615/https://www.kaluga-gov.ru/?q=%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0_1942986388 |url-status= dead }}</ref> | leader_name = Дмитрий Денисов | leader_name_ref = <ref>{{cite web|url= http://www.vest-news.ru/news/111457 |script-title= ru:Губернатор произвел кадровые перестановки |publisher= vest-news.ru |date= March 27, 2018|access-date= March 27, 2018|language= ru}}</ref> | representative_body = [[Калуга хотын дум|Хотын дум]] | representative_body_ref = <ref>[http://duma.kaluga.ru Representative bodies of the municipality City of Kaluga]</ref> <!-- statistics --> | elevation_m = | area_km2 = 170.5 | area_km2_ref = <ref>[http://www.kp40.ru/index.php?cid=810&nid=76110 Калуги стало больше] ''Калужский перекрёсток'', 14 апреля 2011</ref> | pop_2010census = 324698 | pop_2010census_rank = 55-д | pop_2010census_ref = <ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> | pop_latest = | pop_latest_date = | pop_latest_ref = | population_demonym = | time_zone_ref = <!-- history --> | established_date = 1371 | established_title = Анх дурдагдсан | established_date_ref = <ref>[http://www.yar.kp.ru/daily/26061/2970925/ Из фразы Гагарина в столице сделали артобъект]</ref> | current_cat_date = | current_cat_date_ref = | abolished_date = | abolished_date_ref = <!-- misc --> | postal_codes = 248xxx | postal_codes_ref = | dialing_codes = 4842 | dialing_codes_ref = <ref>[http://www.phcode.ru/kaluga Phcode.ru]</ref> | website = https://www.kaluga-gov.ru }} '''Калуга''' ({{lang-ru|{{PAGENAME}}}}<ref>[http://www.mojgorod.ru/cities/listcity.html Список всех городов Российской Федерации]. «Мой Город» {{ref-ru}}</ref>) — [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[{{PAGENAME}} муж]]ийн засаг захиргааны [[төв]].<ref>[http://megabook.ru/article/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 Административно-территориальное деление России] {{ref-ru}}</ref><ref>[http://emigrant-ussr.ru/index/administrativno_territorialnoe_ustrojstvo_rossii/0-12 Административно-территориальное устройство России] {{ref-ru}}</ref> == Зургийн цомог == <gallery mode="packed" heights="160px"> Файл:The History Of Kaluga (collage).jpg Файл:Kaluga - Tsiolkovsky Park and Museum (01).jpg Файл:SNV80037.JPG Файл:Калуга. Палаты купцов Коробовых..JPG </gallery> == Цаг агаар == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location=Калуга, Орос (1961–1990) |metric first=yes |single line=yes |Jan high C=-6.6 |Feb high C=-5.0 |Mar high C=0.4 |Apr high C=10.3 |May high C=18.7 |Jun high C=21.5 |Jul high C= 23.0 |Aug high C= 21.9 |Sep high C= 15.7 |Oct high C= 9.0 |Nov high C= 0.7 |Dec high C= -3.7 |year high C= 7.2 |Jan mean C= -10.1 |Feb mean C= -9.0 |Mar mean C= -3.5 |Apr mean C= 5.7 |May mean C= 12.7 |Jun mean C= 15.8 |Jul mean C= 17.5 |Aug mean C= 16.3 |Sep mean C= 10.9 |Oct mean C= 5.4 |Nov mean C= -1.9 |Dec mean C= -6.6 |year mean C= 4.4 |Jan low C= -13.5 |Feb low C= -12.9 |Mar low C= -7.4 |Apr low C= 1.0 |May low C= 6.7 |Jun low C= 10.1 |Jul low C= 12.0 |Aug low C= 10.7 |Sep low C= 6.1 |Oct low C= 1.8 |Nov low C= -4.5 |Dec low C= -9.5 |year low C= 0.1 |Jan precipitation mm= 39 |Feb precipitation mm= 33 |Mar precipitation mm= 35 |Apr precipitation mm= 39 |May precipitation mm= 43 |Jun precipitation mm= 77 |Jul precipitation mm= 80 |Aug precipitation mm= 71 |Sep precipitation mm= 55 |Oct precipitation mm= 50 |Nov precipitation mm= 53 |Dec precipitation mm= 55 |year precipitation mm= 630 |source 1= meteoinfo.ru {{cite web |url=http://meteoinfo.ru/climate/klimatgorod/1695-1246618396 |title= meteoinfo.ru |access-date= 2026-06-14}} }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Kaluga|Калуга}} {{Wiktionary}} * [http://www.kaluga.ru/ www.kaluga.ru] == Зүүлтийн тайлбар== {{лавлах холбоос}} {{ОХУ-ын тавин том хот}} [[Ангилал:Калуга мужийн суурин]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Ока голын суурин]] [[Ангилал:1371 онд байгуулагдсан]] ngf8s0lsu7su1c1ej85tbsa7p8gw74q 858868 858867 2026-06-14T19:42:00Z Enkhsaihan2005 64429 858868 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын Калуга мужийн хот}} {{Ижил нэрийн тайлбар}} {{Инфобокс Оросын суурин | mn_name = Калуга | ru_name = | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 268 | image_style = border:1 | perrow = 1/2/2 | caption_align = center | image1 = Калуга. Присутственные места.jpg | image2 = Гостинный двор (угол).jpg{{!}}Хуучин худалдааны эгнээ | image3 = Калуга. Троицкий собор..JPG{{!}}Гурвалын цогчин дуган | image4 = Государственный музей истории космонавтики.jpg{{!}}Циолковскийн нэрэмжит Сансрын нисгэгчдийн түүхийн улсын музей | image5 = Калужский драматический театр на Театральной площади.jpg{{!}}Kaluga Regional Drama Theatre | caption1 = Хотын төв | caption2 = Хуучин худалдааны эгнээ | caption3 = Гурвалын цогчин дуган | caption4 = [[Циолковскийн Сансрын нисгэгчдийн түүхийн улсын музей|Сансрын нисгэгчдийн түүхийн музей]] | caption5 = [[Калуга мужийн драмын театр|Мужийн драмын театр]]}} | image_map = | map_caption = | coordinates = {{coord|54|33|N|36|17|E|display=inline,title}} | image_flag = Flag of Kaluga.svg | flag_caption = | image_coa = Coat of Arms of Kaluga.svg | coa_caption = | anthem = | anthem_ref = | holiday = 9 сарын 2-р бямба гараг | holiday_ref = <ref>[http://www.kp40.ru/news/holidays/32101/ День города перенесли в Калуге] ''Калужский перекрёсток'', 22 апреля 2015</ref> <!-- administrative status --> | federal_subject = [[калуга муж]] | federal_subject_ref = <ref name="Ref174" /> | adm_district_jur = | adm_district_jur_ref = | adm_inhabloc_jur = Калуга [[Холбооны субъектийн чанартай хот|хот]] | adm_inhabloc_jur_ref = <ref name="Ref174" /> | adm_citydistrict_jur = | adm_citydistrict_type = | adm_citydistrict_jur_ref = | adm_selsoviet_jur = | adm_selsoviet_type = | adm_selsoviet_jur_ref = | capital_of = | capital_of_ref = | adm_ctr_of1 = [[Калуга муж]] | adm_ctr_of1_ref = <ref name="Ref174" /> | adm_ctr_of2 = Калуга хот | adm_ctr_of2_ref = <ref name="Ref174" /> | adm_ctr_of3 = | adm_ctr_of3_ref = | inhabloc_cat = Хот | inhabloc_cat_ref = <ref name="Ref174" /> | inhabloc_type = | inhabloc_type_ref = <!-- municipal status --> | mun_district_jur = | mun_district_jur_ref = | urban_okrug_jur = Калуга хотын тойрог | urban_okrug_jur_ref = <ref name="Ref274" /> | urban_settlement_jur = | urban_settlement_jur_ref = | rural_settlement_jur = | rural_settlement_jur_ref = | inter_settlement_territory = | inter_settlement_territory_ref = | mun_admctr_of1 = Калуга хотын тойрог | mun_admctr_of1_ref = <ref name="Ref274" /> | mun_admctr_of2 = | mun_admctr_of2_ref = | leader_title = Хотын дрга | leader_title_ref = <ref>{{cite web |url= http://www.kaluga-gov.ru/?q=%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0_1942986388 |script-title= ru:Устав муниципального образования "Город Калуга" |publisher= kaluga-gov.ru |date= September 19, 2011 |access-date= March 27, 2018 |language= ru |archive-date= Нэгдүгээр сар 23, 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210123075615/https://www.kaluga-gov.ru/?q=%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0_1942986388 |url-status= dead }}</ref> | leader_name = Дмитрий Денисов | leader_name_ref = <ref>{{cite web|url= http://www.vest-news.ru/news/111457 |script-title= ru:Губернатор произвел кадровые перестановки |publisher= vest-news.ru |date= March 27, 2018|access-date= March 27, 2018|language= ru}}</ref> | representative_body = [[Калуга хотын дум|Хотын дум]] | representative_body_ref = <ref>[http://duma.kaluga.ru Representative bodies of the municipality City of Kaluga]</ref> <!-- statistics --> | elevation_m = | area_km2 = 170.5 | area_km2_ref = <ref>[http://www.kp40.ru/index.php?cid=810&nid=76110 Калуги стало больше] ''Калужский перекрёсток'', 14 апреля 2011</ref> | pop_2010census = 324698 | pop_2010census_rank = 55-д | pop_2010census_ref = <ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> | pop_latest = | pop_latest_date = | pop_latest_ref = | population_demonym = | time_zone_ref = <!-- history --> | established_date = 1371 | established_title = Анх дурдагдсан | established_date_ref = <ref>[http://www.yar.kp.ru/daily/26061/2970925/ Из фразы Гагарина в столице сделали артобъект]</ref> | current_cat_date = | current_cat_date_ref = | abolished_date = | abolished_date_ref = <!-- misc --> | postal_codes = 248xxx | postal_codes_ref = | dialing_codes = 4842 | dialing_codes_ref = <ref>[http://www.phcode.ru/kaluga Phcode.ru]</ref> | website = https://www.kaluga-gov.ru }} '''Калуга''' ({{lang-ru|{{PAGENAME}}}}<ref>[http://www.mojgorod.ru/cities/listcity.html Список всех городов Российской Федерации]. «Мой Город» {{ref-ru}}</ref>) — [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[{{PAGENAME}} муж]]ийн засаг захиргааны [[төв]].<ref>[http://megabook.ru/article/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 Административно-территориальное деление России] {{ref-ru}}</ref><ref>[http://emigrant-ussr.ru/index/administrativno_territorialnoe_ustrojstvo_rossii/0-12 Административно-территориальное устройство России] {{ref-ru}}</ref> == Зургийн цомог == <gallery mode="packed" heights="160px"> Файл:The History Of Kaluga (collage).jpg Файл:Kaluga - Tsiolkovsky Park and Museum (01).jpg Файл:SNV80037.JPG Файл:Калуга. Палаты купцов Коробовых..JPG </gallery> == Цаг агаар == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location=Калуга, Орос (1961–1990) |metric first=yes |single line=yes |Jan high C=-6.6 |Feb high C=-5.0 |Mar high C=0.4 |Apr high C=10.3 |May high C=18.7 |Jun high C=21.5 |Jul high C= 23.0 |Aug high C= 21.9 |Sep high C= 15.7 |Oct high C= 9.0 |Nov high C= 0.7 |Dec high C= -3.7 |year high C= 7.2 |Jan mean C= -10.1 |Feb mean C= -9.0 |Mar mean C= -3.5 |Apr mean C= 5.7 |May mean C= 12.7 |Jun mean C= 15.8 |Jul mean C= 17.5 |Aug mean C= 16.3 |Sep mean C= 10.9 |Oct mean C= 5.4 |Nov mean C= -1.9 |Dec mean C= -6.6 |year mean C= 4.4 |Jan low C= -13.5 |Feb low C= -12.9 |Mar low C= -7.4 |Apr low C= 1.0 |May low C= 6.7 |Jun low C= 10.1 |Jul low C= 12.0 |Aug low C= 10.7 |Sep low C= 6.1 |Oct low C= 1.8 |Nov low C= -4.5 |Dec low C= -9.5 |year low C= 0.1 |Jan precipitation mm= 39 |Feb precipitation mm= 33 |Mar precipitation mm= 35 |Apr precipitation mm= 39 |May precipitation mm= 43 |Jun precipitation mm= 77 |Jul precipitation mm= 80 |Aug precipitation mm= 71 |Sep precipitation mm= 55 |Oct precipitation mm= 50 |Nov precipitation mm= 53 |Dec precipitation mm= 55 |year precipitation mm= 630 |source 1= meteoinfo.ru {{cite web |url=http://meteoinfo.ru/climate/klimatgorod/1695-1246618396 |title= meteoinfo.ru |access-date= 2026-06-14}} }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Kaluga|Калуга}} {{Wiktionary}} * [http://www.kaluga.ru/ www.kaluga.ru] == Зүүлтийн тайлбар== {{лавлах холбоос}} {{ОХУ-ын тавин том хот}} [[Ангилал:Калуга мужийн суурин]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Ока голын суурин]] [[Ангилал:1371 онд байгуулагдсан]] hr7bfn2vmz5rzjajatxhv2gho7dtbzu 0 45300 858869 799971 2026-06-14T19:43:03Z Enkhsaihan2005 64429 858869 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын Киров мужийн хот}} {{Инфобокс Оросын суурин | mn_name = Киров | ru_name = | image_skyline = {{multiple image | perrow = 1/2/2/1 | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Вид на Спасский собор. Киров.jpg | caption1 = Спасскийн сүм | image2 = Da svet photo вторая ротонда Александровского сада.jpg{{!}} | caption2 = Александрын цэцэрлэгт хүрээлэн | image3 = Серафимовская церковь, Киров (Вятка).jpg{{!}} | caption3 = Серафимийн сүм | image4 = Торговый комплекс на Спасской.jpg | caption4 = Худалдааны төв | image5 = Ансамбль Трифонова монастыря г. Киров 2.jpg | caption5 = Трифоновын сүм | image6 = Здание банка. Киров.jpg | caption6 = Гадаад худалдааны банкны барилга | color = white }} | image_map = | map_caption = | coordinates = {{coord|58|36|N|49|41|E|type:city(500,000)_region:RU-KIR|display=inline,title}} | image_flag = Flag of Kirov (Kirov oblast).svg | flag_caption = | pushpin_map = Орос Киров муж#Европын Орос#Европ | image_coa = Coat of arms of Kirov.svg | coa_caption = | anthem = | anthem_ref = | holiday = 6 сард тэмдэглэдэг | holiday_ref = <ref name="Holiday">Charter of Kirov, Article&nbsp;4</ref> <!-- administrative status --> | federal_subject = [[киров муж]] | federal_subject_ref = <ref name="Ref240" /> | adm_district_jur = | adm_district_jur_ref = | adm_inhabloc_jur = Киров [[Холбооны субъектийн чанартай хот|хот]] | adm_inhabloc_jur_ref = <ref name="Ref240" /> | adm_citydistrict_jur = | adm_citydistrict_type = | adm_citydistrict_jur_ref = | adm_selsoviet_jur = | adm_selsoviet_type = | adm_selsoviet_jur_ref = | capital_of = | capital_of_ref = | adm_ctr_of1 = Киров муж | adm_ctr_of1_ref = <ref name="Ref240" /> | adm_ctr_of2 = Киров хот | adm_ctr_of2_ref = <ref name="Ref240" /> | adm_ctr_of3 = | adm_ctr_of3_ref = | inhabloc_cat = Хот | inhabloc_cat_ref = <ref name="Ref240" /> | inhabloc_type = | inhabloc_type_ref = <!-- municipal status --> | mun_district_jur = | mun_district_jur_ref = | urban_okrug_jur = Киров хотын тойрог | urban_okrug_jur_ref = <ref name="Ref241" /> | urban_settlement_jur = | urban_settlement_jur_ref = | rural_settlement_jur = | rural_settlement_jur_ref = | inter_settlement_territory = | inter_settlement_territory_ref = | mun_admctr_of1 = Киров хотын тойрог | mun_admctr_of1_ref = <ref name="Ref241" /> | mun_admctr_of2 = | mun_admctr_of2_ref = | leader_title = Тэргүүн | leader_title_ref = <ref name="LeaderTitle">Charter of Kirov, Article&nbsp;28</ref> | leader_name = Ковалёва Елена | leader_name_ref = <ref name="HeadNm">Official website of Kirov.[https://navigator-kirov.ru/novosti/elena-kovaleva-izbrana-glavoj-goroda-kirova/Elena Kovaleva was elected head of the city of Kirov]{{Dead link|date=May 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Head of Kirov {{in lang|ru}}</ref> | representative_body = [[Киров хотын дум|Хотын дум]] | representative_body_ref = <ref name="Legis">Charter of Kirov, Article&nbsp;22</ref> <!-- statistics --> | elevation_m = | area_km2 = 757.0 | area_km2_ref = <ref name="Area">Official website of Kirov. [http://www.mo-kirov.ru/city/geografic/ Administrative-Territorial Structure] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161130041744/http://www.mo-kirov.ru/city/geografic/ |date=November 30, 2016 }} {{in lang|ru}}</ref> | pop_2010census = 473695 | pop_2010census_rank = 38-д | pop_2010census_ref = <ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> | pop_latest = | pop_latest_date = | pop_latest_ref = | population_demonym = | time_zone_ref = <!-- history --> | established_date = 1374 | established_title = Анх дурдагдсан | established_date_ref = <ref name="EstNms">Official website of Kirov. [http://www.mo-kirov.ru/city/history/ Brief Historical Reference] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220126175642/https://www.mo-kirov.ru/city/history/ |date=January 26, 2022 }} {{in lang|ru}}</ref><ref name="gr" /> | current_cat_date = | current_cat_date_ref = | abolished_date = | abolished_date_ref = <!-- misc --> | postal_codes = {{collapsible list| 610000–610002, 610004–610011, 610013–610021, 610025–610027, 610029–610031, 610033, 610035, 610037, 610040, 610042, 610044–610048, 610050, 610051, 610890, 610899, 610960–610967, 610990, 610995, 610999 }} | postal_codes_ref = | dialing_codes = 8332 | dialing_codes_ref = | website = }} '''Киров''' ({{lang-ru|Киров}}<ref>[http://www.mojgorod.ru/cities/listcity.html Список всех городов Российской Федерации]. «Мой Город» {{ref-ru}}</ref>) — [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Киров муж]]ийн засаг захиргааны төв.<ref>[http://megabook.ru/article/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 Административно-территориальное деление России] {{ref-ru}}</ref><ref>[http://emigrant-ussr.ru/index/administrativno_territorialnoe_ustrojstvo_rossii/0-12 Административно-территориальное устройство России] {{ref-ru}}</ref> == Зургийн цомог == <gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Vyatka-Kirov asv2019-05 img07 Drama Theater.jpg Зураг:Vyatka-Kirov asv2019-05 img32 Alexander Garden.jpg Зураг:Vyatka-Kirov asv2019-05 img18 Armenian Church.jpg Зураг:Vyatka-Kirov asv2019-05 img20 Sacred Heart Church.jpg </gallery> == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Киров (1991–2020, туйлын үе 1845–одоо) |metric first = yes |single line = yes |width = auto |Jan record high C = 3.8 |Feb record high C = 6.0 |Mar record high C = 13.9 |Apr record high C = 27.3 |May record high C = 34.2 |Jun record high C = 36.9 |Jul record high C = 36.6 |Aug record high C = 35.9 |Sep record high C = 30.1 |Oct record high C = 22.6 |Nov record high C = 11.0 |Dec record high C = 7.0 |year record high C = 36.9 |Jan high C = -8.4 |Feb high C = -6.8 |Mar high C = 0.1 |Apr high C = 9.1 |May high C = 17.9 |Jun high C = 22.0 |Jul high C = 24.4 |Aug high C = 21.1 |Sep high C = 14.7 |Oct high C = 6.2 |Nov high C = -2.0 |Dec high C = -6.7 |year high C = 7.6 |Jan mean C = -11.5 |Feb mean C = -10.5 |Mar mean C = -4.0 |Apr mean C = 4.1 |May mean C = 11.9 |Jun mean C = 16.4 |Jul mean C = 18.9 |Aug mean C = 15.9 |Sep mean C = 10.2 |Oct mean C = 3.2 |Nov mean C = -4.3 |Dec mean C = -9.4 |year mean C = 3.4 |Jan low C = -14.5 |Feb low C = -13.9 |Mar low C = -7.7 |Apr low C = -0.2 |May low C = 6.5 |Jun low C = 11.4 |Jul low C = 13.8 |Aug low C = 11.6 |Sep low C = 6.7 |Oct low C = 0.8 |Nov low C = -6.5 |Dec low C = -12.2 |year low C = -0.4 |Jan record low C = -53.4 |Feb record low C = -40.5 |Mar record low C = -33.8 |Apr record low C = -21.2 |May record low C = -10.5 |Jun record low C = -2.4 |Jul record low C = 2.7 |Aug record low C = -0.1 |Sep record low C = -8.3 |Oct record low C = -23.2 |Nov record low C = -39.8 |Dec record low C = -45.2 |year record low C = -53.4 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 51 |Feb precipitation mm = 37 |Mar precipitation mm = 42 |Apr precipitation mm = 39 |May precipitation mm = 54 |Jun precipitation mm = 81 |Jul precipitation mm = 82 |Aug precipitation mm = 73 |Sep precipitation mm = 56 |Oct precipitation mm = 69 |Nov precipitation mm = 57 |Dec precipitation mm = 57 |year precipitation mm = 698 |Jan snow depth cm = 44 |Feb snow depth cm = 55 |Mar snow depth cm = 56 |Apr snow depth cm = 13 |May snow depth cm = 0 |Jun snow depth cm = 0 |Jul snow depth cm = 0 |Aug snow depth cm = 0 |Sep snow depth cm = 0 |Oct snow depth cm = 1 |Nov snow depth cm = 10 |Dec snow depth cm = 25 |year snow depth cm = 56 |Jan humidity = 85 |Feb humidity = 81 |Mar humidity = 74 |Apr humidity = 65 |May humidity = 60 |Jun humidity = 67 |Jul humidity = 70 |Aug humidity = 76 |Sep humidity = 80 |Oct humidity = 84 |Nov humidity = 86 |Dec humidity = 85 |year humidity = 76 |Jan rain days = 6 |Feb rain days = 4 |Mar rain days = 6 |Apr rain days = 14 |May rain days = 18 |Jun rain days = 19 |Jul rain days = 18 |Aug rain days = 20 |Sep rain days = 22 |Oct rain days = 20 |Nov rain days = 11 |Dec rain days = 7 |year rain days = 165 |Jan snow days = 28 |Feb snow days = 24 |Mar snow days = 20 |Apr snow days = 9 |May snow days = 3 |Jun snow days = 0.3 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 1 |Oct snow days = 12 |Nov snow days = 24 |Dec snow days = 28 |year snow days = 149 |Jan sun = 35 |Feb sun = 74 |Mar sun = 141 |Apr sun = 201 |May sun = 265 |Jun sun = 284 |Jul sun = 269 |Aug sun = 233 |Sep sun = 130 |Oct sun = 61 |Nov sun = 33 |Dec sun = 21 |year sun = 1747 |source 1 = Pogoda.ru.net<ref name="pogoda">{{cite web | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/27199.htm | title = Weather and Climate-The Climate of Kirov | access-date = 2026-06-14 | publisher = Погода и климат | language = ru}}</ref> |source 2 = NOAA (нар 1961–1990)<ref name = NOAA>{{cite web | url = https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_VI/RE/27196.TXT | title = Kirov Climate Normals 1961–1990 | publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] | access-date = 2026-06-14 | archive-date = 2021-11-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211105045754/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_VI/RE/27196.TXT | url-status = dead }}</ref>}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Kirov, Kirov Oblast|Киров}} {{Wiktionary}} * [https://web.archive.org/web/20171029070816/http://www.admkirov.ru/ Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас] == Зүүлтийн тайлбар== {{лавлах холбоос}} {{ОХУ-ын тавин том хот}} [[Ангилал:Киров мужийн суурин]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] 61yjxttvk7jnj5zxlrm00qi5cyx9wex 0 45301 858871 821476 2026-06-14T20:54:20Z Enkhsaihan2005 64429 858871 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын Кострома мужийн хот}} {{Ижил нэрийн тайлбар}} {{Инфобокс Оросын суурин |mn_name=Кострома |ru_name= |image_skyline=Kostroma. Fire Tower P7140241 2640.jpg |image_caption=Кострома дахь галын ажиглалтын цамхаг (1825-1828) |coordinates={{coord|57|46|05|N|40|55|37|E|display=inline,title}} |map_label_position=right |image_coa=Coat of Arms of Kostroma.svg |coa_caption= |image_flag=Flag of Kostroma (Kostroma Oblast).svg |flag_caption= |anthem= |anthem_ref= |holiday= |holiday_ref= |federal_subject=[[кострома муж]] |federal_subject_ref=<ref name="Ref59" /> |adm_city_jur=Кострома [[холбооны субъектийн чанартай хот|мужийн ач холбогдолтой хот]] |adm_city_jur_ref=<ref name="Ref59" /> |adm_ctr_of1=Кострома муж |adm_ctr_of1_ref=<ref name="Ref59" /> |adm_ctr_of2=[[Костромагин район]] |adm_ctr_of2_ref=<ref name="Ref59" /> |inhabloc_cat=Хот |inhabloc_cat_ref=<ref name="Ref59" /> |inhabloc_type= |inhabloc_type_ref= |urban_okrug_jur=Кострома хотын тойрог |urban_okrug_jur_ref=<ref name="Ref61" /> |mun_admctr_of1=Кострома хотын тойрог |mun_admctr_of1_ref=<ref name="Ref61" /> |mun_admctr_of2=Костромагийн хотын район |mun_admctr_of2_ref=<ref name="Ref61" /> |leader_title=Тэргүүн |leader_title_ref= |leader_name=Юрий Журин |leader_name_ref=<ref name="HeadName">Official website of Kostroma. [http://www.gradkostroma.ru/power/head/ Viktor Valentinovich Yemets], Head of the Kostroma City Administration</ref> |representative_body= |representative_body_ref= |area_of_what= |area_as_of= |area_km2= |area_km2_ref= |pop_2010census=268742 |pop_2010census_rank=69-д |pop_2010census_ref=<ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> |pop_density= |pop_density_as_of= |pop_density_ref= |pop_latest= |pop_latest_date= |pop_latest_ref= |established_date=1152 |established_title= |established_date_ref=<ref name="Founded" /> |current_cat_date= |current_cat_date_ref= |prev_name1= |prev_name1_date= |prev_name1_ref= |postal_codes=156XXX |postal_codes_ref= |dialing_codes=4942 |dialing_codes_ref= |website=https://grad.kostroma.gov.ru |website_ref= }} '''Кострома''' ({{lang-ru|Кострома}}<ref>[http://www.mojgorod.ru/cities/listcity.html Список всех городов Российской Федерации]. «Мой Город» {{ref-ru}}</ref>) — [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Кострома муж]]ийн засаг захиргааны төв<ref>[http://megabook.ru/article/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 Административно-территориальное деление России] {{ref-ru}}</ref><ref>[http://emigrant-ussr.ru/index/administrativno_territorialnoe_ustrojstvo_rossii/0-12 Административно-территориальное устройство России] {{ref-ru}}</ref> бөгөөд нийт {{EWZ|RU|34401}} хүн амтай (мэдээ: {{EWD|RU|34401}})<ref name="einwohner_aktuell" /> хот. Энэ хот нь [[Москва]]гаас зүүн хойд зүгт 300 орчим км зайд [[Кострома гол]] [[Ижил мөрөн]]д цутгах бэлчир дээр орших ба оросын эртний, гоёмсог хээнцэр архитектур бүхий жуулчдын очих дуртай ''[[Оросын Алтан цагариг|Оросын Алтан цагаригийн]]'' бүрэлдэхүүнд ордог хот юм. == Түүх == Хот байгуулагдсан тухай хамгийн түгээмэл таамаглалыг үндэслэн авч үзвэл Кострома нь Москвагаас таван жилийн хойно байгуулагджээ. Үүгээр тус хот нь Оросын төв Европын хэсэг дэх эртний хотуудын нэгд орно. === Эртний түүх === Хотыг 1152 онд байгуулагдсан хэмээн нийтээр үздэг. Үүнийг 18-р зуунд оросын түүхч [[Василий Никитич Татищев|Василий Татищев]] анх нийтэлсэн ба түүнийхээр өнөөдөр үгүй болсон нэгэн баримтад [[Суздаль|Суздалийн]] их ван [[Юрий Долгорукий]] Ижил мөрний дээд хэсэгт газар нутгаа өргөтгөх явцад байгуулсан хэмээжээ. Харин хотыг анх баримтаар дурдсан нь 1213 он бөгөөд түүнд [[Ростов]]ын ван [[Константин Всеволодович|Константин]] Кострома хэмээх нэгэн жижиг гацааг шатаасан тухай бичсэн байдаг аж. 1238 оны бас нэгэн өөр баримтад мөн л Кострома гэх сууринг [[Бат хаан]] дайлсан талаар дурдсан байдаг байна. 12, 13-р зуунд дурдагдсан дээрх хоёр баримтаас өөр хотын түүхийн талаар мэдээлэл маш ховор учир хотын нэрийг найдвартай тайлбарлах арга байхгүй. Кострома голын нэртэй адилаар ''Кострома'' гэх нэр нь [[Фин-угор хэл|финно угор хэлнээс]] гаралтай ''кострум'' (үгчлэн орч. „цайз“) гэх үгнээс гаралтай байж магадгүй гэдэг. === Дундад зууны түүх === Aнхны бэхлэлт бүхий суурин бий болсон нь 1240-өөд онд байсан байх магадлалтай. Тухайн үед [[Монголчуудын Русь руу хийсэн довтолгоо]]ны улмаас тэр хавийн нутаг дэвсгэр [[Монголчууд]]ын хяналтад буюу [[Алтан Орд|Алтан Ордны Улсын]] эзэмшил болсон байв. Тиймээс Оросын их, бага бүх гүнгүүд бүгд Монголчуудаас нутаг дэвсгэр заалган захирах жишгийн дагуу [[Владимир]]ын их ван [[Ярослав Всеволодович II|Ярослав Всеволодович]] хүлээн авав. Ижил мөрний зүүн эрэг дэх ойгоор хүрээлэгдсэн өндөрлөг дээр Ярослав Кострома хотын анхны модон бэхлэлтийг бариулав.<ref name="Kostromka">Local history website. [http://kostromka.ru/torop/kostroma/de.php K. Torop. Kostroma]</ref> Түүнээс гадна Ярослав гүн хотын анхны модон сүмийг бариулсан байна. 1246 онд түүнийг нас барсны дараа Ярославын хүү [[Василий Ярославич|Василийд]] Кострома хотын вангийн мэдэлд шилжив. === Хүн амын өсөлт === {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Он ! Оршин суугч |- | 1825 || align="right" | 16.874 |- | 1870 || align="right" | 27.178 |- | 1897 || align="right" | 41.336 |- | 1939 || align="right" | 121.325 |- | 1959 || align="right" | 171.720 |- | 1970 || align="right" | 223.042 |- | 1979 || align="right" | 254.725 |- | 1989 || align="right" | 278.414 |- | 2002 || align="right" | 278.750 |- | 2010 || align="right" | 268.742 |} <small>''Тайлбар:'' Хүн амын тооллогын мэдээ</small> == Цаг агаар == {{Уур амьсгалын хүснэгт | metric first = yes | single line = yes | width = auto | location = Кострома (1991–2020, туйлын үе 1842–одоо) | Jan record high C = 6.6 | Feb record high C = 7.2 | Mar record high C = 17.9 | Apr record high C = 27.6 | May record high C = 32.5 | Jun record high C = 34.5 | Jul record high C = 37.1 | Aug record high C = 37.3 | Sep record high C = 30.2 | Oct record high C = 22.9 | Nov record high C = 13.8 | Dec record high C = 9.4 | year record high C = 37.3 | Jan high C = -5.9 | Feb high C = -4.8 | Mar high C = 1.0 | Apr high C = 10.2 | May high C = 18.2 | Jun high C = 21.7 | Jul high C = 24.2 | Aug high C = 21.7 | Sep high C = 15.6 | Oct high C = 7.7 | Nov high C = 0.0 | Dec high C = -4.0 | year high C = | Jan mean C = -8.8 | Feb mean C = -8.2 | Mar mean C = -2.8 | Apr mean C = 5.0 | May mean C = 12.3 | Jun mean C = 16.1 | Jul mean C = 18.6 | Aug mean C = 16.3 | Sep mean C = 10.9 | Oct mean C = 4.4 | Nov mean C = -2.3 | Dec mean C = -6.6 | year mean C = | Jan low C = -11.8 | Feb low C = -11.3 | Mar low C = -6.3 | Apr low C = 0.8 | May low C = 7.1 | Jun low C = 11.1 | Jul low C = 13.7 | Aug low C = 11.7 | Sep low C = 7.2 | Oct low C = 1.8 | Nov low C = -4.4 | Dec low C = -9.1 | year low C = | Jan record low C = -46.4 | Feb record low C = -39.3 | Mar record low C = -31.1 | Apr record low C = -19.0 | May record low C = -5.5 | Jun record low C = -2.7 | Jul record low C = 3.2 | Aug record low C = 1.3 | Sep record low C = -5.8 | Oct record low C = -21.1 | Nov record low C = -28.8 | Dec record low C = -44.4 | year record low C = -46.4 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 41 | Feb precipitation mm = 29 | Mar precipitation mm = 31 | Apr precipitation mm = 35 | May precipitation mm = 53 | Jun precipitation mm = 74 | Jul precipitation mm = 73 | Aug precipitation mm = 73 | Sep precipitation mm = 56 | Oct precipitation mm = 64 | Nov precipitation mm = 49 | Dec precipitation mm = 40 | year precipitation mm = | Jan snow depth cm = 35 | Feb snow depth cm = 44 | Mar snow depth cm = 43 | Apr snow depth cm = 10 | May snow depth cm = 0 | Jun snow depth cm = 0 | Jul snow depth cm = 0 | Aug snow depth cm = 0 | Sep snow depth cm = 0 | Oct snow depth cm = 1 | Nov snow depth cm = 5 | Dec snow depth cm = 18 | year snow depth cm = 44 | Jan rain days = 6 | Feb rain days = 5 | Mar rain days = 8 | Apr rain days = 14 | May rain days = 16 | Jun rain days = 17 | Jul rain days = 16 | Aug rain days = 17 | Sep rain days = 18 | Oct rain days = 18 | Nov rain days = 11 | Dec rain days = 8 | year rain days = 154 | Jan snow days = 28 | Feb snow days = 24 | Mar snow days = 18 | Apr snow days = 8 | May snow days = 1 | Jun snow days = 0.1 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 1 | Oct snow days = 7 | Nov snow days = 20 | Dec snow days = 27 | year snow days = 134 | Jan humidity = 87 | Feb humidity = 83 | Mar humidity = 77 | Apr humidity = 68 | May humidity = 64 | Jun humidity = 72 | Jul humidity = 74 | Aug humidity = 78 | Sep humidity = 82 | Oct humidity = 86 | Nov humidity = 88 | Dec humidity = 88 | year humidity = 79 | Jan sun = 35.1 | Feb sun = 68.7 | Mar sun = 136.9 | Apr sun = 193.0 | May sun = 257.1 | Jun sun = 278.6 | Jul sun = 284.3 | Aug sun = 232.4 | Sep sun = 136.5 | Oct sun = 67.6 | Nov sun = 29.7 | Dec sun = 22.2 | year sun = | source 1 = Pogoda.ru.net<ref>{{cite web |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate/27333.htm |title=Погода и Климат – Климат Кострома |publisher=Цаг агаар ба уур амьсгал (Погода и климат) |language=ru |access-date=2026-06-14}}</ref> | source 2 = [[NOAA]]<ref name = NOAA> {{cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/RussianFederation/CSV/Kostroma_27333.csv|title=Kostroma Climate Normals 1991–2020 |publisher=Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |access-date=2026-06-14}}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Kostroma|Кострома}} {{Wikivoyage|Kostroma|Кострома}} {{Wiktionary}} * [http://www.gradkostroma.ru/ Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == <references/> {{ОХУ-ын тавин том хот}} [[Ангилал:Ижил мөрний суурин]] [[Ангилал:Кострома мужийн суурин]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:1152 онд байгуулагдсан]] 66jswi8xiep5res1l7raln8myj2xg1g 0 45302 858872 799979 2026-06-14T20:56:39Z Enkhsaihan2005 64429 858872 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын хот}} {{Инфобокс Оросын суурин | mn_name = Курган | ru_name = | loc_name1 = | loc_lang1 = | loc_name2 = | loc_lang2 = | loc_name3 = | loc_lang3 = | loc_name4 = | loc_lang4 = | other_name = | other_lang = | image_skyline = Kuybyshev street Kurgan.jpg | image_caption = Курган дахь Куйбышевын гудамж | image_map = | map_caption = | coordinates = {{coord|55|28|N|65|21|E|display= inline,title}} | image_flag = Flag of Kurgan (Kurgan oblast).svg | flag_caption = | image_coa = Kurgan coat of arms.png | coa_caption = | anthem = | anthem_ref = | holiday = | holiday_ref = <!-- administrative status --> | federal_subject = [[Курган муж]] | federal_subject_ref = <ref name="Ref49" /> | adm_district_jur = | adm_district_jur_ref = | adm_inhabloc_jur = Курган [[Холбооны субъектийн чанартай хот|мужийн харьяанд байдаг хот]] | adm_inhabloc_jur_ref = <ref name="Ref49" /> | adm_citydistrict_jur = | adm_citydistrict_type = | adm_citydistrict_jur_ref = | adm_selsoviet_jur = | adm_selsoviet_type = | adm_selsoviet_jur_ref = | capital_of = | capital_of_ref = | adm_ctr_of1 = Курган муж | adm_ctr_of1_ref = <ref name="Ref49" /> | adm_ctr_of2 = Курган мужийн харьяанд байдаг хот | adm_ctr_of2_ref = <ref name="Ref49" /> | adm_ctr_of3 = | adm_ctr_of3_ref = | inhabloc_cat = Хот | inhabloc_cat_ref = <ref name="Ref49" /> | inhabloc_type = | inhabloc_type_ref = <!-- municipal status --> | mun_district_jur = | mun_district_jur_ref = | urban_okrug_jur = Курган хотын тойрог | urban_okrug_jur_ref = <ref name="Ref363" /> | urban_settlement_jur = | urban_settlement_jur_ref = | rural_settlement_jur = | rural_settlement_jur_ref = | inter_settlement_territory = | inter_settlement_territory_ref = | mun_admctr_of1 = Курган хотын тойрог | mun_admctr_of1_ref = <ref name="Ref363" /> | mun_admctr_of2 = | mun_admctr_of2_ref = | leader_title = Тэргүүн | leader_title_ref = | leader_name = Елена Ситникова | leader_name_ref = | representative_body = Хотын дум | representative_body_ref = <ref>[http://www.kurgan-city.ru/duma КУРГАНСКАЯ ГОРОДСКАЯ ДУМА (из Устава города Кургана)]</ref> <!-- statistics --> | elevation_m = | area_km2 = 393 | area_km2_ref = <ref>{{cite web|url= http://www.kurgan-city.ru/about/statistics/passw/g_password.php |title= Паспорт муниципального образования Курганской области город Курган |publisher= City of Kurgan |access-date= 2012-10-28 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120510231736/http://www.kurgan-city.ru/about/statistics/passw/g_password.php |archive-date= May 10, 2012 |url-status= dead }}</ref> | pop_2010census = 333606 | pop_2010census_rank = 53-т | pop_2010census_ref = <ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> | pop_latest = | pop_latest_date = | pop_latest_ref = | population_demonym = | time_zone_ref = <!-- history --> | established_date = 1679 | established_title = | established_date_ref = | current_cat_date = 1782 | current_cat_date_ref = | abolished_date = | abolished_date_ref = <!-- misc --> | postal_codes = 640ххх | postal_codes_ref = | dialing_codes = 3522 | dialing_codes_ref = | website = http://www.kurgan-city.ru/ }} '''Курган''' ({{lang-ru|Курган}}<ref>[http://www.mojgorod.ru/cities/listcity.html Список всех городов Российской Федерации]. «Мой Город» {{ref-ru}}</ref>) — [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[{{PAGENAME}} муж]]ийн засаг захиргааны төв.<ref>[http://megabook.ru/article/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 Административно-территориальное деление России] {{ref-ru}}</ref><ref>[http://emigrant-ussr.ru/index/administrativno_territorialnoe_ustrojstvo_rossii/0-12 Административно-территориальное устройство России] {{ref-ru}}</ref> == Зураг == <gallery> Kuybyshev street Kurgan.jpg Marshal Golikov avenue Kurgan.jpg Drama theatre Kurgan.jpg Куйбышева 19 Дом Кюхельбекера.JPG </gallery> == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |width = auto |location = Курган (1991–2020, туйлын үе 1893–одоо) |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 4.3 |Feb record high C = 8.0 |Mar record high C = 17.3 |Apr record high C = 31.3 |May record high C = 36.6 |Jun record high C = 38.5 |Jul record high C = 41.2 |Aug record high C = 38.5 |Sep record high C = 35.8 |Oct record high C = 24.6 |Nov record high C = 14.2 |Dec record high C = 5.8 |year record high C = |Jan high C = −11.4 |Feb high C = −8.9 |Mar high C = -0.7 |Apr high C = 11.1 |May high C = 20.2 |Jun high C = 24.5 |Jul high C = 25.8 |Aug high C = 23.6 |Sep high C = 17.1 |Oct high C = 8.8 |Nov high C = -2.5 |Dec high C = -9.2 |year high C = 8.2 |Jan mean C = -15.5 |Feb mean C = -13.8 |Mar mean C = -5.7 |Apr mean C = 5.1 |May mean C = 13.4 |Jun mean C = 18.2 |Jul mean C = 19.7 |Aug mean C = 17.4 |Sep mean C = 11.1 |Oct mean C = 4.1 |Nov mean C = -6.0 |Dec mean C = -12.9 |year mean C = 2.9 |Jan low C = −19.4 |Feb low C = −18.3 |Mar low C = −10.2 |Apr low C = 0.0 |May low C = 6.8 |Jun low C = 11.9 |Jul low C = 13.7 |Aug low C = 11.9 |Sep low C = 6.2 |Oct low C = 0.2 |Nov low C = −9.3 |Dec low C = −16.6 |year low C = -1.9 |Jan record low C = −47.9 |Feb record low C = −47.9 |Mar record low C = −44.3 |Apr record low C = −27.2 |May record low C = −10.5 |Jun record low C = -3.5 |Jul record low C = 2.8 |Aug record low C = -1.6 |Sep record low C = −7.7 |Oct record low C = −24.8 |Nov record low C = −38.8 |Dec record low C = −46.4 |year record low C = −47.9 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 18 |Feb precipitation mm = 14 |Mar precipitation mm = 18 |Apr precipitation mm = 22 |May precipitation mm = 38 |Jun precipitation mm = 51 |Jul precipitation mm = 61 |Aug precipitation mm = 52 |Sep precipitation mm = 34 |Oct precipitation mm = 34 |Nov precipitation mm = 28 |Dec precipitation mm = 21 |year precipitation mm = 391 |Jan snow depth cm = 24 |Feb snow depth cm = 30 |Mar snow depth cm = 26 |Apr snow depth cm = 4 |May snow depth cm = 0 |Jun snow depth cm = 0 |Jul snow depth cm = 0 |Aug snow depth cm = 0 |Sep snow depth cm = 0 |Oct snow depth cm = 1 |Nov snow depth cm = 6 |Dec snow depth cm = 18 |year snow depth cm = 30 |Jan humidity = 82 |Feb humidity = 80 |Mar humidity = 78 |Apr humidity = 66 |May humidity = 59 |Jun humidity = 63 |Jul humidity = 69 |Aug humidity = 72 |Sep humidity = 74 |Oct humidity = 77 |Nov humidity = 81 |Dec humidity = 81 |year humidity = 74 |Jan rain days = 1 |Feb rain days = 1 |Mar rain days = 4 |Apr rain days = 10 |May rain days = 16 |Jun rain days = 16 |Jul rain days = 15 |Aug rain days = 17 |Sep rain days = 18 |Oct rain days = 14 |Nov rain days = 6 |Dec rain days = 2 |year rain days = 120 |Jan snow days = 23 |Feb snow days = 18 |Mar snow days = 14 |Apr snow days = 6 |May snow days = 2 |Jun snow days = 0.1 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 1 |Oct snow days = 9 |Nov snow days = 17 |Dec snow days = 21 |year snow days = 111 |Jan sun = 72 |Feb sun = 118 |Mar sun = 185 |Apr sun = 237 |May sun = 279 |Jun sun = 306 |Jul sun = 300 |Aug sun = 251 |Sep sun = 180 |Oct sun = 109 |Nov sun = 69 |Dec sun = 56 |year sun = 2162 |source 1 = Pogoda.ru.net<ref name = Pogoda > {{cite web | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/28661.htm | title = Weather and Climate-The Climate of Kurgan | publisher = Цаг агаар ба уур амьсгал | language = ru | access-date = 2026-06-14}}</ref> |source 2 = NOAA (нар, 1961–1990)<ref name = NOAA >{{cite web | url = https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/RA/28661.TXT | title = Kurgan Climate Normals 1961–1990 | publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] | access-date = 2026-06-14 }}</ref> |date=2012 }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Kurgan, Kurgan Oblast|Курган}} {{Wiktionary}} == Эшлэл == {{лавлах холбоос}} {{ОХУ-ын тавин том хот}} [[Ангилал:Курган мужийн суурин]] [[Ангилал:Курган| ]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (ЗХУ)| ]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:1662 онд байгуулагдсан]] thtv2h1mkg4qmzaxe78nwhyyhuqjgx3 0 45303 858874 767588 2026-06-14T20:58:15Z Enkhsaihan2005 64429 858874 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын Магадан мужийн хот}} {{Ижил нэрийн тайлбар}} {{Инфобокс Оросын суурин |mn_name=Магадан |ru_name= |image_skyline=Magadan seen from mountain.jpg |image_caption=Магадан хотын үзэмж |coordinates = {{coord|59|34|N|150|48|E|display=inline,title}} |map_label_position=right |image_coa=COA Magadan, Russian Federation.svg |coa_caption= |image_flag=Flag of Magadan.svg |flag_caption= |anthem=''байхгүй'' |anthem_ref=<ref name="Anthem">Article&nbsp;4 of the Charter of Magadan does not specify any town symbols other than a flag and a coat of arms</ref> |holiday=July&nbsp;14; observed on the<br />third Saturday of July |holiday_ref=<ref name="Holiday">Decision #49-D</ref> |federal_subject=[[магадан муж]] |federal_subject_ref=<ref name="Ref769" /> |adm_city_jur=Магадан [[холбооны субъектийн чанартай хот|мужийн ач холбогдолтой суурин]] |adm_city_jur_ref=<ref name="Ref769" /> |adm_ctr_of1=Магадан муж |adm_ctr_of1_ref=<ref name="MagadanOCharter">Charter of Magadan Oblast, Article&nbsp;38</ref> |adm_ctr_of2=Магадан мужийн ач холбогдолтой суурин |adm_ctr_of2_ref=<ref name="Ref769" /> |inhabloc_cat=Суурин |inhabloc_cat_ref=<ref name="Ref769" /> |inhabloc_type= |inhabloc_type_ref= |urban_okrug_jur=Магадан хотын тойрог |urban_okrug_jur_ref=<ref name="Ref770" /> |mun_admctr_of=Магадан хотын тойрог |mun_admctr_of_ref=<ref name="Ref770" /> |leader_title=Тэргүүн/Хотын дарга |leader_title_ref=<ref name="HeadMayor">Charter of Magadan, Articles&nbsp;33 and&nbsp;35.1</ref> |leader_name=Андрей Попов (тэргүүн),<ref name="Head">Official website of Magadan Town Duma. [http://www.maggorduma.ru/index.php?newsid=983 Andrey Anatolyevich Popov] {{in lang|ru}}</ref><br />Юрий Гришан (Хотын дарга) |leader_name_ref=<ref name="Mayor">Official website of Magadan's Mayor Office. [http://www.magadangorod.ru/index.php?newsid=15029 Serey Vasilyevich Abramov] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130527213725/http://www.magadangorod.ru/index.php?newsid=15029 |date=May 27, 2013 }}, Mayor of Magadan {{in lang|ru}}</ref> |representative_body=Хотын дум |representative_body_ref=<ref name="Legis">Charter of Magadan, Article&nbsp;24</ref> |area_of_what= |area_km2=295 |area_km2_ref=<ref name="Area">Official website of Magadan's Mayor Office. [http://www.magadangorod.ru/index.php?newsid=57 Official Site of Magadan. Обновление материалов генерального плана 1994 г. Пояснительная записка.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130513060906/http://www.magadangorod.ru/index.php?newsid=57 |date=May 13, 2013 }} {{in lang|ru}}</ref> |pop_2010census=95982 |pop_2010census_rank=178-д |pop_2010census_ref=<ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> |pop_density= |pop_density_as_of= |pop_density_ref= |pop_latest=101045 |pop_latest_date=1 сар, 2014 |pop_latest_ref=<ref name="2014Est">Magadan Oblast Territorial Branch of the [[Russian Federal State Statistics Service|Federal State Statistics Service]]. [http://magadanstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/magadanstat/resources/d1b44280436ca7b2b3eaf374665da2b8/%D0%9E%D1%86%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%B0+%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BF%D0%BE+%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BC+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2014%D0%B3.+%D0%B8+%D0%B2+%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%BC+%D0%B7%D0%B0+2013%D0%B3..doc Оценка численности населения по районам на 1 января 2014 г. и в среднем за 2013 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141216005131/http://magadanstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/magadanstat/resources/d1b44280436ca7b2b3eaf374665da2b8/%D0%9E%D1%86%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%B0+%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BF%D0%BE+%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BC+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2014%D0%B3.+%D0%B8+%D0%B2+%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%BC+%D0%B7%D0%B0+2013%D0%B3..doc |website=magadanstat.gks.ru|date=December 16, 2014 |language=RU}}</ref> |established_date=1929 |established_title= |established_date_ref=<ref name="Vazhenin" /> |current_cat_date=7 сарын&nbsp;14,{{citation needed|date=December 2014}} 1939 |current_cat_date_ref=<ref name="Vazhenin" /> |prev_name1= |prev_name1_date= |prev_name1_ref= |postal_codes=685000–685005, 685007, 685017, 685021, 685024, 685030–685031, 685098–685099, 685700, 685960–685961 |dialing_codes=4132 |dialing_codes_ref= |website=http://www.magadangorod.ru |website_ref= }} '''Магадан''' ({{lang-ru|{{PAGENAME}}}}<ref>[http://www.mojgorod.ru/cities/listcity.html Список всех городов Российской Федерации]. «Мой Город» {{ref-ru}}</ref>) — [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Магадан муж]]ийн засаг захиргааны төв.<ref>[http://megabook.ru/article/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 Административно-территориальное деление России] {{ref-ru}}</ref><ref>[http://emigrant-ussr.ru/index/administrativno_territorialnoe_ustrojstvo_rossii/0-12 Административно-территориальное устройство России] {{ref-ru}}</ref> == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location=Магадан (1991–2020, туйлын үе 1930–одоо) |metric first=yes |single line=yes |Jan record high C = 2.4 |Feb record high C = 3.2 |Mar record high C = 5.8 |Apr record high C = 9.7 |May record high C = 22.3 |Jun record high C = 24.5 |Jul record high C = 27.8 |Aug record high C = 26.1 |Sep record high C = 20.2 |Oct record high C = 13.8 |Nov record high C = 6.6 |Dec record high C = 3.6 |year record high C = |Jan high C = −13.3 |Feb high C = −12.5 |Mar high C = −7.5 |Apr high C = −1.1 |May high C = 5.4 |Jun high C = 11.5 |Jul high C = 15.1 |Aug high C = 15.1 |Sep high C = 10.8 |Oct high C = 2.1 |Nov high C = -7.0 |Dec high C = −12.3 |year high C = |Jan mean C = -15.6 |Feb mean C = -15.4 |Mar mean C = -10.9 |Apr mean C = -4.1 |May mean C = 2.2 |Jun mean C = 8.0 |Jul mean C = 12.1 |Aug mean C = 12.2 |Sep mean C = 7.8 |Oct mean C = -0.7 |Nov mean C = -9.5 |Dec mean C = -14.5 |year mean C = |Jan low C = −17.8 |Feb low C = −17.8 |Mar low C = −13.9 |Apr low C = −6.9 |May low C = −0.2 |Jun low C = 5.5 |Jul low C = 9.9 |Aug low C = 9.9 |Sep low C = 5.3 |Oct low C = -3.0 |Nov low C = −11.7 |Dec low C = −16.6 |year low C = |Jan record low C = −34.6 |Feb record low C = −33.3 |Mar record low C = −30.8 |Apr record low C = −23.5 |May record low C = −10.8 |Jun record low C = -3.0 |Jul record low C = 2.0 |Aug record low C = -1.0 |Sep record low C = −6.3 |Oct record low C = −21.1 |Nov record low C = −26.9 |Dec record low C = −37.0 |year record low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 18 |Feb precipitation mm = 14 |Mar precipitation mm = 21 |Apr precipitation mm = 24 |May precipitation mm = 40 |Jun precipitation mm = 52 |Jul precipitation mm = 67 |Aug precipitation mm = 102 |Sep precipitation mm = 85 |Oct precipitation mm = 75 |Nov precipitation mm = 61 |Dec precipitation mm = 27 |year precipitation mm = 586 |Jan snow depth cm = 26 |Feb snow depth cm = 24 |Mar snow depth cm = 25 |Apr snow depth cm = 24 |May snow depth cm = 9 |Jun snow depth cm = 0 |Jul snow depth cm = 0 |Aug snow depth cm = 0 |Sep snow depth cm = 0 |Oct snow depth cm = 5 |Nov snow depth cm = 23 |Dec snow depth cm = 31 |year snow depth cm = 31 |Jan humidity = 65 |Feb humidity = 64 |Mar humidity = 65 |Apr humidity = 71 |May humidity = 78 |Jun humidity = 82 |Jul humidity = 86 |Aug humidity = 83 |Sep humidity = 78 |Oct humidity = 69 |Nov humidity = 66 |Dec humidity = 64 |year humidity = 73 |Jan rain days = 0.1 |Feb rain days = 0.3 |Mar rain days = 0.3 |Apr rain days = 2 |May rain days = 11 |Jun rain days = 17 |Jul rain days = 21 |Aug rain days = 20 |Sep rain days = 19 |Oct rain days = 10 |Nov rain days = 2 |Dec rain days = 0.1 |year rain days = 103 |Jan snow days = 16 |Feb snow days = 16 |Mar snow days = 16 |Apr snow days = 17 |May snow days = 12 |Jun snow days = 0 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 1 |Oct snow days = 14 |Nov snow days = 19 |Dec snow days = 16 |year snow days = 127 |Jan sun = 77.3 |Feb sun = 132.6 |Mar sun = 211.4 |Apr sun = 235.9 |May sun = 226.3 |Jun sun = 228.5 |Jul sun = 196.0 |Aug sun = 175.6 |Sep sun = 157.3 |Oct sun = 142.9 |Nov sun = 79.9 |Dec sun = 50.2 |year sun = |source 1 = Погода и Климат<ref>{{cite web | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/25913.htm | title = КЛИМАТ МАГАДАНА | access-date = 2026-06-14 | publisher = Погода и Климат | language = ru}}</ref> | source 2 = [[NOAA]]<ref name = NOAA> {{cite web | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/RussianFederation/CSV/Magadan_25913.csv | title = Magadan Climate Normals 1991-2020 | publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа | access-date = 2026-06-14}}</ref> |date=2024 }} == Зүүлтийн тайлбар== {{лавлах холбоос}} {{ОХУ-ын тавин том хот}} [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Магадан| ]] [[Ангилал:Магадан мужийн суурин]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Оросын боомт]] [[Ангилал:Номхон далайн боомт]] [[Ангилал:1929 онд байгуулагдсан]] exmp6cgoldougsoj70ns95fvithnoqd 0 45304 858875 823623 2026-06-14T21:01:34Z Enkhsaihan2005 64429 858875 wikitext text/x-wiki {{short description|Оросын Мурманск мужийн хот}} {{Ижил нэрийн тайлбар| Мурманск (салаа утга)}} {{Инфобокс Оросын суурин | mn_name = Мурманск | ru_name = | loc_name1 = Мурман ланнҍ | loc_lang1 = [[Кильдин Сами хэл|Кильдин Сами]] | loc_name2 = Murmánska | loc_lang2 = [[Хойд Сами хэл|Умард Сами]] | loc_name3 = Muurman<ref name="nds-muurman">{{cite web |title=Muurman (subst. erisnimi) |url=https://saan.oahpa.no/detail/sms/fin/Muurman.html |access-date=October 11, 2023 |website=Neahttadigisánit}}</ref> | loc_lang3 = [[Колтта Сами хэл|Колтта Сами]] | image_skyline = File:Murmansk (cropped).jpg | image_caption = Хотын үзэмж | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Орос Мурманск муж#Европын Орос#Европ | coordinates = {{coord|68|58|14|N|33|04|30|E|display=inline,title}} | image_flag = Flag of Murmansk (City).png | flag_caption = | image_coa = RUS Murmansk COA.svg | coa_caption = | anthem = | anthem_ref = | holiday = 10 сарын&nbsp;4 | holiday_ref = <ref name="Holiday">{{cite news |last=Stepanova, Anna |date=September 29, 2017 |title=День города в Мурманске 2017: программа праздника и перекрытия дорог |url=https://www.murmansk.kp.ru/daily/26738.7/3765418/ |access-date=November 20, 2017 |website=[[Komsomolskaya Pravda]]}}</ref> <!-- administrative status --> | federal_subject = [[мурманск муж]] | federal_subject_ref = <ref name="Ref395" /> | adm_district_jur = | adm_district_jur_ref = | adm_inhabloc_jur = Мурманск [[Холбооны субъектийн чанартай хот|хот]] | adm_inhabloc_jur_ref = <ref name="Ref395" /> | adm_citydistrict_jur = | adm_citydistrict_type = | adm_citydistrict_jur_ref = | adm_selsoviet_jur = | adm_selsoviet_type = | adm_selsoviet_jur_ref = | capital_of = | capital_of_ref = | adm_ctr_of1 = Мурманск муж | adm_ctr_of1_ref = <ref name="Ref395" /> | adm_ctr_of2 = Мурманск хот | adm_ctr_of2_ref = <ref name="Ref395" /> | adm_ctr_of3 = | adm_ctr_of3_ref = | inhabloc_cat = Хот | inhabloc_cat_ref = <ref name="Ref395" /> | inhabloc_type = | inhabloc_type_ref = <!-- municipal status --> | mun_district_jur = | mun_district_jur_ref = | urban_okrug_jur = Мурманск хотын тойрог | urban_okrug_jur_ref = <ref name="Ref811" /> | urban_settlement_jur = | urban_settlement_jur_ref = | rural_settlement_jur = | rural_settlement_jur_ref = | inter_settlement_territory = | inter_settlement_territory_ref = | mun_admctr_of1 = Мурманск хотын тойрог | mun_admctr_of1_ref = <ref name="Ref811" /> | mun_admctr_of2 = | mun_admctr_of2_ref = | leader_title = Тэргүүн/Хотын дарга | leader_title_ref = | leader_name = Дмитрий Филипов (Тэргүүн)<br />Евгений Никора (Хотын дарга) | leader_name_ref = | representative_body = [[Мурманск хотын төлөөлөгчдийн зөвлөл|Төлөөлөгчдийн зөвлөл]] | representative_body_ref = <!-- statistics --> | elevation_m = | area_km2 = | area_km2_ref = | pop_2010census_rank = 61-т | pop_latest = | pop_latest_date = | pop_latest_ref = <ref name="2014Est">{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/doc_2014/bul_dr/mun_obr2014.rar |title=Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года |access-date=April 24, 2015 |archive-date=August 10, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140810202114/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2014/bul_dr/mun_obr2014.rar |url-status=dead }}</ref> | population_demonym = | time_zone_ref = <!-- history --> | established_date = 10 сарын&nbsp;4, 1916 | established_title = Байгуулагдсан | established_date_ref = <ref name="ATSBook24" /> | current_cat_date = 7 сарын&nbsp;19, 1916 | current_cat_date_ref = <ref name="ATSBook24" /> | abolished_date = | abolished_date_ref = <!-- misc --> | postal_codes = 183000–183099 | postal_codes_ref = <ref>{{Cite web |url=http://www.russianpost.ru/PostOfficeFindInterface/FindOPSByPostOfficeID.aspx?index=183000 |title=Main Murmansk post office |access-date=July 18, 2010 |archive-date=February 26, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120226151741/http://www.russianpost.ru/PostOfficeFindInterface/FindOPSByPostOfficeID.aspx?index=183000 |url-status=dead }}</ref> | dialing_codes = 8152 | dialing_codes_ref = | website = http://www.citymurmansk.ru }} '''Мурманск''' ({{lang-ru|Мурманск}}<ref>[http://www.mojgorod.ru/cities/listcity.html Список всех городов Российской Федерации]. «Мой Город» {{ref-ru}}</ref>) — [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Мурманск муж]]ийн засаг захиргааны төв.<ref>[http://megabook.ru/article/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 Административно-территориальное деление России] {{ref-ru}}</ref><ref>[http://emigrant-ussr.ru/index/administrativno_territorialnoe_ustrojstvo_rossii/0-12 Административно-территориальное устройство России] {{ref-ru}}</ref> ==Зураг== <gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:MurmanskHarbour.jpg Зураг:Murmansk - view from hills.jpg Зураг:Озёра Глубокие.jpg Зураг:Храм Архангела Михаила (Мурманск).jpg </gallery> == Цаг агаар == {{Уур амьсгалын хүснэгт |width = auto |location = Мурманск (1991–2020, туйлын үе 1918–одоо) |metric first = yes |single line = yes | Jan record high C = 7.0 | Feb record high C = 6.6 | Mar record high C = 9.0 | Apr record high C = 17.6 | May record high C = 29.4 | Jun record high C = 30.8 | Jul record high C = 32.9 | Aug record high C = 30.2 | Sep record high C = 24.2 | Oct record high C = 15.0 | Nov record high C = 11.7 | Dec record high C = 7.2 | year record high C = 32.9 | Jan avg record high C = 1.7 | Feb avg record high C = 2.0 | Mar avg record high C = 4.5 | Apr avg record high C = 10.3 | May avg record high C = 19.1 | Jun avg record high C = 24.4 | Jul avg record high C = 26.9 | Aug avg record high C = 23.9 | Sep avg record high C = 17.8 | Oct avg record high C = 9.7 | Nov avg record high C = 3.9 | Dec avg record high C = 2.9 | year avg record high C = 27.7 | Jan high C = -6.5 | Feb high C = -6.4 | Mar high C = -1.9 | Apr high C = 2.9 | May high C = 8.4 | Jun high C = 13.8 | Jul high C = 17.7 | Aug high C = 15.3 | Sep high C = 10.7 | Oct high C = 3.6 | Nov high C = -1.8 | Dec high C = -4.1 | year high C = 4.3 | Jan mean C = -9.6 | Feb mean C = -9.3 | Mar mean C = -5.1 | Apr mean C = -0.3 | May mean C = 4.6 | Jun mean C = 9.4 | Jul mean C = 13.2 | Aug mean C = 11.5 | Sep mean C = 7.6 | Oct mean C = 1.6 | Nov mean C = -4.0 | Dec mean C = -6.8 | year mean C = 1.1 | Jan low C = -12.7 | Feb low C = -12.3 | Mar low C = -8.2 | Apr low C = -3.3 | May low C = 1.5 | Jun low C = 5.9 | Jul low C = 9.6 | Aug low C = 8.3 | Sep low C = 5.1 | Oct low C = -0.3 | Nov low C = -6.2 | Dec low C = -9.6 | year low C = -1.8 | Jan avg record low C = -25.1 | Feb avg record low C = -24.4 | Mar avg record low C = -19.1 | Apr avg record low C = -12.1 | May avg record low C = -3.8 | Jun avg record low C = 1.2 | Jul avg record low C = 5.2 | Aug avg record low C = 3.2 | Sep avg record low C = -0.4 | Oct avg record low C = -8.1 | Nov avg record low C = -16.4 | Dec avg record low C = -20.7 | year avg record low C = -28.5 | Jan record low C = -39.4 | Feb record low C = -38.6 | Mar record low C = -32.6 | Apr record low C = -24.0 | May record low C = -10.3 | Jun record low C = -2.8 | Jul record low C = 1.7 | Aug record low C = -2.0 | Sep record low C = -10.1 | Oct record low C = -21.2 | Nov record low C = -32.2 | Dec record low C = -34.9 | year record low C = -39.4 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 34 | Feb precipitation mm = 24 | Mar precipitation mm = 29 | Apr precipitation mm = 29 | May precipitation mm = 37 | Jun precipitation mm = 56 | Jul precipitation mm = 66 | Aug precipitation mm = 71 | Sep precipitation mm = 54 | Oct precipitation mm = 56 | Nov precipitation mm = 36 | Dec precipitation mm = 37 | year precipitation mm = 529 | Jan snow depth cm = 26 | Feb snow depth cm = 28 | Mar snow depth cm = 30 | Apr snow depth cm = 19 | May snow depth cm = 2 | Jun snow depth cm = 0 | Jul snow depth cm = 0 | Aug snow depth cm = 0 | Sep snow depth cm = 0 | Oct snow depth cm = 3 | Nov snow depth cm = 11 | Dec snow depth cm = 19 | year snow depth cm = 30 | Jan humidity = 84 | Feb humidity = 83 | Mar humidity = 79 | Apr humidity = 73 | May humidity = 72 | Jun humidity = 70 | Jul humidity = 75 | Aug humidity = 79 | Sep humidity = 80 | Oct humidity = 83 | Nov humidity = 86 | Dec humidity = 85 | year humidity = 79 | Jan rain days = 2 | Feb rain days = 2 | Mar rain days = 3 | Apr rain days = 9 | May rain days = 18 | Jun rain days = 22 | Jul rain days = 22 | Aug rain days = 22 | Sep rain days = 24 | Oct rain days = 17 | Nov rain days = 5 | Dec rain days = 3 | year rain days = 149 | Jan snow days = 27 | Feb snow days = 28 | Mar snow days = 24 | Apr snow days = 19 | May snow days = 14 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 20 | Nov snow days = 24 | Dec snow days = 27 | year snow days = 183 | Jan sun = 1.9 | Feb sun = 44.5 | Mar sun = 133.4 | Apr sun = 188.6 | May sun = 205.2 | Jun sun = 234.8 | Jul sun = 249.4 | Aug sun = 165.4 | Sep sun = 108.3 | Oct sun = 51.7 | Nov sun = 5.8 | Dec sun = 0 | year sun = |source 1=Pogoda.ru.net<ref name="pogoda">{{cite web |script-title=ru:Климат Мурманска |trans-title=The Climate of Murmansk |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate/22113.htm |access-date=2026-06-14 |website=Цаг агаар ба уур амьсгал (Погода и климат) |language=ru |archive-date=2019-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190112092103/http://pogodaiklimat.ru/climate/22113.htm |url-status=live }}</ref> |source 2 = [[NOAA]]<ref name="NOAA">{{cite web |title=Murmansk Climate Normals 1991–2020 |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/RussianFederation/CSV/Murmansk_22113.csv |access-date=2026-06-14 |publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |archive-date=2023-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116104507/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/RussianFederation/CSV/Murmansk_22113.csv |url-status=live }}</ref> Infoclimat<ref>{{cite web|url=https://www.infoclimat.fr/climatologie/annee/1991/murmansk/valeurs/22113.html|title=Climatologie de l'année à Murmansk|publisher=Infoclimat|language=|access-date=2026-06-14|archive-date=2023-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20231120031257/https://www.infoclimat.fr/climatologie/annee/1991/murmansk/valeurs/22113.html|url-status=live}}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Murmansk|Мурманск}} {{Wiktionary}} * [http://www.citymurmansk.ru/ Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас] == Зүүлтийн тайлбар== {{лавлах холбоос}} {{ОХУ-ын тавин том хот}} [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Мурманск| ]] [[Ангилал:Мурманск мужийн суурин]] [[Ангилал:Оросын боомт]] [[Ангилал:Лениний одон шагналтан|!]] [[Ангилал:Сами]] [[Ангилал:Лапланд]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:1916 онд байгуулагдсан]] 2hk7ib2notdsi0d0snja11hl3znorca 0 45305 858876 799893 2026-06-14T21:02:32Z Enkhsaihan2005 64429 858876 wikitext text/x-wiki {{Short description|City in Novgorod Oblast, Russia}} {{Distinguish | Доод Новгород}} {{Redirect|Новгород}} {{Инфобокс Оросын суурин |mn_name=Их Новгород |ru_name=Великий Новгород |image_skyline=Veliky Novgorod montage (2015).png |image_caption= |coordinates = {{coord|58|33|N|31|16|E|display=inline,title}} |map_label_position=right |image_coa=Coat of Arms of Veliky Novgorod.svg |coa_caption= |image_flag=Flag of Veliky Novgorod.svg |flag_caption= |pushpin_map=Орос Новгород муж#Европын Орос#Европ |anthem= |anthem_ref= |holiday= |holiday_ref= |federal_subject=[[новгород муж]] |federal_subject_ref=<ref name="Ref534" /> |adm_city_jur=Их Новгород [[Холбооны субъектийн чанартай хот|мужийн чанартай хот]] |adm_city_jur_ref=<ref name="Ref534" /> |adm_ctr_of1=[[Новгород муж]] |adm_ctr_of1_ref=<ref name="Ref534" /> |adm_ctr_of2=Их Новгород мужийн чанартай хот |adm_ctr_of2_ref=<ref name="Ref534" /> |inhabloc_cat=Хот |inhabloc_cat_ref=<ref name="Ref119">Resolution #121</ref> |inhabloc_type= |inhabloc_type_ref= |urban_okrug_jur=Их Новгород хотын тойрог |urban_okrug_jur_ref=<ref name="Ref832" /> |mun_admctr_of1=Их Новгород хотын тойрог |mun_admctr_of1_ref=<ref name="Ref832" /> |mun_admctr_of2=Новгородын хотын тойрог |mun_admctr_of2_ref=<ref name="Ref832" /> |leader_title=[[Их Новгородын хотын дарга|Хотын дарга]] |leader_title_ref=<ref name="HeadLegis">Charter of Veliky Novgorod, Article&nbsp;6</ref> |leader_name=Александр Розбаум |representative_body=[[Их Новгородын дум|Дум]] |representative_body_ref=<ref name="HeadLegis" /> |area_of_what= |area_as_of= |area_km2=90 |area_km2_ref=<ref name="OffStats">Official website of Veliky Novgorod. [http://www.adm.nov.ru/spage.xhtml?docid=11 Geographic Location] {{in lang|ru}}</ref> |pop_2010census=218717 |pop_2010census_rank=85-д |pop_2010census_ref=<ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census|date=June 2011}}</ref> |pop_density= |pop_density_as_of= |pop_density_ref= |pop_latest=218681 |pop_latest_date=1 сар, 2011 |pop_latest_ref=<ref name="OffStats" /> |established_title=Анх дурдагдсан |established_date=859 |established_date_ref=<ref name="Established" /> |current_cat_date= |current_cat_date_ref= |prev_name1=Новгород |postal_codes=173000–173005, 173007–173009, 173011–173016, 173018, 173020–173025, 173700, 173899, 173920, 173955, 173990, 173999 |dialing_codes=8162 |dialing_codes_ref= |website=http://www.adm.nov.ru |website_ref= }} '''Их Новгород''' ({{lang-ru|Вели́кий Но́вгород}}), 1999 он хүртэл '''Новгород''' гэж нэрлэдэг байсан, нь [[Оросын Холбооны Улс]]ын {{EWZ|RU|49401}} хүн амтай (мэдээ: {{EWD|RU|49401}})<ref name="einwohner_aktuell" /> том хот юм. Энэ хот нь [[Санкт-Петербург]]аас зүүн өмнө зүгт 164&nbsp;км-ийн зайд, [[Волхов гол]]ын хөвөөнд, [[Ильмень нуур]]ын умард талд орших ба [[Баруун Хойд Холбооны тойрог|Баруун Хойд Холбооны тойргийн]] [[Новгород муж]] захиргааны төв. ОХУ-ын хамгийн эртний хотуудын нэг болох Их Новгород хот нь 859 онд байгуулагдсан гэж үздэг. (Никоновын судар бичигт анх дурьдагдсанаар). 9-р зуунд Новгород нь шинэхэн бий болсон [[Киевийн Русь|Киевийн Русийн]] нийслэл хот байсан аж. 12-р зуунаас 15-р зууны хооронд нөлөө бүхий, худалдаанд чиглэсэн [[Бүгд Найрамдах Новгород Улс|Бүгд Найрамдах Новгородын]] нийслэл байсан ба [[Оросын Хаант Улс|Хаант Орос Улс]] байгуулагдахын өмнө Барууны ертөнц болон [[Русь]] хоёрын дунд чухал зуучлагч байв. Новгород монголын Алтан Ордод татвар төлдөг байсан боловч дайралтад өртөөгүй хот юм. Новгородын архитектурын өв нь 1992 оноос хойш дэлхийн өвд бүртгэгдсэн.<ref>[http://whc.unesco.org/en/list/604 Welterbeliste Nr. 604] (englisch)</ref> 2010 онд явуулсан судалгаагаар Их Новгород нь ОХУ-ын хамгийн амьдрахад тааламжтай хотуудын тоонд оржээ.<ref>[http://www.regnum.ru/news/society/1462449.html regnum.ru]</ref> == Зураг== <gallery widths="200px" heights="200px"> Saint Sophia Cathedral in Novgorod.jpg Boris and Gleb Church in Velikiy Novgorod.jpg Novgorod - Post office on Palace Street.jpg Theatre Velikiy Novgorod.JPG </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Velikiy Novgorod|Их Новгород}} * [http://www.novgorod.ru/english.php www.novgorod.ru Хотын албан ёсны цахим хуудас] * [http://www.mojgorod.ru/novgorod_obl/vnovgorod/index.html mojgorod.ru: Их Новгород] == Эшлэл == {{лавлах холбоос}} {{ОХУ-ын тавин том хот}} [[Ангилал:Их Новгород| ]] [[Ангилал:Европ дахь дэлхийн соёлын өв]] [[Ангилал:ОХУ дахь дэлхийн соёлын өв]] [[Ангилал:Новгород мужийн суурин]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:859 онд байгуулагдсан]] 1waxl1yvdxqvdx86w9ltp22tprfqc4e 858878 858876 2026-06-14T21:04:26Z Enkhsaihan2005 64429 858878 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын Новгород мужийн хот}} {{Distinguish | Доод Новгород}} {{Redirect|Новгород}} {{Инфобокс Оросын суурин |mn_name=Их Новгород |ru_name=Великий Новгород |image_skyline=Veliky Novgorod montage (2015).png |image_caption= |coordinates = {{coord|58|33|N|31|16|E|display=inline,title}} |map_label_position=right |image_coa=Coat of Arms of Veliky Novgorod.svg |coa_caption= |image_flag=Flag of Veliky Novgorod.svg |flag_caption= |pushpin_map=Орос Новгород муж#Европын Орос#Европ |anthem= |anthem_ref= |holiday= |holiday_ref= |federal_subject=[[новгород муж]] |federal_subject_ref=<ref name="Ref534" /> |adm_city_jur=Их Новгород [[Холбооны субъектийн чанартай хот|мужийн чанартай хот]] |adm_city_jur_ref=<ref name="Ref534" /> |adm_ctr_of1=[[Новгород муж]] |adm_ctr_of1_ref=<ref name="Ref534" /> |adm_ctr_of2=Их Новгород мужийн чанартай хот |adm_ctr_of2_ref=<ref name="Ref534" /> |inhabloc_cat=Хот |inhabloc_cat_ref=<ref name="Ref119">Resolution #121</ref> |inhabloc_type= |inhabloc_type_ref= |urban_okrug_jur=Их Новгород хотын тойрог |urban_okrug_jur_ref=<ref name="Ref832" /> |mun_admctr_of1=Их Новгород хотын тойрог |mun_admctr_of1_ref=<ref name="Ref832" /> |mun_admctr_of2=Новгородын хотын тойрог |mun_admctr_of2_ref=<ref name="Ref832" /> |leader_title=[[Их Новгородын хотын дарга|Хотын дарга]] |leader_title_ref=<ref name="HeadLegis">Charter of Veliky Novgorod, Article&nbsp;6</ref> |leader_name=Александр Розбаум |representative_body=[[Их Новгородын дум|Дум]] |representative_body_ref=<ref name="HeadLegis" /> |area_of_what= |area_as_of= |area_km2=90 |area_km2_ref=<ref name="OffStats">Official website of Veliky Novgorod. [http://www.adm.nov.ru/spage.xhtml?docid=11 Geographic Location] {{in lang|ru}}</ref> |pop_2010census=218717 |pop_2010census_rank=85-д |pop_2010census_ref=<ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census|date=June 2011}}</ref> |pop_density= |pop_density_as_of= |pop_density_ref= |pop_latest=218681 |pop_latest_date=1 сар, 2011 |pop_latest_ref=<ref name="OffStats" /> |established_title=Анх дурдагдсан |established_date=859 |established_date_ref=<ref name="Established" /> |current_cat_date= |current_cat_date_ref= |prev_name1=Новгород |postal_codes=173000–173005, 173007–173009, 173011–173016, 173018, 173020–173025, 173700, 173899, 173920, 173955, 173990, 173999 |dialing_codes=8162 |dialing_codes_ref= |website=http://www.adm.nov.ru |website_ref= }} '''Их Новгород''' ({{lang-ru|Вели́кий Но́вгород}}), 1999 он хүртэл '''Новгород''' гэж нэрлэдэг байсан, нь [[Оросын Холбооны Улс]]ын {{EWZ|RU|49401}} хүн амтай (мэдээ: {{EWD|RU|49401}})<ref name="einwohner_aktuell" /> том хот юм. Энэ хот нь [[Санкт-Петербург]]аас зүүн өмнө зүгт 164&nbsp;км-ийн зайд, [[Волхов гол]]ын хөвөөнд, [[Ильмень нуур]]ын умард талд орших ба [[Баруун Хойд Холбооны тойрог|Баруун Хойд Холбооны тойргийн]] [[Новгород муж]] захиргааны төв. ОХУ-ын хамгийн эртний хотуудын нэг болох Их Новгород хот нь 859 онд байгуулагдсан гэж үздэг. (Никоновын судар бичигт анх дурьдагдсанаар). 9-р зуунд Новгород нь шинэхэн бий болсон [[Киевийн Русь|Киевийн Русийн]] нийслэл хот байсан аж. 12-р зуунаас 15-р зууны хооронд нөлөө бүхий, худалдаанд чиглэсэн [[Бүгд Найрамдах Новгород Улс|Бүгд Найрамдах Новгородын]] нийслэл байсан ба [[Оросын Хаант Улс|Хаант Орос Улс]] байгуулагдахын өмнө Барууны ертөнц болон [[Русь]] хоёрын дунд чухал зуучлагч байв. Новгород монголын Алтан Ордод татвар төлдөг байсан боловч дайралтад өртөөгүй хот юм. Новгородын архитектурын өв нь 1992 оноос хойш дэлхийн өвд бүртгэгдсэн.<ref>[http://whc.unesco.org/en/list/604 Welterbeliste Nr. 604] (englisch)</ref> 2010 онд явуулсан судалгаагаар Их Новгород нь ОХУ-ын хамгийн амьдрахад тааламжтай хотуудын тоонд оржээ.<ref>[http://www.regnum.ru/news/society/1462449.html regnum.ru]</ref> == Зураг== <gallery widths="200px" heights="200px"> Saint Sophia Cathedral in Novgorod.jpg Boris and Gleb Church in Velikiy Novgorod.jpg Novgorod - Post office on Palace Street.jpg Theatre Velikiy Novgorod.JPG </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Velikiy Novgorod|Их Новгород}} * [http://www.novgorod.ru/english.php www.novgorod.ru Хотын албан ёсны цахим хуудас] * [http://www.mojgorod.ru/novgorod_obl/vnovgorod/index.html mojgorod.ru: Их Новгород] == Эшлэл == {{лавлах холбоос}} {{ОХУ-ын тавин том хот}} [[Ангилал:Их Новгород| ]] [[Ангилал:Европ дахь дэлхийн соёлын өв]] [[Ангилал:ОХУ дахь дэлхийн соёлын өв]] [[Ангилал:Новгород мужийн суурин]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:859 онд байгуулагдсан]] 2sqyldfy773r22xyhgxw27076gy08j6 0 45306 858879 800012 2026-06-14T21:06:21Z Enkhsaihan2005 64429 858879 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын Орёл мужийн хот}} {{Ижил нэрийн тайлбар}} {{Инфобокс Оросын суурин | mn_name = Орёл | ru_name = Орёл | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 268 | image_style = border:1 | perrow = 2/2/1 | caption_align = center | image1 = Орёл, площадь К. Маркса, 2 (3).jpg{{!}}Шүүхийн барилга | image2 = Дворянское гнездо после реконструкции (1).jpg{{!}}Цэцэрлэгт хүрээлэн | image3 = Здание центрального банка (cropped).jpg{{!}}Төв Банк | image4 = Bogoyavlenskiy sobor.jpg{{!}}Эпифанийн сүм | image5 = Орёл, Октябрьская, 29.jpg{{!}}Дүрслэх урлагийн музей | caption1 = Шүүхийн барилга | caption2 = Цэцэрлэгт хүрээлэн | caption3 = Төв Банк | caption4 = Эпифанийн сүм | caption5 = Дүрслэх урлагийн музей}} | coordinates = {{coord|52|58|07|N|36|04|10|E|display=inline,title}} | image_flag = Flag of Oryol.svg | image_coa = Coat of arms of Orel.svg | anthem = | anthem_ref = | holiday = 8 сарын&nbsp;5 | holiday_ref = <!-- administrative status --> | federal_subject = [[Орёл муж]] | federal_subject_ref = <ref name="Ref126" /> | adm_district_jur = | adm_district_jur_ref = | adm_inhabloc_jur = Орёл [[Холбооны субъектийн ач холбогдолтой хот|мужийн ач холбогдолтой хот]] | adm_inhabloc_jur_ref = <ref name="Ref126" /> | adm_citydistrict_jur = | adm_citydistrict_type = | adm_citydistrict_jur_ref = | adm_selsoviet_jur = | adm_selsoviet_type = | adm_selsoviet_jur_ref = | capital_of = | capital_of_ref = | adm_ctr_of1 = Орёл муж | adm_ctr_of1_ref = <ref name="Ref126" /> | adm_ctr_of2 = Орёл мужийн ач холбогдолтой хот | adm_ctr_of2_ref = <ref name="Ref126" /> | inhabloc_cat = Хот | inhabloc_cat_ref = <ref name="Ref126" /> | inhabloc_type = | inhabloc_type_ref = <!-- municipal status --> | mun_district_jur = | mun_district_jur_ref = | urban_okrug_jur = Орёл хотын тойрог | urban_okrug_jur_ref = <ref name="Ref838" /> | urban_settlement_jur = | urban_settlement_jur_ref = | rural_settlement_jur = | rural_settlement_jur_ref = | inter_settlement_territory = | inter_settlement_territory_ref = | mun_admctr_of1 = Орёл хотын тойрог | mun_admctr_of1_ref = <ref name="Ref838" /> | mun_admctr_of2 = Орёлын хотын район | mun_admctr_of2_ref = <ref name="Ref359">Law #466-OZ</ref> | leader_title = Хотын дарга | leader_title_ref = | leader_name = Юрий Парахин<ref>{{cite web|url=http://www.orelgorsovet.ru/p1009.html|title=Мэр города Орла избран из состава депутатов горсовета|website=www.orelgorsovet.ru|access-date=March 23, 2018|archive-date=Тавдугаар сар 27, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200527162822/https://www.orelgorsovet.ru/p1009.html|url-status=dead}}</ref> | leader_name_ref = | representative_body = | representative_body_ref = <!-- statistics --> | elevation_m = 170 | area_km2 = 121.21 | area_km2_ref = <ref>{{cite web|url=http://www.gks.ru/scripts/db_inet2/passport/table.aspx?opt=54701000200620072008200920102011|title=Результат запроса|website=www.gks.ru|access-date=March 23, 2018}}</ref> | pop_2010census = 317747 | pop_2010census_rank = 57-д | pop_2010census_ref = <ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> | pop_latest = 303696 | pop_latest_date = 2021 | pop_latest_ref = | population_demonym = <!-- history --> | established_date = 1566 | established_title = | established_date_ref = | current_cat_date = | current_cat_date_ref = | abolished_date = | abolished_date_ref = <!-- misc --> | postal_codes = 302000–302999 | postal_codes_ref = | dialing_codes = 4862 | dialing_codes_ref = | website = http://www.orel-adm.ru/ }} '''Орёл''' ({{lang-ru|Орёл}}<ref>[http://www.mojgorod.ru/cities/listcity.html Список всех городов Российской Федерации]. «Мой Город» {{ref-ru}}</ref>, үгчлэн орч. „Бүргэд“) — [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Орёл муж]]ийн засаг захиргааны төв.<ref>[http://megabook.ru/article/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 Административно-территориальное деление России] {{ref-ru}}</ref><ref>[http://emigrant-ussr.ru/index/administrativno_territorialnoe_ustrojstvo_rossii/0-12 Административно-территориальное устройство России] {{ref-ru}}</ref> Орёл нь [[Ока гол]]ын хөвөөнд, [[Москва]]гаас баруун урд зүгт 350 орчим километрийн зайд оршдог. == Түүх == Орёл нь 1566 онд тухайн үеийн [[Оросын Хаант Улс|Москвагийн эзэнт гүрний]] өмнөд хил дээрх цайз болон анх байгуулагджээ. 1611 онд [[Орос-Польшийн дайн (1609-1618 он)|Орос-Польшийн дайны]] үеэр [[Польш-Литва|Польшуудад]] сүйтгүүлсэн ч буцаан босгосон. == Зургийн цомог == <gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Central Administration of the Central Bank of Russia for Oryol Oblast 01.jpg Зураг:Central Stadium (Oryol) 05.jpg Зураг:P1080267 Орловский государственный академический театр имени И. С. Тургенева.jpg Зураг:0311 Сквер Танкистов (Орёл).jpg </gallery> == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |width = auto |location=Орёл (1991–2020, туйлын үе 1948–одоо) |metric first=yes |single line=yes |Jan record high C = 7.4 |Feb record high C = 9.4 |Mar record high C = 23.0 |Apr record high C = 29.0 |May record high C = 32.8 |Jun record high C = 35.4 |Jul record high C = 38.7 |Aug record high C = 39.5 |Sep record high C = 31.3 |Oct record high C = 26.3 |Nov record high C = 17.5 |Dec record high C = 9.7 |year record high C = 39.5 |Jan high C = −3.6 |Feb high C = −2.8 |Mar high C = 3.0 |Apr high C = 12.9 |May high C = 20.1 |Jun high C = 23.5 |Jul high C = 25.6 |Aug high C = 24.6 |Sep high C = 18.2 |Oct high C = 10.5 |Nov high C = 2.5 |Dec high C = -2.1 |year high C = 11.0 |Jan mean C = -6.1 |Feb mean C = -5.8 |Mar mean C = -0.8 |Apr mean C = 7.6 |May mean C = 14.3 |Jun mean C = 17.9 |Jul mean C = 19.8 |Aug mean C = 18.5 |Sep mean C = 12.7 |Oct mean C = 6.4 |Nov mean C = 0.0 |Dec mean C = -4.3 |year mean C = 6.7 |Jan low C = −8.7 |Feb low C = −8.9 |Mar low C = −4.3 |Apr low C = 2.8 |May low C = 8.7 |Jun low C = 12.4 |Jul low C = 14.5 |Aug low C = 12.9 |Sep low C = 8.0 |Oct low C = 3.0 |Nov low C = −2.2 |Dec low C = −6.7 |year low C = 2.6 |Jan record low C = −35.4 |Feb record low C = −37.2 |Mar record low C = −37.8 |Apr record low C = −17.2 |May record low C = −5.0 |Jun record low C = -0.4 |Jul record low C = 3.9 |Aug record low C = -2.2 |Sep record low C = −5.0 |Oct record low C = −13.0 |Nov record low C = −26.4 |Dec record low C = −35.0 |year record low C = −37.8 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 46 |Feb precipitation mm = 41 |Mar precipitation mm = 39 |Apr precipitation mm = 40 |May precipitation mm = 50 |Jun precipitation mm = 69 |Jul precipitation mm = 87 |Aug precipitation mm = 54 |Sep precipitation mm = 57 |Oct precipitation mm = 56 |Nov precipitation mm = 44 |Dec precipitation mm = 47 |year precipitation mm = 630 |Jan snow depth cm = 14 |Feb snow depth cm = 22 |Mar snow depth cm = 15 |Apr snow depth cm = 1 |May snow depth cm = 0 |Jun snow depth cm = 0 |Jul snow depth cm = 0 |Aug snow depth cm = 0 |Sep snow depth cm = 0 |Oct snow depth cm = 0 |Nov snow depth cm = 2 |Dec snow depth cm = 7 |year snow depth cm = 22 |Jan rain days = 6 |Feb rain days = 5 |Mar rain days = 8 |Apr rain days = 13 |May rain days = 14 |Jun rain days = 15 |Jul rain days = 15 |Aug rain days = 12 |Sep rain days = 15 |Oct rain days = 14 |Nov rain days = 11 |Dec rain days = 8 |year rain days = 136 |Jan snow days = 23 |Feb snow days = 21 |Mar snow days = 14 |Apr snow days = 4 |May snow days = 0.4 |Jun snow days = 0 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 0.3 |Oct snow days = 3 |Nov snow days = 13 |Dec snow days = 22 |year snow days = 101 |Jan humidity = 84 |Feb humidity = 82 |Mar humidity = 77 |Apr humidity = 68 |May humidity = 64 |Jun humidity = 71 |Jul humidity = 72 |Aug humidity = 72 |Sep humidity = 78 |Oct humidity = 82 |Nov humidity = 87 |Dec humidity = 86 |year humidity = 77 |source 1 = Pogoda.ru.net<ref name="pogoda">{{cite web | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/27906.htm | title = Weather and Climate - The Climate of IOryol | access-date = 2026-06-14 | publisher = Цаг агаар ба уур амьсгал (Погода и климат) | language = ru}}</ref> |date=2012 }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Oryol|Орёл}} {{Wiktionary}} * [http://www.orel-adm.ru Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас] == Зүүлтийн тайлбар== {{лавлах холбоос}} {{ОХУ-ын тавин том хот}} [[Ангилал:Орёл| ]] [[Ангилал:Орёл мужийн суурин]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:Ока голын суурин]] [[Ангилал:1566 онд байгуулагдсан]] 6g0k42dhf959rqpqu7prg5dtug4157j 858880 858879 2026-06-14T21:06:39Z Enkhsaihan2005 64429 858880 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын Орёл мужийн хот}} {{Ижил нэрийн тайлбар}} {{Инфобокс Оросын суурин | mn_name = Орёл | ru_name = | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 268 | image_style = border:1 | perrow = 2/2/1 | caption_align = center | image1 = Орёл, площадь К. Маркса, 2 (3).jpg{{!}}Шүүхийн барилга | image2 = Дворянское гнездо после реконструкции (1).jpg{{!}}Цэцэрлэгт хүрээлэн | image3 = Здание центрального банка (cropped).jpg{{!}}Төв Банк | image4 = Bogoyavlenskiy sobor.jpg{{!}}Эпифанийн сүм | image5 = Орёл, Октябрьская, 29.jpg{{!}}Дүрслэх урлагийн музей | caption1 = Шүүхийн барилга | caption2 = Цэцэрлэгт хүрээлэн | caption3 = Төв Банк | caption4 = Эпифанийн сүм | caption5 = Дүрслэх урлагийн музей}} | coordinates = {{coord|52|58|07|N|36|04|10|E|display=inline,title}} | image_flag = Flag of Oryol.svg | image_coa = Coat of arms of Orel.svg | anthem = | anthem_ref = | holiday = 8 сарын&nbsp;5 | holiday_ref = <!-- administrative status --> | federal_subject = [[Орёл муж]] | federal_subject_ref = <ref name="Ref126" /> | adm_district_jur = | adm_district_jur_ref = | adm_inhabloc_jur = Орёл [[Холбооны субъектийн ач холбогдолтой хот|мужийн ач холбогдолтой хот]] | adm_inhabloc_jur_ref = <ref name="Ref126" /> | adm_citydistrict_jur = | adm_citydistrict_type = | adm_citydistrict_jur_ref = | adm_selsoviet_jur = | adm_selsoviet_type = | adm_selsoviet_jur_ref = | capital_of = | capital_of_ref = | adm_ctr_of1 = Орёл муж | adm_ctr_of1_ref = <ref name="Ref126" /> | adm_ctr_of2 = Орёл мужийн ач холбогдолтой хот | adm_ctr_of2_ref = <ref name="Ref126" /> | inhabloc_cat = Хот | inhabloc_cat_ref = <ref name="Ref126" /> | inhabloc_type = | inhabloc_type_ref = <!-- municipal status --> | mun_district_jur = | mun_district_jur_ref = | urban_okrug_jur = Орёл хотын тойрог | urban_okrug_jur_ref = <ref name="Ref838" /> | urban_settlement_jur = | urban_settlement_jur_ref = | rural_settlement_jur = | rural_settlement_jur_ref = | inter_settlement_territory = | inter_settlement_territory_ref = | mun_admctr_of1 = Орёл хотын тойрог | mun_admctr_of1_ref = <ref name="Ref838" /> | mun_admctr_of2 = Орёлын хотын район | mun_admctr_of2_ref = <ref name="Ref359">Law #466-OZ</ref> | leader_title = Хотын дарга | leader_title_ref = | leader_name = Юрий Парахин<ref>{{cite web|url=http://www.orelgorsovet.ru/p1009.html|title=Мэр города Орла избран из состава депутатов горсовета|website=www.orelgorsovet.ru|access-date=March 23, 2018|archive-date=Тавдугаар сар 27, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200527162822/https://www.orelgorsovet.ru/p1009.html|url-status=dead}}</ref> | leader_name_ref = | representative_body = | representative_body_ref = <!-- statistics --> | elevation_m = 170 | area_km2 = 121.21 | area_km2_ref = <ref>{{cite web|url=http://www.gks.ru/scripts/db_inet2/passport/table.aspx?opt=54701000200620072008200920102011|title=Результат запроса|website=www.gks.ru|access-date=March 23, 2018}}</ref> | pop_2010census = 317747 | pop_2010census_rank = 57-д | pop_2010census_ref = <ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> | pop_latest = 303696 | pop_latest_date = 2021 | pop_latest_ref = | population_demonym = <!-- history --> | established_date = 1566 | established_title = | established_date_ref = | current_cat_date = | current_cat_date_ref = | abolished_date = | abolished_date_ref = <!-- misc --> | postal_codes = 302000–302999 | postal_codes_ref = | dialing_codes = 4862 | dialing_codes_ref = | website = http://www.orel-adm.ru/ }} '''Орёл''' ({{lang-ru|Орёл}}<ref>[http://www.mojgorod.ru/cities/listcity.html Список всех городов Российской Федерации]. «Мой Город» {{ref-ru}}</ref>, үгчлэн орч. „Бүргэд“) — [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Орёл муж]]ийн засаг захиргааны төв.<ref>[http://megabook.ru/article/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 Административно-территориальное деление России] {{ref-ru}}</ref><ref>[http://emigrant-ussr.ru/index/administrativno_territorialnoe_ustrojstvo_rossii/0-12 Административно-территориальное устройство России] {{ref-ru}}</ref> Орёл нь [[Ока гол]]ын хөвөөнд, [[Москва]]гаас баруун урд зүгт 350 орчим километрийн зайд оршдог. == Түүх == Орёл нь 1566 онд тухайн үеийн [[Оросын Хаант Улс|Москвагийн эзэнт гүрний]] өмнөд хил дээрх цайз болон анх байгуулагджээ. 1611 онд [[Орос-Польшийн дайн (1609-1618 он)|Орос-Польшийн дайны]] үеэр [[Польш-Литва|Польшуудад]] сүйтгүүлсэн ч буцаан босгосон. == Зургийн цомог == <gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Central Administration of the Central Bank of Russia for Oryol Oblast 01.jpg Зураг:Central Stadium (Oryol) 05.jpg Зураг:P1080267 Орловский государственный академический театр имени И. С. Тургенева.jpg Зураг:0311 Сквер Танкистов (Орёл).jpg </gallery> == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |width = auto |location=Орёл (1991–2020, туйлын үе 1948–одоо) |metric first=yes |single line=yes |Jan record high C = 7.4 |Feb record high C = 9.4 |Mar record high C = 23.0 |Apr record high C = 29.0 |May record high C = 32.8 |Jun record high C = 35.4 |Jul record high C = 38.7 |Aug record high C = 39.5 |Sep record high C = 31.3 |Oct record high C = 26.3 |Nov record high C = 17.5 |Dec record high C = 9.7 |year record high C = 39.5 |Jan high C = −3.6 |Feb high C = −2.8 |Mar high C = 3.0 |Apr high C = 12.9 |May high C = 20.1 |Jun high C = 23.5 |Jul high C = 25.6 |Aug high C = 24.6 |Sep high C = 18.2 |Oct high C = 10.5 |Nov high C = 2.5 |Dec high C = -2.1 |year high C = 11.0 |Jan mean C = -6.1 |Feb mean C = -5.8 |Mar mean C = -0.8 |Apr mean C = 7.6 |May mean C = 14.3 |Jun mean C = 17.9 |Jul mean C = 19.8 |Aug mean C = 18.5 |Sep mean C = 12.7 |Oct mean C = 6.4 |Nov mean C = 0.0 |Dec mean C = -4.3 |year mean C = 6.7 |Jan low C = −8.7 |Feb low C = −8.9 |Mar low C = −4.3 |Apr low C = 2.8 |May low C = 8.7 |Jun low C = 12.4 |Jul low C = 14.5 |Aug low C = 12.9 |Sep low C = 8.0 |Oct low C = 3.0 |Nov low C = −2.2 |Dec low C = −6.7 |year low C = 2.6 |Jan record low C = −35.4 |Feb record low C = −37.2 |Mar record low C = −37.8 |Apr record low C = −17.2 |May record low C = −5.0 |Jun record low C = -0.4 |Jul record low C = 3.9 |Aug record low C = -2.2 |Sep record low C = −5.0 |Oct record low C = −13.0 |Nov record low C = −26.4 |Dec record low C = −35.0 |year record low C = −37.8 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 46 |Feb precipitation mm = 41 |Mar precipitation mm = 39 |Apr precipitation mm = 40 |May precipitation mm = 50 |Jun precipitation mm = 69 |Jul precipitation mm = 87 |Aug precipitation mm = 54 |Sep precipitation mm = 57 |Oct precipitation mm = 56 |Nov precipitation mm = 44 |Dec precipitation mm = 47 |year precipitation mm = 630 |Jan snow depth cm = 14 |Feb snow depth cm = 22 |Mar snow depth cm = 15 |Apr snow depth cm = 1 |May snow depth cm = 0 |Jun snow depth cm = 0 |Jul snow depth cm = 0 |Aug snow depth cm = 0 |Sep snow depth cm = 0 |Oct snow depth cm = 0 |Nov snow depth cm = 2 |Dec snow depth cm = 7 |year snow depth cm = 22 |Jan rain days = 6 |Feb rain days = 5 |Mar rain days = 8 |Apr rain days = 13 |May rain days = 14 |Jun rain days = 15 |Jul rain days = 15 |Aug rain days = 12 |Sep rain days = 15 |Oct rain days = 14 |Nov rain days = 11 |Dec rain days = 8 |year rain days = 136 |Jan snow days = 23 |Feb snow days = 21 |Mar snow days = 14 |Apr snow days = 4 |May snow days = 0.4 |Jun snow days = 0 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 0.3 |Oct snow days = 3 |Nov snow days = 13 |Dec snow days = 22 |year snow days = 101 |Jan humidity = 84 |Feb humidity = 82 |Mar humidity = 77 |Apr humidity = 68 |May humidity = 64 |Jun humidity = 71 |Jul humidity = 72 |Aug humidity = 72 |Sep humidity = 78 |Oct humidity = 82 |Nov humidity = 87 |Dec humidity = 86 |year humidity = 77 |source 1 = Pogoda.ru.net<ref name="pogoda">{{cite web | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/27906.htm | title = Weather and Climate - The Climate of IOryol | access-date = 2026-06-14 | publisher = Цаг агаар ба уур амьсгал (Погода и климат) | language = ru}}</ref> |date=2012 }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Oryol|Орёл}} {{Wiktionary}} * [http://www.orel-adm.ru Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас] == Зүүлтийн тайлбар== {{лавлах холбоос}} {{ОХУ-ын тавин том хот}} [[Ангилал:Орёл| ]] [[Ангилал:Орёл мужийн суурин]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:Ока голын суурин]] [[Ангилал:1566 онд байгуулагдсан]] 4ydoflkl8saw0kltq3xgi2klkyzqawh 0 45307 858881 800034 2026-06-14T21:07:36Z Enkhsaihan2005 64429 858881 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын Псков мужийн хот}} {{Инфобокс Оросын суурин |mn_name=Псков |ru_name= |image_skyline=<!-- images and maps -----------> {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/2/2 | total_width = 250 | image1 = Псковский Кром и полнолуние.jpg | image2 = Golden quay, Pskov, Золотая набережная 4.jpg | image3 = Pskov ChurchStBasil Hill5c.jpg | image4 = Pskov asv07-2018 various12 Drama Theatre.jpg }} |coordinates = {{coord|57|49|N|28|20|E|display=inline,title}} |map_label_position=right |image_coa=Pskovgfull.svg |coa_caption= |image_flag=Flag of Pskov (Pskov oblast).svg |flag_caption= |pushpin_map=Орос Псков муж#Европын Орос#Европ |anthem= |anthem_ref= |holiday=7 сарын&nbsp;23 |holiday_ref= |federal_subject=[[Псков муж]] |federal_subject_ref=<ref name="Ref414" /> |adm_city_jur=Псков [[Холбооны субъектийн чанартай хот|хот]] |adm_city_jur_ref=<ref name="Ref414" /> |adm_ctr_of1=[[Псков муж]] |adm_ctr_of1_ref= |adm_ctr_of2=[[Псковын район]] |adm_ctr_of2_ref= |inhabloc_cat=Хот |inhabloc_cat_ref=<ref name="Ref414" /> |urban_okrug_jur=Псков хотын тойрог |urban_okrug_jur_ref=<ref name="Ref863" /> |mun_admctr_of1=Псков хотын тойрог |mun_admctr_of1_ref=<ref name="Ref863" /> |mun_admctr_of2=Псковын хотын район |mun_admctr_of2_ref=<ref name="Ref863" /> |leader_title=Тэргүүн |leader_title_ref= |leader_name=Борис Ёлкин |leader_name_ref= |representative_body=[[Псков хотын хурал|Хотын хурал]] |representative_body_ref= |area_of_what= |area_as_of= |area_km2= |area_km2_ref= |pop_2010census=203279 |pop_2010census_rank=91-т |pop_2010census_ref=<ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> |pop_density= |pop_density_as_of= |pop_density_ref= |pop_latest= |pop_latest_date= |pop_latest_ref= |established_date=903 |established_title=Анх дурдагдсан |established_date_ref= |current_cat_date= |current_cat_date_ref= |prev_name1= |prev_name1_date= |prev_name1_ref= |postal_codes=180xxx |postal_codes_ref= |dialing_codes=8112 |dialing_codes_ref= |website=http://www.pskovgorod.ru/ |website_ref= }} '''Псков''' ({{lang-ru|Псков}}<ref>[http://www.mojgorod.ru/cities/listcity.html Список всех городов Российской Федерации]. «Мой Город» {{ref-ru}}</ref>) — [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Псков муж]]ийн засаг захиргааны төв.<ref>[http://megabook.ru/article/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 Административно-территориальное деление России] {{ref-ru}}</ref><ref>[http://emigrant-ussr.ru/index/administrativno_territorialnoe_ustrojstvo_rossii/0-12 Административно-территориальное устройство России] {{ref-ru}}</ref> == Цаг агаар == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location=Псков (1991-2020, туйлын үе 1874–одоо) |metric first=yes |single line=yes | Jan record high C = 9.8 | Feb record high C = 11.3 | Mar record high C = 19.3 | Apr record high C = 28.3 | May record high C = 32.0 | Jun record high C = 35.3 | Jul record high C = 35.7 | Aug record high C = 35.6 | Sep record high C = 30.3 | Oct record high C = 22.6 | Nov record high C = 14.1 | Dec record high C = 12.4 | year record high C = 35.6 | Jan high C = -2.3 | Feb high C = -1.8 | Mar high C = 3.4 | Apr high C = 11.7 | May high C = 18.1 | Jun high C = 21.7 | Jul high C = 24.1 | Aug high C = 22.5 | Sep high C = 16.7 | Oct high C = 9.2 | Nov high C = 2.9 | Dec high C = -0.6 | year high C = | Jan mean C = -4.7 | Feb mean C = -5.0 | Mar mean C = -0.7 | Apr mean C = 6.3 | May mean C = 12.2 | Jun mean C = 16.2 | Jul mean C = 18.6 | Aug mean C = 16.9 | Sep mean C = 11.7 | Oct mean C = 5.8 | Nov mean C = 0.8 | Dec mean C = -2.6 | year mean C = | Jan low C = -7.4 | Feb low C = -8.2 | Mar low C = -4.5 | Apr low C = 1.3 | May low C = 6.3 | Jun low C = 10.6 | Jul low C = 13.1 | Aug low C = 11.6 | Sep low C = 7.3 | Oct low C = 2.6 | Nov low C = -1.4 | Dec low C = -4.9 | year low C = | Jan record low C = -40.6 | Feb record low C = -37.6 | Mar record low C = -29.7 | Apr record low C = -20.9 | May record low C = -5.9 | Jun record low C = -0.1 | Jul record low C = 2.7 | Aug record low C = 1.3 | Sep record low C = -4.6 | Oct record low C = -12.5 | Nov record low C = -23.8 | Dec record low C = -40.3 | year record low C = -40.6 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 48 | Feb precipitation mm = 37 | Mar precipitation mm = 36 | Apr precipitation mm = 39 | May precipitation mm = 58 | Jun precipitation mm = 85 | Jul precipitation mm = 71 | Aug precipitation mm = 85 | Sep precipitation mm = 63 | Oct precipitation mm = 65 | Nov precipitation mm = 55 | Dec precipitation mm = 45 | year precipitation mm = | Jan rain days = 9 | Feb rain days = 7 | Mar rain days = 9 | Apr rain days = 12 | May rain days = 15 | Jun rain days = 18 | Jul rain days = 16 | Aug rain days = 16 | Sep rain days = 17 | Oct rain days = 18 | Nov rain days = 14 | Dec rain days = 10 | year rain days = 161 | Jan snow days = 22 | Feb snow days = 20 | Mar snow days = 14 | Apr snow days = 5 | May snow days = 1 | Jun snow days = 0.03 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0.03 | Oct snow days = 3 | Nov snow days = 13 | Dec snow days = 20 | year snow days = 98 | Jan humidity = 87 | Feb humidity = 84 | Mar humidity = 80 | Apr humidity = 70 | May humidity = 67 | Jun humidity = 72 | Jul humidity = 74 | Aug humidity = 78 | Sep humidity = 83 | Oct humidity = 86 | Nov humidity = 88 | Dec humidity = 89 |year humidity = 80 | Jan sun = 41 | Feb sun = 71 | Mar sun = 136 | Apr sun = 189 | May sun = 279 | Jun sun = 300 | Jul sun = 285 | Aug sun = 233 | Sep sun = 152 | Oct sun = 90 | Nov sun = 34 | Dec sun = 25 |year sun = 1835 |source 1 = Pogoda.ru.net<ref name="pogoda">{{cite web |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate/26258.htm |title=Pogoda.ru.net |access-date=2026-06-14 |language=ru}}</ref> |source 2 = [[NOAA]] (нар 1961–1990)<ref name = NOAA>{{Cite FTP | url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_VI/RE/26258.TXT | server = National Oceanic and Atmospheric Administration | title = Pskov Climate Normals 1961–1990 | access-date = 2026-06-14}}</ref> |date=2010 }} == Мөн үзэх == * [[Киевийн Русь]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Pskov|Псков}} * [https://web.archive.org/web/20191130230311/http://pskov.reg60.ru/ Псков хотын албан ёсны цахим хуудас] == Зүүлтийн тайлбар== {{лавлах холбоос}} {{ОХУ-ын тавин том хот}} [[Ангилал:Гетто]] [[Ангилал:Псков мужийн суурин]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:Ханзе хот]] 9s9oi7hil5pdt518qu26hyjca5iiffg 0 45308 858883 822350 2026-06-14T21:34:33Z Enkhsaihan2005 64429 858883 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Оросын суурин | mn_name = Өмнөд Сахалинск | ru_name = Южно-Сахалинск | loc_name1 = | loc_lang1 = | loc_name2 = | loc_lang2 = | loc_name3 = | loc_lang3 = | loc_name4 = | loc_lang4 = | other_name = | other_lang = | image_skyline = Южно Сахалинск коллаж.jpg | image_caption = | image_map = | map_caption = | coordinates = {{coord|46|58|N|142|44|E|display=inline,title}} | image_flag = Flag of Yuzhno-Sakhalinsk (Sakhalin oblast).svg | flag_caption = | image_coa = Coat of Arms of Yuzhno-Sakhalinsk.svg | coa_caption = | anthem = | anthem_ref = | holiday = | holiday_ref = <!-- administrative status --> | federal_subject = [[Сахалин муж]] | federal_subject_ref = <ref name="Ref407" /> | adm_district_jur = | adm_district_jur_ref = | adm_inhabloc_jur = Өмнөд Сахалин [[холбооны субъектийн ач холбогдолтой хот|мужийн ач холбогдолтой хот]] | adm_inhabloc_jur_ref = <ref name="Ref407" /> | adm_citydistrict_jur = | adm_citydistrict_type = | adm_citydistrict_jur_ref = | adm_selsoviet_jur = | adm_selsoviet_type = | adm_selsoviet_jur_ref = | capital_of = | capital_of_ref = | adm_ctr_of1 = Сахалин муж | adm_ctr_of1_ref = <ref name="Ref407" /> | adm_ctr_of2 = Өмнөд Сахалинск мужийн ач холбогдолтой хот | adm_ctr_of2_ref = <ref name="Ref407" /> | adm_ctr_of3 = | adm_ctr_of3_ref = | inhabloc_cat = Хот | inhabloc_cat_ref = <ref name="Ref407" /> | inhabloc_type = | inhabloc_type_ref = <!-- municipal status --> | mun_district_jur = | mun_district_jur_ref = | urban_okrug_jur = Өмнөд Сахалинск хотын тойрог | urban_okrug_jur_ref = <ref name="Ref882">Law #524</ref> | urban_settlement_jur = | urban_settlement_jur_ref = | rural_settlement_jur = | rural_settlement_jur_ref = | inter_settlement_territory = | inter_settlement_territory_ref = | mun_admctr_of1 = Өмнөд Сахалинск хотын тойрог | mun_admctr_of1_ref = <ref name="Ref882" /> | mun_admctr_of2 = | mun_admctr_of2_ref = | leader_title = Тэргүүн | leader_title_ref = | leader_name = Сергей Надсадин | leader_name_ref = <ref>{{cite web|script-title=ru:Сергей Надсадин вступил в должность мэра Южно-Сахалинска|url=http://astv.ru/news/politics/43782|website=astv.ru|language=ru|access-date=2024-01-20|archive-date=2015-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20151227052915/http://astv.ru/news/politics/43782|url-status=dead}}</ref> | representative_body = | representative_body_ref = <!-- statistics --> | elevation_m = | area_km2 = 164.7 | area_km2_ref = | pop_2010census = 181728 | pop_2010census_rank = 99-т | pop_2010census_ref = <ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> | pop_latest = | pop_latest_date = | pop_latest_ref = | population_demonym = | time_zone_ref = <!-- history --> | established_date = 1882 | established_title = | established_date_ref = | current_cat_date = 1905 | current_cat_date_ref = <ref name="endic"/> | abolished_date = | abolished_date_ref = <!-- misc --> | postal_codes = 693000 | postal_codes_ref = | dialing_codes = 4242; +7 424 | dialing_codes_ref = <ref>[http://www.hella.ru/code/city/sakhalin_code.htm Телефонные коды Сахалина - Dialing codes of Sakhalin] {{in lang|ru}}</ref> | website = http://www.yuzhno-sakh.ru }} '''Өмнөд Сахалинск''' ({{lang-ru|Южно-Сахалинск}}<ref>[http://www.mojgorod.ru/cities/listcity.html Список всех городов Российской Федерации]. «Мой Город» {{ref-ru}}</ref>) — [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Сахалин муж]]ийн засаг захиргааны төв.<ref>[http://megabook.ru/article/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 Административно-территориальное деление России] {{ref-ru}}</ref><ref>[http://emigrant-ussr.ru/index/administrativno_territorialnoe_ustrojstvo_rossii/0-12 Административно-территориальное устройство России] {{ref-ru}}</ref> == Цаг агаар == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Өмнөд Сахалинск (1991–2020, туйлын үе 1942–одоо) |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 4.3 |Feb record high C = 7.1 |Mar record high C = 13.0 |Apr record high C = 22.9 |May record high C = 29.6 |Jun record high C = 30.8 |Jul record high C = 34.4 |Aug record high C = 34.7 |Sep record high C = 29.0 |Oct record high C = 23.5 |Nov record high C = 18.1 |Dec record high C = 9.0 |year record high C = 34.7 |Jan avg record high C = 0.8 |Feb avg record high C = 2.8 |Mar avg record high C = 6.8 |Apr avg record high C = 16.0 |May avg record high C = 23.7 |Jun avg record high C = 26.3 |Jul avg record high C = 28.0 |Aug avg record high C = 28.9 |Sep avg record high C = 25.9 |Oct avg record high C = 19.7 |Nov avg record high C = 12.4 |Dec avg record high C = 3.9 |year avg record high C = 29.8 |Jan high C = -6.0 |Feb high C = -4.8 |Mar high C = 0.2 |Apr high C = 6.9 |May high C = 13.8 |Jun high C = 17.7 |Jul high C = 21.0 |Aug high C = 22.3 |Sep high C = 19.4 |Oct high C = 12.5 |Nov high C = 3.5 |Dec high C = -3.5 |year high C = 8.6 |Jan mean C = -11.5 |Feb mean C = -11.2 |Mar mean C = -5.2 |Apr mean C = 1.7 |May mean C = 7.5 |Jun mean C = 11.9 |Jul mean C = 15.9 |Aug mean C = 17.3 |Sep mean C = 13.5 |Oct mean C = 6.7 |Nov mean C = -1.2 |Dec mean C = -8.5 |year mean C = 3.1 |Jan low C = -16.6 |Feb low C = -17.2 |Mar low C = -10.4 |Apr low C = -2.6 |May low C = 2.7 |Jun low C = 7.7 |Jul low C = 12.3 |Aug low C = 13.5 |Sep low C = 8.7 |Oct low C = 1.8 |Nov low C = -5.2 |Dec low C = -13.2 |year low C = -1.5 |Jan avg record low C = -27.3 |Feb avg record low C = -27.3 |Mar avg record low C = -22.2 |Apr avg record low C = -10.4 |May avg record low C = -2.6 |Jun avg record low C = 1.7 |Jul avg record low C = 6.6 |Aug avg record low C = 6.8 |Sep avg record low C = 0.6 |Oct avg record low C = -5.3 |Nov avg record low C = -14.8 |Dec avg record low C = -22.5 |year avg record low C = -28.5 |Jan record low C = -36.2 |Feb record low C = -34.8 |Mar record low C = -30.5 |Apr record low C = -19.5 |May record low C = -6.2 |Jun record low C = -2.1 |Jul record low C = 1.3 |Aug record low C = 3.6 |Sep record low C = -4.2 |Oct record low C = -11.8 |Nov record low C = -25.7 |Dec record low C = -33.5 |year record low C = -36.2 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 56 |Feb precipitation mm = 38 |Mar precipitation mm = 52 |Apr precipitation mm = 57 |May precipitation mm = 66 |Jun precipitation mm = 64 |Jul precipitation mm = 92 |Aug precipitation mm = 107 |Sep precipitation mm = 102 |Oct precipitation mm = 102 |Nov precipitation mm = 75 |Dec precipitation mm = 71 |year precipitation mm = 882 |Jan rain days = 0 |Feb rain days = 0 |Mar rain days = 2 |Apr rain days = 10 |May rain days = 17 |Jun rain days = 17 |Jul rain days = 20 |Aug rain days = 19 |Sep rain days = 19 |Oct rain days = 19 |Nov rain days = 9 |Dec rain days = 2 |year rain days = 135 |Jan snow days = 25 |Feb snow days = 24 |Mar snow days = 24 |Apr snow days = 13 |May snow days = 3 |Jun snow days = 0 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 0 |Oct snow days = 4 |Nov snow days = 20 |Dec snow days = 27 |year snow days = 140 |Jan humidity = 81 |Feb humidity = 79 |Mar humidity = 76 |Apr humidity = 75 |May humidity = 76 |Jun humidity = 83 |Jul humidity = 85 |Aug humidity = 86 |Sep humidity = 83 |Oct humidity = 79 |Nov humidity = 80 |Dec humidity = 82 |year humidity = | Jan dew point C =-15 | Feb dew point C =-14 | Mar dew point C =-9 | Apr dew point C =-2 | May dew point C =3 | Jun dew point C =9 | Jul dew point C =13 | Aug dew point C =15 | Sep dew point C =10 | Oct dew point C =3 | Nov dew point C =-4 | Dec dew point C =-11 |Jan sun = 133.3 |Feb sun = 155.9 |Mar sun = 190.6 |Apr sun = 197.1 |May sun = 208.0 |Jun sun = 186.5 |Jul sun = 164.0 |Aug sun = 165.1 |Sep sun = 188.8 |Oct sun = 167.4 |Nov sun = 116.3 |Dec sun = 112.4 |year sun = |source 1 = Pogoda.ru.net<ref name=pogoda>{{cite web |title=Weather and Climate-The Climate of Yuzhno-Sakhalinsk |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate/32150.htm |access-date=2026-06-14 |publisher=Цаг агаар ба уур амьсгал (Погода и климат) |language=ru}}</ref> |source 2 = [[NOAA]],<ref name = NOAA>{{cite web |title=Juzno–Sahalinsk (Yuzhno-Sakhalinsk) Climate Normals 1991–2020 |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/RussianFederation/CSV/JuzhnoSahalin_32150.csv |access-date=2026-06-14 |publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]]}}</ref> Time and Date (шүүдрийн цэг 1985–2015),<ref>{{cite web |title=Climate & Weather Averages in Yuzhno Sakhalinsk, Russia |url=https://www.timeanddate.com/weather/russia/yuzhno-sakhalinsk/climate |access-date=2026-06-14 |publisher=Time and Date}}</ref> Infoclimat<ref>{{cite web |title=Climatologie de l'année à Yuzhno-Sakhalinsk |url=https://www.infoclimat.fr/climatologie/annee/1991/yuzhno-sakhalinsk/valeurs/32150.html |access-date=2026-06-14 |publisher=Infoclimat |language=fr}}</ref> }} == Уугуул иргэд == Александр Годунов (1949-1995) нь Зөвлөлт, Америкийн балетын бүжигчин, кино жүжигчин байв. РСФСР-ийн Гавьяат жүжигчин. Анатолий Анисимов (1948 онд төрсөн) бол кибернетикч, физик, математикийн шинжлэх ухааны доктор, профессор, Украины Дээд Сургуулийн Шинжлэх ухааны академийн академич юм. Равил Ахметов (1948 онд төрсөн) бол пуужингийн инженер, TSSKB-ийн дарга юм. Андрей Бажин (1959 онд төрсөн) бол театр, кино жүжигчин, театрын найруулагч юм. Тошио Канеко (1929-2006) сонины сурвалжлагч байсан. Тэтгэвэрт гарсны дараа 1972 онд тэрээр "1945 оны зун Карафуто дээр Коданша хэвлэлийн газарт хэвлүүлжээ. Михаил Литвин (1999 онд төрсөн) бол видео блог хөтлөгч, дамжуулагч юм. Ryu Ota (1930-2009) - улс төрийн идэвхтэн, шинэ Зүүн хэт даврагч, зохиолч, байгаль орчны мэргэжилтэн. Мариана Рожкова (1999 онд төрсөн) бол видео блог хөтлөгч, дуучин юм. Масами Фукушима (1929-1976) - редактор, шинжлэх ухааны зөгнөлт зохиолч, шүүмжлэгч, орчуулагч. Японы анхны амжилттай шинжлэх ухааны уран зөгнөлт fanzine сэтгүүлийн бүтээгч, анхны ерөнхий редактор s-F сэтгүүлийн хувьд. Эмма М (1992 онд төрсөн) бол Оросын дуучин, дуу зохиогч, хөгжмийн зохиолч, яруу найрагч юм. Оросын зохиолчдын эвлэлийн гишүүн. Ковалев Михаил Владимирович бол газрын тос, байгалийн хийн салбарт офшор боловсруулах, орд хөгжүүлэх чиглэлээр гарамгай зүтгэлтэн юм. Александр Козлов (1981 онд төрсөн) бол Оросын төрийн зүтгэлтэн, улс төрч юм. ОХУ-ын байгалийн нөөц, экологийн сайд. Нэгдсэн Орос намын Ерөнхий зөвлөлийн гишүүн.<ref>{{Cite web |title=Как всё устроено: Александр Козлов — министр природопользования и экологии |url=https://sib.fm/news/2022/09/30/kak-vse-ustroeno-aleksandr-kozlov--ministr-prirodopolzovaniya-i-ekologii |access-date=2023-05-14 |website=sib.fm |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |title=Козлов Александр Александрович биография и пресс-портрет |url=https://whoiswho.dp.ru/cart/person/1937367 |access-date=2023-05-14 |website=whoiswho.dp.ru |language=ru}}</ref> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Yuzhno-Sakhalinsk|Өмнөд Сахалинск}} * [https://web.archive.org/web/20101125035908/http://yuzhno.sakh.ru/ Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас] == Зүүлтийн тайлбар== {{лавлах холбоос}} {{ОХУ-ын тавин том хот}} [[Ангилал:Сахалин мужийн суурин]] [[Ангилал:Сахалин]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:1882 онд байгуулагдсан]] ie3kjfbegs8zcmug3oohieh5npey04f 0 45309 858884 800084 2026-06-14T21:37:47Z Enkhsaihan2005 64429 858884 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын Смоленск мужийн хот}} {{ижил нэрийн тайлбар}} {{Инфобокс Оросын суурин | mn_name = Смоленск | ru_name = | image_skyline = {{multiple image |perrow = 1/2/2 |border = infobox |total_width = 280 |image1 = Smolensk downtown.jpg{{!}}Смоленскийн Кремль ба Успенскийн сүм |image2 = Здание реального училища, Смоленск20150920.jpg{{!}}Смоленскийн урлагийн галерей |image3 = Долгочевская башня первая в ансамбле.jpg{{!}}Смоленскийн Кремль |image4 = Smolensk (259909809).jpeg{{!}}Ариун Гурвалын сүм |image5 = Smolensk (259990967).jpeg{{!}}Смоленскийн филармони |caption1 = [[Смоленскийн Кремль]] ба [[Успенскийн сүм, Смоленск|Успенскийн сүм]] |caption2 = Смоленскийн урлагийн галерей |caption3 = Смоленскийн Кремль |caption4 = Ариун Гурвалын сүм |caption5 = Филармони}} | image_map = | map_caption = |pushpin_map = Орос Смоленск муж#Европын Орос#Европ | coordinates = {{coord|54|46|58|N|32|02|43|E|display=inline,title}} | image_flag = Flag of Smolensk (Smolensk oblast).png | flag_caption = | image_coa = Coat of Arms of Smolensk (Smolensk oblast) (2001).png | coa_caption = | anthem = | anthem_ref = | holiday = | holiday_ref = <!-- administrative status --> | federal_subject = [[Смоленск муж]] | federal_subject_ref = <ref name="Ref138" /> | adm_district_jur = | adm_district_jur_ref = | adm_inhabloc_jur = Смоленск [[Холбооны субъектийн чанартай хот|хотын тойрог]] | adm_inhabloc_jur_ref = <ref name="Ref138" /> | adm_citydistrict_jur = | adm_citydistrict_type = | adm_citydistrict_jur_ref = | adm_selsoviet_jur = | adm_selsoviet_type = | adm_selsoviet_jur_ref = | capital_of = | capital_of_ref = | adm_ctr_of1 = Смоленск муж | adm_ctr_of1_ref = <ref name="Ref138" /> | adm_ctr_of2 = [[Смоленскийн район, Смоленск муж|Смоленскийн район]] | adm_ctr_of2_ref = <ref name="Ref138" /> | inhabloc_cat = Хот | inhabloc_cat_ref = <ref name="Ref138" /> | inhabloc_type = | inhabloc_type_ref = <!-- municipal status --> | mun_district_jur = | mun_district_jur_ref = | urban_okrug_jur = Смоленск хотын тойрог | urban_okrug_jur_ref = <ref name="Ref223" /> | urban_settlement_jur = | urban_settlement_jur_ref = | rural_settlement_jur = | rural_settlement_jur_ref = | inter_settlement_territory = | inter_settlement_territory_ref = | mun_admctr_of1 = Смоленск хотын тойрог | mun_admctr_of1_ref = <ref name="Ref223" /> | mun_admctr_of2 = Смоленскийн хотын район | mun_admctr_of2_ref = <ref name="Ref223" /> | leader_title = Тэргүүн | leader_title_ref = | leader_name = Александр Новиков<ref>{{cite web|url=https://www.smoladmin.ru/administraciya-goroda/rukovodstvo/novikov-aleksandr-aleksandrovich/|title=Новиков Александр Александрович|lang=ru|access-date=26 July 2023|archive-date=10 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230810233542/https://www.smoladmin.ru/administraciya-goroda/rukovodstvo/novikov-aleksandr-aleksandrovich/|url-status=live}}</ref> | leader_name_ref = | representative_body = Хотын зөвлөл | representative_body_ref = <ref>{{cite web|url=http://www.smolsovet.ru/|title=Смоленский городской Совет – Официальный сайт органа местного самоуправления|website=www.smolsovet.ru|access-date=22 February 2014|archive-date=25 June 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090625103358/http://www.smolsovet.ru/sgi.php|url-status=live}}</ref> <!-- statistics --> | elevation_m = | area_km2 = 166.35 | area_km2_ref = <ref name="BD">{{cite web|url=http://www.gks.ru/scripts/db_inet2/passport/table.aspx?opt=667010002006200720082009201020112012|title=Результат запроса|website=www.gks.ru|access-date=11 May 2019|archive-date=20 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231020042110/https://rosstat.gov.ru/scripts/db_inet2/passport/table.aspx?opt=667010002006200720082009201020112012|url-status=live}}</ref> | pop_2010census = 326861 | pop_2010census_rank = 54-т | pop_2010census_ref = <ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> | pop_latest = | pop_latest_date = | pop_latest_ref = | population_demonym = | time_zone_ref = <!-- history --> | established_date = 863 | established_title = Анх дурдагдсан | established_date_ref = <ref name = "gr">{{Cite web|url=https://www.smoladmin.ru/o-smolenske/obschaya-informaciya/|title=Общая информация. О Смоленске. Официальный сайт Администрации города-героя Смоленска|website=www.smoladmin.ru|access-date=7 March 2023|archive-date=17 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230317220542/https://www.smoladmin.ru/o-smolenske/obschaya-informaciya/|url-status=live}}</ref> | current_cat_date = | current_cat_date_ref = | abolished_date = | abolished_date_ref = <!-- misc --> | postal_codes = 214ХХХ | postal_codes_ref = | dialing_codes = 4812 | dialing_codes_ref = | website = http://www.smoladmin.ru }} '''Смоленск''' ({{lang-ru|Смоленск}}<ref>[http://www.mojgorod.ru/cities/listcity.html Список всех городов Российской Федерации]. «Мой Город» {{ref-ru}}</ref>) — [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Смоленск муж]]ийн засаг захиргааны төв.<ref>[http://megabook.ru/article/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 Административно-территориальное деление России] {{ref-ru}}</ref><ref>[http://emigrant-ussr.ru/index/administrativno_territorialnoe_ustrojstvo_rossii/0-12 Административно-территориальное устройство России] {{ref-ru}}</ref> == Цаг агаар == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Смоленск (1991–2020, туйлын үе 1887–одоо) |metric first = yes |single line = yes |width = auto |Jan record high C = 9.3 |Feb record high C = 9.0 |Mar record high C = 23.3 |Apr record high C = 28.0 |May record high C = 30.6 |Jun record high C = 33.3 |Jul record high C = 34.5 |Aug record high C = 37.2 |Sep record high C = 29.5 |Oct record high C = 24.8 |Nov record high C = 14.6 |Dec record high C = 9.8 |year record high C = 37.2 |Jan high C = -3.5 |Feb high C = -2.6 |Mar high C = 3.0 |Apr high C = 11.7 |May high C = 18.3 |Jun high C = 21.5 |Jul high C = 23.6 |Aug high C = 22.3 |Sep high C = 16.6 |Oct high C = 9.2 |Nov high C = 2.0 |Dec high C = -2.1 |year high C = 10.0 |Jan mean C = -5.8 |Feb mean C = -5.5 |Mar mean C = -0.8 |Apr mean C = 6.7 |May mean C = 12.7 |Jun mean C = 16.1 |Jul mean C = 18.2 |Aug mean C = 16.7 |Sep mean C = 11.4 |Oct mean C = 5.5 |Nov mean C = -0.2 |Dec mean C = -4.2 |year mean C = 5.9 |Jan low C = -8.4 |Feb low C = -8.6 |Mar low C = -4.3 |Apr low C = 2.0 |May low C = 7.3 |Jun low C = 10.8 |Jul low C = 13.1 |Aug low C = 11.8 |Sep low C = 7.1 |Oct low C = 2.3 |Nov low C = -2.4 |Dec low C = -6.4 |year low C = 2.0 |Jan record low C = -37.9 |Feb record low C = -36.8 |Mar record low C = -28.1 |Apr record low C = -15.9 |May record low C = -5.4 |Jun record low C = -0.7 |Jul record low C = 4.4 |Aug record low C = 0.3 |Sep record low C = -4.4 |Oct record low C = -12.8 |Nov record low C = -23.8 |Dec record low C = -35.2 |year record low C = -37.9 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 48 |Feb precipitation mm = 45 |Mar precipitation mm = 44 |Apr precipitation mm = 39 |May precipitation mm = 73 |Jun precipitation mm = 82 |Jul precipitation mm = 88 |Aug precipitation mm = 84 |Sep precipitation mm = 61 |Oct precipitation mm = 71 |Nov precipitation mm = 57 |Dec precipitation mm = 51 |year precipitation mm = 743 |Jan snow depth cm = 19 |Feb snow depth cm = 25 |Mar snow depth cm = 22 |Apr snow depth cm = 2 |May snow depth cm = 0 |Jun snow depth cm = 0 |Jul snow depth cm = 0 |Aug snow depth cm = 0 |Sep snow depth cm = 0 |Oct snow depth cm = 0 |Nov snow depth cm = 4 |Dec snow depth cm = 11 |year snow depth cm = 25 |Jan rain days = 9 |Feb rain days = 8 |Mar rain days = 10 |Apr rain days = 15 |May rain days = 17 |Jun rain days = 18 |Jul rain days = 16 |Aug rain days = 16 |Sep rain days = 16 |Oct rain days = 18 |Nov rain days = 15 |Dec rain days = 11 |year rain days = 169 |Jan snow days = 25 |Feb snow days = 22 |Mar snow days = 16 |Apr snow days = 5 |May snow days = 1 |Jun snow days = 0 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 1 |Oct snow days = 4 |Nov snow days = 15 |Dec snow days = 23 |year snow days = 112 |Jan humidity = 87 |Feb humidity = 84 |Mar humidity = 78 |Apr humidity = 69 |May humidity = 69 |Jun humidity = 75 |Jul humidity = 77 |Aug humidity = 79 |Sep humidity = 83 |Oct humidity = 85 |Nov humidity = 89 |Dec humidity = 89 |year humidity = 80 |Jan sun = 35.5 |Feb sun = 65.4 |Mar sun = 134.8 |Apr sun = 190.3 |May sun = 259.5 |Jun sun = 287.0 |Jul sun = 288.5 |Aug sun = 248.7 |Sep sun = 159.3 |Oct sun = 83.2 |Nov sun = 31.0 |Dec sun = 21.9 |year sun = |source 1 = Pogoda.ru.net<ref name=pogoda>{{cite web | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/26781.htm | title = Weather and Climate-The Climate of Somlensk | language = ru | publisher = Цаг агаар ба уур амьсгал (Погода и климат) | access-date = 2026-06-14 | archive-date = 2016-04-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160425171648/http://www.pogodaiklimat.ru/climate/26781.htm | url-status = live }}</ref> |source 2 = [[NOAA]]<ref name = NOAA>{{cite web | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/RussianFederation/CSV/Smolensk_26781.csv | title = Smolensk Climate Normals 1991–2020 | publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] | access-date = 2026-06-14 | archive-date = 2021-10-30 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211030150256/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/RussianFederation/CSV/Smolensk_26781.csv | url-status = live }}</ref> |date=2011 }} == Цахим холбоос == {{Commons|Смоленск|Смоленск}} {{Wiktionary}} * [https://web.archive.org/web/20110213223645/http://admin-smolensk.ru/ Смоленск мужийн цахим хуудас] == Зүүлтийн тайлбар== {{лавлах холбоос}} {{ОХУ-ын тавин том хот}} [[Ангилал:Днепр мөрний суурин]] [[Ангилал:Лениний одон шагналтан|!]] [[Ангилал:Смоленск мужийн суурин]] [[Ангилал:Смоленск| ]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Оросын хот]] dzy5r53tzi6v9w79b93lcej5ivzsyvu 858885 858884 2026-06-14T21:38:03Z Enkhsaihan2005 64429 858885 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын Смоленск мужийн хот}} {{ижил нэрийн тайлбар}} {{Инфобокс Оросын суурин | mn_name = Смоленск | ru_name = | image_skyline = {{multiple image |perrow = 1/2/2 |border = infobox |total_width = 280 |caption_align = center |image1 = Smolensk downtown.jpg{{!}}Смоленскийн Кремль ба Успенскийн сүм |image2 = Здание реального училища, Смоленск20150920.jpg{{!}}Смоленскийн урлагийн галерей |image3 = Долгочевская башня первая в ансамбле.jpg{{!}}Смоленскийн Кремль |image4 = Smolensk (259909809).jpeg{{!}}Ариун Гурвалын сүм |image5 = Smolensk (259990967).jpeg{{!}}Смоленскийн филармони |caption1 = [[Смоленскийн Кремль]] ба [[Успенскийн сүм, Смоленск|Успенскийн сүм]] |caption2 = Смоленскийн урлагийн галерей |caption3 = Смоленскийн Кремль |caption4 = Ариун Гурвалын сүм |caption5 = Филармони}} | image_map = | map_caption = |pushpin_map = Орос Смоленск муж#Европын Орос#Европ | coordinates = {{coord|54|46|58|N|32|02|43|E|display=inline,title}} | image_flag = Flag of Smolensk (Smolensk oblast).png | flag_caption = | image_coa = Coat of Arms of Smolensk (Smolensk oblast) (2001).png | coa_caption = | anthem = | anthem_ref = | holiday = | holiday_ref = <!-- administrative status --> | federal_subject = [[Смоленск муж]] | federal_subject_ref = <ref name="Ref138" /> | adm_district_jur = | adm_district_jur_ref = | adm_inhabloc_jur = Смоленск [[Холбооны субъектийн чанартай хот|хотын тойрог]] | adm_inhabloc_jur_ref = <ref name="Ref138" /> | adm_citydistrict_jur = | adm_citydistrict_type = | adm_citydistrict_jur_ref = | adm_selsoviet_jur = | adm_selsoviet_type = | adm_selsoviet_jur_ref = | capital_of = | capital_of_ref = | adm_ctr_of1 = Смоленск муж | adm_ctr_of1_ref = <ref name="Ref138" /> | adm_ctr_of2 = [[Смоленскийн район, Смоленск муж|Смоленскийн район]] | adm_ctr_of2_ref = <ref name="Ref138" /> | inhabloc_cat = Хот | inhabloc_cat_ref = <ref name="Ref138" /> | inhabloc_type = | inhabloc_type_ref = <!-- municipal status --> | mun_district_jur = | mun_district_jur_ref = | urban_okrug_jur = Смоленск хотын тойрог | urban_okrug_jur_ref = <ref name="Ref223" /> | urban_settlement_jur = | urban_settlement_jur_ref = | rural_settlement_jur = | rural_settlement_jur_ref = | inter_settlement_territory = | inter_settlement_territory_ref = | mun_admctr_of1 = Смоленск хотын тойрог | mun_admctr_of1_ref = <ref name="Ref223" /> | mun_admctr_of2 = Смоленскийн хотын район | mun_admctr_of2_ref = <ref name="Ref223" /> | leader_title = Тэргүүн | leader_title_ref = | leader_name = Александр Новиков<ref>{{cite web|url=https://www.smoladmin.ru/administraciya-goroda/rukovodstvo/novikov-aleksandr-aleksandrovich/|title=Новиков Александр Александрович|lang=ru|access-date=26 July 2023|archive-date=10 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230810233542/https://www.smoladmin.ru/administraciya-goroda/rukovodstvo/novikov-aleksandr-aleksandrovich/|url-status=live}}</ref> | leader_name_ref = | representative_body = Хотын зөвлөл | representative_body_ref = <ref>{{cite web|url=http://www.smolsovet.ru/|title=Смоленский городской Совет – Официальный сайт органа местного самоуправления|website=www.smolsovet.ru|access-date=22 February 2014|archive-date=25 June 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090625103358/http://www.smolsovet.ru/sgi.php|url-status=live}}</ref> <!-- statistics --> | elevation_m = | area_km2 = 166.35 | area_km2_ref = <ref name="BD">{{cite web|url=http://www.gks.ru/scripts/db_inet2/passport/table.aspx?opt=667010002006200720082009201020112012|title=Результат запроса|website=www.gks.ru|access-date=11 May 2019|archive-date=20 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231020042110/https://rosstat.gov.ru/scripts/db_inet2/passport/table.aspx?opt=667010002006200720082009201020112012|url-status=live}}</ref> | pop_2010census = 326861 | pop_2010census_rank = 54-т | pop_2010census_ref = <ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> | pop_latest = | pop_latest_date = | pop_latest_ref = | population_demonym = | time_zone_ref = <!-- history --> | established_date = 863 | established_title = Анх дурдагдсан | established_date_ref = <ref name = "gr">{{Cite web|url=https://www.smoladmin.ru/o-smolenske/obschaya-informaciya/|title=Общая информация. О Смоленске. Официальный сайт Администрации города-героя Смоленска|website=www.smoladmin.ru|access-date=7 March 2023|archive-date=17 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230317220542/https://www.smoladmin.ru/o-smolenske/obschaya-informaciya/|url-status=live}}</ref> | current_cat_date = | current_cat_date_ref = | abolished_date = | abolished_date_ref = <!-- misc --> | postal_codes = 214ХХХ | postal_codes_ref = | dialing_codes = 4812 | dialing_codes_ref = | website = http://www.smoladmin.ru }} '''Смоленск''' ({{lang-ru|Смоленск}}<ref>[http://www.mojgorod.ru/cities/listcity.html Список всех городов Российской Федерации]. «Мой Город» {{ref-ru}}</ref>) — [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Смоленск муж]]ийн засаг захиргааны төв.<ref>[http://megabook.ru/article/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 Административно-территориальное деление России] {{ref-ru}}</ref><ref>[http://emigrant-ussr.ru/index/administrativno_territorialnoe_ustrojstvo_rossii/0-12 Административно-территориальное устройство России] {{ref-ru}}</ref> == Цаг агаар == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Смоленск (1991–2020, туйлын үе 1887–одоо) |metric first = yes |single line = yes |width = auto |Jan record high C = 9.3 |Feb record high C = 9.0 |Mar record high C = 23.3 |Apr record high C = 28.0 |May record high C = 30.6 |Jun record high C = 33.3 |Jul record high C = 34.5 |Aug record high C = 37.2 |Sep record high C = 29.5 |Oct record high C = 24.8 |Nov record high C = 14.6 |Dec record high C = 9.8 |year record high C = 37.2 |Jan high C = -3.5 |Feb high C = -2.6 |Mar high C = 3.0 |Apr high C = 11.7 |May high C = 18.3 |Jun high C = 21.5 |Jul high C = 23.6 |Aug high C = 22.3 |Sep high C = 16.6 |Oct high C = 9.2 |Nov high C = 2.0 |Dec high C = -2.1 |year high C = 10.0 |Jan mean C = -5.8 |Feb mean C = -5.5 |Mar mean C = -0.8 |Apr mean C = 6.7 |May mean C = 12.7 |Jun mean C = 16.1 |Jul mean C = 18.2 |Aug mean C = 16.7 |Sep mean C = 11.4 |Oct mean C = 5.5 |Nov mean C = -0.2 |Dec mean C = -4.2 |year mean C = 5.9 |Jan low C = -8.4 |Feb low C = -8.6 |Mar low C = -4.3 |Apr low C = 2.0 |May low C = 7.3 |Jun low C = 10.8 |Jul low C = 13.1 |Aug low C = 11.8 |Sep low C = 7.1 |Oct low C = 2.3 |Nov low C = -2.4 |Dec low C = -6.4 |year low C = 2.0 |Jan record low C = -37.9 |Feb record low C = -36.8 |Mar record low C = -28.1 |Apr record low C = -15.9 |May record low C = -5.4 |Jun record low C = -0.7 |Jul record low C = 4.4 |Aug record low C = 0.3 |Sep record low C = -4.4 |Oct record low C = -12.8 |Nov record low C = -23.8 |Dec record low C = -35.2 |year record low C = -37.9 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 48 |Feb precipitation mm = 45 |Mar precipitation mm = 44 |Apr precipitation mm = 39 |May precipitation mm = 73 |Jun precipitation mm = 82 |Jul precipitation mm = 88 |Aug precipitation mm = 84 |Sep precipitation mm = 61 |Oct precipitation mm = 71 |Nov precipitation mm = 57 |Dec precipitation mm = 51 |year precipitation mm = 743 |Jan snow depth cm = 19 |Feb snow depth cm = 25 |Mar snow depth cm = 22 |Apr snow depth cm = 2 |May snow depth cm = 0 |Jun snow depth cm = 0 |Jul snow depth cm = 0 |Aug snow depth cm = 0 |Sep snow depth cm = 0 |Oct snow depth cm = 0 |Nov snow depth cm = 4 |Dec snow depth cm = 11 |year snow depth cm = 25 |Jan rain days = 9 |Feb rain days = 8 |Mar rain days = 10 |Apr rain days = 15 |May rain days = 17 |Jun rain days = 18 |Jul rain days = 16 |Aug rain days = 16 |Sep rain days = 16 |Oct rain days = 18 |Nov rain days = 15 |Dec rain days = 11 |year rain days = 169 |Jan snow days = 25 |Feb snow days = 22 |Mar snow days = 16 |Apr snow days = 5 |May snow days = 1 |Jun snow days = 0 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 1 |Oct snow days = 4 |Nov snow days = 15 |Dec snow days = 23 |year snow days = 112 |Jan humidity = 87 |Feb humidity = 84 |Mar humidity = 78 |Apr humidity = 69 |May humidity = 69 |Jun humidity = 75 |Jul humidity = 77 |Aug humidity = 79 |Sep humidity = 83 |Oct humidity = 85 |Nov humidity = 89 |Dec humidity = 89 |year humidity = 80 |Jan sun = 35.5 |Feb sun = 65.4 |Mar sun = 134.8 |Apr sun = 190.3 |May sun = 259.5 |Jun sun = 287.0 |Jul sun = 288.5 |Aug sun = 248.7 |Sep sun = 159.3 |Oct sun = 83.2 |Nov sun = 31.0 |Dec sun = 21.9 |year sun = |source 1 = Pogoda.ru.net<ref name=pogoda>{{cite web | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/26781.htm | title = Weather and Climate-The Climate of Somlensk | language = ru | publisher = Цаг агаар ба уур амьсгал (Погода и климат) | access-date = 2026-06-14 | archive-date = 2016-04-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160425171648/http://www.pogodaiklimat.ru/climate/26781.htm | url-status = live }}</ref> |source 2 = [[NOAA]]<ref name = NOAA>{{cite web | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/RussianFederation/CSV/Smolensk_26781.csv | title = Smolensk Climate Normals 1991–2020 | publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] | access-date = 2026-06-14 | archive-date = 2021-10-30 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211030150256/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/RussianFederation/CSV/Smolensk_26781.csv | url-status = live }}</ref> |date=2011 }} == Цахим холбоос == {{Commons|Смоленск|Смоленск}} {{Wiktionary}} * [https://web.archive.org/web/20110213223645/http://admin-smolensk.ru/ Смоленск мужийн цахим хуудас] == Зүүлтийн тайлбар== {{лавлах холбоос}} {{ОХУ-ын тавин том хот}} [[Ангилал:Днепр мөрний суурин]] [[Ангилал:Лениний одон шагналтан|!]] [[Ангилал:Смоленск мужийн суурин]] [[Ангилал:Смоленск| ]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Оросын хот]] mkrvzhwrmgk5z8834l0qtvpgpeenhax 0 45310 858887 768056 2026-06-14T21:40:19Z Enkhsaihan2005 64429 858887 wikitext text/x-wiki {{Ижил нэрийн тайлбар}} {{Инфобокс Оросын суурин | mn_name = Тамбов | ru_name = | image_skyline = [[File:Tambov TransgfigurationCathedral 101 0477.jpg|250px]] | coordinates = {{Coord|52|43|23|N|41|27|14|E|type:city(262,000)_region:RU-TAM|display=inline,title}} | map_label_position = top | image_coa = Coat of Arms of Tambov (2008).svg | coa_caption = | image_flag = Flag of Tambov (Tambov oblast).png | flag_caption = | anthem = | anthem_ref = | holiday = 6 сарын 12 | holiday_ref = | federal_subject = [[Тамбов муж]] | federal_subject_ref = <ref name="Ref142" /> | adm_city_jur = Тамбов [[холбооны субъектийн ач холбогдолтой хот|мужийн ач холбогдолтой хот]] | adm_city_jur_ref = <ref name="Ref142" /> | adm_ctr_of1 = [[Тамбов муж]] | adm_ctr_of1_ref = <ref name="Ref142" /> | adm_ctr_of2 = [[Тамбовын район, Тамбов муж|Тамбовын район]] | adm_ctr_of2_ref = <ref name="Ref142" /> | inhabloc_cat = Хот | inhabloc_cat_ref = <ref name="Ref142" /> | inhabloc_type = | inhabloc_type_ref = | urban_okrug_jur = Тамбов хотын тойрог | urban_okrug_jur_ref = <ref name="Ref143" /> | mun_admctr_of1 = Тамбов хотын тойрог | mun_admctr_of1_ref = <ref name="Ref143" /> | mun_admctr_of2 = Тамбовын хотын район | mun_admctr_of2_ref = <ref name="Ref143" /> | leader_title = Хотын дарга | leader_name = Максим Косенков | leader_name_ref = | representative_body = | representative_body_ref = | area_of_what = | area_as_of = | area_km2 = 90.89 | area_km2_ref = <ref name="BDPMO">{{Cite web |url=http://www.gks.ru/scripts/db_inet2/passport/table.aspx?opt=68701000200620072008200920102011 |title=Результат запроса |website=gks.ru |access-date=January 24, 2014 |archive-date=July 27, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210727113203/https://www.gks.ru/scripts/db_inet2/passport/table.aspx?opt=68701000200620072008200920102011 |url-status=live }}</ref><ref name="Rosreestr">[http://www.to68.rosreestr.ru/blanks/stat_informathion/3525905 Доклад «О состоянии и использовании земель в Тамбовской области в 2011 году»]{{Dead link|date=June 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=no }} Приложение 1. Распределение земель Тамбовской области по категориям в разрезе районов и городов (на 1 января 2012 года, га)), стр. 108. Данные на 1 января 2012 года.</ref> | pop_2010census = 280161 | pop_2010census_rank = 68-д | pop_2010census_ref = <ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> | pop_density = | pop_density_as_of = | pop_density_ref = | pop_latest = | pop_latest_date = | pop_latest_ref = | established_date = 4 сарын 17, 1636 | established_title = | established_date_ref = | current_cat_date = 1719 | current_cat_date_ref = | prev_name1 = | prev_name1_date = | prev_name1_ref = | postal_codes = 392000 | postal_codes_ref = | dialing_codes = 4752 | dialing_codes_ref = | website = http://city.tambov.gov.ru | website_ref = }} '''Тамбов''' ({{lang-ru|Тамбов}}<ref>[http://www.mojgorod.ru/cities/listcity.html Список всех городов Российской Федерации]. «Мой Город» {{ref-ru}}</ref>) — [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Тамбов муж]]ийн засаг захиргааны төв.<ref>[http://megabook.ru/article/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 Административно-территориальное деление России] {{ref-ru}}</ref><ref>[http://emigrant-ussr.ru/index/administrativno_territorialnoe_ustrojstvo_rossii/0-12 Административно-территориальное устройство России] {{ref-ru}}</ref> == Газар зүй == Тамбов нь Ока-Донын тэгш талд, [[Москва]]гаас зүүн урд зүгт 420 километрийн зайд оршдог. Энэ хот нь нийт {{EWZ|RU|68401}} хүн амтай (мэдээ {{EWD|RU|68401}}).<ref name="einwohner_aktuell"/> == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Тамбов (1991–2020, туйлын үе 1845–одоо) | metric first = yes | single line = yes | width = auto | Jan record high C = 6.6 | Feb record high C = 8.5 | Mar record high C = 19.7 | Apr record high C = 29.7 | May record high C = 36.1 | Jun record high C = 38.8 | Jul record high C = 41.1 | Aug record high C = 41.0 | Sep record high C = 35.2 | Oct record high C = 26.5 | Nov record high C = 17.2 | Dec record high C = 11.9 | year record high C = 41.1 | Jan high C = −4.6 | Feb high C = −3.7 | Mar high C = 2.1 | Apr high C = - | May high C = 21.6 | Jun high C = 24.7 | Jul high C = 27.1 | Aug high C = 25.8 | Sep high C = 19.2 | Oct high C = 10.8 | Nov high C = 2.0 | Dec high C = -2.9 | year high C = 11.3 | Jan mean C = -7.5 | Feb mean C = -7.3 | Mar mean C = -1.9 | Apr mean C = 7.7 | May mean C = 15.0 | Jun mean C = 18.5 | Jul mean C = 20.7 | Aug mean C = 19.1 | Sep mean C = 13.2 | Oct mean C = 6.5 | Nov mean C = -0.7 | Dec mean C = -5.6 | year mean C = 6.5 | Jan low C = −10.5 | Feb low C = −10.5 | Mar low C = −5.5 | Apr low C = 2.5 | May low C = 8.7 | Jun low C = 12.5 | Jul low C = 14.6 | Aug low C = 12.9 | Sep low C = 8.2 | Oct low C = 3.0 | Nov low C = −3.1 | Dec low C = −8.3 | year low C = 2.0 | Jan record low C = −38.0 | Feb record low C = −36.9 | Mar record low C = −30.4 | Apr record low C = −15.3 | May record low C = −5.8 | Jun record low C = 0.5 | Jul record low C = 3.9 | Aug record low C = 1.4 | Sep record low C = −3.7 | Oct record low C = −14.7 | Nov record low C = −29.3 | Dec record low C = −36.1 | year record low C = −38.0 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 37 | Feb precipitation mm = 32 | Mar precipitation mm = 29 | Apr precipitation mm = 29 | May precipitation mm = 43 | Jun precipitation mm = 66 | Jul precipitation mm = 55 | Aug precipitation mm = 43 | Sep precipitation mm = 44 | Oct precipitation mm = 47 | Nov precipitation mm = 39 | Dec precipitation mm = 39 | year precipitation mm = 503 | Jan snow depth cm = 21 | Feb snow depth cm = 29 | Mar snow depth cm = 23 | Apr snow depth cm = 2 | May snow depth cm = 0 | Jun snow depth cm = 0 | Jul snow depth cm = 0 | Aug snow depth cm = 0 | Sep snow depth cm = 0 | Oct snow depth cm = 0 | Nov snow depth cm = 4 | Dec snow depth cm = 12 | year snow depth cm = 29 | Jan humidity = 85 | Feb humidity = 82 | Mar humidity = 78 | Apr humidity = 67 | May humidity = 60 | Jun humidity = 67 | Jul humidity = 68 | Aug humidity = 68 | Sep humidity = 74 | Oct humidity = 81 | Nov humidity = 86 | Dec humidity = 86 | year humidity = 75 | Jan rain days = 8 | Feb rain days = 6 | Mar rain days = 9 | Apr rain days = 13 | May rain days = 14 | Jun rain days = 17 | Jul rain days = 15 | Aug rain days = 13 | Sep rain days = 15 | Oct rain days = 16 | Nov rain days = 13 | Dec rain days = 9 | year rain days = 148 | Jan snow days = 24 | Feb snow days = 21 | Mar snow days = 15 | Apr snow days = 4 | May snow days = 0.4 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0.2 | Oct snow days = 4 | Nov snow days = 15 | Dec snow days = 23 | year snow days = 107 | Jan sun = 59 | Feb sun = 91 | Mar sun = 129 | Apr sun = 186 | May sun = 265 | Jun sun = 287 | Jul sun = 292 | Aug sun = 259 | Sep sun = 181 | Oct sun = 108 | Nov sun = 46 | Dec sun = 36 | year sun = 1939 | source 1 = Pogoda.ru.net<ref name="pogoda">{{cite web |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate/27947.htm |title=Погода и Климат – Климат Тамбов |publisher=Цаг агаар ба уур амьсгал (Погода и климат) |language=ru |access-date=2026-06-14 |archive-date=2021-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211019003651/http://pogodaiklimat.ru/climate/27947.htm |url-status=live }}</ref> | source 2 = [[NOAA]] (нар, 1961–1990)<ref name = NOAA>{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_VI/RE/27947.TXT |title=Tambov Climate Normals 1961–1990 |publisher=Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |access-date=2026-06-14 |archive-date=2021-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211113050504/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_VI/RE/27947.TXT |url-status=live }}</ref> | source = }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Tambov|Тамбов}} {{Wiktionary}} * [https://web.archive.org/web/20111016135335/http://cityadm.tambov.ru/ Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас] == Зүүлтийн тайлбар== {{лавлах холбоос}} {{ОХУ-ын тавин том хот}} [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:Тамбов мужийн суурин]] [[Ангилал:1636 онд байгуулагдсан]] mw813psifd3q8963dyr7uos19q01er0 0 45311 858920 800100 2026-06-15T11:14:46Z Enkhsaihan2005 64429 858920 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын Тверь мужийн хот}} {{Инфобокс Оросын суурин | mn_name = Тверь | ru_name = |image_skyline ={{Photomontage | photo1a = Площадь Михаила Тверского.jpg | photo2a = On the Volga river.jpg | photo2b = | photo3a = | photo3b = | photo4a = | color = white | color_border = white | position = center | spacing = 2 | size = 266 }} | image_map = | map_caption = | coordinates = {{Coord|56|51|45|N|35|55|27|E|type:city(420,000)_region:RU-TVE|display=inline,title}} | image_flag = Flag of Tver.svg | pushpin_map = Орос Тверь муж#Европын Орос#Европ | flag_caption = | image_coa = Coat of arms of Tver.svg | coa_caption = | anthem = "[[Тверийн дуулал]]" | anthem_ref = <ref name="Anthem">Decision #137&nbsp;(358)</ref> | holiday = | holiday_ref = <!-- administrative status --> | federal_subject = [[Тверь муж]] | federal_subject_ref = <ref name="Ref905"/> | adm_district_jur = | adm_district_jur_ref = | adm_inhabloc_jur = Тверь [[Холбооны субъектийн ач холбогдолтой хот|тойрог]] | adm_inhabloc_jur_ref = <ref name="Ref905"/> | adm_citydistrict_jur = | adm_citydistrict_type = | adm_citydistrict_jur_ref = | adm_selsoviet_jur = | adm_selsoviet_type = | adm_selsoviet_jur_ref = | capital_of = | capital_of_ref = | adm_ctr_of1 = [[Тверь муж]] | adm_ctr_of1_ref = <ref name="Ref905"/> | adm_ctr_of2 = [[Калинины район, Тверь муж|Калинины район]] | adm_ctr_of2_ref = <ref name="OKATO"/> | inhabloc_cat = Хот | inhabloc_cat_ref = <ref name="Ref905"/> | inhabloc_type = Мужийн ач холбогдолтой хот | inhabloc_type_ref = <ref name="Ref905"/> <!-- municipal status --> | mun_district_jur = | mun_district_jur_ref = | urban_okrug_jur = Тверь хотын тойрог | urban_okrug_jur_ref = <ref name="Ref461"/> | urban_settlement_jur = | urban_settlement_jur_ref = | rural_settlement_jur = | rural_settlement_jur_ref = | inter_settlement_territory = | inter_settlement_territory_ref = | mun_admctr_of1 = Тверь хотын тойрог | mun_admctr_of1_ref = <ref name="Ref461"/> | mun_admctr_of2 = Калинины хотын район | mun_admctr_of2_ref = <ref name="Ref461"/> | leader_title = Тэргүүн | leader_title_ref = <ref name="HeadLegis">Charter of Tver, Article&nbsp;28</ref> | leader_name = Алексей Огоньков | leader_name_ref = <ref name="HeadNm">Official website of Tver. {{Webarchiv|url=http://www.tver.ru/administration/structure/glava |wayback=20180302200557 |text=Yury Vasilyevich Timofeyev |archiv-bot=2024-01-21 11:10:22 InternetArchiveBot }}, Head of the City of Tver Administration {{in lang|ru}}</ref> | representative_body = [[Тверийн хотын хурал|Хотын хурал]] | representative_body_ref = <ref name="HeadLegis" /> <!-- statistics --> | elevation_m = | area_km2 = | area_km2_ref = | pop_2010census = 403606 | pop_2010census_rank = 46-д | pop_2010census_ref = <ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> | pop_latest = 414606 | pop_latest_date = 1 сар, 2015 | pop_latest_ref = <ref name="2015Est">{{cite web|url=http://tverstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/tverstat/resources/e53e47804e30d8bbb2a0fe3bf8d20d64/%D0%A7%D0%98%D0%A1%D0%9B%D0%95%D0%9D%D0%9D%D0%9E%D0%A1%D0%A2%D0%AC+%D0%9D%D0%90%D0%A1%D0%95%D0%9B%D0%95%D0%9D%D0%98%D0%AF+%D0%9F%D0%9E+%D0%9C%D0%A3%D0%9D%D0%98%D0%A6%D0%98%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%AB%D0%9C+%D0%9E%D0%91%D0%A0%D0%90%D0%97%D0%9E%D0%92%D0%90%D0%9D%D0%98%D0%AF%D0%9C.htm|script-title=ru:Численность населения по муниципальным образованиям|publisher=Тверьстат|access-date=July 28, 2015|language=ru|archive-date=Гуравдугаар сар 4, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304235931/http://tverstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/tverstat/resources/e53e47804e30d8bbb2a0fe3bf8d20d64/%D0%A7%D0%98%D0%A1%D0%9B%D0%95%D0%9D%D0%9D%D0%9E%D0%A1%D0%A2%D0%AC+%D0%9D%D0%90%D0%A1%D0%95%D0%9B%D0%95%D0%9D%D0%98%D0%AF+%D0%9F%D0%9E+%D0%9C%D0%A3%D0%9D%D0%98%D0%A6%D0%98%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%AB%D0%9C+%D0%9E%D0%91%D0%A0%D0%90%D0%97%D0%9E%D0%92%D0%90%D0%9D%D0%98%D0%AF%D0%9C.htm|url-status=dead}}</ref> | population_demonym = | time_zone_ref = <!-- history --> | established_date = 1135 | established_title = | established_date_ref = <ref name="Established" /> | current_cat_date = | current_cat_date_ref = | abolished_date = | abolished_date_ref = <!-- misc --> | postal_codes = 170000–170009, 170011–170012, 170015–170017, 170019–170028, 170030, 170032–170034, 170036–170037, 170039–170044, 170100, 170700, 170880, 170904, 170951–170958, 170960–170978 | postal_codes_ref = | dialing_codes = 4822 | dialing_codes_ref = | website = https://tver.ru }} '''Тверь''' ({{lang-ru|Тверь}}<ref>[http://www.mojgorod.ru/cities/listcity.html Список всех городов Российской Федерации]. «Мой Город» {{ref-ru}}</ref>) — [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Тверь муж]]ийн засаг захиргааны төв.<ref>[http://megabook.ru/article/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 Административно-территориальное деление России] {{ref-ru}}</ref><ref>[http://emigrant-ussr.ru/index/administrativno_territorialnoe_ustrojstvo_rossii/0-12 Административно-территориальное устройство России] {{ref-ru}}</ref> == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Тверь (1991–2020, туйлын үе 1871–одоо) |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 9.0 |Feb record high C = 8.4 |Mar record high C = 17.5 |Apr record high C = 27.0 |May record high C = 33.7 |Jun record high C = 35.4 |Jul record high C = 37.3 |Aug record high C = 38.8 |Sep record high C = 32.6 |Oct record high C = 24.5 |Nov record high C = 15.3 |Dec record high C = 9.5 |year record high C = 38.8 |Jan high C = −4.4 |Feb high C = −3.4 |Mar high C = 2.5 |Apr high C = 11.2 |May high C = 18.5 |Jun high C = 22.1 |Jul high C = 24.5 |Aug high C = 22.3 |Sep high C = 16.0 |Oct high C = 8.4 |Nov high C = 1.1 |Dec high C = −2.8 |year high C = 9.7 |Jan mean C = −7.0 |Feb mean C = −6.7 |Mar mean C = -1.6 |Apr mean C = 6.0 |May mean C = 12.6 |Jun mean C = 16.6 |Jul mean C = 19.0 |Aug mean C = 16.8 |Sep mean C = 11.2 |Oct mean C = 5.1 |Nov mean C = −1.1 |Dec mean C = −5.0 |year mean C = 5.5 |Jan low C = −9.8 |Feb low C = −10.2 |Mar low C = −5.6 |Apr low C = 0.9 |May low C = 6.7 |Jun low C = 10.9 |Jul low C = 13.5 |Aug low C = 11.7 |Sep low C = 7.0 |Oct low C = 2.1 |Nov low C = −3.2 |Dec low C = −7.4 |year low C = 1.4 |Jan record low C = −39.7 |Feb record low C = −41.6 |Mar record low C = −36.4 |Apr record low C = −21.4 |May record low C = −7.4 |Jun record low C = −2.3 |Jul record low C = 2.2 |Aug record low C = −2.2 |Sep record low C = −7.1 |Oct record low C = −17.4 |Nov record low C = −29.2 |Dec record low C = −43.8 |year record low C = −43.8 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 44 |Feb precipitation mm = 38 |Mar precipitation mm = 34 |Apr precipitation mm = 34 |May precipitation mm = 64 |Jun precipitation mm = 77 |Jul precipitation mm = 76 |Aug precipitation mm = 75 |Sep precipitation mm = 58 |Oct precipitation mm = 67 |Nov precipitation mm = 50 |Dec precipitation mm = 44 |year precipitation mm = 661 |Jan snow depth cm = 19 |Feb snow depth cm = 29 |Mar snow depth cm = 26 |Apr snow depth cm = 3 |May snow depth cm = 0 |Jun snow depth cm = 0 |Jul snow depth cm = 0 |Aug snow depth cm = 0 |Sep snow depth cm = 0 |Oct snow depth cm = 0 |Nov snow depth cm = 3 |Dec snow depth cm = 11 |year snow depth cm = 29 |Jan rain days = 4 |Feb rain days = 4 |Mar rain days = 6 |Apr rain days = 11 |May rain days = 15 |Jun rain days = 15 |Jul rain days = 13 |Aug rain days = 15 |Sep rain days = 16 |Oct rain days = 15 |Nov rain days = 11 |Dec rain days = 6 |year rain days = 131 |Jan snow days = 23 |Feb snow days = 21 |Mar snow days = 15 |Apr snow days = 5 |May snow days = 1 |Jun snow days = 0.03 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 0.4 |Oct snow days = 5 |Nov snow days = 16 |Dec snow days = 21 |year snow days = 107 |Jan humidity = 86 |Feb humidity = 82 |Mar humidity = 76 |Apr humidity = 70 |May humidity = 68 |Jun humidity = 72 |Jul humidity = 73 |Aug humidity = 78 |Sep humidity = 82 |Oct humidity = 85 |Nov humidity = 88 |Dec humidity = 87 |year humidity = 79 |source 1 = Pogoda.ru.net<ref name=pogoda>{{cite web | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/27402.htm | title = Weather and Climate-The Climate of Tver | language = ru | publisher = Цаг агаар ба уур амьсгал (Погода и климат) | access-date = 2026-06-15}}</ref> |date=2012 }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Tver|Тверь}} * [https://web.archive.org/web/20070420011525/http://www.tver.ru/ Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас] == Зүүлтийн тайлбар== {{лавлах холбоос}} {{ОХУ-ын тавин том хот}} [[Ангилал:Дотоодын боомттой суурин]] [[Ангилал:Ижил мөрний суурин]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Тверь| ]] [[Ангилал:Тверь мужийн суурин]] [[Ангилал:1135 онд байгуулагдсан]] 7dtzohoh4q24gl6rl2ysv41qz1xraax 0 45312 858922 830491 2026-06-15T11:16:58Z Enkhsaihan2005 64429 858922 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын хот, administrative center of Tomsk Oblast}} {{Distinguish|Омск}} {{Инфобокс Оросын суурин | mn_name = Томск | ru_name = | loc_name1 = | loc_lang1 = | loc_name2 = | loc_lang2 = | loc_name3 = | loc_lang3 = | loc_name4 = | loc_lang4 = | other_name = | other_lang = | image_skyline = Tomsk0293.JPG | image_caption = Томскийн үзэмж | image_map = | map_caption = | coordinates = {{coord|56|30|N|84|58|E|display=inline,title}} | image_flag = | image_coa = | anthem = | anthem_ref = | holiday = 6 сарын&nbsp;7 | holiday_ref = <!-- administrative status --> | federal_subject = [[Томск муж]] | federal_subject_ref = | adm_district_jur = | adm_district_jur_ref = | adm_inhabloc_jur = Томск [[Холбооны субъектийн ач холбогдолтой хот|мужийн харьяанд байдаг хот]] | adm_inhabloc_jur_ref = <ref name="Ref267" /> | adm_citydistrict_jur = | adm_citydistrict_type = | adm_citydistrict_jur_ref = | adm_selsoviet_jur = | adm_selsoviet_type = | adm_selsoviet_jur_ref = | capital_of = | capital_of_ref = | adm_ctr_of1 = [[Томск муж]] | adm_ctr_of1_ref = <ref name="Ref267" /> | adm_ctr_of2 = [[Томскийн район]] | adm_ctr_of2_ref = <ref name="Ref267" /> | inhabloc_cat = Хот | inhabloc_cat_ref = <ref name="Ref267" /> | inhabloc_type = Мужийн харьяанд байдаг хот | inhabloc_type_ref = <ref name="Ref267" /> <!-- municipal status --> | mun_district_jur = | mun_district_jur_ref = | urban_okrug_jur = Томск хотын тойрог | urban_okrug_jur_ref = <ref name="Ref897" /> | urban_settlement_jur = | urban_settlement_jur_ref = | rural_settlement_jur = | rural_settlement_jur_ref = | inter_settlement_territory = | inter_settlement_territory_ref = | mun_admctr_of1 = Томск хотын тойрог | mun_admctr_of1_ref = <ref name="Ref897" /> | mun_admctr_of2 = Томскийн хотын район | mun_admctr_of2_ref = <ref name="Ref1270">Law #241-OZ</ref> | leader_title = Хотын дарга | leader_title_ref = | leader_name = Дмитрий Махиня | leader_name_ref = <ref>{{cite web|url=http://www.admin.tomsk.ru/pgs/3q|script-title=ru:Мэр города|publisher=Tomsk official web portal|language=ru|access-date=28 May 2015|archive-date=22 Гуравдугаар сар 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210322202511/https://files.admin.tomsk.ru/new/about.css|url-status=dead}}</ref> | representative_body = [[Томскийн хурал|Хурал]] | representative_body_ref = <ref>{{cite web|url=http://duma.admin.tomsk.ru|script-title=ru:Дума города Томска|publisher=Tomsk City Duma|language=ru|access-date=28 May 2015}}</ref> <!-- statistics --> | elevation_m = | area_km2 = 294.6 | area_km2_ref = <ref name="Offsite">Official website of the City of Tomsk. {{Webarchiv|url=http://www1.admin.tomsk.ru/www/passport.nsf/passport_web?OpenView&RestrictToCategory=8BBBF7799B19CA50C6256DA9002BE913 |wayback=20080629020056 |text=Structure of the Territory's Economy |archiv-bot=2024-01-21 11:20:59 InternetArchiveBot }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080629020056/http://www1.admin.tomsk.ru/www/passport.nsf/passport_web?OpenView&RestrictToCategory=8BBBF7799B19CA50C6256DA9002BE913 |date=June 29, 2008 }} {{in lang|ru}}</ref> | pop_2010census = 524669 | pop_2010census_rank = 32-т | pop_2010census_ref = <ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> | pop_latest = | pop_latest_date = | pop_latest_ref = | population_demonym = <!-- history --> | established_date = 1604 | established_title = | established_date_ref = | current_cat_date = | current_cat_date_ref = | abolished_date = | abolished_date_ref = <!-- misc --> | postal_codes = 634xxx | postal_codes_ref = | dialing_codes = 3822 | dialing_codes_ref = | website = http://www.admin.tomsk.ru/ }} '''Томск''' ({{lang-ru|Томск}}<ref>[http://www.mojgorod.ru/cities/listcity.html Список всех городов Российской Федерации]. «Мой Город» {{ref-ru}}</ref>) — [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Томск муж]]ийн засаг захиргааны төв.<ref>[http://megabook.ru/article/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 Административно-территориальное деление России] {{ref-ru}}</ref><ref>[http://emigrant-ussr.ru/index/administrativno_territorialnoe_ustrojstvo_rossii/0-12 Административно-территориальное устройство России] {{ref-ru}}</ref> Томск бол [[Баруун Сибирь|Баруун Сибирийн]] зүүн хэсэгт, Томи голын эрэг дээр байрладаг хот юм. Энэ хот нь 18-20-р зууны модон болон чулуун архитектурын дурсгалт газруудаар баялаг юм. Хотын дүүрэгтэй нийлээд - 564,927 хүн амтай (2025). Сибирийн 7 дахь хамгийн олон хүн амтай хот, Оросын 30 дахь хамгийн олон хүн амтай хот. Томск, түүний дагуул Северск хот ба захын дүүргүүд нь ороод 766 мянга орчим хүн амтай Томск хотыг бүрдүүлдэг (2024). Томск хот 1604 онд Томи голын эрэг дээр бий болсон түүхтэй. == Боловсрол == === Томск хотын дээд боловсролын байгууллагууд === * Үндэсний судалгааны Томскийн Улсын их сургууль; * Үндэсний судалгааны Томскийн Политехникийн их сургууль; * Сибирийн Улсын Анагаах Ухааны Их Сургууль; * Томск улсын хяналтын систем ба радиоэлектроникийн их сургууль. * Томскийн Улсын багшийн их сургууль; * Томскийн Улсын Архитектур, Барилгын Инженерийн Их Сургууль; 1999 оны 3-р сар хүртэл тус хотод Томскийн цэргийн дээд командын холбооны сургууль (хуучнаар Томскийн артиллерийн сургууль) ажиллаж байв. 2010 он хүртэл Томскийн Цэргийн Анагаах Ухааны дээд сургууль үйл ажиллагаагаа явуулж байсан. == Цаг агаар == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Томск (1991–2020, туйлын үе 1837–одоо) |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 3.7 |Feb record high C = 7.5 |Mar record high C = 17.7 |Apr record high C = 30.1 |May record high C = 34.4 |Jun record high C = 35.6 |Jul record high C = 35.6 |Aug record high C = 33.8 |Sep record high C = 31.7 |Oct record high C = 25.1 |Nov record high C = 11.6 |Dec record high C = 6.5 |year record high C = 35.6 |Jan high C = −13.4 |Feb high C = −9.0 |Mar high C = −0.4 |Apr high C = 8.7 |May high C = 17.5 |Jun high C = 23.0 |Jul high C = 25.0 |Aug high C = 21.9 |Sep high C = 14.7 |Oct high C = 6.3 |Nov high C = −4.8 |Dec high C = −11.1 |year high C = 6.5 |Jan mean C = −17.5 |Feb mean C = −14.2 |Mar mean C = −6.3 |Apr mean C = 2.6 |May mean C = 10.4 |Jun mean C = 16.5 |Jul mean C = 18.8 |Aug mean C = 15.9 |Sep mean C = 9.2 |Oct mean C = 2.0 |Nov mean C = −8.2 |Dec mean C = −14.9 |year mean C = 1.2 |Jan low C = −21.2 |Feb low C = −18.4 |Mar low C = −11.2 |Apr low C = −2.2 |May low C = 4.9 |Jun low C = 11.2 |Jul low C = 13.8 |Aug low C = 11.3 |Sep low C = 5.2 |Oct low C = −1.1 |Nov low C = −11.3 |Dec low C = −18.5 |year low C = -3.1 |Jan record low C = −55.0 |Feb record low C = −51.3 |Mar record low C = −42.4 |Apr record low C = −31.1 |May record low C = −17.5 |Jun record low C = −3.5 |Jul record low C = 1.5 |Aug record low C = −1.6 |Sep record low C = −8.1 |Oct record low C = −29.1 |Nov record low C = −48.3 |Dec record low C = −50.0 |year record low C = −55.0 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 36 |Feb precipitation mm = 26 |Mar precipitation mm = 29 |Apr precipitation mm = 35 |May precipitation mm = 50 |Jun precipitation mm = 60 |Jul precipitation mm = 72 |Aug precipitation mm = 68 |Sep precipitation mm = 52 |Oct precipitation mm = 53 |Nov precipitation mm = 55 |Dec precipitation mm = 51 |year precipitation mm = 587 |Jan snow depth cm = 58 |Feb snow depth cm = 68 |Mar snow depth cm = 70 |Apr snow depth cm = 30 |May snow depth cm = 0 |Jun snow depth cm = 0 |Jul snow depth cm = 0 |Aug snow depth cm = 0 |Sep snow depth cm = 0 |Oct snow depth cm = 2 |Nov snow depth cm = 15 |Dec snow depth cm = 41 |year snow depth cm = 70 |Jan rain days = 0.3 |Feb rain days = 0.3 |Mar rain days = 2 |Apr rain days = 12 |May rain days = 16 |Jun rain days = 17 |Jul rain days = 17 |Aug rain days = 17 |Sep rain days = 19 |Oct rain days = 15 |Nov rain days = 5 |Dec rain days = 1 |year rain days = 122 |Jan snow days = 23 |Feb snow days = 21 |Mar snow days = 17 |Apr snow days = 13 |May snow days = 4 |Jun snow days = 0.3 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 2 |Oct snow days = 14 |Nov snow days = 22 |Dec snow days = 26 |year snow days = 142 |Jan humidity = 81 |Feb humidity = 78 |Mar humidity = 72 |Apr humidity = 65 |May humidity = 61 |Jun humidity = 70 |Jul humidity = 76 |Aug humidity = 79 |Sep humidity = 79 |Oct humidity = 80 |Nov humidity = 83 |Dec humidity = 82 |year humidity = 76 |Jan sun = 57 |Feb sun = 104 |Mar sun = 169 |Apr sun = 224 |May sun = 258 |Jun sun = 314 |Jul sun = 316 |Aug sun = 253 |Sep sun = 171 |Oct sun = 86 |Nov sun = 51 |Dec sun = 41 |year sun = 2044 |source 1 = Pogoda.ru.net<ref name="pogoda">{{cite web | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/29430.htm | title = Pogoda.ru.net | access-date = 2026-06-15 | language = ru}}</ref> |source 2 = NOAA (нар, 1961–1990)<ref name = HKO >{{cite web | url = https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/RA/29430.TXT | title = Tomsk Climate Normals 1961–1990 | publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] | access-date = 2026-06-15 | archive-date = 2021-11-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211104021522/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/RA/29430.TXT | url-status = dead }}</ref> |date=2012 }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Tomsk|Томск}} {{Wiktionary}} * [http://www.tomsk.ru/ Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас] == Зүүлтийн тайлбар== {{лавлах холбоос}} {{ОХУ-ын тавин том хот}} [[Ангилал:Томск мужийн суурин]] [[Ангилал:Томск| ]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:Эдийн засгийн онцгой бүс]] [[Ангилал:1604 онд байгуулагдсан]] 659ohgdhei9892gmnywvpf6q3qljxa6 0 53024 858889 858108 2026-06-15T01:08:43Z Esambuu 42335 858889 wikitext text/x-wiki [[Coldplay]] хамтлаг нь дэлхий хамгийн их борлуулалттай уран бүтээлчдийн нэг бөгөөд дэлхий даяар 75 гаруй сая цомогоо борлуулаад байна.Түүнээс 13 сая гаруйг АНУ-д,12 сая гаруйг Их Британид борлуулжээ. ==Синглүүдийн борлуулалт== === Их Британи {{flagicon|GBR}}=== Гэрчилгээний тайлбар : Platinum - 600,000-с дээш Gold - 400,000-с дээш Silver - 200,000-с дээш {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |- !rowspan="2"|{{Abbr|No.|Number}} !rowspan="2"|Дууны нэр !rowspan="2" | Уран бүтээлч !rowspan="2" | Багтсан цомог !rowspan="2" | Оргил<br />амжилт !rowspan="2" | Худалдаанд гарсан он !colspan="3" | Борлуулалт (Sales) !rowspan="2" | Гэрчилгээ !rowspan="2" | Гэрчилгээ авсан огноо !rowspan="2" ! scope="col"| Нийт<br/>(Total Units) |- !|Физик<br/>(Physical) !|Дижитал<br/>(Digital) !|Стрим<br/>(Streaming) |- ! scope=row style="text-align:center;"| 1 | ''[[Viva la Vida]]'' | Coldplay | [[Viva la Vida or Death and All His Friends]] | style="text-align:center;"| 1 | style="text-align:center;"| 2008 | style="text-align:center;"| N/A | style="text-align:center;"| 911,000 | style="text-align:center;"| 304 | style="text-align:center;"| 7× Platinum | style="text-align:center;"| 2026/01/30 | style="text-align:center;"| 4,200,000<ref name="2025AugustSales">{{Cite web |date=29 August 2025 |title=Charts Analysis: Record-Breaking K-Pop Chart Takeover Led by K-Pop Demon Hunters |url=https://www.musicweek.com/analysis/read/charts-analysis-record-breaking-k-pop-chart-takeover-led-by-k-pop-demon-hunters/092556 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250829184728/https://www.musicweek.com/analysis/read/charts-analysis-record-breaking-k-pop-chart-takeover-led-by-k-pop-demon-hunters/092556 |archive-date=29 August 2025 |access-date=29 August 2025 |website=Music Week}}</ref> |- ! scope=row style="text-align:center;"| 2 | ''[[Yellow]]'' | Coldplay | [[Parachutes]] | style="text-align:center;"| 4 | style="text-align:center;"| 2000 | style="text-align:center;"| 170,000 | style="text-align:center;"| 447,000 | style="text-align:center;"| 294 | style="text-align:center;"| 6× Platinum | style="text-align:center;"| 2025/08/29 | style="text-align:center;"| 3,612,965<ref name="2025AugustSales"></ref> |- ! scope=row style="text-align:center;"| 3 | ''[[Something Just Like This]]'' | The Chainsmokers & [[Coldplay]] | [[Kaleidoscope (EP)|Kaleidoscope]] | style="text-align:center;"| 2 | style="text-align:center;"| 2017 | style="text-align:center;"| N/A | style="text-align:center;"| 320,000 | style="text-align:center;"| 320 | style="text-align:center;"| 5× Platinum | style="text-align:center;"| 2024/09/13 | style="text-align:center;"| 3,000,000 |- ! scope=row style="text-align:center;"| 4 | ''[[A Sky Full of Stars]]'' | Coldplay | [[Ghost Stories]] | style="text-align:center;"| 9 | style="text-align:center;"| 2014 | style="text-align:center;"| N/A | style="text-align:center;"| 352,000 | style="text-align:center;"| N/A | style="text-align:center;"| 5× Platinum | style="text-align:center;"| 2026/05/08 | style="text-align:center;"| 3,000,000 |- ! scope=row style="text-align:center;"| 5 | ''[[Fix You]]'' | Coldplay | [[X&Y]] | style="text-align:center;"| 4 | style="text-align:center;"| 2005 | style="text-align:center;"| N/A | style="text-align:center;"| 727,508 | style="text-align:center;"| 215 | style="text-align:center;"| 5× Platinum | style="text-align:center;"| 2026/05/15 | style="text-align:center;"| 3,000,000 |- ! scope=row style="text-align:center;"| 6 | ''[[Paradise]]'' | Coldplay | [[Mylo Xyloto]] | style="text-align:center;"| 1 | style="text-align:center;"| 2011 | style="text-align:center;"| N/A | style="text-align:center;"| 1,000,000 | style="text-align:center;"| 81.8 | style="text-align:center;"| 4× Platinum | style="text-align:center;"| 2024/09/27 | style="text-align:center;"| 2,400,000 |- ! scope=row style="text-align:center;"| 7 | ''[[The Scientist]]'' | Coldplay | [[A Rush of Blood to the Head]] | style="text-align:center;"| 10 | style="text-align:center;"| 2002 | style="text-align:center;"| N/A | style="text-align:center;"| 373,000 | style="text-align:center;"| N/A | style="text-align:center;"| 4× Platinum | style="text-align:center;"| 2025/03/07 | style="text-align:center;"| 2,400,000 |- ! scope=row style="text-align:center;"| 8 | ''[[Hymn for the Weekend]]'' | Coldplay | [[A Head Full of Dreams]] | style="text-align:center;"| 6 | style="text-align:center;"| 2016 | style="text-align:center;"| N/A | style="text-align:center;"| 302,000 | style="text-align:center;"| 150.6 | style="text-align:center;"| 4× Platinum | style="text-align:center;"| 2025/05/23 | style="text-align:center;"| 2,400,000 |- ! scope=row style="text-align:center;"| 9 | ''[[Adventure of a Lifetime]]'' | Coldplay | A Head Full of Dreams | style="text-align:center;"| 7 | style="text-align:center;"| 2015 | style="text-align:center;"| N/A | style="text-align:center;"| 358,763<ref>{{cite news|url=http://www.officialcharts.com/chart-news/the-uks-official-chart-millionaires-revealed__20459/|title=The UK's Official Chart 'millionaires' revealed||last=Copsey|first=Rob|date=19 September 2017|work=[[Official Charts Company]]|publisher=Official Charts Company|accessdate=19 September 2017}}</ref> | style="text-align:center;"| N/A | style="text-align:center;"| 4× Platinum | style="text-align:center;"| 2025/10/03 | style="text-align:center;"| 2,400,000 |- ! scope=row style="text-align:center;"| 10 | ''[[Clocks]]'' | Coldplay | A Rush of Blood to the Head | style="text-align:center;"| 9 | style="text-align:center;"| 2002 | style="text-align:center;"| N/A | style="text-align:center;"| 290,000+ | style="text-align:center;"| N/A | style="text-align:center;"| 2× Platinum | style="text-align:center;"| 2024/05/17 | style="text-align:center;"| 1,200,000 |- ! scope=row style="text-align:center;"| 11 | ''[[Princess of China]]'' | Coldplay ft. Rihanna | Mylo Xyloto | style="text-align:center;"| 4 | style="text-align:center;"| 2012 | style="text-align:center;"| N/A | style="text-align:center;"| 565,000 | style="text-align:center;"| N/A | style="text-align:center;"| 2× Platinum | style="text-align:center;"| 2024/08/16 | style="text-align:center;"| 1,200,000 |- ! scope=row style="text-align:center;"| 12 | ''[[Christmas Lights]]'' | Coldplay | Christmas Lights | style="text-align:center;"| 13 | style="text-align:center;"| 2010 | style="text-align:center;"| N/A | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| 30.6<ref>{{cite web|url=https://www.officialcharts.com/chart-news/the-biggest-new-christmas-songs-how-do-they-compare-to-the-classics__21166/|title=The biggest new Christmas songs: How do they compare to the classics?|last=Copsey|first=Rob|work=[[Official Charts Company]]|date=4 December 2018|accessdate=6 December 2019}}</ref> | style="text-align:center;"| 2× Platinum | style="text-align:center;"| 2024/12/06 | style="text-align:center;"| 1,200,000 |- ! scope=row style="text-align:center;"| 13 | ''[[Sparks]]'' | Coldplay | Parachutes | style="text-align:center;"| 18 | style="text-align:center;"| 2000 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| 2× Platinum | style="text-align:center;"| 2025/12/12 | style="text-align:center;"| 1,200,000 |- ! scope=row style="text-align:center;"| 14 | ''[[Magic]]'' | Coldplay | Ghost Stories | style="text-align:center;"| 10 | style="text-align:center;"| 2014 | style="text-align:center;"| N/A | style="text-align:center;"| 250,000+ | style="text-align:center;"| N/A | style="text-align:center;"| Platinum | style="text-align:center;"| 2017/04/07 | style="text-align:center;"| 709,000<ref name="2018SalesArchive"/> |- ! scope=row style="text-align:center;"| 15 | ''[[Everglow]]'' | Coldplay | A Head Full of Dreams | style="text-align:center;"| 52 | style="text-align:center;"| 2015 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| Platinum | style="text-align:center;"| 2020/11/13 | style="text-align:center;"| 600,000 |- ! scope=row style="text-align:center;"| 16 | ''[[My Universe]]'' | Coldplay x [[BTS]] | Music of the Spheres | style="text-align:center;"| 3 | style="text-align:center;"| 2021 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| Platinum | style="text-align:center;"| 2023/01/06 | style="text-align:center;"| 600,000 |- ! scope=row style="text-align:center;"| 17 | ''[[Every Teardrop Is a Waterfall]]'' | Coldplay | Mylo Xyloto | style="text-align:center;"| 6 | style="text-align:center;"| 2011 | style="text-align:center;"| N/A | style="text-align:center;"| 326,000 | style="text-align:center;"| N/A | style="text-align:center;"| Platinum | style="text-align:center;"| 2021/04/02 | style="text-align:center;"| 600,000<ref name="2018SalesArchive"/> |- ! scope=row style="text-align:center;"| 18 | ''[[Higher Power]]'' | Coldplay | [[Music of the Spheres]] | style="text-align:center;"| 12 | style="text-align:center;"| 2021 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| Platinum | style="text-align:center;"| 2023/06/23 | style="text-align:center;"| 600,000 |- ! scope=row style="text-align:center;"| 19 | ''[[Charlie Brown]]'' | Coldplay | Mylo Xyloto | style="text-align:center;"| 22 | style="text-align:center;"| 2012 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| 400,000 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| Platinum | style="text-align:center;"| 2024/09/13 | style="text-align:center;"| 600,000<ref name="BPI"/> |- ! scope=row style="text-align:center;"| 20 | ''[[Speed of Sound]]'' | Coldplay | X&Y | style="text-align:center;"| 2 | style="text-align:center;"| 2005 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| 260,000 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| Platinum | style="text-align:center;"| 2024/12/13 | style="text-align:center;"| 600,000<ref name="BPI">{{cite web|url=https://www.bpi.co.uk/brit-certified/|title=BRIT Certified|work=[[British Phonographic Industry]]|date=13 December 2024|accessdate=16 December 2024|archive-date=21 Аравдугаар сар 2018|archive-url=https://archive.today/20181021092428/https://www.bpi.co.uk/brit-certified/|url-status=dead}}</ref> |- ! scope=row style="text-align:center;"| 21 | ''[[Trouble]]'' | Coldplay | Parachutes | style="text-align:center;"| 10 | style="text-align:center;"| 2000 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| 200,000 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| Platinum | style="text-align:center;"| 2025/01/09 | style="text-align:center;"| 600,000 |- ! scope=row style="text-align:center;"| 22 | ''[[In My Place]]'' | Coldplay | A Rush of Blood to the Head | style="text-align:center;"| 2 | style="text-align:center;"| 2002 | style="text-align:center;"| 101,000 | style="text-align:center;"| 99,000 | style="text-align:center;"| 19.5 | style="text-align:center;"| Platinum | style="text-align:center;"| 2025/08/29 | style="text-align:center;"| 600,000 |- ! scope=row style="text-align:center;"| 23 | ''[[Feels Like I'm Falling in Love]]'' | Coldplay | [[Moon Music]] | style="text-align:center;"| 16 | style="text-align:center;"| 2024 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| Platinum | style="text-align:center;"| 2026/01/30 | style="text-align:center;"| 600,000 |- ! scope=row style="text-align:center;"| 24 | ''[[Up&Up]]'' | Coldplay | A Head Full of Dreams | style="text-align:center;"| 71 | style="text-align:center;"| 2015 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| Gold | style="text-align:center;"| 2024/02/16 | style="text-align:center;"| 400,000 |- ! scope=row style="text-align:center;"| 25 | ''[[Orphans]]'' | Coldplay | [[Everyday Life]] | style="text-align:center;"| 27 | style="text-align:center;"| 2019 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| Gold | style="text-align:center;"| 2025/03/07 | style="text-align:center;"| 400,000 |- ! scope=row style="text-align:center;"| 26 | ''[[Violet Hill]]'' | Coldplay | Viva la Vida or Death and All His Friends | style="text-align:center;"| 8 | style="text-align:center;"| 2008 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| 230,000 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| Gold | style="text-align:center;"| 2025/04/11 | style="text-align:center;"| 400,000 |- ! scope=row style="text-align:center;"| 27 | ''[[A Head Full of Dreams (дуу)|A Head Full of Dreams]]'' | Coldplay | A Head Full of Dreams | style="text-align:center;"| 173 | style="text-align:center;"| 2016 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| Gold | style="text-align:center;"| 2026/04/17 | style="text-align:center;"| 400,000 |- ! scope=row style="text-align:center;"| 28 | ''[[We Pray]]'' | Coldplay ft. Little Simz, Burna Boy, Elyanna, Tini | Moon Music | style="text-align:center;"| 20 | style="text-align:center;"| 2024 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| Gold | style="text-align:center;"| 2026/05/01 | style="text-align:center;"| 400,000 |- ! scope=row style="text-align:center;"| 29 | ''[[Talk]]'' | Coldplay | X&Y | style="text-align:center;"| 10 | style="text-align:center;"| 2005 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| Silver | style="text-align:center;"| 2020/01/24 | style="text-align:center;"| 200,000 |- ! scope=row style="text-align:center;"| 30 | ''[[Don't Panic]]'' | Coldplay | Parachutes | style="text-align:center;"| 130 | style="text-align:center;"| 2000 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| Silver | style="text-align:center;"| 2022/09/16 | style="text-align:center;"| 200,000 |- ! scope=row style="text-align:center;"| 31 | ''[[Midnight (Coldplay song)|Midnight]]'' | Coldplay | Ghost Stories | style="text-align:center;"| 48 | style="text-align:center;"| 2014 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| Silver | style="text-align:center;"| 2021/04/09 | style="text-align:center;"| 200,000 |- ! scope=row style="text-align:center;"| 32 | ''[[Shiver]]'' | Coldplay | Parachutes | style="text-align:center;"| 35 | style="text-align:center;"| 2000 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| Silver | style="text-align:center;"| 2023/05/26 | style="text-align:center;"| 200,000 |- ! scope=row style="text-align:center;"| 33 | ''[[Let Somebody Go]]'' | Coldplay X Selena Gomez | Music of the Spheres | style="text-align:center;"| 24 | style="text-align:center;"| 2021 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| Silver | style="text-align:center;"| 2024/02/23 | style="text-align:center;"| 200,000 |- ! scope=row style="text-align:center;"| 34 | ''[[God Put A Smile Upon Your Face]]'' | Coldplay | A Rush of Blood to The Head | style="text-align:center;"| 100 | style="text-align:center;"| 2003 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| Silver | style="text-align:center;"| 2024/06/07 | style="text-align:center;"| 200,000 |- ! scope=row style="text-align:center;"| 35 | ''[[Birds]]'' | Coldplay | A Head Full of Dreams | style="text-align:center;"| 156 | style="text-align:center;"| 2015 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| Silver | style="text-align:center;"| 2024/06/21 | style="text-align:center;"| 200,000 |- ! scope=row style="text-align:center;"| 36 | ''Green Eyes'' | Coldplay | A Rush of Blood to The Head | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| 2002 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| Silver | style="text-align:center;"| 2025/05/02 | style="text-align:center;"| 200,000 |- ! scope=row style="text-align:center;"| 37 | ''[[Lost!]]'' | Coldplay | Viva la Vida or Death and All His Friends | style="text-align:center;"| 54 | style="text-align:center;"| 2008 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| Silver | style="text-align:center;"| 2025/07/25 | style="text-align:center;"| 200,000 |- ! scope=row style="text-align:center;"| 38 | ''[[All My Love]]'' | Coldplay | Moon Music | style="text-align:center;"| 43 | style="text-align:center;"| 2024 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| Silver | style="text-align:center;"| 2026/02/06 | style="text-align:center;"| 200,000 |- ! scope=row style="text-align:center;"| 39 | ''Fun'' | Coldplay | A Head Full of Dreams | style="text-align:center;"| 164 | style="text-align:center;"| 2015 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| |- ! scope=row style="text-align:center;"| 40 | [[Hurts Like Heaven]] | Coldplay | Mylo Xyloto | style="text-align:center;"| 157 | style="text-align:center;"| 2011 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| |- ! scope=row style="text-align:center;"| 41 | ''Army of One'' | Coldplay | A Head Full of Dreams | style="text-align:center;"| 198 | style="text-align:center;"| 2015 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| |- ! scope=row style="text-align:center;"| 42 | [[Miracles (Someone Special)]] | Coldplay & Big Sean | Kaleidoscope EP | style="text-align:center;"| 54 | style="text-align:center;"| 2017 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| |- ! scope=row style="text-align:center;"| 43 | ''[[Life in Technicolor II]]'' | Coldplay | [[Prospekt's March]] | style="text-align:center;"| 28 | style="text-align:center;"| 2008 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| |- ! scope=row style="text-align:center;"| 44 | ''[[Atlas]]'' | Coldplay | The Hunger Games Soundtrack | style="text-align:center;"| 13 | style="text-align:center;"| 2013 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| |- ! scope=row style="text-align:center;"| 45 | ''[[The Hardest Part]]'' | Coldplay | X&Y | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| 2006 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| |} ===АНУ {{flagicon|USA}}=== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col"| {{Abbr|No.|Number}} ! scope="col"| Дууны нэр ! scope="col"| Уран бүтээлч ! scope="col"| Багтсан цомог ! scope="col"| Оргил<br />амжилт ! scope="col"| Худалдаанд гарсан<br />он ! scope="col"| Борлуулагдсан тоо<br/> ! scope="col"| Гэрчилгээ |- ! scope=row style="text-align:center;"| 1 | ''[[Something Just Like This]]'' | The Chainsmokers & [[Coldplay]] | [[Kaleidoscope (EP)|Kaleidoscope]] | style="text-align:center;"| 2 | style="text-align:center;"| 2017 | style="text-align:center;"| 10,000,000 | style="text-align:center;"| Diamond |- ! scope=row style="text-align:center;"| 2 | ''[[Viva la Vida]]'' | [[Coldplay]] | [[Viva la Vida or Death and All His Friends]] | style="text-align:center;"| 1 | style="text-align:center;"| 2008 | style="text-align:center;"| 5,000,000<ref>{{cite web|url=http://riaa.com/goldandplatinumdata.php?content_selector=gold-platinum-searchable-database|title=Coldplay RIAA Platinum & Gold Certifications |last=Copsey|first=Rob|date=9 June 2015|publisher=[[RIAA]]|accessdate=9 June 2015}}</ref> | style="text-align:center;"| 5x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 3 | ''[[A Sky Full of Stars]]'' | [[Coldplay]] | [[Ghost Stories]] | style="text-align:center;"| 10 | style="text-align:center;"| 2014 | style="text-align:center;"| 4,000,000 | style="text-align:center;"| 4x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 4 | ''[[Hymn for the Weekend]]'' | [[Coldplay]] | [[A Head Full of Dreams]] | style="text-align:center;"| 25 | style="text-align:center;"| 2016 | style="text-align:center;"| 5,000,000 | style="text-align:center;"| 5x Platinum |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 5 | ''[[Yellow]]'' | [[Coldplay]] | [[Parachutes]] | style="text-align:center;" | 48 | style="text-align:center;" | 2000 | style="text-align:center;" | 4,000,000 | style="text-align:center;" | 4x Platinum |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 6 | ''[[The Scientist]]'' | [[Coldplay]] | [[A Rush of Blood to the Head]] | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | 2002 | style="text-align:center;" | 4,000,000 | style="text-align:center;" | 4x Platinum |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 7 | ''[[Adventure of a Lifetime]]'' | [[Coldplay]] | [[A Head Full of Dreams]] | style="text-align:center;" | 13 | style="text-align:center;" | 2015 | style="text-align:center;" | 3,000,000 | style="text-align:center;" | 3x Platinum |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 8 | ''[[Paradise]]'' | [[Coldplay]] | [[Mylo Xyloto]] | style="text-align:center;" | 15 | style="text-align:center;" | 2011 | style="text-align:center;" | 3,000,000 | style="text-align:center;" | 3x Platinum |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 9 | ''[[Fix You]]'' | [[Coldplay]] | [[X&Y]] | style="text-align:center;" | 59 | style="text-align:center;" | 2005 | style="text-align:center;" | 3,000,000 | style="text-align:center;" | 3x Platinum |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 10 | ''[[Clocks]]'' | [[Coldplay]] | [[A Rush of Blood to the Head]] | style="text-align:center;" | 29 | style="text-align:center;" | 2002 | style="text-align:center;" | 2,000,000 | style="text-align:center;" | 2x Platinum |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 11 | ''[[Magic]]'' | [[Coldplay]] | [[Ghost Stories]] | style="text-align:center;" | 14 | style="text-align:center;" | 2014 | style="text-align:center;" | 1,000,000 | style="text-align:center;" | Platinum |- !12 |[[My Universe]] |[[Колдплей]] X BTS |[[Music of the Spheres]] | style="text-align:center;" | 1 | style="text-align:center;" | 2021 | style="text-align:center;" | 1,000,000 | style="text-align:center;" | Platinum |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 13 | ''[[Speed of Sound]]'' | [[Coldplay]] | [[X&Y]] | style="text-align:center;" | 8 | style="text-align:center;" | 2005 | style="text-align:center;" | 500,000 | style="text-align:center;" | Gold |} ===Австрали {{flagicon|AUS}}=== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col"| {{Abbr|No.|Number}} ! scope="col"| Дууны нэр ! scope="col"| Уран бүтээлч ! scope="col"| Багтсан цомог ! scope="col"| Оргил<br />амжилт ! scope="col"| Худалдаанд гарсан<br />он ! scope="col"| Борлуулагдсан тоо<br/>(мэдэгдэж байгаагаар) ! scope="col"| Гэрчилгээ |- ! scope=row style="text-align:center;"| 1 | ''[[Something Just Like This]]'' | [[Coldplay]] | [[Kaleidoscope (EP)]] | style="text-align:center;"| 2 | style="text-align:center;"| 2017 | style="text-align:center;"| 1,190,000 | style="text-align:center;"| 17x Platinum |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 2 | ''[[Viva la Vida]]'' | [[Coldplay]] | [[Viva la Vida or Death and All His Friends]] | style="text-align:center;" | 2 | style="text-align:center;" | 2008 | style="text-align:center;" | 630,000 | style="text-align:center;" | 9x Platinum |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 3 | ''[[Yellow]]'' | [[Coldplay]] | [[Parachutes]] | style="text-align:center;" | 5 | style="text-align:center;" | 2000 | style="text-align:center;" | 630,000 | style="text-align:center;" | 9x Platinum |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 4 | ''[[Hymn for the Weekend]]'' | [[Coldplay]] | [[A Head Full of Dreams]] | style="text-align:center;" | 24 | style="text-align:center;" | 2016 | style="text-align:center;" | 560,000 | style="text-align:center;" | 8x Platinum |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 5 | ''[[A Sky Full of Stars]]'' | [[Coldplay]] | [[Ghost Stories]] | style="text-align:center;" | 2 | style="text-align:center;" | 2014 | style="text-align:center;" | 560,000 | style="text-align:center;" | 8x Platinum |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 6 | ''[[Paradise]]'' | [[Coldplay]] | [[Mylo Xyloto]] | style="text-align:center;" | 3 | style="text-align:center;" | 2011 | style="text-align:center;" | 420,000 | style="text-align:center;" | 6x Platinum |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 7 | ''[[Fix You]]'' | [[Coldplay]] | [[X&Y]] | style="text-align:center;" | 25 | style="text-align:center;" | 2005 | style="text-align:center;" | 420,000 | style="text-align:center;" | 6x Platinum |- !8 |[[The Scientist]] |[[Coldplay]] |[[A Rush of Blood to the Head]] | style="text-align:center;" |40 | style="text-align:center;" |2002 | style="text-align:center;" |420,000 | style="text-align:center;" |6x Platinum |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 9 | ''[[Magic]]'' | [[Coldplay]] | [[Ghost Stories]] | style="text-align:center;" | 5 | style="text-align:center;" | 2014 | style="text-align:center;" | 280,000 | style="text-align:center;" | 4x Platinum |- !10 |[[Clocks]] |[[Coldplay]] |[[A Rush of Blood to the Head]] | style="text-align:center;" |28 | style="text-align:center;" |2002 | style="text-align:center;" |280,000 | style="text-align:center;" |4x Platinum |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 11 | ''[[Adventure of a Lifetime]]'' | [[Coldplay]] | [[A Head Full of Dreams]] | style="text-align:center;" | 20 | style="text-align:center;" | 2015 | style="text-align:center;" | 210,000 | style="text-align:center;" | 3x Platinum |- !12 |[[Sparks]] |Coldplay |[[Parachutes]] | style="text-align:center;" | | style="text-align:center;" |2000 | style="text-align:center;" |140,000 | style="text-align:center;" |2x Platinum |- !13 |[[Higher Power]] |Coldplay |[[Music of the Spheres]] | style="text-align:center;" |44 | style="text-align:center;" |2021 | style="text-align:center;" |70,000 | style="text-align:center;" |Platinum |- !14 |[[Orphans]] |Coldplay |[[Everyday Life]] | style="text-align:center;" | | style="text-align:center;" |2019 | style="text-align:center;" |70,000 | style="text-align:center;" |Platinum |- !15 |[[Everglow]] |Coldplay |[[A Head Full of Dreams]] | style="text-align:center;" | | style="text-align:center;" | 2015 | style="text-align:center;" | 70,000 | style="text-align:center;" | Platinum |- !16 |[[Up&Up]] |Coldplay |[[A Head Full of Dreams]] | style="text-align:center;" | | style="text-align:center;" | 2015 | style="text-align:center;" | 70,000 | style="text-align:center;" | Platinum |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 17 | ''[[Every Teardrop Is a Waterfall]]'' | [[Coldplay]] | [[Mylo Xyloto]] | style="text-align:center;" | 14 | style="text-align:center;" | 2011 | style="text-align:center;" | 70,000 | style="text-align:center;" | Platinum |- !18 |My Universe |Coldplay |[[Music of the Spheres]] | style="text-align:center;" | 7 | style="text-align:center;" | 2021 | style="text-align:center;" | 70,000 | style="text-align:center;" | Platinum |- !19 |[[Christmas Lights]] |Coldplay | style="text-align:center;" | | style="text-align:center;" | | style="text-align:center;" | 2010 | style="text-align:center;" | 70,000 | style="text-align:center;" | Platinum |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 20 | ''[[Speed of Sound]]'' | [[Coldplay]] | [[X&Y]] | style="text-align:center;" | 9 | style="text-align:center;" | 2005 | style="text-align:center;" | 70,000 | style="text-align:center;" | Platinum |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 21 | ''[[Princess of China]]'' | [[Coldplay]] ft. [[Рианна|Rihanna]] | [[Mylo Xyloto]] | style="text-align:center;" | 16 | style="text-align:center;" | 2012 | style="text-align:center;" | 70,000 | style="text-align:center;" | Platinum |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 22 | ''Feels Like I'm Falling in Love'' | [[Coldplay]] | Moon Music | style="text-align:center;" | 54 | style="text-align:center;" | 2024 | style="text-align:center;" | 70,000 | style="text-align:center;" | Platinum |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 23 | ''[[Violet Hill]]'' | [[Coldplay]] | [[Viva la Vida or Death and All His Friends]] | style="text-align:center;" | 9 | style="text-align:center;" | 2008 | style="text-align:center;" | 35,000 | style="text-align:center;" | Gold |} ===Итали {{flagicon|ITA}}=== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col"| {{Abbr|No.|Number}} ! scope="col"| Дууны нэр ! scope="col"| Уран бүтээлч ! scope="col"| Багтсан цомог ! scope="col"| Оргил<br />амжилт ! scope="col"| Худалдаанд гарсан<br />он ! scope="col"| Борлуулагдсан тоо ! scope="col"| Гэрчилгээ |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 1 | ''[[Viva la Vida]]'' | Coldplay | Viva la Vida or Death and All His Friends | style="text-align:center;" | 2 | style="text-align:center;" | 2008 | style="text-align:center;" | 500,000 | style="text-align:center;" | 5x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 2 | ''[[Hymn for the Weekend]]'' | Coldplay | A Head Full of Dreams | style="text-align:center;"| 2 | style="text-align:center;"| 2016 | style="text-align:center;"| 400,000 | style="text-align:center;"| 8x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 3 | ''[[Something Just Like This]]'' | Coldplay & The Chainsmokers | Kaleidoscope EP | style="text-align:center;"| 3 | style="text-align:center;"| 2017 | style="text-align:center;"| 350,000 | style="text-align:center;"| 7x Platinum |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 4 | ''[[Fix You]]'' | Coldplay | X&Y | style="text-align:center;" | 13 | style="text-align:center;" | 2005 | style="text-align:center;" | 300,000 | style="text-align:center;" | 3x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 5 | ''[[Yellow]]'' | Coldplay | Parachutes | style="text-align:center;"| - | style="text-align:center;"| 2000 | style="text-align:center;"| 300,000 | style="text-align:center;"| 3x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 6 | ''[[Adventure of a Lifetime]]'' | Coldplay | A Head Full of Dreams | style="text-align:center;"| 3 | style="text-align:center;"| 2015 | style="text-align:center;"| 200,000 | style="text-align:center;"| 4x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 7 | ''[[My Universe]]'' | Coldplay x BTS | [[Music of the Spheres]] | style="text-align:center;"| 29 | style="text-align:center;"| 2021 | style="text-align:center;"| 200,000 | style="text-align:center;"| 2x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 8 | ''[[A Sky Full of Stars]]'' | Coldplay | Ghost Stories | style="text-align:center;"| 1 | style="text-align:center;"| 2014 | style="text-align:center;"| 150,000 | style="text-align:center;"| 5x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 9 | ''[[The Scientist]]'' | Coldplay | A Rush of Blood to the Head | style="text-align:center;"| 23 | style="text-align:center;"| 2002 | style="text-align:center;"| 150,000 | style="text-align:center;"| 3x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 10 | ''[[Up&Up]]'' | Coldplay | A Head Full of Dreams | style="text-align:center;"| 32 | style="text-align:center;"| 2015 | style="text-align:center;"| 100,000 | style="text-align:center;"| 2x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 11 | ''[[Higher Power]]'' | Coldplay | Music of the Spheres | style="text-align:center;"| 52 | style="text-align:center;"| 2021 | style="text-align:center;"| 100,000 | style="text-align:center;"| Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 12 | ''[[Paradise]]'' | Coldplay | Mylo Xyloto | style="text-align:center;"| 2 | style="text-align:center;"| 2011 | style="text-align:center;"| 90,000 | style="text-align:center;"| 3x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 13 | ''[[Magic]]'' | Coldplay | Ghost Stories | style="text-align:center;"| 2 | style="text-align:center;"| 2014 | style="text-align:center;"| 90,000 | style="text-align:center;"| 3x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 14 | ''[[Christmas Lights]]'' | Coldplay | N/A | style="text-align:center;"| 2 | style="text-align:center;"| 2010 | style="text-align:center;"| 70,000 | style="text-align:center;"| Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 15 | ''[[A Head Full of Dreams (дуу)|A Head Full of Dreams]]'' | Coldplay | A Head Full of Dreams | style="text-align:center;"| 58 | style="text-align:center;"| 2015 | style="text-align:center;"| 50,000 | style="text-align:center;"| Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 16 | ''[[Ink]]'' | Coldplay | Ghost Stories | style="text-align:center;"| - | style="text-align:center;"| 2014 | style="text-align:center;"| 50,000 | style="text-align:center;"| Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 17 | ''[[Clocks]]'' | Coldplay | A Rush of Blood to The Head | style="text-align:center;"| - | style="text-align:center;"| 2003 | style="text-align:center;"| 50,000 | style="text-align:center;"| Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 18 | ''[[Everglow]]'' | Coldplay | A Head Full of Dreams | style="text-align:center;"| - | style="text-align:center;"| 2016 | style="text-align:center;"| 50,000 | style="text-align:center;"| Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 19 | ''[[Speed of Sound]]'' | Coldplay | X&Y | style="text-align:center;"| 2 | style="text-align:center;"| 2005 | style="text-align:center;"| 50,000 | style="text-align:center;"| Gold |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 20 | Sparks | Coldplay | Parachutes | style="text-align:center;"| - | style="text-align:center;"| 2000 | style="text-align:center;"| 50,000 | style="text-align:center;"| Gold |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 21 | [[Let Somebody Go]] | [[Coldplay]] X [[Selena Gomez]] | [[Music of the Spheres]] | style="text-align:center;"| - | style="text-align:center;"| 2021 | style="text-align:center;"| 50,000 | style="text-align:center;"| Gold |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 22 | ''[[In My Place]]'' | Coldplay | A Rush of Blood to The Head | style="text-align:center;" | 4 | style="text-align:center;" | 2002 | style="text-align:center;" | 35,000 | style="text-align:center;" | Gold |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 23 | ''[[Every Teardrop Is a Waterfall]]'' | Coldplay | Mylo Xyloto | style="text-align:center;" | 3 | style="text-align:center;" | 2011 | style="text-align:center;" | 30,000 | style="text-align:center;" | Platinum |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 24 | ''[[Princess of China]]'' | Coldplay ft. Rihanna | Mylo Xyloto | style="text-align:center;" | 16 | style="text-align:center;" | 2012 | style="text-align:center;" | 30,000 | style="text-align:center;" | Platinum |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 25 | ''[[Birds]]'' | Coldplay | A Head Full of Dreams | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | 2015 | style="text-align:center;" | 25,000 | style="text-align:center;" | Gold |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 26 | ''[[Fun]]'' | Coldplay ft. Tove Lo | A Head Full of Dreams | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | 2015 | style="text-align:center;" | 25,000 | style="text-align:center;" | Gold |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 27 | ''[[Trouble]]'' | Coldplay | Parachutes | style="text-align:center;" | 16 | style="text-align:center;" | 2000 | style="text-align:center;" | 25,000 | style="text-align:center;" | Gold |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 28 | ''[[Miracles (Someone Special)]]'' | Coldplay ft. Big Sean | Kaleidoscope EP | style="text-align:center;" | 76 | style="text-align:center;" | 2017 | style="text-align:center;" | 25,000 | style="text-align:center;" | Gold |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 29 | ''[[Orphans]]'' | Coldplay | [[Everyday Life]] | style="text-align:center;" | 55 | style="text-align:center;" | 2019 | style="text-align:center;" | 25,000 | style="text-align:center;" | Gold |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 30 | ''[[Midnight (Coldplay song)| Midnight]]'' | Coldplay | Ghost Stories | style="text-align:center;" | 2 | style="text-align:center;" | 2014 | style="text-align:center;" | 15,000 | style="text-align:center;" | Gold |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 31 | ''[[Charlie Brown]]'' | Coldplay | Mylo Xyloto | style="text-align:center;" | 31 | style="text-align:center;" | 2012 | style="text-align:center;" | 15,000 | style="text-align:center;" | Gold |} ===Герман {{flagicon|GER}}=== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col"| {{Abbr|No.|Number}} ! scope="col"| Дууны нэр ! scope="col"| Уран бүтээлч ! scope="col"| Багтсан цомог ! scope="col"| Оргил<br />амжилт ! scope="col"| Худалдаанд гарсан<br />он ! scope="col"| Борлуулагдсан тоо ! scope="col"| Гэрчилгээ |- ! scope=row style="text-align:center;"| 1 | ''Something Just Like This'' | Coldplay & The Chainsmokers | Kaleidoscope EP | style="text-align:center;"| 4 | style="text-align:center;"| 2017 | style="text-align:center;"| 1,200,000 | style="text-align:center;"| 3x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 2 | ''Viva la Vida'' | Coldplay | Viva la Vida or Death And All His Friends | style="text-align:center;"| 5 | style="text-align:center;"| 2008 | style="text-align:center;"| 900,000 | style="text-align:center;"| 3x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 3 | ''Hymn for the Weekend'' | Coldplay | A Head Full of Dreams | style="text-align:center;"| 11 | style="text-align:center;"| 2015 | style="text-align:center;"| 800,000 | style="text-align:center;"| 2x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 4 | ''A Sky Full of Stars'' | Coldplay | Ghost Stories | style="text-align:center;"| 6 | style="text-align:center;"| 2014 | style="text-align:center;"| 600,000 | style="text-align:center;"| 2x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 4 | ''Fix You'' | Coldplay | Ghost Stories | style="text-align:center;"| 6 | style="text-align:center;"| 2014 | style="text-align:center;"| 600,000 | style="text-align:center;"| 2x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 5 | ''Yellow'' | Coldplay | Parachutes | style="text-align:center;"| 99 | style="text-align:center;"| 2000 | style="text-align:center;"| 600,000 | style="text-align:center;"| Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 6 | ''The Scientist'' | Coldplay | A Rush of Blood to The Head | style="text-align:center;"| 26 | style="text-align:center;"| 2002 | style="text-align:center;"| 600,000 | style="text-align:center;"| Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 7 | ''Fix You'' | Coldplay | Parachutes | style="text-align:center;"| 65 | style="text-align:center;"| 2005 | style="text-align:center;"| 600,000 | style="text-align:center;"| Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 8 | ''Adventure of A Lifetime'' | Coldplay | A Head Full of Dreams | style="text-align:center;"| 5 | style="text-align:center;"| 2015 | style="text-align:center;"| 400,000 | style="text-align:center;"| Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 9 | ''Paradise'' | Coldplay | Mylo Xyloto | style="text-align:center;"| 12 | style="text-align:center;"| 2011 | style="text-align:center;"| 600,000 | style="text-align:center;"| Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 10 | ''Christmas Lights'' | Coldplay | Christmas Lights - Single | style="text-align:center;"| 24 | style="text-align:center;"| 2010 | style="text-align:center;"| 300,000 | style="text-align:center;"| Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 11 | ''My Universe'' | Coldplay | Music of the Spheres | style="text-align:center;"| 13 | style="text-align:center;"| 2021 | style="text-align:center;"| 200,000 | style="text-align:center;"| Gold |- ! scope=row style="text-align:center;"| 12 | ''Higher Power'' | Coldplay | Music of the Spheres | style="text-align:center;"| 35 | style="text-align:center;"| 2021 | style="text-align:center;"| 200,000 | style="text-align:center;"| Gold |} ===Шинэ Зеланд {{flagicon|NZL}}=== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col"| {{Abbr|No.|Number}} ! scope="col"| Дууны нэр ! scope="col"| Уран бүтээлч ! scope="col"| Багтсан цомог ! scope="col"| Оргил<br />амжилт ! scope="col"| Худалдаанд гарсан<br />он ! scope="col"| Борлуулагдсан тоо ! scope="col"| Гэрчилгээ |- ! scope=row style="text-align:center;"| 1 | ''Something Just Like This'' | Coldplay & The Chainsmokers | Kaleidoscope EP | style="text-align:center;"| 5 | style="text-align:center;"| 2017 | style="text-align:center;"| 270,000 | style="text-align:center;"| 9x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 2 | ''Yellow'' | Coldplay | Parachutes | style="text-align:center;"| 23 | style="text-align:center;"| 2000 | style="text-align:center;"| 240,000 | style="text-align:center;"| 8x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 3 | ''Viva la Vida'' | Coldplay | Viva la Vida or Death And All His Friends | style="text-align:center;"| 16 | style="text-align:center;"| 2008 | style="text-align:center;"| 210,000 | style="text-align:center;"| 7x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 4 | ''Fix You'' | Coldplay | X&Y | style="text-align:center;"| 17 | style="text-align:center;"| 2005 | style="text-align:center;"| 180,000 | style="text-align:center;"| 6x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 5 | ''Paradise'' | Coldplay | Mylo Xyloto | style="text-align:center;"| 3 | style="text-align:center;"| 2011 | style="text-align:center;"| 150,000 | style="text-align:center;"| 5x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 6 | ''The Scientist'' | Coldplay | A Rush of Blood to The Head | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| 2002 | style="text-align:center;"| 150,000 | style="text-align:center;"| 5x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 7 | ''A Sky Full of Stars'' | Coldplay | Ghost Stories | style="text-align:center;"| 2 | style="text-align:center;"| 2014 | style="text-align:center;"| 150,000 | style="text-align:center;"| 5x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 8 | ''Hymn for the Weekend'' | Coldplay | A Head Full of Dreams | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| 2015 | style="text-align:center;"| 120,000 | style="text-align:center;"| 4x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 9 | ''Adventure of A Lifetime'' | Coldplay | A Head Full of Dreams | style="text-align:center;"| 12 | style="text-align:center;"| 2015 | style="text-align:center;"| 120,000 | style="text-align:center;"| 4x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 10 | ''Sparks'' | Coldplay | Parachutes | style="text-align:center;"| - | style="text-align:center;"| 2000 | style="text-align:center;"| 120,000 | style="text-align:center;"| 4x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 11 | ''Clocks'' | Coldplay | A Rush of Blood to The Head | style="text-align:center;"| 13 | style="text-align:center;"| 2002 | style="text-align:center;"| 90,000 | style="text-align:center;"| 3x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 12 | ''Magic'' | Coldplay | Ghost Stories | style="text-align:center;"| 10 | style="text-align:center;"| 2014 | style="text-align:center;"| 30,000 | style="text-align:center;"| Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 13 | ''My Universe'' | Coldplay | Music of the Spheres | style="text-align:center;"| 17 | style="text-align:center;"| 2021 | style="text-align:center;"| 30,000 | style="text-align:center;"| Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 14 | ''Everglow'' | Coldplay | A Head Full of Dreams | style="text-align:center;"| - | style="text-align:center;"| 2015 | style="text-align:center;"| 30,000 | style="text-align:center;"| Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 15 | ''Every Teardrop is a Waterfall'' | Coldplay | Mylo Xyloto | style="text-align:center;"| 13 | style="text-align:center;"| 2011 | style="text-align:center;"| 30,000 | style="text-align:center;"| Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 16 | ''Trouble'' | Coldplay | Parachutes | style="text-align:center;"| 36 | style="text-align:center;"| 2000 | style="text-align:center;"| 30,000 | style="text-align:center;"| Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 17 | ''Christmas Lights'' | Coldplay | - | style="text-align:center;"| 34 | style="text-align:center;"| 2010 | style="text-align:center;"| 30,000 | style="text-align:center;"| Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 18 | ''Speed of Sound'' | Coldplay | X&Y | style="text-align:center;"| 13 | style="text-align:center;"| 2015 | style="text-align:center;"| 30,000 | style="text-align:center;"| Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 19 | ''feelslikeimfallinginlove'' | Coldplay | Moon Music | style="text-align:center;"| 17 | style="text-align:center;"| 2024 | style="text-align:center;"| 30,000 | style="text-align:center;"| Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 20 | ''In My Place'' | Coldplay | A Rush of Blood to The Head | style="text-align:center;"| 24 | style="text-align:center;"| 2002 | style="text-align:center;"| 30,000 | style="text-align:center;"| Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 21 | ''Violet Hill'' | Coldplay | Viva la Vida or Death and All His Friends | style="text-align:center;"| 5 | style="text-align:center;"| 2008 | style="text-align:center;"| 15,000 | style="text-align:center;"| Gold |- ! scope=row style="text-align:center;"| 22 | ''Up&Up'' | Coldplay | A Head Full of Dreams | style="text-align:center;"| - | style="text-align:center;"| 2015 | style="text-align:center;"| 15,000 | style="text-align:center;"| Gold |- ! scope=row style="text-align:center;"| 23 | ''Midnight'' | Coldplay | Ghost Stories | style="text-align:center;"| 11 | style="text-align:center;"| 2014 | style="text-align:center;"| 15,000 | style="text-align:center;"| Gold |- ! scope=row style="text-align:center;"| 24 | ''Orphans'' | Coldplay | Everyday Life | style="text-align:center;"| - | style="text-align:center;"| 2019 | style="text-align:center;"| 15,000 | style="text-align:center;"| Gold |- ! scope=row style="text-align:center;"| 25 | ''Don't Panic'' | Coldplay | Parachutes | style="text-align:center;"| - | style="text-align:center;"| 2000 | style="text-align:center;"| 15,000 | style="text-align:center;"| Gold |- ! scope=row style="text-align:center;"| 26 | ''Higher Power'' | Coldplay | Music of the Spheres | style="text-align:center;"| - | style="text-align:center;"| 2021 | style="text-align:center;"| 15,000 | style="text-align:center;"| Gold |- ! scope=row style="text-align:center;"| 27 | ''Charlie Brown'' | Coldplay | Mylo Xyloto | style="text-align:center;"| - | style="text-align:center;"| 2011 | style="text-align:center;"| 15,000 | style="text-align:center;"| Gold |- ! scope=row style="text-align:center;"| 28 | ''Let Somebody Go'' | Coldplay X Selena Gomez | Music of the Spheres | style="text-align:center;"| 4 | style="text-align:center;"| 2021 | style="text-align:center;"| 15,000 | style="text-align:center;"| Gold |- ! scope=row style="text-align:center;"| 29 | ''A Head Full of Dreams'' | Coldplay | A Head Full of Dreams | style="text-align:center;"| - | style="text-align:center;"| 2015 | style="text-align:center;"| 15,000 | style="text-align:center;"| Gold |- ! scope=row style="text-align:center;"| 30 | ''Green Eyes'' | Coldplay | A Rush of Blood to The Head | style="text-align:center;"| - | style="text-align:center;"| 2002 | style="text-align:center;"| 15,000 | style="text-align:center;"| Gold |- ! scope=row style="text-align:center;"| 31 | ''We Pray'' | Coldplay | Moon Music | style="text-align:center;"| 21 | style="text-align:center;"| 2024 | style="text-align:center;"| 15,000 | style="text-align:center;"| Gold |- ! scope=row style="text-align:center;"| 32 | ''Talk'' | Coldplay | X&Y | style="text-align:center;"| 20 | style="text-align:center;"| 2005 | style="text-align:center;"| 15,000 | style="text-align:center;"| Gold |} ===Франц {{flagicon|FRA}}=== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col"| {{Abbr|No.|Number}} ! scope="col"| Дууны нэр ! scope="col"| Уран бүтээлч ! scope="col"| Багтсан цомог ! scope="col"| Оргил<br />амжилт ! scope="col"| Худалдаанд гарсан<br />он ! scope="col"| Борлуулагдсан тоо ! scope="col"| Гэрчилгээ |- ! scope=row style="text-align:center;"| 1 | ''Something Just Like This'' | Coldplay & The Chainsmokers | Kaleidoscope EP | style="text-align:center;"| 17 | style="text-align:center;"| 2017 | style="text-align:center;"| 333,333 | style="text-align:center;"| Diamond |- ! scope=row style="text-align:center;"| 2 | ''My Universe'' | Coldplay X BTS | Music of the Spheres | style="text-align:center;"| 33 | style="text-align:center;"| 2021 | style="text-align:center;"| 333,333 | style="text-align:center;"| Diamond |- ! scope=row style="text-align:center;"| 3 | ''WE PRAY'' | Coldplay feat. Little Simz, Burna Boy, Elyanna, TINI | Moon Music | style="text-align:center;"| 45 | style="text-align:center;"| 2024 | style="text-align:center;"| 200,000 | style="text-align:center;"| Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 4 | ''Higher Power'' | Coldplay | Music of the Spheres | style="text-align:center;"| 98 | style="text-align:center;"| 2021 | style="text-align:center;"| 200,000 | style="text-align:center;"| Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 5 | ''feelslikeimfallinginlove'' | Coldplay | Moon Music | style="text-align:center;"| 66 | style="text-align:center;"| 2024 | style="text-align:center;"| 200,000 | style="text-align:center;"| Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 6 | ''A Sky Full of Stars'' | Coldplay | Moon Music | style="text-align:center;"| 3 | style="text-align:center;"| 2014 | style="text-align:center;"| 100,000 | style="text-align:center;"| Gold |- ! scope=row style="text-align:center;"| 7 | ''Adventure of A Lifetime'' | Coldplay | A Head Full of Dreams | style="text-align:center;"| 2 | style="text-align:center;"| 2015 | style="text-align:center;"| 100,000 | style="text-align:center;"| Gold |- ! scope=row style="text-align:center;"| 8 | ''Orhpans'' | Coldplay | Everyday Life | style="text-align:center;"| 172 | style="text-align:center;"| 2019 | style="text-align:center;"| 100,000 | style="text-align:center;"| Gold |- ! scope=row style="text-align:center;"| 9 | ''Let Somebody Go'' | Coldplay x Selena Gomez | Music of the Spheres | style="text-align:center;"| 115 | style="text-align:center;"| 2021 | style="text-align:center;"| 100,000 | style="text-align:center;"| Gold |} ===Испани {{flagicon|ESP}}=== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col"| {{Abbr|No.|Number}} ! scope="col"| Дууны нэр ! scope="col"| Уран бүтээлч ! scope="col"| Багтсан цомог ! scope="col"| Оргил<br />амжилт ! scope="col"| Худалдаанд гарсан<br />он ! scope="col"| Борлуулагдсан тоо ! scope="col"| Гэрчилгээ |- ! scope=row style="text-align:center;"| 1 | ''Viva la Vida'' | Coldplay | Ghost Stories | style="text-align:center;"| 2 | style="text-align:center;"| 2008 | style="text-align:center;"| 680,000 | style="text-align:center;"| 8x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 2 | ''Yellow'' | Coldplay | Parachutes | style="text-align:center;"| 59 | style="text-align:center;"| 2000 | style="text-align:center;"| 240,000 | style="text-align:center;"| 4x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 3 | ''A Sky Full of Stars'' | Coldplay | Ghost Stories | style="text-align:center;"| 3 | style="text-align:center;"| 2014 | style="text-align:center;"| 240,000 | style="text-align:center;"| 4x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 4 | ''Hymn for the Weekend'' | Coldplay | A Head Full of Dreams | style="text-align:center;"| 5 | style="text-align:center;"| 2015 | style="text-align:center;"| 240,000 | style="text-align:center;"| 4x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 5 | ''Fix You'' | Coldplay | X&Y | style="text-align:center;"| 6 | style="text-align:center;"| 2005 | style="text-align:center;"| 180,000 | style="text-align:center;"| 3x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 6 | ''The Scientist'' | Coldplay | A Rush of Blood to The Head | style="text-align:center;"| - | style="text-align:center;"| 2002 | style="text-align:center;"| 180,000 | style="text-align:center;"| 3x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 7 | ''Adventure of a Lifetime'' | Coldplay | A Head Full of Dreams | style="text-align:center;"| 10 | style="text-align:center;"| 2015 | style="text-align:center;"| 80,000 | style="text-align:center;"| 2x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 8 | ''Paradise'' | Coldplay | Mylo Xyloto | style="text-align:center;"| 5 | style="text-align:center;"| 2011 | style="text-align:center;"| 120,000 | style="text-align:center;"| 2x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 9 | ''Sparks'' | Parachutes | Ghost Stories | style="text-align:center;"| 3 | style="text-align:center;"| 2014 | style="text-align:center;"| 100,000 | style="text-align:center;"| Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 10 | ''Clocks'' | Coldplay | A Rush of Blood to The Head | style="text-align:center;"| - | style="text-align:center;"| 2002 | style="text-align:center;"| 60,000 | style="text-align:center;"| Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 11 | ''Clocks'' | Coldplay | A Rush of Blood to The Head | style="text-align:center;"| - | style="text-align:center;"| 2002 | style="text-align:center;"| 60,000 | style="text-align:center;"| Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 12 | ''Higher Power'' | Coldplay | Music of the Spheres | style="text-align:center;"| 72 | style="text-align:center;"| 2021 | style="text-align:center;"| 60,000 | style="text-align:center;"| Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 13 | ''Magic'' | Coldplay | Ghost Stories | style="text-align:center;"| 3 | style="text-align:center;"| 2014 | style="text-align:center;"| 60,000 | style="text-align:center;"| Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 14 | ''Everglow'' | Coldplay | A Head Full of Dreams | style="text-align:center;"| 23 | style="text-align:center;"| 2015 | style="text-align:center;"| 30,000 | style="text-align:center;"| Gold |- ! scope=row style="text-align:center;"| 15 | ''Every Teardrop is A Waterfall'' | Coldplay | Mylo Xyloto | style="text-align:center;"| 4 | style="text-align:center;"| 2011 | style="text-align:center;"| 30,000 | style="text-align:center;"| Gold |- ! scope=row style="text-align:center;"| 16 | ''Every Teardrop is A Waterfall'' | Coldplay | Mylo Xyloto | style="text-align:center;"| 4 | style="text-align:center;"| 2011 | style="text-align:center;"| 30,000 | style="text-align:center;"| Gold |- ! scope=row style="text-align:center;"| 17 | ''Up&Up'' | Coldplay | A Head Full of Dreams | style="text-align:center;"| - | style="text-align:center;"| 2015 | style="text-align:center;"| 30,000 | style="text-align:center;"| Gold |- ! scope=row style="text-align:center;"| 18 | ''Up&Up'' | Coldplay | A Head Full of Dreams | style="text-align:center;"| - | style="text-align:center;"| 2015 | style="text-align:center;"| 30,000 | style="text-align:center;"| Gold |} ==Холбоосууд== {{Reflist}} {{Coldplay}} [[Ангилал:Coldplay]] p8szgp6yqie4c793qsyh2d1imkclrhj 828 126233 858877 858640 2026-06-14T21:03:19Z Enkhsaihan2005 64429 [[Special:Contributions/HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]] ([[User talk:HorseBro the hemionus|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 734541 Scribunto text/plain local mHatnote = require('Module:Hatnote') local mHatlist = require('Module:Hatnote list') local mArguments --initialize lazily local mTableTools --initialize lazily local libraryUtil = require('libraryUtil') local checkType = libraryUtil.checkType local p = {} function p.distinguish(frame) mArguments = require('Module:Arguments') mTableTools = require('Module:TableTools') local args = mArguments.getArgs(frame) local selfref = args.selfref local text = args.text args = mTableTools.compressSparseArray(args) return p._distinguish(args, text, selfref) end function p._distinguish(args, text, selfref) checkType("_distinguish", 1, args, 'table') if #args == 0 and not text then return '' end local text = string.format( '%s хуудастай андуурч болзошгүй.', text or mHatlist.orList(args, true) ) hnOptions = {selfref = selfref} return mHatnote._hatnote(text, hnOptions) end return p 7c7pc4y11wp0qgs5awpsdorfrsb74vs 10 132719 858862 857820 2026-06-14T19:32:20Z Enkhsaihan2005 64429 858862 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#switch:{{{2}}} |ComboMap={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]] |амур муж |[[амур муж]] |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]] |челябинск муж |[[челябинск муж]] |kamchatka krai |[[kamchatka krai]] |воронеж муж |[[воронеж муж]]=1 |0 }} |ISOCode={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]]=RU-AD |алтайн хязгаар |[[алтайн хязгаар]]=RU-ALT |altai republic |[[altai republic]] |republic of altai |[[republic of altai]]=RU-AL |амур муж |[[амур муж]]=RU-AMU |архангельск муж |[[архангельск муж]]=RU-ARK |астрахань муж |[[астрахань муж]]=RU-AST |башкортостан |[[башкортостан]] |бүгд найрамдах башкортостан улс |[[бүгд найрамдах башкортостан улс]] |[[башкортостан|бүгд найрамдах башкортостан улс]]=RU-BA |белгород муж |[[белгород муж]]=RU-BEL |bryansk oblast |[[bryansk oblast]]=RU-BRY |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]]=RU-BU |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]]=RU-CE |челябинск муж |[[челябинск муж]]=RU-CHE |chukotka |chukotka autonomous okrug |[[chukotka autonomous okrug]]=RU-CHU |chuvashia |[[chuvashia]] |chuvash republic |[[chuvash republic]] |[[chuvashia|chuvash republic]]=RU-CU |дагестан |[[дагестан]] |бүгд найрамдах дагестан улс |[[бүгд найрамдах дагестан улс]] |[[дагестан|бүгд найрамдах дагестан улс]]=RU-DA |ingushetia |[[ingushetia]] |republic of ingushetia |[[republic of ingushetia]] |[[ingushetia|republic of ingushetia]]=RU-IN |jewish autonomous oblast |[[jewish autonomous oblast]]=RU-YEV |кабардино-балкар |[[кабардино-балкар]] |бүгд найрамдах кабардино-балкар улс |[[бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]] |[[кабардино-балкар|бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]]=RU-KB |kamchatka krai |[[kamchatka krai]]=RU-KAM |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]]=RU-KC |эрхүү муж |[[эрхүү муж]]=RU-IRK |иваново муж |[[иваново муж]]=RU-IVA |калининград муж |[[калининград муж]]=RU-KGD |халимаг |[[халимаг]] |бүгд найрамдах халимаг улс |[[бүгд найрамдах халимаг улс]] |[[халимаг|бүгд найрамдах халимаг улс]]=RU-KL |kaluga oblast |[[kaluga oblast]]=RU-KLU |карель |бүгд найрамдах карель улс |карелийн бүгд найрамдах улс |[[бүгд найрамдах карель улс|карель]] |[[бүгд найрамдах карель улс]]=RU-KR |хабаровскийн хязгаар |[[хабаровскийн хязгаар]]=RU-KHA |хакас |[[хакас]] |бүгд найрамдах хакас улс |[[бүгд найрамдах хакас улс]] |[[хакас|бүгд найрамдах хакас улс]]=RU-KK |киров муж |[[киров муж]]=RU-KIR |кемерово муж |[[кемерово муж]]=RU-KEM |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty–mansi autonomous okrug – yugra]] |[[khanty–mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |khanty–mansi autonomous okrug |khanty–mansi autonomous okrug – yugra=RU-KHM |komi |[[komi]] |komi republic |[[komi republic]]=RU-KO |kostroma oblast |[[kostroma oblast]]=RU-KOS |краснодарын хязгаар |[[краснодарын хязгаар]]=RU-KDA |красноярскийн хязгаар |[[красноярскийн хязгаар]]=RU-KYA |курган муж |[[курган муж]]=RU-KGN |курск муж |[[курск муж]]=RU-KRS |leningrad oblast |[[leningrad oblast]]=RU-LEN |липецк муж |[[липецк муж]]=RU-LIP |magadan oblast |[[magadan oblast]]=RU-MAG |мари эл |[[мари эл]] |бүгд найрамдах мари эл улс |[[бүгд найрамдах мари эл улс]] |[[мари эл|бүгд найрамдах мари эл улс]]=RU-ME |mordovia |[[mordovia]] |republic of mordovia |[[republic of mordovia]] |[[mordovia|republic of mordovia]]=RU-MO |москва муж |[[москва муж]]=RU-MOS |мурманск муж |[[мурманск муж]]=RU-MUR |nenets autonomous okrug |[[nenets autonomous okrug]]=RU-NEN |доод новгород муж |[[доод новгород муж]]=RU-NIZ |умард осети-алани |[[умард осети-алани]] |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]]=RU-SE |новгород муж |[[новгород муж]]=RU-NGR |новосибирск муж |[[новосибирск муж]]=RU-NVS |омск муж |[[омск муж]]=RU-OMS |оренбург муж |[[оренбург муж]]=RU-ORE |орёл муж |[[орёл муж]]=RU-ORL |пенза муж |[[пенза муж]]=RU-PNZ |пермийн хязгаар |[[пермийн хязгаар]]=RU-PER |приморийн хязгаар |[[приморийн хязгаар]]=RU-PRI |псков муж |[[псков муж]]=RU-PSK |ростов муж |[[ростов муж]]=RU-ROS |рязань муж |[[рязань муж]]=RU-RYA |саха |[[саха]] |бүгд найрамдах саха улс |[[бүгд найрамдах саха улс]]=RU-SA |sakhalin oblast |[[sakhalin oblast]]=RU-SAK |самара муж |[[самара муж]]=RU-SAM |саратов муж |[[саратов муж]]=RU-SAR |смоленск муж |[[смоленск муж]]=RU-SMO |ставрополийн хязгаар |[[ставрополийн хязгаар]]=RU-STA |свердловск муж |[[свердловск муж]]=RU-SVE |tambov oblast |[[tambov oblast]]=RU-TAM |татарстан |[[татарстан]] |бүгд найрамдах татарстан улс |[[бүгд найрамдах татарстан улс]] |[[татарстан|бүгд найрамдах татарстан улс]]=RU-TA |tomsk oblast |[[tomsk oblast]]=RU-TOM |тула муж |[[тула муж]]=RU-TUL |тува |[[тува]] |бүгд найрамдах тува улс |[[бүгд найрамдах тува улс]] |[[тува|бүгд найрамдах тува улс]]=RU-TY |тверь муж |[[тверь муж]]=RU-TVE |тюмень муж |[[тюмень муж]]=RU-TYU |удмурт |[[удмурт]] |бүгд найрамдах удмурт улс |[[бүгд найрамдах удмурт улс]] |[[удмурт|бүгд найрамдах удмурт улс]]=RU-UD |ульяновск муж |[[ульяновск муж]]=RU-ULY |vladimir oblast |[[vladimir oblast]]=RU-VLA |волгоград муж |[[волгоград муж]]=RU-VGG |вологда муж |[[вологда муж]]=RU-VLG |воронеж муж |[[воронеж муж]]=RU-VOR |yamalo-nenets autonomous okrug |[[yamalo-nenets autonomous okrug]]=RU-YAN |ярославль муж |[[ярославль муж]]=RU-YAR |өвөр байгалын хязгаар |[[өвөр байгалын хязгаар]]=RU-ZAB |RU }} |PosMapParam={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]]=Орос Адыгей |алтайн хязгаар |[[алтайн хязгаар]]=Орос Алтайн хязгаар |altai republic |[[altai republic]] |republic of altai |[[republic of altai]]=Russia Altai Republic |амур муж |[[амур муж]]=Орос Амур муж |архангельск муж |[[архангельск муж]]=Орос Архангельск муж |астрахань муж |[[астрахань муж]]=Орос Астрахань муж |башкортостан |[[башкортостан]] |бүгд найрамдах башкортостан улс |[[бүгд найрамдах башкортостан улс]] |[[башкортостан|бүгд найрамдах башкортостан улс]]=Орос Башкортостан |белгород муж |[[белгород муж]]=Орос Белгород муж |bryansk oblast |[[bryansk oblast]]=Russia Bryansk Oblast |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]]=Орос Буриад |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]]=Орос Чечень |челябинск муж |[[челябинск муж]]=Орос Челябинск муж |chukotka |chukotka autonomous okrug |[[chukotka autonomous okrug]]=Russia Chukotka Autonomous Okrug |chuvashia |[[chuvashia]] |chuvash republic |[[chuvash republic]] |[[chuvashia|chuvash republic]]=Russia Chuvashia |дагестан |[[дагестан]] |бүгд найрамдах дагестан улс |[[бүгд найрамдах дагестан улс]] |[[дагестан|бүгд найрамдах дагестан улс]]=Орос Дагестан |ingushetia |[[ingushetia]] |republic of ingushetia |[[republic of ingushetia]] |[[ingushetia|republic of ingushetia]]=Russia Ingushetia |jewish autonomous oblast |[[jewish autonomous oblast]]=Russia Jewish Autonomous Oblast |кабардино-балкар |[[кабардино-балкар]] |бүгд найрамдах кабардино-балкар улс |[[бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]] |[[кабардино-балкар|бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]]=Орос Кабардино-Балкар |kamchatka krai |[[kamchatka krai]]=Russia Kamchatka Krai |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]]=Орос Карачай-Черкес |эрхүү муж |[[эрхүү муж]]=Орос Эрхүү муж |иваново муж |[[иваново муж]]=Орос Иваново муж |калининград муж |[[калининград муж]]=Орос Калининград муж |халимаг |[[халимаг]] |бүгд найрамдах халимаг улс |[[бүгд найрамдах халимаг улс]] |[[халимаг|бүгд найрамдах халимаг улс]]=Орос Халимаг |kaluga oblast |[[kaluga oblast]]=Russia Kaluga Oblast |карель |бүгд найрамдах карель улс |карелийн бүгд найрамдах улс |[[бүгд найрамдах карель улс|карель]] |[[бүгд найрамдах карель улс]]=Орос Карель |хакас |[[хакас]] |бүгд найрамдах хакас улс |[[бүгд найрамдах хакас улс]] |[[хакас|бүгд найрамдах хакас улс]]=Орос Хакас |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty–mansi autonomous okrug]] |khanty–mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty–mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty–mansi autonomous okrug |[[khanty–mansi autonomous okrug]]=Russia Khanty-Mansi Autonomous Okrug |кемерово муж |[[кемерово муж]]=Орос Кемерово муж |хабаровскийн хязгаар |[[хабаровскийн хязгаар]]=Орос Хабаровскийн хязгаар |киров муж |[[киров муж]]=Орос Киров муж |komi |[[komi]] |komi republic |[[komi republic]]=Russia Komi Republic |kostroma oblast |[[kostroma oblast]]=Russia Kostroma Oblast |краснодарын хязгаар |[[краснодарын хязгаар]]=Орос Краснодарын хязгаар |красноярскийн хязгаар |[[красноярскийн хязгаар]]=Орос Красноярскийн хязгаар |курган муж |[[курган муж]]=Орос Курган муж |курск муж |[[курск муж]]=Орос Курск муж |leningrad oblast |[[leningrad oblast]]=Russia Leningrad Oblast |липецк муж |[[липецк муж]]=Орос Липецк муж |magadan oblast |[[magadan oblast]]=Russia Magadan Oblast |мари эл |[[мари эл]] |бүгд найрамдах мари эл улс |[[бүгд найрамдах мари эл улс]] |[[мари эл|бүгд найрамдах мари эл улс]]=Орос Мари Эл |mordovia |[[mordovia]] |republic of mordovia |[[republic of mordovia]] |[[mordovia|republic of mordovia]]=Russia Mordovia |moscow |[[moscow]]=Russia Moscow |москва муж |[[москва муж]]=Орос Москва муж |мурманск муж |[[мурманск муж]]=Орос Мурманск муж |nenets autonomous okrug |[[nenets autonomous okrug]]=Russia Nenets Autonomous Okrug |доод новгород муж |[[доод новгород муж]]=Орос Доод Новгород муж |умард осети-алани |[[умард осети-алани]] |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]]=Орос Умард Осети-Алани |новгород муж |[[новгород муж]]=Орос Новгород муж |новосибирск муж |[[новосибирск муж]]=Орос Новосибирск муж |омск муж |[[омск муж]]=Орос Омск муж |оренбург муж |[[оренбург муж]]=Орос Оренбург муж |орёл муж |[[орёл муж]]=Орос Орёл муж |пенза муж |[[пенза муж]]=Орос Пенза муж |пермийн хязгаар |[[пермийн хязгаар]]=Орос Пермийн хязгаар |приморийн хязгаар |[[приморийн хязгаар]]=Орос Приморийн хязгаар |псков муж |[[псков муж]]=Орос Псков муж |ростов муж |[[ростов муж]]=Орос Ростов муж |рязань муж |[[рязань муж]]=Орос Рязань муж |санкт-петербург |[[санкт-петербург]]=Орос Санкт-Петербург |саха |[[саха]] |бүгд найрамдах саха улс |[[бүгд найрамдах саха улс]]=Орос Саха |sakhalin oblast |[[sakhalin oblast]]=Russia Sakhalin Oblast |самара муж |[[самара муж]]=Орос Самара муж |саратов муж |[[саратов муж]]=Орос Саратов муж |смоленск муж |[[смоленск муж]]=Орос Смоленск муж |ставрополийн хязгаар |[[ставрополийн хязгаар]]=Орос Ставрополийн хязгаар |свердловск муж |[[свердловск муж]]=Орос Свердловск муж |tambov oblast |[[tambov oblast]]=Russia Tambov Oblast |татарстан |[[татарстан]] |бүгд найрамдах татарстан улс |[[бүгд найрамдах татарстан улс]] |[[татарстан|бүгд найрамдах татарстан улс]]=Орос Татарстан |tomsk oblast |[[tomsk oblast]]=Russia Tomsk Oblast |тула муж |[[тула муж]]=Орос Тула муж |тува |[[тува]] |бүгд найрамдах тува улс |[[бүгд найрамдах тува улс]] |[[тува|бүгд найрамдах тува улс]]=Орос Тува |тверь муж |[[тверь муж]]=Орос Тверь муж |тюмень муж |[[тюмень муж]]=Орос Тюмень муж |удмурт |[[удмурт]] |бүгд найрамдах удмурт улс |[[бүгд найрамдах удмурт улс]] |[[удмурт|бүгд найрамдах удмурт улс]]=Орос Удмурт |ульяновск муж |[[ульяновск муж]]=Орос Ульяновск муж |vladimir oblast |[[vladimir oblast]]=Russia Vladimir Oblast |волгоград муж |[[волгоград муж]]=Орос Волгоград муж |[[вологда муж]]=Орос Вологда муж |воронеж муж |[[воронеж муж]]=Орос Воронеж муж |yamalo-nenets autonomous okrug |[[yamalo-nenets autonomous okrug]]=Russia Yamalo-Nenets Autonomous Okrug |ярославль муж |[[ярославль муж]]=Орос Ярославль муж |өвөр байгалын хязгаар |[[өвөр байгалын хязгаар]]=Орос Өвөр Байгалын хязгаар |Орос }} |PosMapCaption={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]]=Бүгд Найрамдах Адыгей Улс |алтайн хязгаар |[[алтайн хязгаар]]=Алтайн хязгаар |altai republic |[[altai republic]] |republic of altai |[[republic of altai]]=the Altai Republic |амур муж |[[амур муж]]=Амур муж |архангельск муж |[[архангельск муж]]=Архангельск муж |астрахань муж |[[астрахань муж]]=Астрахань муж |башкортостан |[[башкортостан]] |бүгд найрамдах башкортостан улс |[[бүгд найрамдах башкортостан улс]] |[[башкортостан|бүгд найрамдах башкортостан улс]]=Бүгд Найрамдах Башкортостан Улс |белгород муж |[[белгород муж]]=Белгород муж |bryansk oblast |[[bryansk oblast]]=Bryansk Oblast |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]]=Бүгд Найрамдах Буриад Улс |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]]=Бүгд Найрамдах Чечень Улс |челябинск муж |[[челябинск муж]]=Челябинск муж |chukotka |chukotka autonomous okrug |[[chukotka autonomous okrug]]=Chukotka Autonomous Okrug |chuvashia |[[chuvashia]] |chuvash republic |[[chuvash republic]] |[[chuvashia|chuvash republic]]=the Chuvash Republic |дагестан |[[дагестан]] |бүгд найрамдах дагестан улс |[[бүгд найрамдах дагестан улс]] |[[дагестан|бүгд найрамдах дагестан улс]]=Бүгд Найрамдах Дагестан Улс |ingushetia |[[ingushetia]] |republic of ingushetia |[[republic of ingushetia]] |[[ingushetia|republic of ingushetia]]=the Republic of Ingushetia |jewish autonomous oblast |[[jewish autonomous oblast]]=the Jewish Autonomous Oblast |кабардино-балкар |[[кабардино-балкар]] |бүгд найрамдах кабардино-балкар улс |[[бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]] |[[кабардино-балкар|бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]]=Бүгд Найрамдах Кабардино-Балкар Улс |kamchatka krai |[[kamchatka krai]]=Kamchatka Krai |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]]=Бүгд Найрамдах Карачай-Черкес Улс |эрхүү муж |[[эрхүү муж]]=Эрхүү муж |иваново муж |[[иваново муж]]=Иваново муж |калининград муж |[[калининград муж]]=Калининград муж |халимаг |[[халимаг]] |бүгд найрамдах халимаг улс |[[бүгд найрамдах халимаг улс]] |[[халимаг|бүгд найрамдах халимаг улс]]=Бүгд Найрамдах Халимаг Улс |kaluga oblast |[[kaluga oblast]]=Kaluga Oblast |карель |бүгд найрамдах карель улс |карелийн бүгд найрамдах улс |[[бүгд найрамдах карель улс|карель]] |[[бүгд найрамдах карель улс]]=Бүгд Найрамдах Карель Улс |хабаровскийн хязгаар |[[хабаровскийн хязгаар]]=Хабаровскийн хязгаар |хакас |[[хакас]] |бүгд найрамдах хакас улс |[[бүгд найрамдах хакас улс]] |[[хакас|бүгд найрамдах хакас улс]]=Бүгд Найрамдах Хакас Улс |киров муж |[[киров муж]]=Киров муж |кемерово муж |[[кемерово муж]]=Кемерово муж |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty–mansi autonomous okrug]] |khanty–mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty–mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty–mansi autonomous okrug |[[khanty–mansi autonomous okrug]]=Khanty-Mansi Autonomous Okrug |komi |[[komi]] |komi republic |[[komi republic]]=the Komi Republic |kostroma oblast |[[kostroma oblast]]=Kostroma Oblast |краснодарын хязгаар |[[краснодарын хязгаар]]=Краснодарын хязгаар |красноярскийн хязгаар |[[красноярскийн хязгаар]]=Красноярскийн хязгаар |курган муж |[[курган муж]]=Курган муж |курск муж |[[курск муж]]=Курск муж |leningrad oblast |[[leningrad oblast]]=Leningrad Oblast |липецк муж |[[липецк муж]]=Липецк муж |magadan oblast |[[magadan oblast]]=Magadan Oblast |мари эл |[[мари эл]] |бүгд найрамдах мари эл улс |[[бүгд найрамдах мари эл улс]] |[[мари эл|бүгд найрамдах мари эл улс]]=Бүгд Найрамдах Мари Эл Улс |mordovia |[[mordovia]] |republic of mordovia |[[republic of mordovia]] |[[mordovia|republic of mordovia]]=the Republic of Mordovia |москва муж |[[москва муж]]=Москва муж |мурманск муж |[[мурманск муж]]=Мурманск муж |nenets autonomous okrug |[[nenets autonomous okrug]]=Nenets Autonomous Okrug |доод новгород муж |[[доод новгород муж]]=Доод Новгород муж |умард осети-алани |[[умард осети-алани]] |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]]=Умард-Осети Аланийн Бүгд Найрамдах Улс |новгород муж |[[новгород муж]]=Новгород муж |новосибирск муж |[[новосибирск муж]]=Новосибирск муж |омск муж |[[омск муж]]=Омск муж |оренбург муж |[[оренбург муж]]=Оренбург муж |орёл муж |[[орёл муж]]=Орёл муж |пенза муж |[[пенза муж]]=Пенза муж |пермийн хязгаар |[[пермийн хязгаар]]=Пермийн хязгаар |приморийн хязгаар |[[приморийн хязгаар]]=Приморийн хязгаар |псков муж |[[псков муж]]=Псков муж |ростов муж |[[ростов муж]]=Ростов муж |рязань муж |[[рязань муж]]=Рязань муж |sakha |[[sakha]] |sakha republic |[[sakha republic]]=the Sakha (Yakutia) Republic |sakhalin oblast |[[sakhalin oblast]]=Sakhalin Oblast |самара муж |[[самара муж]]=Самара муж |саратов муж |[[саратов муж]]=Саратов муж |смоленск муж |[[смоленск муж]]=Смоленск муж |ставрополийн хязгаар |[[ставрополийн хязгаар]]=Ставрополийн хязгаар |свердловск муж |[[свердловск муж]]=Свердловск муж |tambov oblast |[[tambov oblast]]=Tambov Oblast |татарстан |[[татарстан]] |бүгд найрамдах татарстан улс |[[бүгд найрамдах татарстан улс]] |[[татарстан|бүгд найрамдах татарстан улс]]=Бүгд Найрамдах Татарстан Улс |tomsk oblast |[[tomsk oblast]]=Tomsk Oblast |тула муж |[[тула муж]]=Тула муж |тува |[[тува]] |бүгд найрамдах тува улс |[[бүгд найрамдах тува улс]] |[[тува|бүгд найрамдах тува улс]]=Бүгд Найрамдах Тува Улс |тверь муж |[[тверь муж]]=Тверь муж |тюмень муж |[[тюмень муж]]=Тюмень муж |удмурт |[[удмурт]] |бүгд найрамдах удмурт улс |[[бүгд найрамдах удмурт улс]] |[[удмурт|бүгд найрамдах удмурт улс]]=Бүгд Найрамдах Удмурт Улс |ульяновск муж |[[ульяновск муж]]=Ульяновск муж |vladimir oblast |[[vladimir oblast]]=Vladimir Oblast |волгоград муж |[[волгоград муж]]=Волгоград муж |вологда муж |[[вологда муж]]=Вологда муж |воронеж муж |[[воронеж муж]]=Воронеж муж |yamalo-nenets autonomous okrug |[[yamalo-nenets autonomous okrug]]=Yamalo-Nenets Autonomous Okrug |ярославль муж |[[ярославль муж]]=Ярославль муж |өвөр байгалын хязгаар |[[өвөр байгалын хязгаар]]=Өвөр Байгалын хязгаар |Орос }} |FSMapImg={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]]=Бүгд Найрамдах Адыгей Улс |altai republic |[[altai republic]] |republic of altai |[[republic of altai]]=Altai Republic |башкортостан |[[башкортостан]] |бүгд найрамдах башкортостан улс |[[бүгд найрамдах башкортостан улс]] |[[башкортостан|бүгд найрамдах башкортостан улс]]=Бүгд Найрамдах Башкортостан Улс |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]]=Бүгд Найрамдах Буриад Улс |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]]=Бүгд Найрамдах Чечень Улс |chuvashia |[[chuvashia]] |chuvash republic |[[chuvash republic]] |[[chuvashia|chuvash republic]]=Chuvash Republic |дагестан |[[дагестан]] |бүгд найрамдах дагестан улс |[[бүгд найрамдах дагестан улс]] |[[дагестан|бүгд найрамдах дагестан улс]]=Бүгд Найрамдах Дагестан Улс |ingushetia |[[ingushetia]] |republic of ingushetia |[[republic of ingushetia]] |[[ingushetia|republic of ingushetia]]=Republic of Ingushetia |кабардино-балкар |[[кабардино-балкар]] |бүгд найрамдах кабардино-балкар улс |[[бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]] |[[кабардино-балкар|бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]]=Бүгд Найрамдах Кабардино-Балкар Улс |халимаг |[[халимаг]] |бүгд найрамдах халимаг улс |[[бүгд найрамдах халимаг улс]] |[[халимаг|бүгд найрамдах халимаг улс]]=Бүгд Найрамдах Халимаг Улс |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]]=Бүгд Найрамдах Карачай-Черкес Улс |карель |бүгд найрамдах карель улс |карелийн бүгд найрамдах улс |[[бүгд найрамдах карель улс|карель]] |[[бүгд найрамдах карель улс]]=Бүгд Найрамдах Карель Улс |хакас |[[хакас]] |бүгд найрамдах хакас улс |[[бүгд найрамдах хакас улс]] |[[хакас|бүгд найрамдах хакас улс]]=Бүгд Найрамдах Хакас Улс |komi |[[komi]] |komi republic |[[komi republic]]=Komi Republic |мари эл |[[мари эл]] |бүгд найрамдах мари эл улс |[[бүгд найрамдах мари эл улс]] |[[мари эл|бүгд найрамдах мари эл улс]]=Бүгд Найрамдах Мари Эл Улс |mordovia |[[mordovia]] |republic of mordovia |[[republic of mordovia]] |[[mordovia|republic of mordovia]]=Republic of Mordovia |умард осети |умард осети-алани |[[умард осети]] |[[умард осети-алани]] |умард осетийн бүгд найрамдах улс |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети улс |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |умард осети-алани |[[умард осети-алани]] |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]]=Умард Осети-Аланийн Бүгд Найрамдах Улс |sakha |[[sakha]] |sakha republic |[[sakha republic]]=Sakha (Yakutia) Republic |татарстан |[[татарстан]] |бүгд найрамдах татарстан улс |[[бүгд найрамдах татарстан улс]] |[[татарстан|бүгд найрамдах татарстан улс]]=Бүгд Найрамдах Татарстан Улс |тува |[[тува]] |бүгд найрамдах тува улс |[[бүгд найрамдах тува улс]] |[[тува|бүгд найрамдах тува улс]]=Бүгд Найрамдах Тува Улс |удмурт |[[удмурт]] |бүгд найрамдах удмурт улс |[[бүгд найрамдах удмурт улс]] |[[удмурт|бүгд найрамдах удмурт улс]]=Бүгд Найрамдах Удмурт Улс |алтайн хязгаар |[[алтайн хязгаар]]=Алтайн хязгаар |kamchatka krai |[[kamchatka krai]]=Kamchatka Krai |хабаровскийн хязгаар |[[хабаровскийн хязгаар]]=Хабаровскийн хязгаар |краснодарын хязгаар |[[краснодарын хязгаар]]=Краснодарын хязгаар |красноярскийн хязгаар |[[красноярскийн хязгаар]]=Красноярскийн хязгаар |пермийн хязгаар |[[пермийн хязгаар]]=Пермийн хязгаар |приморийн хязгаар |[[приморийн хязгаар]]=Приморийн хязгаар |ставрополийн хязгаар |[[ставрополийн хязгаар]]=Ставрополийн хязгаар |өвөр байгалын хязгаар |[[өвөр байгалын хязгаар]]=Өвөр Байгалын хязгаар |амур муж |[[амур муж]]=Амур муж |архангельск муж |[[архангельск муж]]=Архангельск муж |астрахань муж |[[астрахань муж]]=Астрахань муж |белгород муж |[[белгород муж]]=Белгород муж |bryansk oblast |[[bryansk oblast]]=Bryansk Oblast |челябинск муж |[[челябинск муж]]=Челябинск муж |эрхүү муж |[[эрхүү муж]]=Эрхүү муж |иваново муж |[[иваново муж]]=Иваново муж |калининград муж |[[калининград муж]]=Калининград муж |kaluga oblast |[[kaluga oblast]]=Kaluga Oblast |кемерово муж |[[кемерово муж]]=Кемерово муж |киров муж |[[киров муж]]=Киров муж |kostroma oblast |[[kostroma oblast]]=Kostroma Oblast |курган муж |[[курган муж]]=Курган муж |курск муж |[[курск муж]]=Курск муж |leningrad oblast |[[leningrad oblast]]=Leningrad Oblast |липецк муж |[[липецк муж]]=Липецк муж |magadan oblast |[[magadan oblast]]=Magadan Oblast |москва муж |[[москва муж]]=Москва муж |мурманск муж |[[мурманск муж]]=Мурманск муж |доод новгород муж |[[доод новгород муж]]=Доод Новгород муж |новгород муж |[[новгород муж]]=Новгород муж |новосибирск муж |[[новосибирск муж]]=Новосибирск муж |омск муж |[[омск муж]]=Омск муж |оренбург муж |[[оренбург муж]]=Оренбург муж |orel oblast |[[orel oblast]] |орёл муж |[[орёл муж]]=Орёл муж |пенза муж |[[пенза муж]]=Пенза муж |псков муж |[[псков муж]]=Псков муж |ростов муж |[[ростов муж]]=Ростов муж |рязань муж |[[рязань муж]]=Рязань муж |sakhalin oblast |[[sakhalin oblast]]=Sakhalin Oblast |самара муж |[[самара муж]]=Самара муж |саратов муж |[[саратов муж]]=Саратов муж |смоленск муж |[[смоленск муж]]=Смоленск муж |свердловск муж |[[свердловск муж]]=Свердловск муж |tambov oblast |[[tambov oblast]]=Tambov Oblast |tomsk oblast |[[tomsk oblast]]=Tomsk Oblast |тула муж |[[тула муж]]=Тула муж |тверь муж |[[тверь муж]]=Тверь муж |тюмень муж |[[тюмень муж]]=Тюмень муж |ульяновск муж |[[ульяновск муж]]=Ульяновск муж |vladimir oblast |[[vladimir oblast]]=Vladimir Oblast |волгоград муж |[[волгоград муж]]=Волгоград муж |вологда муж |[[вологда муж]]=Вологда муж |воронеж муж |[[воронеж муж]]=Воронеж муж |ярославль муж |[[ярославль муж]]=Ярославль муж |jewish autonomous oblast |[[jewish autonomous oblast]]=Jewish Autonomous Oblast |chukotka |chukotka autonomous okrug |[[chukotka autonomous okrug]]=Chukotka Autonomous Okrug |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty–mansi autonomous okrug]] |khanty–mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty–mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty–mansi autonomous okrug |[[khanty–mansi autonomous okrug]]=Khanty-Mansi Autonomous Okrug |nenets autonomous okrug |[[nenets autonomous okrug]]=Nenets Autonomous Okrug |yamalo-nenets autonomous okrug |[[yamalo-nenets autonomous okrug]]=Yamalo-Nenets Autonomous Okrug |Орос }} }}</includeonly><noinclude>{{Template doc}}</noinclude> 0dlvczwhjexs5cvk1pdxs2m9z2hnnc6 858864 858862 2026-06-14T19:36:24Z Enkhsaihan2005 64429 858864 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#switch:{{{2}}} |ComboMap={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]] |амур муж |[[амур муж]] |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]] |челябинск муж |[[челябинск муж]] |kamchatka krai |[[kamchatka krai]] |воронеж муж |[[воронеж муж]]=1 |0 }} |ISOCode={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]]=RU-AD |алтайн хязгаар |[[алтайн хязгаар]]=RU-ALT |altai republic |[[altai republic]] |republic of altai |[[republic of altai]]=RU-AL |амур муж |[[амур муж]]=RU-AMU |архангельск муж |[[архангельск муж]]=RU-ARK |астрахань муж |[[астрахань муж]]=RU-AST |башкортостан |[[башкортостан]] |бүгд найрамдах башкортостан улс |[[бүгд найрамдах башкортостан улс]] |[[башкортостан|бүгд найрамдах башкортостан улс]]=RU-BA |белгород муж |[[белгород муж]]=RU-BEL |брянск муж |[[брянск муж]]=RU-BRY |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]]=RU-BU |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]]=RU-CE |челябинск муж |[[челябинск муж]]=RU-CHE |chukotka |chukotka autonomous okrug |[[chukotka autonomous okrug]]=RU-CHU |chuvashia |[[chuvashia]] |chuvash republic |[[chuvash republic]] |[[chuvashia|chuvash republic]]=RU-CU |дагестан |[[дагестан]] |бүгд найрамдах дагестан улс |[[бүгд найрамдах дагестан улс]] |[[дагестан|бүгд найрамдах дагестан улс]]=RU-DA |ingushetia |[[ingushetia]] |republic of ingushetia |[[republic of ingushetia]] |[[ingushetia|republic of ingushetia]]=RU-IN |jewish autonomous oblast |[[jewish autonomous oblast]]=RU-YEV |кабардино-балкар |[[кабардино-балкар]] |бүгд найрамдах кабардино-балкар улс |[[бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]] |[[кабардино-балкар|бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]]=RU-KB |kamchatka krai |[[kamchatka krai]]=RU-KAM |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]]=RU-KC |эрхүү муж |[[эрхүү муж]]=RU-IRK |иваново муж |[[иваново муж]]=RU-IVA |калининград муж |[[калининград муж]]=RU-KGD |халимаг |[[халимаг]] |бүгд найрамдах халимаг улс |[[бүгд найрамдах халимаг улс]] |[[халимаг|бүгд найрамдах халимаг улс]]=RU-KL |kaluga oblast |[[kaluga oblast]]=RU-KLU |карель |бүгд найрамдах карель улс |карелийн бүгд найрамдах улс |[[бүгд найрамдах карель улс|карель]] |[[бүгд найрамдах карель улс]]=RU-KR |хабаровскийн хязгаар |[[хабаровскийн хязгаар]]=RU-KHA |хакас |[[хакас]] |бүгд найрамдах хакас улс |[[бүгд найрамдах хакас улс]] |[[хакас|бүгд найрамдах хакас улс]]=RU-KK |киров муж |[[киров муж]]=RU-KIR |кемерово муж |[[кемерово муж]]=RU-KEM |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty–mansi autonomous okrug – yugra]] |[[khanty–mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |khanty–mansi autonomous okrug |khanty–mansi autonomous okrug – yugra=RU-KHM |komi |[[komi]] |komi republic |[[komi republic]]=RU-KO |kostroma oblast |[[kostroma oblast]]=RU-KOS |краснодарын хязгаар |[[краснодарын хязгаар]]=RU-KDA |красноярскийн хязгаар |[[красноярскийн хязгаар]]=RU-KYA |курган муж |[[курган муж]]=RU-KGN |курск муж |[[курск муж]]=RU-KRS |leningrad oblast |[[leningrad oblast]]=RU-LEN |липецк муж |[[липецк муж]]=RU-LIP |magadan oblast |[[magadan oblast]]=RU-MAG |мари эл |[[мари эл]] |бүгд найрамдах мари эл улс |[[бүгд найрамдах мари эл улс]] |[[мари эл|бүгд найрамдах мари эл улс]]=RU-ME |mordovia |[[mordovia]] |republic of mordovia |[[republic of mordovia]] |[[mordovia|republic of mordovia]]=RU-MO |москва муж |[[москва муж]]=RU-MOS |мурманск муж |[[мурманск муж]]=RU-MUR |nenets autonomous okrug |[[nenets autonomous okrug]]=RU-NEN |доод новгород муж |[[доод новгород муж]]=RU-NIZ |умард осети-алани |[[умард осети-алани]] |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]]=RU-SE |новгород муж |[[новгород муж]]=RU-NGR |новосибирск муж |[[новосибирск муж]]=RU-NVS |омск муж |[[омск муж]]=RU-OMS |оренбург муж |[[оренбург муж]]=RU-ORE |орёл муж |[[орёл муж]]=RU-ORL |пенза муж |[[пенза муж]]=RU-PNZ |пермийн хязгаар |[[пермийн хязгаар]]=RU-PER |приморийн хязгаар |[[приморийн хязгаар]]=RU-PRI |псков муж |[[псков муж]]=RU-PSK |ростов муж |[[ростов муж]]=RU-ROS |рязань муж |[[рязань муж]]=RU-RYA |саха |[[саха]] |бүгд найрамдах саха улс |[[бүгд найрамдах саха улс]]=RU-SA |sakhalin oblast |[[sakhalin oblast]]=RU-SAK |самара муж |[[самара муж]]=RU-SAM |саратов муж |[[саратов муж]]=RU-SAR |смоленск муж |[[смоленск муж]]=RU-SMO |ставрополийн хязгаар |[[ставрополийн хязгаар]]=RU-STA |свердловск муж |[[свердловск муж]]=RU-SVE |tambov oblast |[[tambov oblast]]=RU-TAM |татарстан |[[татарстан]] |бүгд найрамдах татарстан улс |[[бүгд найрамдах татарстан улс]] |[[татарстан|бүгд найрамдах татарстан улс]]=RU-TA |tomsk oblast |[[tomsk oblast]]=RU-TOM |тула муж |[[тула муж]]=RU-TUL |тува |[[тува]] |бүгд найрамдах тува улс |[[бүгд найрамдах тува улс]] |[[тува|бүгд найрамдах тува улс]]=RU-TY |тверь муж |[[тверь муж]]=RU-TVE |тюмень муж |[[тюмень муж]]=RU-TYU |удмурт |[[удмурт]] |бүгд найрамдах удмурт улс |[[бүгд найрамдах удмурт улс]] |[[удмурт|бүгд найрамдах удмурт улс]]=RU-UD |ульяновск муж |[[ульяновск муж]]=RU-ULY |vladimir oblast |[[vladimir oblast]]=RU-VLA |волгоград муж |[[волгоград муж]]=RU-VGG |вологда муж |[[вологда муж]]=RU-VLG |воронеж муж |[[воронеж муж]]=RU-VOR |yamalo-nenets autonomous okrug |[[yamalo-nenets autonomous okrug]]=RU-YAN |ярославль муж |[[ярославль муж]]=RU-YAR |өвөр байгалын хязгаар |[[өвөр байгалын хязгаар]]=RU-ZAB |RU }} |PosMapParam={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]]=Орос Адыгей |алтайн хязгаар |[[алтайн хязгаар]]=Орос Алтайн хязгаар |altai republic |[[altai republic]] |republic of altai |[[republic of altai]]=Russia Altai Republic |амур муж |[[амур муж]]=Орос Амур муж |архангельск муж |[[архангельск муж]]=Орос Архангельск муж |астрахань муж |[[астрахань муж]]=Орос Астрахань муж |башкортостан |[[башкортостан]] |бүгд найрамдах башкортостан улс |[[бүгд найрамдах башкортостан улс]] |[[башкортостан|бүгд найрамдах башкортостан улс]]=Орос Башкортостан |белгород муж |[[белгород муж]]=Орос Белгород муж |брянск муж |[[брянск муж]]=Орос Брянск муж |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]]=Орос Буриад |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]]=Орос Чечень |челябинск муж |[[челябинск муж]]=Орос Челябинск муж |chukotka |chukotka autonomous okrug |[[chukotka autonomous okrug]]=Russia Chukotka Autonomous Okrug |chuvashia |[[chuvashia]] |chuvash republic |[[chuvash republic]] |[[chuvashia|chuvash republic]]=Russia Chuvashia |дагестан |[[дагестан]] |бүгд найрамдах дагестан улс |[[бүгд найрамдах дагестан улс]] |[[дагестан|бүгд найрамдах дагестан улс]]=Орос Дагестан |ingushetia |[[ingushetia]] |republic of ingushetia |[[republic of ingushetia]] |[[ingushetia|republic of ingushetia]]=Russia Ingushetia |jewish autonomous oblast |[[jewish autonomous oblast]]=Russia Jewish Autonomous Oblast |кабардино-балкар |[[кабардино-балкар]] |бүгд найрамдах кабардино-балкар улс |[[бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]] |[[кабардино-балкар|бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]]=Орос Кабардино-Балкар |kamchatka krai |[[kamchatka krai]]=Russia Kamchatka Krai |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]]=Орос Карачай-Черкес |эрхүү муж |[[эрхүү муж]]=Орос Эрхүү муж |иваново муж |[[иваново муж]]=Орос Иваново муж |калининград муж |[[калининград муж]]=Орос Калининград муж |халимаг |[[халимаг]] |бүгд найрамдах халимаг улс |[[бүгд найрамдах халимаг улс]] |[[халимаг|бүгд найрамдах халимаг улс]]=Орос Халимаг |kaluga oblast |[[kaluga oblast]]=Russia Kaluga Oblast |карель |бүгд найрамдах карель улс |карелийн бүгд найрамдах улс |[[бүгд найрамдах карель улс|карель]] |[[бүгд найрамдах карель улс]]=Орос Карель |хакас |[[хакас]] |бүгд найрамдах хакас улс |[[бүгд найрамдах хакас улс]] |[[хакас|бүгд найрамдах хакас улс]]=Орос Хакас |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty–mansi autonomous okrug]] |khanty–mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty–mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty–mansi autonomous okrug |[[khanty–mansi autonomous okrug]]=Russia Khanty-Mansi Autonomous Okrug |кемерово муж |[[кемерово муж]]=Орос Кемерово муж |хабаровскийн хязгаар |[[хабаровскийн хязгаар]]=Орос Хабаровскийн хязгаар |киров муж |[[киров муж]]=Орос Киров муж |komi |[[komi]] |komi republic |[[komi republic]]=Russia Komi Republic |kostroma oblast |[[kostroma oblast]]=Russia Kostroma Oblast |краснодарын хязгаар |[[краснодарын хязгаар]]=Орос Краснодарын хязгаар |красноярскийн хязгаар |[[красноярскийн хязгаар]]=Орос Красноярскийн хязгаар |курган муж |[[курган муж]]=Орос Курган муж |курск муж |[[курск муж]]=Орос Курск муж |leningrad oblast |[[leningrad oblast]]=Russia Leningrad Oblast |липецк муж |[[липецк муж]]=Орос Липецк муж |magadan oblast |[[magadan oblast]]=Russia Magadan Oblast |мари эл |[[мари эл]] |бүгд найрамдах мари эл улс |[[бүгд найрамдах мари эл улс]] |[[мари эл|бүгд найрамдах мари эл улс]]=Орос Мари Эл |mordovia |[[mordovia]] |republic of mordovia |[[republic of mordovia]] |[[mordovia|republic of mordovia]]=Russia Mordovia |moscow |[[moscow]]=Russia Moscow |москва муж |[[москва муж]]=Орос Москва муж |мурманск муж |[[мурманск муж]]=Орос Мурманск муж |nenets autonomous okrug |[[nenets autonomous okrug]]=Russia Nenets Autonomous Okrug |доод новгород муж |[[доод новгород муж]]=Орос Доод Новгород муж |умард осети-алани |[[умард осети-алани]] |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]]=Орос Умард Осети-Алани |новгород муж |[[новгород муж]]=Орос Новгород муж |новосибирск муж |[[новосибирск муж]]=Орос Новосибирск муж |омск муж |[[омск муж]]=Орос Омск муж |оренбург муж |[[оренбург муж]]=Орос Оренбург муж |орёл муж |[[орёл муж]]=Орос Орёл муж |пенза муж |[[пенза муж]]=Орос Пенза муж |пермийн хязгаар |[[пермийн хязгаар]]=Орос Пермийн хязгаар |приморийн хязгаар |[[приморийн хязгаар]]=Орос Приморийн хязгаар |псков муж |[[псков муж]]=Орос Псков муж |ростов муж |[[ростов муж]]=Орос Ростов муж |рязань муж |[[рязань муж]]=Орос Рязань муж |санкт-петербург |[[санкт-петербург]]=Орос Санкт-Петербург |саха |[[саха]] |бүгд найрамдах саха улс |[[бүгд найрамдах саха улс]]=Орос Саха |sakhalin oblast |[[sakhalin oblast]]=Russia Sakhalin Oblast |самара муж |[[самара муж]]=Орос Самара муж |саратов муж |[[саратов муж]]=Орос Саратов муж |смоленск муж |[[смоленск муж]]=Орос Смоленск муж |ставрополийн хязгаар |[[ставрополийн хязгаар]]=Орос Ставрополийн хязгаар |свердловск муж |[[свердловск муж]]=Орос Свердловск муж |tambov oblast |[[tambov oblast]]=Russia Tambov Oblast |татарстан |[[татарстан]] |бүгд найрамдах татарстан улс |[[бүгд найрамдах татарстан улс]] |[[татарстан|бүгд найрамдах татарстан улс]]=Орос Татарстан |tomsk oblast |[[tomsk oblast]]=Russia Tomsk Oblast |тула муж |[[тула муж]]=Орос Тула муж |тува |[[тува]] |бүгд найрамдах тува улс |[[бүгд найрамдах тува улс]] |[[тува|бүгд найрамдах тува улс]]=Орос Тува |тверь муж |[[тверь муж]]=Орос Тверь муж |тюмень муж |[[тюмень муж]]=Орос Тюмень муж |удмурт |[[удмурт]] |бүгд найрамдах удмурт улс |[[бүгд найрамдах удмурт улс]] |[[удмурт|бүгд найрамдах удмурт улс]]=Орос Удмурт |ульяновск муж |[[ульяновск муж]]=Орос Ульяновск муж |vladimir oblast |[[vladimir oblast]]=Russia Vladimir Oblast |волгоград муж |[[волгоград муж]]=Орос Волгоград муж |[[вологда муж]]=Орос Вологда муж |воронеж муж |[[воронеж муж]]=Орос Воронеж муж |yamalo-nenets autonomous okrug |[[yamalo-nenets autonomous okrug]]=Russia Yamalo-Nenets Autonomous Okrug |ярославль муж |[[ярославль муж]]=Орос Ярославль муж |өвөр байгалын хязгаар |[[өвөр байгалын хязгаар]]=Орос Өвөр Байгалын хязгаар |Орос }} |PosMapCaption={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]]=Бүгд Найрамдах Адыгей Улс |алтайн хязгаар |[[алтайн хязгаар]]=Алтайн хязгаар |altai republic |[[altai republic]] |republic of altai |[[republic of altai]]=the Altai Republic |амур муж |[[амур муж]]=Амур муж |архангельск муж |[[архангельск муж]]=Архангельск муж |астрахань муж |[[астрахань муж]]=Астрахань муж |башкортостан |[[башкортостан]] |бүгд найрамдах башкортостан улс |[[бүгд найрамдах башкортостан улс]] |[[башкортостан|бүгд найрамдах башкортостан улс]]=Бүгд Найрамдах Башкортостан Улс |белгород муж |[[белгород муж]]=Белгород муж |брянск муж |[[брянск муж]]=Брянск муж |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]]=Бүгд Найрамдах Буриад Улс |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]]=Бүгд Найрамдах Чечень Улс |челябинск муж |[[челябинск муж]]=Челябинск муж |chukotka |chukotka autonomous okrug |[[chukotka autonomous okrug]]=Chukotka Autonomous Okrug |chuvashia |[[chuvashia]] |chuvash republic |[[chuvash republic]] |[[chuvashia|chuvash republic]]=the Chuvash Republic |дагестан |[[дагестан]] |бүгд найрамдах дагестан улс |[[бүгд найрамдах дагестан улс]] |[[дагестан|бүгд найрамдах дагестан улс]]=Бүгд Найрамдах Дагестан Улс |ingushetia |[[ingushetia]] |republic of ingushetia |[[republic of ingushetia]] |[[ingushetia|republic of ingushetia]]=the Republic of Ingushetia |jewish autonomous oblast |[[jewish autonomous oblast]]=the Jewish Autonomous Oblast |кабардино-балкар |[[кабардино-балкар]] |бүгд найрамдах кабардино-балкар улс |[[бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]] |[[кабардино-балкар|бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]]=Бүгд Найрамдах Кабардино-Балкар Улс |kamchatka krai |[[kamchatka krai]]=Kamchatka Krai |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]]=Бүгд Найрамдах Карачай-Черкес Улс |эрхүү муж |[[эрхүү муж]]=Эрхүү муж |иваново муж |[[иваново муж]]=Иваново муж |калининград муж |[[калининград муж]]=Калининград муж |халимаг |[[халимаг]] |бүгд найрамдах халимаг улс |[[бүгд найрамдах халимаг улс]] |[[халимаг|бүгд найрамдах халимаг улс]]=Бүгд Найрамдах Халимаг Улс |kaluga oblast |[[kaluga oblast]]=Kaluga Oblast |карель |бүгд найрамдах карель улс |карелийн бүгд найрамдах улс |[[бүгд найрамдах карель улс|карель]] |[[бүгд найрамдах карель улс]]=Бүгд Найрамдах Карель Улс |хабаровскийн хязгаар |[[хабаровскийн хязгаар]]=Хабаровскийн хязгаар |хакас |[[хакас]] |бүгд найрамдах хакас улс |[[бүгд найрамдах хакас улс]] |[[хакас|бүгд найрамдах хакас улс]]=Бүгд Найрамдах Хакас Улс |киров муж |[[киров муж]]=Киров муж |кемерово муж |[[кемерово муж]]=Кемерово муж |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty–mansi autonomous okrug]] |khanty–mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty–mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty–mansi autonomous okrug |[[khanty–mansi autonomous okrug]]=Khanty-Mansi Autonomous Okrug |komi |[[komi]] |komi republic |[[komi republic]]=the Komi Republic |kostroma oblast |[[kostroma oblast]]=Kostroma Oblast |краснодарын хязгаар |[[краснодарын хязгаар]]=Краснодарын хязгаар |красноярскийн хязгаар |[[красноярскийн хязгаар]]=Красноярскийн хязгаар |курган муж |[[курган муж]]=Курган муж |курск муж |[[курск муж]]=Курск муж |leningrad oblast |[[leningrad oblast]]=Leningrad Oblast |липецк муж |[[липецк муж]]=Липецк муж |magadan oblast |[[magadan oblast]]=Magadan Oblast |мари эл |[[мари эл]] |бүгд найрамдах мари эл улс |[[бүгд найрамдах мари эл улс]] |[[мари эл|бүгд найрамдах мари эл улс]]=Бүгд Найрамдах Мари Эл Улс |mordovia |[[mordovia]] |republic of mordovia |[[republic of mordovia]] |[[mordovia|republic of mordovia]]=the Republic of Mordovia |москва муж |[[москва муж]]=Москва муж |мурманск муж |[[мурманск муж]]=Мурманск муж |nenets autonomous okrug |[[nenets autonomous okrug]]=Nenets Autonomous Okrug |доод новгород муж |[[доод новгород муж]]=Доод Новгород муж |умард осети-алани |[[умард осети-алани]] |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]]=Умард-Осети Аланийн Бүгд Найрамдах Улс |новгород муж |[[новгород муж]]=Новгород муж |новосибирск муж |[[новосибирск муж]]=Новосибирск муж |омск муж |[[омск муж]]=Омск муж |оренбург муж |[[оренбург муж]]=Оренбург муж |орёл муж |[[орёл муж]]=Орёл муж |пенза муж |[[пенза муж]]=Пенза муж |пермийн хязгаар |[[пермийн хязгаар]]=Пермийн хязгаар |приморийн хязгаар |[[приморийн хязгаар]]=Приморийн хязгаар |псков муж |[[псков муж]]=Псков муж |ростов муж |[[ростов муж]]=Ростов муж |рязань муж |[[рязань муж]]=Рязань муж |sakha |[[sakha]] |sakha republic |[[sakha republic]]=the Sakha (Yakutia) Republic |sakhalin oblast |[[sakhalin oblast]]=Sakhalin Oblast |самара муж |[[самара муж]]=Самара муж |саратов муж |[[саратов муж]]=Саратов муж |смоленск муж |[[смоленск муж]]=Смоленск муж |ставрополийн хязгаар |[[ставрополийн хязгаар]]=Ставрополийн хязгаар |свердловск муж |[[свердловск муж]]=Свердловск муж |tambov oblast |[[tambov oblast]]=Tambov Oblast |татарстан |[[татарстан]] |бүгд найрамдах татарстан улс |[[бүгд найрамдах татарстан улс]] |[[татарстан|бүгд найрамдах татарстан улс]]=Бүгд Найрамдах Татарстан Улс |tomsk oblast |[[tomsk oblast]]=Tomsk Oblast |тула муж |[[тула муж]]=Тула муж |тува |[[тува]] |бүгд найрамдах тува улс |[[бүгд найрамдах тува улс]] |[[тува|бүгд найрамдах тува улс]]=Бүгд Найрамдах Тува Улс |тверь муж |[[тверь муж]]=Тверь муж |тюмень муж |[[тюмень муж]]=Тюмень муж |удмурт |[[удмурт]] |бүгд найрамдах удмурт улс |[[бүгд найрамдах удмурт улс]] |[[удмурт|бүгд найрамдах удмурт улс]]=Бүгд Найрамдах Удмурт Улс |ульяновск муж |[[ульяновск муж]]=Ульяновск муж |vladimir oblast |[[vladimir oblast]]=Vladimir Oblast |волгоград муж |[[волгоград муж]]=Волгоград муж |вологда муж |[[вологда муж]]=Вологда муж |воронеж муж |[[воронеж муж]]=Воронеж муж |yamalo-nenets autonomous okrug |[[yamalo-nenets autonomous okrug]]=Yamalo-Nenets Autonomous Okrug |ярославль муж |[[ярославль муж]]=Ярославль муж |өвөр байгалын хязгаар |[[өвөр байгалын хязгаар]]=Өвөр Байгалын хязгаар |Орос }} |FSMapImg={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]]=Бүгд Найрамдах Адыгей Улс |altai republic |[[altai republic]] |republic of altai |[[republic of altai]]=Altai Republic |башкортостан |[[башкортостан]] |бүгд найрамдах башкортостан улс |[[бүгд найрамдах башкортостан улс]] |[[башкортостан|бүгд найрамдах башкортостан улс]]=Бүгд Найрамдах Башкортостан Улс |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]]=Бүгд Найрамдах Буриад Улс |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]]=Бүгд Найрамдах Чечень Улс |chuvashia |[[chuvashia]] |chuvash republic |[[chuvash republic]] |[[chuvashia|chuvash republic]]=Chuvash Republic |дагестан |[[дагестан]] |бүгд найрамдах дагестан улс |[[бүгд найрамдах дагестан улс]] |[[дагестан|бүгд найрамдах дагестан улс]]=Бүгд Найрамдах Дагестан Улс |ingushetia |[[ingushetia]] |republic of ingushetia |[[republic of ingushetia]] |[[ingushetia|republic of ingushetia]]=Republic of Ingushetia |кабардино-балкар |[[кабардино-балкар]] |бүгд найрамдах кабардино-балкар улс |[[бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]] |[[кабардино-балкар|бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]]=Бүгд Найрамдах Кабардино-Балкар Улс |халимаг |[[халимаг]] |бүгд найрамдах халимаг улс |[[бүгд найрамдах халимаг улс]] |[[халимаг|бүгд найрамдах халимаг улс]]=Бүгд Найрамдах Халимаг Улс |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]]=Бүгд Найрамдах Карачай-Черкес Улс |карель |бүгд найрамдах карель улс |карелийн бүгд найрамдах улс |[[бүгд найрамдах карель улс|карель]] |[[бүгд найрамдах карель улс]]=Бүгд Найрамдах Карель Улс |хакас |[[хакас]] |бүгд найрамдах хакас улс |[[бүгд найрамдах хакас улс]] |[[хакас|бүгд найрамдах хакас улс]]=Бүгд Найрамдах Хакас Улс |komi |[[komi]] |komi republic |[[komi republic]]=Komi Republic |мари эл |[[мари эл]] |бүгд найрамдах мари эл улс |[[бүгд найрамдах мари эл улс]] |[[мари эл|бүгд найрамдах мари эл улс]]=Бүгд Найрамдах Мари Эл Улс |mordovia |[[mordovia]] |republic of mordovia |[[republic of mordovia]] |[[mordovia|republic of mordovia]]=Republic of Mordovia |умард осети |умард осети-алани |[[умард осети]] |[[умард осети-алани]] |умард осетийн бүгд найрамдах улс |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети улс |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |умард осети-алани |[[умард осети-алани]] |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]]=Умард Осети-Аланийн Бүгд Найрамдах Улс |sakha |[[sakha]] |sakha republic |[[sakha republic]]=Sakha (Yakutia) Republic |татарстан |[[татарстан]] |бүгд найрамдах татарстан улс |[[бүгд найрамдах татарстан улс]] |[[татарстан|бүгд найрамдах татарстан улс]]=Бүгд Найрамдах Татарстан Улс |тува |[[тува]] |бүгд найрамдах тува улс |[[бүгд найрамдах тува улс]] |[[тува|бүгд найрамдах тува улс]]=Бүгд Найрамдах Тува Улс |удмурт |[[удмурт]] |бүгд найрамдах удмурт улс |[[бүгд найрамдах удмурт улс]] |[[удмурт|бүгд найрамдах удмурт улс]]=Бүгд Найрамдах Удмурт Улс |алтайн хязгаар |[[алтайн хязгаар]]=Алтайн хязгаар |kamchatka krai |[[kamchatka krai]]=Kamchatka Krai |хабаровскийн хязгаар |[[хабаровскийн хязгаар]]=Хабаровскийн хязгаар |краснодарын хязгаар |[[краснодарын хязгаар]]=Краснодарын хязгаар |красноярскийн хязгаар |[[красноярскийн хязгаар]]=Красноярскийн хязгаар |пермийн хязгаар |[[пермийн хязгаар]]=Пермийн хязгаар |приморийн хязгаар |[[приморийн хязгаар]]=Приморийн хязгаар |ставрополийн хязгаар |[[ставрополийн хязгаар]]=Ставрополийн хязгаар |өвөр байгалын хязгаар |[[өвөр байгалын хязгаар]]=Өвөр Байгалын хязгаар |амур муж |[[амур муж]]=Амур муж |архангельск муж |[[архангельск муж]]=Архангельск муж |астрахань муж |[[астрахань муж]]=Астрахань муж |белгород муж |[[белгород муж]]=Белгород муж |брянск муж |[[брянск муж]]=Брянск муж |челябинск муж |[[челябинск муж]]=Челябинск муж |эрхүү муж |[[эрхүү муж]]=Эрхүү муж |иваново муж |[[иваново муж]]=Иваново муж |калининград муж |[[калининград муж]]=Калининград муж |kaluga oblast |[[kaluga oblast]]=Kaluga Oblast |кемерово муж |[[кемерово муж]]=Кемерово муж |киров муж |[[киров муж]]=Киров муж |kostroma oblast |[[kostroma oblast]]=Kostroma Oblast |курган муж |[[курган муж]]=Курган муж |курск муж |[[курск муж]]=Курск муж |leningrad oblast |[[leningrad oblast]]=Leningrad Oblast |липецк муж |[[липецк муж]]=Липецк муж |magadan oblast |[[magadan oblast]]=Magadan Oblast |москва муж |[[москва муж]]=Москва муж |мурманск муж |[[мурманск муж]]=Мурманск муж |доод новгород муж |[[доод новгород муж]]=Доод Новгород муж |новгород муж |[[новгород муж]]=Новгород муж |новосибирск муж |[[новосибирск муж]]=Новосибирск муж |омск муж |[[омск муж]]=Омск муж |оренбург муж |[[оренбург муж]]=Оренбург муж |orel oblast |[[orel oblast]] |орёл муж |[[орёл муж]]=Орёл муж |пенза муж |[[пенза муж]]=Пенза муж |псков муж |[[псков муж]]=Псков муж |ростов муж |[[ростов муж]]=Ростов муж |рязань муж |[[рязань муж]]=Рязань муж |sakhalin oblast |[[sakhalin oblast]]=Sakhalin Oblast |самара муж |[[самара муж]]=Самара муж |саратов муж |[[саратов муж]]=Саратов муж |смоленск муж |[[смоленск муж]]=Смоленск муж |свердловск муж |[[свердловск муж]]=Свердловск муж |tambov oblast |[[tambov oblast]]=Tambov Oblast |tomsk oblast |[[tomsk oblast]]=Tomsk Oblast |тула муж |[[тула муж]]=Тула муж |тверь муж |[[тверь муж]]=Тверь муж |тюмень муж |[[тюмень муж]]=Тюмень муж |ульяновск муж |[[ульяновск муж]]=Ульяновск муж |vladimir oblast |[[vladimir oblast]]=Vladimir Oblast |волгоград муж |[[волгоград муж]]=Волгоград муж |вологда муж |[[вологда муж]]=Вологда муж |воронеж муж |[[воронеж муж]]=Воронеж муж |ярославль муж |[[ярославль муж]]=Ярославль муж |jewish autonomous oblast |[[jewish autonomous oblast]]=Jewish Autonomous Oblast |chukotka |chukotka autonomous okrug |[[chukotka autonomous okrug]]=Chukotka Autonomous Okrug |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty–mansi autonomous okrug]] |khanty–mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty–mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty–mansi autonomous okrug |[[khanty–mansi autonomous okrug]]=Khanty-Mansi Autonomous Okrug |nenets autonomous okrug |[[nenets autonomous okrug]]=Nenets Autonomous Okrug |yamalo-nenets autonomous okrug |[[yamalo-nenets autonomous okrug]]=Yamalo-Nenets Autonomous Okrug |Орос }} }}</includeonly><noinclude>{{Template doc}}</noinclude> ixax6ubqzmpij27cglck4i7lxle2png 858866 858864 2026-06-14T19:39:41Z Enkhsaihan2005 64429 858866 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#switch:{{{2}}} |ComboMap={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]] |амур муж |[[амур муж]] |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]] |челябинск муж |[[челябинск муж]] |kamchatka krai |[[kamchatka krai]] |воронеж муж |[[воронеж муж]]=1 |0 }} |ISOCode={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]]=RU-AD |алтайн хязгаар |[[алтайн хязгаар]]=RU-ALT |altai republic |[[altai republic]] |republic of altai |[[republic of altai]]=RU-AL |амур муж |[[амур муж]]=RU-AMU |архангельск муж |[[архангельск муж]]=RU-ARK |астрахань муж |[[астрахань муж]]=RU-AST |башкортостан |[[башкортостан]] |бүгд найрамдах башкортостан улс |[[бүгд найрамдах башкортостан улс]] |[[башкортостан|бүгд найрамдах башкортостан улс]]=RU-BA |белгород муж |[[белгород муж]]=RU-BEL |брянск муж |[[брянск муж]]=RU-BRY |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]]=RU-BU |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]]=RU-CE |челябинск муж |[[челябинск муж]]=RU-CHE |chukotka |chukotka autonomous okrug |[[chukotka autonomous okrug]]=RU-CHU |chuvashia |[[chuvashia]] |chuvash republic |[[chuvash republic]] |[[chuvashia|chuvash republic]]=RU-CU |дагестан |[[дагестан]] |бүгд найрамдах дагестан улс |[[бүгд найрамдах дагестан улс]] |[[дагестан|бүгд найрамдах дагестан улс]]=RU-DA |ingushetia |[[ingushetia]] |republic of ingushetia |[[republic of ingushetia]] |[[ingushetia|republic of ingushetia]]=RU-IN |jewish autonomous oblast |[[jewish autonomous oblast]]=RU-YEV |кабардино-балкар |[[кабардино-балкар]] |бүгд найрамдах кабардино-балкар улс |[[бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]] |[[кабардино-балкар|бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]]=RU-KB |kamchatka krai |[[kamchatka krai]]=RU-KAM |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]]=RU-KC |эрхүү муж |[[эрхүү муж]]=RU-IRK |иваново муж |[[иваново муж]]=RU-IVA |калининград муж |[[калининград муж]]=RU-KGD |халимаг |[[халимаг]] |бүгд найрамдах халимаг улс |[[бүгд найрамдах халимаг улс]] |[[халимаг|бүгд найрамдах халимаг улс]]=RU-KL |калуга муж |[[калуга муж]]=RU-KLU |карель |бүгд найрамдах карель улс |карелийн бүгд найрамдах улс |[[бүгд найрамдах карель улс|карель]] |[[бүгд найрамдах карель улс]]=RU-KR |хабаровскийн хязгаар |[[хабаровскийн хязгаар]]=RU-KHA |хакас |[[хакас]] |бүгд найрамдах хакас улс |[[бүгд найрамдах хакас улс]] |[[хакас|бүгд найрамдах хакас улс]]=RU-KK |киров муж |[[киров муж]]=RU-KIR |кемерово муж |[[кемерово муж]]=RU-KEM |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty–mansi autonomous okrug – yugra]] |[[khanty–mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |khanty–mansi autonomous okrug |khanty–mansi autonomous okrug – yugra=RU-KHM |komi |[[komi]] |komi republic |[[komi republic]]=RU-KO |kostroma oblast |[[kostroma oblast]]=RU-KOS |краснодарын хязгаар |[[краснодарын хязгаар]]=RU-KDA |красноярскийн хязгаар |[[красноярскийн хязгаар]]=RU-KYA |курган муж |[[курган муж]]=RU-KGN |курск муж |[[курск муж]]=RU-KRS |leningrad oblast |[[leningrad oblast]]=RU-LEN |липецк муж |[[липецк муж]]=RU-LIP |magadan oblast |[[magadan oblast]]=RU-MAG |мари эл |[[мари эл]] |бүгд найрамдах мари эл улс |[[бүгд найрамдах мари эл улс]] |[[мари эл|бүгд найрамдах мари эл улс]]=RU-ME |mordovia |[[mordovia]] |republic of mordovia |[[republic of mordovia]] |[[mordovia|republic of mordovia]]=RU-MO |москва муж |[[москва муж]]=RU-MOS |мурманск муж |[[мурманск муж]]=RU-MUR |nenets autonomous okrug |[[nenets autonomous okrug]]=RU-NEN |доод новгород муж |[[доод новгород муж]]=RU-NIZ |умард осети-алани |[[умард осети-алани]] |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]]=RU-SE |новгород муж |[[новгород муж]]=RU-NGR |новосибирск муж |[[новосибирск муж]]=RU-NVS |омск муж |[[омск муж]]=RU-OMS |оренбург муж |[[оренбург муж]]=RU-ORE |орёл муж |[[орёл муж]]=RU-ORL |пенза муж |[[пенза муж]]=RU-PNZ |пермийн хязгаар |[[пермийн хязгаар]]=RU-PER |приморийн хязгаар |[[приморийн хязгаар]]=RU-PRI |псков муж |[[псков муж]]=RU-PSK |ростов муж |[[ростов муж]]=RU-ROS |рязань муж |[[рязань муж]]=RU-RYA |саха |[[саха]] |бүгд найрамдах саха улс |[[бүгд найрамдах саха улс]]=RU-SA |sakhalin oblast |[[sakhalin oblast]]=RU-SAK |самара муж |[[самара муж]]=RU-SAM |саратов муж |[[саратов муж]]=RU-SAR |смоленск муж |[[смоленск муж]]=RU-SMO |ставрополийн хязгаар |[[ставрополийн хязгаар]]=RU-STA |свердловск муж |[[свердловск муж]]=RU-SVE |tambov oblast |[[tambov oblast]]=RU-TAM |татарстан |[[татарстан]] |бүгд найрамдах татарстан улс |[[бүгд найрамдах татарстан улс]] |[[татарстан|бүгд найрамдах татарстан улс]]=RU-TA |tomsk oblast |[[tomsk oblast]]=RU-TOM |тула муж |[[тула муж]]=RU-TUL |тува |[[тува]] |бүгд найрамдах тува улс |[[бүгд найрамдах тува улс]] |[[тува|бүгд найрамдах тува улс]]=RU-TY |тверь муж |[[тверь муж]]=RU-TVE |тюмень муж |[[тюмень муж]]=RU-TYU |удмурт |[[удмурт]] |бүгд найрамдах удмурт улс |[[бүгд найрамдах удмурт улс]] |[[удмурт|бүгд найрамдах удмурт улс]]=RU-UD |ульяновск муж |[[ульяновск муж]]=RU-ULY |владимир муж |[[владимир муж]]=RU-VLA |волгоград муж |[[волгоград муж]]=RU-VGG |вологда муж |[[вологда муж]]=RU-VLG |воронеж муж |[[воронеж муж]]=RU-VOR |yamalo-nenets autonomous okrug |[[yamalo-nenets autonomous okrug]]=RU-YAN |ярославль муж |[[ярославль муж]]=RU-YAR |өвөр байгалын хязгаар |[[өвөр байгалын хязгаар]]=RU-ZAB |RU }} |PosMapParam={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]]=Орос Адыгей |алтайн хязгаар |[[алтайн хязгаар]]=Орос Алтайн хязгаар |altai republic |[[altai republic]] |republic of altai |[[republic of altai]]=Russia Altai Republic |амур муж |[[амур муж]]=Орос Амур муж |архангельск муж |[[архангельск муж]]=Орос Архангельск муж |астрахань муж |[[астрахань муж]]=Орос Астрахань муж |башкортостан |[[башкортостан]] |бүгд найрамдах башкортостан улс |[[бүгд найрамдах башкортостан улс]] |[[башкортостан|бүгд найрамдах башкортостан улс]]=Орос Башкортостан |белгород муж |[[белгород муж]]=Орос Белгород муж |брянск муж |[[брянск муж]]=Орос Брянск муж |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]]=Орос Буриад |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]]=Орос Чечень |челябинск муж |[[челябинск муж]]=Орос Челябинск муж |chukotka |chukotka autonomous okrug |[[chukotka autonomous okrug]]=Russia Chukotka Autonomous Okrug |chuvashia |[[chuvashia]] |chuvash republic |[[chuvash republic]] |[[chuvashia|chuvash republic]]=Russia Chuvashia |дагестан |[[дагестан]] |бүгд найрамдах дагестан улс |[[бүгд найрамдах дагестан улс]] |[[дагестан|бүгд найрамдах дагестан улс]]=Орос Дагестан |ingushetia |[[ingushetia]] |republic of ingushetia |[[republic of ingushetia]] |[[ingushetia|republic of ingushetia]]=Russia Ingushetia |jewish autonomous oblast |[[jewish autonomous oblast]]=Russia Jewish Autonomous Oblast |кабардино-балкар |[[кабардино-балкар]] |бүгд найрамдах кабардино-балкар улс |[[бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]] |[[кабардино-балкар|бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]]=Орос Кабардино-Балкар |kamchatka krai |[[kamchatka krai]]=Russia Kamchatka Krai |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]]=Орос Карачай-Черкес |эрхүү муж |[[эрхүү муж]]=Орос Эрхүү муж |иваново муж |[[иваново муж]]=Орос Иваново муж |калининград муж |[[калининград муж]]=Орос Калининград муж |халимаг |[[халимаг]] |бүгд найрамдах халимаг улс |[[бүгд найрамдах халимаг улс]] |[[халимаг|бүгд найрамдах халимаг улс]]=Орос Халимаг |калуга муж |[[калуга муж]]=Орос Калуга муж |карель |бүгд найрамдах карель улс |карелийн бүгд найрамдах улс |[[бүгд найрамдах карель улс|карель]] |[[бүгд найрамдах карель улс]]=Орос Карель |хакас |[[хакас]] |бүгд найрамдах хакас улс |[[бүгд найрамдах хакас улс]] |[[хакас|бүгд найрамдах хакас улс]]=Орос Хакас |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty–mansi autonomous okrug]] |khanty–mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty–mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty–mansi autonomous okrug |[[khanty–mansi autonomous okrug]]=Russia Khanty-Mansi Autonomous Okrug |кемерово муж |[[кемерово муж]]=Орос Кемерово муж |хабаровскийн хязгаар |[[хабаровскийн хязгаар]]=Орос Хабаровскийн хязгаар |киров муж |[[киров муж]]=Орос Киров муж |komi |[[komi]] |komi republic |[[komi republic]]=Russia Komi Republic |kostroma oblast |[[kostroma oblast]]=Russia Kostroma Oblast |краснодарын хязгаар |[[краснодарын хязгаар]]=Орос Краснодарын хязгаар |красноярскийн хязгаар |[[красноярскийн хязгаар]]=Орос Красноярскийн хязгаар |курган муж |[[курган муж]]=Орос Курган муж |курск муж |[[курск муж]]=Орос Курск муж |leningrad oblast |[[leningrad oblast]]=Russia Leningrad Oblast |липецк муж |[[липецк муж]]=Орос Липецк муж |magadan oblast |[[magadan oblast]]=Russia Magadan Oblast |мари эл |[[мари эл]] |бүгд найрамдах мари эл улс |[[бүгд найрамдах мари эл улс]] |[[мари эл|бүгд найрамдах мари эл улс]]=Орос Мари Эл |mordovia |[[mordovia]] |republic of mordovia |[[republic of mordovia]] |[[mordovia|republic of mordovia]]=Russia Mordovia |moscow |[[moscow]]=Russia Moscow |москва муж |[[москва муж]]=Орос Москва муж |мурманск муж |[[мурманск муж]]=Орос Мурманск муж |nenets autonomous okrug |[[nenets autonomous okrug]]=Russia Nenets Autonomous Okrug |доод новгород муж |[[доод новгород муж]]=Орос Доод Новгород муж |умард осети-алани |[[умард осети-алани]] |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]]=Орос Умард Осети-Алани |новгород муж |[[новгород муж]]=Орос Новгород муж |новосибирск муж |[[новосибирск муж]]=Орос Новосибирск муж |омск муж |[[омск муж]]=Орос Омск муж |оренбург муж |[[оренбург муж]]=Орос Оренбург муж |орёл муж |[[орёл муж]]=Орос Орёл муж |пенза муж |[[пенза муж]]=Орос Пенза муж |пермийн хязгаар |[[пермийн хязгаар]]=Орос Пермийн хязгаар |приморийн хязгаар |[[приморийн хязгаар]]=Орос Приморийн хязгаар |псков муж |[[псков муж]]=Орос Псков муж |ростов муж |[[ростов муж]]=Орос Ростов муж |рязань муж |[[рязань муж]]=Орос Рязань муж |санкт-петербург |[[санкт-петербург]]=Орос Санкт-Петербург |саха |[[саха]] |бүгд найрамдах саха улс |[[бүгд найрамдах саха улс]]=Орос Саха |sakhalin oblast |[[sakhalin oblast]]=Russia Sakhalin Oblast |самара муж |[[самара муж]]=Орос Самара муж |саратов муж |[[саратов муж]]=Орос Саратов муж |смоленск муж |[[смоленск муж]]=Орос Смоленск муж |ставрополийн хязгаар |[[ставрополийн хязгаар]]=Орос Ставрополийн хязгаар |свердловск муж |[[свердловск муж]]=Орос Свердловск муж |tambov oblast |[[tambov oblast]]=Russia Tambov Oblast |татарстан |[[татарстан]] |бүгд найрамдах татарстан улс |[[бүгд найрамдах татарстан улс]] |[[татарстан|бүгд найрамдах татарстан улс]]=Орос Татарстан |tomsk oblast |[[tomsk oblast]]=Russia Tomsk Oblast |тула муж |[[тула муж]]=Орос Тула муж |тува |[[тува]] |бүгд найрамдах тува улс |[[бүгд найрамдах тува улс]] |[[тува|бүгд найрамдах тува улс]]=Орос Тува |тверь муж |[[тверь муж]]=Орос Тверь муж |тюмень муж |[[тюмень муж]]=Орос Тюмень муж |удмурт |[[удмурт]] |бүгд найрамдах удмурт улс |[[бүгд найрамдах удмурт улс]] |[[удмурт|бүгд найрамдах удмурт улс]]=Орос Удмурт |ульяновск муж |[[ульяновск муж]]=Орос Ульяновск муж |владимир муж |[[владимир муж]]=Орос Владимир муж |волгоград муж |[[волгоград муж]]=Орос Волгоград муж |[[вологда муж]]=Орос Вологда муж |воронеж муж |[[воронеж муж]]=Орос Воронеж муж |yamalo-nenets autonomous okrug |[[yamalo-nenets autonomous okrug]]=Russia Yamalo-Nenets Autonomous Okrug |ярославль муж |[[ярославль муж]]=Орос Ярославль муж |өвөр байгалын хязгаар |[[өвөр байгалын хязгаар]]=Орос Өвөр Байгалын хязгаар |Орос }} |PosMapCaption={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]]=Бүгд Найрамдах Адыгей Улс |алтайн хязгаар |[[алтайн хязгаар]]=Алтайн хязгаар |altai republic |[[altai republic]] |republic of altai |[[republic of altai]]=the Altai Republic |амур муж |[[амур муж]]=Амур муж |архангельск муж |[[архангельск муж]]=Архангельск муж |астрахань муж |[[астрахань муж]]=Астрахань муж |башкортостан |[[башкортостан]] |бүгд найрамдах башкортостан улс |[[бүгд найрамдах башкортостан улс]] |[[башкортостан|бүгд найрамдах башкортостан улс]]=Бүгд Найрамдах Башкортостан Улс |белгород муж |[[белгород муж]]=Белгород муж |брянск муж |[[брянск муж]]=Брянск муж |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]]=Бүгд Найрамдах Буриад Улс |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]]=Бүгд Найрамдах Чечень Улс |челябинск муж |[[челябинск муж]]=Челябинск муж |chukotka |chukotka autonomous okrug |[[chukotka autonomous okrug]]=Chukotka Autonomous Okrug |chuvashia |[[chuvashia]] |chuvash republic |[[chuvash republic]] |[[chuvashia|chuvash republic]]=the Chuvash Republic |дагестан |[[дагестан]] |бүгд найрамдах дагестан улс |[[бүгд найрамдах дагестан улс]] |[[дагестан|бүгд найрамдах дагестан улс]]=Бүгд Найрамдах Дагестан Улс |ingushetia |[[ingushetia]] |republic of ingushetia |[[republic of ingushetia]] |[[ingushetia|republic of ingushetia]]=the Republic of Ingushetia |jewish autonomous oblast |[[jewish autonomous oblast]]=the Jewish Autonomous Oblast |кабардино-балкар |[[кабардино-балкар]] |бүгд найрамдах кабардино-балкар улс |[[бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]] |[[кабардино-балкар|бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]]=Бүгд Найрамдах Кабардино-Балкар Улс |kamchatka krai |[[kamchatka krai]]=Kamchatka Krai |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]]=Бүгд Найрамдах Карачай-Черкес Улс |эрхүү муж |[[эрхүү муж]]=Эрхүү муж |иваново муж |[[иваново муж]]=Иваново муж |калининград муж |[[калининград муж]]=Калининград муж |халимаг |[[халимаг]] |бүгд найрамдах халимаг улс |[[бүгд найрамдах халимаг улс]] |[[халимаг|бүгд найрамдах халимаг улс]]=Бүгд Найрамдах Халимаг Улс |калуга муж |[[калуга муж]]=Калуга муж |карель |бүгд найрамдах карель улс |карелийн бүгд найрамдах улс |[[бүгд найрамдах карель улс|карель]] |[[бүгд найрамдах карель улс]]=Бүгд Найрамдах Карель Улс |хабаровскийн хязгаар |[[хабаровскийн хязгаар]]=Хабаровскийн хязгаар |хакас |[[хакас]] |бүгд найрамдах хакас улс |[[бүгд найрамдах хакас улс]] |[[хакас|бүгд найрамдах хакас улс]]=Бүгд Найрамдах Хакас Улс |киров муж |[[киров муж]]=Киров муж |кемерово муж |[[кемерово муж]]=Кемерово муж |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty–mansi autonomous okrug]] |khanty–mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty–mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty–mansi autonomous okrug |[[khanty–mansi autonomous okrug]]=Khanty-Mansi Autonomous Okrug |komi |[[komi]] |komi republic |[[komi republic]]=the Komi Republic |kostroma oblast |[[kostroma oblast]]=Kostroma Oblast |краснодарын хязгаар |[[краснодарын хязгаар]]=Краснодарын хязгаар |красноярскийн хязгаар |[[красноярскийн хязгаар]]=Красноярскийн хязгаар |курган муж |[[курган муж]]=Курган муж |курск муж |[[курск муж]]=Курск муж |leningrad oblast |[[leningrad oblast]]=Leningrad Oblast |липецк муж |[[липецк муж]]=Липецк муж |magadan oblast |[[magadan oblast]]=Magadan Oblast |мари эл |[[мари эл]] |бүгд найрамдах мари эл улс |[[бүгд найрамдах мари эл улс]] |[[мари эл|бүгд найрамдах мари эл улс]]=Бүгд Найрамдах Мари Эл Улс |mordovia |[[mordovia]] |republic of mordovia |[[republic of mordovia]] |[[mordovia|republic of mordovia]]=the Republic of Mordovia |москва муж |[[москва муж]]=Москва муж |мурманск муж |[[мурманск муж]]=Мурманск муж |nenets autonomous okrug |[[nenets autonomous okrug]]=Nenets Autonomous Okrug |доод новгород муж |[[доод новгород муж]]=Доод Новгород муж |умард осети-алани |[[умард осети-алани]] |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]]=Умард-Осети Аланийн Бүгд Найрамдах Улс |новгород муж |[[новгород муж]]=Новгород муж |новосибирск муж |[[новосибирск муж]]=Новосибирск муж |омск муж |[[омск муж]]=Омск муж |оренбург муж |[[оренбург муж]]=Оренбург муж |орёл муж |[[орёл муж]]=Орёл муж |пенза муж |[[пенза муж]]=Пенза муж |пермийн хязгаар |[[пермийн хязгаар]]=Пермийн хязгаар |приморийн хязгаар |[[приморийн хязгаар]]=Приморийн хязгаар |псков муж |[[псков муж]]=Псков муж |ростов муж |[[ростов муж]]=Ростов муж |рязань муж |[[рязань муж]]=Рязань муж |sakha |[[sakha]] |sakha republic |[[sakha republic]]=the Sakha (Yakutia) Republic |sakhalin oblast |[[sakhalin oblast]]=Sakhalin Oblast |самара муж |[[самара муж]]=Самара муж |саратов муж |[[саратов муж]]=Саратов муж |смоленск муж |[[смоленск муж]]=Смоленск муж |ставрополийн хязгаар |[[ставрополийн хязгаар]]=Ставрополийн хязгаар |свердловск муж |[[свердловск муж]]=Свердловск муж |tambov oblast |[[tambov oblast]]=Tambov Oblast |татарстан |[[татарстан]] |бүгд найрамдах татарстан улс |[[бүгд найрамдах татарстан улс]] |[[татарстан|бүгд найрамдах татарстан улс]]=Бүгд Найрамдах Татарстан Улс |tomsk oblast |[[tomsk oblast]]=Tomsk Oblast |тула муж |[[тула муж]]=Тула муж |тува |[[тува]] |бүгд найрамдах тува улс |[[бүгд найрамдах тува улс]] |[[тува|бүгд найрамдах тува улс]]=Бүгд Найрамдах Тува Улс |тверь муж |[[тверь муж]]=Тверь муж |тюмень муж |[[тюмень муж]]=Тюмень муж |удмурт |[[удмурт]] |бүгд найрамдах удмурт улс |[[бүгд найрамдах удмурт улс]] |[[удмурт|бүгд найрамдах удмурт улс]]=Бүгд Найрамдах Удмурт Улс |ульяновск муж |[[ульяновск муж]]=Ульяновск муж |владимир муж |[[владимир муж]]=Владимир муж |волгоград муж |[[волгоград муж]]=Волгоград муж |вологда муж |[[вологда муж]]=Вологда муж |воронеж муж |[[воронеж муж]]=Воронеж муж |yamalo-nenets autonomous okrug |[[yamalo-nenets autonomous okrug]]=Yamalo-Nenets Autonomous Okrug |ярославль муж |[[ярославль муж]]=Ярославль муж |өвөр байгалын хязгаар |[[өвөр байгалын хязгаар]]=Өвөр Байгалын хязгаар |Орос }} |FSMapImg={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]]=Бүгд Найрамдах Адыгей Улс |altai republic |[[altai republic]] |republic of altai |[[republic of altai]]=Altai Republic |башкортостан |[[башкортостан]] |бүгд найрамдах башкортостан улс |[[бүгд найрамдах башкортостан улс]] |[[башкортостан|бүгд найрамдах башкортостан улс]]=Бүгд Найрамдах Башкортостан Улс |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]]=Бүгд Найрамдах Буриад Улс |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]]=Бүгд Найрамдах Чечень Улс |chuvashia |[[chuvashia]] |chuvash republic |[[chuvash republic]] |[[chuvashia|chuvash republic]]=Chuvash Republic |дагестан |[[дагестан]] |бүгд найрамдах дагестан улс |[[бүгд найрамдах дагестан улс]] |[[дагестан|бүгд найрамдах дагестан улс]]=Бүгд Найрамдах Дагестан Улс |ingushetia |[[ingushetia]] |republic of ingushetia |[[republic of ingushetia]] |[[ingushetia|republic of ingushetia]]=Republic of Ingushetia |кабардино-балкар |[[кабардино-балкар]] |бүгд найрамдах кабардино-балкар улс |[[бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]] |[[кабардино-балкар|бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]]=Бүгд Найрамдах Кабардино-Балкар Улс |халимаг |[[халимаг]] |бүгд найрамдах халимаг улс |[[бүгд найрамдах халимаг улс]] |[[халимаг|бүгд найрамдах халимаг улс]]=Бүгд Найрамдах Халимаг Улс |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]]=Бүгд Найрамдах Карачай-Черкес Улс |карель |бүгд найрамдах карель улс |карелийн бүгд найрамдах улс |[[бүгд найрамдах карель улс|карель]] |[[бүгд найрамдах карель улс]]=Бүгд Найрамдах Карель Улс |хакас |[[хакас]] |бүгд найрамдах хакас улс |[[бүгд найрамдах хакас улс]] |[[хакас|бүгд найрамдах хакас улс]]=Бүгд Найрамдах Хакас Улс |komi |[[komi]] |komi republic |[[komi republic]]=Komi Republic |мари эл |[[мари эл]] |бүгд найрамдах мари эл улс |[[бүгд найрамдах мари эл улс]] |[[мари эл|бүгд найрамдах мари эл улс]]=Бүгд Найрамдах Мари Эл Улс |mordovia |[[mordovia]] |republic of mordovia |[[republic of mordovia]] |[[mordovia|republic of mordovia]]=Republic of Mordovia |умард осети |умард осети-алани |[[умард осети]] |[[умард осети-алани]] |умард осетийн бүгд найрамдах улс |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети улс |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |умард осети-алани |[[умард осети-алани]] |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]]=Умард Осети-Аланийн Бүгд Найрамдах Улс |sakha |[[sakha]] |sakha republic |[[sakha republic]]=Sakha (Yakutia) Republic |татарстан |[[татарстан]] |бүгд найрамдах татарстан улс |[[бүгд найрамдах татарстан улс]] |[[татарстан|бүгд найрамдах татарстан улс]]=Бүгд Найрамдах Татарстан Улс |тува |[[тува]] |бүгд найрамдах тува улс |[[бүгд найрамдах тува улс]] |[[тува|бүгд найрамдах тува улс]]=Бүгд Найрамдах Тува Улс |удмурт |[[удмурт]] |бүгд найрамдах удмурт улс |[[бүгд найрамдах удмурт улс]] |[[удмурт|бүгд найрамдах удмурт улс]]=Бүгд Найрамдах Удмурт Улс |алтайн хязгаар |[[алтайн хязгаар]]=Алтайн хязгаар |kamchatka krai |[[kamchatka krai]]=Kamchatka Krai |хабаровскийн хязгаар |[[хабаровскийн хязгаар]]=Хабаровскийн хязгаар |краснодарын хязгаар |[[краснодарын хязгаар]]=Краснодарын хязгаар |красноярскийн хязгаар |[[красноярскийн хязгаар]]=Красноярскийн хязгаар |пермийн хязгаар |[[пермийн хязгаар]]=Пермийн хязгаар |приморийн хязгаар |[[приморийн хязгаар]]=Приморийн хязгаар |ставрополийн хязгаар |[[ставрополийн хязгаар]]=Ставрополийн хязгаар |өвөр байгалын хязгаар |[[өвөр байгалын хязгаар]]=Өвөр Байгалын хязгаар |амур муж |[[амур муж]]=Амур муж |архангельск муж |[[архангельск муж]]=Архангельск муж |астрахань муж |[[астрахань муж]]=Астрахань муж |белгород муж |[[белгород муж]]=Белгород муж |брянск муж |[[брянск муж]]=Брянск муж |челябинск муж |[[челябинск муж]]=Челябинск муж |эрхүү муж |[[эрхүү муж]]=Эрхүү муж |иваново муж |[[иваново муж]]=Иваново муж |калининград муж |[[калининград муж]]=Калининград муж |калуга муж |[[калуга муж]]=Калуга муж |кемерово муж |[[кемерово муж]]=Кемерово муж |киров муж |[[киров муж]]=Киров муж |kostroma oblast |[[kostroma oblast]]=Kostroma Oblast |курган муж |[[курган муж]]=Курган муж |курск муж |[[курск муж]]=Курск муж |leningrad oblast |[[leningrad oblast]]=Leningrad Oblast |липецк муж |[[липецк муж]]=Липецк муж |magadan oblast |[[magadan oblast]]=Magadan Oblast |москва муж |[[москва муж]]=Москва муж |мурманск муж |[[мурманск муж]]=Мурманск муж |доод новгород муж |[[доод новгород муж]]=Доод Новгород муж |новгород муж |[[новгород муж]]=Новгород муж |новосибирск муж |[[новосибирск муж]]=Новосибирск муж |омск муж |[[омск муж]]=Омск муж |оренбург муж |[[оренбург муж]]=Оренбург муж |orel oblast |[[orel oblast]] |орёл муж |[[орёл муж]]=Орёл муж |пенза муж |[[пенза муж]]=Пенза муж |псков муж |[[псков муж]]=Псков муж |ростов муж |[[ростов муж]]=Ростов муж |рязань муж |[[рязань муж]]=Рязань муж |sakhalin oblast |[[sakhalin oblast]]=Sakhalin Oblast |самара муж |[[самара муж]]=Самара муж |саратов муж |[[саратов муж]]=Саратов муж |смоленск муж |[[смоленск муж]]=Смоленск муж |свердловск муж |[[свердловск муж]]=Свердловск муж |tambov oblast |[[tambov oblast]]=Tambov Oblast |tomsk oblast |[[tomsk oblast]]=Tomsk Oblast |тула муж |[[тула муж]]=Тула муж |тверь муж |[[тверь муж]]=Тверь муж |тюмень муж |[[тюмень муж]]=Тюмень муж |ульяновск муж |[[ульяновск муж]]=Ульяновск муж |владимир муж |[[владимир муж]]=Владимир муж |волгоград муж |[[волгоград муж]]=Волгоград муж |вологда муж |[[вологда муж]]=Вологда муж |воронеж муж |[[воронеж муж]]=Воронеж муж |ярославль муж |[[ярославль муж]]=Ярославль муж |jewish autonomous oblast |[[jewish autonomous oblast]]=Jewish Autonomous Oblast |chukotka |chukotka autonomous okrug |[[chukotka autonomous okrug]]=Chukotka Autonomous Okrug |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty–mansi autonomous okrug]] |khanty–mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty–mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty–mansi autonomous okrug |[[khanty–mansi autonomous okrug]]=Khanty-Mansi Autonomous Okrug |nenets autonomous okrug |[[nenets autonomous okrug]]=Nenets Autonomous Okrug |yamalo-nenets autonomous okrug |[[yamalo-nenets autonomous okrug]]=Yamalo-Nenets Autonomous Okrug |Орос }} }}</includeonly><noinclude>{{Template doc}}</noinclude> kn1yn6og6639u77o6792k27u50xd989 858870 858866 2026-06-14T20:52:17Z Enkhsaihan2005 64429 858870 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#switch:{{{2}}} |ComboMap={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]] |амур муж |[[амур муж]] |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]] |челябинск муж |[[челябинск муж]] |kamchatka krai |[[kamchatka krai]] |воронеж муж |[[воронеж муж]]=1 |0 }} |ISOCode={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]]=RU-AD |алтайн хязгаар |[[алтайн хязгаар]]=RU-ALT |altai republic |[[altai republic]] |republic of altai |[[republic of altai]]=RU-AL |амур муж |[[амур муж]]=RU-AMU |архангельск муж |[[архангельск муж]]=RU-ARK |астрахань муж |[[астрахань муж]]=RU-AST |башкортостан |[[башкортостан]] |бүгд найрамдах башкортостан улс |[[бүгд найрамдах башкортостан улс]] |[[башкортостан|бүгд найрамдах башкортостан улс]]=RU-BA |белгород муж |[[белгород муж]]=RU-BEL |брянск муж |[[брянск муж]]=RU-BRY |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]]=RU-BU |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]]=RU-CE |челябинск муж |[[челябинск муж]]=RU-CHE |chukotka |chukotka autonomous okrug |[[chukotka autonomous okrug]]=RU-CHU |chuvashia |[[chuvashia]] |chuvash republic |[[chuvash republic]] |[[chuvashia|chuvash republic]]=RU-CU |дагестан |[[дагестан]] |бүгд найрамдах дагестан улс |[[бүгд найрамдах дагестан улс]] |[[дагестан|бүгд найрамдах дагестан улс]]=RU-DA |ingushetia |[[ingushetia]] |republic of ingushetia |[[republic of ingushetia]] |[[ingushetia|republic of ingushetia]]=RU-IN |jewish autonomous oblast |[[jewish autonomous oblast]]=RU-YEV |кабардино-балкар |[[кабардино-балкар]] |бүгд найрамдах кабардино-балкар улс |[[бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]] |[[кабардино-балкар|бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]]=RU-KB |kamchatka krai |[[kamchatka krai]]=RU-KAM |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]]=RU-KC |эрхүү муж |[[эрхүү муж]]=RU-IRK |иваново муж |[[иваново муж]]=RU-IVA |калининград муж |[[калининград муж]]=RU-KGD |халимаг |[[халимаг]] |бүгд найрамдах халимаг улс |[[бүгд найрамдах халимаг улс]] |[[халимаг|бүгд найрамдах халимаг улс]]=RU-KL |калуга муж |[[калуга муж]]=RU-KLU |карель |бүгд найрамдах карель улс |карелийн бүгд найрамдах улс |[[бүгд найрамдах карель улс|карель]] |[[бүгд найрамдах карель улс]]=RU-KR |хабаровскийн хязгаар |[[хабаровскийн хязгаар]]=RU-KHA |хакас |[[хакас]] |бүгд найрамдах хакас улс |[[бүгд найрамдах хакас улс]] |[[хакас|бүгд найрамдах хакас улс]]=RU-KK |киров муж |[[киров муж]]=RU-KIR |кемерово муж |[[кемерово муж]]=RU-KEM |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty–mansi autonomous okrug – yugra]] |[[khanty–mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |khanty–mansi autonomous okrug |khanty–mansi autonomous okrug – yugra=RU-KHM |komi |[[komi]] |komi republic |[[komi republic]]=RU-KO |кострома муж |[[кострома муж]]=RU-KOS |краснодарын хязгаар |[[краснодарын хязгаар]]=RU-KDA |красноярскийн хязгаар |[[красноярскийн хязгаар]]=RU-KYA |курган муж |[[курган муж]]=RU-KGN |курск муж |[[курск муж]]=RU-KRS |leningrad oblast |[[leningrad oblast]]=RU-LEN |липецк муж |[[липецк муж]]=RU-LIP |magadan oblast |[[magadan oblast]]=RU-MAG |мари эл |[[мари эл]] |бүгд найрамдах мари эл улс |[[бүгд найрамдах мари эл улс]] |[[мари эл|бүгд найрамдах мари эл улс]]=RU-ME |mordovia |[[mordovia]] |republic of mordovia |[[republic of mordovia]] |[[mordovia|republic of mordovia]]=RU-MO |москва муж |[[москва муж]]=RU-MOS |мурманск муж |[[мурманск муж]]=RU-MUR |nenets autonomous okrug |[[nenets autonomous okrug]]=RU-NEN |доод новгород муж |[[доод новгород муж]]=RU-NIZ |умард осети-алани |[[умард осети-алани]] |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]]=RU-SE |новгород муж |[[новгород муж]]=RU-NGR |новосибирск муж |[[новосибирск муж]]=RU-NVS |омск муж |[[омск муж]]=RU-OMS |оренбург муж |[[оренбург муж]]=RU-ORE |орёл муж |[[орёл муж]]=RU-ORL |пенза муж |[[пенза муж]]=RU-PNZ |пермийн хязгаар |[[пермийн хязгаар]]=RU-PER |приморийн хязгаар |[[приморийн хязгаар]]=RU-PRI |псков муж |[[псков муж]]=RU-PSK |ростов муж |[[ростов муж]]=RU-ROS |рязань муж |[[рязань муж]]=RU-RYA |саха |[[саха]] |бүгд найрамдах саха улс |[[бүгд найрамдах саха улс]]=RU-SA |sakhalin oblast |[[sakhalin oblast]]=RU-SAK |самара муж |[[самара муж]]=RU-SAM |саратов муж |[[саратов муж]]=RU-SAR |смоленск муж |[[смоленск муж]]=RU-SMO |ставрополийн хязгаар |[[ставрополийн хязгаар]]=RU-STA |свердловск муж |[[свердловск муж]]=RU-SVE |tambov oblast |[[tambov oblast]]=RU-TAM |татарстан |[[татарстан]] |бүгд найрамдах татарстан улс |[[бүгд найрамдах татарстан улс]] |[[татарстан|бүгд найрамдах татарстан улс]]=RU-TA |tomsk oblast |[[tomsk oblast]]=RU-TOM |тула муж |[[тула муж]]=RU-TUL |тува |[[тува]] |бүгд найрамдах тува улс |[[бүгд найрамдах тува улс]] |[[тува|бүгд найрамдах тува улс]]=RU-TY |тверь муж |[[тверь муж]]=RU-TVE |тюмень муж |[[тюмень муж]]=RU-TYU |удмурт |[[удмурт]] |бүгд найрамдах удмурт улс |[[бүгд найрамдах удмурт улс]] |[[удмурт|бүгд найрамдах удмурт улс]]=RU-UD |ульяновск муж |[[ульяновск муж]]=RU-ULY |владимир муж |[[владимир муж]]=RU-VLA |волгоград муж |[[волгоград муж]]=RU-VGG |вологда муж |[[вологда муж]]=RU-VLG |воронеж муж |[[воронеж муж]]=RU-VOR |yamalo-nenets autonomous okrug |[[yamalo-nenets autonomous okrug]]=RU-YAN |ярославль муж |[[ярославль муж]]=RU-YAR |өвөр байгалын хязгаар |[[өвөр байгалын хязгаар]]=RU-ZAB |RU }} |PosMapParam={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]]=Орос Адыгей |алтайн хязгаар |[[алтайн хязгаар]]=Орос Алтайн хязгаар |altai republic |[[altai republic]] |republic of altai |[[republic of altai]]=Russia Altai Republic |амур муж |[[амур муж]]=Орос Амур муж |архангельск муж |[[архангельск муж]]=Орос Архангельск муж |астрахань муж |[[астрахань муж]]=Орос Астрахань муж |башкортостан |[[башкортостан]] |бүгд найрамдах башкортостан улс |[[бүгд найрамдах башкортостан улс]] |[[башкортостан|бүгд найрамдах башкортостан улс]]=Орос Башкортостан |белгород муж |[[белгород муж]]=Орос Белгород муж |брянск муж |[[брянск муж]]=Орос Брянск муж |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]]=Орос Буриад |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]]=Орос Чечень |челябинск муж |[[челябинск муж]]=Орос Челябинск муж |chukotka |chukotka autonomous okrug |[[chukotka autonomous okrug]]=Russia Chukotka Autonomous Okrug |chuvashia |[[chuvashia]] |chuvash republic |[[chuvash republic]] |[[chuvashia|chuvash republic]]=Russia Chuvashia |дагестан |[[дагестан]] |бүгд найрамдах дагестан улс |[[бүгд найрамдах дагестан улс]] |[[дагестан|бүгд найрамдах дагестан улс]]=Орос Дагестан |ingushetia |[[ingushetia]] |republic of ingushetia |[[republic of ingushetia]] |[[ingushetia|republic of ingushetia]]=Russia Ingushetia |jewish autonomous oblast |[[jewish autonomous oblast]]=Russia Jewish Autonomous Oblast |кабардино-балкар |[[кабардино-балкар]] |бүгд найрамдах кабардино-балкар улс |[[бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]] |[[кабардино-балкар|бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]]=Орос Кабардино-Балкар |kamchatka krai |[[kamchatka krai]]=Russia Kamchatka Krai |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]]=Орос Карачай-Черкес |эрхүү муж |[[эрхүү муж]]=Орос Эрхүү муж |иваново муж |[[иваново муж]]=Орос Иваново муж |калининград муж |[[калининград муж]]=Орос Калининград муж |халимаг |[[халимаг]] |бүгд найрамдах халимаг улс |[[бүгд найрамдах халимаг улс]] |[[халимаг|бүгд найрамдах халимаг улс]]=Орос Халимаг |калуга муж |[[калуга муж]]=Орос Калуга муж |карель |бүгд найрамдах карель улс |карелийн бүгд найрамдах улс |[[бүгд найрамдах карель улс|карель]] |[[бүгд найрамдах карель улс]]=Орос Карель |хакас |[[хакас]] |бүгд найрамдах хакас улс |[[бүгд найрамдах хакас улс]] |[[хакас|бүгд найрамдах хакас улс]]=Орос Хакас |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty–mansi autonomous okrug]] |khanty–mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty–mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty–mansi autonomous okrug |[[khanty–mansi autonomous okrug]]=Russia Khanty-Mansi Autonomous Okrug |кемерово муж |[[кемерово муж]]=Орос Кемерово муж |хабаровскийн хязгаар |[[хабаровскийн хязгаар]]=Орос Хабаровскийн хязгаар |киров муж |[[киров муж]]=Орос Киров муж |komi |[[komi]] |komi republic |[[komi republic]]=Russia Komi Republic |кострома муж |[[кострома муж]]=Орос Кострома муж |краснодарын хязгаар |[[краснодарын хязгаар]]=Орос Краснодарын хязгаар |красноярскийн хязгаар |[[красноярскийн хязгаар]]=Орос Красноярскийн хязгаар |курган муж |[[курган муж]]=Орос Курган муж |курск муж |[[курск муж]]=Орос Курск муж |leningrad oblast |[[leningrad oblast]]=Russia Leningrad Oblast |липецк муж |[[липецк муж]]=Орос Липецк муж |magadan oblast |[[magadan oblast]]=Russia Magadan Oblast |мари эл |[[мари эл]] |бүгд найрамдах мари эл улс |[[бүгд найрамдах мари эл улс]] |[[мари эл|бүгд найрамдах мари эл улс]]=Орос Мари Эл |mordovia |[[mordovia]] |republic of mordovia |[[republic of mordovia]] |[[mordovia|republic of mordovia]]=Russia Mordovia |moscow |[[moscow]]=Russia Moscow |москва муж |[[москва муж]]=Орос Москва муж |мурманск муж |[[мурманск муж]]=Орос Мурманск муж |nenets autonomous okrug |[[nenets autonomous okrug]]=Russia Nenets Autonomous Okrug |доод новгород муж |[[доод новгород муж]]=Орос Доод Новгород муж |умард осети-алани |[[умард осети-алани]] |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]]=Орос Умард Осети-Алани |новгород муж |[[новгород муж]]=Орос Новгород муж |новосибирск муж |[[новосибирск муж]]=Орос Новосибирск муж |омск муж |[[омск муж]]=Орос Омск муж |оренбург муж |[[оренбург муж]]=Орос Оренбург муж |орёл муж |[[орёл муж]]=Орос Орёл муж |пенза муж |[[пенза муж]]=Орос Пенза муж |пермийн хязгаар |[[пермийн хязгаар]]=Орос Пермийн хязгаар |приморийн хязгаар |[[приморийн хязгаар]]=Орос Приморийн хязгаар |псков муж |[[псков муж]]=Орос Псков муж |ростов муж |[[ростов муж]]=Орос Ростов муж |рязань муж |[[рязань муж]]=Орос Рязань муж |санкт-петербург |[[санкт-петербург]]=Орос Санкт-Петербург |саха |[[саха]] |бүгд найрамдах саха улс |[[бүгд найрамдах саха улс]]=Орос Саха |sakhalin oblast |[[sakhalin oblast]]=Russia Sakhalin Oblast |самара муж |[[самара муж]]=Орос Самара муж |саратов муж |[[саратов муж]]=Орос Саратов муж |смоленск муж |[[смоленск муж]]=Орос Смоленск муж |ставрополийн хязгаар |[[ставрополийн хязгаар]]=Орос Ставрополийн хязгаар |свердловск муж |[[свердловск муж]]=Орос Свердловск муж |tambov oblast |[[tambov oblast]]=Russia Tambov Oblast |татарстан |[[татарстан]] |бүгд найрамдах татарстан улс |[[бүгд найрамдах татарстан улс]] |[[татарстан|бүгд найрамдах татарстан улс]]=Орос Татарстан |tomsk oblast |[[tomsk oblast]]=Russia Tomsk Oblast |тула муж |[[тула муж]]=Орос Тула муж |тува |[[тува]] |бүгд найрамдах тува улс |[[бүгд найрамдах тува улс]] |[[тува|бүгд найрамдах тува улс]]=Орос Тува |тверь муж |[[тверь муж]]=Орос Тверь муж |тюмень муж |[[тюмень муж]]=Орос Тюмень муж |удмурт |[[удмурт]] |бүгд найрамдах удмурт улс |[[бүгд найрамдах удмурт улс]] |[[удмурт|бүгд найрамдах удмурт улс]]=Орос Удмурт |ульяновск муж |[[ульяновск муж]]=Орос Ульяновск муж |владимир муж |[[владимир муж]]=Орос Владимир муж |волгоград муж |[[волгоград муж]]=Орос Волгоград муж |[[вологда муж]]=Орос Вологда муж |воронеж муж |[[воронеж муж]]=Орос Воронеж муж |yamalo-nenets autonomous okrug |[[yamalo-nenets autonomous okrug]]=Russia Yamalo-Nenets Autonomous Okrug |ярославль муж |[[ярославль муж]]=Орос Ярославль муж |өвөр байгалын хязгаар |[[өвөр байгалын хязгаар]]=Орос Өвөр Байгалын хязгаар |Орос }} |PosMapCaption={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]]=Бүгд Найрамдах Адыгей Улс |алтайн хязгаар |[[алтайн хязгаар]]=Алтайн хязгаар |altai republic |[[altai republic]] |republic of altai |[[republic of altai]]=the Altai Republic |амур муж |[[амур муж]]=Амур муж |архангельск муж |[[архангельск муж]]=Архангельск муж |астрахань муж |[[астрахань муж]]=Астрахань муж |башкортостан |[[башкортостан]] |бүгд найрамдах башкортостан улс |[[бүгд найрамдах башкортостан улс]] |[[башкортостан|бүгд найрамдах башкортостан улс]]=Бүгд Найрамдах Башкортостан Улс |белгород муж |[[белгород муж]]=Белгород муж |брянск муж |[[брянск муж]]=Брянск муж |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]]=Бүгд Найрамдах Буриад Улс |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]]=Бүгд Найрамдах Чечень Улс |челябинск муж |[[челябинск муж]]=Челябинск муж |chukotka |chukotka autonomous okrug |[[chukotka autonomous okrug]]=Chukotka Autonomous Okrug |chuvashia |[[chuvashia]] |chuvash republic |[[chuvash republic]] |[[chuvashia|chuvash republic]]=the Chuvash Republic |дагестан |[[дагестан]] |бүгд найрамдах дагестан улс |[[бүгд найрамдах дагестан улс]] |[[дагестан|бүгд найрамдах дагестан улс]]=Бүгд Найрамдах Дагестан Улс |ingushetia |[[ingushetia]] |republic of ingushetia |[[republic of ingushetia]] |[[ingushetia|republic of ingushetia]]=the Republic of Ingushetia |jewish autonomous oblast |[[jewish autonomous oblast]]=the Jewish Autonomous Oblast |кабардино-балкар |[[кабардино-балкар]] |бүгд найрамдах кабардино-балкар улс |[[бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]] |[[кабардино-балкар|бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]]=Бүгд Найрамдах Кабардино-Балкар Улс |kamchatka krai |[[kamchatka krai]]=Kamchatka Krai |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]]=Бүгд Найрамдах Карачай-Черкес Улс |эрхүү муж |[[эрхүү муж]]=Эрхүү муж |иваново муж |[[иваново муж]]=Иваново муж |калининград муж |[[калининград муж]]=Калининград муж |халимаг |[[халимаг]] |бүгд найрамдах халимаг улс |[[бүгд найрамдах халимаг улс]] |[[халимаг|бүгд найрамдах халимаг улс]]=Бүгд Найрамдах Халимаг Улс |калуга муж |[[калуга муж]]=Калуга муж |карель |бүгд найрамдах карель улс |карелийн бүгд найрамдах улс |[[бүгд найрамдах карель улс|карель]] |[[бүгд найрамдах карель улс]]=Бүгд Найрамдах Карель Улс |хабаровскийн хязгаар |[[хабаровскийн хязгаар]]=Хабаровскийн хязгаар |хакас |[[хакас]] |бүгд найрамдах хакас улс |[[бүгд найрамдах хакас улс]] |[[хакас|бүгд найрамдах хакас улс]]=Бүгд Найрамдах Хакас Улс |киров муж |[[киров муж]]=Киров муж |кемерово муж |[[кемерово муж]]=Кемерово муж |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty–mansi autonomous okrug]] |khanty–mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty–mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty–mansi autonomous okrug |[[khanty–mansi autonomous okrug]]=Khanty-Mansi Autonomous Okrug |komi |[[komi]] |komi republic |[[komi republic]]=the Komi Republic |кострома муж |[[кострома муж]]=Кострома муж |краснодарын хязгаар |[[краснодарын хязгаар]]=Краснодарын хязгаар |красноярскийн хязгаар |[[красноярскийн хязгаар]]=Красноярскийн хязгаар |курган муж |[[курган муж]]=Курган муж |курск муж |[[курск муж]]=Курск муж |leningrad oblast |[[leningrad oblast]]=Leningrad Oblast |липецк муж |[[липецк муж]]=Липецк муж |magadan oblast |[[magadan oblast]]=Magadan Oblast |мари эл |[[мари эл]] |бүгд найрамдах мари эл улс |[[бүгд найрамдах мари эл улс]] |[[мари эл|бүгд найрамдах мари эл улс]]=Бүгд Найрамдах Мари Эл Улс |mordovia |[[mordovia]] |republic of mordovia |[[republic of mordovia]] |[[mordovia|republic of mordovia]]=the Republic of Mordovia |москва муж |[[москва муж]]=Москва муж |мурманск муж |[[мурманск муж]]=Мурманск муж |nenets autonomous okrug |[[nenets autonomous okrug]]=Nenets Autonomous Okrug |доод новгород муж |[[доод новгород муж]]=Доод Новгород муж |умард осети-алани |[[умард осети-алани]] |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]]=Умард-Осети Аланийн Бүгд Найрамдах Улс |новгород муж |[[новгород муж]]=Новгород муж |новосибирск муж |[[новосибирск муж]]=Новосибирск муж |омск муж |[[омск муж]]=Омск муж |оренбург муж |[[оренбург муж]]=Оренбург муж |орёл муж |[[орёл муж]]=Орёл муж |пенза муж |[[пенза муж]]=Пенза муж |пермийн хязгаар |[[пермийн хязгаар]]=Пермийн хязгаар |приморийн хязгаар |[[приморийн хязгаар]]=Приморийн хязгаар |псков муж |[[псков муж]]=Псков муж |ростов муж |[[ростов муж]]=Ростов муж |рязань муж |[[рязань муж]]=Рязань муж |sakha |[[sakha]] |sakha republic |[[sakha republic]]=the Sakha (Yakutia) Republic |sakhalin oblast |[[sakhalin oblast]]=Sakhalin Oblast |самара муж |[[самара муж]]=Самара муж |саратов муж |[[саратов муж]]=Саратов муж |смоленск муж |[[смоленск муж]]=Смоленск муж |ставрополийн хязгаар |[[ставрополийн хязгаар]]=Ставрополийн хязгаар |свердловск муж |[[свердловск муж]]=Свердловск муж |tambov oblast |[[tambov oblast]]=Tambov Oblast |татарстан |[[татарстан]] |бүгд найрамдах татарстан улс |[[бүгд найрамдах татарстан улс]] |[[татарстан|бүгд найрамдах татарстан улс]]=Бүгд Найрамдах Татарстан Улс |tomsk oblast |[[tomsk oblast]]=Tomsk Oblast |тула муж |[[тула муж]]=Тула муж |тува |[[тува]] |бүгд найрамдах тува улс |[[бүгд найрамдах тува улс]] |[[тува|бүгд найрамдах тува улс]]=Бүгд Найрамдах Тува Улс |тверь муж |[[тверь муж]]=Тверь муж |тюмень муж |[[тюмень муж]]=Тюмень муж |удмурт |[[удмурт]] |бүгд найрамдах удмурт улс |[[бүгд найрамдах удмурт улс]] |[[удмурт|бүгд найрамдах удмурт улс]]=Бүгд Найрамдах Удмурт Улс |ульяновск муж |[[ульяновск муж]]=Ульяновск муж |владимир муж |[[владимир муж]]=Владимир муж |волгоград муж |[[волгоград муж]]=Волгоград муж |вологда муж |[[вологда муж]]=Вологда муж |воронеж муж |[[воронеж муж]]=Воронеж муж |yamalo-nenets autonomous okrug |[[yamalo-nenets autonomous okrug]]=Yamalo-Nenets Autonomous Okrug |ярославль муж |[[ярославль муж]]=Ярославль муж |өвөр байгалын хязгаар |[[өвөр байгалын хязгаар]]=Өвөр Байгалын хязгаар |Орос }} |FSMapImg={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]]=Бүгд Найрамдах Адыгей Улс |altai republic |[[altai republic]] |republic of altai |[[republic of altai]]=Altai Republic |башкортостан |[[башкортостан]] |бүгд найрамдах башкортостан улс |[[бүгд найрамдах башкортостан улс]] |[[башкортостан|бүгд найрамдах башкортостан улс]]=Бүгд Найрамдах Башкортостан Улс |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]]=Бүгд Найрамдах Буриад Улс |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]]=Бүгд Найрамдах Чечень Улс |chuvashia |[[chuvashia]] |chuvash republic |[[chuvash republic]] |[[chuvashia|chuvash republic]]=Chuvash Republic |дагестан |[[дагестан]] |бүгд найрамдах дагестан улс |[[бүгд найрамдах дагестан улс]] |[[дагестан|бүгд найрамдах дагестан улс]]=Бүгд Найрамдах Дагестан Улс |ingushetia |[[ingushetia]] |republic of ingushetia |[[republic of ingushetia]] |[[ingushetia|republic of ingushetia]]=Republic of Ingushetia |кабардино-балкар |[[кабардино-балкар]] |бүгд найрамдах кабардино-балкар улс |[[бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]] |[[кабардино-балкар|бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]]=Бүгд Найрамдах Кабардино-Балкар Улс |халимаг |[[халимаг]] |бүгд найрамдах халимаг улс |[[бүгд найрамдах халимаг улс]] |[[халимаг|бүгд найрамдах халимаг улс]]=Бүгд Найрамдах Халимаг Улс |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]]=Бүгд Найрамдах Карачай-Черкес Улс |карель |бүгд найрамдах карель улс |карелийн бүгд найрамдах улс |[[бүгд найрамдах карель улс|карель]] |[[бүгд найрамдах карель улс]]=Бүгд Найрамдах Карель Улс |хакас |[[хакас]] |бүгд найрамдах хакас улс |[[бүгд найрамдах хакас улс]] |[[хакас|бүгд найрамдах хакас улс]]=Бүгд Найрамдах Хакас Улс |komi |[[komi]] |komi republic |[[komi republic]]=Komi Republic |мари эл |[[мари эл]] |бүгд найрамдах мари эл улс |[[бүгд найрамдах мари эл улс]] |[[мари эл|бүгд найрамдах мари эл улс]]=Бүгд Найрамдах Мари Эл Улс |mordovia |[[mordovia]] |republic of mordovia |[[republic of mordovia]] |[[mordovia|republic of mordovia]]=Republic of Mordovia |умард осети |умард осети-алани |[[умард осети]] |[[умард осети-алани]] |умард осетийн бүгд найрамдах улс |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети улс |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |умард осети-алани |[[умард осети-алани]] |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]]=Умард Осети-Аланийн Бүгд Найрамдах Улс |sakha |[[sakha]] |sakha republic |[[sakha republic]]=Sakha (Yakutia) Republic |татарстан |[[татарстан]] |бүгд найрамдах татарстан улс |[[бүгд найрамдах татарстан улс]] |[[татарстан|бүгд найрамдах татарстан улс]]=Бүгд Найрамдах Татарстан Улс |тува |[[тува]] |бүгд найрамдах тува улс |[[бүгд найрамдах тува улс]] |[[тува|бүгд найрамдах тува улс]]=Бүгд Найрамдах Тува Улс |удмурт |[[удмурт]] |бүгд найрамдах удмурт улс |[[бүгд найрамдах удмурт улс]] |[[удмурт|бүгд найрамдах удмурт улс]]=Бүгд Найрамдах Удмурт Улс |алтайн хязгаар |[[алтайн хязгаар]]=Алтайн хязгаар |kamchatka krai |[[kamchatka krai]]=Kamchatka Krai |хабаровскийн хязгаар |[[хабаровскийн хязгаар]]=Хабаровскийн хязгаар |краснодарын хязгаар |[[краснодарын хязгаар]]=Краснодарын хязгаар |красноярскийн хязгаар |[[красноярскийн хязгаар]]=Красноярскийн хязгаар |пермийн хязгаар |[[пермийн хязгаар]]=Пермийн хязгаар |приморийн хязгаар |[[приморийн хязгаар]]=Приморийн хязгаар |ставрополийн хязгаар |[[ставрополийн хязгаар]]=Ставрополийн хязгаар |өвөр байгалын хязгаар |[[өвөр байгалын хязгаар]]=Өвөр Байгалын хязгаар |амур муж |[[амур муж]]=Амур муж |архангельск муж |[[архангельск муж]]=Архангельск муж |астрахань муж |[[астрахань муж]]=Астрахань муж |белгород муж |[[белгород муж]]=Белгород муж |брянск муж |[[брянск муж]]=Брянск муж |челябинск муж |[[челябинск муж]]=Челябинск муж |эрхүү муж |[[эрхүү муж]]=Эрхүү муж |иваново муж |[[иваново муж]]=Иваново муж |калининград муж |[[калининград муж]]=Калининград муж |калуга муж |[[калуга муж]]=Калуга муж |кемерово муж |[[кемерово муж]]=Кемерово муж |киров муж |[[киров муж]]=Киров муж |кострома муж |[[кострома муж]]=Кострома муж |курган муж |[[курган муж]]=Курган муж |курск муж |[[курск муж]]=Курск муж |leningrad oblast |[[leningrad oblast]]=Leningrad Oblast |липецк муж |[[липецк муж]]=Липецк муж |magadan oblast |[[magadan oblast]]=Magadan Oblast |москва муж |[[москва муж]]=Москва муж |мурманск муж |[[мурманск муж]]=Мурманск муж |доод новгород муж |[[доод новгород муж]]=Доод Новгород муж |новгород муж |[[новгород муж]]=Новгород муж |новосибирск муж |[[новосибирск муж]]=Новосибирск муж |омск муж |[[омск муж]]=Омск муж |оренбург муж |[[оренбург муж]]=Оренбург муж |orel oblast |[[orel oblast]] |орёл муж |[[орёл муж]]=Орёл муж |пенза муж |[[пенза муж]]=Пенза муж |псков муж |[[псков муж]]=Псков муж |ростов муж |[[ростов муж]]=Ростов муж |рязань муж |[[рязань муж]]=Рязань муж |sakhalin oblast |[[sakhalin oblast]]=Sakhalin Oblast |самара муж |[[самара муж]]=Самара муж |саратов муж |[[саратов муж]]=Саратов муж |смоленск муж |[[смоленск муж]]=Смоленск муж |свердловск муж |[[свердловск муж]]=Свердловск муж |tambov oblast |[[tambov oblast]]=Tambov Oblast |tomsk oblast |[[tomsk oblast]]=Tomsk Oblast |тула муж |[[тула муж]]=Тула муж |тверь муж |[[тверь муж]]=Тверь муж |тюмень муж |[[тюмень муж]]=Тюмень муж |ульяновск муж |[[ульяновск муж]]=Ульяновск муж |владимир муж |[[владимир муж]]=Владимир муж |волгоград муж |[[волгоград муж]]=Волгоград муж |вологда муж |[[вологда муж]]=Вологда муж |воронеж муж |[[воронеж муж]]=Воронеж муж |ярославль муж |[[ярославль муж]]=Ярославль муж |jewish autonomous oblast |[[jewish autonomous oblast]]=Jewish Autonomous Oblast |chukotka |chukotka autonomous okrug |[[chukotka autonomous okrug]]=Chukotka Autonomous Okrug |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty–mansi autonomous okrug]] |khanty–mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty–mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty–mansi autonomous okrug |[[khanty–mansi autonomous okrug]]=Khanty-Mansi Autonomous Okrug |nenets autonomous okrug |[[nenets autonomous okrug]]=Nenets Autonomous Okrug |yamalo-nenets autonomous okrug |[[yamalo-nenets autonomous okrug]]=Yamalo-Nenets Autonomous Okrug |Орос }} }}</includeonly><noinclude>{{Template doc}}</noinclude> efv86k5wq3blagus8k3tca39zqe3v4e 858873 858870 2026-06-14T20:57:33Z Enkhsaihan2005 64429 858873 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#switch:{{{2}}} |ComboMap={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]] |амур муж |[[амур муж]] |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]] |челябинск муж |[[челябинск муж]] |kamchatka krai |[[kamchatka krai]] |воронеж муж |[[воронеж муж]]=1 |0 }} |ISOCode={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]]=RU-AD |алтайн хязгаар |[[алтайн хязгаар]]=RU-ALT |altai republic |[[altai republic]] |republic of altai |[[republic of altai]]=RU-AL |амур муж |[[амур муж]]=RU-AMU |архангельск муж |[[архангельск муж]]=RU-ARK |астрахань муж |[[астрахань муж]]=RU-AST |башкортостан |[[башкортостан]] |бүгд найрамдах башкортостан улс |[[бүгд найрамдах башкортостан улс]] |[[башкортостан|бүгд найрамдах башкортостан улс]]=RU-BA |белгород муж |[[белгород муж]]=RU-BEL |брянск муж |[[брянск муж]]=RU-BRY |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]]=RU-BU |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]]=RU-CE |челябинск муж |[[челябинск муж]]=RU-CHE |chukotka |chukotka autonomous okrug |[[chukotka autonomous okrug]]=RU-CHU |chuvashia |[[chuvashia]] |chuvash republic |[[chuvash republic]] |[[chuvashia|chuvash republic]]=RU-CU |дагестан |[[дагестан]] |бүгд найрамдах дагестан улс |[[бүгд найрамдах дагестан улс]] |[[дагестан|бүгд найрамдах дагестан улс]]=RU-DA |ingushetia |[[ingushetia]] |republic of ingushetia |[[republic of ingushetia]] |[[ingushetia|republic of ingushetia]]=RU-IN |jewish autonomous oblast |[[jewish autonomous oblast]]=RU-YEV |кабардино-балкар |[[кабардино-балкар]] |бүгд найрамдах кабардино-балкар улс |[[бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]] |[[кабардино-балкар|бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]]=RU-KB |kamchatka krai |[[kamchatka krai]]=RU-KAM |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]]=RU-KC |эрхүү муж |[[эрхүү муж]]=RU-IRK |иваново муж |[[иваново муж]]=RU-IVA |калининград муж |[[калининград муж]]=RU-KGD |халимаг |[[халимаг]] |бүгд найрамдах халимаг улс |[[бүгд найрамдах халимаг улс]] |[[халимаг|бүгд найрамдах халимаг улс]]=RU-KL |калуга муж |[[калуга муж]]=RU-KLU |карель |бүгд найрамдах карель улс |карелийн бүгд найрамдах улс |[[бүгд найрамдах карель улс|карель]] |[[бүгд найрамдах карель улс]]=RU-KR |хабаровскийн хязгаар |[[хабаровскийн хязгаар]]=RU-KHA |хакас |[[хакас]] |бүгд найрамдах хакас улс |[[бүгд найрамдах хакас улс]] |[[хакас|бүгд найрамдах хакас улс]]=RU-KK |киров муж |[[киров муж]]=RU-KIR |кемерово муж |[[кемерово муж]]=RU-KEM |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty–mansi autonomous okrug – yugra]] |[[khanty–mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |khanty–mansi autonomous okrug |khanty–mansi autonomous okrug – yugra=RU-KHM |komi |[[komi]] |komi republic |[[komi republic]]=RU-KO |кострома муж |[[кострома муж]]=RU-KOS |краснодарын хязгаар |[[краснодарын хязгаар]]=RU-KDA |красноярскийн хязгаар |[[красноярскийн хязгаар]]=RU-KYA |курган муж |[[курган муж]]=RU-KGN |курск муж |[[курск муж]]=RU-KRS |leningrad oblast |[[leningrad oblast]]=RU-LEN |липецк муж |[[липецк муж]]=RU-LIP |магадан муж |[[магадан муж]]=RU-MAG |мари эл |[[мари эл]] |бүгд найрамдах мари эл улс |[[бүгд найрамдах мари эл улс]] |[[мари эл|бүгд найрамдах мари эл улс]]=RU-ME |mordovia |[[mordovia]] |republic of mordovia |[[republic of mordovia]] |[[mordovia|republic of mordovia]]=RU-MO |москва муж |[[москва муж]]=RU-MOS |мурманск муж |[[мурманск муж]]=RU-MUR |nenets autonomous okrug |[[nenets autonomous okrug]]=RU-NEN |доод новгород муж |[[доод новгород муж]]=RU-NIZ |умард осети-алани |[[умард осети-алани]] |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]]=RU-SE |новгород муж |[[новгород муж]]=RU-NGR |новосибирск муж |[[новосибирск муж]]=RU-NVS |омск муж |[[омск муж]]=RU-OMS |оренбург муж |[[оренбург муж]]=RU-ORE |орёл муж |[[орёл муж]]=RU-ORL |пенза муж |[[пенза муж]]=RU-PNZ |пермийн хязгаар |[[пермийн хязгаар]]=RU-PER |приморийн хязгаар |[[приморийн хязгаар]]=RU-PRI |псков муж |[[псков муж]]=RU-PSK |ростов муж |[[ростов муж]]=RU-ROS |рязань муж |[[рязань муж]]=RU-RYA |саха |[[саха]] |бүгд найрамдах саха улс |[[бүгд найрамдах саха улс]]=RU-SA |sakhalin oblast |[[sakhalin oblast]]=RU-SAK |самара муж |[[самара муж]]=RU-SAM |саратов муж |[[саратов муж]]=RU-SAR |смоленск муж |[[смоленск муж]]=RU-SMO |ставрополийн хязгаар |[[ставрополийн хязгаар]]=RU-STA |свердловск муж |[[свердловск муж]]=RU-SVE |tambov oblast |[[tambov oblast]]=RU-TAM |татарстан |[[татарстан]] |бүгд найрамдах татарстан улс |[[бүгд найрамдах татарстан улс]] |[[татарстан|бүгд найрамдах татарстан улс]]=RU-TA |tomsk oblast |[[tomsk oblast]]=RU-TOM |тула муж |[[тула муж]]=RU-TUL |тува |[[тува]] |бүгд найрамдах тува улс |[[бүгд найрамдах тува улс]] |[[тува|бүгд найрамдах тува улс]]=RU-TY |тверь муж |[[тверь муж]]=RU-TVE |тюмень муж |[[тюмень муж]]=RU-TYU |удмурт |[[удмурт]] |бүгд найрамдах удмурт улс |[[бүгд найрамдах удмурт улс]] |[[удмурт|бүгд найрамдах удмурт улс]]=RU-UD |ульяновск муж |[[ульяновск муж]]=RU-ULY |владимир муж |[[владимир муж]]=RU-VLA |волгоград муж |[[волгоград муж]]=RU-VGG |вологда муж |[[вологда муж]]=RU-VLG |воронеж муж |[[воронеж муж]]=RU-VOR |yamalo-nenets autonomous okrug |[[yamalo-nenets autonomous okrug]]=RU-YAN |ярославль муж |[[ярославль муж]]=RU-YAR |өвөр байгалын хязгаар |[[өвөр байгалын хязгаар]]=RU-ZAB |RU }} |PosMapParam={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]]=Орос Адыгей |алтайн хязгаар |[[алтайн хязгаар]]=Орос Алтайн хязгаар |altai republic |[[altai republic]] |republic of altai |[[republic of altai]]=Russia Altai Republic |амур муж |[[амур муж]]=Орос Амур муж |архангельск муж |[[архангельск муж]]=Орос Архангельск муж |астрахань муж |[[астрахань муж]]=Орос Астрахань муж |башкортостан |[[башкортостан]] |бүгд найрамдах башкортостан улс |[[бүгд найрамдах башкортостан улс]] |[[башкортостан|бүгд найрамдах башкортостан улс]]=Орос Башкортостан |белгород муж |[[белгород муж]]=Орос Белгород муж |брянск муж |[[брянск муж]]=Орос Брянск муж |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]]=Орос Буриад |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]]=Орос Чечень |челябинск муж |[[челябинск муж]]=Орос Челябинск муж |chukotka |chukotka autonomous okrug |[[chukotka autonomous okrug]]=Russia Chukotka Autonomous Okrug |chuvashia |[[chuvashia]] |chuvash republic |[[chuvash republic]] |[[chuvashia|chuvash republic]]=Russia Chuvashia |дагестан |[[дагестан]] |бүгд найрамдах дагестан улс |[[бүгд найрамдах дагестан улс]] |[[дагестан|бүгд найрамдах дагестан улс]]=Орос Дагестан |ingushetia |[[ingushetia]] |republic of ingushetia |[[republic of ingushetia]] |[[ingushetia|republic of ingushetia]]=Russia Ingushetia |jewish autonomous oblast |[[jewish autonomous oblast]]=Russia Jewish Autonomous Oblast |кабардино-балкар |[[кабардино-балкар]] |бүгд найрамдах кабардино-балкар улс |[[бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]] |[[кабардино-балкар|бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]]=Орос Кабардино-Балкар |kamchatka krai |[[kamchatka krai]]=Russia Kamchatka Krai |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]]=Орос Карачай-Черкес |эрхүү муж |[[эрхүү муж]]=Орос Эрхүү муж |иваново муж |[[иваново муж]]=Орос Иваново муж |калининград муж |[[калининград муж]]=Орос Калининград муж |халимаг |[[халимаг]] |бүгд найрамдах халимаг улс |[[бүгд найрамдах халимаг улс]] |[[халимаг|бүгд найрамдах халимаг улс]]=Орос Халимаг |калуга муж |[[калуга муж]]=Орос Калуга муж |карель |бүгд найрамдах карель улс |карелийн бүгд найрамдах улс |[[бүгд найрамдах карель улс|карель]] |[[бүгд найрамдах карель улс]]=Орос Карель |хакас |[[хакас]] |бүгд найрамдах хакас улс |[[бүгд найрамдах хакас улс]] |[[хакас|бүгд найрамдах хакас улс]]=Орос Хакас |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty–mansi autonomous okrug]] |khanty–mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty–mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty–mansi autonomous okrug |[[khanty–mansi autonomous okrug]]=Russia Khanty-Mansi Autonomous Okrug |кемерово муж |[[кемерово муж]]=Орос Кемерово муж |хабаровскийн хязгаар |[[хабаровскийн хязгаар]]=Орос Хабаровскийн хязгаар |киров муж |[[киров муж]]=Орос Киров муж |komi |[[komi]] |komi republic |[[komi republic]]=Russia Komi Republic |кострома муж |[[кострома муж]]=Орос Кострома муж |краснодарын хязгаар |[[краснодарын хязгаар]]=Орос Краснодарын хязгаар |красноярскийн хязгаар |[[красноярскийн хязгаар]]=Орос Красноярскийн хязгаар |курган муж |[[курган муж]]=Орос Курган муж |курск муж |[[курск муж]]=Орос Курск муж |leningrad oblast |[[leningrad oblast]]=Russia Leningrad Oblast |липецк муж |[[липецк муж]]=Орос Липецк муж |магадан муж |[[магадан муж]]=Орос Магадан муж |мари эл |[[мари эл]] |бүгд найрамдах мари эл улс |[[бүгд найрамдах мари эл улс]] |[[мари эл|бүгд найрамдах мари эл улс]]=Орос Мари Эл |mordovia |[[mordovia]] |republic of mordovia |[[republic of mordovia]] |[[mordovia|republic of mordovia]]=Russia Mordovia |moscow |[[moscow]]=Russia Moscow |москва муж |[[москва муж]]=Орос Москва муж |мурманск муж |[[мурманск муж]]=Орос Мурманск муж |nenets autonomous okrug |[[nenets autonomous okrug]]=Russia Nenets Autonomous Okrug |доод новгород муж |[[доод новгород муж]]=Орос Доод Новгород муж |умард осети-алани |[[умард осети-алани]] |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]]=Орос Умард Осети-Алани |новгород муж |[[новгород муж]]=Орос Новгород муж |новосибирск муж |[[новосибирск муж]]=Орос Новосибирск муж |омск муж |[[омск муж]]=Орос Омск муж |оренбург муж |[[оренбург муж]]=Орос Оренбург муж |орёл муж |[[орёл муж]]=Орос Орёл муж |пенза муж |[[пенза муж]]=Орос Пенза муж |пермийн хязгаар |[[пермийн хязгаар]]=Орос Пермийн хязгаар |приморийн хязгаар |[[приморийн хязгаар]]=Орос Приморийн хязгаар |псков муж |[[псков муж]]=Орос Псков муж |ростов муж |[[ростов муж]]=Орос Ростов муж |рязань муж |[[рязань муж]]=Орос Рязань муж |санкт-петербург |[[санкт-петербург]]=Орос Санкт-Петербург |саха |[[саха]] |бүгд найрамдах саха улс |[[бүгд найрамдах саха улс]]=Орос Саха |sakhalin oblast |[[sakhalin oblast]]=Russia Sakhalin Oblast |самара муж |[[самара муж]]=Орос Самара муж |саратов муж |[[саратов муж]]=Орос Саратов муж |смоленск муж |[[смоленск муж]]=Орос Смоленск муж |ставрополийн хязгаар |[[ставрополийн хязгаар]]=Орос Ставрополийн хязгаар |свердловск муж |[[свердловск муж]]=Орос Свердловск муж |tambov oblast |[[tambov oblast]]=Russia Tambov Oblast |татарстан |[[татарстан]] |бүгд найрамдах татарстан улс |[[бүгд найрамдах татарстан улс]] |[[татарстан|бүгд найрамдах татарстан улс]]=Орос Татарстан |tomsk oblast |[[tomsk oblast]]=Russia Tomsk Oblast |тула муж |[[тула муж]]=Орос Тула муж |тува |[[тува]] |бүгд найрамдах тува улс |[[бүгд найрамдах тува улс]] |[[тува|бүгд найрамдах тува улс]]=Орос Тува |тверь муж |[[тверь муж]]=Орос Тверь муж |тюмень муж |[[тюмень муж]]=Орос Тюмень муж |удмурт |[[удмурт]] |бүгд найрамдах удмурт улс |[[бүгд найрамдах удмурт улс]] |[[удмурт|бүгд найрамдах удмурт улс]]=Орос Удмурт |ульяновск муж |[[ульяновск муж]]=Орос Ульяновск муж |владимир муж |[[владимир муж]]=Орос Владимир муж |волгоград муж |[[волгоград муж]]=Орос Волгоград муж |[[вологда муж]]=Орос Вологда муж |воронеж муж |[[воронеж муж]]=Орос Воронеж муж |yamalo-nenets autonomous okrug |[[yamalo-nenets autonomous okrug]]=Russia Yamalo-Nenets Autonomous Okrug |ярославль муж |[[ярославль муж]]=Орос Ярославль муж |өвөр байгалын хязгаар |[[өвөр байгалын хязгаар]]=Орос Өвөр Байгалын хязгаар |Орос }} |PosMapCaption={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]]=Бүгд Найрамдах Адыгей Улс |алтайн хязгаар |[[алтайн хязгаар]]=Алтайн хязгаар |altai republic |[[altai republic]] |republic of altai |[[republic of altai]]=the Altai Republic |амур муж |[[амур муж]]=Амур муж |архангельск муж |[[архангельск муж]]=Архангельск муж |астрахань муж |[[астрахань муж]]=Астрахань муж |башкортостан |[[башкортостан]] |бүгд найрамдах башкортостан улс |[[бүгд найрамдах башкортостан улс]] |[[башкортостан|бүгд найрамдах башкортостан улс]]=Бүгд Найрамдах Башкортостан Улс |белгород муж |[[белгород муж]]=Белгород муж |брянск муж |[[брянск муж]]=Брянск муж |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]]=Бүгд Найрамдах Буриад Улс |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]]=Бүгд Найрамдах Чечень Улс |челябинск муж |[[челябинск муж]]=Челябинск муж |chukotka |chukotka autonomous okrug |[[chukotka autonomous okrug]]=Chukotka Autonomous Okrug |chuvashia |[[chuvashia]] |chuvash republic |[[chuvash republic]] |[[chuvashia|chuvash republic]]=the Chuvash Republic |дагестан |[[дагестан]] |бүгд найрамдах дагестан улс |[[бүгд найрамдах дагестан улс]] |[[дагестан|бүгд найрамдах дагестан улс]]=Бүгд Найрамдах Дагестан Улс |ingushetia |[[ingushetia]] |republic of ingushetia |[[republic of ingushetia]] |[[ingushetia|republic of ingushetia]]=the Republic of Ingushetia |jewish autonomous oblast |[[jewish autonomous oblast]]=the Jewish Autonomous Oblast |кабардино-балкар |[[кабардино-балкар]] |бүгд найрамдах кабардино-балкар улс |[[бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]] |[[кабардино-балкар|бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]]=Бүгд Найрамдах Кабардино-Балкар Улс |kamchatka krai |[[kamchatka krai]]=Kamchatka Krai |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]]=Бүгд Найрамдах Карачай-Черкес Улс |эрхүү муж |[[эрхүү муж]]=Эрхүү муж |иваново муж |[[иваново муж]]=Иваново муж |калининград муж |[[калининград муж]]=Калининград муж |халимаг |[[халимаг]] |бүгд найрамдах халимаг улс |[[бүгд найрамдах халимаг улс]] |[[халимаг|бүгд найрамдах халимаг улс]]=Бүгд Найрамдах Халимаг Улс |калуга муж |[[калуга муж]]=Калуга муж |карель |бүгд найрамдах карель улс |карелийн бүгд найрамдах улс |[[бүгд найрамдах карель улс|карель]] |[[бүгд найрамдах карель улс]]=Бүгд Найрамдах Карель Улс |хабаровскийн хязгаар |[[хабаровскийн хязгаар]]=Хабаровскийн хязгаар |хакас |[[хакас]] |бүгд найрамдах хакас улс |[[бүгд найрамдах хакас улс]] |[[хакас|бүгд найрамдах хакас улс]]=Бүгд Найрамдах Хакас Улс |киров муж |[[киров муж]]=Киров муж |кемерово муж |[[кемерово муж]]=Кемерово муж |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty–mansi autonomous okrug]] |khanty–mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty–mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty–mansi autonomous okrug |[[khanty–mansi autonomous okrug]]=Khanty-Mansi Autonomous Okrug |komi |[[komi]] |komi republic |[[komi republic]]=the Komi Republic |кострома муж |[[кострома муж]]=Кострома муж |краснодарын хязгаар |[[краснодарын хязгаар]]=Краснодарын хязгаар |красноярскийн хязгаар |[[красноярскийн хязгаар]]=Красноярскийн хязгаар |курган муж |[[курган муж]]=Курган муж |курск муж |[[курск муж]]=Курск муж |leningrad oblast |[[leningrad oblast]]=Leningrad Oblast |липецк муж |[[липецк муж]]=Липецк муж |магадан муж |[[магадан муж]]=Магадан муж |мари эл |[[мари эл]] |бүгд найрамдах мари эл улс |[[бүгд найрамдах мари эл улс]] |[[мари эл|бүгд найрамдах мари эл улс]]=Бүгд Найрамдах Мари Эл Улс |mordovia |[[mordovia]] |republic of mordovia |[[republic of mordovia]] |[[mordovia|republic of mordovia]]=the Republic of Mordovia |москва муж |[[москва муж]]=Москва муж |мурманск муж |[[мурманск муж]]=Мурманск муж |nenets autonomous okrug |[[nenets autonomous okrug]]=Nenets Autonomous Okrug |доод новгород муж |[[доод новгород муж]]=Доод Новгород муж |умард осети-алани |[[умард осети-алани]] |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]]=Умард-Осети Аланийн Бүгд Найрамдах Улс |новгород муж |[[новгород муж]]=Новгород муж |новосибирск муж |[[новосибирск муж]]=Новосибирск муж |омск муж |[[омск муж]]=Омск муж |оренбург муж |[[оренбург муж]]=Оренбург муж |орёл муж |[[орёл муж]]=Орёл муж |пенза муж |[[пенза муж]]=Пенза муж |пермийн хязгаар |[[пермийн хязгаар]]=Пермийн хязгаар |приморийн хязгаар |[[приморийн хязгаар]]=Приморийн хязгаар |псков муж |[[псков муж]]=Псков муж |ростов муж |[[ростов муж]]=Ростов муж |рязань муж |[[рязань муж]]=Рязань муж |sakha |[[sakha]] |sakha republic |[[sakha republic]]=the Sakha (Yakutia) Republic |sakhalin oblast |[[sakhalin oblast]]=Sakhalin Oblast |самара муж |[[самара муж]]=Самара муж |саратов муж |[[саратов муж]]=Саратов муж |смоленск муж |[[смоленск муж]]=Смоленск муж |ставрополийн хязгаар |[[ставрополийн хязгаар]]=Ставрополийн хязгаар |свердловск муж |[[свердловск муж]]=Свердловск муж |tambov oblast |[[tambov oblast]]=Tambov Oblast |татарстан |[[татарстан]] |бүгд найрамдах татарстан улс |[[бүгд найрамдах татарстан улс]] |[[татарстан|бүгд найрамдах татарстан улс]]=Бүгд Найрамдах Татарстан Улс |tomsk oblast |[[tomsk oblast]]=Tomsk Oblast |тула муж |[[тула муж]]=Тула муж |тува |[[тува]] |бүгд найрамдах тува улс |[[бүгд найрамдах тува улс]] |[[тува|бүгд найрамдах тува улс]]=Бүгд Найрамдах Тува Улс |тверь муж |[[тверь муж]]=Тверь муж |тюмень муж |[[тюмень муж]]=Тюмень муж |удмурт |[[удмурт]] |бүгд найрамдах удмурт улс |[[бүгд найрамдах удмурт улс]] |[[удмурт|бүгд найрамдах удмурт улс]]=Бүгд Найрамдах Удмурт Улс |ульяновск муж |[[ульяновск муж]]=Ульяновск муж |владимир муж |[[владимир муж]]=Владимир муж |волгоград муж |[[волгоград муж]]=Волгоград муж |вологда муж |[[вологда муж]]=Вологда муж |воронеж муж |[[воронеж муж]]=Воронеж муж |yamalo-nenets autonomous okrug |[[yamalo-nenets autonomous okrug]]=Yamalo-Nenets Autonomous Okrug |ярославль муж |[[ярославль муж]]=Ярославль муж |өвөр байгалын хязгаар |[[өвөр байгалын хязгаар]]=Өвөр Байгалын хязгаар |Орос }} |FSMapImg={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]]=Бүгд Найрамдах Адыгей Улс |altai republic |[[altai republic]] |republic of altai |[[republic of altai]]=Altai Republic |башкортостан |[[башкортостан]] |бүгд найрамдах башкортостан улс |[[бүгд найрамдах башкортостан улс]] |[[башкортостан|бүгд найрамдах башкортостан улс]]=Бүгд Найрамдах Башкортостан Улс |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]]=Бүгд Найрамдах Буриад Улс |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]]=Бүгд Найрамдах Чечень Улс |chuvashia |[[chuvashia]] |chuvash republic |[[chuvash republic]] |[[chuvashia|chuvash republic]]=Chuvash Republic |дагестан |[[дагестан]] |бүгд найрамдах дагестан улс |[[бүгд найрамдах дагестан улс]] |[[дагестан|бүгд найрамдах дагестан улс]]=Бүгд Найрамдах Дагестан Улс |ingushetia |[[ingushetia]] |republic of ingushetia |[[republic of ingushetia]] |[[ingushetia|republic of ingushetia]]=Republic of Ingushetia |кабардино-балкар |[[кабардино-балкар]] |бүгд найрамдах кабардино-балкар улс |[[бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]] |[[кабардино-балкар|бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]]=Бүгд Найрамдах Кабардино-Балкар Улс |халимаг |[[халимаг]] |бүгд найрамдах халимаг улс |[[бүгд найрамдах халимаг улс]] |[[халимаг|бүгд найрамдах халимаг улс]]=Бүгд Найрамдах Халимаг Улс |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]]=Бүгд Найрамдах Карачай-Черкес Улс |карель |бүгд найрамдах карель улс |карелийн бүгд найрамдах улс |[[бүгд найрамдах карель улс|карель]] |[[бүгд найрамдах карель улс]]=Бүгд Найрамдах Карель Улс |хакас |[[хакас]] |бүгд найрамдах хакас улс |[[бүгд найрамдах хакас улс]] |[[хакас|бүгд найрамдах хакас улс]]=Бүгд Найрамдах Хакас Улс |komi |[[komi]] |komi republic |[[komi republic]]=Komi Republic |мари эл |[[мари эл]] |бүгд найрамдах мари эл улс |[[бүгд найрамдах мари эл улс]] |[[мари эл|бүгд найрамдах мари эл улс]]=Бүгд Найрамдах Мари Эл Улс |mordovia |[[mordovia]] |republic of mordovia |[[republic of mordovia]] |[[mordovia|republic of mordovia]]=Republic of Mordovia |умард осети |умард осети-алани |[[умард осети]] |[[умард осети-алани]] |умард осетийн бүгд найрамдах улс |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети улс |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |умард осети-алани |[[умард осети-алани]] |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]]=Умард Осети-Аланийн Бүгд Найрамдах Улс |sakha |[[sakha]] |sakha republic |[[sakha republic]]=Sakha (Yakutia) Republic |татарстан |[[татарстан]] |бүгд найрамдах татарстан улс |[[бүгд найрамдах татарстан улс]] |[[татарстан|бүгд найрамдах татарстан улс]]=Бүгд Найрамдах Татарстан Улс |тува |[[тува]] |бүгд найрамдах тува улс |[[бүгд найрамдах тува улс]] |[[тува|бүгд найрамдах тува улс]]=Бүгд Найрамдах Тува Улс |удмурт |[[удмурт]] |бүгд найрамдах удмурт улс |[[бүгд найрамдах удмурт улс]] |[[удмурт|бүгд найрамдах удмурт улс]]=Бүгд Найрамдах Удмурт Улс |алтайн хязгаар |[[алтайн хязгаар]]=Алтайн хязгаар |kamchatka krai |[[kamchatka krai]]=Kamchatka Krai |хабаровскийн хязгаар |[[хабаровскийн хязгаар]]=Хабаровскийн хязгаар |краснодарын хязгаар |[[краснодарын хязгаар]]=Краснодарын хязгаар |красноярскийн хязгаар |[[красноярскийн хязгаар]]=Красноярскийн хязгаар |пермийн хязгаар |[[пермийн хязгаар]]=Пермийн хязгаар |приморийн хязгаар |[[приморийн хязгаар]]=Приморийн хязгаар |ставрополийн хязгаар |[[ставрополийн хязгаар]]=Ставрополийн хязгаар |өвөр байгалын хязгаар |[[өвөр байгалын хязгаар]]=Өвөр Байгалын хязгаар |амур муж |[[амур муж]]=Амур муж |архангельск муж |[[архангельск муж]]=Архангельск муж |астрахань муж |[[астрахань муж]]=Астрахань муж |белгород муж |[[белгород муж]]=Белгород муж |брянск муж |[[брянск муж]]=Брянск муж |челябинск муж |[[челябинск муж]]=Челябинск муж |эрхүү муж |[[эрхүү муж]]=Эрхүү муж |иваново муж |[[иваново муж]]=Иваново муж |калининград муж |[[калининград муж]]=Калининград муж |калуга муж |[[калуга муж]]=Калуга муж |кемерово муж |[[кемерово муж]]=Кемерово муж |киров муж |[[киров муж]]=Киров муж |кострома муж |[[кострома муж]]=Кострома муж |курган муж |[[курган муж]]=Курган муж |курск муж |[[курск муж]]=Курск муж |leningrad oblast |[[leningrad oblast]]=Leningrad Oblast |липецк муж |[[липецк муж]]=Липецк муж |магадан муж |[[магадан муж]]=Магадан муж |москва муж |[[москва муж]]=Москва муж |мурманск муж |[[мурманск муж]]=Мурманск муж |доод новгород муж |[[доод новгород муж]]=Доод Новгород муж |новгород муж |[[новгород муж]]=Новгород муж |новосибирск муж |[[новосибирск муж]]=Новосибирск муж |омск муж |[[омск муж]]=Омск муж |оренбург муж |[[оренбург муж]]=Оренбург муж |orel oblast |[[orel oblast]] |орёл муж |[[орёл муж]]=Орёл муж |пенза муж |[[пенза муж]]=Пенза муж |псков муж |[[псков муж]]=Псков муж |ростов муж |[[ростов муж]]=Ростов муж |рязань муж |[[рязань муж]]=Рязань муж |sakhalin oblast |[[sakhalin oblast]]=Sakhalin Oblast |самара муж |[[самара муж]]=Самара муж |саратов муж |[[саратов муж]]=Саратов муж |смоленск муж |[[смоленск муж]]=Смоленск муж |свердловск муж |[[свердловск муж]]=Свердловск муж |tambov oblast |[[tambov oblast]]=Tambov Oblast |tomsk oblast |[[tomsk oblast]]=Tomsk Oblast |тула муж |[[тула муж]]=Тула муж |тверь муж |[[тверь муж]]=Тверь муж |тюмень муж |[[тюмень муж]]=Тюмень муж |ульяновск муж |[[ульяновск муж]]=Ульяновск муж |владимир муж |[[владимир муж]]=Владимир муж |волгоград муж |[[волгоград муж]]=Волгоград муж |вологда муж |[[вологда муж]]=Вологда муж |воронеж муж |[[воронеж муж]]=Воронеж муж |ярославль муж |[[ярославль муж]]=Ярославль муж |jewish autonomous oblast |[[jewish autonomous oblast]]=Jewish Autonomous Oblast |chukotka |chukotka autonomous okrug |[[chukotka autonomous okrug]]=Chukotka Autonomous Okrug |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty–mansi autonomous okrug]] |khanty–mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty–mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty–mansi autonomous okrug |[[khanty–mansi autonomous okrug]]=Khanty-Mansi Autonomous Okrug |nenets autonomous okrug |[[nenets autonomous okrug]]=Nenets Autonomous Okrug |yamalo-nenets autonomous okrug |[[yamalo-nenets autonomous okrug]]=Yamalo-Nenets Autonomous Okrug |Орос }} }}</includeonly><noinclude>{{Template doc}}</noinclude> 4ic2jxpn2qt39bez34f7nkc8vwzbj1h 858882 858873 2026-06-14T21:08:32Z Enkhsaihan2005 64429 858882 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#switch:{{{2}}} |ComboMap={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]] |амур муж |[[амур муж]] |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]] |челябинск муж |[[челябинск муж]] |kamchatka krai |[[kamchatka krai]] |воронеж муж |[[воронеж муж]]=1 |0 }} |ISOCode={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]]=RU-AD |алтайн хязгаар |[[алтайн хязгаар]]=RU-ALT |altai republic |[[altai republic]] |republic of altai |[[republic of altai]]=RU-AL |амур муж |[[амур муж]]=RU-AMU |архангельск муж |[[архангельск муж]]=RU-ARK |астрахань муж |[[астрахань муж]]=RU-AST |башкортостан |[[башкортостан]] |бүгд найрамдах башкортостан улс |[[бүгд найрамдах башкортостан улс]] |[[башкортостан|бүгд найрамдах башкортостан улс]]=RU-BA |белгород муж |[[белгород муж]]=RU-BEL |брянск муж |[[брянск муж]]=RU-BRY |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]]=RU-BU |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]]=RU-CE |челябинск муж |[[челябинск муж]]=RU-CHE |chukotka |chukotka autonomous okrug |[[chukotka autonomous okrug]]=RU-CHU |chuvashia |[[chuvashia]] |chuvash republic |[[chuvash republic]] |[[chuvashia|chuvash republic]]=RU-CU |дагестан |[[дагестан]] |бүгд найрамдах дагестан улс |[[бүгд найрамдах дагестан улс]] |[[дагестан|бүгд найрамдах дагестан улс]]=RU-DA |ingushetia |[[ingushetia]] |republic of ingushetia |[[republic of ingushetia]] |[[ingushetia|republic of ingushetia]]=RU-IN |jewish autonomous oblast |[[jewish autonomous oblast]]=RU-YEV |кабардино-балкар |[[кабардино-балкар]] |бүгд найрамдах кабардино-балкар улс |[[бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]] |[[кабардино-балкар|бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]]=RU-KB |kamchatka krai |[[kamchatka krai]]=RU-KAM |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]]=RU-KC |эрхүү муж |[[эрхүү муж]]=RU-IRK |иваново муж |[[иваново муж]]=RU-IVA |калининград муж |[[калининград муж]]=RU-KGD |халимаг |[[халимаг]] |бүгд найрамдах халимаг улс |[[бүгд найрамдах халимаг улс]] |[[халимаг|бүгд найрамдах халимаг улс]]=RU-KL |калуга муж |[[калуга муж]]=RU-KLU |карель |бүгд найрамдах карель улс |карелийн бүгд найрамдах улс |[[бүгд найрамдах карель улс|карель]] |[[бүгд найрамдах карель улс]]=RU-KR |хабаровскийн хязгаар |[[хабаровскийн хязгаар]]=RU-KHA |хакас |[[хакас]] |бүгд найрамдах хакас улс |[[бүгд найрамдах хакас улс]] |[[хакас|бүгд найрамдах хакас улс]]=RU-KK |киров муж |[[киров муж]]=RU-KIR |кемерово муж |[[кемерово муж]]=RU-KEM |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty–mansi autonomous okrug – yugra]] |[[khanty–mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |khanty–mansi autonomous okrug |khanty–mansi autonomous okrug – yugra=RU-KHM |komi |[[komi]] |komi republic |[[komi republic]]=RU-KO |кострома муж |[[кострома муж]]=RU-KOS |краснодарын хязгаар |[[краснодарын хязгаар]]=RU-KDA |красноярскийн хязгаар |[[красноярскийн хязгаар]]=RU-KYA |курган муж |[[курган муж]]=RU-KGN |курск муж |[[курск муж]]=RU-KRS |leningrad oblast |[[leningrad oblast]]=RU-LEN |липецк муж |[[липецк муж]]=RU-LIP |магадан муж |[[магадан муж]]=RU-MAG |мари эл |[[мари эл]] |бүгд найрамдах мари эл улс |[[бүгд найрамдах мари эл улс]] |[[мари эл|бүгд найрамдах мари эл улс]]=RU-ME |mordovia |[[mordovia]] |republic of mordovia |[[republic of mordovia]] |[[mordovia|republic of mordovia]]=RU-MO |москва муж |[[москва муж]]=RU-MOS |мурманск муж |[[мурманск муж]]=RU-MUR |nenets autonomous okrug |[[nenets autonomous okrug]]=RU-NEN |доод новгород муж |[[доод новгород муж]]=RU-NIZ |умард осети-алани |[[умард осети-алани]] |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]]=RU-SE |новгород муж |[[новгород муж]]=RU-NGR |новосибирск муж |[[новосибирск муж]]=RU-NVS |омск муж |[[омск муж]]=RU-OMS |оренбург муж |[[оренбург муж]]=RU-ORE |орёл муж |[[орёл муж]]=RU-ORL |пенза муж |[[пенза муж]]=RU-PNZ |пермийн хязгаар |[[пермийн хязгаар]]=RU-PER |приморийн хязгаар |[[приморийн хязгаар]]=RU-PRI |псков муж |[[псков муж]]=RU-PSK |ростов муж |[[ростов муж]]=RU-ROS |рязань муж |[[рязань муж]]=RU-RYA |саха |[[саха]] |бүгд найрамдах саха улс |[[бүгд найрамдах саха улс]]=RU-SA |сахалин муж |[[сахалин муж]]=RU-SAK |самара муж |[[самара муж]]=RU-SAM |саратов муж |[[саратов муж]]=RU-SAR |смоленск муж |[[смоленск муж]]=RU-SMO |ставрополийн хязгаар |[[ставрополийн хязгаар]]=RU-STA |свердловск муж |[[свердловск муж]]=RU-SVE |tambov oblast |[[tambov oblast]]=RU-TAM |татарстан |[[татарстан]] |бүгд найрамдах татарстан улс |[[бүгд найрамдах татарстан улс]] |[[татарстан|бүгд найрамдах татарстан улс]]=RU-TA |tomsk oblast |[[tomsk oblast]]=RU-TOM |тула муж |[[тула муж]]=RU-TUL |тува |[[тува]] |бүгд найрамдах тува улс |[[бүгд найрамдах тува улс]] |[[тува|бүгд найрамдах тува улс]]=RU-TY |тверь муж |[[тверь муж]]=RU-TVE |тюмень муж |[[тюмень муж]]=RU-TYU |удмурт |[[удмурт]] |бүгд найрамдах удмурт улс |[[бүгд найрамдах удмурт улс]] |[[удмурт|бүгд найрамдах удмурт улс]]=RU-UD |ульяновск муж |[[ульяновск муж]]=RU-ULY |владимир муж |[[владимир муж]]=RU-VLA |волгоград муж |[[волгоград муж]]=RU-VGG |вологда муж |[[вологда муж]]=RU-VLG |воронеж муж |[[воронеж муж]]=RU-VOR |yamalo-nenets autonomous okrug |[[yamalo-nenets autonomous okrug]]=RU-YAN |ярославль муж |[[ярославль муж]]=RU-YAR |өвөр байгалын хязгаар |[[өвөр байгалын хязгаар]]=RU-ZAB |RU }} |PosMapParam={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]]=Орос Адыгей |алтайн хязгаар |[[алтайн хязгаар]]=Орос Алтайн хязгаар |altai republic |[[altai republic]] |republic of altai |[[republic of altai]]=Russia Altai Republic |амур муж |[[амур муж]]=Орос Амур муж |архангельск муж |[[архангельск муж]]=Орос Архангельск муж |астрахань муж |[[астрахань муж]]=Орос Астрахань муж |башкортостан |[[башкортостан]] |бүгд найрамдах башкортостан улс |[[бүгд найрамдах башкортостан улс]] |[[башкортостан|бүгд найрамдах башкортостан улс]]=Орос Башкортостан |белгород муж |[[белгород муж]]=Орос Белгород муж |брянск муж |[[брянск муж]]=Орос Брянск муж |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]]=Орос Буриад |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]]=Орос Чечень |челябинск муж |[[челябинск муж]]=Орос Челябинск муж |chukotka |chukotka autonomous okrug |[[chukotka autonomous okrug]]=Russia Chukotka Autonomous Okrug |chuvashia |[[chuvashia]] |chuvash republic |[[chuvash republic]] |[[chuvashia|chuvash republic]]=Russia Chuvashia |дагестан |[[дагестан]] |бүгд найрамдах дагестан улс |[[бүгд найрамдах дагестан улс]] |[[дагестан|бүгд найрамдах дагестан улс]]=Орос Дагестан |ingushetia |[[ingushetia]] |republic of ingushetia |[[republic of ingushetia]] |[[ingushetia|republic of ingushetia]]=Russia Ingushetia |jewish autonomous oblast |[[jewish autonomous oblast]]=Russia Jewish Autonomous Oblast |кабардино-балкар |[[кабардино-балкар]] |бүгд найрамдах кабардино-балкар улс |[[бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]] |[[кабардино-балкар|бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]]=Орос Кабардино-Балкар |kamchatka krai |[[kamchatka krai]]=Russia Kamchatka Krai |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]]=Орос Карачай-Черкес |эрхүү муж |[[эрхүү муж]]=Орос Эрхүү муж |иваново муж |[[иваново муж]]=Орос Иваново муж |калининград муж |[[калининград муж]]=Орос Калининград муж |халимаг |[[халимаг]] |бүгд найрамдах халимаг улс |[[бүгд найрамдах халимаг улс]] |[[халимаг|бүгд найрамдах халимаг улс]]=Орос Халимаг |калуга муж |[[калуга муж]]=Орос Калуга муж |карель |бүгд найрамдах карель улс |карелийн бүгд найрамдах улс |[[бүгд найрамдах карель улс|карель]] |[[бүгд найрамдах карель улс]]=Орос Карель |хакас |[[хакас]] |бүгд найрамдах хакас улс |[[бүгд найрамдах хакас улс]] |[[хакас|бүгд найрамдах хакас улс]]=Орос Хакас |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty–mansi autonomous okrug]] |khanty–mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty–mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty–mansi autonomous okrug |[[khanty–mansi autonomous okrug]]=Russia Khanty-Mansi Autonomous Okrug |кемерово муж |[[кемерово муж]]=Орос Кемерово муж |хабаровскийн хязгаар |[[хабаровскийн хязгаар]]=Орос Хабаровскийн хязгаар |киров муж |[[киров муж]]=Орос Киров муж |komi |[[komi]] |komi republic |[[komi republic]]=Russia Komi Republic |кострома муж |[[кострома муж]]=Орос Кострома муж |краснодарын хязгаар |[[краснодарын хязгаар]]=Орос Краснодарын хязгаар |красноярскийн хязгаар |[[красноярскийн хязгаар]]=Орос Красноярскийн хязгаар |курган муж |[[курган муж]]=Орос Курган муж |курск муж |[[курск муж]]=Орос Курск муж |leningrad oblast |[[leningrad oblast]]=Russia Leningrad Oblast |липецк муж |[[липецк муж]]=Орос Липецк муж |магадан муж |[[магадан муж]]=Орос Магадан муж |мари эл |[[мари эл]] |бүгд найрамдах мари эл улс |[[бүгд найрамдах мари эл улс]] |[[мари эл|бүгд найрамдах мари эл улс]]=Орос Мари Эл |mordovia |[[mordovia]] |republic of mordovia |[[republic of mordovia]] |[[mordovia|republic of mordovia]]=Russia Mordovia |moscow |[[moscow]]=Russia Moscow |москва муж |[[москва муж]]=Орос Москва муж |мурманск муж |[[мурманск муж]]=Орос Мурманск муж |nenets autonomous okrug |[[nenets autonomous okrug]]=Russia Nenets Autonomous Okrug |доод новгород муж |[[доод новгород муж]]=Орос Доод Новгород муж |умард осети-алани |[[умард осети-алани]] |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]]=Орос Умард Осети-Алани |новгород муж |[[новгород муж]]=Орос Новгород муж |новосибирск муж |[[новосибирск муж]]=Орос Новосибирск муж |омск муж |[[омск муж]]=Орос Омск муж |оренбург муж |[[оренбург муж]]=Орос Оренбург муж |орёл муж |[[орёл муж]]=Орос Орёл муж |пенза муж |[[пенза муж]]=Орос Пенза муж |пермийн хязгаар |[[пермийн хязгаар]]=Орос Пермийн хязгаар |приморийн хязгаар |[[приморийн хязгаар]]=Орос Приморийн хязгаар |псков муж |[[псков муж]]=Орос Псков муж |ростов муж |[[ростов муж]]=Орос Ростов муж |рязань муж |[[рязань муж]]=Орос Рязань муж |санкт-петербург |[[санкт-петербург]]=Орос Санкт-Петербург |саха |[[саха]] |бүгд найрамдах саха улс |[[бүгд найрамдах саха улс]]=Орос Саха |сахалин муж |[[сахалин муж]]=Орос Сахалин муж |самара муж |[[самара муж]]=Орос Самара муж |саратов муж |[[саратов муж]]=Орос Саратов муж |смоленск муж |[[смоленск муж]]=Орос Смоленск муж |ставрополийн хязгаар |[[ставрополийн хязгаар]]=Орос Ставрополийн хязгаар |свердловск муж |[[свердловск муж]]=Орос Свердловск муж |tambov oblast |[[tambov oblast]]=Russia Tambov Oblast |татарстан |[[татарстан]] |бүгд найрамдах татарстан улс |[[бүгд найрамдах татарстан улс]] |[[татарстан|бүгд найрамдах татарстан улс]]=Орос Татарстан |tomsk oblast |[[tomsk oblast]]=Russia Tomsk Oblast |тула муж |[[тула муж]]=Орос Тула муж |тува |[[тува]] |бүгд найрамдах тува улс |[[бүгд найрамдах тува улс]] |[[тува|бүгд найрамдах тува улс]]=Орос Тува |тверь муж |[[тверь муж]]=Орос Тверь муж |тюмень муж |[[тюмень муж]]=Орос Тюмень муж |удмурт |[[удмурт]] |бүгд найрамдах удмурт улс |[[бүгд найрамдах удмурт улс]] |[[удмурт|бүгд найрамдах удмурт улс]]=Орос Удмурт |ульяновск муж |[[ульяновск муж]]=Орос Ульяновск муж |владимир муж |[[владимир муж]]=Орос Владимир муж |волгоград муж |[[волгоград муж]]=Орос Волгоград муж |[[вологда муж]]=Орос Вологда муж |воронеж муж |[[воронеж муж]]=Орос Воронеж муж |yamalo-nenets autonomous okrug |[[yamalo-nenets autonomous okrug]]=Russia Yamalo-Nenets Autonomous Okrug |ярославль муж |[[ярославль муж]]=Орос Ярославль муж |өвөр байгалын хязгаар |[[өвөр байгалын хязгаар]]=Орос Өвөр Байгалын хязгаар |Орос }} |PosMapCaption={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]]=Бүгд Найрамдах Адыгей Улс |алтайн хязгаар |[[алтайн хязгаар]]=Алтайн хязгаар |altai republic |[[altai republic]] |republic of altai |[[republic of altai]]=the Altai Republic |амур муж |[[амур муж]]=Амур муж |архангельск муж |[[архангельск муж]]=Архангельск муж |астрахань муж |[[астрахань муж]]=Астрахань муж |башкортостан |[[башкортостан]] |бүгд найрамдах башкортостан улс |[[бүгд найрамдах башкортостан улс]] |[[башкортостан|бүгд найрамдах башкортостан улс]]=Бүгд Найрамдах Башкортостан Улс |белгород муж |[[белгород муж]]=Белгород муж |брянск муж |[[брянск муж]]=Брянск муж |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]]=Бүгд Найрамдах Буриад Улс |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]]=Бүгд Найрамдах Чечень Улс |челябинск муж |[[челябинск муж]]=Челябинск муж |chukotka |chukotka autonomous okrug |[[chukotka autonomous okrug]]=Chukotka Autonomous Okrug |chuvashia |[[chuvashia]] |chuvash republic |[[chuvash republic]] |[[chuvashia|chuvash republic]]=the Chuvash Republic |дагестан |[[дагестан]] |бүгд найрамдах дагестан улс |[[бүгд найрамдах дагестан улс]] |[[дагестан|бүгд найрамдах дагестан улс]]=Бүгд Найрамдах Дагестан Улс |ingushetia |[[ingushetia]] |republic of ingushetia |[[republic of ingushetia]] |[[ingushetia|republic of ingushetia]]=the Republic of Ingushetia |jewish autonomous oblast |[[jewish autonomous oblast]]=the Jewish Autonomous Oblast |кабардино-балкар |[[кабардино-балкар]] |бүгд найрамдах кабардино-балкар улс |[[бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]] |[[кабардино-балкар|бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]]=Бүгд Найрамдах Кабардино-Балкар Улс |kamchatka krai |[[kamchatka krai]]=Kamchatka Krai |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]]=Бүгд Найрамдах Карачай-Черкес Улс |эрхүү муж |[[эрхүү муж]]=Эрхүү муж |иваново муж |[[иваново муж]]=Иваново муж |калининград муж |[[калининград муж]]=Калининград муж |халимаг |[[халимаг]] |бүгд найрамдах халимаг улс |[[бүгд найрамдах халимаг улс]] |[[халимаг|бүгд найрамдах халимаг улс]]=Бүгд Найрамдах Халимаг Улс |калуга муж |[[калуга муж]]=Калуга муж |карель |бүгд найрамдах карель улс |карелийн бүгд найрамдах улс |[[бүгд найрамдах карель улс|карель]] |[[бүгд найрамдах карель улс]]=Бүгд Найрамдах Карель Улс |хабаровскийн хязгаар |[[хабаровскийн хязгаар]]=Хабаровскийн хязгаар |хакас |[[хакас]] |бүгд найрамдах хакас улс |[[бүгд найрамдах хакас улс]] |[[хакас|бүгд найрамдах хакас улс]]=Бүгд Найрамдах Хакас Улс |киров муж |[[киров муж]]=Киров муж |кемерово муж |[[кемерово муж]]=Кемерово муж |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty–mansi autonomous okrug]] |khanty–mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty–mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty–mansi autonomous okrug |[[khanty–mansi autonomous okrug]]=Khanty-Mansi Autonomous Okrug |komi |[[komi]] |komi republic |[[komi republic]]=the Komi Republic |кострома муж |[[кострома муж]]=Кострома муж |краснодарын хязгаар |[[краснодарын хязгаар]]=Краснодарын хязгаар |красноярскийн хязгаар |[[красноярскийн хязгаар]]=Красноярскийн хязгаар |курган муж |[[курган муж]]=Курган муж |курск муж |[[курск муж]]=Курск муж |leningrad oblast |[[leningrad oblast]]=Leningrad Oblast |липецк муж |[[липецк муж]]=Липецк муж |магадан муж |[[магадан муж]]=Магадан муж |мари эл |[[мари эл]] |бүгд найрамдах мари эл улс |[[бүгд найрамдах мари эл улс]] |[[мари эл|бүгд найрамдах мари эл улс]]=Бүгд Найрамдах Мари Эл Улс |mordovia |[[mordovia]] |republic of mordovia |[[republic of mordovia]] |[[mordovia|republic of mordovia]]=the Republic of Mordovia |москва муж |[[москва муж]]=Москва муж |мурманск муж |[[мурманск муж]]=Мурманск муж |nenets autonomous okrug |[[nenets autonomous okrug]]=Nenets Autonomous Okrug |доод новгород муж |[[доод новгород муж]]=Доод Новгород муж |умард осети-алани |[[умард осети-алани]] |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]]=Умард-Осети Аланийн Бүгд Найрамдах Улс |новгород муж |[[новгород муж]]=Новгород муж |новосибирск муж |[[новосибирск муж]]=Новосибирск муж |омск муж |[[омск муж]]=Омск муж |оренбург муж |[[оренбург муж]]=Оренбург муж |орёл муж |[[орёл муж]]=Орёл муж |пенза муж |[[пенза муж]]=Пенза муж |пермийн хязгаар |[[пермийн хязгаар]]=Пермийн хязгаар |приморийн хязгаар |[[приморийн хязгаар]]=Приморийн хязгаар |псков муж |[[псков муж]]=Псков муж |ростов муж |[[ростов муж]]=Ростов муж |рязань муж |[[рязань муж]]=Рязань муж |sakha |[[sakha]] |sakha republic |[[sakha republic]]=the Sakha (Yakutia) Republic |сахалин муж |[[сахалин муж]]=Сахалин муж |самара муж |[[самара муж]]=Самара муж |саратов муж |[[саратов муж]]=Саратов муж |смоленск муж |[[смоленск муж]]=Смоленск муж |ставрополийн хязгаар |[[ставрополийн хязгаар]]=Ставрополийн хязгаар |свердловск муж |[[свердловск муж]]=Свердловск муж |tambov oblast |[[tambov oblast]]=Tambov Oblast |татарстан |[[татарстан]] |бүгд найрамдах татарстан улс |[[бүгд найрамдах татарстан улс]] |[[татарстан|бүгд найрамдах татарстан улс]]=Бүгд Найрамдах Татарстан Улс |tomsk oblast |[[tomsk oblast]]=Tomsk Oblast |тула муж |[[тула муж]]=Тула муж |тува |[[тува]] |бүгд найрамдах тува улс |[[бүгд найрамдах тува улс]] |[[тува|бүгд найрамдах тува улс]]=Бүгд Найрамдах Тува Улс |тверь муж |[[тверь муж]]=Тверь муж |тюмень муж |[[тюмень муж]]=Тюмень муж |удмурт |[[удмурт]] |бүгд найрамдах удмурт улс |[[бүгд найрамдах удмурт улс]] |[[удмурт|бүгд найрамдах удмурт улс]]=Бүгд Найрамдах Удмурт Улс |ульяновск муж |[[ульяновск муж]]=Ульяновск муж |владимир муж |[[владимир муж]]=Владимир муж |волгоград муж |[[волгоград муж]]=Волгоград муж |вологда муж |[[вологда муж]]=Вологда муж |воронеж муж |[[воронеж муж]]=Воронеж муж |yamalo-nenets autonomous okrug |[[yamalo-nenets autonomous okrug]]=Yamalo-Nenets Autonomous Okrug |ярославль муж |[[ярославль муж]]=Ярославль муж |өвөр байгалын хязгаар |[[өвөр байгалын хязгаар]]=Өвөр Байгалын хязгаар |Орос }} |FSMapImg={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]]=Бүгд Найрамдах Адыгей Улс |altai republic |[[altai republic]] |republic of altai |[[republic of altai]]=Altai Republic |башкортостан |[[башкортостан]] |бүгд найрамдах башкортостан улс |[[бүгд найрамдах башкортостан улс]] |[[башкортостан|бүгд найрамдах башкортостан улс]]=Бүгд Найрамдах Башкортостан Улс |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]]=Бүгд Найрамдах Буриад Улс |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]]=Бүгд Найрамдах Чечень Улс |chuvashia |[[chuvashia]] |chuvash republic |[[chuvash republic]] |[[chuvashia|chuvash republic]]=Chuvash Republic |дагестан |[[дагестан]] |бүгд найрамдах дагестан улс |[[бүгд найрамдах дагестан улс]] |[[дагестан|бүгд найрамдах дагестан улс]]=Бүгд Найрамдах Дагестан Улс |ingushetia |[[ingushetia]] |republic of ingushetia |[[republic of ingushetia]] |[[ingushetia|republic of ingushetia]]=Republic of Ingushetia |кабардино-балкар |[[кабардино-балкар]] |бүгд найрамдах кабардино-балкар улс |[[бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]] |[[кабардино-балкар|бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]]=Бүгд Найрамдах Кабардино-Балкар Улс |халимаг |[[халимаг]] |бүгд найрамдах халимаг улс |[[бүгд найрамдах халимаг улс]] |[[халимаг|бүгд найрамдах халимаг улс]]=Бүгд Найрамдах Халимаг Улс |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]]=Бүгд Найрамдах Карачай-Черкес Улс |карель |бүгд найрамдах карель улс |карелийн бүгд найрамдах улс |[[бүгд найрамдах карель улс|карель]] |[[бүгд найрамдах карель улс]]=Бүгд Найрамдах Карель Улс |хакас |[[хакас]] |бүгд найрамдах хакас улс |[[бүгд найрамдах хакас улс]] |[[хакас|бүгд найрамдах хакас улс]]=Бүгд Найрамдах Хакас Улс |komi |[[komi]] |komi republic |[[komi republic]]=Komi Republic |мари эл |[[мари эл]] |бүгд найрамдах мари эл улс |[[бүгд найрамдах мари эл улс]] |[[мари эл|бүгд найрамдах мари эл улс]]=Бүгд Найрамдах Мари Эл Улс |mordovia |[[mordovia]] |republic of mordovia |[[republic of mordovia]] |[[mordovia|republic of mordovia]]=Republic of Mordovia |умард осети |умард осети-алани |[[умард осети]] |[[умард осети-алани]] |умард осетийн бүгд найрамдах улс |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети улс |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |умард осети-алани |[[умард осети-алани]] |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]]=Умард Осети-Аланийн Бүгд Найрамдах Улс |sakha |[[sakha]] |sakha republic |[[sakha republic]]=Sakha (Yakutia) Republic |татарстан |[[татарстан]] |бүгд найрамдах татарстан улс |[[бүгд найрамдах татарстан улс]] |[[татарстан|бүгд найрамдах татарстан улс]]=Бүгд Найрамдах Татарстан Улс |тува |[[тува]] |бүгд найрамдах тува улс |[[бүгд найрамдах тува улс]] |[[тува|бүгд найрамдах тува улс]]=Бүгд Найрамдах Тува Улс |удмурт |[[удмурт]] |бүгд найрамдах удмурт улс |[[бүгд найрамдах удмурт улс]] |[[удмурт|бүгд найрамдах удмурт улс]]=Бүгд Найрамдах Удмурт Улс |алтайн хязгаар |[[алтайн хязгаар]]=Алтайн хязгаар |kamchatka krai |[[kamchatka krai]]=Kamchatka Krai |хабаровскийн хязгаар |[[хабаровскийн хязгаар]]=Хабаровскийн хязгаар |краснодарын хязгаар |[[краснодарын хязгаар]]=Краснодарын хязгаар |красноярскийн хязгаар |[[красноярскийн хязгаар]]=Красноярскийн хязгаар |пермийн хязгаар |[[пермийн хязгаар]]=Пермийн хязгаар |приморийн хязгаар |[[приморийн хязгаар]]=Приморийн хязгаар |ставрополийн хязгаар |[[ставрополийн хязгаар]]=Ставрополийн хязгаар |өвөр байгалын хязгаар |[[өвөр байгалын хязгаар]]=Өвөр Байгалын хязгаар |амур муж |[[амур муж]]=Амур муж |архангельск муж |[[архангельск муж]]=Архангельск муж |астрахань муж |[[астрахань муж]]=Астрахань муж |белгород муж |[[белгород муж]]=Белгород муж |брянск муж |[[брянск муж]]=Брянск муж |челябинск муж |[[челябинск муж]]=Челябинск муж |эрхүү муж |[[эрхүү муж]]=Эрхүү муж |иваново муж |[[иваново муж]]=Иваново муж |калининград муж |[[калининград муж]]=Калининград муж |калуга муж |[[калуга муж]]=Калуга муж |кемерово муж |[[кемерово муж]]=Кемерово муж |киров муж |[[киров муж]]=Киров муж |кострома муж |[[кострома муж]]=Кострома муж |курган муж |[[курган муж]]=Курган муж |курск муж |[[курск муж]]=Курск муж |leningrad oblast |[[leningrad oblast]]=Leningrad Oblast |липецк муж |[[липецк муж]]=Липецк муж |магадан муж |[[магадан муж]]=Магадан муж |москва муж |[[москва муж]]=Москва муж |мурманск муж |[[мурманск муж]]=Мурманск муж |доод новгород муж |[[доод новгород муж]]=Доод Новгород муж |новгород муж |[[новгород муж]]=Новгород муж |новосибирск муж |[[новосибирск муж]]=Новосибирск муж |омск муж |[[омск муж]]=Омск муж |оренбург муж |[[оренбург муж]]=Оренбург муж |orel oblast |[[orel oblast]] |орёл муж |[[орёл муж]]=Орёл муж |пенза муж |[[пенза муж]]=Пенза муж |псков муж |[[псков муж]]=Псков муж |ростов муж |[[ростов муж]]=Ростов муж |рязань муж |[[рязань муж]]=Рязань муж |сахалин муж |[[сахалин муж]]=Сахалин муж |самара муж |[[самара муж]]=Самара муж |саратов муж |[[саратов муж]]=Саратов муж |смоленск муж |[[смоленск муж]]=Смоленск муж |свердловск муж |[[свердловск муж]]=Свердловск муж |tambov oblast |[[tambov oblast]]=Tambov Oblast |tomsk oblast |[[tomsk oblast]]=Tomsk Oblast |тула муж |[[тула муж]]=Тула муж |тверь муж |[[тверь муж]]=Тверь муж |тюмень муж |[[тюмень муж]]=Тюмень муж |ульяновск муж |[[ульяновск муж]]=Ульяновск муж |владимир муж |[[владимир муж]]=Владимир муж |волгоград муж |[[волгоград муж]]=Волгоград муж |вологда муж |[[вологда муж]]=Вологда муж |воронеж муж |[[воронеж муж]]=Воронеж муж |ярославль муж |[[ярославль муж]]=Ярославль муж |jewish autonomous oblast |[[jewish autonomous oblast]]=Jewish Autonomous Oblast |chukotka |chukotka autonomous okrug |[[chukotka autonomous okrug]]=Chukotka Autonomous Okrug |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty–mansi autonomous okrug]] |khanty–mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty–mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty–mansi autonomous okrug |[[khanty–mansi autonomous okrug]]=Khanty-Mansi Autonomous Okrug |nenets autonomous okrug |[[nenets autonomous okrug]]=Nenets Autonomous Okrug |yamalo-nenets autonomous okrug |[[yamalo-nenets autonomous okrug]]=Yamalo-Nenets Autonomous Okrug |Орос }} }}</includeonly><noinclude>{{Template doc}}</noinclude> jm9eq4w827phmpnnbgez1inqlnpbo9e 858886 858882 2026-06-14T21:39:15Z Enkhsaihan2005 64429 858886 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#switch:{{{2}}} |ComboMap={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]] |амур муж |[[амур муж]] |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]] |челябинск муж |[[челябинск муж]] |kamchatka krai |[[kamchatka krai]] |воронеж муж |[[воронеж муж]]=1 |0 }} |ISOCode={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]]=RU-AD |алтайн хязгаар |[[алтайн хязгаар]]=RU-ALT |altai republic |[[altai republic]] |republic of altai |[[republic of altai]]=RU-AL |амур муж |[[амур муж]]=RU-AMU |архангельск муж |[[архангельск муж]]=RU-ARK |астрахань муж |[[астрахань муж]]=RU-AST |башкортостан |[[башкортостан]] |бүгд найрамдах башкортостан улс |[[бүгд найрамдах башкортостан улс]] |[[башкортостан|бүгд найрамдах башкортостан улс]]=RU-BA |белгород муж |[[белгород муж]]=RU-BEL |брянск муж |[[брянск муж]]=RU-BRY |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]]=RU-BU |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]]=RU-CE |челябинск муж |[[челябинск муж]]=RU-CHE |chukotka |chukotka autonomous okrug |[[chukotka autonomous okrug]]=RU-CHU |chuvashia |[[chuvashia]] |chuvash republic |[[chuvash republic]] |[[chuvashia|chuvash republic]]=RU-CU |дагестан |[[дагестан]] |бүгд найрамдах дагестан улс |[[бүгд найрамдах дагестан улс]] |[[дагестан|бүгд найрамдах дагестан улс]]=RU-DA |ingushetia |[[ingushetia]] |republic of ingushetia |[[republic of ingushetia]] |[[ingushetia|republic of ingushetia]]=RU-IN |jewish autonomous oblast |[[jewish autonomous oblast]]=RU-YEV |кабардино-балкар |[[кабардино-балкар]] |бүгд найрамдах кабардино-балкар улс |[[бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]] |[[кабардино-балкар|бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]]=RU-KB |kamchatka krai |[[kamchatka krai]]=RU-KAM |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]]=RU-KC |эрхүү муж |[[эрхүү муж]]=RU-IRK |иваново муж |[[иваново муж]]=RU-IVA |калининград муж |[[калининград муж]]=RU-KGD |халимаг |[[халимаг]] |бүгд найрамдах халимаг улс |[[бүгд найрамдах халимаг улс]] |[[халимаг|бүгд найрамдах халимаг улс]]=RU-KL |калуга муж |[[калуга муж]]=RU-KLU |карель |бүгд найрамдах карель улс |карелийн бүгд найрамдах улс |[[бүгд найрамдах карель улс|карель]] |[[бүгд найрамдах карель улс]]=RU-KR |хабаровскийн хязгаар |[[хабаровскийн хязгаар]]=RU-KHA |хакас |[[хакас]] |бүгд найрамдах хакас улс |[[бүгд найрамдах хакас улс]] |[[хакас|бүгд найрамдах хакас улс]]=RU-KK |киров муж |[[киров муж]]=RU-KIR |кемерово муж |[[кемерово муж]]=RU-KEM |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty–mansi autonomous okrug – yugra]] |[[khanty–mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |khanty–mansi autonomous okrug |khanty–mansi autonomous okrug – yugra=RU-KHM |komi |[[komi]] |komi republic |[[komi republic]]=RU-KO |кострома муж |[[кострома муж]]=RU-KOS |краснодарын хязгаар |[[краснодарын хязгаар]]=RU-KDA |красноярскийн хязгаар |[[красноярскийн хязгаар]]=RU-KYA |курган муж |[[курган муж]]=RU-KGN |курск муж |[[курск муж]]=RU-KRS |leningrad oblast |[[leningrad oblast]]=RU-LEN |липецк муж |[[липецк муж]]=RU-LIP |магадан муж |[[магадан муж]]=RU-MAG |мари эл |[[мари эл]] |бүгд найрамдах мари эл улс |[[бүгд найрамдах мари эл улс]] |[[мари эл|бүгд найрамдах мари эл улс]]=RU-ME |mordovia |[[mordovia]] |republic of mordovia |[[republic of mordovia]] |[[mordovia|republic of mordovia]]=RU-MO |москва муж |[[москва муж]]=RU-MOS |мурманск муж |[[мурманск муж]]=RU-MUR |nenets autonomous okrug |[[nenets autonomous okrug]]=RU-NEN |доод новгород муж |[[доод новгород муж]]=RU-NIZ |умард осети-алани |[[умард осети-алани]] |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]]=RU-SE |новгород муж |[[новгород муж]]=RU-NGR |новосибирск муж |[[новосибирск муж]]=RU-NVS |омск муж |[[омск муж]]=RU-OMS |оренбург муж |[[оренбург муж]]=RU-ORE |орёл муж |[[орёл муж]]=RU-ORL |пенза муж |[[пенза муж]]=RU-PNZ |пермийн хязгаар |[[пермийн хязгаар]]=RU-PER |приморийн хязгаар |[[приморийн хязгаар]]=RU-PRI |псков муж |[[псков муж]]=RU-PSK |ростов муж |[[ростов муж]]=RU-ROS |рязань муж |[[рязань муж]]=RU-RYA |саха |[[саха]] |бүгд найрамдах саха улс |[[бүгд найрамдах саха улс]]=RU-SA |сахалин муж |[[сахалин муж]]=RU-SAK |самара муж |[[самара муж]]=RU-SAM |саратов муж |[[саратов муж]]=RU-SAR |смоленск муж |[[смоленск муж]]=RU-SMO |ставрополийн хязгаар |[[ставрополийн хязгаар]]=RU-STA |свердловск муж |[[свердловск муж]]=RU-SVE |тамбов муж |[[тамбов муж]]=RU-TAM |татарстан |[[татарстан]] |бүгд найрамдах татарстан улс |[[бүгд найрамдах татарстан улс]] |[[татарстан|бүгд найрамдах татарстан улс]]=RU-TA |tomsk oblast |[[tomsk oblast]]=RU-TOM |тула муж |[[тула муж]]=RU-TUL |тува |[[тува]] |бүгд найрамдах тува улс |[[бүгд найрамдах тува улс]] |[[тува|бүгд найрамдах тува улс]]=RU-TY |тверь муж |[[тверь муж]]=RU-TVE |тюмень муж |[[тюмень муж]]=RU-TYU |удмурт |[[удмурт]] |бүгд найрамдах удмурт улс |[[бүгд найрамдах удмурт улс]] |[[удмурт|бүгд найрамдах удмурт улс]]=RU-UD |ульяновск муж |[[ульяновск муж]]=RU-ULY |владимир муж |[[владимир муж]]=RU-VLA |волгоград муж |[[волгоград муж]]=RU-VGG |вологда муж |[[вологда муж]]=RU-VLG |воронеж муж |[[воронеж муж]]=RU-VOR |yamalo-nenets autonomous okrug |[[yamalo-nenets autonomous okrug]]=RU-YAN |ярославль муж |[[ярославль муж]]=RU-YAR |өвөр байгалын хязгаар |[[өвөр байгалын хязгаар]]=RU-ZAB |RU }} |PosMapParam={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]]=Орос Адыгей |алтайн хязгаар |[[алтайн хязгаар]]=Орос Алтайн хязгаар |altai republic |[[altai republic]] |republic of altai |[[republic of altai]]=Russia Altai Republic |амур муж |[[амур муж]]=Орос Амур муж |архангельск муж |[[архангельск муж]]=Орос Архангельск муж |астрахань муж |[[астрахань муж]]=Орос Астрахань муж |башкортостан |[[башкортостан]] |бүгд найрамдах башкортостан улс |[[бүгд найрамдах башкортостан улс]] |[[башкортостан|бүгд найрамдах башкортостан улс]]=Орос Башкортостан |белгород муж |[[белгород муж]]=Орос Белгород муж |брянск муж |[[брянск муж]]=Орос Брянск муж |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]]=Орос Буриад |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]]=Орос Чечень |челябинск муж |[[челябинск муж]]=Орос Челябинск муж |chukotka |chukotka autonomous okrug |[[chukotka autonomous okrug]]=Russia Chukotka Autonomous Okrug |chuvashia |[[chuvashia]] |chuvash republic |[[chuvash republic]] |[[chuvashia|chuvash republic]]=Russia Chuvashia |дагестан |[[дагестан]] |бүгд найрамдах дагестан улс |[[бүгд найрамдах дагестан улс]] |[[дагестан|бүгд найрамдах дагестан улс]]=Орос Дагестан |ingushetia |[[ingushetia]] |republic of ingushetia |[[republic of ingushetia]] |[[ingushetia|republic of ingushetia]]=Russia Ingushetia |jewish autonomous oblast |[[jewish autonomous oblast]]=Russia Jewish Autonomous Oblast |кабардино-балкар |[[кабардино-балкар]] |бүгд найрамдах кабардино-балкар улс |[[бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]] |[[кабардино-балкар|бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]]=Орос Кабардино-Балкар |kamchatka krai |[[kamchatka krai]]=Russia Kamchatka Krai |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]]=Орос Карачай-Черкес |эрхүү муж |[[эрхүү муж]]=Орос Эрхүү муж |иваново муж |[[иваново муж]]=Орос Иваново муж |калининград муж |[[калининград муж]]=Орос Калининград муж |халимаг |[[халимаг]] |бүгд найрамдах халимаг улс |[[бүгд найрамдах халимаг улс]] |[[халимаг|бүгд найрамдах халимаг улс]]=Орос Халимаг |калуга муж |[[калуга муж]]=Орос Калуга муж |карель |бүгд найрамдах карель улс |карелийн бүгд найрамдах улс |[[бүгд найрамдах карель улс|карель]] |[[бүгд найрамдах карель улс]]=Орос Карель |хакас |[[хакас]] |бүгд найрамдах хакас улс |[[бүгд найрамдах хакас улс]] |[[хакас|бүгд найрамдах хакас улс]]=Орос Хакас |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty–mansi autonomous okrug]] |khanty–mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty–mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty–mansi autonomous okrug |[[khanty–mansi autonomous okrug]]=Russia Khanty-Mansi Autonomous Okrug |кемерово муж |[[кемерово муж]]=Орос Кемерово муж |хабаровскийн хязгаар |[[хабаровскийн хязгаар]]=Орос Хабаровскийн хязгаар |киров муж |[[киров муж]]=Орос Киров муж |komi |[[komi]] |komi republic |[[komi republic]]=Russia Komi Republic |кострома муж |[[кострома муж]]=Орос Кострома муж |краснодарын хязгаар |[[краснодарын хязгаар]]=Орос Краснодарын хязгаар |красноярскийн хязгаар |[[красноярскийн хязгаар]]=Орос Красноярскийн хязгаар |курган муж |[[курган муж]]=Орос Курган муж |курск муж |[[курск муж]]=Орос Курск муж |leningrad oblast |[[leningrad oblast]]=Russia Leningrad Oblast |липецк муж |[[липецк муж]]=Орос Липецк муж |магадан муж |[[магадан муж]]=Орос Магадан муж |мари эл |[[мари эл]] |бүгд найрамдах мари эл улс |[[бүгд найрамдах мари эл улс]] |[[мари эл|бүгд найрамдах мари эл улс]]=Орос Мари Эл |mordovia |[[mordovia]] |republic of mordovia |[[republic of mordovia]] |[[mordovia|republic of mordovia]]=Russia Mordovia |moscow |[[moscow]]=Russia Moscow |москва муж |[[москва муж]]=Орос Москва муж |мурманск муж |[[мурманск муж]]=Орос Мурманск муж |nenets autonomous okrug |[[nenets autonomous okrug]]=Russia Nenets Autonomous Okrug |доод новгород муж |[[доод новгород муж]]=Орос Доод Новгород муж |умард осети-алани |[[умард осети-алани]] |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]]=Орос Умард Осети-Алани |новгород муж |[[новгород муж]]=Орос Новгород муж |новосибирск муж |[[новосибирск муж]]=Орос Новосибирск муж |омск муж |[[омск муж]]=Орос Омск муж |оренбург муж |[[оренбург муж]]=Орос Оренбург муж |орёл муж |[[орёл муж]]=Орос Орёл муж |пенза муж |[[пенза муж]]=Орос Пенза муж |пермийн хязгаар |[[пермийн хязгаар]]=Орос Пермийн хязгаар |приморийн хязгаар |[[приморийн хязгаар]]=Орос Приморийн хязгаар |псков муж |[[псков муж]]=Орос Псков муж |ростов муж |[[ростов муж]]=Орос Ростов муж |рязань муж |[[рязань муж]]=Орос Рязань муж |санкт-петербург |[[санкт-петербург]]=Орос Санкт-Петербург |саха |[[саха]] |бүгд найрамдах саха улс |[[бүгд найрамдах саха улс]]=Орос Саха |сахалин муж |[[сахалин муж]]=Орос Сахалин муж |самара муж |[[самара муж]]=Орос Самара муж |саратов муж |[[саратов муж]]=Орос Саратов муж |смоленск муж |[[смоленск муж]]=Орос Смоленск муж |ставрополийн хязгаар |[[ставрополийн хязгаар]]=Орос Ставрополийн хязгаар |свердловск муж |[[свердловск муж]]=Орос Свердловск муж |тамбов муж |[[тамбов муж]]=Орос Тамбов муж |татарстан |[[татарстан]] |бүгд найрамдах татарстан улс |[[бүгд найрамдах татарстан улс]] |[[татарстан|бүгд найрамдах татарстан улс]]=Орос Татарстан |tomsk oblast |[[tomsk oblast]]=Russia Tomsk Oblast |тула муж |[[тула муж]]=Орос Тула муж |тува |[[тува]] |бүгд найрамдах тува улс |[[бүгд найрамдах тува улс]] |[[тува|бүгд найрамдах тува улс]]=Орос Тува |тверь муж |[[тверь муж]]=Орос Тверь муж |тюмень муж |[[тюмень муж]]=Орос Тюмень муж |удмурт |[[удмурт]] |бүгд найрамдах удмурт улс |[[бүгд найрамдах удмурт улс]] |[[удмурт|бүгд найрамдах удмурт улс]]=Орос Удмурт |ульяновск муж |[[ульяновск муж]]=Орос Ульяновск муж |владимир муж |[[владимир муж]]=Орос Владимир муж |волгоград муж |[[волгоград муж]]=Орос Волгоград муж |[[вологда муж]]=Орос Вологда муж |воронеж муж |[[воронеж муж]]=Орос Воронеж муж |yamalo-nenets autonomous okrug |[[yamalo-nenets autonomous okrug]]=Russia Yamalo-Nenets Autonomous Okrug |ярославль муж |[[ярославль муж]]=Орос Ярославль муж |өвөр байгалын хязгаар |[[өвөр байгалын хязгаар]]=Орос Өвөр Байгалын хязгаар |Орос }} |PosMapCaption={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]]=Бүгд Найрамдах Адыгей Улс |алтайн хязгаар |[[алтайн хязгаар]]=Алтайн хязгаар |altai republic |[[altai republic]] |republic of altai |[[republic of altai]]=the Altai Republic |амур муж |[[амур муж]]=Амур муж |архангельск муж |[[архангельск муж]]=Архангельск муж |астрахань муж |[[астрахань муж]]=Астрахань муж |башкортостан |[[башкортостан]] |бүгд найрамдах башкортостан улс |[[бүгд найрамдах башкортостан улс]] |[[башкортостан|бүгд найрамдах башкортостан улс]]=Бүгд Найрамдах Башкортостан Улс |белгород муж |[[белгород муж]]=Белгород муж |брянск муж |[[брянск муж]]=Брянск муж |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]]=Бүгд Найрамдах Буриад Улс |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]]=Бүгд Найрамдах Чечень Улс |челябинск муж |[[челябинск муж]]=Челябинск муж |chukotka |chukotka autonomous okrug |[[chukotka autonomous okrug]]=Chukotka Autonomous Okrug |chuvashia |[[chuvashia]] |chuvash republic |[[chuvash republic]] |[[chuvashia|chuvash republic]]=the Chuvash Republic |дагестан |[[дагестан]] |бүгд найрамдах дагестан улс |[[бүгд найрамдах дагестан улс]] |[[дагестан|бүгд найрамдах дагестан улс]]=Бүгд Найрамдах Дагестан Улс |ingushetia |[[ingushetia]] |republic of ingushetia |[[republic of ingushetia]] |[[ingushetia|republic of ingushetia]]=the Republic of Ingushetia |jewish autonomous oblast |[[jewish autonomous oblast]]=the Jewish Autonomous Oblast |кабардино-балкар |[[кабардино-балкар]] |бүгд найрамдах кабардино-балкар улс |[[бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]] |[[кабардино-балкар|бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]]=Бүгд Найрамдах Кабардино-Балкар Улс |kamchatka krai |[[kamchatka krai]]=Kamchatka Krai |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]]=Бүгд Найрамдах Карачай-Черкес Улс |эрхүү муж |[[эрхүү муж]]=Эрхүү муж |иваново муж |[[иваново муж]]=Иваново муж |калининград муж |[[калининград муж]]=Калининград муж |халимаг |[[халимаг]] |бүгд найрамдах халимаг улс |[[бүгд найрамдах халимаг улс]] |[[халимаг|бүгд найрамдах халимаг улс]]=Бүгд Найрамдах Халимаг Улс |калуга муж |[[калуга муж]]=Калуга муж |карель |бүгд найрамдах карель улс |карелийн бүгд найрамдах улс |[[бүгд найрамдах карель улс|карель]] |[[бүгд найрамдах карель улс]]=Бүгд Найрамдах Карель Улс |хабаровскийн хязгаар |[[хабаровскийн хязгаар]]=Хабаровскийн хязгаар |хакас |[[хакас]] |бүгд найрамдах хакас улс |[[бүгд найрамдах хакас улс]] |[[хакас|бүгд найрамдах хакас улс]]=Бүгд Найрамдах Хакас Улс |киров муж |[[киров муж]]=Киров муж |кемерово муж |[[кемерово муж]]=Кемерово муж |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty–mansi autonomous okrug]] |khanty–mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty–mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty–mansi autonomous okrug |[[khanty–mansi autonomous okrug]]=Khanty-Mansi Autonomous Okrug |komi |[[komi]] |komi republic |[[komi republic]]=the Komi Republic |кострома муж |[[кострома муж]]=Кострома муж |краснодарын хязгаар |[[краснодарын хязгаар]]=Краснодарын хязгаар |красноярскийн хязгаар |[[красноярскийн хязгаар]]=Красноярскийн хязгаар |курган муж |[[курган муж]]=Курган муж |курск муж |[[курск муж]]=Курск муж |leningrad oblast |[[leningrad oblast]]=Leningrad Oblast |липецк муж |[[липецк муж]]=Липецк муж |магадан муж |[[магадан муж]]=Магадан муж |мари эл |[[мари эл]] |бүгд найрамдах мари эл улс |[[бүгд найрамдах мари эл улс]] |[[мари эл|бүгд найрамдах мари эл улс]]=Бүгд Найрамдах Мари Эл Улс |mordovia |[[mordovia]] |republic of mordovia |[[republic of mordovia]] |[[mordovia|republic of mordovia]]=the Republic of Mordovia |москва муж |[[москва муж]]=Москва муж |мурманск муж |[[мурманск муж]]=Мурманск муж |nenets autonomous okrug |[[nenets autonomous okrug]]=Nenets Autonomous Okrug |доод новгород муж |[[доод новгород муж]]=Доод Новгород муж |умард осети-алани |[[умард осети-алани]] |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]]=Умард-Осети Аланийн Бүгд Найрамдах Улс |новгород муж |[[новгород муж]]=Новгород муж |новосибирск муж |[[новосибирск муж]]=Новосибирск муж |омск муж |[[омск муж]]=Омск муж |оренбург муж |[[оренбург муж]]=Оренбург муж |орёл муж |[[орёл муж]]=Орёл муж |пенза муж |[[пенза муж]]=Пенза муж |пермийн хязгаар |[[пермийн хязгаар]]=Пермийн хязгаар |приморийн хязгаар |[[приморийн хязгаар]]=Приморийн хязгаар |псков муж |[[псков муж]]=Псков муж |ростов муж |[[ростов муж]]=Ростов муж |рязань муж |[[рязань муж]]=Рязань муж |sakha |[[sakha]] |sakha republic |[[sakha republic]]=the Sakha (Yakutia) Republic |сахалин муж |[[сахалин муж]]=Сахалин муж |самара муж |[[самара муж]]=Самара муж |саратов муж |[[саратов муж]]=Саратов муж |смоленск муж |[[смоленск муж]]=Смоленск муж |ставрополийн хязгаар |[[ставрополийн хязгаар]]=Ставрополийн хязгаар |свердловск муж |[[свердловск муж]]=Свердловск муж |тамбов муж |[[тамбов муж]]=Тамбов муж |татарстан |[[татарстан]] |бүгд найрамдах татарстан улс |[[бүгд найрамдах татарстан улс]] |[[татарстан|бүгд найрамдах татарстан улс]]=Бүгд Найрамдах Татарстан Улс |tomsk oblast |[[tomsk oblast]]=Tomsk Oblast |тула муж |[[тула муж]]=Тула муж |тува |[[тува]] |бүгд найрамдах тува улс |[[бүгд найрамдах тува улс]] |[[тува|бүгд найрамдах тува улс]]=Бүгд Найрамдах Тува Улс |тверь муж |[[тверь муж]]=Тверь муж |тюмень муж |[[тюмень муж]]=Тюмень муж |удмурт |[[удмурт]] |бүгд найрамдах удмурт улс |[[бүгд найрамдах удмурт улс]] |[[удмурт|бүгд найрамдах удмурт улс]]=Бүгд Найрамдах Удмурт Улс |ульяновск муж |[[ульяновск муж]]=Ульяновск муж |владимир муж |[[владимир муж]]=Владимир муж |волгоград муж |[[волгоград муж]]=Волгоград муж |вологда муж |[[вологда муж]]=Вологда муж |воронеж муж |[[воронеж муж]]=Воронеж муж |yamalo-nenets autonomous okrug |[[yamalo-nenets autonomous okrug]]=Yamalo-Nenets Autonomous Okrug |ярославль муж |[[ярославль муж]]=Ярославль муж |өвөр байгалын хязгаар |[[өвөр байгалын хязгаар]]=Өвөр Байгалын хязгаар |Орос }} |FSMapImg={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]]=Бүгд Найрамдах Адыгей Улс |altai republic |[[altai republic]] |republic of altai |[[republic of altai]]=Altai Republic |башкортостан |[[башкортостан]] |бүгд найрамдах башкортостан улс |[[бүгд найрамдах башкортостан улс]] |[[башкортостан|бүгд найрамдах башкортостан улс]]=Бүгд Найрамдах Башкортостан Улс |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]]=Бүгд Найрамдах Буриад Улс |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]]=Бүгд Найрамдах Чечень Улс |chuvashia |[[chuvashia]] |chuvash republic |[[chuvash republic]] |[[chuvashia|chuvash republic]]=Chuvash Republic |дагестан |[[дагестан]] |бүгд найрамдах дагестан улс |[[бүгд найрамдах дагестан улс]] |[[дагестан|бүгд найрамдах дагестан улс]]=Бүгд Найрамдах Дагестан Улс |ingushetia |[[ingushetia]] |republic of ingushetia |[[republic of ingushetia]] |[[ingushetia|republic of ingushetia]]=Republic of Ingushetia |кабардино-балкар |[[кабардино-балкар]] |бүгд найрамдах кабардино-балкар улс |[[бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]] |[[кабардино-балкар|бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]]=Бүгд Найрамдах Кабардино-Балкар Улс |халимаг |[[халимаг]] |бүгд найрамдах халимаг улс |[[бүгд найрамдах халимаг улс]] |[[халимаг|бүгд найрамдах халимаг улс]]=Бүгд Найрамдах Халимаг Улс |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]]=Бүгд Найрамдах Карачай-Черкес Улс |карель |бүгд найрамдах карель улс |карелийн бүгд найрамдах улс |[[бүгд найрамдах карель улс|карель]] |[[бүгд найрамдах карель улс]]=Бүгд Найрамдах Карель Улс |хакас |[[хакас]] |бүгд найрамдах хакас улс |[[бүгд найрамдах хакас улс]] |[[хакас|бүгд найрамдах хакас улс]]=Бүгд Найрамдах Хакас Улс |komi |[[komi]] |komi republic |[[komi republic]]=Komi Republic |мари эл |[[мари эл]] |бүгд найрамдах мари эл улс |[[бүгд найрамдах мари эл улс]] |[[мари эл|бүгд найрамдах мари эл улс]]=Бүгд Найрамдах Мари Эл Улс |mordovia |[[mordovia]] |republic of mordovia |[[republic of mordovia]] |[[mordovia|republic of mordovia]]=Republic of Mordovia |умард осети |умард осети-алани |[[умард осети]] |[[умард осети-алани]] |умард осетийн бүгд найрамдах улс |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети улс |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |умард осети-алани |[[умард осети-алани]] |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]]=Умард Осети-Аланийн Бүгд Найрамдах Улс |sakha |[[sakha]] |sakha republic |[[sakha republic]]=Sakha (Yakutia) Republic |татарстан |[[татарстан]] |бүгд найрамдах татарстан улс |[[бүгд найрамдах татарстан улс]] |[[татарстан|бүгд найрамдах татарстан улс]]=Бүгд Найрамдах Татарстан Улс |тува |[[тува]] |бүгд найрамдах тува улс |[[бүгд найрамдах тува улс]] |[[тува|бүгд найрамдах тува улс]]=Бүгд Найрамдах Тува Улс |удмурт |[[удмурт]] |бүгд найрамдах удмурт улс |[[бүгд найрамдах удмурт улс]] |[[удмурт|бүгд найрамдах удмурт улс]]=Бүгд Найрамдах Удмурт Улс |алтайн хязгаар |[[алтайн хязгаар]]=Алтайн хязгаар |kamchatka krai |[[kamchatka krai]]=Kamchatka Krai |хабаровскийн хязгаар |[[хабаровскийн хязгаар]]=Хабаровскийн хязгаар |краснодарын хязгаар |[[краснодарын хязгаар]]=Краснодарын хязгаар |красноярскийн хязгаар |[[красноярскийн хязгаар]]=Красноярскийн хязгаар |пермийн хязгаар |[[пермийн хязгаар]]=Пермийн хязгаар |приморийн хязгаар |[[приморийн хязгаар]]=Приморийн хязгаар |ставрополийн хязгаар |[[ставрополийн хязгаар]]=Ставрополийн хязгаар |өвөр байгалын хязгаар |[[өвөр байгалын хязгаар]]=Өвөр Байгалын хязгаар |амур муж |[[амур муж]]=Амур муж |архангельск муж |[[архангельск муж]]=Архангельск муж |астрахань муж |[[астрахань муж]]=Астрахань муж |белгород муж |[[белгород муж]]=Белгород муж |брянск муж |[[брянск муж]]=Брянск муж |челябинск муж |[[челябинск муж]]=Челябинск муж |эрхүү муж |[[эрхүү муж]]=Эрхүү муж |иваново муж |[[иваново муж]]=Иваново муж |калининград муж |[[калининград муж]]=Калининград муж |калуга муж |[[калуга муж]]=Калуга муж |кемерово муж |[[кемерово муж]]=Кемерово муж |киров муж |[[киров муж]]=Киров муж |кострома муж |[[кострома муж]]=Кострома муж |курган муж |[[курган муж]]=Курган муж |курск муж |[[курск муж]]=Курск муж |leningrad oblast |[[leningrad oblast]]=Leningrad Oblast |липецк муж |[[липецк муж]]=Липецк муж |магадан муж |[[магадан муж]]=Магадан муж |москва муж |[[москва муж]]=Москва муж |мурманск муж |[[мурманск муж]]=Мурманск муж |доод новгород муж |[[доод новгород муж]]=Доод Новгород муж |новгород муж |[[новгород муж]]=Новгород муж |новосибирск муж |[[новосибирск муж]]=Новосибирск муж |омск муж |[[омск муж]]=Омск муж |оренбург муж |[[оренбург муж]]=Оренбург муж |orel oblast |[[orel oblast]] |орёл муж |[[орёл муж]]=Орёл муж |пенза муж |[[пенза муж]]=Пенза муж |псков муж |[[псков муж]]=Псков муж |ростов муж |[[ростов муж]]=Ростов муж |рязань муж |[[рязань муж]]=Рязань муж |сахалин муж |[[сахалин муж]]=Сахалин муж |самара муж |[[самара муж]]=Самара муж |саратов муж |[[саратов муж]]=Саратов муж |смоленск муж |[[смоленск муж]]=Смоленск муж |свердловск муж |[[свердловск муж]]=Свердловск муж |тамбов муж |[[тамбов муж]]=Тамбов муж |tomsk oblast |[[tomsk oblast]]=Tomsk Oblast |тула муж |[[тула муж]]=Тула муж |тверь муж |[[тверь муж]]=Тверь муж |тюмень муж |[[тюмень муж]]=Тюмень муж |ульяновск муж |[[ульяновск муж]]=Ульяновск муж |владимир муж |[[владимир муж]]=Владимир муж |волгоград муж |[[волгоград муж]]=Волгоград муж |вологда муж |[[вологда муж]]=Вологда муж |воронеж муж |[[воронеж муж]]=Воронеж муж |ярославль муж |[[ярославль муж]]=Ярославль муж |jewish autonomous oblast |[[jewish autonomous oblast]]=Jewish Autonomous Oblast |chukotka |chukotka autonomous okrug |[[chukotka autonomous okrug]]=Chukotka Autonomous Okrug |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty–mansi autonomous okrug]] |khanty–mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty–mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty–mansi autonomous okrug |[[khanty–mansi autonomous okrug]]=Khanty-Mansi Autonomous Okrug |nenets autonomous okrug |[[nenets autonomous okrug]]=Nenets Autonomous Okrug |yamalo-nenets autonomous okrug |[[yamalo-nenets autonomous okrug]]=Yamalo-Nenets Autonomous Okrug |Орос }} }}</includeonly><noinclude>{{Template doc}}</noinclude> o1j3fsdzamhydg2a7q7l7f6dw8d0rnx 858921 858886 2026-06-15T11:16:07Z Enkhsaihan2005 64429 858921 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#switch:{{{2}}} |ComboMap={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]] |амур муж |[[амур муж]] |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]] |челябинск муж |[[челябинск муж]] |kamchatka krai |[[kamchatka krai]] |воронеж муж |[[воронеж муж]]=1 |0 }} |ISOCode={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]]=RU-AD |алтайн хязгаар |[[алтайн хязгаар]]=RU-ALT |altai republic |[[altai republic]] |republic of altai |[[republic of altai]]=RU-AL |амур муж |[[амур муж]]=RU-AMU |архангельск муж |[[архангельск муж]]=RU-ARK |астрахань муж |[[астрахань муж]]=RU-AST |башкортостан |[[башкортостан]] |бүгд найрамдах башкортостан улс |[[бүгд найрамдах башкортостан улс]] |[[башкортостан|бүгд найрамдах башкортостан улс]]=RU-BA |белгород муж |[[белгород муж]]=RU-BEL |брянск муж |[[брянск муж]]=RU-BRY |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]]=RU-BU |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]]=RU-CE |челябинск муж |[[челябинск муж]]=RU-CHE |chukotka |chukotka autonomous okrug |[[chukotka autonomous okrug]]=RU-CHU |chuvashia |[[chuvashia]] |chuvash republic |[[chuvash republic]] |[[chuvashia|chuvash republic]]=RU-CU |дагестан |[[дагестан]] |бүгд найрамдах дагестан улс |[[бүгд найрамдах дагестан улс]] |[[дагестан|бүгд найрамдах дагестан улс]]=RU-DA |ingushetia |[[ingushetia]] |republic of ingushetia |[[republic of ingushetia]] |[[ingushetia|republic of ingushetia]]=RU-IN |jewish autonomous oblast |[[jewish autonomous oblast]]=RU-YEV |кабардино-балкар |[[кабардино-балкар]] |бүгд найрамдах кабардино-балкар улс |[[бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]] |[[кабардино-балкар|бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]]=RU-KB |kamchatka krai |[[kamchatka krai]]=RU-KAM |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]]=RU-KC |эрхүү муж |[[эрхүү муж]]=RU-IRK |иваново муж |[[иваново муж]]=RU-IVA |калининград муж |[[калининград муж]]=RU-KGD |халимаг |[[халимаг]] |бүгд найрамдах халимаг улс |[[бүгд найрамдах халимаг улс]] |[[халимаг|бүгд найрамдах халимаг улс]]=RU-KL |калуга муж |[[калуга муж]]=RU-KLU |карель |бүгд найрамдах карель улс |карелийн бүгд найрамдах улс |[[бүгд найрамдах карель улс|карель]] |[[бүгд найрамдах карель улс]]=RU-KR |хабаровскийн хязгаар |[[хабаровскийн хязгаар]]=RU-KHA |хакас |[[хакас]] |бүгд найрамдах хакас улс |[[бүгд найрамдах хакас улс]] |[[хакас|бүгд найрамдах хакас улс]]=RU-KK |киров муж |[[киров муж]]=RU-KIR |кемерово муж |[[кемерово муж]]=RU-KEM |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty–mansi autonomous okrug – yugra]] |[[khanty–mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |khanty–mansi autonomous okrug |khanty–mansi autonomous okrug – yugra=RU-KHM |komi |[[komi]] |komi republic |[[komi republic]]=RU-KO |кострома муж |[[кострома муж]]=RU-KOS |краснодарын хязгаар |[[краснодарын хязгаар]]=RU-KDA |красноярскийн хязгаар |[[красноярскийн хязгаар]]=RU-KYA |курган муж |[[курган муж]]=RU-KGN |курск муж |[[курск муж]]=RU-KRS |leningrad oblast |[[leningrad oblast]]=RU-LEN |липецк муж |[[липецк муж]]=RU-LIP |магадан муж |[[магадан муж]]=RU-MAG |мари эл |[[мари эл]] |бүгд найрамдах мари эл улс |[[бүгд найрамдах мари эл улс]] |[[мари эл|бүгд найрамдах мари эл улс]]=RU-ME |mordovia |[[mordovia]] |republic of mordovia |[[republic of mordovia]] |[[mordovia|republic of mordovia]]=RU-MO |москва муж |[[москва муж]]=RU-MOS |мурманск муж |[[мурманск муж]]=RU-MUR |nenets autonomous okrug |[[nenets autonomous okrug]]=RU-NEN |доод новгород муж |[[доод новгород муж]]=RU-NIZ |умард осети-алани |[[умард осети-алани]] |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]]=RU-SE |новгород муж |[[новгород муж]]=RU-NGR |новосибирск муж |[[новосибирск муж]]=RU-NVS |омск муж |[[омск муж]]=RU-OMS |оренбург муж |[[оренбург муж]]=RU-ORE |орёл муж |[[орёл муж]]=RU-ORL |пенза муж |[[пенза муж]]=RU-PNZ |пермийн хязгаар |[[пермийн хязгаар]]=RU-PER |приморийн хязгаар |[[приморийн хязгаар]]=RU-PRI |псков муж |[[псков муж]]=RU-PSK |ростов муж |[[ростов муж]]=RU-ROS |рязань муж |[[рязань муж]]=RU-RYA |саха |[[саха]] |бүгд найрамдах саха улс |[[бүгд найрамдах саха улс]]=RU-SA |сахалин муж |[[сахалин муж]]=RU-SAK |самара муж |[[самара муж]]=RU-SAM |саратов муж |[[саратов муж]]=RU-SAR |смоленск муж |[[смоленск муж]]=RU-SMO |ставрополийн хязгаар |[[ставрополийн хязгаар]]=RU-STA |свердловск муж |[[свердловск муж]]=RU-SVE |тамбов муж |[[тамбов муж]]=RU-TAM |татарстан |[[татарстан]] |бүгд найрамдах татарстан улс |[[бүгд найрамдах татарстан улс]] |[[татарстан|бүгд найрамдах татарстан улс]]=RU-TA |томск муж |[[томск муж]]=RU-TOM |тула муж |[[тула муж]]=RU-TUL |тува |[[тува]] |бүгд найрамдах тува улс |[[бүгд найрамдах тува улс]] |[[тува|бүгд найрамдах тува улс]]=RU-TY |тверь муж |[[тверь муж]]=RU-TVE |тюмень муж |[[тюмень муж]]=RU-TYU |удмурт |[[удмурт]] |бүгд найрамдах удмурт улс |[[бүгд найрамдах удмурт улс]] |[[удмурт|бүгд найрамдах удмурт улс]]=RU-UD |ульяновск муж |[[ульяновск муж]]=RU-ULY |владимир муж |[[владимир муж]]=RU-VLA |волгоград муж |[[волгоград муж]]=RU-VGG |вологда муж |[[вологда муж]]=RU-VLG |воронеж муж |[[воронеж муж]]=RU-VOR |yamalo-nenets autonomous okrug |[[yamalo-nenets autonomous okrug]]=RU-YAN |ярославль муж |[[ярославль муж]]=RU-YAR |өвөр байгалын хязгаар |[[өвөр байгалын хязгаар]]=RU-ZAB |RU }} |PosMapParam={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]]=Орос Адыгей |алтайн хязгаар |[[алтайн хязгаар]]=Орос Алтайн хязгаар |altai republic |[[altai republic]] |republic of altai |[[republic of altai]]=Russia Altai Republic |амур муж |[[амур муж]]=Орос Амур муж |архангельск муж |[[архангельск муж]]=Орос Архангельск муж |астрахань муж |[[астрахань муж]]=Орос Астрахань муж |башкортостан |[[башкортостан]] |бүгд найрамдах башкортостан улс |[[бүгд найрамдах башкортостан улс]] |[[башкортостан|бүгд найрамдах башкортостан улс]]=Орос Башкортостан |белгород муж |[[белгород муж]]=Орос Белгород муж |брянск муж |[[брянск муж]]=Орос Брянск муж |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]]=Орос Буриад |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]]=Орос Чечень |челябинск муж |[[челябинск муж]]=Орос Челябинск муж |chukotka |chukotka autonomous okrug |[[chukotka autonomous okrug]]=Russia Chukotka Autonomous Okrug |chuvashia |[[chuvashia]] |chuvash republic |[[chuvash republic]] |[[chuvashia|chuvash republic]]=Russia Chuvashia |дагестан |[[дагестан]] |бүгд найрамдах дагестан улс |[[бүгд найрамдах дагестан улс]] |[[дагестан|бүгд найрамдах дагестан улс]]=Орос Дагестан |ingushetia |[[ingushetia]] |republic of ingushetia |[[republic of ingushetia]] |[[ingushetia|republic of ingushetia]]=Russia Ingushetia |jewish autonomous oblast |[[jewish autonomous oblast]]=Russia Jewish Autonomous Oblast |кабардино-балкар |[[кабардино-балкар]] |бүгд найрамдах кабардино-балкар улс |[[бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]] |[[кабардино-балкар|бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]]=Орос Кабардино-Балкар |kamchatka krai |[[kamchatka krai]]=Russia Kamchatka Krai |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]]=Орос Карачай-Черкес |эрхүү муж |[[эрхүү муж]]=Орос Эрхүү муж |иваново муж |[[иваново муж]]=Орос Иваново муж |калининград муж |[[калининград муж]]=Орос Калининград муж |халимаг |[[халимаг]] |бүгд найрамдах халимаг улс |[[бүгд найрамдах халимаг улс]] |[[халимаг|бүгд найрамдах халимаг улс]]=Орос Халимаг |калуга муж |[[калуга муж]]=Орос Калуга муж |карель |бүгд найрамдах карель улс |карелийн бүгд найрамдах улс |[[бүгд найрамдах карель улс|карель]] |[[бүгд найрамдах карель улс]]=Орос Карель |хакас |[[хакас]] |бүгд найрамдах хакас улс |[[бүгд найрамдах хакас улс]] |[[хакас|бүгд найрамдах хакас улс]]=Орос Хакас |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty–mansi autonomous okrug]] |khanty–mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty–mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty–mansi autonomous okrug |[[khanty–mansi autonomous okrug]]=Russia Khanty-Mansi Autonomous Okrug |кемерово муж |[[кемерово муж]]=Орос Кемерово муж |хабаровскийн хязгаар |[[хабаровскийн хязгаар]]=Орос Хабаровскийн хязгаар |киров муж |[[киров муж]]=Орос Киров муж |komi |[[komi]] |komi republic |[[komi republic]]=Russia Komi Republic |кострома муж |[[кострома муж]]=Орос Кострома муж |краснодарын хязгаар |[[краснодарын хязгаар]]=Орос Краснодарын хязгаар |красноярскийн хязгаар |[[красноярскийн хязгаар]]=Орос Красноярскийн хязгаар |курган муж |[[курган муж]]=Орос Курган муж |курск муж |[[курск муж]]=Орос Курск муж |leningrad oblast |[[leningrad oblast]]=Russia Leningrad Oblast |липецк муж |[[липецк муж]]=Орос Липецк муж |магадан муж |[[магадан муж]]=Орос Магадан муж |мари эл |[[мари эл]] |бүгд найрамдах мари эл улс |[[бүгд найрамдах мари эл улс]] |[[мари эл|бүгд найрамдах мари эл улс]]=Орос Мари Эл |mordovia |[[mordovia]] |republic of mordovia |[[republic of mordovia]] |[[mordovia|republic of mordovia]]=Russia Mordovia |moscow |[[moscow]]=Russia Moscow |москва муж |[[москва муж]]=Орос Москва муж |мурманск муж |[[мурманск муж]]=Орос Мурманск муж |nenets autonomous okrug |[[nenets autonomous okrug]]=Russia Nenets Autonomous Okrug |доод новгород муж |[[доод новгород муж]]=Орос Доод Новгород муж |умард осети-алани |[[умард осети-алани]] |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]]=Орос Умард Осети-Алани |новгород муж |[[новгород муж]]=Орос Новгород муж |новосибирск муж |[[новосибирск муж]]=Орос Новосибирск муж |омск муж |[[омск муж]]=Орос Омск муж |оренбург муж |[[оренбург муж]]=Орос Оренбург муж |орёл муж |[[орёл муж]]=Орос Орёл муж |пенза муж |[[пенза муж]]=Орос Пенза муж |пермийн хязгаар |[[пермийн хязгаар]]=Орос Пермийн хязгаар |приморийн хязгаар |[[приморийн хязгаар]]=Орос Приморийн хязгаар |псков муж |[[псков муж]]=Орос Псков муж |ростов муж |[[ростов муж]]=Орос Ростов муж |рязань муж |[[рязань муж]]=Орос Рязань муж |санкт-петербург |[[санкт-петербург]]=Орос Санкт-Петербург |саха |[[саха]] |бүгд найрамдах саха улс |[[бүгд найрамдах саха улс]]=Орос Саха |сахалин муж |[[сахалин муж]]=Орос Сахалин муж |самара муж |[[самара муж]]=Орос Самара муж |саратов муж |[[саратов муж]]=Орос Саратов муж |смоленск муж |[[смоленск муж]]=Орос Смоленск муж |ставрополийн хязгаар |[[ставрополийн хязгаар]]=Орос Ставрополийн хязгаар |свердловск муж |[[свердловск муж]]=Орос Свердловск муж |тамбов муж |[[тамбов муж]]=Орос Тамбов муж |татарстан |[[татарстан]] |бүгд найрамдах татарстан улс |[[бүгд найрамдах татарстан улс]] |[[татарстан|бүгд найрамдах татарстан улс]]=Орос Татарстан |томск муж |[[томск муж]]=Орос Томск муж |тула муж |[[тула муж]]=Орос Тула муж |тува |[[тува]] |бүгд найрамдах тува улс |[[бүгд найрамдах тува улс]] |[[тува|бүгд найрамдах тува улс]]=Орос Тува |тверь муж |[[тверь муж]]=Орос Тверь муж |тюмень муж |[[тюмень муж]]=Орос Тюмень муж |удмурт |[[удмурт]] |бүгд найрамдах удмурт улс |[[бүгд найрамдах удмурт улс]] |[[удмурт|бүгд найрамдах удмурт улс]]=Орос Удмурт |ульяновск муж |[[ульяновск муж]]=Орос Ульяновск муж |владимир муж |[[владимир муж]]=Орос Владимир муж |волгоград муж |[[волгоград муж]]=Орос Волгоград муж |[[вологда муж]]=Орос Вологда муж |воронеж муж |[[воронеж муж]]=Орос Воронеж муж |yamalo-nenets autonomous okrug |[[yamalo-nenets autonomous okrug]]=Russia Yamalo-Nenets Autonomous Okrug |ярославль муж |[[ярославль муж]]=Орос Ярославль муж |өвөр байгалын хязгаар |[[өвөр байгалын хязгаар]]=Орос Өвөр Байгалын хязгаар |Орос }} |PosMapCaption={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]]=Бүгд Найрамдах Адыгей Улс |алтайн хязгаар |[[алтайн хязгаар]]=Алтайн хязгаар |altai republic |[[altai republic]] |republic of altai |[[republic of altai]]=the Altai Republic |амур муж |[[амур муж]]=Амур муж |архангельск муж |[[архангельск муж]]=Архангельск муж |астрахань муж |[[астрахань муж]]=Астрахань муж |башкортостан |[[башкортостан]] |бүгд найрамдах башкортостан улс |[[бүгд найрамдах башкортостан улс]] |[[башкортостан|бүгд найрамдах башкортостан улс]]=Бүгд Найрамдах Башкортостан Улс |белгород муж |[[белгород муж]]=Белгород муж |брянск муж |[[брянск муж]]=Брянск муж |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]]=Бүгд Найрамдах Буриад Улс |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]]=Бүгд Найрамдах Чечень Улс |челябинск муж |[[челябинск муж]]=Челябинск муж |chukotka |chukotka autonomous okrug |[[chukotka autonomous okrug]]=Chukotka Autonomous Okrug |chuvashia |[[chuvashia]] |chuvash republic |[[chuvash republic]] |[[chuvashia|chuvash republic]]=the Chuvash Republic |дагестан |[[дагестан]] |бүгд найрамдах дагестан улс |[[бүгд найрамдах дагестан улс]] |[[дагестан|бүгд найрамдах дагестан улс]]=Бүгд Найрамдах Дагестан Улс |ingushetia |[[ingushetia]] |republic of ingushetia |[[republic of ingushetia]] |[[ingushetia|republic of ingushetia]]=the Republic of Ingushetia |jewish autonomous oblast |[[jewish autonomous oblast]]=the Jewish Autonomous Oblast |кабардино-балкар |[[кабардино-балкар]] |бүгд найрамдах кабардино-балкар улс |[[бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]] |[[кабардино-балкар|бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]]=Бүгд Найрамдах Кабардино-Балкар Улс |kamchatka krai |[[kamchatka krai]]=Kamchatka Krai |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]]=Бүгд Найрамдах Карачай-Черкес Улс |эрхүү муж |[[эрхүү муж]]=Эрхүү муж |иваново муж |[[иваново муж]]=Иваново муж |калининград муж |[[калининград муж]]=Калининград муж |халимаг |[[халимаг]] |бүгд найрамдах халимаг улс |[[бүгд найрамдах халимаг улс]] |[[халимаг|бүгд найрамдах халимаг улс]]=Бүгд Найрамдах Халимаг Улс |калуга муж |[[калуга муж]]=Калуга муж |карель |бүгд найрамдах карель улс |карелийн бүгд найрамдах улс |[[бүгд найрамдах карель улс|карель]] |[[бүгд найрамдах карель улс]]=Бүгд Найрамдах Карель Улс |хабаровскийн хязгаар |[[хабаровскийн хязгаар]]=Хабаровскийн хязгаар |хакас |[[хакас]] |бүгд найрамдах хакас улс |[[бүгд найрамдах хакас улс]] |[[хакас|бүгд найрамдах хакас улс]]=Бүгд Найрамдах Хакас Улс |киров муж |[[киров муж]]=Киров муж |кемерово муж |[[кемерово муж]]=Кемерово муж |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty–mansi autonomous okrug]] |khanty–mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty–mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty–mansi autonomous okrug |[[khanty–mansi autonomous okrug]]=Khanty-Mansi Autonomous Okrug |komi |[[komi]] |komi republic |[[komi republic]]=the Komi Republic |кострома муж |[[кострома муж]]=Кострома муж |краснодарын хязгаар |[[краснодарын хязгаар]]=Краснодарын хязгаар |красноярскийн хязгаар |[[красноярскийн хязгаар]]=Красноярскийн хязгаар |курган муж |[[курган муж]]=Курган муж |курск муж |[[курск муж]]=Курск муж |leningrad oblast |[[leningrad oblast]]=Leningrad Oblast |липецк муж |[[липецк муж]]=Липецк муж |магадан муж |[[магадан муж]]=Магадан муж |мари эл |[[мари эл]] |бүгд найрамдах мари эл улс |[[бүгд найрамдах мари эл улс]] |[[мари эл|бүгд найрамдах мари эл улс]]=Бүгд Найрамдах Мари Эл Улс |mordovia |[[mordovia]] |republic of mordovia |[[republic of mordovia]] |[[mordovia|republic of mordovia]]=the Republic of Mordovia |москва муж |[[москва муж]]=Москва муж |мурманск муж |[[мурманск муж]]=Мурманск муж |nenets autonomous okrug |[[nenets autonomous okrug]]=Nenets Autonomous Okrug |доод новгород муж |[[доод новгород муж]]=Доод Новгород муж |умард осети-алани |[[умард осети-алани]] |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]]=Умард-Осети Аланийн Бүгд Найрамдах Улс |новгород муж |[[новгород муж]]=Новгород муж |новосибирск муж |[[новосибирск муж]]=Новосибирск муж |омск муж |[[омск муж]]=Омск муж |оренбург муж |[[оренбург муж]]=Оренбург муж |орёл муж |[[орёл муж]]=Орёл муж |пенза муж |[[пенза муж]]=Пенза муж |пермийн хязгаар |[[пермийн хязгаар]]=Пермийн хязгаар |приморийн хязгаар |[[приморийн хязгаар]]=Приморийн хязгаар |псков муж |[[псков муж]]=Псков муж |ростов муж |[[ростов муж]]=Ростов муж |рязань муж |[[рязань муж]]=Рязань муж |sakha |[[sakha]] |sakha republic |[[sakha republic]]=the Sakha (Yakutia) Republic |сахалин муж |[[сахалин муж]]=Сахалин муж |самара муж |[[самара муж]]=Самара муж |саратов муж |[[саратов муж]]=Саратов муж |смоленск муж |[[смоленск муж]]=Смоленск муж |ставрополийн хязгаар |[[ставрополийн хязгаар]]=Ставрополийн хязгаар |свердловск муж |[[свердловск муж]]=Свердловск муж |тамбов муж |[[тамбов муж]]=Тамбов муж |татарстан |[[татарстан]] |бүгд найрамдах татарстан улс |[[бүгд найрамдах татарстан улс]] |[[татарстан|бүгд найрамдах татарстан улс]]=Бүгд Найрамдах Татарстан Улс |томск муж |[[томск муж]]=Томск муж |тула муж |[[тула муж]]=Тула муж |тува |[[тува]] |бүгд найрамдах тува улс |[[бүгд найрамдах тува улс]] |[[тува|бүгд найрамдах тува улс]]=Бүгд Найрамдах Тува Улс |тверь муж |[[тверь муж]]=Тверь муж |тюмень муж |[[тюмень муж]]=Тюмень муж |удмурт |[[удмурт]] |бүгд найрамдах удмурт улс |[[бүгд найрамдах удмурт улс]] |[[удмурт|бүгд найрамдах удмурт улс]]=Бүгд Найрамдах Удмурт Улс |ульяновск муж |[[ульяновск муж]]=Ульяновск муж |владимир муж |[[владимир муж]]=Владимир муж |волгоград муж |[[волгоград муж]]=Волгоград муж |вологда муж |[[вологда муж]]=Вологда муж |воронеж муж |[[воронеж муж]]=Воронеж муж |yamalo-nenets autonomous okrug |[[yamalo-nenets autonomous okrug]]=Yamalo-Nenets Autonomous Okrug |ярославль муж |[[ярославль муж]]=Ярославль муж |өвөр байгалын хязгаар |[[өвөр байгалын хязгаар]]=Өвөр Байгалын хязгаар |Орос }} |FSMapImg={{#switch:{{LC:{{{1}}}}} |адыгей |[[адыгей]] |бүгд найрамдах адыгей улс |[[бүгд найрамдах адыгей улс]] |[[адыгей|бүгд найрамдах адыгей улс]]=Бүгд Найрамдах Адыгей Улс |altai republic |[[altai republic]] |republic of altai |[[republic of altai]]=Altai Republic |башкортостан |[[башкортостан]] |бүгд найрамдах башкортостан улс |[[бүгд найрамдах башкортостан улс]] |[[башкортостан|бүгд найрамдах башкортостан улс]]=Бүгд Найрамдах Башкортостан Улс |буриад |[[буриад]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]] |бүгд найрамдах буриад улс |[[бүгд найрамдах буриад улс]] |[[буриад|бүгд найрамдах буриад улс]]=Бүгд Найрамдах Буриад Улс |чечень |[[чечень]] |бүгд найрамдах чечень улс |[[бүгд найрамдах чечень улс]] |[[чечень|бүгд найрамдах чечень улс]]=Бүгд Найрамдах Чечень Улс |chuvashia |[[chuvashia]] |chuvash republic |[[chuvash republic]] |[[chuvashia|chuvash republic]]=Chuvash Republic |дагестан |[[дагестан]] |бүгд найрамдах дагестан улс |[[бүгд найрамдах дагестан улс]] |[[дагестан|бүгд найрамдах дагестан улс]]=Бүгд Найрамдах Дагестан Улс |ingushetia |[[ingushetia]] |republic of ingushetia |[[republic of ingushetia]] |[[ingushetia|republic of ingushetia]]=Republic of Ingushetia |кабардино-балкар |[[кабардино-балкар]] |бүгд найрамдах кабардино-балкар улс |[[бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]] |[[кабардино-балкар|бүгд найрамдах кабардино-балкар улс]]=Бүгд Найрамдах Кабардино-Балкар Улс |халимаг |[[халимаг]] |бүгд найрамдах халимаг улс |[[бүгд найрамдах халимаг улс]] |[[халимаг|бүгд найрамдах халимаг улс]]=Бүгд Найрамдах Халимаг Улс |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |карачай-черкес |[[карачай-черкес]] |бүгд найрамдах карачай-черкес улс |[[бүгд найрамдах карачай-черкес улс]] |[[карачай-черкес|бүгд найрамдах карачай-черкес улс]]=Бүгд Найрамдах Карачай-Черкес Улс |карель |бүгд найрамдах карель улс |карелийн бүгд найрамдах улс |[[бүгд найрамдах карель улс|карель]] |[[бүгд найрамдах карель улс]]=Бүгд Найрамдах Карель Улс |хакас |[[хакас]] |бүгд найрамдах хакас улс |[[бүгд найрамдах хакас улс]] |[[хакас|бүгд найрамдах хакас улс]]=Бүгд Найрамдах Хакас Улс |komi |[[komi]] |komi republic |[[komi republic]]=Komi Republic |мари эл |[[мари эл]] |бүгд найрамдах мари эл улс |[[бүгд найрамдах мари эл улс]] |[[мари эл|бүгд найрамдах мари эл улс]]=Бүгд Найрамдах Мари Эл Улс |mordovia |[[mordovia]] |republic of mordovia |[[republic of mordovia]] |[[mordovia|republic of mordovia]]=Republic of Mordovia |умард осети |умард осети-алани |[[умард осети]] |[[умард осети-алани]] |умард осетийн бүгд найрамдах улс |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети улс |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |умард осети-алани |[[умард осети-алани]] |умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс |[[умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |бүгд найрамдах умард осети-алани улс |[[бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осетийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети-алани|умард осети-аланийн бүгд найрамдах улс]] |[[умард осети|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети улс]] |[[умард осети-алани|бүгд найрамдах умард осети-алани улс]]=Умард Осети-Аланийн Бүгд Найрамдах Улс |sakha |[[sakha]] |sakha republic |[[sakha republic]]=Sakha (Yakutia) Republic |татарстан |[[татарстан]] |бүгд найрамдах татарстан улс |[[бүгд найрамдах татарстан улс]] |[[татарстан|бүгд найрамдах татарстан улс]]=Бүгд Найрамдах Татарстан Улс |тува |[[тува]] |бүгд найрамдах тува улс |[[бүгд найрамдах тува улс]] |[[тува|бүгд найрамдах тува улс]]=Бүгд Найрамдах Тува Улс |удмурт |[[удмурт]] |бүгд найрамдах удмурт улс |[[бүгд найрамдах удмурт улс]] |[[удмурт|бүгд найрамдах удмурт улс]]=Бүгд Найрамдах Удмурт Улс |алтайн хязгаар |[[алтайн хязгаар]]=Алтайн хязгаар |kamchatka krai |[[kamchatka krai]]=Kamchatka Krai |хабаровскийн хязгаар |[[хабаровскийн хязгаар]]=Хабаровскийн хязгаар |краснодарын хязгаар |[[краснодарын хязгаар]]=Краснодарын хязгаар |красноярскийн хязгаар |[[красноярскийн хязгаар]]=Красноярскийн хязгаар |пермийн хязгаар |[[пермийн хязгаар]]=Пермийн хязгаар |приморийн хязгаар |[[приморийн хязгаар]]=Приморийн хязгаар |ставрополийн хязгаар |[[ставрополийн хязгаар]]=Ставрополийн хязгаар |өвөр байгалын хязгаар |[[өвөр байгалын хязгаар]]=Өвөр Байгалын хязгаар |амур муж |[[амур муж]]=Амур муж |архангельск муж |[[архангельск муж]]=Архангельск муж |астрахань муж |[[астрахань муж]]=Астрахань муж |белгород муж |[[белгород муж]]=Белгород муж |брянск муж |[[брянск муж]]=Брянск муж |челябинск муж |[[челябинск муж]]=Челябинск муж |эрхүү муж |[[эрхүү муж]]=Эрхүү муж |иваново муж |[[иваново муж]]=Иваново муж |калининград муж |[[калининград муж]]=Калининград муж |калуга муж |[[калуга муж]]=Калуга муж |кемерово муж |[[кемерово муж]]=Кемерово муж |киров муж |[[киров муж]]=Киров муж |кострома муж |[[кострома муж]]=Кострома муж |курган муж |[[курган муж]]=Курган муж |курск муж |[[курск муж]]=Курск муж |leningrad oblast |[[leningrad oblast]]=Leningrad Oblast |липецк муж |[[липецк муж]]=Липецк муж |магадан муж |[[магадан муж]]=Магадан муж |москва муж |[[москва муж]]=Москва муж |мурманск муж |[[мурманск муж]]=Мурманск муж |доод новгород муж |[[доод новгород муж]]=Доод Новгород муж |новгород муж |[[новгород муж]]=Новгород муж |новосибирск муж |[[новосибирск муж]]=Новосибирск муж |омск муж |[[омск муж]]=Омск муж |оренбург муж |[[оренбург муж]]=Оренбург муж |orel oblast |[[orel oblast]] |орёл муж |[[орёл муж]]=Орёл муж |пенза муж |[[пенза муж]]=Пенза муж |псков муж |[[псков муж]]=Псков муж |ростов муж |[[ростов муж]]=Ростов муж |рязань муж |[[рязань муж]]=Рязань муж |сахалин муж |[[сахалин муж]]=Сахалин муж |самара муж |[[самара муж]]=Самара муж |саратов муж |[[саратов муж]]=Саратов муж |смоленск муж |[[смоленск муж]]=Смоленск муж |свердловск муж |[[свердловск муж]]=Свердловск муж |тамбов муж |[[тамбов муж]]=Тамбов муж |томск муж |[[томск муж]]=Томск муж |тула муж |[[тула муж]]=Тула муж |тверь муж |[[тверь муж]]=Тверь муж |тюмень муж |[[тюмень муж]]=Тюмень муж |ульяновск муж |[[ульяновск муж]]=Ульяновск муж |владимир муж |[[владимир муж]]=Владимир муж |волгоград муж |[[волгоград муж]]=Волгоград муж |вологда муж |[[вологда муж]]=Вологда муж |воронеж муж |[[воронеж муж]]=Воронеж муж |ярославль муж |[[ярославль муж]]=Ярославль муж |jewish autonomous oblast |[[jewish autonomous oblast]]=Jewish Autonomous Oblast |chukotka |chukotka autonomous okrug |[[chukotka autonomous okrug]]=Chukotka Autonomous Okrug |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |khanty-mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty-mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty-mansi autonomous okrug |[[khanty-mansi autonomous okrug]] |[[khanty–mansi autonomous okrug]] |khanty–mansi autonomous okrug – yugra |[[khanty–mansi autonomous okrug – yugra]] |khanty–mansi autonomous okrug |[[khanty–mansi autonomous okrug]]=Khanty-Mansi Autonomous Okrug |nenets autonomous okrug |[[nenets autonomous okrug]]=Nenets Autonomous Okrug |yamalo-nenets autonomous okrug |[[yamalo-nenets autonomous okrug]]=Yamalo-Nenets Autonomous Okrug |Орос }} }}</includeonly><noinclude>{{Template doc}}</noinclude> 9vvy1dsxuwmeanpnalfjfisn4bmdj3z 0 137423 858892 797819 2026-06-15T06:59:04Z Young Sigma Male 104418 /* */ 858892 wikitext text/x-wiki [[Файл:Supposed UFO, Passaic, New Jersey.jpg|thumb]] '''Үл Мэдэгдэх Нисдэг Биет''' ('''ҮМНБ''', [[Англи хэл|англи]]: '''U'''nidentified '''F'''lying '''O'''bject, '''UFO''') гэдэг нь хүний ойлголтоос давсан, танигдаагүй, аливаа нэг шалтгаанаар гадаад орчинд үзэгдэж байгаа нисдэг обьектуудыг хэлнэ. Эдгээр биетүүдийн тухай ярихдаа ихэвчлэн дараах ойлголтуудыг дурдаж болно:<ref>{{Cite journal |last=Abidin |first=Zainal |last2=Tayo |first2=Yanti |last3=. |first3=Mayasari |date=2018-08-24 |title=Fanaticism of a Korean Boy Band, “Shinee” as Perceived by K-Popers “Shinee World Indonesia” in Karawang Regency |url=http://dx.doi.org/10.14419/ijet.v7i3.30.18159 |journal=International Journal of Engineering &amp; Technology |volume=7 |issue=3.30 |pages=74 |doi=10.14419/ijet.v7i3.30.18159 |issn=2227-524X}}</ref> # '''Гарсан мэдээгүй явдлууд''': Дэлхийн өнцөг булан бүрт хүмүүс UFO-тай холбоотой явдлуудыг мэдээлсэн байдаг. Эдгээр явдлууд нь ихэвчлэн хачирхалтай хэлбэр, хурд, хөдөлгөөнөөр ялгагддаг. # '''Шинжлэх ухааны судалгаа''': Шинжлэх ухаанчид UFO-гийн талаар олон судалгаа хийсэн ч, ихэнх нь тэдгээрийг таних боломжтой хосгүй объектууд, байгаль орчны үзэгдлүүд, эсвэл хүний хийн буултууд гэж тайлбарласан. # '''Нисэхийн болон агаарын сонирхол''': Нисдэг биетүүдийн талаархи олон мэдээнүүд нь агаарын хүчин зүйлс, нисэхийн туршлага, дрон, хиймэл дагуул зэрэгтэй холбоотой байж болохыг харуулж байна. # '''Улс төрийн болон соёлын нөлөө''': UFO-гийн сэдэв нь олон кино, ном, телевизийн шоу, хэмээн нийгэмд өргөнөөр тархсан байдаг. Энэ нь хүмүүстийн сонирхлыг татаж, олон зүйлсийг эргэлзээнд оруулдаг. Тиймээс UFO гэдэг нь үл мэдэгдэх, танигдаагүй нисдэг биетүүдийг хэлдэг ч, эдгээрийн ард олон янзын шалтгаан, тайлбар байж болзошгүй. == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Үл Мэдэгдэх Нисдэг Биет]] [[Ангилал:Сансрын хөлөг]] 2owo1pdb0qdotet478refwfwxyzpjae 2 140919 858890 858835 2026-06-15T05:00:14Z J ansari 60911 J ansari moved page [[Хэрэглэгч:Луваанжалбын Батнасан]] to [[Хэрэглэгч:Насаа999]]: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Луваанжалбын Батнасан|Луваанжалбын Батнасан]]" to "[[Special:CentralAuth/Насаа999|Насаа999]]" 858835 wikitext text/x-wiki {{delete}} 35r2j9t4ectnt1cmb7mlgcqvwz6h5k6 0 146653 858895 858582 2026-06-15T08:21:02Z Zorigt 49 858895 wikitext text/x-wiki [[Файл:SWonderBSTHyde060719-72 (cropped).jpg|thumb|407x407px]] '''Стиви Уандер''' ({{langx|en|Stevie Wonder}}; төрсөн нэр нь '''Стивленд Хардауэй Моррис''' ({{langx|en|Stevland Hardaway Morris}}); 1950 оны 5-р сарын 13-нд АНУ-ын [[Мичиган]] мужийн Сагино хотод төрсөн) - Америкийн соул дуучин, хөгжмийн зохиолч, төгөлдөр хуурч, бөмбөрчин, бичлэгийн продюсер, нийгмийн идэвхтэн бөгөөд 20-р зууны хөгжмийн хөгжилд асар их нөлөө үзүүлсэн хүн. Тэрээр 25 удаа [[Грэммийн шагнал]] хүртсэн бөгөөд орчин үеийн соул болон [[R&B]] урсгалыг үндэслэгчдийн нэг юм. Стиви бол дэлхийн хамгийн алдартай дуучдын нэг бөгөөд бүх цаг үеийн шилдэг дуучдын жагсаалтад байнга багтдаг. Тэрээр төрснийхөө дараахан хараагүй болж, 11 настайдаа Motown Records-той анхны бичлэгийн гэрээгээ байгуулж, өнөөдрийг хүртэл тус лейблд тоглож, бичлэг хийсээр байна. == Намтар == Стиви Уандер 1950 оны 5-р сарын 13-нд Мичиган мужийн Сагино хотод зургаан хүүхдийн гурав дахь нь болж төрсөн. Стиви дөрвөн настай байхад ээж нь нөхрөө орхиж, хүүхдүүдтэйгээ Детройт руу нүүжээ. Хөгжимчний хараагүй болох нь тодорхой хэмжээгээр эмнэлгийн алдаанаас үүдэлтэй байв. Стиви дутуу төрсөн бөгөөд нүднийх нь судаснууд хараахан зөв хөгжөөгүй байсан бөгөөд энэ нь ретинопати гэж нэрлэгддэг дутуу төрсөн хүүхдийн ердийн нөхцөл юм. Түүний инкубаторт өндөр тунгаар хүчилтөрөгч өгсөн нь түүний хараагүй болох явцыг улам хүндрүүлсэн; гэсэн хэдий ч энэ хүчин зүйл нь гол шалтгаан биш байх магадлалтай. Хараагүй хүүгээ зугаацуулахын тулд эх нь түүнд гармоника, бөмбөр зэрэг хөгжмийн зэмсэг авчирч өгч эхэлсэн. Үүний зэрэгцээ Стиви сүмийн найрал дуунд дуулдаг байв. Тэрээр төгөлдөр хуурыг анхны хөгжмийн зэмсэг гэж нэрлэдэг. Түүний бага насны шүтээнүүдийн нэг нь мөн л хараагүй [[Рэй Чарльз]] байв. Стиви хэлэхдээ бүх хараагүй хүмүүсийн нэгэн адил хүрэлцэх мэдрэмж түүнд маш чухал байсан бөгөөд эдгээр мэдрэмжийг дуу чимээтэй хослуулах нь маш сонирхолтой байсан гэжээ. Тэрээр таван ах, нэг эгч дүү нартай байсан (тэдний нэг нь хожим нь нас барсан). Стиви хүүг "Motown" компанийн гүйцэтгэх захирал бөгөөд ерөнхийлөгч Берри Горди шалгаруулалтад оруулсан бөгөөд тэрээр залуу жүжигчний онцгой хөгжмийн ур чадварт сэтгэл хангалуун байж, 11 настай хүүтэй анхны гэрээ байгуулжээ. Домогт өгүүлснээр Горди шалгаруулалтын дараа "Чи бол жинхэнэ гайхамшиг (Уандер), хүү минь. Би чамд тайзны нэрээ ийм болгож сонгохыг зөвлөж байна" гэж хэлсэн байдаг. == Уран бүтээл == Стиви Уандер бол олон хөгжмийн зэмсэг эзэмшсэн хүн: тэрээр дөрвөн октавын дууны цар хүрээтэй, гайхалтай нарийн төвөгтэй дууны техниктэй. Тэрээр [[төгөлдөр хуур]] болон бүх төрлийн синтезатор, бөмбөр, кларнет, гармоник дээр виртуоз тоголдог юм. Стиви Уандер хараагүй байсан ч хөгжмийн салбарт гайхалтай амжилтад хүрсэн. [[Рэй Чарльз|Рэй Чарльзтай]] хамт Стиви Уандер бол дэлхийн хамгийн алдартай хараагүй хөгжимчин юм. Тэрээр мөн улс төрийн идэвхтэн гэдгээрээ алдартай бөгөөд түүний дотор 1980 онд [[Мартин Лютер Кинг|Мартин Лютер Кингийн]] төрсөн өдрийг АНУ-д үндэсний баяр болгох кампанит ажил явуулсан юм. Энэ үйл явдлыг тохиолдуулан африк гаралтай америкчуудын эрхийн төлөө аль хэдийн нэр хүндтэй тэмцэгч Стиви Уандер уг баярын кампанит ажилд зориулан «Happy Birthday» буюу "Төрсөн өдрийн мэнд хүргэе" дууг бичүүлжээ. 2009 онд Стиви Уандерыг НҮБ-ын элч төлөөлөгчөөр томилсон. Түүний зарим алдартай дуунууд бол: «My Cherie Amour», «For Once in My Life», «Pastime Paradise», «Superstition», «Living For The City», «Skeletons», «All In Love Is Fair», «Sir Duke», «I Wish», «Isn't She Lovely», «I Just Called to Say I Love You» зэрэг юм. {{DEFAULTSORT:Уандер, Стиви}} [[Ангилал:АНУ-ын дуучин]] [[Ангилал:АНУ-ын хөгжимчин]] [[Ангилал:1950 онд төрсөн]] gifjgdqfg1ffspopn67behvpobcjhsk 0 146654 858897 858589 2026-06-15T08:33:09Z Zorigt 49 858897 wikitext text/x-wiki [[Файл:Hudsonbay.png|thumb|Хадсон булангийн газрын зураг]] '''Хадсон булан''' ({{langx|en|Hudson Bay}}, {{langx|fr|baie d'Hudson}}) — [[Умард мөсөн далай|Умард мөсөн далайн]] нэг хэсэг юм. Үндсэндээ уг булан зүүн, өмнөд, баруун талаараа Канадын [[Квебек]], [[Онтарио]], [[Манитоба]] мужуудын нутгаар хүрээлэгдсэн дотоодын тэнгис юм. Умард мөсөн далайн өмнөд хэсэгт орших хамгийн том булан нь юм. [[Британника нэвтэрхий толь|Британика нэвтэрхий тольд]] дурдсанаар хамгийн урт нь 1500 км, хамгийн өргөн нь 830 км бөгөөд Хадсон булангийн усны талбай нь 819,000 км². Ерөнхийдөө гүехэн бөгөөд дундаж гүн нь ойролцоогоор 100 м, хамгийн гүн нь ойролцоогоор 270 м байдаг ажээ. Хадсон булангийн ус цуглуулах сав газрын нийт талбай нь ойролцоогоор 3.8 сая км² бөгөөд түүнд урсдаг бүх голын дундаж урсац нь 30,900 м³/с байна. == Түүх == 1610 онд [[Хэнри Хадсон]] уг буланг [[Номхон далай|Номхон далайд]] хүрсэн гэж андуурч байжээ. Хойд Америк руу хийсэн дөрөв дэх аяллынхаа үеэр Хадсон [[Гренланд|Гренландын]] баруун эргийг тойрч, буланд орж, зүүн эргийн ихэнх хэсгийг нь газрын зурагт буулгасан байна. Өвлийн улиралд Хадсоны "Дискавери" хөлөг онгоц мөсөнд гацаж, багийнхан өмнө зүгт байрлах буланд өвөлжжээ. Мөс хайлсны дараа Х.Хадсон үлдсэн хэсгийг судлахаар шийдсэн боловч 1611 оны 6-р сарын 22-нд багийнхан бослого гаргажээ. Хадсон болон түүний багийн үнэнч хэсгийнхэнтэй хамт жижиг завинд үлдээжээ. [[Ангилал:Умард мөсөн далайн тэнгис]] fz3htdb8zcmpjouw4a4gb7v5pqdlx5q 0 146656 858898 858592 2026-06-15T08:37:09Z Zorigt 49 858898 wikitext text/x-wiki [[Файл:Argos with duck.jpg|thumb]] '''Лабрадор ретривер''' ({{langx|en|labrador retriever}}) — Нохойны нэгэн үүлдэр юм. Анх ан агнуурын зориулалттай үржүүлсэн бөгөөд сүүлд лабрадор нохойг ан агнуур, хөтөч нохой, аврах нохой, голчлон хамтрагч нохой болгон ашигладаг. Энэ үүлдэр нь [[Канад|Канадын]] зүүн эрэг дээрх [[Ньюфаундленд арал|Ньюфаундленд арлаас]] гаралтай. Лабрадор үүлдрийн нохойн түүх 19-р зуунаас эхэлдэг. Тухайн үед Ньюфаундленд арал дээр "Жижиг Ньюфаундленд" гэгддэг газар оршин тогтнож, загасчдын үнэнч хамтрагч болж байжээ. Питер Хоукер хэмээх англи эр эдгээр үүлдрийн хэдэн нохойг Их Британид авчирч, тэднийг «St. John’s Breed of Newfoundland» буюу "Ньюфаундлендийн Гэгээн Жоны үүлдэр" гэж нэрлэжээ. Эдгээр лабрадор нохойг "буржгар ретривер", магадгүй Английн фоксхаунд (үнэгний нохой), сеттер зэрэгтэй эрлийзжүүлж гаргасан гэж үздэг. [[Файл:Labr.jpg|thumb]] Тус үүлдрийн нохойны анхны стандартыг 1887 онд тогтоосон байна. 1903 онд Английн нохой үржүүлгийн "Кеннел клуб" ([[Англи хэл|англи.]] ''The Kennel Club'') зөвхөн хар өнгөтэй лабрадор нохойг хүлээн зөвшөөрдөг байсан бол 20-р зууны сүүлээр бугын өнгө, дараа нь шоколадны өнгө хүлээн зөвшөөрөгдөх болжээ. == Гадаад төрх == Бат бөх биетэй, авсаархан, эрч хүчтэй; өргөн гавал; өргөн ба гүн цээж; хавирга; нуруу болон хойд хэсэг нь өргөн ба бат бөх. Гавлын яс нь өргөн бөгөөд тодорхой ялгардаг, махлаг бус хацартай. Хамар нь өргөн, сайн хөгжсөн хамрын нүхтэй. Хошуу нь том бөгөөд нарийхан биш. Эрүү нь дунд зэргийн урттай, нэлээд хүчтэй боловч маш зөөлөн. Эрүү, шүд нь хүчтэй, төгс, тогтмол, бүрэн хайчтай, өөрөөр хэлбэл дээд шүд нь доод шүдтэй нягт давхцаж, эрүүнд дөрвөлжин байрладаг. Нүд нь дунд зэргийн хэмжээтэй, оюун ухаан, сайн зан чанарыг илэрхийлдэг ажээ. Урд хөл нь бөх ястай, тохойноосоо газар хүртэл шулуун, урд болон хажуу талаас нь харвал. Мөр нь урт, налуу. Арын хөл нь сайн хөгжсөн, сүүл рүүгээ налуугүй. Хөл нь дугуй, нягт, нуман хэлбэртэй хуруутай, сайн хөгжсөн дэвсгэртэй. Алхаа нь чөлөөтэй, зохих газрыг хамардаг; урдаас хойш шулуун, үнэн зөв. sj2z4qr5u52bkk5d1l0kdfpiwiha1ev 858899 858898 2026-06-15T08:38:10Z Zorigt 49 858899 wikitext text/x-wiki [[Файл:Argos with duck.jpg|thumb]] '''Лабрадор ретривер''' ({{langx|en|labrador retriever}}) — Нохойн нэгэн үүлдэр юм. Анх ан агнуурын зориулалттай үржүүлсэн бөгөөд сүүлд лабрадор нохойг ан агнуур, хөтөч нохой, аврах нохой, голчлон хамтрагч нохой болгон ашигладаг. Энэ үүлдэр нь [[Канад|Канадын]] зүүн эрэг дээрх [[Ньюфаундленд арал|Ньюфаундленд арлаас]] гаралтай. Лабрадор үүлдрийн нохойн түүх 19-р зуунаас эхэлдэг. Тухайн үед Ньюфаундленд арал дээр "Жижиг Ньюфаундленд" гэгддэг газар оршин тогтнож, загасчдын үнэнч хамтрагч болж байжээ. Питер Хоукер хэмээх англи эр эдгээр үүлдрийн хэдэн нохойг Их Британид авчирч, тэднийг «St. John’s Breed of Newfoundland» буюу "Ньюфаундлендийн Гэгээн Жоны үүлдэр" гэж нэрлэжээ. Эдгээр лабрадор нохойг "буржгар ретривер", магадгүй Английн фоксхаунд (үнэгний нохой), сеттер зэрэгтэй эрлийзжүүлж гаргасан гэж үздэг. [[Файл:Labr.jpg|thumb]] Тус үүлдрийн нохойны анхны стандартыг 1887 онд тогтоосон байна. 1903 онд Английн нохой үржүүлгийн "Кеннел клуб" ([[Англи хэл|англи.]] ''The Kennel Club'') зөвхөн хар өнгөтэй лабрадор нохойг хүлээн зөвшөөрдөг байсан бол 20-р зууны сүүлээр бугын өнгө, дараа нь шоколадны өнгө хүлээн зөвшөөрөгдөх болжээ. == Гадаад төрх == Бат бөх биетэй, авсаархан, эрч хүчтэй; өргөн гавал; өргөн ба гүн цээж; хавирга; нуруу болон хойд хэсэг нь өргөн ба бат бөх. Гавлын яс нь өргөн бөгөөд тодорхой ялгардаг, махлаг бус хацартай. Хамар нь өргөн, сайн хөгжсөн хамрын нүхтэй. Хошуу нь том бөгөөд нарийхан биш. Эрүү нь дунд зэргийн урттай, нэлээд хүчтэй боловч маш зөөлөн. Эрүү, шүд нь хүчтэй, төгс, тогтмол, бүрэн хайчтай, өөрөөр хэлбэл дээд шүд нь доод шүдтэй нягт давхцаж, эрүүнд дөрвөлжин байрладаг. Нүд нь дунд зэргийн хэмжээтэй, оюун ухаан, сайн зан чанарыг илэрхийлдэг ажээ. Урд хөл нь бөх ястай, тохойноосоо газар хүртэл шулуун, урд болон хажуу талаас нь харвал. Мөр нь урт, налуу. Арын хөл нь сайн хөгжсөн, сүүл рүүгээ налуугүй. Хөл нь дугуй, нягт, нуман хэлбэртэй хуруутай, сайн хөгжсөн дэвсгэртэй. Алхаа нь чөлөөтэй, зохих газрыг хамардаг; урдаас хойш шулуун, үнэн зөв. i1xkclxn0a8qq3wdwa6go3ksew2ekdi 0 146657 858901 858616 2026-06-15T08:42:34Z Zorigt 49 858901 wikitext text/x-wiki [[Файл:1913 A Lama in Gandan Monastery in Khuree.jpg|thumb|[[Улаанбаатар|Хүрээний]] [[Гандантэгчэнлин хийд|гандантэгчэнлин хийдийн]] гэлэн, 1913 он]] '''Гэлэн''' ({{mongolUnicode|ᠭᠡᠯᠥᠩ|}}[[Төвөд хэл|төвөд]]. དགེ་སློང་ [[Санскрит хэл|самгарди]]. भिक्षु) гэдэг нь [[Буддын шашин|буддын шашны]] ёсны нэгэн зүйл санваартан юм. [[Винай|Винайн]] ёсны сахилын дээд зэрэг хийгээд 253 сахилыг чандлан сахидаг хамгийн хатуу сахил. [[Ангилал:Төвөдийн буддын шашин]] e2faq5iecftpusgzqavypcv2b835225 858902 858901 2026-06-15T08:45:58Z Zorigt 49 858902 wikitext text/x-wiki [[Файл:1913 A Lama in Gandan Monastery in Khuree.jpg|thumb|[[Улаанбаатар|Хүрээний]] [[Гандантэгчэнлин хийд|гандантэгчэнлин хийдийн]] гэлэн, 1913 он]] '''Гэлэн''' ({{mongolUnicode|ᠭᠡᠯᠥᠩ|}}[[Төвөд хэл|төвөд]]. དགེ་སློང་ [[Санскрит хэл|самгарди]]. भिक्षु) гэдэг нь [[Буддын шашин|буддын шашны]] ёсны нэгэн зүйл санваартан юм. [[Винай|Винайн]] ёсны сахилын дээд зэрэг хийгээд 253 сахилыг чандлан сахидаг хамгийн хатуу сахил. [[Ангилал:Буддын шашин]] rw5l265wmlei8o5v8j3gq71xcnrbmud 0 146659 858904 858624 2026-06-15T08:51:35Z Zorigt 49 858904 wikitext text/x-wiki [[Файл:Konrad Lorenz.JPG|thumb]] '''Конрад Захариас Лоренц''' ({{langx|de|Konrad Zacharias Lorenz}}; 1903 оны 11-р сарын 7-нд [[Вена]] хотод төрсөн — 1989 оны 2-р сарын 27-нд Венад нас барсан) — [[Австри|Австрийн]] амьтан судлаач, амьтны сэтгэл судлаач, шинжлэх ухаан дэлгэрүүлэгч. Мөн амьтны зан үйлийн шинжлэх ухаан болох этологийг үндэслэгчдийн нэг бөгөөд физиологи буюу анагаах ухааны чиглэлээр [[Нобелийн шагнал]] (1973 онд Карл фон Фриш, Николаус Тинберген нартай хамтран) хүртсэн юм. == Намтар == Конрад Лоренц 1903 оны 11-р сарын 7-нд Австрийн Венад 50 настай гэмтлийн эмч Адольф Лоренц, 41 настай эх нарын хожуу төрсөн хүүхэд ажээ. Тэрээр Вена хотын ойролцоох Алтенберг хотод эцэг эхийнхээ гэрт өсөн хүмүүжсэн байна. 1909 онд тэрээр бага сургуульд орж, 1915 онд Вена хотын Шотландын гимназид элсэж, 1921 онд онц дүнтэй төгссөн. Тэрээр Австрийн философич [[Карл Поппер|Карл Поппертой]] багаасаа найзалсан юм. [[Венийн Их сургууль|Венийн Их Сургуулийн]] Анагаах ухааны факультетыг төгссөний дараа тэрээр анагаах ухааны зэрэг хамгаалсан боловч анагаах ухааны чиглэлээр ажиллаагүй бөгөөд амьтдын зан үйлийг судлахад өөрийгөө зориулсан юм. 1920-иод онд тэрээр Англид нэрт биологич, философич Жулиан Хакслигийн удирдлага дор дадлага хийж, дараа нь Австри улсад бие даан судалгаа хийж эхэлжээ. Германд нацистууд засгийн эрхэнд гарч ирсний дараа болон 1938 онд Аншлус буюу Австрийг Германд нэгтгэсэний дараа тэрээр [[Германы Үндэсний Социалист Ажилчны Нам|Германы Үндэсний Социалист Ажилчны Намд]] элссэн. 1940 онд тэрээр [[Кёнигсбергийн их сургууль|Кёнигсбергийн Их Сургуулийн]] профессор болжээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн 2-р дайны]] үеэр түүнийг Вермахтын цэрэгт татсанаар, [[Познань]] дахь арын эмнэлэгт хоёр жил алба хаасан. 1941 оны 10-р сарын 10-нд түүнийг 206-р явган цэргийн дивизийн 2-р эмнэлгийн ротын бүрэлдэхүүнд Дорнод фронт руу илгээжээ. Хэдэн жилийн турш тулалдаад 1944 оны 6-р сарын 20-нд Германы армийн ухарч байх үеэр [[Витебск]] хотын ойролцоо Зөвлөлтийн [[Улаан Арми|Улаан армийн]] цэргүүд түүнийг олзолжээ. Киров хот дахь дайны олзлогдогсдын хуаранд 1 жил гаруй болсны 1946 оны 3-р сарын 2-нд Армени дахь хөдөлмөрийн хуаран руу шилжжээ. Улмаар 1947 онд түүнийг Москва хотын ойролцоох Красногорск дахь хуаран руу шилжүүлж, 1947 оны 12-р сард эх оронд нь буцаасан байна. Олзлогдож байхдаа тэрээр нацист итгэл үнэмшлээсээ татгалзсан "Толины нөгөө тал" ном дээр ажиллаж эхэлсэн. 1948 оны эхээр тэрээр гар бичмэлүүдээ аваад Австри руугаа иржээ. Тэрээр Венад 1989 онд нас барах хүртлээ шинжлэх ухаанд ажил амьдарлаа зориулсан юм. Конрад Лоренц шинжлэх ухааны судалгаанаас гадна шинжлэх ухаан түгээн дэлгэрүүлэгч байсан. Түүний номууд өнөөдөр ч өргөн тархсан хэвээр байгаа юм. == Шинжлэх ухааны гол үр дүн ба үзэл бодол == Шинжлэх ухааны үзэл бодлынхоо хувьд Конрад Лоренц бол тууштай хувьслын онолч, байгалийн шалгарлын онолыг дэмжигч байв. Олон төрлийн амьтны зан үйлийг шинжилсний дараа Лоренц "түрэмгийлэл, уур хилэн" нь зүгээр л гадны өдөөлтөд үзүүлэх хариу үйлдэл биш гэсэн алдарт [[Зигмунд Фройд|Зигмунд Фройдын]] дүгнэлтийг баталсан. Хэрэв эдгээр өдөөлтийг арилгавал түрэмгийлэл хуримтлагдаж, өдөөлтийг өдөөх босго тэг болж буурч болно. Хүмүүст тохиолддог энэ нөхцөл байдлын жишээ бол жижиг, тусгаарлагдсан орчинд бүлэг хүмүүст тохиолддог "экспедицийн уур хилэн" бөгөөд заримдаа жижиг шалтгаанаар хамгийн сайн найзыгаа хүртэл хөнөөхөд хүргэдэг гэж үздэг. Хэрэв түрэмгийлэл нь гадны өдөөлтөөс үүдэлтэй байвал энэ нь өдөөгч рүү чиглээгүй (жишээлбэл, шатлалын дээд түвшний хувь хүн), харин шатлалын доод түвшний хувь хүмүүс эсвэл амьгүй объектууд руу чиглэнэ гэж үзсэн. {{DEFAULTSORT:Лоренц, Конрад}} [[Ангилал:Австрийн эрдэмтэн]] [[Ангилал:Физиологи эсвэл анагаах ухааны Нобелийн шагналтан]] [[Ангилал:1903 онд төрсөн]] [[Ангилал:1989 онд өнгөрсөн]] gpqf1byjj5xqwkrzv2w23j83f6rim0n 0 146662 858906 858662 2026-06-15T08:56:26Z Zorigt 49 858906 wikitext text/x-wiki [[Файл:Le duan.png|thumb]] '''Ле Зуан''' ([[Вьетнам хэл|вьет.]] ''Lê Duẩn'', 1907 оны 4-р сарын 7-нд Францын харьяаны Аннамын Куангчи мужийн Битьла тосгонд төрсөн – 1986 оны 7-р сарын 10-нд Ханой хотод нас барсан) - [[Вьетнам|Бүгд Найрамдах Социалист Вьетнам Улсын]] төр, улс төрийн болон олон улсын коммунист хөдөлгөөний зүтгэлтэн. Ле Зуан бол Энэтхэг-Хятадын Коммунист Намыг үүсгэн байгуулагчдын нэг байв. 1960-1986 онд тэрээр [[Вьетнамын Коммунист Нам]]ын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга (анх нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга)-аар ажиллаж байжээ. 1986 онд Ле Зуаныг нас барсаны дараа Вьетнамын нийгмийн бараг бүх талыг хянах хүсэлтэй байсан гэж буруутгаж байв. Тэрээр ЗХУ-тай нягт харилцаатай байсан бөгөөд түүний хамгийн чухал амжилтуудын нэг бол Хятадын дарамт шахалт, дараа нь зэвсэгт түрэмгийлэлд өртсөн ч [[Камбож|Камбожид]] [[Пол Пот|Пол Потын]] дэглэмийг ялсан явдал байв. == Намтар == * 1929: Вьетнамын Хувьсгалт Залуучуудын Холбоонд элссэн. * 1930: Энэтхэг-Хятадын Коммунист Намд элссэн. * 1931: Бак Ки дахь Намын Хорооны Суртал ухуулгын хорооны гишүүн. * 1931 оны 4-р сарын 20: Хайфон хотод Францын эрх баригчдад баривчиллагдаж, Хоа Ло, Сон Ла, Кон Дао хотуудад 20 жил хоригдох ял авсан. * 1936: Суллагдаж, Трунг Ки хотод хувьсгалт үйл ажиллагаагаа үргэлжлүүлжээ. * 1937: Чун Ки дахь Намын Хорооны нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байжээ. * 1939: Энэтхэг-Хятадын Коммунист Намын Төв Хорооны Товчооны гишүүнээр томилогдсон. 1939 оны сүүлээр тэрээр Төв Хорооны 6-р хуралд оролцсон. * 1940: Сайгонд Францын эрх баригчид баривчилж, 10 жилийн хорих ял оноож, Кон Дао руу хоёр дахь удаагаа цөлөгдсөн. * 1946: Ерөнхийлөгч [[Хо Ши Мин|Хо Ши Минтэй]] хамт ажилласан. * 1946-1954: Өмнөд Вьетнамын Намын Хорооны нарийн бичгийн дарга, Намын Төв Хорооны Өмнөд хэсгийн нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байсан. * 1951: Бүх Вьетнамын Коммунист намын 2-р Их Хурлаар Төв Хороо болон Улс төрийн Товчоонд сонгогдсон. * 1954-1957: Өмнөд Вьетнамд хувьсгалт үйл ажиллагааг удирдсан. * 1957 оны сүүлээр [[Ханой]] руу явж, Ерөнхийлөгч Хо Ши Минтэй ойр хамтран ажилласан. * 1960 оны 9-р сар: Вьетнамын бүх намын гуравдугаар их хурлаар тэрээр Төв хороо болон Улс төрийн товчоонд сонгогдож, Намын Төв хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга, Цэргийн төв комиссын нарийн бичгийн даргаар томилогдсон байна. * IV (1976 оны 12-р сар) болон V (1982 оны 3-р сар) Бүх Вьетнамын намын их хурлуудаар Төв Хороо болон Улс төрийн товчоонд сонгогдож, 1986 оны 7-р сард нас барах хүртлээ [[Вьетнамын Коммунист Нам|Вьетнамын Коммунист намын]] Ерөнхий нарийн бичгийн даргын албан тушаалыг хашжээ. m56ojk42m6vt000gcz09nvmoayuj5uq 6 146696 858850 2026-06-14T16:46:05Z Enkhsaihan2005 64429 858850 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 6 146697 858854 2026-06-14T18:04:27Z Enkhsaihan2005 64429 858854 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 6 146698 858856 2026-06-14T18:12:28Z Enkhsaihan2005 64429 858856 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 6 146699 858857 2026-06-14T18:12:45Z Enkhsaihan2005 64429 858857 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2 146700 858891 2026-06-15T05:00:15Z J ansari 60911 J ansari moved page [[Хэрэглэгч:Луваанжалбын Батнасан]] to [[Хэрэглэгч:Насаа999]]: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Луваанжалбын Батнасан|Луваанжалбын Батнасан]]" to "[[Special:CentralAuth/Насаа999|Насаа999]]" 858891 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Хэрэглэгч:Насаа999]] 0cdu9fdx4t855lcto6l64hfifw69t8c 0 146701 858893 2026-06-15T07:00:02Z Delgermurun Shishkhed goliin sav gazriin zahirgaa 90862 Загзуу гол 858893 wikitext text/x-wiki Бүрэнтогтох сумын нутагт Могойн уулын баруун хойноос далайн түвшиний 1650 м өндрөөс эх авч 18 км урсаж Дэлгэрмөрөн голын урд биеэс далайн түвшнээс дээш 1318 м өндөрт Эрчим багийн төвийн баруун талд очиж цугтгадаг. kmt9nc7zvlbrpphoyf89yjpv3x6wbod 0 146702 858894 2026-06-15T07:08:17Z Delgermurun Shishkhed goliin sav gazriin zahirgaa 90862 Хөх цавын гол 858894 wikitext text/x-wiki Хөх цавын гол Бүрэнтогтох сумын нутагт бүлээний нурууны зүүн талд далайн түвшнээс дээш 1896 м өндөрт орших Доод нуураас эх авч 23 км урсан Хайрхан овооны ар талаас дадайн түвшнээс дээш 1774 м өндөрт Бургуулын голын ар биеэс цутгадаг. Хөх цавын голд 4 булаг горхи цутгана. 8o6uth5a36s236b19sabvfwf8f0z2kd 0 146703 858900 2026-06-15T08:38:32Z Шийрэвсэнгээ Бат-Очир 105197 Мэдээлэл 858900 wikitext text/x-wiki Хөх бүрдийн нуур нь Баян-Овоо сумын нутагт, Баянхонгор аймгаас баруун хойш 25 км-т, Баян-Овоо сумаас баруун урагш 1.6 км-т оршино. Нуурын усан мандалын талбай 1.6 км², урт нь 1.3 км, дундаж өргөн 0.65 км, хамгийн их өргөн 0.94 км, дундаж гүн 0.80 м.  Энэ нуур нь далайн түвшинээс дээш 1934 м өндөрт оршино. Хөх бүрдийн нуур нь 10 гаруй булгийн усаар тэжээгдэнэ. Хөх бүрдийн нуураас Нарийний гол эх авна. Шувуудаас ангир, бор галуу, хөх тогоруу элбэг, Монголын улаан номонд гангар хун (Cygnes, Cygnes), Цасч тэглэй (Egretta alba) тааралдана. 5ecmgeqq5m80f9rnps7350uqa14lx0u