Их Монгол Улс

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mn">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедиа</sitename>
    <dbname>mnwiki</dbname>
    <base>https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.6</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Тусгай</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Хэрэглэгч</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Хэрэглэгчийн яриа</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедиа</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедиагийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файлын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаВики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Загвар</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Загварын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Тусламж</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Тусламжийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Ангилал</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Ангиллын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Их Монгол Улс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1283</id>
    <revision>
      <id>859020</id>
      <parentid>858910</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T05:29:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-35091-43|~2026-35091-43]] ([[User talk:~2026-35091-43|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Huns.history0|Huns.history0]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ.</comment>
      <origin>855978</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="114889" sha1="fcqvytnlv3ctz6xlyn2rm5dbsoybcof" xml:space="preserve">{{Short description|Еврази дахь эзэнт гүрэн}}
{{Инфобокс түүхэн улс
| conventional_long_name = Их Монгол Улс
| native_name            = {{MongolUnicode|lang=xng|ᠶᠡᠬᠡ&lt;br/&gt;ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ&lt;br/&gt;ᠤᠯᠤᠰ}}&lt;br/&gt;{{tlit|xng|Yeke Monggol Ulus}} ([[Дундад Монгол хэл|Дундад Монгол]])
| common_name            = Их Монгол Улс
| status                 = [[Талын эзэнт гүрэн]]
| image_map              = Expansion of the Mongol Empire 1206–1294.gif
| image_map_caption      = 1206-1294 оны хооронд Монголын эзэнт гүрний Еврази даяарх тэлэлт
{{Legend|#B34345|Монголын эзэн гүрэн}} 
{{Legend|#CAD656|[[Алтан Орд]]}} 
{{Legend|#4E6241|[[Цагаадайн Улс]]}} 
{{Legend|#5B9749|[[Ил Хаант Улс]]}} 
{{Legend|#845DB0|[[Юань Улс]]}}
| capital                = {{Ubl|[[Аваргын балгас|Аварга]] (1206–1235)|[[Хархорум]] (1235–1271)}}
| common_languages       = {{Hlist|[[Дундад Монгол хэл|Дундад Монгол]]|[[Түрэг хэлнүүд]]{{Efn|Ялангуяа Алтан Ордны баруун [[Кипчак хэлнүүд|Кипчак аялгууд]],&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Колодзейчик |first=Дариуш |author-link=Дариуш Колодзейчик |url=https://books.google.com/books?id=FHrTxHmegRYC&amp;pg=PP1 |title=The Crimean Khanate and Poland-Lithuania: International Diplomacy on the European Periphery (15th–18th Century): A Study of Peace Treaties Followed by Annotated Documents |date=2011 |publisher=Brill |isbn=978-9-0041-9190-7 |location=Лейден |via=[[Google Books]]}}&lt;/ref&gt; Цагаадайн улсын [[Цагадайн хэл]]&lt;ref name=&quot;Kim2013&quot;&gt;{{Cite book |last=Ким |first=Хюн Жин |url=https://books.google.com/books?id=fX8YAAAAQBAJ&amp;pg=PA29 |title=The Huns, Rome and the Birth of Europe |date=2013 |publisher=[[Кембрижийн Их Сургуулийн Хэвлэл]] |isbn=978-1-1070-6722-6 |page=29 |access-date=2026-03-07 |via=[[Google Books]]}}&lt;/ref&gt; болон [[Юань Улс]]ын [[Хуучин Уйгур хэл]].}}|[[Хятад хэл|Хятад]]|[[Перс хэл|Перс]]|бусад хэл}}
| demonym                = Монголчууд
| government_type        = {{Ubl|[[Сонгодог хаант засаг]]|Хожим [[Удамшлын хаант засаг|удамшлын]]}}
| area_km2               = 33000000 км кв
| title_leader           = [[Хаан]]
| year_leader1           = 1206–1227
| leader1                = [[Чингис хаан]] (анхны)
| year_leader2           = 1229–1241
| leader2                = [[Өгэдэй хаан]]
| year_leader3           = 1246–1248
| leader3                = [[Гүюг хаан]]
| year_leader4           = 1251–1259
| leader4                = [[Мөнх хаан]]
| year_leader5           = 1260–1294
| leader5                = [[Хубилай хаан]] (нэрлэсэн)
| stat_year1             = 1206
| stat_area1             = 4000000
| ref_area1              = &lt;ref name=&quot;Taagepera499&quot;&gt;{{Cite journal |last=Таагепера |first=Рейн |author-link=Рейн Таагепера |date=1997 |title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia |url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807 |url-status=live |journal=[[International Studies Quarterly]] |volume=41 |issue=3 |pages=499 |doi=10.1111/0020-8833.00053 |issn=0020-8833 |jstor=2600793 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181119114740/https://escholarship.org/uc/item/3cn68807 |archive-date=2018-11-19 |access-date=2026-03-07|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;
| stat_year2             = 1227
| stat_area2             = 14500000
| ref_area2              = &lt;ref name=&quot;Taagepera499&quot;/&gt;
| stat_year3             = 1294
| stat_area3             = 33000000
| ref_area3              = &lt;ref name=&quot;Taagepera499&quot;/&gt;
| currency               = Янз бүр{{efn|[[Дирхам]] зэрэг зоос, мөнгө (''сүхэ''), торгон дээр суурилсан цаасан мөнгө, эсвэл хожим нь гарсан бага хэмжээний [[Юань улсын зоос|Хятад зоос]], [[Юань улс]]ын үеийн цаасан [[Жяочао]] мөнгөн тэмдэгт багтана.}}
| footnotes              = {{Notelist}}
| s1                     = Алтан Орд
| s2                     = Цагаадайн Улс
| s3                     = Ил Хаант Улс
| s4                     = Юань Улс
}}
{{Монголын түүх}}

'''Их Монгол Улс''' {{MongolUnicode|ᠶᠡᠬᠡ&lt;br /&gt;ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ&lt;br /&gt;ᠤᠯᠤᠰ}} (1206-1635), мөн '''Монголын Эзэнт Гүрэн''' {{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠨ&lt;br /&gt;ᠡᠵᠡᠨᠲᠦ&lt;br /&gt;ᠭᠦᠷᠦᠨ}} ([[Англи хэл|Англи]]: ''Mongol Empire'', 1206-1260/1368) нь Ази, Европ тивийг тэгнэн оршсон, Монголын төдийгүй, хүн төрөлхтний түүхэн дэх хамгийн том үргэлжилсэн эх газрын эзэнт гүрэн байв. Тус эзэнт гүрэн Зүүн Азийн өнөөгийн Монгол орны нутгаас үүсэж, хүчирхэгжин тэлсээр оргил үедээ асар уудам газар нутгийг хамарч байжээ. Судлаачид Их Монгол улсын газар нутгийг 46,000,000 эсвэл 55,000,000 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; хэмээн зөрүүтэй байдлаар тооцоолдог. Их Британийн түүхчид Их Монгол Улсыг, газар нутгийн хэмжээгээрээ, [[Британийн эзэнт гүрэн|Их Британийн эзэнт гүрний]] дараа орох, дэлхийн түүхэн дэх 2 дахь том эзэнт гүрэн гэж тэмдэглэсэн нь, дагаж орсон болон хараат буюу вассаль улс орон, овог, аймгуудыг оруулаагүй тооцсонтой холбоотой юм.  

Анх  [[1206 он|1206 онд]] [[Чингис хаан|Чингис Хааны]] байгуулсан Их Монгол Улс нь алтан хөөрхөн, наран ургах зүгээс наран жаргах зүг хүртэл, [[Номхон далай]]н эргээс [[Хар тэнгис]], [[Дунай мөрний]] сав газар, өмнө зүгээс, [[Зүүн өмнөд Азийн]] болон далайн арлуудын хараат буюу [[вассал|вассаль]] орнууд, умард зүгт, Хойд мөсөн далай, [[Енисей мөрөн|Енисей мөрний]] сав газрын овог, аймгуудыг хамруулсан асар уудам том газар нутгийг эрхшээн оршиж байлаа. 

[[Ази]], [[Европ]] тивийн олон арван улс, хэдэн зуун хот балгасыг байлдан дагуулж, сая сая иргэдийг хурааж, эрхшээлдээ оруулсан, монгол цэргийн тоо нь 250'000-аас хэтэрч байсангүй.

Чингис Хаан төв Ази болон одоогийн [[Монгол|Монгол улсын]] газар нутаг дахь тархай бутархай олон арван нүүдэлчин аймгуудыг нэгтгэж, [[Алтан улс|Зүрчидийн Алтан улс]], [[Тангуд|Тангуд улс]], [[Хорезмын эзэнт улс]]ыг байлдан дагуулснаар, Их Монгол Улсын үүсэл хөгжлийн үндэс суурь тавигджээ. Монголын эзэнт гүрэн (Их Монгол Улс) нь Зүүн Азийг Баруун Европтой, Номхон далайг Газар дундын тэнгистэй холбосон асар өргөн худалдаа, харилцааны сүлжээ болж, дэлхийн түүхийн хөгжилд гүнзгий нөлөө үзүүлсэн билээ.

== Үүсэл хөгжил ==
{{Гол|Дундад зууны монгол аймгууд|Эргүнэ хунгийн домог|Монгол овог аймгуудын жагсаалт}}
[[Файл:Mongol 1206.jpg|thumb|right|300px|1206 он Монголын овог аймгууд]]
[[Файл:Mongol Empire c.1207.png|thumb|300px|Их Монгол Улс 1207 он]]
[[Файл:Ih Mongol Uls.png|thumb|right|300px|Их Монгол Улс]]

XII зууны сүүлийн хагаст Монголын газар нутагт [[Хамаг Монгол]], [[Хэрэйд]], [[Мэргид]], [[Татар]], [[Найман]] зэрэг олон арван нүүдэлчин аймгууд мөнхийн дайн дажинтай байлаа. Хамаг Монгол аймгийн хаанаар 1189 онд өргөмжлөгдсөн [[Чингис хаан]] улс төр болон цэрэг зэвсгийн хүчээр зэргэлдээх аймгуудыг өөртөө нэгтгэж [[1206 он|1206 онд]] Их Монгол Улсыг байгуулсан байна. Нүүдэлчин аймгуудын нэгдлийг хөрш зэргэлдээ орнууд эерэгээр хүлээж авсангүй. Улмаар улс төр, эдийн засгийн зөрчил нь дайн үүсэх шалтгаан болж Чингис хаан Зүрчидийн [[Алтан улс]], [[Тангуд]] болон [[Хорезм эзэнт улс]]ад цэрэглэн халдаж цаашлан [[Азербайжан]], [[Гүрж]]ийг эзэлж [[Калка гол]]ын хөвөөн дээр [[Орос]]ын вангуудын цэргийг бут цохьжээ. Тангудын эсрэг хийсэн сүүлчийн аян дайндаа Чингис хаан өвчнөөр таалал төгссөн бөгөөд өөрийн байгуулсан эзэнт улсаа хүү нартаа гэрээслэн үлдээсэн түүхтэй юм.

=== Гол үйл явдлуудын хэлхээс ===
* 1189 он: [[Хар зүрхний Хөх нуур]]т [[Алтан ]], [[Хучар|Хучир]], [[Сача бэхи]], [[Тайчу]] зэрэг [[Хамаг Монгол]]ын нөлөө бүхий ноёдын хуралдаан болж, [[Тэмүжин]]г Хамаг Монголын ханд өргөмжилж 

* 1206 он: [[Онон мөрөн|Онон мөрний]] эхэнд Монгол ноёдын [[Их Хуралдай]] хуралдаж Их Монгол улс байгуулагдсаныг даяар олонд тунхаглан зарлаж, Тэмүжин ханыг [[Хаан|Их Хаан]] Чингис хаанаар өргөмжлөв.
* 1207 он: Монголчууд баруун хойд [[Хятад]] болон [[Төвөд]]ийн зарим газар нутгийг эзлэн оршиж байсан Тангудыг дайлах аян дайныг эхэлж 1210 онд Тангудын хаан бууж өгснөөр Чингис хаан цэргээ гэдрэг татжээ. Тухайн үед [[Уйгур үндэстэн|Уйгарууд]] Их Монгол улсад дагаар орж цаашдын аян дайнууд болон улс гүрнийг төвхнүүлэх ажилд идэвхитэй оролцжээ. 
* 1211 он: Чингис хааны их цэрэг элсэн говийг гаталж Алтан улсад цөмрөн оров. [[Хуан Эр Цуйгийн Тулалдаан|Цавчаал боомтын тулалдаан]]аар Алтан улсын цэргийн давуу хүчтэй тулгаран анхны томоохон ялалтыг байгуулав. 
* 1218 он: Монголчууд [[Хар Кидан]] улсын нутагт нэвтэрч [[Кашгар|Кашгар хотыг]] эрхшээлдээ авчээ.
* 1218 он: Чингис хааны элчийг цаазаар авснаар [[Хорезм]]ийн шах [[II Мухаммед (Хорезм)|Мухаммед]] их дайны харангыг дэлдэв. 
* 1219 он: Монголын цэрэг Сырдарья мөрнийг гаталж Туркестаны нутагт нэвтрэн оржээ.
* 1219–1221 он: Хэдийгээр умард Хятадад [[Алтан улс]]тай хийж байсан дайн үргэлжилж байсан ч Чингис хаан баруун зүгт Хорезмын эзэнт улсыг амжилттай дайлж, улмаар [[II Мухаммед (Хорезм)|Мухаммед шахыг]] устгах даалгаварыг [[Зэв]], [[Сүбэдэй]] нарт өгчээ. 
* 1223 он: Зэв, Сүбэдэй нар 20000 морьт цэргийг удирдан [[Калка гол]]ын хөвөөнд анх удаа [[Русь|Орос]], [[Кипчак]]ын хамтарсан цэрэгтэй тулалдан ялалт байгуулжээ. 
* 1227 он: Чингис хаан Тангудын дайлж яваад тэнгэрт халив. Энэ үед Монголын эзэнт гүрэн 26 сая километр квадрат газар нутгийг эзэлж хэмжээгээрээ [[Ромын эзэнт гүрэн]] болон Македоны эзэнт гүрнээс дөрөв дахин том болсон байв. 
* 1229 он: Өгэдэй их хаан ор сууж, '''Далай хаан'''аар өргөмжлөгдөв. 
* 1237 он: Монголчууд [[Бат хаан]]ы удирдлаган дор нэгдэн [[Монголчуудын Русь руу хийсэн довтолгоо|баруун зүгт довтолж]] [[Киевийн Вант Улс|Киев]]ийн эсрэг дайныг эхлүүлэв. 
* 1240 он: Киевийн Вант Улсуудыг хөнөөв. Мөн дорно зүгт [[Солонгос]]ыг эрхшээлдээ оруулав. 
* 1241 он: Монголчууд [[Польш]]ийн [[Легница|Легница хот]]ын дэргэд буюу [[Легницийн тулалдаан]]аар [[Польш]], [[Герман]], [[Франц]]ын хамтарсан 30 мянган хүнтэй армийг бут цохисон байна. Мөн [[Сайо гол]]ын хөвөөнд [[Мохийн тулалдаан]]аар [[Унгар]], [[Хорват]]ын 65000 хүнтэй шигшмэл армийг бут цохив. 
* 1241 - 1242 он: Бат хааны арми [[Болгар]]ыг эзэлж жил бүр алба гувчуур авах болов. 
* 1241 он: Өгэдэй хаан нас эцэслэж Европыг эзэлж байсан цэргийн жанжид, хан хөвгүүд Их Хуралдайд дуудагдаж нутгийн зүг хүлгийн жолоо залав.
* 1242 он: Монголчууд [[Адриатын тэнгис]] хүрэв.
* 1246 он: [[Гүюг хаан]], Их хаанаар өргөмжлөгдөв.
* 1248 он: Гүюг хаан нас нөгчөв.

===Их Монгол Улс байгуулагдах урьдач нөхцөл бүрэлдсэн нь===

XII зууны монголчуудьн өмнө тархай бутархай оршиж, өөр хоорондоо ямагт харгалдан бусдын зууш болох уу, эсвэл нэгэн дээвэр дор нэгдэн нягтарч, өгсөн дээшлэх үү гэсэн ацан зам тулгарчээ. Тэрхүү түүхэн сонголтыг зөв ухамсарласан Хамаг Монголын хан [[Тэмүжин]] эсгий туургатныг нэгтгэх тэмцэлд эргэлт буцалтгүй оржээ. Хамаг Монголын дотор Тэмүжинээс гадна [[Жамуха|Жамух]]ын толгойлсон хүчний нөгөө туйл үүсэж, тэд тус тусдаа хүчээ зузаатгахыг эрмэлээж байв. Харин цагийн байдал Тэмүжиний талд аятай эргэж, Жамухын харъяат нараас түүний талд дагаар орсоор байлаа.
[[Хэрэйд]]ийн ханлигийн дотор эвдрэл гарч, [[Ван хан|Тоорил]] ханыг хүчин мөхөсдөхөд [[Тэмүжин]] ивээлдээ авч дахин тэнхрүүлэв. Ингээд түүнтэй хамт 1196 онд [[Алтан улс]]ад туслан, [[Татар]]т хамтын хүчээр цохилт өгчээ. Тэд 1199 онд [[Найман]]ы ханлигтай нүүр тулж байлдсанаас гадна Монгол угсааны олон аймгийг байлдан дагуугав. Гэвч [[Тайчууд]], [[Хонгирад]], [[Ихирэс]], [[Горлос]], [[Татар]], [[Ойрад]], [[Найман]] аймгийн ноёд эвсэж, Чингисийн эсрэг шинэ холбоо байгуулжээ. Тэд 1201 онд Эргүнэ мөрний хөвөөн дээр хуралдаж, [[Жамуха]] сэцэнийг '''Гүр хаан''' хэмээн өргөмжилжээ. Эл бүлэглэлийн эсрэг Тэмүжин Тоорил хантай хүч хавсран тулалдаж бут цохижээ. Жамухын эвслийг бут цохисны дараа Тэмүжин 1202 онд Татарыг эрхэндээ бүрмөсөн оруулав.

Жамуха Хамаг Монголын нөлөө бухий язгууртан [[Алтан]], [[Хучар|Хучир]] нарыг талдаа урвуулж, Тоорил ханы хүү Нялх Сэнгүмээр эцгийг нь ятгуулж, 1203 онд Тэмүжиний эсрэг дахин эвсэл байгуулжээ. Үүнийг тагнаж мэдсэн Тэмүжин 1203 оны намар [[Туул гол]]ын хавь газар Тоорил ханыг гэнэдүүлэн цохижээ. Ингэж [[Тэмүжин]] хамгийн хүчирхэг Хэрэйдийн ханлигийг мөхөөснөөр Монгол туургатны дотор эрх сүр, нэр хүнд нь эрс өсөв. Эцэст нь өмнөх тулалдаануудад ялагдаж, Найманы [[Таян хан]]ыг тойрон бүгсэн ханлиг, аймгуудын хэсэг бусаг хүчийг 1204 онд бут цохисноор Монгол туургатны үндсэн гол хэсгийг өөртөө нэгтгэжээ. Тэмүжин ийнхүү «хагацсан улсаа хамтатгаж, бутарсан улсаа бүртгэх» их үйл хэргийг бүтээсэн билээ. Энэ үе бол Их монгол улс байгуулагдах явц дахь нэг ёсны шилжилтийн үе байжээ.

===Их Монгол Улс байгуулагдсан нь===
[[File:Genghis Khan empire-en.svg|thumb|Монголын байлдан дагуулалт]]
[[File:Empire_of_Genghis_Khan_at_his_death.png|thumb|Чингис хааныг өөд болох үеийн Их Монгол Улсын газар нутаг]]
3-р жарны улаан [[бар жил]] (1206) бол Монгол түмэнд ивээлээ өгч, хэзээ ч үл умартах түүхэн аугаа их үйлсийн гараа болсон юм. 1206 оны намар цагт [[Онон гол|Онон голын]] эхнээ [[Чингис хаан|'''Тэмүжиний''']] oрд өргөөнд Монголын язгууртан дээдсийн их чуулган '''[[Их Хуралдай]]''' хуралджээ. Их Хуралдайн өмнө тавигдсан үндсэн зорилт нь '''Их Монгол Улс''' байгуулагдсаныг даяар олноо зарлан тунхаглах, нүүдэлчин монголчуудын төрийн жолоог бат түвшин атгах их хааныг сонгон өргөмжлөх явдал байв.
 
Ийнхүү монгол угсааны олон ханлиг аймгуудыг нэгтгэн захирсан Монгол хэмээх улс [[Төв Ази|Төв Азид]] тогтнон мандсан байна. Шинэ тулгар Монгол улс тогтнон мандахад бас Чингис хааны шадар зүтгэлтнүүд, нийт Монгол түмэн гол үүрэг гүйцэтгэсэн. Монголын тулгар төр тогтсоныг өргөн утгаар нь авч үзвэл, МЭӨ 3 зуунаас үүдэлтэй яэгуурын монголчуудын 1400-аад жилийн шаргуу тэмцлийн зүй ёсны үр дүн, нүүдэлч удмынхны нийгэм-улс төрийн хөгжилд гарсан чанарын хувьсал өөрчлөлт, өтгөс өвгөдөөс маань улбаалсан төр ёсны уламжлал, шинэчлэлийи яах аргагүй гойд содон түүхэн үзэгдэл байсан юм. Их Монгол нь улс хэмээх орчин цагийн ухагдахууны үндсэн шалгуур - тодорхой газар нутаг, хил хязгаар, хүн ам, төр болон төрийн бүрэн эрхт байдал хэмээх гол болзолуудыг бүрэн дүүрэн хангаж байсан юм.
 
Чингис хааны үндэслэн байгуулсан Их Монгол Улс нь эхэн үедээ умардаас өмнөд этгээдэд [[Байгал нуур|'''Байгал нуураас''']] [[Цагаан хэрэм|'''Түмэн газрын цагаан хэрэм''']] хүртэл,  [[Хянганы нуруу|'''Хянганы нуруунаас''']] [[Алтайн нуруу|'''Алтайн чинад''']] хүртэл зүүнээс өрнөд хүртэл өргөн уудам нутгийг эзлэн оршиж байв. 1207 онд [[Зүчи]] баруун гарын их цэргийг удирдан, '''буриад, хабханас, тува,''' зэрэг [[Ойн иргэд]]ийг Их Монгол улсад нэгтгэжээ. 

1218 онд киргизүүдтэй хамт бослого гаргасан [[түмэд]]үүд  Чингисийн цэрэгт дарагдсаны дараа зарим хэсэг нь [[мэргид]]үүдтэй цуг [[Якут]] руу очсон нь якутын мэргид, тумат овог болжээ. Якут эрдэмтэд энэ нүүдлийг якутын ард түмэн бүрэлдэхэд нөлөөлсөн сүүлчийн үйл явдал гэж үздэг. Түрэг хэлнүүдээс монгол хэлтэй хамгийн ойр нь [[якут хэл]] юм. Якут хэлний 30% нь монгол үг байдаг. [[:en:Yakutian horse|Якутын баруун нутгийн адуу]] нь [[:en:Mongolian horse|монгол адуутай]] төстэй нь тогтоогджээ. Бусад түмэд хүмүүсийг урагш нүүлгэсэн нь одоогийн Өмнөд Монголын Түмэд болсон бололтой. Хожим [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх хаан]] мөн адил бослого гаргасан [[урианхай]]чуудыг тарааж хуваажээ.

Чингис хааныг тэнгэрт хальсны дараа түүний хүүхдүүд нь хоорондоо хаан ширээний төлөө тэмцэлдэв. Чингисийн гэрээслэл ёсоор [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй]] хаан ширээнд суух ёстой байсан боловч Чингисийн дүү Тэмүгэ Отчигин зэрэг нөлөө бүхий зарим ноёд Чингисийн отгон хүү [[Тулуй|Тулуйг]] хаан болгох санаатай байжээ. Түүнийг гадарлаад ч тэр үү, Өгэдэй ширээ залгамжлахаас цааргалах дүр үзүүлж, түүнээс шалтгаалан шинэ хаан өргөмжлөхөөр Хэрлэний “хөдөө аралд” эхэлсэн Их Хуралдай 40-өөд хоног үргэлжлэн байж 1229 оны билгийн 8-р сард сая өндөрлөжээ. Өгэдэйн ширээнд суухад авга ах Отчигин, [[Бэлгүдэй]], ах [[Цагадай|Цагаадай]], дүү [[Тулуй]], ах [[Зүчи|Зүчийн]] хүү [[Бат хаан|Бат]] зэрэг дээдэс онцгой хүндэтгэл үзүүлж мөргөн ёсолж, Цагаадай Тулуй нар 2 талаас түшиж, авга Отчигин араас нь тулж ширээнээ суулгажээ. Үүнээс хойш их хааныг өргөмжлөх бүрд бүгд мөргөх ёсон тогтсон гэдэг. 1241 онд [[Өгэдэй хаан]] нас бармагц хаан ширээний төлөө тэмцэл дахин өрнөжээ. Өгэдэйн ач хөвгүүн Ширмүн буюу Тулуйн хүү Мөнх хоёрын нэгийг ширээ залгамжлуулахаар гэрээслэлсэн гэдэг. Гэтэл Өгэдэйн хатан мэргэд овгийн [[Дөргөнэ]] /Туракина/ төрийн эрхийг түр барьж байгаа байдлаа ашиглаж өөрийн хүү [[Гүюг хаан|Гүюгийг]] хаан болгох гэж хүчлэн оролджээ. Үүнээс болж шинэ хааныг сонгон өргөмжлөх явдал хойшлогдож 4-н жил шахам Дөргэнэ хатан төр барьжээ. Шинэ хааныг сонгох [[Их Хуралдай|Их Хуралдайг]] хуралдуулах гэж хэдэн удаа оролдсон боловч шийдвэрлэх гол эрх мэдэл бүхий хүмүүс цуглахгүй хойшлогдсон байна. Гагцхүү 1245 оны намар Хар хүрмийн (Хүрмэн чулуутайн нутагт Хар хүрэм голын хөвөөнд боссон тул Хар хүрэм гэж нэрлэсэн) ойролцоох Далан даваа гэдэг газар Их Хуралдай болж [[Гүюг хаан|Гүюгийг]] хаанд өргөмжилсөн байна. Тэр хуралдай их өргөн болсон гэдэг. Их монгол улсын өнцөг булан бүрээс алтан ургийн ноёд язгууртнаас гадна Хятад, Орос, Солонгос, Франц, Гүрж, Герман, Араб, Багдад улс болон Ромын пап ламын элч [[Плано Карпини]] зэрэг гадаадын олон элч, төлөөлөгч нар ирсэн аж. Гүюг бас л хаан болохоос татгалзсан дүр үзүүлж миний дараа манай удмынханд хаан ширээг залгамжлуулж байх юм бол хаан больё гэсэн болзол тавьж зөвшөөрүүлээд хаан болжээ. Гүюг хаан ширээнд удсангүй. 1248 оны хавар дайнд явж байгаад [[Самарканд]] хотын орчимд тэнгэрт хальжээ. Хаан ширээний тэмцэл дахиад л өрнөжээ. Энэ завшааныг Гүюгийн их хатан [[Огул Каймиш]] ашиглан 1249-1251 онд төр барьжээ. Чингис хааны хойчис Зүчи-Тулуйхан, Цагадай-Өгэдэйхэн гэсэн 2 тал болж хуваагджээ. Алтан ордны улсын [[Бат хаан|Бат хан]] насны ахмад, нэр хүндтэйн учир 1249 онд өөрийн байгаа газарт Их Хуралдай хийх санал дэвшүүлж, олон ноёдод урилга зарлага явуулжээ. Тэнд цөөхөн хүн очсон боловч Батыг өөрийг нь их хаан болгох саналыг дэвшүүлжээ. Бат түүнийг хүлээж авсангүй, харин Тулуйн хүү Мөнхийг хаан өргөмжлүүлэхээр тогтоожээ. Гэтэл Өгэдэй-Цагадайнхан Өгэдэйн ач хүү Ширмүнийг хаанд өргөмжлөх санаатай байжээ. Хаан ширээний төлөөх тэмцэл ил далд үргэлжилж 1251 оны зун Алтан ордны улсын Бэрх ноёны удирдлагаар болсон Их Хуралдайгаар [[Мөнх хаан|Мөнхийг]] хаанд өргөмжилжээ. Мөнх хаан болоод өөрийг нь эсэргүүцсэн Өгэдэйн ач хүү Ширмүн, Гүюгийн хүү Хочин, Нуху, Чингис хааны дотны нөхөр Зэлмийн хүү Есүндэй, Занги, Цанай, Элжигдэй, түр хугацаагаар төр барьж байсан Хаймиш хатан, Гүюгийн их түшмэл Чингай зэрэг 70 гаруй хүнийг хатуу чанга шийтгэн ихэнхийг нь цааш нь харуулж [[Дөргөнэ]] хатан зэргийг цөлсөн байна. Гүюгийн дэмжлэгээр [[Цагаадайн Улс|Цагаадай хаант улсын]] ширээг эзэлж байсан Цагаадайн хүү [[Есөнмөнх|Есөнмөнхийг]] баривчилж цаазлаад, ширээг Цагаадайн ач Хар-Хулагуд эзлүүлжээ. Мөнх хааны энэ эрс тэс ширүүн арга хэмжээ нь Мөнх хааны байр суурийг бэхжүүлж, улс төрийн хямрал тэмцлийг намжаасан байна. Ийнхүү Чингисээс хойш Чингисийн удмынханы дунд хаан ширээний төлөө тэмцэл ахин дахин өрнөж байжээ. Энэ муу үзэгдэл ганц монголд тохиолдсон зүйл бус, дэлхийн олон улс оронд үзэгдэж байсан ба байдаг үзэгдэл болохыг тэмдэглэх хэрэгтэй. 

=== Их Монгол Улсын төр барьсан хаад болон хатад: ===
# '''[[Чингис хаан|Тэмүжин]]''' (1206-1227). Өргөмжилсөн нэр нь Чингис. Эцэг нь Есүхэй, эх нь олхонуд аймгийн Өүлэн Үжин. Усан морин /хар/ жилийн зуны тэргүүн сарын 15-нд (аргын 1162 оны 5-р сарын 31/ мөн 6-р сарын 1-н ч гэдэг) одоогийн Хэнтий аймгийн Дадал сумын нутаг- Онон мөрний [[Дэлүүн болдог]] гэдэг газар төрсөн. Шороон тахиа жил /1189 он/ Хамаг Монгол улсын хан болж, Чингис гэдэг цол авсан. Улаан барс жилийн /1206 он/ намар оройхон нэгдсэн Их Монгол улсын хаанд өргөмжлөгдсөн. Хаан ширээнд 22 жил суусан. Гал гахай жилийн /1227 оны 8-р сард/ зун тэнгэрт халив. 66 жил наслажээ.
# '''[[Тулуй]]''' (1227-1229).  Чингис хааныг тэнгэрт халихдаа Өгэдэйг залгамжлагчаар зарласан боловч тэрээр хаан ширээнд суухаас цааргалсан тул Тулуй 2 жил эрх мэдлийг гартаа авсан.
# '''[[Өгэдэй хаан|Өгэдэй]]''' (1229-1241). Өргөмжилсөн нэр нь Далай хаан. Эцэг нь Чингис, эх нь хонгирад аймгийн Бөртэ Үжин. 1186 онд төрсөн. 1229 оны 9-р сараас 1241 оны 12-р сард тэнгэрт халих хүртлээ хүртэл хаан ширээнд 13 жил суусан. Их хатан нь найман аймгийн Дөргэнэ хатан байв/Туракина/.
# [[Дөргөнэ|Дөргөнэ хатан]] (1241-1246) Өгэдэйн 6-р хатан 5 жил түр төр барьсан.
# '''[[Гүюг хаан|Гүюг]]''' (1246-1248). [[Өгэдэй хаан]], [[Дөргөнэ]] хатан нарын хүү болж 1206 онд төрсөн. 1246 оны хавар их хаанд өргөмжлөгдсөн, 1248 оны хавар тэнгэрт хальж 2 жил хаан ширээнд суусан.
# [[Огул Каймиш хатан]] (1249-1251) Гүюг хааны их хатан 2 жил төр барьсан.
# '''[[Мөнх хаан|Мөнх]]''' (1251-1259 ). Чингис хааны отгон хүү Тулуй, хэрэйдийн Сорхахтани хатан нарын хүү болж 1208 онд төрсөн. 1251 оны зун их хаанаар сонгогдсон, хаан ширээнд 9 жил сууж 1259 оны зун Сычуаньд цэргийн хуаранд өвчнөөр тэнгэрт хальсан.
# '''[[Аригбөх]]''' (1260-1264). Эцэг нь Чингисийн хүү Тулуй, эх нь хэрэйдийн Сорхахтани хатан, 1257 онд Мөнх хаан Сун улсыг дайлаар мордохдоо төр хариуцан тамга барьж суухаар Хар-Хоринд үлдээсэн, 1260 оны зун Хар-Хоринд Их Хуралдайгаар хаан ширээнд өргөмжлөгдсөн, гэтэл төрсөн ах [[Хубилай хаан|Хубилай]] мөн өөрийгөө [[Шанду|Шандуд]] Их Хуралдай гэгчийг хуралдуулж хаан гэж тунхагласан тул ахтайгаа хаан ширээний төлөө тэмцэлдэн дайтаад 1264 онд ялагдаж Хубилайд буун өгсөн, 1266 онд нас барсан эсвэл хорлогдсон байж магадгүй хэмээн түүхэнд таамагладаг байна.
# [[Хубилай хаан|'''Хубилай''']] (Сэцэн) хаан (1260-1271) — 11 жил хаан суусан. Чингис хааны ач хүү буюу Тулуйн II хөвүүн.
''Их'' ''Монгол Улсын хааны цолыг Юань улсын захирагчид өвлөн авсан''.

=== Юань улсын хаад: ===
# [[Хубилай хаан|'''Хубилай''']] (Сэцэн) хаан (1271-1294) — Чингис хааны ач хүү буюу Тулуйн II хөвүүн.
# '''[[Өлзийт]]''' (Төмөр) хаан (1294-1307) — 13 жил хаан суусан. Хубилай хааны хүү [[Чингим|Чингим хунтайжийн]] отгон хөвгүүн.
# '''[[Хайсан хүлэг хаан|Хүлэг]]''' (Хайсан) хаан (1307-1311) — 4 жил хаан суусан Чингим хунтайжийн хоёрдугаар хүү [[Дармабала|Дармабал]] тайжийн ууган хүү.
# [[Аюурбарбад буянт хаан|'''Буянт''']] (Аюурбарбад) хаан (1311-1320) — 9 жил хаан суусан. Хайсан Хүлэг хааны дүү.
# [[Шадбал гэгээн хаан|'''Гэгээн''']] (Шадбал) хаан (1321-1323) — 4 жил хаан суусан Буянт хааны хөвүүн.
# '''[[Есөнтөмөр хаан]]''' (1323-1328) — 5 жил хаан суусан. Хубилай хааны гуч, [[Гамала]] жинь вангийн хүү.
# [[Аригиба хаан|Асухиба хаан]] (1328) — 3 сар хаан суусан Есөнтөмөр хааны ууган хөвгүүн.
# '''[[Хүслэн хаан]]''' (1329) — 7 сар хаан суусан Хүлэг хааны ууган хөвүүн.
# [[Тугтөмөр хаан|'''Заяат''']] (Тугтөмөр) хаан (1328-1329, 1329-1332) — 4 жил хаан суув. Хүлэг хааны II хөвүүн.
# '''[[Ринчинбал хаан]]''' (1332) — 40 хоног хаан суув. Хүслэн хааны отгон хөвүүн.
# [[Тогоонтөмөр хаан|'''Ухаант (Тогоонтөмөр) хаан''']] (1333-1370) — 38 жил хаан суусан, Ринчинбал хааны ах.

&lt;gallery&gt;
Файл:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg
Файл:YuanEmperorAlbumOgedeiPortrait.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Зохион байгуулалт ==

=== Цэргийн зохион байгуулалт ===
{{Гол|Их Монгол Улсын цэргийн зэвсэг, зэвсэглэл}}
[[Файл:DiezAlbumsArmedRiders II.jpg|thumb|Перси дэх Морин цэрэг]]
[[Файл:Bitwa pod Legnicą.jpg|thumb|Легницийн тулалдаан]]
[[Файл:Mōko Shūrai Ekotoba e20(2).JPG|thumb|Монголчууд Японд довтолсон]]

[[Хишигтэн]] нь Их Монгол улсын зэвсэгт хүчний цөм болж байсан боловч, цэргийн хэрэг нь цар далайцаараа ихээхэн өргөн агуулгатай байжээ. Арван өрхөөс татсан арван цэргээс бүрдэх аравт, арван аравт бүрийн цэрэг нийлсэн зуут, арван зуутын цэргээс бүрдсэн мянгат, арван мянгатын цэрэг бүхий түмт байхаар журамласан цэргийн зохион байгуулалтын тогтолцоо нь Их Монгол улс байнгын хүчирхэг армитай байх нөхцлийг бүрдүүлсэн юм.

[[Чингис хаан]] цэргээ шинэ зохион байгуулалтанд оруулж, байнгын армийг бий болгов. Цэргийн ерөнхийлөн захирах тушаалтныг буй болгож, тэр тушаалд нэрт жанжин [[Хубилай]]-г томилов. Мөн дээд хэмжээний арван хоёр зөвлөхөөс бүрдсэн Илдэч хэмээх цэргийн бодлогын газрыг байгуулав. Цэргийн яамны маягийн эл байгууллага нь цэргийн эрдэм ухааныг хөгжүүлэх, цэргээ байлдааны байнгын бэлтгэл сургуультай байлгах, цэргийн жанжин, дарга нарын удирдлагын ур чадварыг ямагт төгөлдөржүүлэх, армийн зохион байгуулалтыг чанд цэгцлэх, дээд зэргийн уян хатан, хөдөлгөөнт армийг байлдааны бэлэн байдалд барьж байх гол үүрэгтэй байжээ.

[[Чингис хаан]], түүнийг залгамжлагчид цэргийн үйлдвэрүүдийг хөгжүүлж, анги, нэгтгэлүүдийг шинэчлэн зохион байгуулж, 1206 оны байдлаар 95 мянгат болон 10,000 хишигтэн цэрэг нийт 105 мянган цэрэг хүрч байсан. 

Их Монгол улс хүчирхэг зэвсэгт хүчинтэй байсан нь цэргийн сургалтын бүхэл бүтэн тогтолцоо бүрдүүлсэнтэй холбоотой. Эл тогтолцоо нь, хүүхдээ хар багаас нь морь унуулж, нум сум харвуулж сургах, байлдах болон агнах наад захын эрдмийг эзэмшүүлэхийг иргэн бүрийн зайлшгүй үүрэг болгосон бүх нийтийн цэргийн бие даасан сургалт; мөн моринд гарамгай болгох, сэлэмдэх урлагт суралцах, оньсон техник  эзэмших зэрэг албан ёсны мэргэжлийн сургалт гэсэн хоёр үндсэн хэлбэртэй байжээ. Байн байн тэмцээн, наадам зохион байгуулж байсан нь зугаа цэнгэлийн төдийгүй, цэргийн сургалтын үр дүнг шалгах гол хэлбэр байсан.

Чингисийн цэргийн эрдэм ухаан нь ашигтай байрлалаас түрүүлж, гэнэтийн цохилт өгч байлдааны санаачилгыг гартаа атгах, газар орон цагийн байдалд зохицон таацуулан шийдвэр гарган хэрэгжүүлэх, морьт цэргийн хөдөлгөөнт чанарын өндөр боломжийг шавхан дайчлах, цэрэг  эрийн зориг хүч, сэтгэл зүйн хатуужил, ов мэх, авхаалж самбааг илтгэж, улс төр, цэргийн бодлогыг чадварлаг хослох урлаг байв.

Их Монгол улсын зэвсэгт хүчин нь хөнгөн болон хүнд морин цэргээс бүрдэж байв, Хөнгөн морин цэрэг хөдөлгөөнт чанар, суу залиараа нэн гайхамшигтай. Хүнд морин цэрэг нь өвч зэвсэглэсэн тусгай зориулалт бүхий цэрэг юм. Цэргийн гол зэвсэг нь нум сум, сэлэм, жад, сүх төмөр, шийдэм, бороохой, хуяг дуулга байв. Монголын морьт арми нь хэрэм боомт эвдэх инженерийн ангитай байжээ. Ийм ч учраас монголчууд урьд өмнө дэлхий дахинд хэзээ ч байгаагүй цэрэг дайны номлолыг бий болгосон бөлгөө. Мөн үүнд нэгэн зүйл сонирхол татаж байгаа нь Дундат зууны үеийн Монгол цэргийн зэвсэглэлд алсын тусгалтай, сөнөөх хүч чадалтай их буу байв. Энэ тухай тэр үед бусад улс орноос ирж байсан хүмүүсийн дурдатгал, түүхийн сурвалж бичгүүдэд тэмдэглэгдэн үлджээ. Нүүдэлчдийг ямар ч соёл боловсролгүй богино ухаантай зэрлэгүүд мэт үздэг тийм хүмүүст Монгол цэргийн зэвсэг, техникийн хөгжил, түүнийгээ хэр зэрэг чадварлаг хэрэглэж байсан нь тодорхой хариулт болох буй за.

Монгол цэргийн зэвсэглэлд байсан их буу нь [[Кидан|Кидан Гүрний]] үеэс өвлөгдөн уламжлагдаж улам боловсронгуй болж ирснийг хэлэх хэрэгтэй. Энэ төрлийн зэвсэг нь Чингис хааны үед чанарын шинэ түвшинд гарч явган, морьт цэргийн эсрэг галт, тэсрэх, хорт хийт бөмбөг, бэхэлсэн цайз, хэрэм, хамгаалалтын сэтлэх, нураах гол хэрэгсэл нь [[их буу]], [[чөдөр оньс]], шидэх харвах зориулалт бүхий бусад тоног төхөөрөмж болж байв. Ийм буу нь тухайн үедээ гал, утаа, сүрлэг дуу чимээ, хөнөөх чадвараараа хосгүй байжээ. Чингис хаан баруун зүг хийсэн дайндаа (1218-1220) их буу хэрэглэж байсан бөгөөд түүнийгээ богино буу гэх буюу “пуужин” буу гэдэг байлаа. Мөн хурдан буу буюу арван таван гуурс бүхий шувтлагч буу гэх зэрэг сүр хүч ихтэй гайхамшигт их буу хэрэглэж байж. Монголын цэргийн жанжин Тачар, [[Алтан улс|Алтан улсын]] цайз балгадыг бүслэн байлдаж байхдаа (1233 он) мөн монгол цэргийн жанжин Ганбухын цэрэг (1237 он) их буутай байсан тухай Хятадын түүхчид бичиж үлдээсэн байна. Энэ мэтчилэн Хятадын түүхийн сурвалж бичигт монгол цэрэг дарьт их буу хэрэглэж байсан тухай тэмдэглэжээ. Хятадын түүхч Чоу Вэй, Тогоонтөмөр хаан Цинзян хотыг (1338 он) их буугаар галлаж байсан гэж бичжээ.{{Citation needed}} Юань улсын эхэн үед төв Азиас чулуун сумтай галт үхэр буу олдож байсан тухай мөн тэмдэглэгдсэн байдаг.

Мөн түүхэн сурвалжид &quot;монгол цэрэг их буутай тэрэг олонтой, зарим буу нь нэлээд том бөгөөд монголчууд өөрсдөө дарь хийж чаддаг байсан” гэж бичжээ. Тогоонтөмөр хааны үед Товуу нь (1344 он) галт сумаар дээрэмчний завь руу харвахад уг завь нь бутран ихэнх нь шатаж байсан тухай энэ хүн тэмдэглэсэн байдаг.{{Citation needed}}

Ер нь монголчууд 1200 оноос өмнө дарьт зэвсэг, их буу хэрэглэж байжээ гэж үздэг юм. Монгол цэрэг зөвхөн их буу, галт зэвсэг хэрэглээд зогсоогүй, мөн янз бүрийн зориулалттай сумтай байлаа. Дайсныг сүрдүүлэх, их цэргийг удирдан жолоодохын тулд дуут сум хэрэглэж байсан нь бидний үеийн дохионы пуужинтай утга нэг юм. Монголчууд галт зэвсгээ цаашид хөгжүүлсэнгүй тухайн үед гавшгай хөдөлгөөнт маневрийн байлдаан, тулалдаан хийх нь зонхилж түүнд ихээхэн хэмжээгээр ач холбогдол өгч байсан хийгээд зөвхөн хот, цайзыг буулган авахад ашиглагдаж байсан нь ч үүнд нөлөөлсөн байж болох талтай.

===Мянгатын систем===
[[Файл:DiezAlbumsEnthronization3.jpg|thumb|300px|Хаан үйлчилгээнд [[Хишигтэн]] (Судрын чуулган)]]
[[Чингис хаан]] улсаа ерөнхий гурван [[түмэн]] буюу хэсэгт хуваагаад, дотор нь бага түмэн болгосон. Бага түмнээ [[Мянган|мянгат]], мянгатаа зуут, зуутаа [[Аравтын тооллын систем|аравт]] болгон хуваажээ. Мянгат нь 1206 онд 95 байснаа 1227 он гэхэд 129 болж өргөжсөн. [[Чингис хаан]] ийнхүү [[Мянган|мянгатын тогтолцоог]] яаравчлан бүрдүүлсэнээр Их Монгол улсьн өнө удаан тогтнох үндсийг тавьжээ. Эл тогтолцоо нь улс үндсээ батлан хамгаалах аян дайнд мордоход үлэмж хэмжээннй цэргийг богино хугацаанд шуурхай зохион байгуулах, ард олноос албан татвар авах зэрэгт нэн тохиромжтой цэрэг, засаг захиргааны нарийн чанд зохион байгуулалт байв.
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
|+Чингис хааны үеийн мянгатын ноёд
! rowspan=&quot;4&quot; |№
! colspan=&quot;3&quot; rowspan=&quot;4&quot; |1206 оны
Мянгатын ноёд&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Т |first=Дашцэрэн |title=Монголын нууц товчооны галиг |publisher=МУИС, Монгол Хэл, Соёлын Сургууль |year=2009 |edition=2 |location=Улаанбаатар |pages=153-154}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;4&quot; |№
! colspan=&quot;4&quot; |1227 оны Мянгатын ноёд&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Хамадани |first=Рашид ад-Дин |title=Судрын чуулган |publisher=ШУА, Түүхийн Хүрээлэн |year=2002 |edition=2 |volume=1 |location=Улаанбаатар |pages=395-403 |translator-last=Ц |translator-first=Сүрэнхорлоо}}&lt;/ref&gt;
|-
! colspan=&quot;4&quot; |Их Ноён [[Тулуй|Тулуйн]] захирсан 101 мянгат
|-
! colspan=&quot;4&quot; |Гол Мянган: [[Тангуд|Тангудын]] [[Цагаан ноён (Тангуд)|Цагаан ноён]]
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Баруун гарын 38 мянганы ноёд
! colspan=&quot;2&quot; |Зүүн гарын 62 мянганы ноёд
|-
|1
|[[Хонхотан|Хонхотаны]] [[Мэнлиг эцэг]]
|[[Арулад|Аруладын]] [[Боорчи|Боорчи ноён]]
|[[Жалайр|Жалайрын]] [[Мухулай|Мухулай ноён]]
|1
|'''Аруладын Боорчи ноён'''
|Баруласын Булуган халжа
|'''Жалайрын Мухулай гоо ван'''
|Худус халжа
|-
|2
|Хушины [[Борохул]] ноён
|[[Баарин|Нүцгэн баарины]] [[Наяа|Наяа ноён]]
|[[Уруд|Урудын]] [[Жорчидай|Жорчидай ноён]]
|2
|Борохул ноён
|Сүлдүсийн Тогорил ноён
|[[Баарин|Нүцгэн баарины]] [[Наяа|Наяа ноён]]
|[[Өгэлэн чэрби|Өгэлэ чэрби]]
|-
|3
|Баарины Хөхөчос
|Манан Баарины [[Хорчи ноён]]
|[[Гэнигэс|Гэнигэсийн]] Хунан ноён
|3
|Мангудын Жэдай
| rowspan=&quot;4&quot; |Онгудын Алахуш Дигитхури хүргэн
|Урианхайн Есөнбуха&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[[Зэлмэ|Зэлмэ ноёны]] хүү&lt;/ref&gt;
|[[Сөнөд|Сөнидын]] Тэмүдэр хорч
|-
|4
|Марал
|Баруласын [[Хубилай ноён]]
|Татарын [[Шихихутуг]] 
|4
|Олхонудын Хингиадай
|Урудын Хөхөтэй ноён
|Жалайрын Дайсун&lt;ref&gt;Мухулай ноёны дүү&lt;/ref&gt;
|-
|5
|Мангудын Жибгэ
|Урианхайн [[Зэлмэ|Зэлмэ ноён]]
|Мангудын Хуйлдар сэцэн
|5
|Хонхотаны Толун чэрби
|Урудын Бүчин ноён
|Жадараны Кошакул
|-
|6
|Юрухан
|Хонхотаны Толун чэрби
|Мангудын Жидай
|6
|Хонхотаны Сүйхэтү чэрби
| rowspan=&quot;9&quot; |Ихирэсийн Буту хүргэн (есөн мянгантай)
|Жадараны Жусук
|-
|7
|Хөхө
|[[Баягуд|Баягудын]] [[Үнгүр|Үнгүр буурч]]
|[[Ноёхон|Ноёхоны]] Жунсо
|7
|Жалайрын Бала чэрби
|
|Мангудын Мөнх халжа
|-
|8
|[[Бэсүд|Бэсүдийн]] [[Зэв|Зэв ноён]]
|Чүлгэдэй
|Бэсүдийн Хүчүгүр
|8
|Жалайрын [[Архай Хасар]]
|
| rowspan=&quot;10&quot; |Хархидааны [[Үеэр|Уяр]] ваншай, түмтийн ноён
|-
|9
|Удутай
|Хүчү (Чингис хааны өргөмөл дүү)
|Бала
|9
|Сүлдүсийн Шидун ноён
|
|-
|10
|Жалайрын Бала чэрби
|Бэсүдийн Хөхөчү (Чингис хааны өргөмөл дүү)
|Түгэ
|10
|Татарын Шихихутаг
|
|-
|11
|Хэтэ
|Хоргасун
|Бэсүдийн Дэгэй
|11
|Дөрвөний Дүйсүх
|
|-
|12
|Урианхайн [[Сүбэдэй баатар|Сүбээдэй баатар]]
|Баарины Үсүн бэхи
|[[Оронар|Оронарын]] Оронардай
|12
|Баарины Монгол дархан
|
|-
|13
|Мөнх
|Шилүгэй
|Жалайрын Дайр
|13
| rowspan=&quot;4&quot; |Дөрвөн мянган Ойрадын [[Худуга бэхи]]
|
|-
|14
|Халжа
|Тахай баатар
|Мүгэ ноён
|14
|
|-
|15
|Хурчахус
|Нэгүдэйн Цагаан гуа
|Урудын Бужир ноён
|15
|
|Татарын Их Хутагт ноён
|-
|16
|Гэүги
|Нүцгэн Баарины Алаг ноён
|Мүнгүр
|16
|
|Хонгирадын Алчи хүргэн
|-
|17
|Уряут-Килингуутын[[Бадай|Бадай дархан]]
|[[Сүлдүс|Сүлдүсийн]] [[Сорхон шар]]
|Долоодай
|17
| rowspan=&quot;10&quot; |Баарины [[Хорчи ноён]], түмтийн ноён
|
|Хонгирадын Хатай ноён
|-
|18
|Уряут-Килингуутын [[Хишилиг|Хишилиг дархан]]
|Баруласын Булуган
|Бөгэн
|18
|
|Хонгирадын Букур ноён
| rowspan=&quot;10&quot; |Зүрчидийн Туган ваншай, түмтийн ноён
|-
|19
|Хэтэй
|Харачар
|Баруласын Худус халзан
|19
|
|Хонгирадын Тэгүдэр
|-
|20
|Чаурхай
|Хонхотаны Сүйхэтү чэрби
|Хонгиран
|20
|
|Хонгирадын Шунгур
|-
|21
|Тогоонтөмөр
|Мэгэтү
|Дархадын Хадаан
|21
|
|Мангудын Хуйлдар сэцэн
|-
|22
|Мороха
|Дорибөх
|Идухадай
|22
|
|Хонхотаны Суту ноён&lt;ref&gt;Мэнлиг эцгийн хүү&lt;/ref&gt;
|-
|23
|Ширахул
|Дагун
|Дамачи
|23
|
|Жалайрын Есүр ноён
|-
|24
|Хауран
|Алчи
|Тобсаха
|24
|
|[[Баягуд|Баягудын]] [[Үнгүр|Үнгүр буурч]]
|-
|25
|Тунхудай
|Тобуха
|Ажинай
|25
|
|Жалайрын Ухай ноён
|-
|26
|Түйдхэр
|[[Горлос|Горлосын]] Сачуур
|Жидэр
|26
|
|Жалайрын Барчуг ноён
|-
|27
|Олар хүргэн
|Олхонудын Хингиадай
|Буха хүргэн
|27
|Олхонудын Тайчу хүргэн
|
|Урианхайн [[Сүбэдэй баатар|Сүбээдэй баатар]]
|-
|28
|Хурил
|Ашиг хүргэн
|Хадай хүргэн
|28
|Хадархины Мухар хөрөө
|
|[[Доголху чэрби]]
|
|-
|29
|Хонгирадын [[Чигү хүргэн]]
|[[Хонгирад|Хонгирадын]] [[Алчи хүргэн]] 
|Хонгирадын нэр тодорхойгүй ноён
|29
|Урианхайн Есөнтэй&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|
|Урианхайн Удачи
|
|-
|30
|Хонгирадын нэр тодорхойгүй ноён
|[[Ихирэс|Ихирэсийн]] [[Буту хүргэн]], 2 мянган Ихирэс
|Ихирэсийн нэр тодорхойгүй ноён
|30
|Сөнидын Хадаан 
|
|[[Бэлгүдэй|Бэлгүтэй ноён]]
|
|-
|31
|[[Онгуд|Онгудын]] [[Алахуш Дигитхури|Алхушдигид хури хүргэн]]
|Онгудын ноён
|Онгудын ноён
|31
|[[Хонхотан|Хонхотаны]] [[Мэнлиг эцэг]]
|
|Хонгирадын [[Чигү хүргэн]]
|
|-
|32
|Онгудын ноён
|Онгудын ноён
|
|32
|[[Хиад|Хиадын]] Хөхө, Мэнгэтү ноёд
|
|Баарины  Ухар халжа
|
|}
Мянгат нь '''дотоод, гадаад''' хэмээн хуваагдах бөгөөд гадаад мянгат нь зэрэг зиндаагаараа дотоод мянгатаас даруй нэг дахин доогуур байжээ. Чингисийн эх, хөвгүуд, дүү нар болон авга [[Отчигин]] нар өөр өөрийн тусгай мянгаттай байв. Чингис хаан '''Отчигин, [[Өэлүн]] эх''' хоёрт түмэн өрх, ахмад хүү [[Зүчи|Зүчид]] 9000 өрх, хоёрдугаар хүү [[Цагадай|'''Цагадайд''']] 8000 өрх, гуравдугаар хүү [[Өгэдэй|'''Өгэдэйд''']] 5000 өрх, отгон хүү [[Тулуй|'''Тулуйд''']] 5000 өрх, дүү [[Хасар|'''Хасарт''']] 4000, дүү [[Хачиун Алчи|'''Хачиунд''']] 2000, дүү [[Бэлгүдэй|'''Бэлгүдэйд''']] 1500 өрх тус тус «хувь» болгон өгчээ.
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
|+Чингис хааны эх, дөрвөн дүү, таван ханхүүдээ өгсөн хувийн мянгатын ноёд&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Хамадани |first=Рашид ад-Дин |title=Судрын чуулган |publisher=ШУА, Түүхийн Хүрээлэн |year=2002 |edition=2 |volume=1 |location=Улаанбаатар |pages=404-408 |translator-last=Ц |translator-first=Сүрэнхорлоо}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; |№
! colspan=&quot;4&quot; |Чингис хааны 4 ханхүүгийн хувийн мянгатын ноёд
! colspan=&quot;3&quot; |Чингис хааны 4 дүүгийн хувийн мянгатын ноёд
|-
!Зүчи хан
!Цагадай хан
!Өгэдэй хаан
!Хүлгэн ханхүү
!Өэлүн эх, Отчигин ноён
!Жочи Хасар
!Хачиун алчи
|-
|1
|Салжиудын Мүнгүр ноён
|Баруласын Харачар
|Жалайрын Илугай
|Баруласын Хубилай ноён
|&lt;small&gt;&lt;big&gt;Хүчү&lt;/big&gt;&lt;/small&gt; 
|Жибгэ
|Урианхайн Чаурхай
|-
|2
|[[Гэнигэс|Гэнигэсийн]] [[Хунан (жанжин)|Хунан ноён]]
|Хонгирадын Мүгэ ноён
|Бэсүдийн Дэгэй
|Нохосын Тогорил ноён
|Хөхөчү
|
|Найманы Асудай
|-
|3
|[[Үүшин|Хушины]] Хушитай ноён
|Идухадай
|Сүлдүсийн Есөнтуа
|Тоорил ноён
|Ноёхоны Жунсо
|
|Найманы Учкаш гойон
|-
|4
|Хушины Байху ноён
|Баарины Хөхөчос
|Хонхотаны Дайр
|
|Хорхисун
|
|
|}
Монголын эртний нүүдлийн нийгмийн улс төрийн эохион байгуулалтын эртний өвөрмөц нэгэн хэлбэр нь “Хишигтэн” байв. Хишигтнийг эхлээд овог, аймгийн тэргүүлэгч нар биеэ болон орд өргөөгөө хамгаалах зорилгоор бий болгожээ. [[Чингис хаан|Тэмүжин]] ч Хамаг Монголын хаан болоод бие, орд өргөөгөө сахин хамгаалах өдрийн манааны 70 торгууд, шөнийн харуулын 60 хэвтүүлээс бурдсэн 150 хүн бүхий хишигтэнтэй болжээ.

Их Монгол улс байгуулагдсанаас хойш хишигтний үүрэг өсч, зохион байгуулапт дэг журам нь нарийсчээ. [[Чингис хаан]] хишигтний тоог нэгэн түмд хүргэж, түүний эгнээг түмт, мянгат, эуутын ноёдын хүүхдээс бүрдүүлж, бас сул чөлөөтэй хүмүүсийн хүүхдээс ухаан, чадлаараа шалгарсныг нь сонгон оруулж байв.

Удалгуй хишигтэн нь хааны бие, орд өргөөний аюулгүй байдлыг сахин хамгаалах төдийгүй, улс орны дотоод дэг журам сахиулах, үймээн, самуунаас сэргийлэх онцгой үүрэг хүлээх болов. Цаашид Хишигтэн бүтэц, үүрэг зохион байгуулалтын хувьд улам өргөжиж, улс орны цэрэг захиргааны нэгдмэл төв байгууллага болон хувирчээ. Өөрөөр хэлбэл, нэг ёсны засгийн газрын үүрэг гүйцэтгэх болсон. Дээд зиндааны албан тушаалтныг зөвхөн хишигтнээс томилно. Хишигтэнд чанд сахилга, хариуцлага хүлээлгэхийн хамт онцгой эрх ямба эдлүүлж байв. Ийнхүү хишигтэн бол Их Монгол улсын төрийн гол тулгуур болж байлаа.

=== Хууль===
Чингис хааны зарлигаар шадар түшмэл [[Шихихутаг]] &quot;[[Их Засаг]]&quot; хэмээх кодчилсон хуулийг батлан гаргасан байна. &quot;Их Засаг&quot; хуулийн өмнө энгийн ард иргэд болон ихэс дээдэс тэгш эрхтэй байж, адил ял зэмлэл хүлээдэг байснаараа онцлог юм. Хуулийн ял шийтгэл нь маш хатуу байсан бөгөөд жишээлбэл дайнд явах үед урд яваа хүнийхээ санамсаргүй унагаасан зүйлийг арын хүн авч өгөхгүй бол цаазаар авах ял оноодог байв. Энэхүү хатуу засаглал нь Монголын эзэнт гүрэнг амар амгалан, тайван тогтуун улс болгох үндэс суурь нь болж өгчээ. Европын жуулчид их гүрний ард иргэдийн өндөр зохион байгуулалттай, дэглэм журамтай байдлыг гайхан шагшсан байдаг.Мөн их засаг хууль нь Монголын хамгийн эртний хууль цаацын бичиг ба одоогоор олдсон эх сурвалж нь [[Солонгос]] улсад хадгалагдаж байна. 

Их гүрний үед сайд түшмэд, цэргийн жажид өөрсдийн авъяас чадварт тулгуурлан сонгогддог байсан бөгөөд шашин шүтэх эрхийг чөлөөлж өгсөн байна. Ард иргэдийн доторх хулгай дээрмийг чандлан хорьж зөрчигсдийг хатуу шийтгэдэг байв. Биедээ үнэт эрдэнэ тээж яваа ганц бие эмэгтэй хүн гүрний нэг өнцөгөөс нөгөө өнцөг хүртэл ямарч саадгүй аялах боломжтой байсан хэмээн зарим хууч ярианд өгүүлдэг. 

Их Монгол улсын үед аян дайнд мордох, их хааныг сонгох зэрэг хамгийн чухал асуудлуудыг [[Их Хуралдай]]гаар шийддэг байв. Их Хуралдайд алтан ургийнхан, цэргийн жанжид, төрийн сайдууд зэрэг хамгийн нөлөө бүхий хүмүүс уулзан цуглаж хамтаар улсын чухал асуудлуудыг шийддэг байжээ. 

Их гүрний өнцөг булан бүрт өртөө улаа байгуулж худалдаачид, элч нарын аюулгүй байдлыг хангасан байна. Эдгээр өртөө улаагаар дамжуулан худалдаачид [[Хятад]]аас [[Ойрх Дорнод]], [[Европ]] хүртэл саадгүй аялдаг байв. [[Чингис хаан]] төрийн тамгыг хэрэглэх болж, Монголчуудыг бичиг үсэгтэй болгох ажлыг эхлүүлж, мөн хуулчид, багш нар, уран бүтээлчдийг татвараас чөлөөлсөн байна.

Их Монгол улс өргөжин бэхжихийн хэрээр эрх зүйн болон заншлын эрхийн хэм хэмжээ нь ялгамж, онцлогоороо тодорч харилцан бие биедээ нөлөөлөн, Монголын нийгмийн харилцааны нарийн түвэгтэй байдлыг зохицуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн юм. Энэ үеийн эрх зүйн хэм хэмжээг агуулсан хууль цаазын сурвалж бол [[Их Засаг]] хэмээх нэгдмэл хууль юм. Эл хууль бол нийгмийн нэг төрлийн харилцаа бус, харин олон төрлийн харилцааг зохицуулсан нэгдмэл хууль цааз байжээ. Харамсалтай нь Их Засаг хууль бидэнд бүрэн эхээрээ уламжлагдаж ирээгүй. &quot;[[Монголын нууц товчоо]]&quot;, [[Рашид ад-Дин|Рашид Ад Дины]] &quot;[[Судрын чуулган]]&quot;, Жүвейний &quot;Ертөнцийг байлдан дагуулагчийн түүх&quot;, Магакийн &quot;Нум, сумтан ард түмний түүх&quot; зэрэг сурвалжийн шинжтэй бүтээлүүдэд Их Засаг хуулийн хэсэг зүйл заалтууд уламжлагдан иржзэ. 1320 онд Египетийн түүхч Макризи Алтан ордны улсаас [[Их Засаг]] хуулийн хамгийн томоохон хэсэг зүйл нээлтийг олсон нь тэр үеийн эрх зүйн чухал сурвалж болж буй.

«Их Засаг» хууль бол Монголын тулгар төр байгуулагдсан түүхт үйл явдлын үр дагавар болон төрсөн юм. Засаг гэдэг үгийн эртний язгуур утга нь хууль цааз, дүрэм, журам, хэв ёс гэсэн ойлголтыг илэрхийлж байжээ.«Их Засаг» хууль бол Их Монгол улсын хааны бүрэн эрх, засаг захиргаа, цэрэг, гадаад харилцаа, шашны суртал, ахуй заншил, иргэд хоорондын харилцаа, сургаал, сургамж, тэтгэвэр, тэтгэмж, өмч хөрөнгө. өв залгамжлал, гэрлэлт, гэр бүлийн харилцаа, худалдаа арилжаа, эрүүгийн хэрэг, ялын бодлого, шүүн таслах журмыг эохицуулсан хууль байжээ.Уг хууль дахь ял шийтгэлийн төрлүүд нь андгайлах (тангарагийн эрүү), золиослох, дөнгөлөх, торгох, ташуурдах буюу шийдэмдэх, гянданд хорих, цөлөх, цаазаар авах буюу алах ял байв. Их засаг хуулиар эмэгтэйчүүдийг худалдах болон хулгайлах, монголчуудыг хоорондоо байлдахыг хоригложээ.

Их Засаг хууль бол дэлхийн соёл иргэншлийн түүхнээ бүхэл бүтэн нийгэмд улс төрийн байгуулал бүрэлдэн төлөвшихөд томоохон үүрэг гүйцэтгэсэн эртний Вавилоны [[Хаммурапи хааны хууль|Хаммурапийн хууль]], Энэтхэгийн [[Ману цааз хууль|Манугийн хууль]] зэрэг алдартай хуулиудтай эн зэрэгцэхүйц ач холбогдолтой цааз-эрхэмжийн нэн чухал баримт бичиг юм. Учир нь эл хуулийн зарчим, үзэл санаа зөвхөн Монгол нутаг төдийгүй, ертөнцийн талыг эзэгнэсэн их гүрний хэмжээнд үйлчилж байсан хувьд дэлхийн хууль цаазны түүхэнд баларшгүй ул мөрөө үлдээсэн бөлгөө.

=== Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал===
[[Зураг:Mongol dominions1.jpg|right|thumb|Монголын Эзэнт Гүрний хамгийн их өргөжин тэлсэн үе]]
[[Файл:Mongol Empire in the 13th-15th centuries (135373001).jpg|thumb|Евразийн Их Монгол Улс даяар]]
Өмнөх үеийн төр ёсны уламжлалд тулгуурлан шинэ тутам байгуулагдсан Монголын төр нь хэлбэрийн хувьд хэмжээгүй эрхт хаант засгийн төрхтэй боловч мөн чанараараа ардчиллын олон бүрдлийг өөртөө агуулсан, тун өвөрмөц шинж бүхий төр байв. Төрийн дээд эрхийг баригч нь их хаан байв. Их хаан бол тэнгэрээс заяат хэмээн өргөмжлөгдсөн, Монгол улсын хэмжээгүй эрхт эзэн, төрийн тэргүүн байсан ажгуу. Их хааны гарт төрийн дээд эрх мэдэл, үлэмж засаглал төвлөрч, тэрбээр Монголын газар нутгийн дээд өмчлөгч болж байлаа. Хаан амьд сэрүүн байхдаа өөрийнхөө залгамжлагчийг гэрээслэнэ. Энэ нь хаан өөрөөсөө хойш элдэв хямрал тэмцэл гарч, төр хямрахаас болгоомжилсон ухаалаг бодлого байв.

Хааныг сонгон өргөмжилж, төр улсын тулгамдсан асуудалд ончтой хариу эрэлхийлж, нягтлан магадласаны үндсэн дээр их хаанд зөвлөх эрх бүхий байгууллага бол [[Их Хуралдай]] байжээ. Их Хуралдай нь өмнөх үеийнхээс зохион байгуулалтын хэлбэрийн хувьд боловсронгуй болж, төрийн дээд байгууллагын шинжийг агуулж байсан. Хамгийн гол нь хэн бугай ч Их Хуралдайг алгасан хааны титэм хүртэх эрхгүй байсан явдал юм. Чухам үүгээр Их Хуралдайн эрх, сүр хүч илэрхийлэгдэж байв. Их Хуралдайд Чингис хааны ах дүү, үр хүүхэд, эх ба хатад, цэргийн жанжин, итгэлт нөхөд оролцоно. Зарим судлаач эл байгууллыг парламентат ёсны дээд өвөг хэмээн үздэг.

Их хаанд хэдийгээр хэмжээгүй эрх мэдэл төвлөрч байсан боловч эрдэм ухааныг дээдлэн биширч, мэргэдийн зөвлөлөөг сонсон, болгоон соёрхдог байжээ. Тиймээс ч Чингис хаан дэргэдээ [[Засаг захиргааны зохион байгуулалт|Сэцдийн зөвлөл]] байгуулж, улс төрийн шаггүй бодлоготон, эрдэмтэн мэргэдийг оруулж, тэдний санал бодлыг анхааралтай сонсдог байв. Зарим эрдэмтэд Сэцдийн зөвлөлийг төрийн институт болж чадаагүй гэж үэдэг. Их хаан гүйцэтгэх эрх мэдлээ хэрэгжүүлэх зорилгоор улс орны амьдралын хүрээ, салбарыг хариуцсан төрийн сайд нарыг томилж байжээ. Энэ ёсоор [[Мухулай]]г [[Ван|Го ван]] буюу улсын ван болгожээ. Энэ нь хааны тэргүүн шадар сайд байв. Түүнтэй эн зэрэгцэхүйц эрхтэй албан тушаалтан бол улсын заргач байв. Энэ тушаалд Чингис хаан өөрийн өргөж авсан дүү [[Шихихутуг]]ийг томилжээ. Их хаан түүнд «Мөнх тэнгэрийн ивээлээр улс гүрнийг тохинуулж байхад чи үзэх нүд, сонсох чих болж яв» гээд Надтай зөвлөж, Шихихутугийг шийтгээд цагаан дээр хөх бичиг бичиж, дэвтэрлэснийг ургийн урагт хүртэл хэн ч бүү өөрчилтүгэй» гэж тушаасан байна.

Чингис хааны хууль зарлигийн биеллийг хянах тусгай албан тушаалтан буй бопгожээ. Маркизийн [[Их Засаг]] хуулиас түүвэрлэж авсан гэсэн тэмдэглэлд засаг хэрэгжүүлэхийг хянагч тушаалд хүү Цагадайгаа томилсон гэж бичсэн байна. Ийнхүү төрийн хяналтыг буй болгожээ. [[Чингис хаан]] төрийн бусад сайд нарыг дэс дараалан томилсон байна. Тухайлбал. [[Боорчи]], [[Зэлмэ]], [[Наяа]] нарыг өөрийнхөө удирдлагад их төлөв цэргийн хэргийг эрхлэх төрийн сайдын тушаалд тохоон талбижээ. Мөн тийм зиндааны албан тушаалтан бол төрийн бэхи (шинжээч) [[Үсүн Өвгөн]] юм. Тэрбээр тэнгэр огторгуйг шинжиж, он жил, сар өдрийг заасан хуанли зохиож, наран, саран хиртэхийг эртнээс мэдэж хаан эзэндээ айлтгах, дайлаар мордох, Их Хуралдай чуулах сайн өдрийг тогтоох зэрэг үүрэг гүйцэтгэнэ. [[Бэхи|Төрийн бэхи]] цагаан хувцас өмсч, цагаан морь унаж явдаг заншилтай. Түүнээс дутахааргүй эрх мэдэлтэй байсан хүн бол [[Хөхчү бөө]] байв. Гэвч тэрбээр их эзнийхээ итгэлийг даалгүй, хаан төрд тэрсэлж, цаазын тавцанд очсон түүхтэй.

Гүйцэтгэж байсан үүргээс нь хөөн үзэхэд Тодой чэрби мал аж ахуйн сайд, [[Тататунга]] захиргаа, боловсролын сайдын зиндаанд ажиллаж байсан байна. Зарим хүмүүс төр, түмний өмнө байгуулсан баатарлаг гавъяа, цэргийн удирдах ур чадвараараа тодорч албан тушаалд томилогдож байв. Тухайлбал, [[Мухулай]], [[Боорчи]], [[Зэлмэ]], [[Шихихутуг]], [[Сорхон-шира]], [[Сүбээдэй]], [[Зэв]], [[Борохул]] (удалгүй нас барсан) Хэра-Унругэ, хожим Цуу мэргэн ([[Елюй Чуцай]]) нарыг есөн өрлөг хэмээн цэргийн жанжнаар томилсон байна. Зарим судлаачид тэднийг орчин цагийн цэргийн маршалуудтай дүйцүүлэн бичдэг.

=== Соёрхолын газар ===
Монголын байлдан дагуулалтаар харь орны үлэмж хэмжээний нутаг орон, хүн ардыг эзлэн авсан билээ. Иймээс эдгээр олон удаагийн аян дайнд байгуулсан гавьяа зүтгэлийг үнэлж ханхөвүүд, гүнж, ихэс ноёд тус бүрт тохируулан соёрхолын газрыг өрх ам бүлийн хамт шагнаж байсан. Чингис хааны үед эзэлсэн бүхий нутгаа дөрвөн хүүдээ хуваан өгсөн ч, ноёдод газар нутаг хуваан өгч байсангүй бөгөөд Өгөдэй хааны үеэс муж, хот, тосгон бүрээр нь хуваан эзэмшүүлэх болж, тухайн нутгаас авах татвар, гувчуур нь улсад төлөх болон, эзэн ноёнд төлөх гэсэн хоёр байдлаар татварлах болсон. 
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
|+Өгэдэй, Мөнх хаадын үед соёрхол хүртсэн ноёд&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Б |first=Батсүрэн |title=Их Монгол улс. Монголын эзэнт гүрний түүх |last2=П |first2=Дэлгэржаргал |last3=У |first3=Эрдэнэбат |publisher=Степпе паблишинг |year=2019 |isbn=978-9919-9552-0-5 |location=Улаанбаатар |pages=597-599}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=宋 |first=濂 |title=元史 |publisher=中华书局 |year=1976 |volume=8 |location=北京 |pages=2412-2444 |language=zh}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; |№
!Ноёдын нэр
!Шагнуулсан газар, өрх
!Авах гувчуур, 1319 он дүнгээр
(жин торго)
! rowspan=&quot;2&quot; |№
!Ноёдын нэр
!Шагнуулсан газар, өрх
!Авах гувчуур, 1319 оны дүнгээр
(жин торго)
|-
! colspan=&quot;3&quot; |Өгэдэй хааны үе (1236-1238 он)
! colspan=&quot;3&quot; |Өгэдэй хааны үе (1236 он)
|-
|1
|[[Даридай отчигин|Даритай отчигин]]
|Нинхайжоугийн 10,000 өрх
|1812 жин торго
|33
|Тэндухур
|Жэндингийн 100 өрх
|
|-
|2
|Хасарын хүү Егү
|Баньян лугийн 24493 өрх
|3656
|34
|Сяонайдай
|Дунпингийн 100 өрх
|31
|-
|3
|Хачиуны хүү Алчидай
|Жинань лугийн 55200 өрх
|9648
|35
|Хэрэйдэй Бату
|Дунпингийн 100 өрх
|40
|-
|4
|Отчигин ноён
|Идү лугийн 62156 өрх
|11425
|36
|Мэгүчи
|Фэнсянгийн 130 өрх
|
|-
|5
|Бэлгүдэй ноён
|Эньжоугийн 11603 өрх
|1359
|37
|Жимисбаатар
|Хуаймэнгийн 100 өрх
|20
|-
|6
|Бат хан
|Пинян фүгийн 41302 өрх,
1238 онд Жэндин лугийн Жинжоугийн 10000 өрх 
|
|38
|Бөхтөмөр
|Жэндингийн 58 өрх
|23
|-
|7
|Цагадай хан
|Тайюань фүгийн 47330 өрх
1238 онд Жэндин лугийн Шэньжоугийн 10000 өрх
|6838
! colspan=&quot;4&quot; |Мөнх хааны үе (1252 он)
|-
|8
|Гүюг хаан
|Дамин фүгийн 68593 өрх
|5193 
|1
|[[Мөгэ|Мөгэ ханхүү]] 
|Жинань лугийн 5000 өрх
|
|-
|9
|Аригбөх
|Жэньдин лугийн 80000 өрх
|5013
|2
|Тайчу хүргэн
|Жэндингийн 270 өрх
|95 жин торго
|-
|10
|Хөлгөн ханхүү
|Хэжянь лугийн 45930 өрх
|4479
|3
|Хөхбуха ноён
|Иду лугийн 275 өрх
|
|-
|11
|Годан хан
|Дунпин лугийн 47741 өрх
|3524
|4
|Сажисбуха
|Бянлянгийн 291 өрх
|
|-
|12
|Алага бэхи, Онгуд аймаг
|Гаотанжоугийн 20000 өрх
|2399
|5
|Аргун заргач
|Жинингийн 35 өрх
|
|-
|13
|Луго гүнж, Алчи хүргэн
|Жининь лугийн 30000 өрх
|2209
|6
|Булгай Бат
|Дэжоугийн 153 өрх
|61 жин торго
|-
|14
|Хожин бэхи, Буту хүргэн
|12652 өрх
|2766
|7
|Шидэ ноён
|Дунпингийн 112 өрх
|84 жин торго
|-
|15
|Тэмүлэн гүнж, Чигү хүргэн
|Пүжоугийн 30000 өрх
|1836
|8
|Бона
|Дунпингийн 32 өрх
|18 жин торго
|-
|16
|Хулуйхан бэхи, ойрад аймаг
|Яньань фүгийн 9796 өрх
|722
|9
|Худуха
|Гуанпингийн 40000 өрх
|
|-
|17
|Мухулай го вангийн ураг
|Дунпингийн 39019 өрх
|3343
|10
|Тачу түмтийн ноён
|Пиняны 186 өрх
|37 жин торго
|-
|18
|Жалайрын Дайсун ноён
|Дунпингийн 10000 өрх
|720
|11
|[[Цагаан ноён (Тангуд)|Цагаан ноён]]
|Хуаймэнгийн 3606 өрх
|224 жин
|-
|19
|Хуйлдар сэцэн
|Тайань жоугийн 20000 өрх
|2425
|12
|Борохул ноён
|1252 онд Баодингийн 415 өрх
1257 онд Вэйхуй лугийн 1100 өрх
|449 жин
|-
|20
|Жүрчидэй ноён
|Дэжоугийн 20000 өрх
|2948
|13
|Сүбээдэй баатар
|1257 онд Бянляны 1100 өрх
|230 жин
|-
|21
|Бадай, Хишилиг
|Шүньдэ лугийн 14087 өрх
|2406
|14
|Тачар ноён
|Пиняны 200 өрх
|80 жин
|-
|22
|Баруун гарын 3 түмэн: [[Боролдой жанжин|Боролдой]]
|Гуанпин лугийн 17333 өрх
|1738
|15
|[[Урианхадай]]
|Дунпингийн 1000 өрх
|191 жин
|-
|23
|Тэмүдэй хүргэн
|Гуанпин лугийн 9457 өрх
|989
|16
|Сүдүн ноён
|1257 онд Жэндингийн 1100 өрх
|
|-
|24
|Өгэлэн чэрби
|Гуанпин лугийн 15807 өрх
|680
|17
|Есүр ноён
|1257 онд Жэндингийн 169 өрх
|
|-
|25
|Зүүн гарын есөн мянган: Хадаан тайш
|Хэжянь лугийн 1023 өрх
|160
|18
|[[Чингай|Чингай ноён]]
|1257 онд Баодингийн 95 өрх
|
|-
|26
|Есүбухын 4 мянган
|Хэжянь лугийн 1317 өрх
|223
|19
|Анчар ноён
|Тайюаний 550 өрх
|
|-
|27
|Есүгүрын 3 мянган
|Хэжянь лугийн 1775 өрх
|288
|20
|Тэмүдэй
|Датунгийн 751 өрх
|
|-
|28
|Тэлэнгүдийн 1 мянган
|Хэжянь лугийн 1450 өрх
|206
|21
|Егэ тайфу
|Шандугийн 540 өрх
|
|-
|29
|Жадараны Хошагул, Жусук
|Цайжоугийн 10000 өрх
|748
|22
|[[Амухай]]
|Дамингийн 33 өрх
|
|-
|30
|Таш хорчи
|Дунпингийн 680 өрх
|155
|23
|Суду ноён
|Дадугийн 31 өрх
|
|-
|31
|Дэгэй ноён
|Дамингийн 1713 өрх
|507
|24
|Буба хорч
|Дадугийн 84 өрх
|
|-
|32
|Хонгортахай
|Пиняны 144 өрх
|40
|25
|Алаг буурч
|Жэндингийн 55 өрх
|
|}

== Татвар ==
Монголын эзэнт гүрний татварын тогтолцоо нь татвар, гувчуурыг олон хэлбэрээр авч төрийн санг бүрдүүлж байсан. Татвар нь газар нутгаас авах бол, гувчуур нь хүн бүрээс авах татварын төрөл юм. Монголчууд суурин соёлт ард түмнийг эзлэн нэгтгэснээс хойш цаг үеэ дагаж хувьсаж байсан ч, нүүдэлчин болон суурин иргэнд зориулсан татварын давтагдашгүй хууль дүрмийг батлан хэрэгжүүлж, их хаад солигдох бүрт улам төгөлдөржүүлж байсан. Монголын нууц товчоонд өгүүлснээр нүүдэлчин малчдаас авах татварыг гувчуур гэж бичих нь олонтаа таарна.

Монголын Нууц Товчооны 279 дүгээр зүйлд: &quot;Чингис хаан эцгийн зовж байгуулсан улсыг бүү зовооё. Хөлий нь хөсөр, гары нь газар тавиулж жаргуулъя. Хаан эцгийн бэлэн суурийг эзлээд иргэнийг үл зовоохыг эрхэм болгоно. Шөл шүүс болгож харьяат улсын сүрэг хонь бүрээс нэжээд хонь жил тутам авч байна. '''Зуун хониноос нэжээд хонь''' гаргаж улсын доторх үгээгүй ядуучуудын тусламж болгож өгтүгэй. Бас олон ах дүү эр цэрэг, агт морь дараалан чуулах бол чуулагсдын ундыг тухай бүр ардаас татварлан авах нь зохилдохгүй. Зүг зүгийн мянгат бүрээс гүү гаргаж, мөн саах саальчин адуулах нутагчныг томилж өр хөлсийг төлөөд унагачин болготугай.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: Чингис хаан нас барсан ба Өгэдэй хаан болсон нь |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/13_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-11-11 |website=www.mongolian-art.de}}&lt;/ref&gt; Өгэдэй хааны нэгэн удаагийн зарлигаас 100 хонь тутмаас 1 хонь татаж, өнчин ядууст өгч байсныг мэдэхийн хажуугаар улсыг санг бүрдүүлэхэд энэ арга бас ашиглаж байсныг мэдэж болно.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=ШУА |first=Түүхийн хүрээлэн |title=Дэлгэрэнгүй тайлбартай Монголын нууц товчоо |publisher=Сэлэнгэ пресс ххк |year=2024 |edition=2 |location=Улаанбаатар |pages=326}}&lt;/ref&gt;

=== Хятадаас авах татвар ===
Алтан улсын хот сууринг эзэлсний дараа 1230 оны үед умард хятадаас авдаг татварыг Сүн улсын элч Пэн Дая, Сюй Тин нар тэмдэглэсэн нь: &quot;Хятад газрын ардын уран дархчуулаас бусад эр эм гэж ялгалгүйгээр жилд хотын ард нэг бүрээс 25 лан ширхэг торго, үхэр хонины гааль 50 лан ширхэг торго ... хөдөөний тариачны биеэс торго ширхэг 100 лан, амуу бол түүний ургацын их багыг үл хамааран өрх бүрээс жил бүр 20 мянган дин буюу ембүү мөнгө ... өрх бүрээс ширхэгээр мяндсыг сольж бодож авахаас гадна, элч өнгөрөх хийгээд зарлигаар нааш цааш явах цэрэг морины амуу будаа, зэр зэвсэг, жич албанаа хэрэглэх зардлыг тухайд нь нийлүүлэн бодож, ардаас татварлан авдаг... Доор сурагчид хийгээд гуйранчид ч хүртэл мөнхүү мөнгө гаргацгаан алба бариулмой&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Б |first=Батсүрэн |title=Их Монгол Улс. Монголын эзэнт гүрний түүх |publisher=Степпе Паблишинг |year=2019 |volume=1 |location=Улаанбаатар |pages=592|last2=П|first2=Дэлгэржаргал|last3=У|first3=Эрдэнэбат}}&lt;/ref&gt; Энэ мэдээ нь дайсан улсын элчийн хэтрүүлэгтэй мэдээлэл байх боломжтой гэдгийг тунгаах хэрэгтэй. 

Умард хятадад 1233, 1234, 1236 онд хүн амын тооллогыг жил бүр явуулснаар алба татварыг шинэчлэх ажил эхэлсэн. 1236 оны хүн амын тооллогоор умард хятадад 1,830,000 өрх айл бүртгэгдсэн. Мөн онд тунхагласан татварын шинэтгэлээр албан татварыг хүн бүрээс авч байсныг айл өрхөөс авах тогтолцоо руу шилжүүлж, дараах гурван төрлийн татвар авч байхаар болжээ. Хятад ном сударт 1236 оны татварыг &quot;улаан бичин жилийн хууль&quot; (丙申年法) гэж тэмдэглэдэг.

Төрийн хэрэгцээнд 2 өрх тутам 1 жин торго, өрхийн тэргүүн эр бүрээс 1 таар&lt;ref&gt;1 таар буюу 1 дань (石) гэдэг нэгж нь ойролцоогоор 50 кг-тай тэнцүү&lt;/ref&gt; будаа, хэрэв өсвөр насны хүүтэй бол 5 шэн&lt;ref&gt;1 шэн нь 0.9 литртэй тэнцүү байсан.&lt;/ref&gt; (升) будаа, шинэ өрхийн тэргүүнээс 5 шэн будаа авахаар болж, язгууртны хэрэгцээнд 5 өрх тутам 1 жин торго, худалдаа арилжааны ашиг орлогын 30/1-ийг, 40 жин давс тутмаас 1 лан мөнгө татаж байхаар тогтоосон байдаг.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book |last=Б |first=Батсүрэн |title=Их Монгол улс. Монголын эзэнт гүрний түүх |publisher=Степпе паблишинг |year=2019 |location=Улаанбаатар |pages=594|last2=П|first2=Дэлгэржаргал|last3=У|first3=Эрдэнэбат}}&lt;/ref&gt; Гар урчууд, лам хуврагууд газрын хэмжээгээр татвар төлнө; харин түшмэд, худалдаачид эрийн тоогоор татвар төлнө.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=元史/卷093 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7093 |access-date=2025-11-11 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}&lt;/ref&gt; Тариа ногоо тарих тохиромжоор дунд зэргийн 1 мү&lt;ref&gt;1 мү нь орчин үеийнхээр 667 м&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; талбай болно&lt;/ref&gt; талбайгаас 2 шэн хагас, дээд зэргийн талбайгаас 3 шэн, чанар муувтар талбайгаас 2 шэн, харин усалгаат талбайгаас 5 шэн үр тариа жилдээ татахаар болжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 1238 онд умард хятадаас татварын жилийн орлого 110 түмэн ланд хүрчээ.  

Өгөөдэй хааны засаглалын сүүлээр төрийн эрхийг сартуул гаралтай Абдул Рахманы санаачлагаар татварын хэмжээг хоёр дахин нэмэгдүүлж, хойд хятадаас урьд 220 түмэн лан мөнгө болгосон. Дөргөнө хатны үед улсын татварыг зөвхөн Абдул Рахман шийдэж, муж хот бүрт сартуул түшмэд татварыг хариуцаж, хүн бүрээс өндөр хэмжээний татварыг жилд олон удаа авч байсан ядуурал ихсэхэд хүрсэн. Гүюг хаан, Мөнх хааны үед Дөргөнө хатны үеийн завхралыг цэгцлэж, Өгөөдэй хааны үеийн хуучин татварын тогтолцоог мөрдүүлэх, шинэ татварын систем нэвтрүүлэхээр оролдсон. Мөнх хаан 1252 оноос хэрэгжүүлж эхэлсэн шинэ дүрмээр умард хятадаас газрын, хүний, өрхийн торгоны, тамга татвар гэсэн дөрвөн төрлөөр татварыг авах болсон. Тамга татвар нь худалдаа, үйлдвэрлэл зэрэг ашиг олж байгаа үед авдаг нэг төрлийн татвар юм. 
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
|+Өгэдэй хааны 1236 оны шинэ татварын дүрэм
!Татварын нэр төрөл
!Татвар авах хэмжээ
!Тайлбар
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |Газрын татвар
|Усалгаатай талбайгаас 5 шэн будаа
|1 шэн нь 0.9 литртэй тэнцүү байсан.
|-
|Сайн чанартай 1 мү талбай бүрээс 3 шэн будаа
|1 мү нь орчин үеийнхээр 667 м&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; талбай болно
|-
|Дунд чанартай 1 мү талбай бүрээс 2 шэн хагас будаа
|
|-
|Чанар муутай 1 мү талбай бүрээс 2 шэн будаа
|
|-
|Тамга татвар
|Худалдааны ашгийн 30-ны 1 хувь, 40 жин давс тутмаас 1 лан мөнгө...
|Худалдаа арилжаа, үйлдвэрлэлийн ашгаас авдаг татварын нэр төрөл
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |Өрхийн торгоны татвар
|Улсад 2 өрх нийлж 1 жин торго
|
|-
|Язгууртан ноёнд 5 өрх нийлж 1 жин торго
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |Хүний татвар
|Өрхийн тэргүүн бүр 1 таар будаа, өсвөр насны хүүтэй бол 5 шэн будаа
|1 таар буюу 1 дань (石) гэдэг нэгж нь ойролцоогоор 50 кг-тай тэнцүү
|-
|Шинэ өрхийн тэргүүн 5 шэн будаа
|
|}

==Соёл==

===Археологи ===
Монголын нутгаас 12-р зууны сүүл, 13-р эхэнд хамаарагдах 7 хүний булш олдсон ба тус бүрт нь 7 морь дагалдуулан оршуулжээ.&lt;ref name=&quot;МҮТВ&quot;&gt;Тэд бидний тухай: Чингисийн нууц Digging for truths баримтат кино - МҮТВ&lt;/ref&gt; Нэг булшинд нь 1190-1230 оны үед амьдарч байсан эмэгтэй хүний шарил олдсон ба түүний булшнаас шонхорын дүрстэй бөгж олджээ.&lt;ref name=&quot;МҮТВ&quot;/&gt;

=== Хот суурин ===

==== Монгол нутаг дахь хот суурин ====

# [[Хархорум]]
# [[Аураг орд]]
# [[Чингай балгас]]
# [[Туулын Хар Түнийн орд]]: Хэрэйдийн [[Тоорил хан|Тоорил ханы]] орд өргөө байсан.
# Чингис хааны Луут орд (龍庭, longtin): Чингис, Өгөөдэй хааны нүүдлийн ордын нэг
# Халиутын орд
# Гэгээ Цагаан орд буюу [[Дойтын балгас]]: 1237 онд [[Өгөөдэй хаан]] байгуулсан.
# [[Шаазан хот]]: Өгэдэй хааны байгуулсан хот
# Тосху балгас: Өгэдэй хааны байгуулсан хот
# Хондуйн балгас: одоогийн ОХУ-ын Өвөр Байгалийн хязгаарын Борзинск районд байсан [[Хасар|Хасарын]] удмынхны хот. 
# Эрчүүгийн орд
# [[Ханзатын туурь]]: [[Хүлгэн|Хөлгөн ханхүүгийн]] удмынхны зуны орд өргөө. Одоогийн Хэнтий аймгийн Баян-Овоо сумын нутагт байсан.
# [[Шанду]]
# [[Инчан]]

==Уналт==
[[Файл:Mongol Empire (greatest extent).svg|thumb|хамгийн их хэмжээгээр]]
[[Зураг:Mongol 13.png|thumb|Эзэнт гүрэн дөрвөн хаанд хуваагджээ]]
1300-аад оноос Монголын эзэнт гүрэн хямралд орж эхлэв. 1260 онд [[Хубилай]] өөрийгөө хаанд өргөмжилж, улмаар 1267 онд Монголын нийслэлийг [[Хархорум]] хотоос Хаан балгас (Дайду) (одоогийн [[Бээжин]] хотын баруун хойд талд байсан) хотод шилжүүлэв. 1271 онд Их Монгол Улсын нэрийг өөрчилж, [[Юань]] хэмээн нэрийдсэнээр Монголын эзэнт гүрэн [[Алтан Орд]], [[Ил Хаант Улс]], [[Цагадайн улс]], [[Юань улс]] гэсэн дөрвөн хаант улсад хуваагдав. Алтан орд, Ил Хаант Улс, Цагадайн улсууд Юань улсад жил бүр татвар өгч, Юань улсын хааныг өөрсдийн эзэн захирагч гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөг байв. Гэвч энэ харилцаа төдий л бат бэх биш байв. XIV зууны эхэн үед Евразид [[Хар үхэл]] хэмээх тахал гарч олон сая хүнийг амийг авч явжээ. Энэ өвчин худалдааны зам дагуу асар хурдацтай тархаж байсан тул хүн, амьтны хөл тасарч, орон нутгуудад хөл хорио тогтоосон байна. Үүний улмаас улс орнуудын элчин харилцаа тасарч, Монголчуудыг байгаа газартаа суухаас өөр аргагүй болгосоноос хоорондын харилцаа алдагджээ. Мөн газар сайгүй өлсгөлөн дэгдэж, үймээн самуун гарах болов. Орон нутгийн захирагчид бие даах болсон ба Чингис хааны удмынханы хооронд эрх мэдлийн төлөөх тэмцэл улам хурцадсаар байлаа. [[Ил Хаант Улс]] Абу Саид ханыг нас барсны дараа олон тооны эмирийн улсуудад хуваагдав. Эдгээр улсууд нь XIV-XVI зууны үед бүгдээрээ мөхжээ. Энэ үед Хятадад тахал, өлсгөлөн, байгалийн гай гамшгаас болж, олон хүн үхэж үрэгджээ. Мөн орон нутгийн засаг захиргаа болон Монголчуудын авах албан татвар улам нэмэгдэж, ард түмний амьдрал улам дорджээ. Түүний улмаас Хятадад Юань улсын эсрэг бослого үймээн газар сайгүй гарах болов. Тэдгээрээс хамгийн далайцтай бослого нь 1330-аад оны үеэс гарсан [[Улаан алчууртны бослого]] юм. Улаан алчууртнууд болон Юань улсын засаг захиргааны хоорондын дайн хэдэн жилийн туршид үргэлжилжээ. Үүний эцэст Улаан алчууртнууд дараа дараалан бут цохигдож, бослого бараг дарагдах гэж байтал Улаан алчууртны бослогын нэгэн толгойлогч [[Чжу Юань Чжан]] Мин улсыг байгуулж, өөрийн босогчдыг чадварлаг удирдаж, [[Хятад]]ын энгийн ард түмний дэмжлэгийг авсаны үр дүнд 1368 онд Юань улсын нийслэл Хаан балгас хотыг эзлэн авч, Хятад дахь Монголын захиргааг буулган авчээ. Юань улсын хаан [[Тогоонтөмөр хаан|Тогоонтөмөр]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрмийн]] ард зугатан гарч, Юань улсын захиргааг Хятадад дахин сэргээхийг санаархах болов. Чжу Юань Чжан цагаан хэрмийн ард хөөгдөж гарсан Монголчуудын эсрэг аян дайн хийж, Юань улсыг бүрэн устгахыг оролдсон боловч бүтээгүй юм. 

[[Лев Николаевич Гумилев]] &quot;Их талын байгаль ба хүмүүс&quot; бүтээлдээ &quot;Төв Азийн үндэстнүүд хятадын соёлд таагүй ханддаг байв. Жишээ нь түрэгүүд хятадын уусгах бодлогын эсрэг тусгайлсан бодлого баримталдаг байв. Уйгурууд манихейн, харлугууд лал, басмал, онгудууд несторын, төвөдүүд буддын шашныг хятадаар дамжуулалгүйгээр шууд Энэтхэгээс хүлээн авч хятадын соёл Цагаан Хэрэмнээс гадагш нэвтэрч чадсангүй. Хүннү, түрэг, монголчууд нь хоорондоо зөрчилдөн тэмцэлддэг байсан ч хятадын уусгах аюулын эсрэг хаалт болж байв&quot; гэж бичжээ.&lt;ref&gt;[http://gumilevica.kulichki.net/articles/Article16.htm  ЛЮДИ И ПРИРОДА ВЕЛИКОЙ СТЕПИ] &quot;Примечательно общее для всех народов Центральной Азии неприятие китайской культуры. Так, тюрки имели собственную идеологическую систему, которую они отчетливо противопоставляли китайской. После падения Уйгурского каганата уйгуры приняли манихейство, карлуки - ислам, басмалы и онгуты - несторианство, тибетцы - буддизм в его индийской форме, китайская же идеология так и не перешагнула через Великую стену&quot;...&quot;Так малочисленные монголы победили огромный Китай, объединив те дальневосточные народы, которые не соглашались стать объектом китаизации&quot;...&quot;Возвращаясь к более ранней эпохе и подводя некоторые итоги вышесказанному, отметим, что, хотя хунны, тюрки и монголы весьма разнились между собой, все они оказались в свое время барьером, удерживавшим натиск Китая на границе степей&quot;&lt;/ref&gt;

[[Цагаадайн Улс|Цагадайн улс]] XIII зууны сүүл үеэс Самарканд хотоор төвлөрсөн суурин соёл иргэншилтэй Мавереннахр, Долоон мөрөн, Турфаны хөндийгөөр төвлөрсөн нүүдлийн соёл иргэншилтэй [[Моголистан]] хэмээх хоёр хэсэгт хуваагдаж, XIV зууны туршид хоорондоо тэмцэлдсээр байв. 1340-өөд оноос Мавереннахрт доголон хэмээх хочтой Монголын Барулас овгийн угсааны эмир Төмөрийн улс бий болсон боловч XV зууны эхэн үед доголон Төмөрийн нас барсны дараа олон жижиг эзэмшил болон хуваагдсан ба улмаар Алтан ордноос нүүж ирсэн Үзбекүүдийн довтолгоонд өртөж, мөхжээ. [[Доголон Төмөр]]ийн угсааны Бабур ноён Үзбекүүдэд шахагдан [[Энэтхэг]]т очиж, Их Могол улсыг байгуулсан юм. Хожим 1859 онд Их Моголын улс Британичуудад цохигдон мөхжээ. Моголистан XVI зууны үеэс суурин соёл иргэншилд орж, Исламын шашныг шүтэх болжээ. Моголистаны Мухаммед хаан захирагдагсаддаа чалма малгай өмсөхийг хүчээр тулган хүлээлгэсэн ба Таш-Рабат хотыг байгуулж, суурин байдлаар амьдрах болов. Моголистаны баруун талаас Үзбекүүдээс тасарсан Казахууд, зүүн талаас Ойрадууд довтолж шахамдуулах болсон тул Моголистаны Султан Саид хаан XVI зууны үед нийслэлээ Яркенд хотод шилжүүлж, улсаа Яркендын хаант улс хэмээн нэрийджээ. XVII зуунд Яркендын хаант улс Зүүнгарын хаант улсын захиргаанд орсон юм. Алтан орд XIV зууны эхэн үеэс хямралд орж, олон хан солигджээ. Улмаар XV зууны үед Алтан орд [[Түрэг]] хэлт нүүдэлчдийн ордууд болон задарчээ. Алтан ордны улсаас [[Казань]], [[Крым]], [[Астрахань]], [[Ногайн орд]], [[Сибирийн ханлиг|Сибир]]ийн хант улсууд тасран гарчээ. Алтан ордны үлдэгдэл болох Их орд 1502 онд Крымийн ханлигт эзлэгдэн мөхсөн байна. Алтан ордны улсаас тасран гарсан улсууд XV-XVIII зууны үед бүгдээрээ Орост эзлэгдсэн бөгөөд хамгийн сүүлчийн бие даасан улс болох Крымийн хаант улс 1784 онд [[Орос]]т эзлэгджээ. Юань улсын хаад Монголд эргэн ирсний дараа Монголын хаан Аюушридар Юань улсын Цагаан хэрэмнээс хойших нутгийг эрх мэдэлдээ барьсаар байлаа. Гэвч 1389 онд  [[Төгстөмөр]] хаан Мингийн цэрэгт ялагдан зугатаж яваад Аригбөхийн угсааны Есүдэр ноёнд алагдсанаар Юань улсын нэгдмэл хүч үгүй боллоо. Монголчууд олон жижиг ноёдын эзэмшлүүдэд хуваагджээ. Эдгээрээс Хубилайн удмынхны толгойлсон монголчууд, Цорос аймгийн ноёдын толгойлсон [[ойрад]]ууд давамгайлан гарч ирж, хоорондоо тэмцэлдэх болжээ. Энэ хоёр хүчин зарим үед нэгдэж байсан боловч удалгүй задардаг байлаа. XVII зууны үед Хубилайн удмынхны толгойлсон Монголчууд [[Манж Чин улс]]ад дагаар орсоноор Юань улсын улбаа ариллаа. XVIII зуунд Ойрадуудын байгуулсан [[Зүүнгарын хаант улс]] Манж Чин улсад эзлэгдсэнээр Евразийн их тал нутагт монголчууд ноёрхох явдал үгүй болжээ.

== Түүхэн нөлөө, гуйвуулга ==
Их Монгол Улсын байлдан дагууллын үед гарсан хохирлын хэмжээг гадаадын орнууд хэт дөвийлгөн гуйвуулах явдал байдаг.&lt;ref&gt;[http://amgalant.com/genocide-as-a-way-of-life-a-paper-by-paul-d-buell Central Eurasia: Genocide as a way of life?]/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.academia.edu/241538/Central_Eurasia_Genocide_as_a_way_of_life Central Eurasia: Genocide as a way of life? Paul Buell]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.sowhymongolia.com/10-reasons-genghis-khan-was-not-a-genocidal-maniac/ |title=10 Reasons Genghis Khan Was NOT a Genocidal Maniac |access-date=2015-11-01 |archive-date=2015-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151030033112/http://www.sowhymongolia.com/10-reasons-genghis-khan-was-not-a-genocidal-maniac/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Энэ нь тухайн цагийн түүхийн сурвалж үлдээсэн хүмүүс нь эзлэгдсэн орны хүмүүс байсантай холбоотой юм. 

2005 оны 11 дүгээр сард НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей Их Монгол улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойг дэлхий дахинаа тэмдэглэн өнгөрүүлэх талаар тусгай тогтоол гаргав. Энэ тогтоолд: Нүүдлийн соёл иргэншил нь худалдаа, арилжааны өргөн сүлжээг хөгжүүлж, захиргаа, соёл, шашин болон худалдааны томоохон төвийг байгуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн гэж тэмдэглэжээ. Уг тогтоолын дагуу ХБНГУ, Австри, Унгар зэрэг олон оронд Чингис хаан ба эзэнт гүрэн үзэсгэлэн гарч, олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал болж өргөн тэмдэглэсэн билээ.

== Зураг ==
&lt;gallery&gt;
Файл:Ази 5-11-р зуун-украин сайтын зураг.jpg
Файл:Их Монгол улс 5.jpg
Файл:A Short History of the World, p0293.jpg
Файл:XIII.gif
Файл:Их Монгол улс-украин сайтын зураг.jpg
File:Asia 13th Century.pdf
Файл:Монголчууд Киевийн улсад довтолсон нь.jpg
Файл:Алтан Орд, Цагадай 14-р зуун орос сайтын зураг.jpg
Файл:MongolEmpire1300.png|Юань улс
Файл:Уйгурын Идигүдийн улс, 861 (867)—1368 он.png|Уйгурын буддын шашинт Идигүдийн улс, 861 (867)—1368 он. Чингис хаанд дагаар орсон. Хожим [[Моголистан]]ы бүрэлдэхүүнд оржээ.
&lt;/gallery&gt;

== Мөн үзэх ==
{{Commonscat|Mongol Empire|Их Монгол Улс}}
* [[Чингис хаан]]
* [[Их Монгол Улсын хаад]]
* [[Монгол ноёдын цол хэргэм]]
* [[Их Монгол улс болон Юань гүрний үеийн дайн тулаан]]
* [[Монголын анхны арми]]

== Ном зүй ==
* &quot;''HISTORIA MONGALORUM''&quot; Fra Giovanni da Pian del Carpini, 1245-1247, &quot;''Монголчуудын түүх''&quot; Плано Карпини, итали хэлнээс орчуулсан Л.Нямаа, 2006, ISBN 99929-2-214-1
* [[Балдандоржийн Сумъяабаатар|Б. Сумъяабаатар]], &quot;Чингис Хааны Их Монгол Улс, Солонгос түүхийн сурвалжид, 2025, ISBN 978-9919-0-2767-4
== Цахим холбоос ==
*[https://web.archive.org/web/20160314065258/http://forum.freekalmykia.org/index.php?showtopic=141 МНТ эх хувилбараар нь татах]
*[http://silverhorde.viahistoria.com/research/MongolHeraldry/DSC07236.JPG ИМУ-н угийн бичиг, тамга]
*[https://web.archive.org/web/20140725033127/http://altaica.narod.ru/SECRET/e_tovchoo.htm Сокровенное Сказание Монголов -Козины орчуулга]
*[http://books.google.mn/books?id=wc2vM8uOBkoC&amp;dq=teguder&amp;source=gbs_navlinks_s Beyond the Legacy of Genghis Khan, Linda Komaroff]
*[http://books.google.mn/books?id=4D9pO_4j9-4C&amp;dq=teguder&amp;source=gbs_navlinks_s History and Historiography of Post-Mongol Central Asia and the Middle East]
*[http://books.google.mn/books?id=VxOcXC85tnQC&amp;dq=teguder&amp;source=gbs_navlinks_s Kingship and Ideology in the Islamic and Mongol Worlds]
*[http://www.cultorweb.com/eBooks/Storia/Historical%20Dictionary%20of%20the%20Mongol%20World%20Empire.pdf Historical Dictionary of the Mongol World Empire]
*[https://books.google.mn/books/about/The_Mongol_Empire_between_Myth_and_Reali.html?id=o44cBQAAQBAJ&amp;redir_esc=y The Mongol Empire between Myth and Reality: Studies in Anthropological History], Denise Aigle BRILL, Oct 28, 2014 
*[http://books.google.mn/books?id=GExyMO9QSTMC&amp;dq=%D0%A1%D0%B8%D0%B1%D0%B8%D1%80%D1%8C,+%D0%A6%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F+%D0%B8+%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F+%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F+%D0%B2+%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0&amp;source=gbs_navlinks_s Этногенез и культурогенез в Байкальском регионе (средневековье)]
*[http://ru.warriors.wikia.com/wiki/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B Монголы ru.warriors.wikia.com]
*[https://web.archive.org/web/20151030020245/http://asianhistory.about.com/od/mongolia/f/Effects-Mongols-Europe.htm What Effect Did the Mongols Have on Europe?]
*[http://afe.easia.columbia.edu/mongols/main/transcript.pdf The Mongols in World History]

==Эшлэл==
{{reflist}}

{{s-start}}
{{Залгамжлал
|өмнө=[[Хамаг Монгол]]&lt;br/&gt;[[Хэрэйд]]&lt;br/&gt;[[Найман]]&lt;br/&gt;[[Татар]]
|он=1206-1271
|албан_тушаал= Их Монгол улс
|дараа=[[Юань улс]] &lt;br/&gt;[[Алтан Орд]]&lt;br/&gt;[[Цагадайн улс]]&lt;br/&gt;[[Ил Хаант Улс]]
}}
{{end}}
{{Их Монгол Улсын сэдэв}}

[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]
[[Ангилал:Их Монгол Улс| ]]
[[Ангилал:Еврази]]
[[Ангилал:Азийн түүхэн нутаг дэвсгэр]]
[[Ангилал:Дундад зууны улс]]
[[Ангилал:Европын түүхэн нутаг дэвсгэр]]
[[Ангилал:Монголын түүхэн нутаг дэвсгэр]]
[[Ангилал:Төв Азийн түүх]]
[[Ангилал:Монголын түүхэн улс]]
[[Ангилал:Морь түүхэнд]]
[[Ангилал:Түүхэн эзэнт гүрэн]]</text>
      <sha1>fcqvytnlv3ctz6xlyn2rm5dbsoybcof</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өгэдэй хаан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1914</id>
    <revision>
      <id>858930</id>
      <parentid>858919</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T14:56:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-35091-43</username>
        <id>105345</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>858930</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68296" sha1="2i7tqnkg15jab9w7468xxovm084evfc" xml:space="preserve">{{Short description|1229-1241 онуудад Монголын эзэнт гүрний хаан}}
{{Инфобокс хаан
| name         = Өгэдэй хаан&lt;br/&gt;{{MongolUnicode|ᠥᠭᠡᠳᠡᠢ&lt;br/&gt;ᠬᠠᠭᠠᠨ}}
| image        = YuanEmperorAlbumOgedeiPortrait.jpg
| caption      = [[Юань Улс]]ын үед бүтээгдсэн Өгэдэй хааны хөрөг, анх 1278 онд бүтээгдсэн. ([[Тайванийн Үндэсний Хааны Ордон Музей|Үндэсний Ордон Музей]], Тайбэй)
| succession   = [[Мягмардоржийн Тэмүгэ хааны эзэнт гүрний хаан]]
| reign        = 1229 оны 9 сарын 13{{snd}}{{nowrap|1241 оны 12 сарын 11}}
| coronation   = 1229 оны 9 сарын 13
| predecessor  = {{ubl|[[Мягмардожийн Тэмүгэ хаан]]|[[Тулуй]] (түр)}}
| successor    = {{ubl|[[Дөргөнэ]] (түр)|[[Гүюг хаан]]}}
| birth_date   = {{circa|1186}}&lt;!--Өгөдэй 1241 онд Хятадын түүхийн стандартаар 56 насандаа (орчин үеийн барууны стандартаар 55 насандаа) нас барсан бөгөөд энэ нь 1186 онд төрсөн гэсэн үг юм.&lt;ref&gt;{{cite book |first = Анне Ф. |last = Бродбридж |title = Women and the Making of the Mongol Empire }}&lt;/ref&gt;--&gt;
| birth_place  = [[Хамаг Монгол]]
| death_date   = 1241 оны 12 сарын 11(54–55 насалсан)
| death_place  = &lt;nowiki&gt;[Мягмардоржийн Тэмүгэ хааны эзэнт гүрэн]]&lt;/nowiki&gt;
| burial_place = Тодорхойгүй, [[Бурхан Халдун]] гэж таамагладаг{{efn|name=burial|''[[Юань улсын судар|Юань улсын судрын]]'' өгүүлснээр Өгөдэй хааныг Циньян хөндийд ({{lang|zh|起輦谷}}) оршуулсан гэдэг.&lt;ref name=Yuanshi/&gt; Хөндийгийн байршлыг ямар ч баримт бичигт дурдаагүй бөгөөд хүмүүс хөндийг одоогийн Монгол улсын [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] [[Онон гол]], [[Бурхан Халдун]] уулын ойролцоо байдаг гэж үздэг.}}
| spouse       = {{plainlist|
* [[Борогчин|Борогчин хатан]]
* [[Дөргөнэ|Дөргөнэ хатан]]
* [[Мөгэ хатан]]
* Анхуй хатан
* Жачин хатан}}
| issue        = {{plainlist|
* [[Гүюг хаан|Гүюг]]
* [[Годан]]
* [[Хүчү]]
* Харачар
* [[Хашин]]
* [[Хадан]]
* [[Мэлиг (Өгэдэйн хөвгүүн)|Мэлиг]]}}
| full name       = [[Монгол бичиг]]: {{MongolUnicode|ᠥᠭᠡᠳᠡᠢ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}} {{tlit|mn|Өгэдэй хаган}}
| posthumous name = Инвэнь хаан ({{lang|zh|英文皇帝}})
| temple name     = Тайзун ({{lang|zh|太宗}})
| house           = {{plainlist|
* [[Адууч]]
}}
| father          = [[Мягмардоржийн Тэмүгэ хаан]]
| mother          = [[Тодорхойгүй]]
| religion        = [[Тэнгэр шүтлэг]]
|Үнэнч Туслах :=Мягмардоржийн Тэмүгэ хааны төрсөн дүү буюу Мягмардоржийн Балдандаш|Туслах=М.Тэмүгэ хааны төрсөн дүү болох М.Балдандаш|М.Балдандаш=М.Тэмүгэ хаанаас 4насаар дүү юм. Тэрээр маш үнэнч нэгэн байсан гэдгээрээ алдартай.}}

Туслах:М.Балдандаш тэрээр их ууртай байсан гэдэг.Хожим М.Балдандашийн хүү Вандан хамгийн тэнэг хүмүүс амьдардаг улсыг байгуулав. М.Балдандаш өөрийнхөө өшөөг авахын тулд өөрийн хүү Ванданд заавал Тэмүгэ гэдэг нэртэй хүнийг өөрийн туслах болго гэж захисан байдаг. Вандан аавийнхаа хүслийг биелүүлж Тэмүгэ нэртэй туслахтай болсон юм.

'''Өгэдэй хаан''' ({{mongolUnicode|ᠥᠭᠡᠳᠡᠢ}}{{mongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}, ойролцоогоор 1186 он - 1241 оны 12-р сарын 11) нь [[Чингис хаан|Мягмардоржийн Тэмүгэ Хааны]] гуравдугаар хүү бөгөөд өөрийн эцгийн дараах [[Их Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний]] хоёр дахь [[Хаан|их хаан]] байв. Тэрээр эцгийнхээ байгуулсан эзэнт гүрний тэлэлтийг үргэлжлүүлсэн ба [[Монголчуудын Европ дахь байлдан дагуулалт|Европ дахь монголчуудын довтолгоон]], [[Их Монгол улс болон Юань гүрний үеийн дайн тулаан|Хятад дахь Монголын байлдан дагуулалтын]] үеэр өмнөд болон баруун зүгт Монголын эзэнт гүрэн өөрийн хамгийн дээд хэмжээнд хүрэх үед дэлхийн хүн болов. Мягмардоржийн Тэмүгэгийн бүх хөвгүүдийн адил тэр [[Хятад]], [[Иран]], [[Төв Ази]] дахь байлдан дагууллуудад өргөн хүрээнд оролцжээ.

== Оршил ==

Өгэдэй нь [[Чингис хаан|Мягмардоржийн Тэмүгэ хаан]]&lt;nowiki/&gt;болон [[Бөртэ үжин|Тодорхойгүй]] нарын гурав дахь хүү байв. Тэрээр өөрийн эцгийн дээшлэн мандах үеийн үймээн самуунтай үйл явдлуудад оролцсон. Өгэдэйг 17 настай байхад Чингис хаан [[Жамуха|Жамухын]] цэргийн эсрэг хийсэн [[Хар халзан элээтийн тулалдаан|Хар халзан элээтийн тулалдаанаас]] (&quot;Монголын нууц товчоо&quot;-ы уг эхэд тулалдаан болсон газрын нэрийг ''Халахалжит элэт'' гэж тэмдэглэжээ) аймшигт ялагдлыг амсжээ. Өгэдэй хүнд шархадсан бөгөөд тулалдааны талбарт гээгдсэн байна. Эцгийнх нь өргөмөл дүү, хамтран зүтгэгч [[Борохул]] түүнийг аварчээ. Хэдийгээр тэр аль хэдийн гэрлэсэн байсан ч 1204 онд эцэг нь түүнд ялагдсан [[Мэргид|мэргид]] ноёны хатан [[Дөргөнэ|Дөргөнэг]] авч өгчээ. Иймэрхүү байдлаар эхнэр нэмж авах нь [[Хээр (Газар зүй)|тал нутгийн]] соёлд ховор биш байжээ.

1206 онд Чингисийг [[Хаан|''хаан'']] (''khagan'') буюу ''эзэн хаанд'' (''emperor'') өргөмжилсний дараа [[Жалайр|жалайр]], бэсүд, [[Сүлдүс (овог)|сүлдүс]], хонхотон овгийн ''мянгатуудыг'' түүнд [[Хувь (эзэмшил)|хараат газар нутаг]] болгон өгсөн байна. Өгэдэйн газар нутаг Ховог (Хобок) болон Эмээл (Эмель) голуудыг хамарчээ. Эцгийнх нь хүсэлтийн дагуу жалайрын захирагч Илүгэй Өгэдэйн багш болсон байна.  

Өгэдэй өөрийн ах нарын хамт [[Алтан улс|Алтан улсын]] (''Jin dynasty'') эсрэг 1211 оны 11-р сард анх удаа бие дааж цэргийн ажиллагаа явуулсан. Тэрээр [[Хэбэй муж|Хэбэйгээр]] дамжин өмнөд нутгийг, дараа нь 1213 онд [[Шаньси муж|Шаньсигаар]] дамжин умардыг сүйрүүлэхээр илгээгдэж байв. Өгэдэйн хүч [[Ордос хот|Ордосын]] гаднаас Алтан улсын цэргийн ангийг хөөсөн ба тэрээр Сүн улс, Алтан улс, [[Тангуд улс|Тангуд улсын]] (''Xi Xia'' буюу ''Western Xia'' (''Баруун Ся''), ''Great Xia'' (''Их Ся'')) эзэмшлүүдийн хилийн уулзвар руу хөдөлжээ. 

[[Монголчуудын Хорезм рүү хийсэн дайралт|Хорезмын эсрэг Монголын байлдан дагуулалтын]] үеэр [[Цагадай]], Өгэдэй нар 1219-1220 онд таван сарын бүслэлтийн дараа [[Отрар|Отрарыг]] эзэлж, оршин суугчдыг нь хядсан бөгөөд [[Ургенч|Ургенчийн]] хэрмийн гадна талд байсан [[Зүчи|Зүчитэй]] нэгдэв. Зүчи, Цагаадай нар цэргийн стратегийн тал дээр дайсагнан маргалдаж байсан учраас Чингис хаан Ургенчийн бүслэлтийг хянуулахаар Өгэдэйг томилсон байна. Тэд 1221 онд хотыг бүрэн эзлэсэн юм. Афганистан, зүүн өмнөд Персэд бослого гарахад Өгэдэй бас [[Газни|Газнийг]] номхотгожээ.

== Их Хаанд өргөмжлөгдсөн нь ==
[[Файл:CoronationOfOgodei1229.jpg|thumb|Өгэдэйг хаанд өргөмжилсөн нь. [[Рашид ад-Дин]], XIV зууны эх.]]

1219 онд [[Хорезмын эзэнт улс|Хорезмын эзэнт гүрний]] эсрэг довтолгооны өмнө [[Чингис хаан|Чингис хаанаас]] өв залгамжлагчаа томилохыг Есүй хатан шаардав. Ахмад хоёр хүү [[Зүчи]], Цагадай нарын хоорондох аймшигт хэрүүл шуугианы дараа тэд өв залгамжлагчаар сонгож болно хэмээн Өгэдэйг байлгахаар тохиролцсон. Чингис тэдний шийдвэрийг баталжээ. 

Чингис хаан 1227 онд нас барсан ба [[Зүчи]] түүнээс эрт нэг юм уу хоёр жилийн өмнө нас барсан байна. Өгэдэйн дүү [[Тулуй|Толуй]] 1229 он хүртэл ''засаг баригч'' (''regent'') байв. Өгэдэйгээр өв залгамжлуулах Чингисийн тодорхой хүсэлд эргэлзэх явдал үнэндээ хэзээ ч байгаагүй хэдий ч Чингисийн нас барсны дараа [[Хэрлэн гол|Хэрлэн мөрөн]] дээрх Хөдөө Аралд болсон [[Их Хуралдай|хуралдайгаар]] 1229 онд Өгэдэй ''их'' ''хаанд'' (''great'' ''khan'') сонгогдсон байдаг. Ёс жаягийн дагуу гурван удаа найр тавьсны эцэст Өгэдэй 1229 оны 9-р сарын 13-нд [[Монголчууд|монголчуудын]] ''Хаанд'' (''Khagan'') өргөмжлөгдсөн байна. Цагадай өөрийн дүүгийн эрх шаардлагыг үргэлжлүүлэн дэмжсэн. 

Чингис хаан Өгэдэйг эелдэг, өгөөмөр зан чанартай гэж харж байв. Түүний билэг авьяас эцгийнхээ зам дээр эзэнт гүрнийг хадгалсан амжилтад нь тодорхой хэмжээний үүрэг гүйцэтгэсэн. Түүний хаанчлалын үед гол төлөв Чингис хааны ардаа үлдээсэн зохион байгуулалт ба Өгэдэйн хувь хүний шинж чанарын ачаар Монголын эзэнт гүрний ажил хэрэг ихэнх хэсэгтээ тогтвортой үлджээ. Өгэдэй прагматик хүн байсан, гэсэн ч тэр хаанчлалынхаа хугацаанд зарим алдаа гаргасан. Өгэдэй цэргийн захирагч юм уу зохион байгуулагчийн хувьд өөрийгөө эцэгтэйгээ эн тэнцүү хүн гэж үзэн төөрөлддөггүй байсан бөгөөд өөрийн олсон хамгийн чадварлаг хүмүүсийн авьяас чадварыг хэрэглэжээ. 

Түүний сэтгэл татам зан байдлын тухай мэдээллүүдийг үл харгалзан 1237 онд үйлдсэн гэмт хэргийнх нь төлөө Монгол, Персийн түүхчид Өгэдэйг шүүмжилсэн байдаг ба энэ нь Персийн түүхчдийн бичсэнээр долоогоос дээш насны 4,000 [[Ойрад|ойрад]] охидыг хүчирхийлэх тушаалаас бүрддэг. Тэгээд дараа нь эдгээр охид Өгэдэйн гаремд (эмсийн байр) хураагдах, эсвэл Монголын эзэнт гүрэн даяарх аяны буудлуудад биеэ үнэлэгчид болон хэрэглэгдэхээр өгөгдсөн байна. Өмнө нь Ойрад нутгийг захирч байсан Өгэдэйн эгч Чэчэйхэний үхлийн дараах энэ алхам нь Ойрад аймаг болон тэдний газар нутгийг Өгэдэйн хяналтын доор авчирчээ.

== Дэлхийн байлдан дагуулалт ==

=== Дундад Дорнод дахь тэлэлт ===

Хорезмын эзэнт гүрнийг устгасны дараа Чингис хаан [[Тангуд улс|Тангуд улсын]] эсрэг хөдлөхөд чөлөөтэй болсон. Гэсэн хэдий ч 1226 онд Хорезмын хаадын сүүлчийнх нь болох [[Желал ад-Дин Мангуберди]] өөрийн эцэг [[II Мухаммед (Хорезм)|II Ала ад-Дин Мухаммедын]] алдсан эзэнт гүрнийг сэргээхээр [[Иран|Персэд]] буцаж иржээ. 1227 онд түүний эсрэг илгээсэн Монголын зэвсэгт хүчин [[Дамган|Дамганд]] ялагдсан байна. Желал ад-Динийн эсрэг хөдөлсөн өөр нэг арми [[Исфахан|Исфаханы]] ойролцоо ''пиррийн ялалт'' (''pyrrhic victory'' - ялагдсантай адил ялалт) байгуулсан боловч тэр амжилтаа үргэлжлүүлж чадаагүй аж. 

Өгэдэй дайны ажиллагаа эхлүүлэхийг зөвшөөрснөөр [[Чормаган хорчи]] 30,000-50,000 монгол цэргийг толгойлон [[Бухар|Бухараас]] гарчээ. Тэрээр хорезмуудын тусламж дэмжлэгийн удаан хугацааны хоёр бааз суурь болох [[Хорасан]], Персийг эзлэн авав. 1230 онд [[Амударья|Амударья мөрнийг]] гаталсан ба ямар нэгэн эсэргүүцэлтэй тулгаралгүйгээр Хорасан руу орсон тул Чормаган хурдан, чөлөөтэй явж өнгөрлөө. Тэрээр баруун [[Афганистан]] руу довтлох цаашдын зааврыг өгсөн байсан Дайр баатрын хяналт доор бие бүрэлдэхүүнийхээ нэлээд их хэсгийг дэмжлэг болгон үлдээжээ. Чормаган болон түүний армийн олонх хэсэг 1230 оны намар [[Альборзын нуруу|Эльбурсын уулс]] болон [[Каспийн тэнгис|Каспийн тэнгисийн]] хоорондох бүс нутаг [[Табаристан]] (орчин үеийн Мазендеран) руу орж, ингэснээр [[Низаритын исмайлит улс|Низаритын исмайлитуудын]] ([[Ассассин|ассасинууд]]) хяналтад байсан өмнө зүг дэх уулархаг бүсээс зайлсхийв. 

[[Рей (хот)|Рей]] хотод хүрээд Чормаган өвлийн хүрээгээ тэнд байгуулсан ба хойд Персийн үлдсэн хэсгийг номхотгохын тулд цэргүүдээ илгээжээ. 1231 онд тэр өөрийн удирдсан армийг өмнө зүг рүү хөдөлгөсөн бөгөөд [[Кум]], [[Хамадан]] хотууд хурдан хугацаанд эзлэгдэв. Тэндээс тэрээр [[Фарс муж|Фарс]], [[Керман муж|Керманы]] бүс нутгууд руу цэргүүдээ илгээхэд тэдгээрийн захирагчид мужуудаа сүйтгүүлж байхаас илүү Монгол эздэд алба гувчуур төлөхийг эрхэмлэн хурдан хугацаанд дагаар орлоо. Энэ хооронд зүүн зүгт Дайр баатар [[Кабул]], Газни, Забулистаныг эзлэх зорилгодоо гуйвалтгүй хүрч байв. Монголчууд аль хэдийн Персэд дэг журам тогтоосон тул Желал ад-Дин хөөгдөхөд хүрч, Өвөр Кавказад тусгаарлагдсан байна (тэрээр энэ явдлаас хойш удалгүй алагджээ). Ийнхүү Перс бүхэлдээ Монголын эзэнт гүрэнд нэгдсэн болой.

=== Алтан улсын уналт ===

1230 оны сүүлээр Доголху чэрби (монгол жанжин) Алтан улсад санамсаргүй байдлаар ялагдсаны хариуд Өгэдэй хаан дүү [[Тулуй|Толуйн]] хамт өмнө зүгт [[Шаньси муж]] руу хөдлөн уг мужийг Алтан улсын цэргээс цэвэрлэж, [[Фынсян]] хотыг эзлэн авав. Хойд зүгт зуны улирлыг өнгөрөөсний дараа тэд [[Хэнань муж|Хэнань]] дахь Алтан улсын хүчний эсрэг дахин дайны ажиллагаа явуулсан бөгөөд Алтан улсын ар талаас довтлохын тулд Өмнөд Хятадын нутгаар (Сүн улсын газар нутгаар) дайран гарчээ. 1232 он гэхэд Алтан улсын хаан нийслэл [[Кайфэн|Кайфын]] хотдоо [[Кайфыны бүслэлт (1232-1233)|бүслэгдсэн]] байлаа. Удалгүй Өгэдэй аян дайны эцсийг өөрийн жанждад даатгаж үлдээгээд буцав. Хэд хэдэн хотыг эзэлсний дараа монголчууд [[Сүн улс|Сүн улсын]] хожимдсон тусламжаар 1234 оны хоёрдугаар сард [[Цайчжоугийн бүслэлт (1233-1234)|Цайчжоу хотыг эзлэн авч]] (Алтан улсын хаан Кайфын хотоос явж Цайчжоу хотод орогноод байжээ) Алтан улсыг мөхөөжээ. Гэвч дараа нь Сүн улсын амбан захирагч Монголын элч төлөөлөгчийг хороосон бөгөөд Сүн улсын цэргүүд монголчуудын захиргаанд байсан Сүн улсын урьдын нийслэлүүд болох Кайфын, [[Лоян]], [[Чанань\]] зэрэг хотуудыг эзэлж авав. 

[[Монголчууд Алтан улсыг дайлсан нь|Алтан улстай хийсэн дайнаас]] гадна Өгэдэй [[Пусянь Ваньну]] (урьд нь Алтан улсын жанжин байсан) гэгчийн байгуулсан Дорнод Ся улсыг 1233 онд [[Монголчууд Дорнод Ся улсыг байлдан дагуулсан нь|бут цохин мөхөөж]], өмнөд [[Манжуур|Манжуурыг]] төвшитгөжээ. Мөн энэ бүс нутгийн хойд хэсэгт орших [[Манж-Тунгусын ард түмэн|Усны татаруудыг]] номхотгож, 1237 онд гаргасан бослогыг нь дарсан байна. 

=== Гүрж, Арменийг байлдан дагуулсан нь ===

[[Файл:Geor_tamro_aandersen.png|thumb|250x250px|1184-1230 оны үеийн [[Гүржийн хаант улс]]]]

1232 онд Чормаганы удирдсан монголчууд [[Кавказ|Кавказад]] эргэж ирэв. 1235 онд [[Гянжа]] хотын хэрмийг оньсон харвах, [[Таран|түншүүр зэвсгээр]] эвдэн нураажээ. [[Эрбиль]] хотын иргэд Монгол хааны ордонд жил бүр алба гувчуур хүргэхээр тохиролцсоны эцэст монголчууд ухарсан байна. Чормаган 1238 он хүртэл, өөрөөр хэлбэл ханхүү [[Мөнх хаан|Мөнхийн]] цэргийн хүч Хойд Кавказад идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулах хүртэл хүлээв (1236 оноос Бат хааны удирдсан Монголын их цэрэг Европ руу цөмрөн аян дайн хийж эхэлсэн бөгөөд энэ аян дайны үеэр ханхүү Мөнх, Хадан нар Хойд Кавказын овог аймгуудыг байлдан дагуулсан байна). [[Армяны хаант улс|Арменийг]] эрхшээлдээ оруулсныхаа дараа Чормаган [[Тбилиси]] хотыг эзлэн авлаа. 1238 онд монголчууд Лори хотыг эзлэв. Хотын захирагч [[Шахиншах|шахиншах]] нь монголчуудыг ирэхээс өмнө гэр бүлийнхээ хамт зугтаж, энэхүү баян хотыг хувь заяанд нь даатгаж үлдээсэн аж. Хоханаберд цайз хүчтэй эсэргүүцэл үзүүлсний дараа цайзын захирагч [[Гасан-Жалал Дола|Гасан Жалал]] монголчуудад дагаар оров. Дараа нь монголчууд Гүржийн өөр нэгэн түшиг тулгуур болох атабек Авагийн захирсан Каен цайзын эсрэг хөдөлжээ. Монгол жанжин Тохта шууд дайралт хийлгүй, хотыг тойруулан хана хэрэм босгосон тул Аваг удалгүй бууж өглөө. 1240 он гэхэд Чормаган [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказыг]] байлдан дагуулж дууссан бөгөөд ингэснээрээ [[Гүржүүд|Гүржийн]] язгууртнуудыг бууж өгөхөд хүргэв. 

=== Солонгос ===

1224 онд Солонгост очсон Монголын элч буцах замдаа тодорхой бус байдлаар алагдаж, Солонгосын эрх баригчид Монголд [[Данж|албан татвар]] өгөхөө больжээ. 1231 онд Өгэдэй үрэгдсэн элчийнхээ өшөөг авах, Солонгосыг дарангуйлах зорилгоор Саритай хорчийг илгээв. Ингээд энэ хаант улсыг дарангуйлах тушаалын дагуу Монголын цэрэг Солонгос руу [[Монголчууд Солонгосыг эзэлсэн нь|довтолж]] эхэллээ. [[Гуулин улс|Корё улсын]] (тухайн үед Солонгост оршин тогтнож байсан улс) хаан Монголын [[Даргач|даргач]] нарыг хүлээн авахаар тохиролцсон бөгөөд тэд нараар улс орныхоо хэргийг түр хугацаанд мэдүүлэв. Гэвч тэднийг 1232 оны зун буцахад [[Чхве У]] (тухайн үед Корё улсад цэргийн дэглэм тогтож, цэргийн эрхтнүүд улс орныг удирдаж байсан бөгөөд энэ үеийн цэргийн дэглэмийн удирдагч нь Чхве У байв) нийслэлээ [[Кэсон|Кэсоноос]] [[Канхва арал]] руу нүүлгэжээ. Саритай тэдний эсрэг дайн хийж байгаад тэнэсэн суманд өртөж амь үрэгдэв. 

1234 онд Монголд болсон их хуралдай дээр Өгэдэй Монголын [[Дипломат төлөөлөгч|элч]] нарыг хороосон [[Солонгосчууд|солонгосчууд]], [[Сүн улс|Өмнөд Сүн улс]], [[Кипчак|кипчакууд]] болон тэдний Европын холбоотнуудыг байлдан дагуулах төлөвлөгөөгөө зарлалаа. Өгэдэй Монгол цэргийн жанжнаар Данхыг (Danqu) томилж, дагаар орсон солонгос жанжин Хон Бок-воныг Корё улсаас эзэлж авсан дагасан цэрэг, иргэд бүхий 40 хотын захирагч болгов. 1238 онд Корё улсын хааны ордон энх тайвныг тогтоохыг хүсэхэд Өгэдэй Корё улсын хааныг өөрийн биеэр Монголд ирэхийг шаарджээ. Корё улсын хаан эцэстээ өөрийн хамаатан Ён Нон-гун Суныг сурвалжит 10 хөвгүүний хамт [[Монгол Улс|Монгол]] руу [[Хүн барьцаалах|барьцаанд]] илгээснээр 1241 онд дайн түр зогсов. 

=== Европ ===

[[Файл:Capture_of_the_Mongol-Tatars_Russian_city.jpg|thumb|306x306px|Монгол цэрэг [[Русь (ард түмэн)|Оросын]] хотыг эзлэн авч байгаа нь]]

Монголын эзэнт гүрэн өрнө зүгийн тал хээр нутгийн (Кипчакийн тал нутаг) нүүдэлчдийг эрхшээлдээ оруулж, Европ руу хөөх зорилгоор [[Бат хаан|Бат хааны]] удирдлага доор баруун зүгт өргөжин тэлж эхлэв. Тэд баруун зүгийн байлдан дагууллаараа [[Ижилийн Булгар улс|Ижил мөрний Булгар]], [[Аланы хаант улс|Аланы]] бараг бүх хэсэг, [[Кипчакийн хээр тал|Кипчакийн тал нутаг]], [[Киевийн Русь|Оросыг]] эзлэн авснаас гадна [[Унгарын хаант улс (1000-1301)|Унгарыг]] богино хугацаанд эзэлсэн юм. Тэд бас [[Пястын угсааныхны үеийн Польшийн түүх|Польш]], [[Унгар-хорватын холбоо|Хорват]], [[Сербийн хаант улс (дундад зуун)|Серби]], [[Болгарын хоёрдугаар эзэнт гүрэн|Болгар]], [[Латины эзэнт гүрэн]], [[Австрийн герцогт улс|Австри]] руу довтолжээ. [[Коломна|Коломнагийн]] (Оросын хот) бүслэлтийн үеэр Өгэдэй хааны эцэг нэгт ах (дүү?) Хүлгэн суманд оногдож амиа алдсан байна. 

Энэ аян дайны үеэр Өгэдэйн хүү [[Гүюг хаан|Гүюг]], Цагадайн ач [[Бүри]] нар Батыг тохуурхан доромжилж, монголчуудын хүрээнд зөрчил үүсэв. Өгэдэй хаан Гүюгийг &quot;Чи өөрийн армийн эр хүн бүрийн санаа сэтгэлийг алдагдуулсан... Чамайг өөрийнхөө эрчүүдэд харгис хандаж байснаас болж оросууд бууж өгсөн гэж бодож байна уу?&quot; (''&quot;Аялж одруун зуур бөгст хүний бөгс нь эс үлдэв хэмээгдэмү чи... Оросууд иргэнийг тэр чиний уур хилэнд айж орогдсоноо болгон ахуюу чи&quot;'') хэмээн хатуу зэмлэжээ. Дараа нь тэр Европыг байлдан дагуулах ажиллагааг үргэлжлүүлэхээр Гүюгийг буцаан илгээсэн байна. Гүюг болон Өгэдэйн өөр нэг хүү [[Хадан]] нар [[Трансильвани]], Польш руу тус тус довтолжээ. 

Хэдийгээр Өгэдэй хаан Европын үлдсэн хэсэг рүү, &quot;Их тэнгис&quot; - Атлантын далай хүртэл довтлох зөвшөөрөл олгосон байсан боловч түүнийг нас барсны дараах жил буюу 1242 оны эхээр монголчуудын давшилт Зүүн Европт зогссон юм. Монгол суртал ухуулга хожим энэ аян дайны бүтэлгүйтлийг түүний цаг бусаар нас барсантай холбон тайлбарлаж, Өгэдэйн залгамжлагчийг сонгоход Бат биечлэн оролцох ёстой байсан гэх болно. Гэвч үнэндээ Бат хэзээ ч ийм сонгуулийн төлөө Монгол руу буцаж ирээгүй бөгөөд 1246 он хүртэл залгамжлагч тодроогүй юм. Европын цайз бэхлэлтүүд стратегийн хувьд асуудал үүсгэж, монгол жанжид байгаа нөөц бололцоогоороо түүнийг даван туулж чадахгүй байсан явдал нь аян дайн зогсонги байдалд орж, дахин сэргээгүйн шалтгаан болсон байх магадлалтай. 

=== Сүн улстай зөрчилдсөн нь ===

1235-1245 оны үед Өгэдэйн хөвгүүдээр удирдуулан хийсэн ихээхэн хор хөнөөлтэй цуврал [[Гэнэтийн довтолгоо|довтолгооныхоо]] үр дүнд монголчууд Сүн улсын нутгийн гүнд нэвтэрч, [[Чөндү|Чэнду]], [[Сянъян]], [[Хөх мөрөн|Хөх мөрөнд]] хүрчээ. Гэвч тэд газар орны уур амьсгал, Сүн улсын цэргийн тоо зэргээс шалтгаалан аян дайнаа амжилттай дуусгаж чадаагүй бөгөөд энэ дайны явцад Өгэдэйн хүү Хүчү амь үрэгдсэн байна. 1240 онд Өгэдэйн нөгөө хүү [[Годан|Хүдэн]] туслах чанартай армийг [[Төвөд|Төвд]] рүү илгээжээ. Сүн улсын түшмэлүүд Сэлмүс (Selmus) тэргүүтэй Өгэдэйн элч нарыг хөнөөснөөр хоёр улсын хоорондох нөхцөл байдал улам дордов. 

Өгэдэйн удирдлага доор Ази тив даяар явагдсан Монгол гүрний өргөжин тэлэлт нь улс төрийн тогтвортой байдлыг авчирч, Өрнө ба Дорныг холбосон худалдааны гол зам болох [[Торгоны зам|Торгоны замыг]] дахин сэргээхэд тус болсон юм. 

=== Энэтхэг ===

Өгэдэй Газнид Дайр баатрыг, [[Кундуз|Кундузад]] Мэнгэт (Menggetu) ноёныг тус тус захирагчаар томилжээ. 1241 оны өвөл монгол цэргүүд [[Инд мөрөн|Инд мөрний хөндий]] рүү довтолж, [[Делийн султант улс|Делийн султант улсын]] мэдэлд байсан [[Лахор]] хотыг бүслэв. Гэвч Дайр баатар 1241 оны 12-р сарын 30-нд хот руу дайрах үеэр амь үрэгдсэн ба монголчууд [[Делийн султант улс|Делийн султант улсаас]] гарахаасаа өмнө хотыг эвдэн устгажээ. 

1235 оноос хойш хэсэг хугацааны дараа монгол цэргийн өөр нэг хүч [[Кашмир]] руу довтолж, тэнд хэдэн жил [[Даргач|даргач]] суулгав. Удалгүй Кашмир Монголын хараат болжээ. Ойролцоогоор тэр үед Кашмирын [[Буддын шашин|буддын шашны]] их багш Оточи болон түүний ах Намо нар Өгэдэйн ордонд ирсэн байна.

== Засаг захиргаа ==
Өгэдэй Монголын засаг захиргааны хүнд суртлыг бий болгожээ. Түүний захиргааг гурван бүлэг бүрдүүлсэн. Эдгээр нь:

* [[Уйгур]] [[Бичээч|бичээч]] Чингай болон [[Хэрэйд|хэрэйдүүд]] төлөөлсөн [[Христ сүсэгтнүүд|христ шүтлэгт]] дорнод түрэгүүд
* [[Хорезм]] хүмүүс болох Махмуд Ялавач, Масуд-бек нар төлөөлсөн лалын шашинтнууд (Лалын шашинтнууд Монголын төрд олон үеэрээ зүтгэж байсны нэг нь энэ үеийнхэн болно)
* [[Киданчууд|Хятан]] үндэстэн [[Елюй Чуцай]], [[Зүрчид|зүрчин]] үндэстэн Няньхэ Чжуншань нар төлөөлсөн [[Күнзийн суртал|күнзийн сурталт]] [[Умард Хятад|хойд хятадууд]]

юм. 

Махмуд Ялавач төр засгийн зүгээс татвар хураах ажлыг мөнгөөр төлбөр төлдөг [[Ферм (орлогын түрээс)|татварын фермерүүдэд]] хариуцуулах тогтолцоог сурталчилж байжээ. Елюй Чуцай төр засгийн уламжлалт хятад хэв маяг бүхий тогтолцоог бий болгох тал дээр Өгэдэйд дэмжлэг үзүүлж байсан бөгөөд татварыг төрийн албаны төлөөлөгчдийн гарт шилжүүлж, засаг төрийн гаргасан мөнгөн тэмдэгтээр төлбөр хийдэг байв. Лал худалдаачид Монголын язгууртнуудын хувь нийлүүлсэн хөрөнгөөр ажиллаж, татвар төлөхөд шаардлагатай мөнгийг өндөр [[Хүү (зээл)|хүүтэй]] [[Зээл|зээлж]] байжээ. Ялангуяа Өгэдэй эдгээр [[Ортог|ортог]] (Монголын эзэнт гүрний үед төр ба хувь язгууртнуудын түнш худалдаачныг ийн нэрлэж байжээ) аж ахуйн нэгжүүдэд идэвхтэй хөрөнгө оруулалт хийсэн байна. Үүний зэрэгцээ монголчууд мөнгөний нөөцөөр баталгаажсан цаасан [[Мөнгөн тэмдэгт|мөнгөн тэмдэгтийг]] гүйлгээнд оруулж эхэлжээ.  

[[Файл:Ogedei_qaghan.svg|left|thumb|318x318px|Уламжлалт [[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] &quot;Өгэдэй хаан&quot;]]

Өгэдэй төрийн хэрэг эрхлэх салбар хэлтсүүдийг татан буулгаж, Елюй Чуцайн санал болгосны дагуу Монголын захиргаан дахь Хятадын газар нутгийг 10 замд хуваасан ажээ. Мөн тэрээр эзэнт гүрнийг [[Бешбалык]] ба [[Чжичжэн (Бээжин)|Яньцзингийн]] засаг захиргаанд хуваасан ба Хархорум дахь төв байр нь Монгол, Манжуур, Сибирийн асуудлыг шууд хариуцдаг байв. Түүний хаанчлалын сүүл үед [[Амударья|Амударьягийн]] захиргаа байгуулагдсан байна. [[Туркестан|Туркестаныг]] Махмуд Ялавач захирч байсан бол Елюй Чуцай 1229-1240 оны үед Хойд Хятадыг захирч байлаа. Өгэдэй [[Шихихутуг|Шигихутугийг]] Хятадад ерөнхий шүүгчээр томилжээ. [[Иран|Иранд]] Өгэдэй эхлээд [[Хар Хидан|хар хятан]] хүн Чинтөмөрийг, дараа нь шударга захирагч гэдгээ харуулсан уйгур хүн [[Коргуз|Коргузыг]] томилов. Хожим Елюй Чуцайн зарим үүргийг Махмуд Ялавачид шилжүүлж, албан татварыг Абдурахманд хүлээлгэн өгчээ. Абдурахман татварын нэг жилийн мөнгөн орлогын хэмжээг хоёр дахин нэмэгдүүлнэ гэж амласан байна. Ортог буюу түнш худалдаачид Өгэдэйн мөнгийг тариачдад хэт өндөр хүүтэй зээлүүлж байсан хэдий ч Өгэдэй өөрөө нэлээд өндөр хүүтэй зээл авдаг байжээ. Энэ нь ашигтай байсан авч олон хүн татвар хураагчид болон тэдний хүчтэй зэвсэгт бүлэглэлүүдээс зайлсхийхийн тулд гэр орноо орхин дүрвэжээ.  

Өгэдэй эзэнт гүрний ноёдод христийн шашинт бичээч Кадак, [[Даосын шашин|даосын шашны]] санваартан Ли Чжичан нараар хичээл заалгаж, сургууль, академи байгуулж байв. Мөн Өгэдэй хаан [[Торго|торгоны]] нөөцөөр баталгаажсан цаасан мөнгөн тэмдэгт гаргах зарлиг буулгаж, хуучин мөнгөн дэвсгэртийг устгах үүрэгтэй газар байгуулжээ. Елюй Чуцай Өгэдэйн Иран, [[Баруун Хятад|Баруун]] болон Хойд Хятад, Хорезм зэрэг [[Хувь (эзэмшил)|хараат газар нутгийг]] өргөн хэмжээгээр хувааж байгаа явдлыг эзэнт гүрнийг задралд хүргэж болзошгүй хэмээн эсэргүүцэж байлаа. Ийнхүү Өгэдэйн зарлиг болгосноор Монголын язгууртнууд хараат газар нутгуудад даргач томилж болох боловч хааны ордноос бусад албан тушаалтныг томилж, татвар авахаар болжээ.  

Өгэдэй хаан эцгийнхээ тушаал, зарлигууд хүчин төгөлдөр хэвээр байгааг баталж, дээр нь өөрийн зарлигийг нэмж, &quot;[[Их Засаг]]&quot; (&quot;Их Яса&quot; гэж бас нэрлэдэг) хуулийг үүний салшгүй нэгэн хэсэг хэмээн тунхагласан байна. Өгэдэй хуралдай явуулах болон хувцаслалтын дүрмийг хуульчилсан юм. Тэрээр 1234 онд замын дагуу элч зарлагуудын хэрэгцээг хангах байнгын хүмүүс бүхий [[Өртөө|өртөөнүүд]] (яам) байгуулжээ. 25 мил тутамд буухиа өртөөнүүдийг байгуулсан ба өртөөний хүмүүс элч нарт морь унаа өгч, тогтоосон хоол ундаар үйлчилдэг байв. Өртөөнд хавсаргасан айл өрхүүд бусад албан татвараас чөлөөлөгдсөн байсан ч өртөө улаа залгуулахын тулд гувчуур татвар төлөх ёстой байлаа. Өгэдэй Цагадай, Бат хоёрыг өөрсдийн өртөөнүүдээ тус тусдаа хянан захирахыг тушаажээ. Мөн Өгэдэй хаан язгууртнуудыг [[Гэрэгэ|пайз]] (энгийн ард түмнээс хэрэгцээт зүйлс, үйлчилгээ шаардах эрх мэдэл бүхий тэмдэг) болон [[Зарлиг|зарлиг]] гаргахыг хориглов. Бас Өгэдэй зарлиг буулгаж аравт бүрд 100 [[Хонь|хониноос]] нэгийг авч тухай тухайн аравтын дотор буй ядууст өгөх ба [[Сүрэг|сүрэг]] бүрээс нэг хонь, нэг гүү авч эзэн хааны зоог шүүсэнд хэрэглүүлэхээр болгожээ.

== Хархорум ==
[[Файл:Karakorum_-_Tortue_Sud.jpg|thumb|Хархорумын [[Биси|чулуун яст мэлхий]]]]

Өгэдэй 1235-1238 оны үед Монголын төв нутгаар дамжин өнгөрдөг жил бүрийн [[Нүүдэлчин|нүүдлийн]] замынхаа буудаллан саатах газруудад хэд хэдэн ордон, [[Павильон|асар]] барьжээ. Анхны ордон &quot;Ваньнянгун&quot;-ыг (&quot;Түмэн амгалант ордон&quot;) Хойд Хятадын гар урчууд барьсан байна. Их Хаан өөрийн хамаатан садангууддаа ойр орчимд нь ордон сууц барихыг уриалж байсан ба Хятадаас авчирсан гар урчуудыг уг газрын ойролцоо суурьшуулжээ. 1235 онд [[Хархорум]] хотын бүтээн байгуулалт дуусаж, Өгэдэйн ивээлийг хүртэхийн төлөө өрсөлдөж байсан Лалын болон Хойд Хятадын гар урчуудыг хотын өөр өөр хэсгүүдэд хуваарилан байршуулав. Хотыг дөрвөн хаалгатай шороон хэрэм хүрээлж байлаа. Хотод хавсарсан хувийн орон сууцууд байсан ба урд талд нь Зүүн Азид түгээмэл хэрэглэгддэг сийлбэртэй багана бүхий аварга том [[Биси|чулуун яст мэлхий]] зогсож байв. Мөн цэцэрлэгийн хаалгатай адил хаалгануудтай цайз шилтгээн болон олон тооны усны шувууд цугларсан хиймэл нуурууд байжээ. Бас Өгэдэй будда, лал, даос, христ шашинтнуудад зориулан хэд хэдэн мөргөлийн сүм бариулсан аж. Хятадуудын оршин суух тойрогт Елюй Чуцайн хятад загвараар хуанли зохиож, зохицуулалт хийдэг күнзийн суртлын сүм байв.

== Зан байдал ==
[[Файл:Ögedei_Khan_Statue.JPG|thumb|219x219px|Монгол дахь Өгэдэй хааны хөшөө]]

Өгэдэйг хүүхэд байхаас нь эцгийнх нь хайртай хүү гэж авч үздэг байв. Тэрээр насанд хүрсэн хойноо аливаа мэтгэлцээнд оролцохдоо эргэлзэгчдийг зүгээр л өөрийн хувийн зан чанарын хүчээр няцаах чадвараараа алдартай байжээ. Өгэдэй бие бялдарын хувьд том, хөгжилтэй, сэтгэл татам хүн байв. Тэрээр ихэнхдээ цагийг сайхан өнгөрүүлэх сонирхолтой байсан бололтой. Тэр ухаалаг, тогтвортой зан чанартай байлаа. Өгэдэйн удирдахуйн авъяас билэг нь эцгийнхээ тогтоосон зам дээрх Монголын эзэнт гүрнийг хэвээр нь авч үлдсэн түүний амжилтад тодорхой хэмжээний байр суурь эзэлж байсан. 

1232 онд [[Тулуй|Толуй]] гэнэт нас барсан явдал нь Өгэдэйд гүн нөлөөлсөн бололтой. Зарим эх сурвалжийн мэдээлснээр Толуй өвчинд шаналж байсан Өгэдэйг аврахын тулд бөө мөргөлийн зан үйлээр хордуулсан ундаа ууж амиа золиосолжээ. Бусад эх сурвалжид Өгэдэй бөө нарын тусламжтайгаар архичин Толуйд хар тамхи татуулж амийг нь хороосон гэж бичсэн байдаг. 

Өгэдэй [[Архидан согтуурах|архинд донтсон]] гэдгээрээ алдартай нэгэн байв. Цагадай зуршлыг нь харж хянаж байхыг түшмэлдээ даалгасан боловч Өгэдэй ямар нэгэн аргаар үргэлжлүүлэн уусаар байжээ. Нийтэд тархсан таамгаар бол Өгэдэй өдөрт уудаг аяганыхаа тоог цөөлөх тангараг тавьж, дараа нь хувийн хэрэгцээндээ зориулж ерийн аяганаас хоёр дахин том аяга хийлгэсэн ажээ. Тэрээр Абдурахмантай шөнийн турш архидсаныхаа дараа 1241 оны 12-р сарын 11-ний үүрээр нас барахад хүмүүс Толуйн бэлэвсэн эхнэрийн эгч, Абдурахман хоёрыг буруутгаж байв. Харин Монголын язгууртнууд хаан өөрийгөө хянах чадвар дутмаг байснаас амиа алдсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрсөн. 

Өгэдэй бас даруухан, өөрийгөө суут ухаантан гэж итгэдэггүй хүн байсан ба эцгийнхээ үлдээсэн агуу жанжид, мөн өөрийн чадварлаг гэж үзсэн хүмүүсийн үгийг сонсох, хэрэглэхэд бэлэн байдаг байв. Тэр эзэн хаан байсан ч [[Диктатор|дарангуйлагч]] биш байлаа. Өгэдэй өөрийн үеийн бүх монголчуудын нэгэн адил багаасаа дайчин болж хүмүүжсэн бөгөөд Чингис хааны хүүгийн хувьд дэлхийн эзэнт гүрэн байгуулах эцгийнхээ төлөвлөгөөний нэг хэсэг байсан юм. Түүний цэргийн туршлага нь жанждынхаа үгийг сонсох, нөхцөл байдалд дасан зохицоход бэлэн байдгаараа онцлог байв. Тэрээр аавтайгаа адилхан прагматик хүн байсан бөгөөд арга хэрэгсэл гэхээсээ илүү төгсгөлийг нь хардаг байжээ. Өгэдэйн тууштай зан чанар, найдвартай байдал нь аавынх нь хамгийн их үнэлдэг зан чанар байсан ба энэ нь түүнийг хоёр ахтай байсныг үл харгалзан эцгийнхээ залгамжлагчийн үүргийг хүлээн авахад хүргэсэн ажээ. 

Гэсэн хэдий ч Монгол, Персийн түүхчид Өгэдэйг 1237 онд эцэг Чингис хааныхаа бага насны охидыг булаан авах, хүчиндэх, хулгайлах, солилцох, худалдахыг хориглосон болон хэдийгээр охид бага залуу насандаа гэрлэж болох ч 16 нас хүртлээ бэлгийн харьцаанд орохгүй байх тухай хууль тогтоомжуудыг зөрчсөн хэмээн шүүмжилдэг. Монгол түүхүүдэд гэмт хэргийн мөн чанарын талаар тодорхой тэмдэглээгүй байдаг ч Персийн түүхчид ойрадууд Өгэдэйн гаремд охид явуулахаа больсны дараа Өгэдэй долоогоос дээш насны 4,000 ойрад охидыг хамаатан садных нь нүдэн дээр цэргүүдээрээ нүцгэлүүлж, олон удаа хүчиндэж байсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эдгээр охидоос хоёр нь зовлон зүдгүүрийн улмаас нас барсан ба хүчирхийлэлд өртөөгүй үлдсэн охидыг цэргүүд хуваан авч, зарим охидыг хааны гарем руу явуулж, заримыг нь бэлгийн боолчлолын зорилгоор аяны буудлуудад хуваарилжээ. Үүнд тохиромжгүй гэж үзсэн бусад охидыг авч явах юм уу хөсөр хаясан байна. Өгэдэй энэ алхмыг бэлгийн завхралд автсандаа биш, харин Ойрад дахь эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд хийсэн бололтой.  

Дээрх мэдээ, тухайлбал монгол сурвалжид уг гэмт хэргийг шүүмжилсэн (одоо ч эргэлзээтэй) гэсэн таамаглалыг Жек Уэзерфордын (Jack Weatherford) 2011 онд хэвлэгдсэн ''&quot;Монгол хатдын нууц түүх: Чингис хааны охид түүний эзэнт гүрнийг хэрхэн аварсан бэ?&quot;'' (''&quot;The Secret History of the Mongol Queens: How the Daughters of Genghis Khan Rescued His Empire&quot;'') номд (энэ ном монгол хэлээр ''&quot;Монголын Их Хатдын нууц товчоо: Чингис хааны эзэнт гүрнийг охид нь аварч хамгаалсан түүх&quot;'' хэмээх нэртэйгээр орчуулагдсан) дурдсан байдаг. Уэзерфорд үүнийг &quot;түүний (Өгэдэйн) 12 жилийн хаанчлалын үеийн хамгийн аймшигт гэмт хэрэг бөгөөд Монголын түүхэнд тэмдэглэгдсэн хамгийн аймшигт харгислалын нэг&quot; гэж нэрлэжээ. Анна Ф.Бродбрижийн (Anne F. Broadbridge) бичсэн ''&quot;Эмэгтэйчүүд ба Монголын эзэнт гүрний бүтээн байгуулалт&quot;'' (''&quot;Women and the Making of the Mongol Empire&quot;'') хэмээх Монголын түүх судлалын сүүлийн үеийн номд (энэ ном 2018 онд хэвлэгдсэн) &quot;Ойрад охидыг олноор нь хүчирхийлсэн гэх гутамшигт хэрэг&quot;-ийг Өгэдэй өөрийн авга ах Тэмүгэ отчигины нутаг дэвсгэрээс охидыг Тэмүгэгийн зөвшөөрөлгүйгээр хураан авсан явдалтай холбосон байдаг. Гэсэн хэдий ч Бродбриж &quot;Бүх нотлох баримт дарагдсан тул энэ нь зөвхөн таамаглал байж болно&quot; гэж тэмдэглэжээ. ''&quot;[[Юань улсын судар]]&quot;'' болон ''&quot;[[Монголын нууц товчоо]]&quot;''-д Өгэдэй &quot;зүүн жигүүр&quot; болон &quot;авга ах Отчигины эзэмшил&quot;-ээс эмэгтэйчүүдийг хүчээр булааж авсан тухай өгүүлдэг боловч хүчингийн тухай дурдаагүй байдаг. ''&quot;Монголын нууц товчоо&quot;''-д Өгэдэй хийсэн үйлдэлдээ харамсаж буйгаа илэрхийлж &quot;Миний хоёр дахь буруу, зарчимгүй эм хүний үгийг сонсож, миний авга ах Отчигины нутгаас охидыг надад авчирсан нь гарцаагүй алдаа байсан&quot; (''&quot;Нөгөө буруу ёс үгүй эм хүний үгд орж Отчигин авгын улсын охид авчруулах алжаас болов зэ. Улсын эзэн хаан бөгөөтөл ёс үгүй алжаас үйлд дөлэсгэгү (түлэсгэх) минь нэгэн буруу энэ болов зэ&quot;'') гэж хэлсэн тухай өгүүлсэн байдаг ч Игорь де Рахвельц (Igor de Rachewiltz) дөрвөн сайн үйл, дөрвөн алдааг жагсаасан бүх догол мөр нь Өгэдэйн нас барсны дараах үнэлгээ байж болохыг тэмдэглэжээ.  

Хүчингийн гэмт хэрэг үйлдсэн гэх цорын ганц мэдээлэл нь [[Ата малик Жувейни|Жувейнийн]] (1226-1283) 1252 онд бичсэн ''&quot;[[Ертөнцийг Байлдан Дагуулагчийн Түүх|Дэлхийг байлдан дагуулагчийн түүх]]&quot;''-ийн (''&quot;Tarikh-i Jahangushay&quot;'') 32-р бүлэгт байдаг. Энэ бүлгийг хожим [[Рашид ад-Дин]] XIV зууны эхэн үед бүтээсэн ''&quot;[[Судрын чуулган|Судрын чуулган]]&quot;'' (''&quot;Jami' al-Tawarikh&quot;'') номдоо бүхэлд нь үгчлэн хуулбарласан хэдий ч бага зэрэг товчилсон хувилбараар бичжээ. Жувейни номынхоо 32-р бүлэгт Өгэдэй хааныг магтан дуулж эхлээд Өгэдэйн &quot;энэрэл, өршөөл, шударга чанар, өгөөмөр зан&quot;-г харуулахын тулд маш нарийн 50 анекдот (Бодит үйл явдал, эсвэл хүний тухай богино, хөгжилтэй юм уу сонирхолтой түүх) өгүүлж, дараа нь түүний &quot;уур хилэн, хатуу чанд төлөв, догшин ширүүн зан, аймшиг төрүүлсэн байдал&quot;-ыг харуулах нэг анекдот өгүүлсэн ба энэхүү нэг анекдот нь дээр дурдсан хүчингийн хэргийн тухай юм. Энэхүү анекдот энэ бүлгийг төгсгөж байна. Жувейнийн хоёр гар бичмэлд уг хүчирхийлэлд өртсөн овог аймгийн нэр тодорхой байдаггүй ч D гар бичмэл болон Рашид ад-Дин нар &quot;Ойрад&quot; гэж бичжээ. Бродбриж, И. де Рахвельц нар ойрадуудтай холбосон энэ тодорхойлолтын үнэн бодит эсэхэд эргэлзэж байв. Анекдотуудыг перс үлгэрийн хэв маягаар бичсэн байна. Жувейни 46-р анекдотын эх сурвалжийн тухай &quot;Миний тааламжтай яриа өрнүүлдэг найзуудын нэг надад дараах түүхийг хэлсэн юм&quot; гэж тэмдэглэжээ. Өгэдэйг магтан дуулсан анекдотууд нь лалын шашинтнуудыг дэмжигч, хятадуудын эсрэг байр суурийг илэрхийлдэг. Хэд хэдэн анекдот Өгэдэйн өөрийгөө хянах чадвар дутмаг байдлыг харуулсан доог тохууны өнгө аястай байдаг. Анекдотууд нь үнэний ортой байж болох ч зарим нь лал худалдаачдын нийгэмлэгээс гаралтай хуурамч домог мэт санагддаг тул болгоомжтой хандах хэрэгтэй. Перс хэл дээрх өөр нэг мэдээ бол &quot;монголчуудыг шоолж&quot;, &quot;хорон муу санаа&quot;-гаа илэрхийлснийх нь төлөө Алтан улсын цэргүүдийг бөөнөөр нь ''&quot;содом&quot;''-дох (''&quot;sodomy&quot;'' (''&quot;содоми&quot;'') - ижил хүйстний бэлгийн харилцаа) буюу хүчирхийлж байсан явдал юм. Үүнийг Рашид ад-Дин эш татсан бөгөөд Уэзерфорд тэмдэглэжээ. Хэдийгээр энэ мэдээ нь хэтрүүлэгтэй байж болох ч бэлгийн хүчирхийллийг зэвсэг болгон ашиглаж байгааг харуулсан байна.  

Уэзерфордын хэлснээр бол Өгэдэй Чингис хааны бий болгосон охид эмэгтэйчүүдийг бэлгийн харьцаанд эрт оруулах, хүчиндэх, хулгайлах, худалдахыг хориглосон хууль тогтоомж бүрийг зөрчиж байжээ.

== Үхэл ба үр дагавар ==
&quot;[[Ертөнцийг Байлдан Дагуулагчийн Түүх|Ертөнцийг байлдан дагуулагчийн түүх]]&quot;-энд дурдсанаар бол Өгэдэй бие нь чилээрхэх болсон тул ямар нэг амьд амьтныг өршөөж суллавал түүний өвчилсөн гэдсийг Төгс Хүчит Бурхан эдгээнэ гэж найдан нэгэн чоныг суллаж тавьжээ. Гэвч хааны арслан шиг биетэй ноход нь тэр чоныг элдэн хөөж хэсэглэн тасдаж алсан байна. Өгэдэй энэ явдлаас хойш удалгүй нас баржээ. Энэхүү анекдот (47-р анекдот) нь Өгэдэй Абдурахмантай шөнийн турш архидсаны дараа нас барсан гэх нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн мэдээлэлтэй зөрчилддөг. 

Өгэдэй өөрийн ач хүү Ширэмүнийг өв залгамжлагчаараа сонгосон боловч түүний бэлэвсэн хатан [[Дөргөнэ|Дөргэнэ]] таван жил төрийн хэргийг хамаарсны эцэст [[Гүюг хаан|Гүюг]] ор суурийг нь залгамжилжээ. Гэсэн хэдий ч [[Алтан Орд|Алтан ордны улсын]] (Жочийн улс, Кипчакийн хаант улс гэж бас нэрлэдэг) хаан Бат Гүюгийг нэрийн төдий хүлээн зөвшөөрсөн ба Гүюг Баттай тулалдахаар явах замдаа нас барсан байна. [[Мөнх хаан|Мөнх хааны]] үед буюу 1255 онд л Бат Европыг дахин довтлох бэлтгэл хийхэд хангалттай аюулгүй байдлыг олж авав. Гэвч тэр төлөвлөгөөгөө хэрэгжүүлэхээс өмнө нас баржээ.

[[Хубилай хаан]] 1271 онд [[Юань Улс|Юань улсыг]] байгуулахдаа албан ёсны тэмдэглэлд Өгэдэй хааныг &quot;Тайзун&quot; ([[Хятад хэл|хятадаар]]: 太宗) хэмээн нэхэн өргөмжилжээ.

== Хатад, татвар эмс ба хүүхдүүд ==
Өгэдэй өөрийн эцэг Чингис хааны нэгэн адил олон хатантай байсан бөгөөд жаран татвар эмтэй байв.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Фазлуллах |first=Рашид ад-Дин |title=Судрын чуулган |year=2002 |edition=2 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=5 |translator-last=Ц |translator-first=Сүрэнхорлоо}}&lt;/ref&gt; Өгэдэй эхлээд Борогчинтой, дараа нь Дөргэнэтэй гэрлэжээ. Бусад хатдын дунд Мөгэ хатан (урьд нь Чингис хааны татвар эм байсан), Жачин хатан, Хөрүгэнэ нар байв.

Их, бага хатад:

# [[Борогчин]]
# [[Дөргөнэ|Дөргэнэ]]
## [[Гүюг хаан|Гүюг]] – Монголчуудын гурав дахь Их Хаан
## [[Годан|Хүдэн]] – Анхны Буддист Монгол ханхүү
## [[Хүчү]] (1237 онд зуурдаар нас барсан) – [[Монголчуудын Сүн улсын байлдан дагуулалт|Сүн улстай хийсэн дайны үеэр]] амь үрэгдсэн.
### [[Ширэмүн]] – Өгэдэй өв залгамжлагчаараа товлосон.
### Боладчи
### Сөсэ
## [[Харачар]]
### Тотаг
## [[Хаш (Өгэдэй хааны хүү)|Хаш]] – Өгэдэйн хаанчлалын үед нас барсан.
### [[Хайду]] (1235–1301)
# [[Мөгэ хатан]]
# Жачин хатан
# Анхуй хатан (昂灰)&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=元史/卷106 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7106 |access-date=2024-03-27 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}&lt;/ref&gt;
# Чилижихутэни хатан (乞里吉忽帖尼)&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Татвар эмс:

# Эргэнэ
## [[Хадан]]
## [[Мэлиг (Өгэдэйн хөвгүүн)|Мэлиг]] – Данишменд-хажиб хүмүүжүүлсэн.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Фазлуллах |first=Рашид ад-Дин |title=Судрын чуулган |year=2002 |edition=2 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=14 |translator-last=Ц |translator-first=Сүрэнхорлоо}}&lt;/ref&gt;

===Өгэдэй хааны хойчис===
{{tree list|}}
*'''Өгэдэй хаан'''
**'''[[Гүюг хаан]]'''
***Хожа
****Тогма
*****Юшумут
*****Ижүгэн
*****Өлзийхэн
*****Абажи
****Басужу өвгөн
*****Чауту
*****Хөхөө
*****Төмөр
***Нагу
****Чапат
***Хөхөө
****Урга
*****Дармабал
*****Ардаба дорж
*****Хутухай дорж
******Күрэн Иргиман
******Артаба Шири
****Тэгш
****Игирдай
****Күмү
*****Тэгүдэр
****Гончиг
****Түвшин
*****Жугшаб
****Төгсбуха
****Дарабун
**[[Годан]] 
***Мөнхөт
****Есүбөх
***Чинтөмөр
**[[Хүчү]]
***[[Ширэмүн]]
***Булучи
***Суса
**Харачар
***Тутаг
**[[Хашин]]
***'''[[Хайду хан]]'''
****Чапар
*****Бүритөмөр
*****Өлзийтөмөр
*****Хутлуг
*****Төмөр
*****Цэцэгт
*****Тугтөмөр
*****Цэрэгт
*****Уладай
****Урус
****Янгичар
****Ринчин
*****Алгу хулачу
*****Сарбан
******Бурунтай
******Бучир
****Кудаур
****Сурхабуха
****Илбагши
****Хүрэл
****Ихбуха
****Уругтөмөр
****[[Хотол Цагаан гүнж|Хутулун]] : Горлосын Абтагултай гэрлэсэн.
****Хутучин чаха: Олхунудын Төвшин хүргэнтэй гэрлэсэн.
**[[Хадан]]
***Дорж
****Суса
****Аскаб
***Кипчаг
****Хүрил
***Есүр
***Хадан
****Лахур
****Мубаракшах
***Хурмиши
***Яя
****Уругтөмөр
****Эсэнтөмөр
*****Али хожа
***Ачиги
****Уругтөмөр
*****Курасбэ
*****Туглугбуха
*****Хутлугхожа
*****Хутлугтөмөр
*****Чинболд
*****Аргун
*****Мухаммед
*****Али
**[[Мэлиг (Өгэдэйн хөвгүүн)|Мэлиг]]
***Түмэн
***Тогонбуха
****Улугт
***Тогончар
****Алтай
****Хуртаг
***Тогон
***Турчан
****Тогугар
***Хутлуг тохмиш
****Туглуг
*****Тузун
{{tree list|end}}
== Дурсгал ==
[[Монголын Иргэний Агаарын Тээвэр]] (МИАТ) [[Boeing 737-800]] EI-CSG онгоцоо &quot;Өгөөдэй Хаан&quot; гэж нэрлэсэн байдаг.

== Ном зүй ==
* &quot;''HISTORIA MONGALORUM''&quot; Fra Giovanni da Pian del Carpini, 1245-1247, &quot;''Монголчуудын түүх''&quot; Плано Карпини, итали хэлнээс орчуулсан Л.Нямаа, 2006, ISBN 99929-2-214-1

== Эх сурвалж ==
{{Reflist}}

{{s-start}}
{{Залгамжлал
|өмнө         =[[Чингис хаан]]
|он           =1229-1241
|албан_тушаал =[[Монгол хаад#Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын хаан]]
|дараа        =[[Гүюг хаан]]
}}
{{end}}

{{Navbox
| name      = Монголын эзэнт гүрний их хаад
| state     = {{{state&lt;includeonly&gt;|collapsed&lt;/includeonly&gt;}}}
| title     = [[Их Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний]] [[хаан|их хаан]]
| bodyclass = hlist
|group1 = Их Монгол Улсын хаад
|list1 =
* [[Чингис хаан]]
* [[Толуй]] &lt;small&gt;(Төр баригч)&lt;/small&gt;
* [[Өгэдэй хаан]]
* [[Дөргөнэ]] &lt;small&gt;&lt;nowiki&gt;(Төр баригч)&lt;/nowiki&gt;&lt;/small&gt;
* [[Гүюг хаан]]
* [[Огул Хаймыш]] &lt;small&gt;(Төр баригч)&lt;/small&gt;
* [[Мөнх хаан]]
* [[Хубилай хаан]] / [[Аригбөх|Аригбөх хаан]]
|group2 = Их Юань улсын хаад
|list2 =
* [[Хубилай хаан]]
* [[Төмөр Өлзийт хаан|Төмөр хаан]]
* [[Хайсан хүлэг хаан|Хайсан хаан]]
* [[Аюурбарбад хаан]]
* [[Шадбал гэгээн хаан|Шадбал хаан]]
* [[Есөнтөмөр хаан]]
* [[Аригиба хаан]]
* [[Төвтөмөр хаан]]
* [[Хүслэн хаан]]
* [[Ринчинбал хаан]]
* [[Тогоонтөмөр хаан]]
| below = 
}}

[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]
[[Ангилал:Алтан ураг]]
[[Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн]]
[[Ангилал:Монголын их хаан]]
[[Ангилал:Их хаан]]
[[Ангилал:Чингис хаан]]
[[Ангилал:Боржигин]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1241 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:1186 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>2i7tqnkg15jab9w7468xxovm084evfc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>859022</id>
      <parentid>858930</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T05:30:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-35091-43|~2026-35091-43]] ([[User talk:~2026-35091-43|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ.</comment>
      <origin>841247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66990" sha1="pu272ajzwgvy638k17r2oth4jgjh5cv" xml:space="preserve">{{Short description|1229-1241 онуудад Монголын эзэнт гүрний хаан}}
{{Инфобокс хаан
| name         = Өгэдэй хаан&lt;br/&gt;{{MongolUnicode|ᠥᠭᠡᠳᠡᠢ&lt;br/&gt;ᠬᠠᠭᠠᠨ}}
| image        = YuanEmperorAlbumOgedeiPortrait.jpg
| caption      = [[Юань Улс]]ын үед бүтээгдсэн Өгэдэй хааны хөрөг, анх 1278 онд бүтээгдсэн. ([[Тайванийн Үндэсний Хааны Ордон Музей|Үндэсний Ордон Музей]], Тайбэй)
| succession   = [[Монголын эзэнт гүрний хаан]]
| reign        = 1229 оны 9 сарын 13{{snd}}{{nowrap|1241 оны 12 сарын 11}}
| coronation   = 1229 оны 9 сарын 13
| predecessor  = {{ubl|[[Чингис хаан]]|[[Тулуй]] (түр)}}
| successor    = {{ubl|[[Дөргөнэ]] (түр)|[[Гүюг хаан]]}}
| birth_date   = {{circa|1186}}&lt;!--Өгөдэй 1241 онд Хятадын түүхийн стандартаар 56 насандаа (орчин үеийн барууны стандартаар 55 насандаа) нас барсан бөгөөд энэ нь 1186 онд төрсөн гэсэн үг юм.&lt;ref&gt;{{cite book |first = Анне Ф. |last = Бродбридж |title = Women and the Making of the Mongol Empire }}&lt;/ref&gt;--&gt;
| birth_place  = [[Хамаг Монгол]]
| death_date   = 1241 оны 12 сарын 11(54–55 насалсан)
| death_place  = [[Монголын эзэнт гүрэн]]
| burial_place = Тодорхойгүй, [[Бурхан Халдун]] гэж таамагладаг{{efn|name=burial|''[[Юань улсын судар|Юань улсын судрын]]'' өгүүлснээр Өгөдэй хааныг Циньян хөндийд ({{lang|zh|起輦谷}}) оршуулсан гэдэг.&lt;ref name=Yuanshi/&gt; Хөндийгийн байршлыг ямар ч баримт бичигт дурдаагүй бөгөөд хүмүүс хөндийг одоогийн Монгол улсын [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] [[Онон гол]], [[Бурхан Халдун]] уулын ойролцоо байдаг гэж үздэг.}}
| spouse       = {{plainlist|
* [[Борогчин|Борогчин хатан]]
* [[Дөргөнэ|Дөргөнэ хатан]]
* [[Мөгэ хатан]]
* Анхуй хатан
* Жачин хатан}}
| issue        = {{plainlist|
* [[Гүюг хаан|Гүюг]]
* [[Годан]]
* [[Хүчү]]
* Харачар
* [[Хашин]]
* [[Хадан]]
* [[Мэлиг (Өгэдэйн хөвгүүн)|Мэлиг]]}}
| full name       = [[Монгол бичиг]]: {{MongolUnicode|ᠥᠭᠡᠳᠡᠢ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}} {{tlit|mn|Өгэдэй хаган}}
| posthumous name = Инвэнь хаан ({{lang|zh|英文皇帝}})
| temple name     = Тайзун ({{lang|zh|太宗}})
| house           = {{plainlist|
* [[Боржигин]]
}}
| father          = [[Чингис хаан]]
| mother          = [[Бөртэ]]
| religion        = [[Тэнгэр шүтлэг]]
}}

'''Өгэдэй хаан''' ({{mongolUnicode|ᠥᠭᠡᠳᠡᠢ}}{{mongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}, ойролцоогоор 1186 он - 1241 оны 12-р сарын 11) нь [[Чингис хаан|Чингис хааны]] гуравдугаар хүү бөгөөд өөрийн эцгийн дараах [[Их Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний]] хоёр дахь [[Хаан|их хаан]] байв. Тэрээр эцгийнхээ байгуулсан эзэнт гүрний тэлэлтийг үргэлжлүүлсэн ба [[Монголчуудын Европ дахь байлдан дагуулалт|Европ дахь монголчуудын довтолгоон]], [[Их Монгол улс болон Юань гүрний үеийн дайн тулаан|Хятад дахь Монголын байлдан дагуулалтын]] үеэр өмнөд болон баруун зүгт Монголын эзэнт гүрэн өөрийн хамгийн дээд хэмжээнд хүрэх үед дэлхийн хүн болов. Чингисийн бүх хөвгүүдийн адил тэр [[Хятад]], [[Иран]], [[Төв Ази]] дахь байлдан дагууллуудад өргөн хүрээнд оролцжээ.

== Оршил ==

Өгэдэй нь [[Чингис хаан]] болон [[Бөртэ үжин]] нарын гурав дахь хүү байв. Тэрээр өөрийн эцгийн дээшлэн мандах үеийн үймээн самуунтай үйл явдлуудад оролцсон. Өгэдэйг 17 настай байхад Чингис хаан [[Жамуха|Жамухын]] цэргийн эсрэг хийсэн [[Хар халзан элээтийн тулалдаан|Хар халзан элээтийн тулалдаанаас]] (&quot;Монголын нууц товчоо&quot;-ы уг эхэд тулалдаан болсон газрын нэрийг ''Халахалжит элэт'' гэж тэмдэглэжээ) аймшигт ялагдлыг амсжээ. Өгэдэй хүнд шархадсан бөгөөд тулалдааны талбарт гээгдсэн байна. Эцгийнх нь өргөмөл дүү, хамтран зүтгэгч [[Борохул]] түүнийг аварчээ. Хэдийгээр тэр аль хэдийн гэрлэсэн байсан ч 1204 онд эцэг нь түүнд ялагдсан [[Мэргид|мэргид]] ноёны хатан [[Дөргөнэ|Дөргөнэг]] авч өгчээ. Иймэрхүү байдлаар эхнэр нэмж авах нь [[Хээр (Газар зүй)|тал нутгийн]] соёлд ховор биш байжээ. 

1206 онд Чингисийг [[Хаан|''хаан'']] (''khagan'') буюу ''эзэн хаанд'' (''emperor'') өргөмжилсний дараа [[Жалайр|жалайр]], бэсүд, [[Сүлдүс (овог)|сүлдүс]], хонхотон овгийн ''мянгатуудыг'' түүнд [[Хувь (эзэмшил)|хараат газар нутаг]] болгон өгсөн байна. Өгэдэйн газар нутаг Ховог (Хобок) болон Эмээл (Эмель) голуудыг хамарчээ. Эцгийнх нь хүсэлтийн дагуу жалайрын захирагч Илүгэй Өгэдэйн багш болсон байна.  

Өгэдэй өөрийн ах нарын хамт [[Алтан улс|Алтан улсын]] (''Jin dynasty'') эсрэг 1211 оны 11-р сард анх удаа бие дааж цэргийн ажиллагаа явуулсан. Тэрээр [[Хэбэй муж|Хэбэйгээр]] дамжин өмнөд нутгийг, дараа нь 1213 онд [[Шаньси муж|Шаньсигаар]] дамжин умардыг сүйрүүлэхээр илгээгдэж байв. Өгэдэйн хүч [[Ордос хот|Ордосын]] гаднаас Алтан улсын цэргийн ангийг хөөсөн ба тэрээр Сүн улс, Алтан улс, [[Тангуд улс|Тангуд улсын]] (''Xi Xia'' буюу ''Western Xia'' (''Баруун Ся''), ''Great Xia'' (''Их Ся'')) эзэмшлүүдийн хилийн уулзвар руу хөдөлжээ. 

[[Монголчуудын Хорезм рүү хийсэн дайралт|Хорезмын эсрэг Монголын байлдан дагуулалтын]] үеэр [[Цагадай]], Өгэдэй нар 1219-1220 онд таван сарын бүслэлтийн дараа [[Отрар|Отрарыг]] эзэлж, оршин суугчдыг нь хядсан бөгөөд [[Ургенч|Ургенчийн]] хэрмийн гадна талд байсан [[Зүчи|Зүчитэй]] нэгдэв. Зүчи, Цагаадай нар цэргийн стратегийн тал дээр дайсагнан маргалдаж байсан учраас Чингис хаан Ургенчийн бүслэлтийг хянуулахаар Өгэдэйг томилсон байна. Тэд 1221 онд хотыг бүрэн эзлэсэн юм. Афганистан, зүүн өмнөд Персэд бослого гарахад Өгэдэй бас [[Газни|Газнийг]] номхотгожээ.

== Их Хаанд өргөмжлөгдсөн нь ==
[[Файл:CoronationOfOgodei1229.jpg|thumb|Өгэдэйг хаанд өргөмжилсөн нь. [[Рашид ад-Дин]], XIV зууны эх.]]

1219 онд [[Хорезмын эзэнт улс|Хорезмын эзэнт гүрний]] эсрэг довтолгооны өмнө [[Чингис хаан|Чингис хаанаас]] өв залгамжлагчаа томилохыг Есүй хатан шаардав. Ахмад хоёр хүү [[Зүчи]], Цагадай нарын хоорондох аймшигт хэрүүл шуугианы дараа тэд өв залгамжлагчаар сонгож болно хэмээн Өгэдэйг байлгахаар тохиролцсон. Чингис тэдний шийдвэрийг баталжээ. 

Чингис хаан 1227 онд нас барсан ба [[Зүчи]] түүнээс эрт нэг юм уу хоёр жилийн өмнө нас барсан байна. Өгэдэйн дүү [[Тулуй|Толуй]] 1229 он хүртэл ''засаг баригч'' (''regent'') байв. Өгэдэйгээр өв залгамжлуулах Чингисийн тодорхой хүсэлд эргэлзэх явдал үнэндээ хэзээ ч байгаагүй хэдий ч Чингисийн нас барсны дараа [[Хэрлэн гол|Хэрлэн мөрөн]] дээрх Хөдөө Аралд болсон [[Их Хуралдай|хуралдайгаар]] 1229 онд Өгэдэй ''их'' ''хаанд'' (''great'' ''khan'') сонгогдсон байдаг. Ёс жаягийн дагуу гурван удаа найр тавьсны эцэст Өгэдэй 1229 оны 9-р сарын 13-нд [[Монголчууд|монголчуудын]] ''Хаанд'' (''Khagan'') өргөмжлөгдсөн байна. Цагадай өөрийн дүүгийн эрх шаардлагыг үргэлжлүүлэн дэмжсэн. 

Чингис хаан Өгэдэйг эелдэг, өгөөмөр зан чанартай гэж харж байв. Түүний билэг авьяас эцгийнхээ зам дээр эзэнт гүрнийг хадгалсан амжилтад нь тодорхой хэмжээний үүрэг гүйцэтгэсэн. Түүний хаанчлалын үед гол төлөв Чингис хааны ардаа үлдээсэн зохион байгуулалт ба Өгэдэйн хувь хүний шинж чанарын ачаар Монголын эзэнт гүрний ажил хэрэг ихэнх хэсэгтээ тогтвортой үлджээ. Өгэдэй прагматик хүн байсан, гэсэн ч тэр хаанчлалынхаа хугацаанд зарим алдаа гаргасан. Өгэдэй цэргийн захирагч юм уу зохион байгуулагчийн хувьд өөрийгөө эцэгтэйгээ эн тэнцүү хүн гэж үзэн төөрөлддөггүй байсан бөгөөд өөрийн олсон хамгийн чадварлаг хүмүүсийн авьяас чадварыг хэрэглэжээ. 

Түүний сэтгэл татам зан байдлын тухай мэдээллүүдийг үл харгалзан 1237 онд үйлдсэн гэмт хэргийнх нь төлөө Монгол, Персийн түүхчид Өгэдэйг шүүмжилсэн байдаг ба энэ нь Персийн түүхчдийн бичсэнээр долоогоос дээш насны 4,000 [[Ойрад|ойрад]] охидыг хүчирхийлэх тушаалаас бүрддэг. Тэгээд дараа нь эдгээр охид Өгэдэйн гаремд (эмсийн байр) хураагдах, эсвэл Монголын эзэнт гүрэн даяарх аяны буудлуудад биеэ үнэлэгчид болон хэрэглэгдэхээр өгөгдсөн байна. Өмнө нь Ойрад нутгийг захирч байсан Өгэдэйн эгч Чэчэйхэний үхлийн дараах энэ алхам нь Ойрад аймаг болон тэдний газар нутгийг Өгэдэйн хяналтын доор авчирчээ.

== Дэлхийн байлдан дагуулалт ==

=== Дундад Дорнод дахь тэлэлт ===

Хорезмын эзэнт гүрнийг устгасны дараа Чингис хаан [[Тангуд улс|Тангуд улсын]] эсрэг хөдлөхөд чөлөөтэй болсон. Гэсэн хэдий ч 1226 онд Хорезмын хаадын сүүлчийнх нь болох [[Желал ад-Дин Мангуберди]] өөрийн эцэг [[II Мухаммед (Хорезм)|II Ала ад-Дин Мухаммедын]] алдсан эзэнт гүрнийг сэргээхээр [[Иран|Персэд]] буцаж иржээ. 1227 онд түүний эсрэг илгээсэн Монголын зэвсэгт хүчин [[Дамган|Дамганд]] ялагдсан байна. Желал ад-Динийн эсрэг хөдөлсөн өөр нэг арми [[Исфахан|Исфаханы]] ойролцоо ''пиррийн ялалт'' (''pyrrhic victory'' - ялагдсантай адил ялалт) байгуулсан боловч тэр амжилтаа үргэлжлүүлж чадаагүй аж. 

Өгэдэй дайны ажиллагаа эхлүүлэхийг зөвшөөрснөөр [[Чормаган хорчи]] 30,000-50,000 монгол цэргийг толгойлон [[Бухар|Бухараас]] гарчээ. Тэрээр хорезмуудын тусламж дэмжлэгийн удаан хугацааны хоёр бааз суурь болох [[Хорасан]], Персийг эзлэн авав. 1230 онд [[Амударья|Амударья мөрнийг]] гаталсан ба ямар нэгэн эсэргүүцэлтэй тулгаралгүйгээр Хорасан руу орсон тул Чормаган хурдан, чөлөөтэй явж өнгөрлөө. Тэрээр баруун [[Афганистан]] руу довтлох цаашдын зааврыг өгсөн байсан Дайр баатрын хяналт доор бие бүрэлдэхүүнийхээ нэлээд их хэсгийг дэмжлэг болгон үлдээжээ. Чормаган болон түүний армийн олонх хэсэг 1230 оны намар [[Альборзын нуруу|Эльбурсын уулс]] болон [[Каспийн тэнгис|Каспийн тэнгисийн]] хоорондох бүс нутаг [[Табаристан]] (орчин үеийн Мазендеран) руу орж, ингэснээр [[Низаритын исмайлит улс|Низаритын исмайлитуудын]] ([[Ассассин|ассасинууд]]) хяналтад байсан өмнө зүг дэх уулархаг бүсээс зайлсхийв. 

[[Рей (хот)|Рей]] хотод хүрээд Чормаган өвлийн хүрээгээ тэнд байгуулсан ба хойд Персийн үлдсэн хэсгийг номхотгохын тулд цэргүүдээ илгээжээ. 1231 онд тэр өөрийн удирдсан армийг өмнө зүг рүү хөдөлгөсөн бөгөөд [[Кум]], [[Хамадан]] хотууд хурдан хугацаанд эзлэгдэв. Тэндээс тэрээр [[Фарс муж|Фарс]], [[Керман муж|Керманы]] бүс нутгууд руу цэргүүдээ илгээхэд тэдгээрийн захирагчид мужуудаа сүйтгүүлж байхаас илүү Монгол эздэд алба гувчуур төлөхийг эрхэмлэн хурдан хугацаанд дагаар орлоо. Энэ хооронд зүүн зүгт Дайр баатар [[Кабул]], Газни, Забулистаныг эзлэх зорилгодоо гуйвалтгүй хүрч байв. Монголчууд аль хэдийн Персэд дэг журам тогтоосон тул Желал ад-Дин хөөгдөхөд хүрч, Өвөр Кавказад тусгаарлагдсан байна (тэрээр энэ явдлаас хойш удалгүй алагджээ). Ийнхүү Перс бүхэлдээ Монголын эзэнт гүрэнд нэгдсэн болой.

=== Алтан улсын уналт ===

1230 оны сүүлээр Доголху чэрби (монгол жанжин) Алтан улсад санамсаргүй байдлаар ялагдсаны хариуд Өгэдэй хаан дүү [[Тулуй|Толуйн]] хамт өмнө зүгт [[Шаньси муж]] руу хөдлөн уг мужийг Алтан улсын цэргээс цэвэрлэж, [[Фынсян]] хотыг эзлэн авав. Хойд зүгт зуны улирлыг өнгөрөөсний дараа тэд [[Хэнань муж|Хэнань]] дахь Алтан улсын хүчний эсрэг дахин дайны ажиллагаа явуулсан бөгөөд Алтан улсын ар талаас довтлохын тулд Өмнөд Хятадын нутгаар (Сүн улсын газар нутгаар) дайран гарчээ. 1232 он гэхэд Алтан улсын хаан нийслэл [[Кайфэн|Кайфын]] хотдоо [[Кайфыны бүслэлт (1232-1233)|бүслэгдсэн]] байлаа. Удалгүй Өгэдэй аян дайны эцсийг өөрийн жанждад даатгаж үлдээгээд буцав. Хэд хэдэн хотыг эзэлсний дараа монголчууд [[Сүн улс|Сүн улсын]] хожимдсон тусламжаар 1234 оны хоёрдугаар сард [[Цайчжоугийн бүслэлт (1233-1234)|Цайчжоу хотыг эзлэн авч]] (Алтан улсын хаан Кайфын хотоос явж Цайчжоу хотод орогноод байжээ) Алтан улсыг мөхөөжээ. Гэвч дараа нь Сүн улсын амбан захирагч Монголын элч төлөөлөгчийг хороосон бөгөөд Сүн улсын цэргүүд монголчуудын захиргаанд байсан Сүн улсын урьдын нийслэлүүд болох Кайфын, [[Лоян]], [[Чанань\]] зэрэг хотуудыг эзэлж авав. 

[[Монголчууд Алтан улсыг дайлсан нь|Алтан улстай хийсэн дайнаас]] гадна Өгэдэй [[Пусянь Ваньну]] (урьд нь Алтан улсын жанжин байсан) гэгчийн байгуулсан Дорнод Ся улсыг 1233 онд [[Монголчууд Дорнод Ся улсыг байлдан дагуулсан нь|бут цохин мөхөөж]], өмнөд [[Манжуур|Манжуурыг]] төвшитгөжээ. Мөн энэ бүс нутгийн хойд хэсэгт орших [[Манж-Тунгусын ард түмэн|Усны татаруудыг]] номхотгож, 1237 онд гаргасан бослогыг нь дарсан байна. 

=== Гүрж, Арменийг байлдан дагуулсан нь ===

[[Файл:Geor_tamro_aandersen.png|thumb|250x250px|1184-1230 оны үеийн [[Гүржийн хаант улс]]]]

1232 онд Чормаганы удирдсан монголчууд [[Кавказ|Кавказад]] эргэж ирэв. 1235 онд [[Гянжа]] хотын хэрмийг оньсон харвах, [[Таран|түншүүр зэвсгээр]] эвдэн нураажээ. [[Эрбиль]] хотын иргэд Монгол хааны ордонд жил бүр алба гувчуур хүргэхээр тохиролцсоны эцэст монголчууд ухарсан байна. Чормаган 1238 он хүртэл, өөрөөр хэлбэл ханхүү [[Мөнх хаан|Мөнхийн]] цэргийн хүч Хойд Кавказад идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулах хүртэл хүлээв (1236 оноос Бат хааны удирдсан Монголын их цэрэг Европ руу цөмрөн аян дайн хийж эхэлсэн бөгөөд энэ аян дайны үеэр ханхүү Мөнх, Хадан нар Хойд Кавказын овог аймгуудыг байлдан дагуулсан байна). [[Армяны хаант улс|Арменийг]] эрхшээлдээ оруулсныхаа дараа Чормаган [[Тбилиси]] хотыг эзлэн авлаа. 1238 онд монголчууд Лори хотыг эзлэв. Хотын захирагч [[Шахиншах|шахиншах]] нь монголчуудыг ирэхээс өмнө гэр бүлийнхээ хамт зугтаж, энэхүү баян хотыг хувь заяанд нь даатгаж үлдээсэн аж. Хоханаберд цайз хүчтэй эсэргүүцэл үзүүлсний дараа цайзын захирагч [[Гасан-Жалал Дола|Гасан Жалал]] монголчуудад дагаар оров. Дараа нь монголчууд Гүржийн өөр нэгэн түшиг тулгуур болох атабек Авагийн захирсан Каен цайзын эсрэг хөдөлжээ. Монгол жанжин Тохта шууд дайралт хийлгүй, хотыг тойруулан хана хэрэм босгосон тул Аваг удалгүй бууж өглөө. 1240 он гэхэд Чормаган [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказыг]] байлдан дагуулж дууссан бөгөөд ингэснээрээ [[Гүржүүд|Гүржийн]] язгууртнуудыг бууж өгөхөд хүргэв. 

=== Солонгос ===

1224 онд Солонгост очсон Монголын элч буцах замдаа тодорхой бус байдлаар алагдаж, Солонгосын эрх баригчид Монголд [[Данж|албан татвар]] өгөхөө больжээ. 1231 онд Өгэдэй үрэгдсэн элчийнхээ өшөөг авах, Солонгосыг дарангуйлах зорилгоор Саритай хорчийг илгээв. Ингээд энэ хаант улсыг дарангуйлах тушаалын дагуу Монголын цэрэг Солонгос руу [[Монголчууд Солонгосыг эзэлсэн нь|довтолж]] эхэллээ. [[Гуулин улс|Корё улсын]] (тухайн үед Солонгост оршин тогтнож байсан улс) хаан Монголын [[Даргач|даргач]] нарыг хүлээн авахаар тохиролцсон бөгөөд тэд нараар улс орныхоо хэргийг түр хугацаанд мэдүүлэв. Гэвч тэднийг 1232 оны зун буцахад [[Чхве У]] (тухайн үед Корё улсад цэргийн дэглэм тогтож, цэргийн эрхтнүүд улс орныг удирдаж байсан бөгөөд энэ үеийн цэргийн дэглэмийн удирдагч нь Чхве У байв) нийслэлээ [[Кэсон|Кэсоноос]] [[Канхва арал]] руу нүүлгэжээ. Саритай тэдний эсрэг дайн хийж байгаад тэнэсэн суманд өртөж амь үрэгдэв. 

1234 онд Монголд болсон их хуралдай дээр Өгэдэй Монголын [[Дипломат төлөөлөгч|элч]] нарыг хороосон [[Солонгосчууд|солонгосчууд]], [[Сүн улс|Өмнөд Сүн улс]], [[Кипчак|кипчакууд]] болон тэдний Европын холбоотнуудыг байлдан дагуулах төлөвлөгөөгөө зарлалаа. Өгэдэй Монгол цэргийн жанжнаар Данхыг (Danqu) томилж, дагаар орсон солонгос жанжин Хон Бок-воныг Корё улсаас эзэлж авсан дагасан цэрэг, иргэд бүхий 40 хотын захирагч болгов. 1238 онд Корё улсын хааны ордон энх тайвныг тогтоохыг хүсэхэд Өгэдэй Корё улсын хааныг өөрийн биеэр Монголд ирэхийг шаарджээ. Корё улсын хаан эцэстээ өөрийн хамаатан Ён Нон-гун Суныг сурвалжит 10 хөвгүүний хамт [[Монгол Улс|Монгол]] руу [[Хүн барьцаалах|барьцаанд]] илгээснээр 1241 онд дайн түр зогсов. 

=== Европ ===

[[Файл:Capture_of_the_Mongol-Tatars_Russian_city.jpg|thumb|306x306px|Монгол цэрэг [[Русь (ард түмэн)|Оросын]] хотыг эзлэн авч байгаа нь]]

Монголын эзэнт гүрэн өрнө зүгийн тал хээр нутгийн (Кипчакийн тал нутаг) нүүдэлчдийг эрхшээлдээ оруулж, Европ руу хөөх зорилгоор [[Бат хаан|Бат хааны]] удирдлага доор баруун зүгт өргөжин тэлж эхлэв. Тэд баруун зүгийн байлдан дагууллаараа [[Ижилийн Булгар улс|Ижил мөрний Булгар]], [[Аланы хаант улс|Аланы]] бараг бүх хэсэг, [[Кипчакийн хээр тал|Кипчакийн тал нутаг]], [[Киевийн Русь|Оросыг]] эзлэн авснаас гадна [[Унгарын хаант улс (1000-1301)|Унгарыг]] богино хугацаанд эзэлсэн юм. Тэд бас [[Пястын угсааныхны үеийн Польшийн түүх|Польш]], [[Унгар-хорватын холбоо|Хорват]], [[Сербийн хаант улс (дундад зуун)|Серби]], [[Болгарын хоёрдугаар эзэнт гүрэн|Болгар]], [[Латины эзэнт гүрэн]], [[Австрийн герцогт улс|Австри]] руу довтолжээ. [[Коломна|Коломнагийн]] (Оросын хот) бүслэлтийн үеэр Өгэдэй хааны эцэг нэгт ах (дүү?) Хүлгэн суманд оногдож амиа алдсан байна. 

Энэ аян дайны үеэр Өгэдэйн хүү [[Гүюг хаан|Гүюг]], Цагадайн ач [[Бүри]] нар Батыг тохуурхан доромжилж, монголчуудын хүрээнд зөрчил үүсэв. Өгэдэй хаан Гүюгийг &quot;Чи өөрийн армийн эр хүн бүрийн санаа сэтгэлийг алдагдуулсан... Чамайг өөрийнхөө эрчүүдэд харгис хандаж байснаас болж оросууд бууж өгсөн гэж бодож байна уу?&quot; (''&quot;Аялж одруун зуур бөгст хүний бөгс нь эс үлдэв хэмээгдэмү чи... Оросууд иргэнийг тэр чиний уур хилэнд айж орогдсоноо болгон ахуюу чи&quot;'') хэмээн хатуу зэмлэжээ. Дараа нь тэр Европыг байлдан дагуулах ажиллагааг үргэлжлүүлэхээр Гүюгийг буцаан илгээсэн байна. Гүюг болон Өгэдэйн өөр нэг хүү [[Хадан]] нар [[Трансильвани]], Польш руу тус тус довтолжээ. 

Хэдийгээр Өгэдэй хаан Европын үлдсэн хэсэг рүү, &quot;Их тэнгис&quot; - Атлантын далай хүртэл довтлох зөвшөөрөл олгосон байсан боловч түүнийг нас барсны дараах жил буюу 1242 оны эхээр монголчуудын давшилт Зүүн Европт зогссон юм. Монгол суртал ухуулга хожим энэ аян дайны бүтэлгүйтлийг түүний цаг бусаар нас барсантай холбон тайлбарлаж, Өгэдэйн залгамжлагчийг сонгоход Бат биечлэн оролцох ёстой байсан гэх болно. Гэвч үнэндээ Бат хэзээ ч ийм сонгуулийн төлөө Монгол руу буцаж ирээгүй бөгөөд 1246 он хүртэл залгамжлагч тодроогүй юм. Европын цайз бэхлэлтүүд стратегийн хувьд асуудал үүсгэж, монгол жанжид байгаа нөөц бололцоогоороо түүнийг даван туулж чадахгүй байсан явдал нь аян дайн зогсонги байдалд орж, дахин сэргээгүйн шалтгаан болсон байх магадлалтай. 

=== Сүн улстай зөрчилдсөн нь ===

1235-1245 оны үед Өгэдэйн хөвгүүдээр удирдуулан хийсэн ихээхэн хор хөнөөлтэй цуврал [[Гэнэтийн довтолгоо|довтолгооныхоо]] үр дүнд монголчууд Сүн улсын нутгийн гүнд нэвтэрч, [[Чөндү|Чэнду]], [[Сянъян]], [[Хөх мөрөн|Хөх мөрөнд]] хүрчээ. Гэвч тэд газар орны уур амьсгал, Сүн улсын цэргийн тоо зэргээс шалтгаалан аян дайнаа амжилттай дуусгаж чадаагүй бөгөөд энэ дайны явцад Өгэдэйн хүү Хүчү амь үрэгдсэн байна. 1240 онд Өгэдэйн нөгөө хүү [[Годан|Хүдэн]] туслах чанартай армийг [[Төвөд|Төвд]] рүү илгээжээ. Сүн улсын түшмэлүүд Сэлмүс (Selmus) тэргүүтэй Өгэдэйн элч нарыг хөнөөснөөр хоёр улсын хоорондох нөхцөл байдал улам дордов. 

Өгэдэйн удирдлага доор Ази тив даяар явагдсан Монгол гүрний өргөжин тэлэлт нь улс төрийн тогтвортой байдлыг авчирч, Өрнө ба Дорныг холбосон худалдааны гол зам болох [[Торгоны зам|Торгоны замыг]] дахин сэргээхэд тус болсон юм. 

=== Энэтхэг ===

Өгэдэй Газнид Дайр баатрыг, [[Кундуз|Кундузад]] Мэнгэт (Menggetu) ноёныг тус тус захирагчаар томилжээ. 1241 оны өвөл монгол цэргүүд [[Инд мөрөн|Инд мөрний хөндий]] рүү довтолж, [[Делийн султант улс|Делийн султант улсын]] мэдэлд байсан [[Лахор]] хотыг бүслэв. Гэвч Дайр баатар 1241 оны 12-р сарын 30-нд хот руу дайрах үеэр амь үрэгдсэн ба монголчууд [[Делийн султант улс|Делийн султант улсаас]] гарахаасаа өмнө хотыг эвдэн устгажээ. 

1235 оноос хойш хэсэг хугацааны дараа монгол цэргийн өөр нэг хүч [[Кашмир]] руу довтолж, тэнд хэдэн жил [[Даргач|даргач]] суулгав. Удалгүй Кашмир Монголын хараат болжээ. Ойролцоогоор тэр үед Кашмирын [[Буддын шашин|буддын шашны]] их багш Оточи болон түүний ах Намо нар Өгэдэйн ордонд ирсэн байна.

== Засаг захиргаа ==
Өгэдэй Монголын засаг захиргааны хүнд суртлыг бий болгожээ. Түүний захиргааг гурван бүлэг бүрдүүлсэн. Эдгээр нь:

* [[Уйгур]] [[Бичээч|бичээч]] Чингай болон [[Хэрэйд|хэрэйдүүд]] төлөөлсөн [[Христ сүсэгтнүүд|христ шүтлэгт]] дорнод түрэгүүд
* [[Хорезм]] хүмүүс болох Махмуд Ялавач, Масуд-бек нар төлөөлсөн лалын шашинтнууд (Лалын шашинтнууд Монголын төрд олон үеэрээ зүтгэж байсны нэг нь энэ үеийнхэн болно)
* [[Киданчууд|Хятан]] үндэстэн [[Елюй Чуцай]], [[Зүрчид|зүрчин]] үндэстэн Няньхэ Чжуншань нар төлөөлсөн [[Күнзийн суртал|күнзийн сурталт]] [[Умард Хятад|хойд хятадууд]]

юм. 

Махмуд Ялавач төр засгийн зүгээс татвар хураах ажлыг мөнгөөр төлбөр төлдөг [[Ферм (орлогын түрээс)|татварын фермерүүдэд]] хариуцуулах тогтолцоог сурталчилж байжээ. Елюй Чуцай төр засгийн уламжлалт хятад хэв маяг бүхий тогтолцоог бий болгох тал дээр Өгэдэйд дэмжлэг үзүүлж байсан бөгөөд татварыг төрийн албаны төлөөлөгчдийн гарт шилжүүлж, засаг төрийн гаргасан мөнгөн тэмдэгтээр төлбөр хийдэг байв. Лал худалдаачид Монголын язгууртнуудын хувь нийлүүлсэн хөрөнгөөр ажиллаж, татвар төлөхөд шаардлагатай мөнгийг өндөр [[Хүү (зээл)|хүүтэй]] [[Зээл|зээлж]] байжээ. Ялангуяа Өгэдэй эдгээр [[Ортог|ортог]] (Монголын эзэнт гүрний үед төр ба хувь язгууртнуудын түнш худалдаачныг ийн нэрлэж байжээ) аж ахуйн нэгжүүдэд идэвхтэй хөрөнгө оруулалт хийсэн байна. Үүний зэрэгцээ монголчууд мөнгөний нөөцөөр баталгаажсан цаасан [[Мөнгөн тэмдэгт|мөнгөн тэмдэгтийг]] гүйлгээнд оруулж эхэлжээ.  

[[Файл:Ogedei_qaghan.svg|left|thumb|318x318px|Уламжлалт [[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] &quot;Өгэдэй хаан&quot;]]

Өгэдэй төрийн хэрэг эрхлэх салбар хэлтсүүдийг татан буулгаж, Елюй Чуцайн санал болгосны дагуу Монголын захиргаан дахь Хятадын газар нутгийг 10 замд хуваасан ажээ. Мөн тэрээр эзэнт гүрнийг [[Бешбалык]] ба [[Чжичжэн (Бээжин)|Яньцзингийн]] засаг захиргаанд хуваасан ба Хархорум дахь төв байр нь Монгол, Манжуур, Сибирийн асуудлыг шууд хариуцдаг байв. Түүний хаанчлалын сүүл үед [[Амударья|Амударьягийн]] захиргаа байгуулагдсан байна. [[Туркестан|Туркестаныг]] Махмуд Ялавач захирч байсан бол Елюй Чуцай 1229-1240 оны үед Хойд Хятадыг захирч байлаа. Өгэдэй [[Шихихутуг|Шигихутугийг]] Хятадад ерөнхий шүүгчээр томилжээ. [[Иран|Иранд]] Өгэдэй эхлээд [[Хар Хидан|хар хятан]] хүн Чинтөмөрийг, дараа нь шударга захирагч гэдгээ харуулсан уйгур хүн [[Коргуз|Коргузыг]] томилов. Хожим Елюй Чуцайн зарим үүргийг Махмуд Ялавачид шилжүүлж, албан татварыг Абдурахманд хүлээлгэн өгчээ. Абдурахман татварын нэг жилийн мөнгөн орлогын хэмжээг хоёр дахин нэмэгдүүлнэ гэж амласан байна. Ортог буюу түнш худалдаачид Өгэдэйн мөнгийг тариачдад хэт өндөр хүүтэй зээлүүлж байсан хэдий ч Өгэдэй өөрөө нэлээд өндөр хүүтэй зээл авдаг байжээ. Энэ нь ашигтай байсан авч олон хүн татвар хураагчид болон тэдний хүчтэй зэвсэгт бүлэглэлүүдээс зайлсхийхийн тулд гэр орноо орхин дүрвэжээ.  

Өгэдэй эзэнт гүрний ноёдод христийн шашинт бичээч Кадак, [[Даосын шашин|даосын шашны]] санваартан Ли Чжичан нараар хичээл заалгаж, сургууль, академи байгуулж байв. Мөн Өгэдэй хаан [[Торго|торгоны]] нөөцөөр баталгаажсан цаасан мөнгөн тэмдэгт гаргах зарлиг буулгаж, хуучин мөнгөн дэвсгэртийг устгах үүрэгтэй газар байгуулжээ. Елюй Чуцай Өгэдэйн Иран, [[Баруун Хятад|Баруун]] болон Хойд Хятад, Хорезм зэрэг [[Хувь (эзэмшил)|хараат газар нутгийг]] өргөн хэмжээгээр хувааж байгаа явдлыг эзэнт гүрнийг задралд хүргэж болзошгүй хэмээн эсэргүүцэж байлаа. Ийнхүү Өгэдэйн зарлиг болгосноор Монголын язгууртнууд хараат газар нутгуудад даргач томилж болох боловч хааны ордноос бусад албан тушаалтныг томилж, татвар авахаар болжээ.  

Өгэдэй хаан эцгийнхээ тушаал, зарлигууд хүчин төгөлдөр хэвээр байгааг баталж, дээр нь өөрийн зарлигийг нэмж, &quot;[[Их Засаг]]&quot; (&quot;Их Яса&quot; гэж бас нэрлэдэг) хуулийг үүний салшгүй нэгэн хэсэг хэмээн тунхагласан байна. Өгэдэй хуралдай явуулах болон хувцаслалтын дүрмийг хуульчилсан юм. Тэрээр 1234 онд замын дагуу элч зарлагуудын хэрэгцээг хангах байнгын хүмүүс бүхий [[Өртөө|өртөөнүүд]] (яам) байгуулжээ. 25 мил тутамд буухиа өртөөнүүдийг байгуулсан ба өртөөний хүмүүс элч нарт морь унаа өгч, тогтоосон хоол ундаар үйлчилдэг байв. Өртөөнд хавсаргасан айл өрхүүд бусад албан татвараас чөлөөлөгдсөн байсан ч өртөө улаа залгуулахын тулд гувчуур татвар төлөх ёстой байлаа. Өгэдэй Цагадай, Бат хоёрыг өөрсдийн өртөөнүүдээ тус тусдаа хянан захирахыг тушаажээ. Мөн Өгэдэй хаан язгууртнуудыг [[Гэрэгэ|пайз]] (энгийн ард түмнээс хэрэгцээт зүйлс, үйлчилгээ шаардах эрх мэдэл бүхий тэмдэг) болон [[Зарлиг|зарлиг]] гаргахыг хориглов. Бас Өгэдэй зарлиг буулгаж аравт бүрд 100 [[Хонь|хониноос]] нэгийг авч тухай тухайн аравтын дотор буй ядууст өгөх ба [[Сүрэг|сүрэг]] бүрээс нэг хонь, нэг гүү авч эзэн хааны зоог шүүсэнд хэрэглүүлэхээр болгожээ.

== Хархорум ==
[[Файл:Karakorum_-_Tortue_Sud.jpg|thumb|Хархорумын [[Биси|чулуун яст мэлхий]]]]

Өгэдэй 1235-1238 оны үед Монголын төв нутгаар дамжин өнгөрдөг жил бүрийн [[Нүүдэлчин|нүүдлийн]] замынхаа буудаллан саатах газруудад хэд хэдэн ордон, [[Павильон|асар]] барьжээ. Анхны ордон &quot;Ваньнянгун&quot;-ыг (&quot;Түмэн амгалант ордон&quot;) Хойд Хятадын гар урчууд барьсан байна. Их Хаан өөрийн хамаатан садангууддаа ойр орчимд нь ордон сууц барихыг уриалж байсан ба Хятадаас авчирсан гар урчуудыг уг газрын ойролцоо суурьшуулжээ. 1235 онд [[Хархорум]] хотын бүтээн байгуулалт дуусаж, Өгэдэйн ивээлийг хүртэхийн төлөө өрсөлдөж байсан Лалын болон Хойд Хятадын гар урчуудыг хотын өөр өөр хэсгүүдэд хуваарилан байршуулав. Хотыг дөрвөн хаалгатай шороон хэрэм хүрээлж байлаа. Хотод хавсарсан хувийн орон сууцууд байсан ба урд талд нь Зүүн Азид түгээмэл хэрэглэгддэг сийлбэртэй багана бүхий аварга том [[Биси|чулуун яст мэлхий]] зогсож байв. Мөн цэцэрлэгийн хаалгатай адил хаалгануудтай цайз шилтгээн болон олон тооны усны шувууд цугларсан хиймэл нуурууд байжээ. Бас Өгэдэй будда, лал, даос, христ шашинтнуудад зориулан хэд хэдэн мөргөлийн сүм бариулсан аж. Хятадуудын оршин суух тойрогт Елюй Чуцайн хятад загвараар хуанли зохиож, зохицуулалт хийдэг күнзийн суртлын сүм байв.

== Зан байдал ==
[[Файл:Ögedei_Khan_Statue.JPG|thumb|219x219px|Монгол дахь Өгэдэй хааны хөшөө]]

Өгэдэйг хүүхэд байхаас нь эцгийнх нь хайртай хүү гэж авч үздэг байв. Тэрээр насанд хүрсэн хойноо аливаа мэтгэлцээнд оролцохдоо эргэлзэгчдийг зүгээр л өөрийн хувийн зан чанарын хүчээр няцаах чадвараараа алдартай байжээ. Өгэдэй бие бялдарын хувьд том, хөгжилтэй, сэтгэл татам хүн байв. Тэрээр ихэнхдээ цагийг сайхан өнгөрүүлэх сонирхолтой байсан бололтой. Тэр ухаалаг, тогтвортой зан чанартай байлаа. Өгэдэйн удирдахуйн авъяас билэг нь эцгийнхээ тогтоосон зам дээрх Монголын эзэнт гүрнийг хэвээр нь авч үлдсэн түүний амжилтад тодорхой хэмжээний байр суурь эзэлж байсан. 

1232 онд [[Тулуй|Толуй]] гэнэт нас барсан явдал нь Өгэдэйд гүн нөлөөлсөн бололтой. Зарим эх сурвалжийн мэдээлснээр Толуй өвчинд шаналж байсан Өгэдэйг аврахын тулд бөө мөргөлийн зан үйлээр хордуулсан ундаа ууж амиа золиосолжээ. Бусад эх сурвалжид Өгэдэй бөө нарын тусламжтайгаар архичин Толуйд хар тамхи татуулж амийг нь хороосон гэж бичсэн байдаг. 

Өгэдэй [[Архидан согтуурах|архинд донтсон]] гэдгээрээ алдартай нэгэн байв. Цагадай зуршлыг нь харж хянаж байхыг түшмэлдээ даалгасан боловч Өгэдэй ямар нэгэн аргаар үргэлжлүүлэн уусаар байжээ. Нийтэд тархсан таамгаар бол Өгэдэй өдөрт уудаг аяганыхаа тоог цөөлөх тангараг тавьж, дараа нь хувийн хэрэгцээндээ зориулж ерийн аяганаас хоёр дахин том аяга хийлгэсэн ажээ. Тэрээр Абдурахмантай шөнийн турш архидсаныхаа дараа 1241 оны 12-р сарын 11-ний үүрээр нас барахад хүмүүс Толуйн бэлэвсэн эхнэрийн эгч, Абдурахман хоёрыг буруутгаж байв. Харин Монголын язгууртнууд хаан өөрийгөө хянах чадвар дутмаг байснаас амиа алдсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрсөн. 

Өгэдэй бас даруухан, өөрийгөө суут ухаантан гэж итгэдэггүй хүн байсан ба эцгийнхээ үлдээсэн агуу жанжид, мөн өөрийн чадварлаг гэж үзсэн хүмүүсийн үгийг сонсох, хэрэглэхэд бэлэн байдаг байв. Тэр эзэн хаан байсан ч [[Диктатор|дарангуйлагч]] биш байлаа. Өгэдэй өөрийн үеийн бүх монголчуудын нэгэн адил багаасаа дайчин болж хүмүүжсэн бөгөөд Чингис хааны хүүгийн хувьд дэлхийн эзэнт гүрэн байгуулах эцгийнхээ төлөвлөгөөний нэг хэсэг байсан юм. Түүний цэргийн туршлага нь жанждынхаа үгийг сонсох, нөхцөл байдалд дасан зохицоход бэлэн байдгаараа онцлог байв. Тэрээр аавтайгаа адилхан прагматик хүн байсан бөгөөд арга хэрэгсэл гэхээсээ илүү төгсгөлийг нь хардаг байжээ. Өгэдэйн тууштай зан чанар, найдвартай байдал нь аавынх нь хамгийн их үнэлдэг зан чанар байсан ба энэ нь түүнийг хоёр ахтай байсныг үл харгалзан эцгийнхээ залгамжлагчийн үүргийг хүлээн авахад хүргэсэн ажээ. 

Гэсэн хэдий ч Монгол, Персийн түүхчид Өгэдэйг 1237 онд эцэг Чингис хааныхаа бага насны охидыг булаан авах, хүчиндэх, хулгайлах, солилцох, худалдахыг хориглосон болон хэдийгээр охид бага залуу насандаа гэрлэж болох ч 16 нас хүртлээ бэлгийн харьцаанд орохгүй байх тухай хууль тогтоомжуудыг зөрчсөн хэмээн шүүмжилдэг. Монгол түүхүүдэд гэмт хэргийн мөн чанарын талаар тодорхой тэмдэглээгүй байдаг ч Персийн түүхчид ойрадууд Өгэдэйн гаремд охид явуулахаа больсны дараа Өгэдэй долоогоос дээш насны 4,000 ойрад охидыг хамаатан садных нь нүдэн дээр цэргүүдээрээ нүцгэлүүлж, олон удаа хүчиндэж байсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эдгээр охидоос хоёр нь зовлон зүдгүүрийн улмаас нас барсан ба хүчирхийлэлд өртөөгүй үлдсэн охидыг цэргүүд хуваан авч, зарим охидыг хааны гарем руу явуулж, заримыг нь бэлгийн боолчлолын зорилгоор аяны буудлуудад хуваарилжээ. Үүнд тохиромжгүй гэж үзсэн бусад охидыг авч явах юм уу хөсөр хаясан байна. Өгэдэй энэ алхмыг бэлгийн завхралд автсандаа биш, харин Ойрад дахь эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд хийсэн бололтой.  

Дээрх мэдээ, тухайлбал монгол сурвалжид уг гэмт хэргийг шүүмжилсэн (одоо ч эргэлзээтэй) гэсэн таамаглалыг Жек Уэзерфордын (Jack Weatherford) 2011 онд хэвлэгдсэн ''&quot;Монгол хатдын нууц түүх: Чингис хааны охид түүний эзэнт гүрнийг хэрхэн аварсан бэ?&quot;'' (''&quot;The Secret History of the Mongol Queens: How the Daughters of Genghis Khan Rescued His Empire&quot;'') номд (энэ ном монгол хэлээр ''&quot;Монголын Их Хатдын нууц товчоо: Чингис хааны эзэнт гүрнийг охид нь аварч хамгаалсан түүх&quot;'' хэмээх нэртэйгээр орчуулагдсан) дурдсан байдаг. Уэзерфорд үүнийг &quot;түүний (Өгэдэйн) 12 жилийн хаанчлалын үеийн хамгийн аймшигт гэмт хэрэг бөгөөд Монголын түүхэнд тэмдэглэгдсэн хамгийн аймшигт харгислалын нэг&quot; гэж нэрлэжээ. Анна Ф.Бродбрижийн (Anne F. Broadbridge) бичсэн ''&quot;Эмэгтэйчүүд ба Монголын эзэнт гүрний бүтээн байгуулалт&quot;'' (''&quot;Women and the Making of the Mongol Empire&quot;'') хэмээх Монголын түүх судлалын сүүлийн үеийн номд (энэ ном 2018 онд хэвлэгдсэн) &quot;Ойрад охидыг олноор нь хүчирхийлсэн гэх гутамшигт хэрэг&quot;-ийг Өгэдэй өөрийн авга ах Тэмүгэ отчигины нутаг дэвсгэрээс охидыг Тэмүгэгийн зөвшөөрөлгүйгээр хураан авсан явдалтай холбосон байдаг. Гэсэн хэдий ч Бродбриж &quot;Бүх нотлох баримт дарагдсан тул энэ нь зөвхөн таамаглал байж болно&quot; гэж тэмдэглэжээ. ''&quot;[[Юань улсын судар]]&quot;'' болон ''&quot;[[Монголын нууц товчоо]]&quot;''-д Өгэдэй &quot;зүүн жигүүр&quot; болон &quot;авга ах Отчигины эзэмшил&quot;-ээс эмэгтэйчүүдийг хүчээр булааж авсан тухай өгүүлдэг боловч хүчингийн тухай дурдаагүй байдаг. ''&quot;Монголын нууц товчоо&quot;''-д Өгэдэй хийсэн үйлдэлдээ харамсаж буйгаа илэрхийлж &quot;Миний хоёр дахь буруу, зарчимгүй эм хүний үгийг сонсож, миний авга ах Отчигины нутгаас охидыг надад авчирсан нь гарцаагүй алдаа байсан&quot; (''&quot;Нөгөө буруу ёс үгүй эм хүний үгд орж Отчигин авгын улсын охид авчруулах алжаас болов зэ. Улсын эзэн хаан бөгөөтөл ёс үгүй алжаас үйлд дөлэсгэгү (түлэсгэх) минь нэгэн буруу энэ болов зэ&quot;'') гэж хэлсэн тухай өгүүлсэн байдаг ч Игорь де Рахвельц (Igor de Rachewiltz) дөрвөн сайн үйл, дөрвөн алдааг жагсаасан бүх догол мөр нь Өгэдэйн нас барсны дараах үнэлгээ байж болохыг тэмдэглэжээ.  

Хүчингийн гэмт хэрэг үйлдсэн гэх цорын ганц мэдээлэл нь [[Ата малик Жувейни|Жувейнийн]] (1226-1283) 1252 онд бичсэн ''&quot;[[Ертөнцийг Байлдан Дагуулагчийн Түүх|Дэлхийг байлдан дагуулагчийн түүх]]&quot;''-ийн (''&quot;Tarikh-i Jahangushay&quot;'') 32-р бүлэгт байдаг. Энэ бүлгийг хожим [[Рашид ад-Дин]] XIV зууны эхэн үед бүтээсэн ''&quot;[[Судрын чуулган|Судрын чуулган]]&quot;'' (''&quot;Jami' al-Tawarikh&quot;'') номдоо бүхэлд нь үгчлэн хуулбарласан хэдий ч бага зэрэг товчилсон хувилбараар бичжээ. Жувейни номынхоо 32-р бүлэгт Өгэдэй хааныг магтан дуулж эхлээд Өгэдэйн &quot;энэрэл, өршөөл, шударга чанар, өгөөмөр зан&quot;-г харуулахын тулд маш нарийн 50 анекдот (Бодит үйл явдал, эсвэл хүний тухай богино, хөгжилтэй юм уу сонирхолтой түүх) өгүүлж, дараа нь түүний &quot;уур хилэн, хатуу чанд төлөв, догшин ширүүн зан, аймшиг төрүүлсэн байдал&quot;-ыг харуулах нэг анекдот өгүүлсэн ба энэхүү нэг анекдот нь дээр дурдсан хүчингийн хэргийн тухай юм. Энэхүү анекдот энэ бүлгийг төгсгөж байна. Жувейнийн хоёр гар бичмэлд уг хүчирхийлэлд өртсөн овог аймгийн нэр тодорхой байдаггүй ч D гар бичмэл болон Рашид ад-Дин нар &quot;Ойрад&quot; гэж бичжээ. Бродбриж, И. де Рахвельц нар ойрадуудтай холбосон энэ тодорхойлолтын үнэн бодит эсэхэд эргэлзэж байв. Анекдотуудыг перс үлгэрийн хэв маягаар бичсэн байна. Жувейни 46-р анекдотын эх сурвалжийн тухай &quot;Миний тааламжтай яриа өрнүүлдэг найзуудын нэг надад дараах түүхийг хэлсэн юм&quot; гэж тэмдэглэжээ. Өгэдэйг магтан дуулсан анекдотууд нь лалын шашинтнуудыг дэмжигч, хятадуудын эсрэг байр суурийг илэрхийлдэг. Хэд хэдэн анекдот Өгэдэйн өөрийгөө хянах чадвар дутмаг байдлыг харуулсан доог тохууны өнгө аястай байдаг. Анекдотууд нь үнэний ортой байж болох ч зарим нь лал худалдаачдын нийгэмлэгээс гаралтай хуурамч домог мэт санагддаг тул болгоомжтой хандах хэрэгтэй. Перс хэл дээрх өөр нэг мэдээ бол &quot;монголчуудыг шоолж&quot;, &quot;хорон муу санаа&quot;-гаа илэрхийлснийх нь төлөө Алтан улсын цэргүүдийг бөөнөөр нь ''&quot;содом&quot;''-дох (''&quot;sodomy&quot;'' (''&quot;содоми&quot;'') - ижил хүйстний бэлгийн харилцаа) буюу хүчирхийлж байсан явдал юм. Үүнийг Рашид ад-Дин эш татсан бөгөөд Уэзерфорд тэмдэглэжээ. Хэдийгээр энэ мэдээ нь хэтрүүлэгтэй байж болох ч бэлгийн хүчирхийллийг зэвсэг болгон ашиглаж байгааг харуулсан байна.  

Уэзерфордын хэлснээр бол Өгэдэй Чингис хааны бий болгосон охид эмэгтэйчүүдийг бэлгийн харьцаанд эрт оруулах, хүчиндэх, хулгайлах, худалдахыг хориглосон хууль тогтоомж бүрийг зөрчиж байжээ.

== Үхэл ба үр дагавар ==
&quot;[[Ертөнцийг Байлдан Дагуулагчийн Түүх|Ертөнцийг байлдан дагуулагчийн түүх]]&quot;-энд дурдсанаар бол Өгэдэй бие нь чилээрхэх болсон тул ямар нэг амьд амьтныг өршөөж суллавал түүний өвчилсөн гэдсийг Төгс Хүчит Бурхан эдгээнэ гэж найдан нэгэн чоныг суллаж тавьжээ. Гэвч хааны арслан шиг биетэй ноход нь тэр чоныг элдэн хөөж хэсэглэн тасдаж алсан байна. Өгэдэй энэ явдлаас хойш удалгүй нас баржээ. Энэхүү анекдот (47-р анекдот) нь Өгэдэй Абдурахмантай шөнийн турш архидсаны дараа нас барсан гэх нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн мэдээлэлтэй зөрчилддөг. 

Өгэдэй өөрийн ач хүү Ширэмүнийг өв залгамжлагчаараа сонгосон боловч түүний бэлэвсэн хатан [[Дөргөнэ|Дөргэнэ]] таван жил төрийн хэргийг хамаарсны эцэст [[Гүюг хаан|Гүюг]] ор суурийг нь залгамжилжээ. Гэсэн хэдий ч [[Алтан Орд|Алтан ордны улсын]] (Жочийн улс, Кипчакийн хаант улс гэж бас нэрлэдэг) хаан Бат Гүюгийг нэрийн төдий хүлээн зөвшөөрсөн ба Гүюг Баттай тулалдахаар явах замдаа нас барсан байна. [[Мөнх хаан|Мөнх хааны]] үед буюу 1255 онд л Бат Европыг дахин довтлох бэлтгэл хийхэд хангалттай аюулгүй байдлыг олж авав. Гэвч тэр төлөвлөгөөгөө хэрэгжүүлэхээс өмнө нас баржээ.

[[Хубилай хаан]] 1271 онд [[Юань Улс|Юань улсыг]] байгуулахдаа албан ёсны тэмдэглэлд Өгэдэй хааныг &quot;Тайзун&quot; ([[Хятад хэл|хятадаар]]: 太宗) хэмээн нэхэн өргөмжилжээ.

== Хатад, татвар эмс ба хүүхдүүд ==
Өгэдэй өөрийн эцэг Чингис хааны нэгэн адил олон хатантай байсан бөгөөд жаран татвар эмтэй байв.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Фазлуллах |first=Рашид ад-Дин |title=Судрын чуулган |year=2002 |edition=2 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=5 |translator-last=Ц |translator-first=Сүрэнхорлоо}}&lt;/ref&gt; Өгэдэй эхлээд Борогчинтой, дараа нь Дөргэнэтэй гэрлэжээ. Бусад хатдын дунд Мөгэ хатан (урьд нь Чингис хааны татвар эм байсан), Жачин хатан, Хөрүгэнэ нар байв.

Их, бага хатад:

# [[Борогчин]]
# [[Дөргөнэ|Дөргэнэ]]
## [[Гүюг хаан|Гүюг]] – Монголчуудын гурав дахь Их Хаан
## [[Годан|Хүдэн]] – Анхны Буддист Монгол ханхүү
## [[Хүчү]] (1237 онд зуурдаар нас барсан) – [[Монголчуудын Сүн улсын байлдан дагуулалт|Сүн улстай хийсэн дайны үеэр]] амь үрэгдсэн.
### [[Ширэмүн]] – Өгэдэй өв залгамжлагчаараа товлосон.
### Боладчи
### Сөсэ
## [[Харачар]]
### Тотаг
## [[Хаш (Өгэдэй хааны хүү)|Хаш]] – Өгэдэйн хаанчлалын үед нас барсан.
### [[Хайду]] (1235–1301)
# [[Мөгэ хатан]]
# Жачин хатан
# Анхуй хатан (昂灰)&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=元史/卷106 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7106 |access-date=2024-03-27 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}&lt;/ref&gt;
# Чилижихутэни хатан (乞里吉忽帖尼)&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Татвар эмс:

# Эргэнэ
## [[Хадан]]
## [[Мэлиг (Өгэдэйн хөвгүүн)|Мэлиг]] – Данишменд-хажиб хүмүүжүүлсэн.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Фазлуллах |first=Рашид ад-Дин |title=Судрын чуулган |year=2002 |edition=2 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=14 |translator-last=Ц |translator-first=Сүрэнхорлоо}}&lt;/ref&gt;

===Өгэдэй хааны хойчис===
{{tree list|}}
*'''Өгэдэй хаан'''
**'''[[Гүюг хаан]]'''
***Хожа
****Тогма
*****Юшумут
*****Ижүгэн
*****Өлзийхэн
*****Абажи
****Басужу өвгөн
*****Чауту
*****Хөхөө
*****Төмөр
***Нагу
****Чапат
***Хөхөө
****Урга
*****Дармабал
*****Ардаба дорж
*****Хутухай дорж
******Күрэн Иргиман
******Артаба Шири
****Тэгш
****Игирдай
****Күмү
*****Тэгүдэр
****Гончиг
****Түвшин
*****Жугшаб
****Төгсбуха
****Дарабун
**[[Годан]] 
***Мөнхөт
****Есүбөх
***Чинтөмөр
**[[Хүчү]]
***[[Ширэмүн]]
***Булучи
***Суса
**Харачар
***Тутаг
**[[Хашин]]
***'''[[Хайду хан]]'''
****Чапар
*****Бүритөмөр
*****Өлзийтөмөр
*****Хутлуг
*****Төмөр
*****Цэцэгт
*****Тугтөмөр
*****Цэрэгт
*****Уладай
****Урус
****Янгичар
****Ринчин
*****Алгу хулачу
*****Сарбан
******Бурунтай
******Бучир
****Кудаур
****Сурхабуха
****Илбагши
****Хүрэл
****Ихбуха
****Уругтөмөр
****[[Хотол Цагаан гүнж|Хутулун]] : Горлосын Абтагултай гэрлэсэн.
****Хутучин чаха: Олхунудын Төвшин хүргэнтэй гэрлэсэн.
**[[Хадан]]
***Дорж
****Суса
****Аскаб
***Кипчаг
****Хүрил
***Есүр
***Хадан
****Лахур
****Мубаракшах
***Хурмиши
***Яя
****Уругтөмөр
****Эсэнтөмөр
*****Али хожа
***Ачиги
****Уругтөмөр
*****Курасбэ
*****Туглугбуха
*****Хутлугхожа
*****Хутлугтөмөр
*****Чинболд
*****Аргун
*****Мухаммед
*****Али
**[[Мэлиг (Өгэдэйн хөвгүүн)|Мэлиг]]
***Түмэн
***Тогонбуха
****Улугт
***Тогончар
****Алтай
****Хуртаг
***Тогон
***Турчан
****Тогугар
***Хутлуг тохмиш
****Туглуг
*****Тузун
{{tree list|end}}
== Дурсгал ==
[[Монголын Иргэний Агаарын Тээвэр]] (МИАТ) [[Boeing 737-800]] EI-CSG онгоцоо &quot;Өгөөдэй Хаан&quot; гэж нэрлэсэн байдаг.

== Ном зүй ==
* &quot;''HISTORIA MONGALORUM''&quot; Fra Giovanni da Pian del Carpini, 1245-1247, &quot;''Монголчуудын түүх''&quot; Плано Карпини, итали хэлнээс орчуулсан Л.Нямаа, 2006, ISBN 99929-2-214-1

== Эх сурвалж ==
{{Reflist}}

{{s-start}}
{{Залгамжлал
|өмнө         =[[Чингис хаан]]
|он           =1229-1241
|албан_тушаал =[[Монгол хаад#Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын хаан]]
|дараа        =[[Гүюг хаан]]
}}
{{end}}

{{Navbox
| name      = Монголын эзэнт гүрний их хаад
| state     = {{{state&lt;includeonly&gt;|collapsed&lt;/includeonly&gt;}}}
| title     = [[Их Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний]] [[хаан|их хаан]]
| bodyclass = hlist
|group1 = Их Монгол Улсын хаад
|list1 =
* [[Чингис хаан]]
* [[Толуй]] &lt;small&gt;(Төр баригч)&lt;/small&gt;
* [[Өгэдэй хаан]]
* [[Дөргөнэ]] &lt;small&gt;&lt;nowiki&gt;(Төр баригч)&lt;/nowiki&gt;&lt;/small&gt;
* [[Гүюг хаан]]
* [[Огул Хаймыш]] &lt;small&gt;(Төр баригч)&lt;/small&gt;
* [[Мөнх хаан]]
* [[Хубилай хаан]] / [[Аригбөх|Аригбөх хаан]]
|group2 = Их Юань улсын хаад
|list2 =
* [[Хубилай хаан]]
* [[Төмөр Өлзийт хаан|Төмөр хаан]]
* [[Хайсан хүлэг хаан|Хайсан хаан]]
* [[Аюурбарбад хаан]]
* [[Шадбал гэгээн хаан|Шадбал хаан]]
* [[Есөнтөмөр хаан]]
* [[Аригиба хаан]]
* [[Төвтөмөр хаан]]
* [[Хүслэн хаан]]
* [[Ринчинбал хаан]]
* [[Тогоонтөмөр хаан]]
| below = 
}}

[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]
[[Ангилал:Алтан ураг]]
[[Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн]]
[[Ангилал:Монголын их хаан]]
[[Ангилал:Их хаан]]
[[Ангилал:Чингис хаан]]
[[Ангилал:Боржигин]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1241 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:1186 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>pu272ajzwgvy638k17r2oth4jgjh5cv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Литва</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2067</id>
    <revision>
      <id>859048</id>
      <parentid>856497</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T07:37:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>859048</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31104" sha1="knk72k5y8voferpv45lu6ljpk9y3ytd" xml:space="preserve">{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Литва Улс&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;text-align:left;&quot;&gt;{{МонголЮникод|ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ&lt;/br&gt;ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ&lt;/br&gt;ᠯᠢᠲ᠋ᠸᠠ&lt;/br&gt;ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}&lt;/span&gt;
| native_name            = {{native name|lt|Lietuvos Respublika}}
| common_name            = Литва
| image_flag             = Flag of Lithuania.svg
| alt_flag               = Flag of Lithuania
| flag_type              = [[Литвын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]]
| image_coat             = Coat of arms of Lithuania.svg
| alt_coat               = Coat of arms of Lithuania
| symbol_type            = [[Литвын төрийн сүлд|Сүлд]]
| national_anthem        = &lt;br/&gt;{{lang|lt|[[Литвын төрийн дуулал|Tautiška giesmė]]}}&lt;br /&gt;&quot;Үндэсний Дуулал&quot;&lt;div style=&quot;padding-top:0.5em;&quot;&gt;{{center|[[File:Tautiška giesme instumental.ogg]]}}&lt;/div&gt;
| image_map              = {{Switcher|[[File:EU-Lithuania.svg|frameless]]|Европод|[[File:Lithuania in the world (W3).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөгт}}
| map_caption            = {{map_caption |location_color=хар ногоон |region=Европ |region_color=хар саарал |subregion=Европын Холбоо |subregion_color=ногоон |legend=EU-Lithuania.svg}}
| capital                = [[Вильнюс]]
| coordinates            = {{Coord|54|41|N|25|19|E|type:city}}
| largest_city           = capital
| official_languages     = [[Литва хэл]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lithuania's Constitution of 1992 with Amendments through 2019 |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Lithuania_2006.pdf |website=Constitute Project}}&lt;/ref&gt;
| ethnic_groups          = {{unbulleted list
|84.6% [[Литвачууд]]
|6.5% [[Польшууд]]
|5.0% [[Оросууд]]
|1.0% [[Беларусьчууд]]
|0.5% [[Украинчууд]]
|2.3% [[Литвын үндэсний цөөнхүүд|Бусад]]
}}
| ethnic_groups_year     = 2021&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://osp.stat.gov.lt/lt/statistiniu-rodikliu-analize?hash=eb0fae4e-f7de-43b0-a727-f61ac012beee#/|title=Rodiklių duomenų bazė - Oficialiosios statistikos portalas|website=osp.stat.gov.lt}}&lt;/ref&gt;
| religion_year          = 2021&lt;ref name=&quot;religion-stats&quot;&gt;{{cite web|title=Population by religious community indicated, municipalities (2021)|url=https://osp.stat.gov.lt/lt/statistiniu-rodikliu-analize?hash=dadee47b-9204-48d2-a55e-e125d581f1b6#/|publisher=[[Department of Statistics (Lithuania)|Statistics Lithuania]]|language=lt|access-date=2 January 2022}}&lt;/ref&gt;
| religion               = {{ublist|item_style=white-space:nowrap; |79.4% [[Христийн шашин]] |—74.2% [[Католик сүм|Католик]] |—5.2% Бусад [[Христийн урсгалуудын жагсаалт|Христийн урсгал]] 
|6.1% Шашингүй |0.8% [[Литва дахь шашин|Бусад]]  |13.7% Хариулаагүй}}
| demonym                = [[Литвачууд]]
| government_type        = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Холимог засаглалын систем|холимог засаглалтай]] [[бүгд найрамдах улс]]&lt;ref name=&quot;Lina&quot;&gt;{{cite book |last=Kulikauskienė |first=Lina |date=2002 |title=Lietuvos Respublikos Konstitucija |trans-title=The Constitution of the Republic of Lithuania |language=lt |publisher=Native History, CD. |isbn=978-9986-9216-7-7 |quote=&lt;!-- Please, provide a quotation if you have access to the book. --&gt;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Veser |first=Ernst |author-link=&lt;!-- Ernst Veser --&gt; |date=23 September 1997 |title=Semi-Presidentialism-Duverger's Concept – A New Political System Model |url=http://www.rchss.sinica.edu.tw/publication/ebook/journal/11-01-1999/11_1_2.pdf |publisher=Department of Education, School of Education, [[University of Cologne]] |language=en, zh |pages=39–60 |access-date=23 August 2017 |quote=Duhamel has developed the approach further: He stresses that the French construction does not correspond to either parliamentary or the presidential form of government, and then develops the distinction of 'système politique' and 'régime constitutionnel'. While the former comprises the exercise of power that results from the dominant institutional practice, the latter is the totality of the rules for the dominant institutional practice of the power. In this way, France appears as 'presidentialist system' endowed with a 'semi-presidential regime' (1983: 587). By this standard he recognizes Duverger's ''pléiade'' as semi-presidential regimes, as well as Poland, Romania, Bulgaria and Lithuania (1993: 87). |archive-date=24 Дөрөвдүгээр сар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210424202059/https://www.rchss.sinica.edu.tw/publication/ebook/journal/11-01-1999/11_1_2.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Draft&quot;&gt;{{Cite journal |last=Shugart |first=Matthew Søberg |author-link=Matthew Søberg Shugart |date=September 2005 |title=Semi-Presidential Systems: Dual Executive and Mixed Authority Patterns |url=http://dss.ucsd.edu/~mshugart/semi-presidentialism.pdf |url-status=dead |journal=Graduate School of International Relations and Pacific Studies |location=United States |publisher=University of California, San Diego |archive-url=https://web.archive.org/web/20080819200307/http://dss.ucsd.edu/~mshugart/semi-presidentialism.pdf |archive-date=19 August 2008 |access-date=23 August 2017 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dual&quot;&gt;{{Cite journal |last=Shugart |first=Matthew Søberg |author-link=Matthew Søberg Shugart |date=December 2005 |title=Semi-Presidential Systems: Dual Executive And Mixed Authority Patterns |journal=French Politics |publisher=[[Palgrave Macmillan]] Journals |volume=3 |issue=3 |pages=323–351 |doi=10.1057/palgrave.fp.8200087 |doi-access=free |quote=A pattern similar to the French case of compatible majorities alternating with periods of cohabitation emerged in Lithuania, where Talat-Kelpsa (2001) notes that the ability of the Lithuanian president to influence government formation and policy declined abruptly when he lost the sympathetic majority in parliament. }}&lt;/ref&gt;
| leader_title1          = [[Литва Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]
| leader_name1           = [[Гитанас Науседа]]
| leader_title2          = [[Литва Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]]
| leader_name2           = [[Ингрида Шимоните]]
| leader_title3          = [[Литва Улсын Сейм|Сеймийн Дарга]]
| leader_name3           = [[Виктория Чмилите-Нильсен]]
| legislature            = [[Литва Улсын Сейм|Сейм]]
| sovereignty_type       = [[Литвын түүх|Түүх]]
| established_event1     = [[Литвын нэр|Анх дурдагдсан]]
| established_date1      = 3 сарын 9, 1009
| established_event2     = [[Литвын бэйст улс|Төр улс байгуулагдсан]]
| established_date2      = 1236
| established_event3     = [[Миндовгас]] хаан ширээнд залрав
| established_date3      = 7 сарын 6, 1253
| established_event4     = [[Кревын холбоо|Польштой нэгдсэн]]
| established_date4      = 2 сарын 2, 1386
| established_event5     = [[Польш-Литвын хамтын нөхөрлөл|Хамтын нөхөрлөл]] байгуулагдав
| established_date5      = 7 сарын 1, 1569
| established_event6     = [[Польшын хуваалт|Хуваагдсан]]
| established_date6      = 10 сарын 24, 1795
| established_event7     = [[Литвын тусгаар тогтнолын тухай хууль|Тусгаар тогтнолоо сэргээв]]
| established_date7      = 2 сарын 16, 1918
| established_event8     = [[Литвын төр улсыг сэргээх тухай хууль|Тусгаар тогтнолоо дахин сэргээв]]
| established_date8      = 3 сарын 11, 1990
| established_event9     = [[НАТО]]-д [[НАТО-ийн өргөжилт|элсэв]]
| established_date9      = 3 сарын 29, 2004
| established_event10    = [[Европын Холбоо|ЕХ]]-д [[2004 оны Европын Холбооны өргөжилт|нэгдэв]]
| established_date10     = 5 сарын 1, 2004
| area_rank              = 121 &lt;!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --&gt;
| area_km2               = 65,300
| area_sq_mi             = 25,212 &lt;!-- Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers|WP:MOSNUM]] --&gt;
| percent_water          = 1.98 (2015)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Surface water and surface water change |access-date=2020-10-11 |publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD) |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate    = {{increase}} 2,835,988&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://osp.stat.gov.lt/statistiniu-rodikliu-analize?hash=88f10685-cd22-44df-a087-d76dd5d5f892#/ |title=Pradžia – Oficialiosios statistikos portalas |website=osp.stat.gov.lt}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_rank = 137
| population_estimate_year = 2022
| population_density_km2 = 43
| population_density_sq_mi = 111 &lt;!-- Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers|WP:MOSNUM]] --&gt;
| population_density_rank = 138
| GDP_PPP                = {{increase}} $129 тэрбум&lt;ref name=&quot;imf2&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/October/weo-report?c=132,&amp;s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2016&amp;ey=2026&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1|title=World Economic Outlook Database, October 2021|publisher=International Monetary Fund |website=imf.org|access-date=25 February 2022}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_rank           = 87
| GDP_PPP_year           = 2022
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} $46,479&lt;ref name=&quot;imf2&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 37
| GDP_nominal            = {{increase}} $69 тэрбум&lt;ref name=&quot;imf2&quot; /&gt;
| GDP_nominal_rank       = 81
| GDP_nominal_year       = 2022
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $25,015&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Economic Outlook Database |access-date=2022-02-07 |publisher=[[International Monetary Fund]] (IMF) |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/October/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&amp;s=NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2021&amp;ey=2026&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1}}&lt;/ref&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 52
| Gini                   = 35.1 &lt;!-- number only --&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref name=&quot;eurogini&quot;&gt;{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|title=Gini coefficient of equivalised disposable income|publisher=[[Eurostat]]|access-date=22 June 2022|archive-date=9 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201009091832/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank              = 
| Gini_year              = 2020 &lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| Gini_change            = decrease &lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
| HDI                    = 0.882 &lt;!-- number only --&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{Cite web |url=http://hdr.undp.org/en/content/latest-human-development-index-ranking |title=2020 Human Development Report |date=2015 |access-date=24 March 2017 |publisher=United Nations Development Programme|last1=Nations |first1=United }}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 34
| HDI_year               = 2019
| HDI_change             = increase &lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
| currency               = [[Евро]] ([[Еврогийн тэмдэг|€]])
| currency_code          = EUR
| time_zone              = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]]
| utc_offset             = +2
| time_zone_DST          = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]]
| utc_offset_DST         = +3
| date_format            = жжжж/сс/өө ([[Манай эрин|МЭ]])
| drives_on              = баруун гарын
| cctld                  = [[.lt]]&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;
| calling_code           = [[Литва дахь утасны дугаар|+370]]
| official_website       = {{URL|https://lithuania.lt}}
| footnote_a             = Мөн [[.eu]], Европын Холбооны бусад улсуудтай хамт хэрэглэгддэг.
}}

'''Литва''' ([[Литва хэл|литв]]. ''Lietuva'', албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Литва Улс,''' [[Литва хэл|литв]]''. Lietuvos Respublika''), нь Умард [[Европ]] оршдог улс юм. Энэ нь [[Балтын гурван орон|Балтын гурван орны]] нэг ба [[Балтын тэнгис]]ийн зүүн эрэгт оршдог байна.

1991 онд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-д элссэн бөгөөд 1993 онд [[Европын Зөвлөл]], 2001 онд [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|ДХБ]], 2004 онд [[Европын Холбоо]] болон [[НАТО]]-гийн гишүүн орон болсон.  

Литва Улс хойд талаараа [[Латви]] (хил 453 км урт), зүүн талаараа [[Беларусь]] (502 км), баруун урд талаараа [[Польш]] (91 км), [[Орос]] ([[Калининград муж]]аар 227 км) гэх 4 улстай газраар хиллэж, баруун талаараа [[Балтын тэнгис]] хүрээлсэн 97 км газар нутгтай.   

Литва 65,302 км² (дэлхийд 123-р том) газар нутагтай бөгөөд 2024 онд  2.895.058 сая хүн амтай (дэлхийд 137-р олон) байна.&lt;ref name=&quot;хүн ам&quot;&gt;{{Webarchiv|url=http://db1.stat.gov.lt/statbank/selectvarval/saveselections.asp?MainTable=M3010101&amp;PLanguage=0&amp;TableStyle=&amp;Buttons=&amp;PXSId=7743&amp;IQY=&amp;TC=&amp;ST=ST&amp;rvar0=&amp;rvar1=&amp;rvar2=&amp;rvar3=&amp;rvar4=&amp;rvar5=&amp;rvar6=&amp;rvar7=&amp;rvar8=&amp;rvar9=&amp;rvar10=&amp;rvar11=&amp;rvar12=&amp;rvar13=&amp;rvar14=|wayback=20120908191205|text=Gyventojų skaičius . Požymiai: statistiniai rodikliai ir mėnuo|archiv-bot=2023-09-26 12:57:27 InternetArchiveBot}}. [[Statistics Lithuania]]&lt;/ref&gt; Нэг км²-т 50.3 хүн (дэлхийд 120-р шигүү ) оногдож байна. Хүн амын тоогоор Монголоос цөөн бөгөөд газар нутгаараа 25 дахин бага юм.

Нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь [[Вильнюс]]. Мөнгөн тэмдэгт нь [[евро]]. Албан ёсны хэл нь [[Литва хэл|Литва]] [[Литва хэл|хэл]].

Литва улс нь зах зээлийн капиталист эдийн засагтай бөгөөд нэг хүнд ногдох нэрлэсэн ДНБ нь 33,000 ам.доллар юм. 1990-ээд онд тус улсад хувьчлал, эдийн засгийн либералчлал явагдсан. 2026 оны байдлаар хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ 1,153 евро байна.

Литва нь [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]] (1991), [[Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|ЕАБХАБ]] (1991), [[Европын Зөвлөл]] (1993), [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|ДХБ]] (2001), [[Европын Холбоо]] (2004), [[НАТО]] (2004), ЭЗХАХБ (2018)-ын гишүүн юм. [[Шенгений бүс]] болон Евро бүсийн гишүүн юм.

== Түүх ==
Дээр үед Балтын тэнгисийн эргээр [[Балт хэлтэн|Балт аймгууд]] байдаг байв. Тэднээс [[Миндовгас]] гэгч хавь ойрыг нэгтгэж [[Литвын бэйст улс]]ыг 1253 онд байгуулсан.&lt;ref name=&quot;voruta2001&quot;&gt;{{lt icon}} Tomas Baranauskas. [http://www.voruta.lt/lietuvos-karalystei-%E2%80%93-750/ ''Lietuvos karalystei – 750'']. 2001.&lt;/ref&gt; 14-р зууны үед улам хүчирхэгжиж, өнөөгийн Литва, Беларусь, [[Украин]] болон Польш, Оросын зарим хэсгийг хамарсан Европын хамгийн том нутагтай Литвын гүнт улс болж байв.  

Дундад зууны үед Литвын Их Гүнт улс байгуулагдсан байна. 1253 оны 7-р сарын 6-нд нэгдсэн Литвын захирагч Миндаугасын хаан ширээнд өргөмжилсний дараа Литвын улс дэлхийн газрын зураг дээр гарч ирсэн гэж үздэг. [[Ромын пап|Ромын Папын]] захирамжаар ​​Литвад - вант улсад өргөмжилсөн байна. Энэ нь Литвийг Баруун Европ даяар хүлээн зөвшөөрч, Баруун Европын улс төрийн тогтолцооны нэгэн эрх тэгш гишүүнээр хүлээн зөвшөөрсөн гэсэн үг юм. 1387 онд албан ёсоор Христийн шашинтай Литва улс барууны хөгжлийн замыг сонгож бичиг үсэг хөгжүүлж, сургууль байгуулж, Литвын оюутнууд Европын их дээд сургуульд суралцах болсон байна. 

1410 онд Литва нь Польштой хамтран Германы загалмайтнуудын эсрэг [[Грунвалдын тулалдаан|Грунвалдын тулалдаанд]] ялж улмаар Литва улс хүч чадлынхаа оргилд хүрсэн юм. Энэ үед Литвын Их Гүнт улсын нутаг дэвсгэр Балтийн тэнгисээс Хар тэнгис хүртэл, Польшоос Смоленск хүртэл үргэлжилсэн газар нутагтай байсан. Литва нь Зүүн болон Төв Европын улс төрийн том чухал хүчин болж байсан. Тухайн үед гадны бүх хүмүүсийг боломжит дайсан гэж үздэг байсан ч Литва улс амжилттай хөгжсөн шалтгаан нь бусад ард түмний шашин шүтлэг, орон нутгийн зан заншилд тэвчээртэй хандах явдал байсан гэж үздэг.

1569 онд Люблины гэрээгээр [[Польш-Литвын холбоо]] гэх холбоот улс үүсэж 200 гаруй жил оршин тогтносон.

1579 онд [[Вильнюс их сургууль|Вильнюс Их сургууль]] байгуулагдаж Литвын дээд боловсролын үүслийг тавьсан байна.  Тус Их сургууль нь Литвын Их Гүнт улс төдийгүй Зүүн Европ даяар анхны дээд сургууль болж байжээ.

Эртний төрийн эрх зүйн дэг журмын эрх зүйн үндсийг бүрдүүлсэн Литвын дүрмүүд үүнийг 16-р зуунд харуулжээ. Литва нь Төв Европын салшгүй хэсэг болсон. 18-р зууны төгсгөлд, тухайлбал 1791 онд 5-р сарын 3-ны Үндсэн хуулийг баталж, Европт анхны, Францын үндсэн хуулиас өмнө, дэлхийд хоёрт бичигдсэн Үндсэн хууль болсон юм. 

18-р зуунд, &quot;Умардын дайн&quot;-ы дараа Польш-Литвын улс задралд орж, бодит байдал дээр Оросын эзэнт гүрний мэдэлд орсон байна. 1772, 1793, 1795 онуудад Польш-Литвын хамтын нөхөрлөлийн нутаг дэвсгэр бүхэлдээ Орос, Прусс, Австри улсууд хувааж авчээ. Литвын Их Гүнт улсын ихэнх нутгийг Оросын хаант улсад хүчээр нэгтгэсэн байна. 

1917 оны 9-р сарын 18-22-нд Германы эзлэн түрэмгийлэгч захиргааны удирдлаган дор бага хурал болж, Литвын ард түмний зөвлөл болох Литвын Тариба байгуулагдахыг зарлав. Орост хаант засаг унасны дараа хөрш [[Латви]], [[Эстони]]йн адилаар 1918 оны 2-р сарын 16-нд Вилна хотод Литвын ард түмний төлөөлөгч  ([[Литва хэл|литва.]] ''Lietuvos Taryba'')  тусгаар тогтносон Литвын улсыг сэргээн тунхагласан байна. 

1920-1922 онд Литва улсыг [[Үндэстнүүдийн Лиг]] хүлээн зөвшөөрөв. 

1922 онд Литвад парламентын Бүгд найрамдах улс байгуулах тухай Үндсэн хууль батлагдсан. 1923 онд хүн амын тооллого явуулсан.

1926 онд Литвад Таутининки намын удирдагч [[Антанас Сметона|Антанас Сметонагаар]] удирдуулсан цэргийн эргэлт гарч, 1938 оны Үндсэн хуульд заасан авторитар дэглэм тогтоов.

1939 оны 3-р сарын 22-нд [[Нацист Герман]] Литвад Клайпеда мужийг түүнд шилжүүлэхийг шаардсан бөгөөд Литва үүнийг хүлээн авахаас өөр аргагүй болжээ.

1940 оны 6-р сарын 15-нд [[Иосиф Сталин|И.Сталин]], [[Адольф Хитлер|А.Хитлер]] хоёрын тохиролцооны дагуу Зөвлөлт Холбоот Улс Литвийг эзлэн авчээ. Литва зөвхөн Зөвлөлт төдийгүй Германы эзлэн түрэмгийллийг даван туулж чадсан. Партизанууд Литвын тусгаар тогтнолыг хамгаалахын тулд боссон байна. Тэдний тэмцлийн жилүүд бол Литвын түүхэн дэх хамгийн аймшигтай, эмгэнэлтэй үеүүдийн нэг байсан юм. 

1944 онд Зөвлөлтийн цэргүүд [[Нацист Герман|нацист Германыг]] зайлуулж, Литва албан ёсоор ЗХУ-ын нэг хэсэг болжээ. 

ЗХУ задран унаж эхлэхэд 1990 оны 3-р сарын 11-нд Литва улс 46 жилийн дараа тусгаар тогтнолоо сэргээн тогтоов. Гэсэн хэдий ч ЗХУ-ын засгийн газар эсэргүүцлийн шинж тэмдэг болгон 1991 оны 1-р сарын 13-нд цэргийн хүнд техникээр зэвсэглэсэн тусгайлан байгуулагдсан десантын бүлгүүдийг Вильнюс руу илгээв. Гэхдээ зэвсэг тэднийг айлгаж чадаагүй бөгөөд Зөвлөлтийн түрэмгийллийг тайван замаар - зэвсэггүй, зөвхөн дуу хуур, бүрэн итгэлээр няцааж чадсан байна. Тиймээс Литвад тэр үеийн үйл явдлуудыг &quot;дуу хууртай хувьсгал&quot; гэж нэрлэдэг. Ийнхүү Литва улс түүхэндээ гурав дахь удаагаа бие даасан амьдралын эрин үеийг эхлүүлжээ.

== Хүн ам ==
Литв улс 2024 онд 2.895.058 сая хүн амтай (дэлхийд 137-р олон) байв. НҮБ-ын тооцоогоор 2019 оны байдлаар Литвад тус улсын хүн амын 4.2% буюу 117,218 цагаач амьдардаг гэж байна.  

[[Латви]], [[Эстони]] хоёртой харьцуулахад Литва улс нь цөөн орос иргэдтэй. 2021 оны Литвийн хүн амын тооллогоор тус улсын хүн амын 84.6%-ийг Литвачууд, 6.5%-ийг Польшууд, 5%-ийг Оросууд, 1%-ийг Беларусьчууд, 0.5%-ийг Украинчууд эзэлж байв. [[Литва хэл]] улсын цор ганц албан ёсны хэл болно. [[Литва хэл]] бол [[Балт хэлнүүд|Балт төрлийн]] оршин байгаа хоёр хэлний нэг (нөгөөх нь [[Латви хэл]]) юм. 

Литва улсын нутаг дэвсгэр эхлээд 10 нэгжид, цаашилбал дотроо 60 нэгжид хуваагддаг. [[Литва хэл|Литваар]] ''&quot;apskritis&quot;'' ({{lang-ru|уезд}}; {{lang-en|county}}) гэх том нэгж нь дунджаар 6,530 км² нутаг, 320 мянган хүнийг харьяалдаг. Монгол хэлнээ «[[хошуу]]» гэж орчуулан ойлговол болмоор байдаг юм. Литва улсын нийслэл [[Вильнюс]] (2011 онд 552,445 оршин суугчтай байв), [[Каунас]] (321,200) тэргүүтэй бумаас олон хүнтэй 5 хот байдаг. Алдарт Жальгирис спорт клуб байрладаг хот.

2022 оны байдлаар 100 мянгаас илүү хүн амтай хотууд:

* [[Вильнюс]] (556 500);
* [[Каунас]] (298 800);
* [[Клайпеда]] (152 000);
* [[Шяуляй]] (100 700). 
* [[Паневежис]] (89 913)

== Төрийн байгуулалт ==
Литва улс бол ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улсын онцлог шинж чанартай, нэгдмэл парламентын бүгд найрамдах улс юм. Ард түмнээс сонгогдсон ерөнхийлөгч 5 жилийн бүрэн эрхийн хугацаатай байдаг. Одоогийн байдлаар Литва улсын ерөнхийлөгчөөр 2019 онд, 2024 онд дахин сонгогдсон Гитанас Науседа ажиллаж байна.

Бүгд найрамдах улсын парламент нь 141 суудалтай, Литва улсын нэг танхимтай [[Сейм (Литва)|Сейм]] юм. Эдгээрээс 71 нь нэг гишүүнтэй тойргийн мажоритар системээр, үлдсэн 70 нь 5%-ийн босготой пропорциональ жагсаалтын системээр сонгогддог. Депутатуудын бүрэн эрхийн хугацаа 4 жил байна.

== Засаг захиргааны хуваарилалт ==

* Алитус муж
* Вильнюс муж
* Каунас муж
* Клайпеда муж
* Марижамполь муж
* Паневежис муж
* Таураге муж
* Тельшяй муж
* Утена муж
* Шяуляй муж

== Эдийн засаг ==
1990-ээд оны эхэнд тогтвортой зах зээлийн эдийн засагт амжилттай шилжсэн. Инфляци бага (2.26%). Үндэсний мөнгөн тэмдэгт: евро. Европын Холбооны нэгдсэн зах зээлийн гишүүн улс. Эдийн засгийн өсөлтийн хурд харьцангуй өндөр (ЕХ-ны дунджаас дээгүүр) ба улсын өр бага (ЕХ-ны дунджаас доогуур). Европын Холбооны орнуудтай харьцуулахад харьцангуй хямд, боловсрол сайтай ажиллах хүчинтэй юм. [[Ажилгүйдэл]] огцом буурч, хөдөлмөрийн хомсдол нэмэгдэж байгаа ч 2019 оны байдлаар цалингийн өсөлт нь эдийн засгийн өсөлтийн удаашралаар хязгаарлагдаагүй.

2015 оны 1-р сарын 1-нд евро үндэсний мөнгөн тэмдэгт болж, литийг 1 евро = 3.4528 литийн ханшаар орлуулан сольсон.

Хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүн, хүнсний бүтээгдэхүүн экспортын 18.3%-ийг, химийн бүтээгдэхүүн болон хуванцар 17.8%-ийг, машин механизм, тоног төхөөрөмж 15.8%-ийг, эрдэс бүтээгдэхүүн 14.7%-ийг, мод, тавилга 12.5%-ийг эзэлж байна 2017 оны мэдээллээр Литвийн экспортын талаас илүү хувь нь Орос (15%), Латви (9.9%), Польш (8.1%), Герман (7.3%), АНУ (5.3%), Эстони (5%), Швед (4.8%) зэрэг долоон оронд очсон байна. 2016 онд экспорт нь Литвийн ДНБ-ий 74%-ийг эзэлж байжээ.

== Цахим холбоос ==
{{Wiktionary}}
{{Commonscat|Lithuania|Литва}}
* [http://lietuva.lt/en/ Литва улсын албан ёсны цахим хуудас]

== Эх үүсвэр ==
{{reflist}}

{{Европ}}
{{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}}
{{Хөтлөгч мөр Европын холбооны улсууд}}
{{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}}
[[Ангилал:Литва| ]]
[[Ангилал:Европын орон]]
[[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]]
[[Ангилал:Европын Холбооны гишүүн орон]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]</text>
      <sha1>knk72k5y8voferpv45lu6ljpk9y3ytd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>859054</id>
      <parentid>859048</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T08:23:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>859054</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30680" sha1="4aexgkvk8jpo9qjrmhlg28m3sgeqnnh" xml:space="preserve">{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Литва Улс&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;text-align:left;&quot;&gt;{{МонголЮникод|ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ&lt;/br&gt;ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ&lt;/br&gt;ᠯᠢᠲ᠋ᠸᠠ&lt;/br&gt;ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}&lt;/span&gt;
| native_name            = {{native name|lt|Lietuvos Respublika}}
| common_name            = Литва
| image_flag             = Flag of Lithuania.svg
| alt_flag               = Flag of Lithuania
| flag_type              = [[Литвын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]]
| image_coat             = Coat of arms of Lithuania.svg
| alt_coat               = Coat of arms of Lithuania
| symbol_type            = [[Литвын төрийн сүлд|Сүлд]]
| national_anthem        = &lt;br/&gt;{{lang|lt|[[Литвын төрийн дуулал|Tautiška giesmė]]}}&lt;br /&gt;&quot;Үндэсний Дуулал&quot;&lt;div style=&quot;padding-top:0.5em;&quot;&gt;{{center|[[File:Tautiška giesme instumental.ogg]]}}&lt;/div&gt;
| image_map              = {{Switcher|[[File:EU-Lithuania.svg|frameless]]|Европод|[[File:Lithuania in the world (W3).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөгт}}
| map_caption            = {{map_caption |location_color=хар ногоон |region=Европ |region_color=хар саарал |subregion=Европын Холбоо |subregion_color=ногоон |legend=EU-Lithuania.svg}}
| capital                = [[Вильнюс]]
| coordinates            = {{Coord|54|41|N|25|19|E|type:city}}
| largest_city           = capital
| official_languages     = [[Литва хэл]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lithuania's Constitution of 1992 with Amendments through 2019 |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Lithuania_2006.pdf |website=Constitute Project}}&lt;/ref&gt;
| ethnic_groups          = {{unbulleted list
|84.6% [[Литвачууд]]
|6.5% [[Польшууд]]
|5.0% [[Оросууд]]
|1.0% [[Беларусьчууд]]
|0.5% [[Украинчууд]]
|2.3% [[Литвын үндэсний цөөнхүүд|Бусад]]
}}
| ethnic_groups_year     = 2021&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://osp.stat.gov.lt/lt/statistiniu-rodikliu-analize?hash=eb0fae4e-f7de-43b0-a727-f61ac012beee#/|title=Rodiklių duomenų bazė - Oficialiosios statistikos portalas|website=osp.stat.gov.lt}}&lt;/ref&gt;
| religion_year          = 2021&lt;ref name=&quot;religion-stats&quot;&gt;{{cite web|title=Population by religious community indicated, municipalities (2021)|url=https://osp.stat.gov.lt/lt/statistiniu-rodikliu-analize?hash=dadee47b-9204-48d2-a55e-e125d581f1b6#/|publisher=[[Department of Statistics (Lithuania)|Statistics Lithuania]]|language=lt|access-date=2 January 2022}}&lt;/ref&gt;
| religion               = {{ublist|item_style=white-space:nowrap; |79.4% [[Христийн шашин]] |—74.2% [[Католик сүм|Католик]] |—5.2% Бусад [[Христийн урсгалуудын жагсаалт|Христийн урсгал]] 
|6.1% Шашингүй |0.8% [[Литва дахь шашин|Бусад]]  |13.7% Хариулаагүй}}
| demonym                = [[Литвачууд]]
| government_type        = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Холимог засаглалын систем|холимог засаглалтай]] [[бүгд найрамдах улс]]&lt;ref name=&quot;Lina&quot;&gt;{{cite book |last=Kulikauskienė |first=Lina |date=2002 |title=Lietuvos Respublikos Konstitucija |trans-title=The Constitution of the Republic of Lithuania |language=lt |publisher=Native History, CD. |isbn=978-9986-9216-7-7 |quote=&lt;!-- Please, provide a quotation if you have access to the book. --&gt;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Veser |first=Ernst |author-link=&lt;!-- Ernst Veser --&gt; |date=23 September 1997 |title=Semi-Presidentialism-Duverger's Concept – A New Political System Model |url=http://www.rchss.sinica.edu.tw/publication/ebook/journal/11-01-1999/11_1_2.pdf |publisher=Department of Education, School of Education, [[University of Cologne]] |language=en, zh |pages=39–60 |access-date=23 August 2017 |quote=Duhamel has developed the approach further: He stresses that the French construction does not correspond to either parliamentary or the presidential form of government, and then develops the distinction of 'système politique' and 'régime constitutionnel'. While the former comprises the exercise of power that results from the dominant institutional practice, the latter is the totality of the rules for the dominant institutional practice of the power. In this way, France appears as 'presidentialist system' endowed with a 'semi-presidential regime' (1983: 587). By this standard he recognizes Duverger's ''pléiade'' as semi-presidential regimes, as well as Poland, Romania, Bulgaria and Lithuania (1993: 87). |archive-date=24 Дөрөвдүгээр сар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210424202059/https://www.rchss.sinica.edu.tw/publication/ebook/journal/11-01-1999/11_1_2.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Draft&quot;&gt;{{Cite journal |last=Shugart |first=Matthew Søberg |author-link=Matthew Søberg Shugart |date=September 2005 |title=Semi-Presidential Systems: Dual Executive and Mixed Authority Patterns |url=http://dss.ucsd.edu/~mshugart/semi-presidentialism.pdf |url-status=dead |journal=Graduate School of International Relations and Pacific Studies |location=United States |publisher=University of California, San Diego |archive-url=https://web.archive.org/web/20080819200307/http://dss.ucsd.edu/~mshugart/semi-presidentialism.pdf |archive-date=19 August 2008 |access-date=23 August 2017 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dual&quot;&gt;{{Cite journal |last=Shugart |first=Matthew Søberg |author-link=Matthew Søberg Shugart |date=December 2005 |title=Semi-Presidential Systems: Dual Executive And Mixed Authority Patterns |journal=French Politics |publisher=[[Palgrave Macmillan]] Journals |volume=3 |issue=3 |pages=323–351 |doi=10.1057/palgrave.fp.8200087 |doi-access=free |quote=A pattern similar to the French case of compatible majorities alternating with periods of cohabitation emerged in Lithuania, where Talat-Kelpsa (2001) notes that the ability of the Lithuanian president to influence government formation and policy declined abruptly when he lost the sympathetic majority in parliament. }}&lt;/ref&gt;
| leader_title1          = [[Литва Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]
| leader_name1           = [[Гитанас Науседа]]
| leader_title2          = [[Литва Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]]
| leader_name2           = [[Ингрида Шимоните]]
| leader_title3          = [[Литва Улсын Сейм|Сеймийн Дарга]]
| leader_name3           = [[Виктория Чмилите-Нильсен]]
| legislature            = [[Литва Улсын Сейм|Сейм]]
| sovereignty_type       = [[Литвын түүх|Түүх]]
| established_event1     = [[Литвын нэр|Анх дурдагдсан]]
| established_date1      = 1009 оны 3 сарын 9
| established_event2     = [[Литвын бэйст улс|Төр улс байгуулагдсан]]
| established_date2      = 1236
| established_event3     = [[Миндовгас]] хаан ширээнд залрав
| established_date3      = 1253 оны 7 сарын 6
| established_event4     = [[Кревын холбоо|Польштой нэгдсэн]]
| established_date4      = 1386 оны 2 сарын 2
| established_event5     = [[Польш-Литвын хамтын нөхөрлөл|Хамтын нөхөрлөл]] байгуулагдав
| established_date5      = 1569 оны 7 сарын 1
| established_event6     = [[Польшын хуваалт|Хуваагдсан]]
| established_date6      = 1795 оны 10 сарын 24
| established_event7     = [[Литвын тусгаар тогтнолын тухай хууль|Тусгаар тогтнолоо сэргээв]]
| established_date7      = 1918 оны 2 сарын 16
| established_event8     = [[Литвын төр улсыг сэргээх тухай хууль|Тусгаар тогтнолоо дахин сэргээв]]
| established_date8      = 1990 оны 3 сарын 11
| established_event9     = [[НАТО]]-д [[НАТО-ийн өргөжилт|элсэв]]
| established_date9      = 2004 оны 3 сарын 29
| established_event10    = [[Европын Холбоо|ЕХ]]-д [[2004 оны Европын Холбооны өргөжилт|нэгдэв]]
| established_date10     = 2004 оны 5 сарын 1
| area_rank              = 121 &lt;!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --&gt;
| area_km2               = 65,300
| area_sq_mi             = 25,212 &lt;!-- Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers|WP:MOSNUM]] --&gt;
| percent_water          = 1.98 (2015)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Surface water and surface water change |access-date=2020-10-11 |publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD) |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate    = {{increase}} 2,835,988&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://osp.stat.gov.lt/statistiniu-rodikliu-analize?hash=88f10685-cd22-44df-a087-d76dd5d5f892#/ |title=Pradžia – Oficialiosios statistikos portalas |website=osp.stat.gov.lt}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_rank = 137
| population_estimate_year = 2022
| population_density_km2 = 43
| population_density_sq_mi = 111 &lt;!-- Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers|WP:MOSNUM]] --&gt;
| population_density_rank = 138
| GDP_PPP                = {{increase}} $129 тэрбум&lt;ref name=&quot;imf2&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/October/weo-report?c=132,&amp;s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2016&amp;ey=2026&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1|title=World Economic Outlook Database, October 2021|publisher=International Monetary Fund |website=imf.org|access-date=25 February 2022}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_rank           = 87
| GDP_PPP_year           = 2022
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} $46,479&lt;ref name=&quot;imf2&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 37
| GDP_nominal            = {{increase}} $69 тэрбум&lt;ref name=&quot;imf2&quot; /&gt;
| GDP_nominal_rank       = 81
| GDP_nominal_year       = 2022
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $25,015&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Economic Outlook Database |access-date=2022-02-07 |publisher=[[International Monetary Fund]] (IMF) |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/October/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&amp;s=NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2021&amp;ey=2026&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1}}&lt;/ref&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 52
| Gini                   = 35.1 &lt;!-- number only --&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref name=&quot;eurogini&quot;&gt;{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|title=Gini coefficient of equivalised disposable income|publisher=[[Eurostat]]|access-date=22 June 2022|archive-date=9 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201009091832/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank              = 
| Gini_year              = 2020 &lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| Gini_change            = decrease &lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
| HDI                    = 0.882 &lt;!-- number only --&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{Cite web |url=http://hdr.undp.org/en/content/latest-human-development-index-ranking |title=2020 Human Development Report |date=2015 |access-date=24 March 2017 |publisher=United Nations Development Programme|last1=Nations |first1=United }}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 34
| HDI_year               = 2019
| HDI_change             = increase &lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
| currency               = [[Евро]] ([[Еврогийн тэмдэг|€]])
| currency_code          = EUR
| time_zone              = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]]
| utc_offset             = +2
| time_zone_DST          = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]]
| utc_offset_DST         = +3
| date_format            = жжжж/сс/өө ([[Манай эрин|МЭ]])
| drives_on              = баруун гарын
| cctld                  = [[.lt]]&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;
| calling_code           = [[Литва дахь утасны дугаар|+370]]
| official_website       = {{URL|https://lithuania.lt}}
| footnote_a             = Мөн [[.eu]], Европын Холбооны бусад улсуудтай хамт хэрэглэгддэг.
}}

'''Литва''' ({{langx|lt|Lietuva}}), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Литва Улс''' ({{langx|lt|Lietuvos Respublika}}) нь Умард [[Европ]] оршдог улс юм. Энэ нь [[Балтын гурван орон|Балтын гурван орны]] нэг ба [[Балтын тэнгис]]ийн зүүн эрэгт оршдог.

Литва Улс хойд талаараа [[Латви]] (хил 453 км урт), зүүн талаараа [[Беларусь]] (502 км), баруун урд талаараа [[Польш]] (91 км), [[Орос]] ([[Калининград муж]]аар 227 км) гэх 4 улстай газраар хиллэж, баруун талаараа [[Балтын тэнгис]] хүрээлсэн 97 км газар нутгтай.   

Литва 65,302 км² (дэлхийд 123-р том) газар нутагтай бөгөөд 2024 онд  2.895.058 сая хүн амтай (дэлхийд 137-р олон) байна.&lt;ref name=&quot;хүн ам&quot;&gt;{{Webarchiv|url=http://db1.stat.gov.lt/statbank/selectvarval/saveselections.asp?MainTable=M3010101&amp;PLanguage=0&amp;TableStyle=&amp;Buttons=&amp;PXSId=7743&amp;IQY=&amp;TC=&amp;ST=ST&amp;rvar0=&amp;rvar1=&amp;rvar2=&amp;rvar3=&amp;rvar4=&amp;rvar5=&amp;rvar6=&amp;rvar7=&amp;rvar8=&amp;rvar9=&amp;rvar10=&amp;rvar11=&amp;rvar12=&amp;rvar13=&amp;rvar14=|wayback=20120908191205|text=Gyventojų skaičius . Požymiai: statistiniai rodikliai ir mėnuo|archiv-bot=2023-09-26 12:57:27 InternetArchiveBot}}. [[Statistics Lithuania]]&lt;/ref&gt; Нэг км²-т 50.3 хүн (дэлхийд 120-р шигүү ) оногдож байна. Хүн амын тоогоор Монголоос цөөн бөгөөд газар нутгаараа 25 дахин бага юм.

Нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь [[Вильнюс]]. Мөнгөн тэмдэгт нь [[евро]]. Албан ёсны хэл нь [[литва хэл]].

Литва улс нь зах зээлийн капиталист эдийн засагтай бөгөөд нэг хүнд ногдох нэрлэсэн ДНБ нь 33,000 ам.доллар юм. 1990-ээд онд тус улсад хувьчлал, эдийн засгийн либералчлал явагдсан. 2026 оны байдлаар хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ 1,153 евро байна.

Литва нь [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]] (1991), [[Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|ЕАБХАБ]] (1991), [[Европын Зөвлөл]] (1993), [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|ДХБ]] (2001), [[Европын Холбоо]] (2004), [[НАТО]] (2004), ЭЗХАХБ (2018)-ын гишүүн юм. [[Шенгений бүс]] болон Евро бүсийн гишүүн юм.

== Түүх ==
Дээр үед Балтын тэнгисийн эргээр [[Балт хэлтэн|Балт аймгууд]] байдаг байв. Тэднээс [[Миндовгас]] гэгч хавь ойрыг нэгтгэж [[Литвын бэйст улс]]ыг 1253 онд байгуулсан.&lt;ref name=&quot;voruta2001&quot;&gt;{{lt icon}} Tomas Baranauskas. [http://www.voruta.lt/lietuvos-karalystei-%E2%80%93-750/ ''Lietuvos karalystei – 750'']. 2001.&lt;/ref&gt; 14-р зууны үед улам хүчирхэгжиж, өнөөгийн Литва, Беларусь, [[Украин]] болон Польш, Оросын зарим хэсгийг хамарсан Европын хамгийн том нутагтай Литвын гүнт улс болж байв.  

Дундад зууны үед Литвын Их Гүнт улс байгуулагдсан байна. 1253 оны 7-р сарын 6-нд нэгдсэн Литвын захирагч Миндаугасыг хаан ширээнд өргөмжилсний дараа Литвын улс дэлхийн газрын зураг дээр гарч ирсэн гэж үздэг. [[Ромын пап|Ромын Папын]] захирамжаар ​​Литвыг вант улсад өргөмжилсөн байна. Энэ нь Литвыг Баруун Европ даяар хүлээн зөвшөөрч, Баруун Европын улс төрийн тогтолцооны нэгэн эрх тэгш гишүүнээр хүлээн зөвшөөрсөн гэсэн үг юм. 1387 онд албан ёсоор Христийн шашинтай Литва улс барууны хөгжлийн замыг сонгож бичиг үсэг хөгжүүлж, сургууль байгуулж, Литвын оюутнууд Европын их дээд сургуульд суралцах болсон байна. 

1410 онд Литва нь Польштой хамтран Германы загалмайтнуудын эсрэг [[Грунвалдын тулалдаан|Грунвалдын тулалдаанд]] ялж улмаар Литва улс хүч чадлынхаа оргилд хүрсэн юм. Энэ үед Литвын Их Гүнт улсын нутаг дэвсгэр Балтын тэнгисээс Хар тэнгис хүртэл, Польшоос Смоленск хүртэл үргэлжилсэн газар нутагтай байсан. Литва нь Зүүн болон Төв Европын улс төрийн том чухал хүчин болж байсан. Тухайн үед гаднын бүх хүмүүсийг боломжит дайсан гэж үздэг байсан ч Литва улс амжилттай хөгжсөн шалтгаан нь бусад ард түмний шашин шүтлэг, орон нутгийн зан заншилд тэвчээртэй хандах явдал байсан гэж үздэг.

1569 онд Люблины гэрээгээр [[Польш-Литвын холбоо]] гэх холбоот улс үүсэж 200 гаруй жил оршин тогтносон.

1579 онд [[Вильнюс их сургууль|Вильнюс Их сургууль]] байгуулагдаж Литвын дээд боловсролын үүслийг тавьсан байна. Тус Их сургууль нь Литвын Их Гүнт улс төдийгүй Зүүн Европ даяар анхны дээд сургууль болж байжээ.

Эртний төрийн эрх зүйн дэг журмын эрх зүйн үндсийг бүрдүүлсэн Литвын дүрмүүд үүнийг 16-р зуунд харуулжээ. Литва нь Төв Европын салшгүй хэсэг болсон. 18-р зууны төгсгөлд, тухайлбал 1791 онд 5-р сарын 3-ны Үндсэн хуулийг баталж, Европт анхны, Францын үндсэн хуулиас өмнө, дэлхийд хоёрт бичигдсэн Үндсэн хууль болсон юм. 

18-р зуунд, &quot;Умардын дайн&quot;-ы дараа Польш-Литвын улс задралд орж, бодит байдал дээр Оросын эзэнт гүрний мэдэлд орсон байна. 1772, 1793, 1795 онуудад Польш-Литвын хамтын нөхөрлөлийн нутаг дэвсгэрийг бүхэлд нь Орос, Прусс, Австри улсууд хувааж авчээ. Литвын Их Гүнт улсын ихэнх нутгийг Оросын хаант улсад хүчээр нэгтгэсэн байна. 

1917 оны 9-р сарын 18-22-нд Германы эзлэн түрэмгийлэгч захиргааны удирдлага дор бага хурал болж, Литвын ард түмний зөвлөл болох Литвын Тариба байгуулагдахыг зарлав. Орост хаант засаг унасны дараа хөрш [[Латви]], [[Эстони]]йн адилаар 1918 оны 2-р сарын 16-нд Вилна хотод Литвын ард түмний төлөөлөгчид ({{langx|lt|Lietuvos Taryba}}) тусгаар тогтносон Литвын улсыг сэргээн тунхагласан байна. 

1920-1922 онд Литва улсыг [[Үндэстнүүдийн Лиг]] хүлээн зөвшөөрөв. 

1922 онд Литвад парламентын Бүгд найрамдах улс байгуулах тухай Үндсэн хууль батлагдсан. 1923 онд хүн амын тооллого явуулсан.

1926 онд Литвад Таутининки намын удирдагч [[Антанас Сметона|Антанас Сметонагаар]] удирдуулсан цэргийн эргэлт гарч, 1938 оны Үндсэн хуульд заасан авторитар дэглэм тогтоов.

1939 оны 3-р сарын 22-нд [[Нацист Герман]] Литвад Клайпеда мужийг түүнд шилжүүлэхийг шаардсан бөгөөд Литва үүнийг хүлээн авахаас өөр аргагүй болжээ.

1940 оны 6-р сарын 15-нд [[Иосиф Сталин|И.Сталин]], [[Адольф Хитлер|А.Хитлер]] хоёрын тохиролцооны дагуу Зөвлөлт Холбоот Улс Литвыг эзлэн авчээ. Литва зөвхөн Зөвлөлт төдийгүй Германы эзлэн түрэмгийллийг даван туулж чадсан. Партизанууд Литвын тусгаар тогтнолыг хамгаалахын тулд боссон байна. Тэдний тэмцлийн жилүүд бол Литвын түүхэн дэх хамгийн аймшигтай, эмгэнэлтэй үеүүдийн нэг байсан юм. 

1944 онд Зөвлөлтийн цэргүүд [[Нацист Герман|нацист Германыг]] зайлуулж, Литва албан ёсоор ЗХУ-ын нэг хэсэг болжээ. 

ЗХУ задран унаж эхлэхэд 1990 оны 3-р сарын 11-нд Литва улс 46 жилийн дараа тусгаар тогтнолоо сэргээн тогтоов. Гэсэн хэдий ч ЗХУ-ын засгийн газар эсэргүүцлийн шинж тэмдэг болгон 1991 оны 1-р сарын 13-нд цэргийн хүнд техникээр зэвсэглэсэн тусгайлан байгуулагдсан десантын бүлгүүдийг Вильнюс руу илгээв. Гэхдээ зэвсэг тэднийг айлгаж чадаагүй бөгөөд Зөвлөлтийн түрэмгийллийг тайван замаар - зэвсэггүй, зөвхөн дуу хуур, бүрэн итгэлээр няцааж чадсан байна. Тиймээс Литвад тэр үеийн үйл явдлуудыг &quot;дуу хууртай хувьсгал&quot; гэж нэрлэдэг. Ийнхүү Литва улс түүхэндээ гурав дахь удаагаа бие даасан амьдралын эрин үеийг эхлүүлжээ.

== Хүн ам ==
Литв улс 2024 онд 2.895.058 сая хүн амтай (дэлхийд 137-р олон) байв. НҮБ-ын тооцоогоор 2019 оны байдлаар Литвад тус улсын хүн амын 4.2% буюу 117,218 цагаач амьдардаг гэж байна.  

[[Латви]], [[Эстони]] хоёртой харьцуулахад Литва улс нь цөөн орос иргэдтэй. 2021 оны Литвын хүн амын тооллогоор тус улсын хүн амын 84.6%-ийг литвачууд, 6.5%-ийг польшууд, 5%-ийг оросууд, 1%-ийг беларусьчууд, 0.5%-ийг украинчууд эзэлж байв. [[Литва хэл]] улсын цор ганц албан ёсны хэл болно. [[Литва хэл]] бол [[Балт хэлнүүд|Балт төрлийн]] оршин байгаа хоёр хэлний нэг (нөгөөх нь [[Латви хэл]]) юм. 

Литва улсын нутаг дэвсгэр эхлээд 10 нэгжид, цаашилбал дотроо 60 нэгжид хуваагддаг. [[Литва хэл|Литваар]] ''&quot;apskritis&quot;'' ({{lang-ru|уезд}}; {{lang-en|county}}) гэх том нэгж нь дунджаар 6,530 км² нутаг, 320 мянган хүнийг харьяалдаг. Монгол хэлнээ «[[хошуу]]» гэж орчуулан ойлговол болмоор байдаг юм. Литва улсын нийслэл [[Вильнюс]] (2011 онд 552,445 оршин суугчтай байв), [[Каунас]] (321,200) тэргүүтэй бумаас олон хүнтэй 5 хот байдаг. Алдарт Жальгирис спорт клуб байрладаг хот.

2022 оны байдлаар 100 мянгаас илүү хүн амтай хотууд:

* [[Вильнюс]] (556 500);
* [[Каунас]] (298 800);
* [[Клайпеда]] (152 000);
* [[Шяуляй]] (100 700). 
* [[Паневежис]] (89 913)

== Төрийн байгуулалт ==
Литва улс бол ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улсын онцлог шинж чанартай, нэгдмэл парламентын бүгд найрамдах улс юм. Ард түмнээс сонгогдсон ерөнхийлөгч 5 жилийн бүрэн эрхийн хугацаатай байдаг. Одоогийн байдлаар Литва улсын ерөнхийлөгчөөр 2019 онд, 2024 онд дахин сонгогдсон Гитанас Науседа ажиллаж байна.

Бүгд найрамдах улсын парламент нь 141 суудалтай, Литва улсын нэг танхимтай [[Сейм (Литва)|Сейм]] юм. Эдгээрээс 71 нь нэг гишүүнтэй тойргийн мажоритар системээр, үлдсэн 70 нь 5%-ийн босготой пропорциональ жагсаалтын системээр сонгогддог. Депутатуудын бүрэн эрхийн хугацаа 4 жил байна.

== Засаг захиргааны хуваарилалт ==

* Алитус муж
* Вильнюс муж
* Каунас муж
* Клайпеда муж
* Марижамполь муж
* Паневежис муж
* Таураге муж
* Тельшяй муж
* Утена муж
* Шяуляй муж

== Эдийн засаг ==
1990-ээд оны эхэнд тогтвортой зах зээлийн эдийн засагт амжилттай шилжсэн. Инфляци бага (2.26%). Үндэсний мөнгөн тэмдэгт: евро. Европын Холбооны нэгдсэн зах зээлийн гишүүн улс. Эдийн засгийн өсөлтийн хурд харьцангуй өндөр (ЕХ-ны дунджаас дээгүүр) ба улсын өр бага (ЕХ-ны дунджаас доогуур). Европын Холбооны орнуудтай харьцуулахад харьцангуй хямд, боловсрол сайтай ажиллах хүчинтэй юм. [[Ажилгүйдэл]] огцом буурч, хөдөлмөрийн хомсдол нэмэгдэж байгаа ч 2019 оны байдлаар цалингийн өсөлт нь эдийн засгийн өсөлтийн удаашралаар хязгаарлагдаагүй.

2015 оны 1-р сарын 1-нд евро үндэсний мөнгөн тэмдэгт болж, литийг 1 евро = 3.4528 литийн ханшаар орлуулан сольсон.

Хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүн, хүнсний бүтээгдэхүүн экспортын 18.3%-ийг, химийн бүтээгдэхүүн болон хуванцар 17.8%-ийг, машин механизм, тоног төхөөрөмж 15.8%-ийг, эрдэс бүтээгдэхүүн 14.7%-ийг, мод, тавилга 12.5%-ийг эзэлж байна. 2017 оны мэдээллээр Литвийн экспортын талаас илүү хувь нь Орос (15%), Латви (9.9%), Польш (8.1%), Герман (7.3%), АНУ (5.3%), Эстони (5%), Швед (4.8%) зэрэг долоон оронд очсон байна. 2016 онд экспорт нь Литвын ДНБ-ий 74%-ийг эзэлж байжээ.

== Цахим холбоос ==
{{Wiktionary}}
{{Commonscat|Lithuania|Литва}}
* [http://lietuva.lt/en/ Литва улсын албан ёсны цахим хуудас]

== Эх үүсвэр ==
{{reflist}}

{{Европ}}
{{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}}
{{Хөтлөгч мөр Европын холбооны улсууд}}
{{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}}
[[Ангилал:Литва| ]]
[[Ангилал:Европын орон]]
[[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]]
[[Ангилал:Европын Холбооны гишүүн орон]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]</text>
      <sha1>4aexgkvk8jpo9qjrmhlg28m3sgeqnnh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катрина хар салхи</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2249</id>
    <revision>
      <id>858924</id>
      <parentid>777017</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T11:59:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>211</id>
      </contributor>
      <comment>[[File:Hurricane_Katrina_August_28_2005_NASA.jpg]]-г [[File:Katrina_2005-08-28_1702Z.jpg]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: Criterion 4 - conforms to other similar fil</comment>
      <origin>858924</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3122" sha1="m8azzxb8pyzc6sfl34igwelbidhkdg7" xml:space="preserve">[[Файл:Katrina 2005-08-28 1702Z.jpg|thumb|300px|Катрина хар салхи [[8 сарын 28]]-нд]]
'''Катрина хар салхи''' нь [[Атлантын далай|Атлантын далайн]] [[хар салхи|хар салхины]] улирлын [[2005]] оны анхны [[5-р зэргийн хар салхи]] байв. Атлантын хөндийд учирсан хар салхиудаас 6-д бичигдэх хүчтэй хар салхиар рекорд тогтоов.
[[2005]] оны [[8 сарын 25]]-нд [[Флорида|Флорида мужийн]] [[Майами]] хотын хойгуур Катрина 1-р зэргийн хар салхиар газардаж хэдэн арван хүний аминд хүрэн ойролцоох нутгаар [[хуй салхи]] дэгдээхэд хүргэжээ. [[Мексикийн булан|Мексикийн буланд]] хүчээ аван 5-р зэргийн хар салхи болсон ч эх газар ойртох тусам хүч суларч 8 сарын 29-нд 3-р зэргийн хар салхиар [[Луизиана|Луизиана мужийн]] эргийг мөргөв.

Албан ёсны мэдээгээр 1383 хүн амь үрэгджээ. Мөн 4000 гаруй хүн одоо хүртэл сураггүй байна.

Катринаг газардахаас өмнө дайжин нүүх заавар авсан иргэдийн тоо 1 сая 200 мянга байв. Өглөөний 6 цаг 10 минутад газардаж 11 цаг гэхэд [[Шинэ Орлеан]] хотын үерийн далангууд нурав. [[9 сар|9 сарын]] эхээр иргэдийг хүчээр хөрш мужууд руу [[автобус|автобусаар]] зөөж эхэлсэн байна. Нийтдээ 1 сая 500 мянгаас илүү иргэд оргон дайжихад хүрчээ. Энэ Америкийн түүхэнд Их Хямралын дараа орох гамшиг юм.

233000 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; буюу [[Их Британи|Их Британийн]] нутагтай дүйцэхүйц газар Катрина салхинд өртөж том жижиг гамшиг амссан байна. Салхины гайгаар 3 сая гаруй хүн тоггүй хоцорсон бөгөөд [[цахилгаан|цахилгааныг]] буцааж залгахад хэдэн долоо хоног шаарджээ.

Катрина хар салхи нь [[АНУ]]-ын түүхэнд тохиолдсон хамгийн их хохиролтой [[байгалийн гамшиг]] байв.

[[Ангилал:Халуун орны хар салхи (Атлантын далай)]]
[[Ангилал:Үер]]
[[Ангилал:Луизианагийн түүх]]
[[Ангилал:Шинэ Орлеан]]
[[Ангилал:Хойд Америк дахь цаг агаарын үзэгдэл]]
[[Ангилал:АНУ-ын түүх (1988 оноос хойш)]]
[[Ангилал:2005 оны байгалийн гамшиг]]</text>
      <sha1>m8azzxb8pyzc6sfl34igwelbidhkdg7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Армени</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5540</id>
    <revision>
      <id>859004</id>
      <parentid>854068</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T03:40:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>859004</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29351" sha1="nkuvfjvrizhvlrue65txbfp1k3iieah" xml:space="preserve">{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Армени Улс
| common_name            = Армени
| native_name            = {{lang|hy|Հայաստանի Հանրապետություն|italics=off}}&lt;br /&gt;{{small|''Хаяастани Ханрапетунюн''}}
| image_flag             = Flag of Armenia.svg
| flag_type              = [[Арменийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]]
| image_coat             = Coat of arms of Armenia.svg
| symbol_type            = [[Арменийн төрийн сүлд|Сүлд]]
| national_anthem        = {{native name|hy|Մեր Հայրենիք|paren=off}}&lt;br /&gt;''[[Арменийн төрийн дуулал|Мэр айрэник]]''&lt;br /&gt;&quot;Бидний эх орон&quot;{{parabr}}{{center|[[File:Mer Hayrenik instrumental.ogg]]}}
| image_map              = Armenia (orthographic projection).svg
| map_caption            = Арменийн байршил
| capital                = [[Ереван]]
| coordinates            = {{Coord|40|11|N|44|31|E|type:city(1,100,000)_region:AM-ER|display=inline,title}}
| largest_city           = capital
| official_languages     = [[Армени хэл]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Constitution of Armenia, Article 20|url=https://president.am/en/constitution-2015|publisher=president.am|access-date=18 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20221203013237/https://president.am/en/constitution-2015/|archive-date=3 December 2022|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| ethnic_groups          = {{Unbulleted list |98.1% [[Арменичууд]] |1.2% [[Язидууд]] |0.4% [[Оросууд]] |0.3% бусад&lt;ref&gt;Asatryan, Garnik; Arakelova, Victoria (Yerevan 2002). [https://web.archive.org/web/20110511044234/http://www.hra.am/file/minorities_en.pdf The Ethnic Minorities in Armenia]. Part of the [[Organization for Security and Co-operation in Europe|OSCE]]. [https://web.archive.org/web/20110511044234/http://www.hra.am/file/minorities_en.pdf Archived copy] at [[WebCite]] (16 April 2010).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ministry of Culture of Armenia {{Webarchiv|url=http://mincult.am/datas/media/azg.poqr.%20ev%20xorhurd%20mshak.nax.%20(1).doc |wayback=20171010143439 |text=&quot;The ethnic minorities in Armenia. Brief information&quot; |archiv-bot=2023-09-26 06:33:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010143439/http://mincult.am/datas/media/azg.poqr.%20ev%20xorhurd%20mshak.nax.%20(1).doc |date=10 October 2017 }}. As per the most recent census in 2011. {{Webarchiv|url=http://mincult.am/national_minority.html |wayback=20170216082403 |text=&quot;National minority&quot; |archiv-bot=2026-06-16 03:40:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170216082403/http://mincult.am/national_minority.html |date=16 February 2017 }}.&lt;/ref&gt;}}
| ethnic_groups_year     = 2011
| religion               = [[Христийн шашин|Христ]] ([[Арменийн төлөөлөгчдийн сүм]])&lt;ref name=&quot;Article 18&quot;&gt;{{Cite web|url=https://president.am/en/constitution-2015|title=Constitution of Armenia - Library - The President of Armenia|website=president.am|access-date=7 March 2020|archive-date=3 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221203013237/https://president.am/en/constitution-2015/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| demonym                = [[Арменичууд]]
| government_type        = [[Нэгдмэл парламентын бүгд найрамдах улс]]
| leader_title1          = [[Арменийн ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]
| leader_name1           = [[Ваагн Хачатурян]]
| leader_title2          = [[Армени Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]]
| leader_name2           = [[Никол Пашинян]]
| leader_title3          = [[Арменийн Үндэсний Ассамблейн Ерөнхийлөгч|Үндэсний Ассамблейн Ерөнхийлөгч]]
| leader_name3           = [[Ален Симонян]]
| legislature            = [[Үндэсний Ассамблей (Армени)|Үндэсний Ассамблей]]
| sovereignty_type       = [[Арменийн түүх|Түүх]]
| established_event1     = [[Ерванд улс]]
| established_date1      = МЭӨ 6-р зуун
| established_event2     = [[Их Армени]]&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/place/Armenia/History |title=Armenia – History |encyclopedia=Encyclopædia Britannia |edition=Online |access-date=14 March 2022}}&lt;/ref&gt;
| established_date2      = МЭӨ 321–МЭ 428
| established_event3     = {{nowrap|[[Арташесид улс]]&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=de Laet |editor1-first=Sigfried J. |editor2-last=Herrmann |editor2-first=Joachim |title=History of Humanity: From the seventh century B.C. to the seventh century A.D. |date=1996 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-92-3-102812-0 |page=[https://books.google.com/books?id=WGUz01yBumEC&amp;pg=PA128 128] |edition=1st |quote=The ruler of the part known as Greater Armenia, Artaxias (Artashes), the founder of a new dynasty, managed to unite the country...}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Encyclopedia Americana: Ankara to Azusa |url=https://archive.org/details/encyclopediaamer02scho |url-access=registration |date=2005 |publisher=[[Scholastic Library Publishing]] |page=[https://archive.org/details/encyclopediaamer02scho/page/393 393] |isbn=9780717201389 |quote=It was named for Artaxias, a general of Antiochus the Great, who founded the kingdom of Armenia about 190 B.C.}}&lt;/ref&gt;&lt;!--end nowrap:--&gt;}}
| established_date3      = МЭӨ 190
| established_event4     = [[Аршакуни]]
| established_date4      = 52–428
| established_event5     = [[Арменийн хаант улс]]
| established_date5      = 885–1045
| established_event6     = [[Киликийн Арменийн хаант улс|Киликийн хаант улс]]
| established_date6      = 1198–1375
| established_event7     = [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Армени Улс]]
| established_date7      = 5 сарын 28, 1918
| established_event8     = [[Улаан армийн Арменийн байлдан дагуулалт|Зөвлөлтийн байлдан дагуулалт]]; [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Армени Улс]]
| established_date8      = 11 сарын 29, 1920
| established_event9     = [[1991 оны Арменийн тусгаар тогтнолын бүх нийтийн санал асуулга|Тусгаар тогтнол]]оо [[ЗХУ-ын задрал|сэргээв]]
| established_date9      = 9 сарын 23, 1991
| established_event10    = [[Алматын протокол|ТУХН-д элсэв]]
| established_date10     = 12 сарын 21, 1991
| established_event11    = [[НҮБ]]-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 735 дугаар тогтоол|элсэв]] 
| established_date11     = 3 сарын 2, 1992
| established_event12    = [[Арменийн Үндсэн хууль|Одоогийн Үндсэн хууль]]
| established_date12     = 7 сарын 5, 1995
| area_km2               = 29,743
| area_rank              = 138
| area_sq_mi             = 11,484 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water          = 4.71&lt;ref name=&quot;cia-fact&quot;&gt;{{cite web |title=The World Fact Book – Armenia |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/armenia/ |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=17 July 2010 |archive-date=4 Нэгдүгээр сар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210104184358/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/armenia/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| population_estimate    = {{decreaseNeutral}} 3,000,756&lt;ref&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Armenia|access-date=24 September 2022}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2022
| population_estimate_rank = 138
| population_density_km2 = 101.5
| population_density_sq_mi = 262.9 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| GDP_PPP                = {{increase}} $57.740 тэрбум&lt;ref name=&quot;IMF GDP&quot;&gt;{{cite web |title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=911,&amp;s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIPCH,LUR,LP,&amp;sy=2018&amp;ey=2023&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=17 April 2023 |location=Washington, D.C. |language=en |date=7 April 2023}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2023
| GDP_PPP_rank           = 115
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} $19,489&lt;ref name=&quot;IMF GDP&quot;/&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 81
| GDP_nominal            = {{increase}} $23.725 тэрбум&lt;ref name=&quot;IMF GDP&quot;/&gt;
| GDP_nominal_year       = 2023
| GDP_nominal_rank       = 115
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $8,008&lt;ref name=&quot;IMF GDP&quot;/&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 85
| Gini                   = 29.9 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year              = 2019
| Gini_change            = decrease &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref name=WB1&gt;{{cite web |url= https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=AM |title= GINI index (World Bank estimate) - Armenia |publisher= [[World Bank]] |access-date=17 June 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20181121041937/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=AM |archive-date= 21 November 2018 |url-status=live |df= dmy-all }}&lt;/ref&gt;
| HDI                    = 0.759 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year               = 2021 &lt;!--Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = increase&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 85
| currency               = [[Армени драм|Драм]]&amp;nbsp;([[Армени драмын тэмдэг|֏]])
| currency_code          = AMD
| time_zone              = [[Арменийн Цаг|AMT]]
| utc_offset             = +4
| date_format            = өө.сс.жжжж
| drives_on              = баруун
| calling_code           = [[Армени дахь утасны дугаар|+374]]
| cctld                  = {{unbulleted list |[[.am]] |[[.հայ]]}}
| official_website       = {{url|https://www.gov.am}}
}}
'''Армени'''   [[Кавказын нуруу|Өвөр Кавказ]]&lt;nowiki/&gt;ын өмнөд хэсэгт оршдог бүрэн эрхт тусгаар улс. ({{lang-hy|Հայաստան}} ''Hayastan'') Албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Армени Улс''' ({{lang-hy|Հայաստանի Հանրապետություն}} ''Hayastani Hanrapetut’yun'') юм.  Мөн [[Өрнөд Ази]], болон [[Зүүн Европ|Зүүн Европын]] зааг дээр гэж мөн хэлж болно.&lt;ref&gt;Armenia may be considered to be in [[Asia]] and/or [[Europe]]. The UN [http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm classification of world regions] places Armenia in Western Asia; the [[Central Intelligence Agency|CIA]] [[The World Factbook|World Factbook]] {{cite web |title=Armenia |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/am.html |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101010101707/https://cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/am.html |archivedate=10 Аравдугаар сар 2010 |accessdate=2 September 2010 |work=The World Factbook |publisher=[[CIA]] |deadurl=no}} {{cite web |title=Armenia |url=http://www.nationalgeographic.com/xpeditions/atlas/index.html?Parent=asia&amp;Rootmap=armeni&amp;Mode=d&amp;SubMode=w |publisher=[[National Geographic Society|National Geographic]]}} and {{cite web |title=Armenia |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/35178/Armenia |publisher=[[Encyclopædia Britannica]]}} also place Armenia in Asia. Conversely, some sources place Armenia in Europe such as ''Oxford Reference Online'' {{cite web |title=Homepage |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?entry=t186.e21064&amp;srn=1&amp;ssid=416740626#FIRSTHIT |accessdate=2 September 2010 |publisher=Oxford Reference Online}} and {{cite web |title=Europe |url=http://worldatlas.com/webimage/countrys/eu.htm |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100815094910/http://www.worldatlas.com/webimage/countrys/eu.htm |archivedate=15 Наймдугаар сар 2010 |accessdate=2 September 2010 |publisher=Worldatlas |deadurl=no}}{{Verify credibility|date=August 2009}}&lt;/ref&gt; [[Далайд гарцгүй улс]] юм. [[Азербайжан]], [[Гүрж]], Азербайжаны тасархай нутаг [[Нахчыван]], [[Турк]], [[Иран]] улстай хил залгадаг. Азербайжантай дайтсаны улмаас өөрийн болгож авсан [[Уулын Карабах|Уулын Карабахыг]] 2025 онд буцааж өгөхөөс аргагүй болсон.

Армени бол парламентын засаглалтай нэгдмэл нэг удирдлагатай улс. 2022 оны 3-р сарын 13-наас хойш Арменийн Ерөнхийлөгчөөр Вахагн Хачатурян ажиллаж байгаа бөгөөд Ерөнхий сайдын албан тушаалыг 2018 оны 5-р сарын 8-наас хойш [[Никол Пашинян]] хашиж байна.

Арменийн 29,743 км² (дэлхийн 141 дүгээрх том)  уулархаг газар нутагтай. Нутгийн хамгийн өндөр цэг нь [[Арагац]] (4,095 м) уулын орой, хамгийн нам нь Дэбэд голын хөндийд (380 м)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.travelclub.am/modules.php?name=klimat |title=TravelClub :: Природа и климат Армении, география, горы, долины, ущелья, реки и озера |access-date=2012-06-18 |archive-date=2010-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100405045036/http://travelclub.am/modules.php?name=klimat |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; юм.  [[Севан нуур|Севан]] (940 км²) гэх том алдартай нууртай. 

Улсын нийслэл - [[Ереван]] хот. Албан ёсны хэл- [[армени хэл]]. Хүн ам- 2025 оны байдлаар 3.076.200 (136-р) байсан.

== Түүх ==
Эртний Арменийн домогт өгүүлснээр Арменийн улсыг Арменийн домогт өвөг дээдэс Айк байгуулсан бөгөөд тэрээр тус улсын хил хязгаарыг Ван, Урмиа, [[Севан нуур|Севан]] нуурууд болон Арарат уулаар хүрээлүүлж тогтоожээ. Вавилоны захирагч Титан Бел Айкийн байгуулсан хаант улсад довтлон, МЭӨ 2492 оны 8-р сарын 11-нд Айотс Дзор (шууд утгаараа &quot;Арменийн хөндий&quot;) орчимд тэдний хооронд тулалдаан болж, Айк Белийг нум сумаар хөнөөжээ. Ийнхүү Айк Арменийн хаант улсын үндэслэгч болж, ард түмэн түүнийг бурхан болгон шүтэж ирсэн байна. 

Урарту гэж улс МЭӨ 860 онд байгуулагдаж байсан бөгөөд дараа нь МЭӨ 6-р зуунд Сатрапи Армени улс бий болж байжээ. Өнөөгийн Арменийн нутагт МЭӨ 4-р зуунд I Арташес хаан [[Их Армени улс]] бий болгож  МЭӨ 428 он хүртэл оршин тогтносон бөгөөд МЭӨ 95-55 онуудад удирдсан Их II Тигран хааны үед мандан бадарч байжээ. Тухайн үеийн соёлын хамгийн чухал үйл явдал бол 405 онд эрдэмтэн Месроп Маштоц армени цагаан толгойг бүтээсэн нь үндэсний эв нэгдэлд маш том нөлөө үзүүлжээ. 

1225 онд [[Желал ад-Дин (Алтан Орд)|Желал ад-Дин]] Арменийг довтлож байжээ. Тагнуулын тандалт хийж байсан монголчууд 1236 онд Арменийг эзлэн авчээ. 1386 онд [[Доголон Төмөр]]&lt;nowiki/&gt;ийн цэрэг анх удаа Арменид орж ирж байжээ. Үүний зэрэгцээ 13-14-р зууны үед Арменид Арменийн язгууртнуудыг шинэ цэргийн нүүдэлчин монгол, түрэг, күрд язгууртнууд аажмаар нүүлгэн шилжүүлэх үйл явц өрнөв.

16-19-р зууны хооронд Зүүн Армени, Баруун Армениас бүрдсэн Арменийн уламжлалт эх нутгийг [[Османы эзэнт гүрэн|Осман]]&lt;nowiki/&gt;ы болон [[Иран|Перс]]&lt;nowiki/&gt;ийн эзэнт гүрэн ээлжлэн захирч байжээ.

Армени бол европ гаралтай үндэстэн гэж үздэг. [[19-р зуун|19-р зууны]] эхэнд [[Оросын Хаант Улс|Хаант Оросын]] мэдэлд орсон юм. 1918-1920 оны хооронд богино хугацаанд &quot;Бүгд Найрамдах Ардчилсан Армени Улс&quot; нэрээр тусгаар тогтнож байгаад [[ЗХУ]]-д нэгтгэгдэж &quot;Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Армени Улс&quot; болсон түүхтэй. 

[[1991]] онд [[ЗХУ]] албан ёсоор задран унахад 1991 оны 9-р сарын 23-нд бүх нийтийн санал асуулгын үр дүнд Бүгд Найрамдах Улсын Дээд Зөвлөл Арменийн тусгаар тогтнолыг баталгаажуулав. 1991 оны 10-р сарын 17-нд [[Левон Тер Петросян|Левон Тер]] [[Левон Тер Петросян|Петросян]] тусгаар тогтносон Арменийн анхны ерөнхийлөгчөөр сонгогдов.  

1992 оны 3-р сарын 2-нд Бүгд Найрамдах Армен Улс НҮБ-д, 2001 оны 1-р сарын 25-нд Европын Зөвлөлд элсэн орсон байна.  

1998 оны 3-р сарын 30-нд болсон Ерөнхийлөгчийн ээлжит бус сонгуулийн үр дүнгийн дараа [[Роберт Кочарян]] ерөнхийлөгч болжээ.  

[[Монгол|Монгол Улс]] Арменитай 1992 оны 2-р сарын 21-нд дипломат харилцаа тогтоосон байна.  

Хүн амын 95% нь христианчууд. 

Парламентын засаглалтай нэгдсэн улс. 1992 оны 3-р сарын 2-нд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-д элссэн.

==Орон нутаг ==
{{Арменийн газрын зураг|float=left}}
Нэгдмэл төрийн байгууламжтай Армени улсын нутаг дэвсгэр 10 [[аймаг]] (մարզ, «марз»), аймгаас гадуур 1 хот ([[Ереван]]) болж хуваагдана. Нэг аймагт дунджаар 2.8 мянган км² газар, 21 түмэн хүн ноогдож байна.&lt;ref&gt;[http://www.armstat.am/ Национальная Статистическая Служба Республики Армения] The World Factbook. Central Intelligence Agency (CIA). Retrieved 2012-12-14&lt;/ref&gt; Задлан харвал аймгууд дотроо 915 баг (суурин, «хамаянк») болно.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|- bgcolor=&quot;#ececec&quot;
! Д/д
! Нутгийн нэр
! [[армени хэл|армени бичиг]]
! Талбай, км²
! Хүн ам
|- 
| 1
|[[Арагацотн муж|Арагацотн]] || Արագածոտնի || align=center|2755 ||align=center|141,800
|- 
| 2
|[[Арарат муж|Арарат]] || Արարատի || align=center| 2003 ||align=center| 279,200
|- 
| 3
|[[Армавир муж|Армавир]] || Արմավիրի || align=center| 1241 ||align=center| 284,500
|- 
| 4
|[[Вайоцзор муж|Вайоцзор]] || Վայոց Ձորի || align=center| 2406 ||align=center| 55,800
|- 
| 5
|[[Гехаркуник муж|Гехаркуник]] || Գեղարքունիքի || align=center| 3655 ||align=center| 241,600 
|- 
| 6
|[[Котайк муж|Котайк]] || Կոտայքի || align=center| 2100 ||align=center| 280,900
|- 
| 7
|[[Лори муж|Лори]] || Լոռու || align=center| 3791 ||align=center| 281,600
|- 
| 8
|[[Сюник муж|Сюник]] || Սյունիքի || align=center| 4505 ||align=center| 152,800
|- 
| 9
|[[Тавуш муж|Тавуш]] || Տավուշի || align=center| 3120 || align=center| 134,400 
|- 
| 10
|[[Ширак муж|Ширак]] || Շիրակի || align=center| 2679 ||align=center| 281,500
|- 
| 11
|[[Ереван хот|Ереван]] || Երևան || align=center| 227 ||align=center| 1,119,000
|}

==Хот суурин ==
{{double image|left|Երեւան.JPG|230|Vanadzor.jpeg|203|{{nbsp|30}} [[Ереван]] {{nbsp|58}} [[Ваназор]]}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- bgcolor=&quot;#ececec&quot;
! Дэс дугаар
! Хотын нэр
! Хүн амын тоо &lt;ref&gt;[http://www.armstat.am/file/article/demos_09_2.pdf World Gazetteer online]&lt;/ref&gt;
|-
|align=center|1
|[[Ереван]]
|align=center| 1,245,700
|-
|align=center|2
|[[Гюмри]]
|align=center| 146,400
|-
|align=center|3
|[[Ванадзор]]
|align=center| 104,800
|-
|align=center|4
|[[Вагаршапат]]
|align=center| 57,300
|-
|align=center|5
|[[Раздан]]
|align=center| 52,900
|-
|align=center|6
| [[Абовян]] 
|align=center| 46,000
|-
|align=center|7
| [[Капан]] 
|align=center| 45,500
|-
|align=center|8
| [[Армавир]] 
|align=center| 33,600
|-
|}

== Хүн ам ==
Армений хүн ам 2025 оны байдлаар 3.076.200 байсан.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Армений хүн амын бүрдүүлж буй үндэстнүүд
&lt;small&gt;(2011&lt;/small&gt; &lt;small&gt;-2022 он)&lt;/small&gt;
!
! colspan=&quot;2&quot; |2011
! colspan=&quot;2&quot; |2022
|-
!Үндэстэн
!Тоо
!Эзлэх хувь
!Тоо
!Эзлэх хувь
|-
|Армени
|2 961 801
|98,11 %
|2 875 697
|98.06 %
|-
|Езидууд
|35 308
|1,17 %
|31 077
|1.06 %
|-
|Оросууд
|11 911
|0,39 %
|14 074
|0.48 %
|-
|Ассирчууд
|2 769
|0,09 %
|2 754
|0.09 %
|-
|Курдууд
|2 162
|0,07 %
|1 663
|0.06 %
|-
|Украинчууд
|1 176
|0,04 %
|1 005
|0.03 %
|-
|Энэтхэгчүүд
| -
| -
|593
|0.02 %
|-
|Грекууд
|900
|0,03 %
|365
|0.01 %
|-
|Гүржүүд
|617
|0,02 %
|223
|0.01 %
|-
|Персууд
|476
|0,02 %
|434
|0.01 %
|-
|бусад
|1634
|0,05 %
|4 296
|0.15 %
|}

== Мөнгөн тэмдэгт ==
Арменийн анхны зоосыг МЭӨ 3-р зуунд  Эрвандиуд үйлдвэрлэж байжээ. Мөн Артаксиадууд (МЭӨ 2-1-р зуун) зоос гаргаж байсан ажээ. Армени бичгээр бичсэн анхны зоосыг 11-р зуунаас Ташир-Дзорагетаас мэддэг. 11-р зууны төгсгөлд Киликийн Армен улс бий болж мөнгөн зоосны нэг нэр нь &quot;драм&quot; байв. 

Өнөөгийн Арменийн мөнгөний нэгж нь 100 луматай тэнцэх '''Драм'''  ([[Армени хэл|армени.]] դրամ) юм. 1992 онд мөнгөн тэмдэгтээ  «драм», «стак», «ибар», «даекан» гэсэн нэр өгхөөр яригдаж жил гаруй болж байгаад &quot;Драм&quot; нэр дээр тогтож 1993 оны 11-р сарын 22-ноос эхлэн гүйлгээнд гарсан байна. Драмыг гүйлгээнд оруулахаас өмнө ЗХУ-ын рублийг ашигладаг байсан бөгөөд дараа нь 1 драмыг 200 рубльтэй тэнцэх ханшаар сольсон.  Мөнгөний гүйлгээнд 10, 20, 50, 100, 200, 500 драмын мөнгөн тэмдэгт, мөн 1000, 5000, 10000, 20000, 50000, 1000 долларын дэвсгэртүүд байдаг. Орчин үеийн бүх мөнгөн дэвсгэртийг Английн «Thomas de la Rue» компанид хэвлүүлж байжээ. 1993-1995 оны мөнгөн дэвсгэртийн загварыг Германы &quot;Giesecke &amp; Devrient&quot; компанид хэвлүүлсэн байна.  

==Гадаад харилцаа==

===Монгол-Арменийн харилцаа===

1236 онд монголчууд Арменийг эзлэж байсан түүхтэй. 1386 онд [[Доголон Төмөр]]ийн цэргүүд анх Арменид орж байсан. 

Армени улс ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд байхад 1970-1989 онуудад монгол оюутнууд [[Ереван]] хотод олноор суралцаж байсан. 

Арменид 1988 оны 12-р сард хүчтэй газар хөдлөлтийн улмаас үүдэн бий болсон хохирлыг нь нөхөхөд  зориулан Монгол Улс тусламж болгон барьсан хүүхдийн цэцэрлэгийн барилгыг хүлээлгэн өгөх ёслолд оролцохоор Москва дахь Элчин сайд [[Нямын Мишигдорж]] Ереванд очиход Ерөнхийлөгч [[Левон Тер Петросян|Левон-Тер Петросян]] хүлээн авч, Монголын Засгийн газар, ард түмэнд гүн [[талархал]] илэрхийлж, халуун дотно үг хэлж байжээ. Манай барилгачид  байгалийн гамшигт нэрвэгдэн эвдэрч сүйдсэн Степанакерт хотод мөн ерөнхий боловсролын сургууль барьж байжээ. Н.Мишигдорж: &quot;[[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-тай хамт хангамжийн нэгдсэн тогтолцоо нурж материалын гачигдалд орж хэцүүдэж байгаа болов уу хэмээн бодож байсан боловч барилгачид маань сэтгэл өөдрөг, Арменид чинь айл болгон нь хангамжийн бааз-цэг л гэсэн үг, дутагдаж, гачигдаж байгаа юмаа бид айлуудаас нь худалдаж авдаг гэцгээж байв. Газар хөдлөлтийн дараа ЗХУ-ын өнцөг булан бүрээс, бусад олон орноос хүмүүс, барилгачид туслахаар ирцгээсэн  боловч нөхцөл хүнд байна гээд тэд бүгд буцсан ч зөвхөн монгол барилгачид л үлдэж ажлаа үргэлжлүүлж байна. Эд чинь өөрсдийнхөө техник, мэргэжилтэн, материал, орон сууцтайгаа ирсэн, тэсвэртэй, ажилсаг хүмүүс харахгүй юу гээд эгнүүлж барьсан монгол гэрүүдийг зааж хотын иргэд бахархах, баяр талархлаа илэрхийлэхийг хослуулан ярьцгаах нь сэтгэлд өегхөн байв&quot; гэж дурссан байна.

Монгол Улс Бүгд Найрамдах Армени Улсын хооронд 1992 оны 2-р сарын 21-ний өдөр дипломат харилцаа тогтоосон байна.

== Лавлах бичиг ==
{{лавлах холбоос|2}}

{{Ази}}
{{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}}
{{Хөтлөгч мөр Евразийн Эдийн засгийн холбоо}}
{{Хөтлөгч мөр Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл}}
{{Хөтлөгч мөр Хар тэнгисийн эдийн засгийн хамтын ажиллагааны байгууллага}}
[[Ангилал:Армени| ]]
[[Ангилал:Азийн орон]]
[[Ангилал:Бага Ази]]
[[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]]
[[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]]
[[Ангилал:Зөвлөлт Холбоот Улсын дараах улс]]
[[Ангилал:Кавказын бүс нутаг]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]
[[Ангилал:Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөлийн гишүүн орон]]</text>
      <sha1>nkuvfjvrizhvlrue65txbfp1k3iieah</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Адаацаг сум</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6408</id>
    <revision>
      <id>858966</id>
      <parentid>810046</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T01:52:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>858966</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9099" sha1="iiqvkencm9oeuiizxv799dol61kco98" xml:space="preserve">{{SHORTDESC|Монгол Улсын Дундговь аймгийн сум}}
{{Инфобокс суурин
| name                            = Адаацаг сум
| native_name                     = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠠᠳᠠᠭᠠᠴᠠᠭ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}}
| native_name_lang                = mn
| settlement_type                 = [[Монгол Улсын сумд|Сум]]
| nickname                        = 
| motto                           = 
| image_skyline                   = 
| imagesize                       = 
| image_caption                   = 
| image_flag                      = 
| flag_size                       = 
| image_seal                      = 
| seal_size                       = 
| image_shield                    = 
| shield_size                     = 
| image_blank_emblem              = 
| blank_emblem_size               = 
| image_map                       = Adaatsag, Dundgovi.png
| mapsize                         = 
| map_caption                     = 
| image_map1                      = 
| mapsize1                        = 
| map_caption1                    = 
| pushpin_map                     = 
| pushpin_label_position          = 
| subdivision_type                = Улс
| subdivision_name                = {{flag|Монгол}}
| subdivision_type1               = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]]
| subdivision_name1               = {{flagicon image|Mn flag dundgovi aimag.svg}} [[Дундговь аймаг|Дундговь]]
| subdivision_type2               = 
| subdivision_name2               = 
| seat_type                       = Сумын төв
| seat                            = Тавин
| government_type                 = 
| leader_title                    = 
| leader_name                     = 
| leader_title1                   = &lt;!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --&gt;
| leader_name1                    = 
| established_title               = Байгуулагдсан
| established_date                = 1959 он
| area_magnitude                  = 
| unit_pref                       = &lt;!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--&gt;
| area_footnotes                  = 
| area_total_km2                  = 3,309
| area_land_km2                   = 
| area_water_km2                  = 
| area_total_sq_mi                = 
| area_land_sq_mi                 = 
| area_water_sq_mi                = 
| area_water_percent              = 
| area_urban_km2                  = 
| area_urban_sq_mi                = 
| area_metro_km2                  = 
| area_metro_sq_mi                = 
| population_as_of                = 2022
| population_footnotes            = 
| population_note                 = 
| population_total                = {{decrease}} 2,746
| population_density_km2          = auto
| population_density_sq_mi        = 
| population_metro                = 
| population_density_metro_km2    = 
| population_density_metro_sq_mi  = 
| population_urban                = 
| population_density_urban_km2    = 
| population_density_urban_mi2    = 
| timezone                        = UTC + 8
| utc_offset                      = +8
| elevation_footnotes             = &lt;!--for references: use &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; tags--&gt;
| elevation_m                     = 
| elevation_ft                    = 
| postal_code_type                = &lt;!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --&gt;
| postal_code                     = 
| area_code                       = 
| website                         = 
| footnotes                       = 
}}

'''Адаацаг ''' ([[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] {{mongolUnicode|ᠠᠳᠠᠭᠠᠴᠠᠭ}} - адагачаг) — [[Монгол улс|Монгол]] Улсын [[Дундговь]] аймгийн [[сум]]. Сумын анхны даргаар  Дугарын Доржсүрэнг томилжээ. 

== Түүх ==
Адаацаг  сум “Тавин жас” байсан газарт оршдог. 1955 онд малчин ард иргэд хөрөнгө  хоршин Төв аймгийн Өнжүүл сумын “Амьдралын туг”, “Мөнх амьдрал”,  “Саруул зам”, Дундговь аймгийн Хонгор сумын “Үүрийн туяа”, Дэлгэрцогт  сумын “Саруул туяа” зэрэг ХАА-н нэгдэл байгуулж, аж ахуй зохион байгуулалт, нийгэм эдийн засгийн талаар бэхжүүлж байх үес 1959 оны 8-р сарын 5-нд БНМАУ-ын АИХ-ын тэргүүлэгчдийн 129-р зарлигаар дээрх нэгдлүүдийг нэгтгэн Адаацаг сумыг байгуулж, Дундговь аймгийн сум болгон шилжүүлж, 1960 онд Хонгор сумыг нийлүүлсэн байна. 

== Газар зүй ==
Тус сум нь Монгол улсын төв хэсэгт Төв аймгийн Бүрэн, Баян-Өнжүүл, Дундговь аймгийн Дэлгэрцогт, Сайнцагаан, Эрдэнэдалай, Луус сумдтай хил залган орших бөгөөд Улаанбаатар хотоос 210 км, Дундговь аймгаас 104 км зайд байрладаг. Адаацаг сум далайн түвшнээс дээш 1768-1803 м өндөрт өргөгдсөн [[Бага газрын чулуу]], Их, бага Адаацагийн  уул, Ширгүүнэ, Хар толгой, [[Хашаатын говь]], Жаран, Борын хөндий зэрэг эрс тэс уур амьсгалтай, тал хээр, говь хосолсон 3309 хавтгай дөрвөлжин километр нутагтай. 

Ар урт, Өвөр урт, Элгэн, Хонгор, Зүүн, Баруун  булаг зэрэг гол горхи, Хадна усны рашаан, Уулын булаг, Зайдангийн ам, Сүм Хөх бүрд, их бага агуй зэрэг байгалийн үзэсгэлэнт газруудтай. 
=== Хөрш сумууд ===
{{Хөрш суурин
 | NORDWEST = [[Бүрэн сум|Бүрэн]] ([[Төв аймаг|Төв]])
 | NORD     = [[Баян-Өнжүүл сум|Баян-Өнжүүл]] ([[Төв аймаг|Төв]])
 | NORDOST  = 
 | WEST     = [[Эрдэнэдалай сум|Эрдэнэдалай]]
 | OST      = [[Дэлгэрцогт сум|Дэлгэрцогт]]
 | SUEDWEST = 
 | SUED     = [[Луус сум|Луус]]
 | SUEDOST  = [[Мандалговь|Мандалговь хот]]
}}

== Хүн ам ==
{|
| valign=&quot;top&quot; |
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! style=&quot;background:#FFEFD5;&quot; |Багийн нэр
! style=&quot;background:#FFEFD5;&quot; |2018 он
! style=&quot;background:#FFEFD5;&quot; |2019 он&lt;ref name=&quot;баг2010&quot;&gt;{{Webarchiv|url=https://www.1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0300_068V2&amp;BAG_select_all=0&amp;BAGSingleSelect=_34804_3480451_3480453_3480455_3480457_3480459&amp;Sex_select_all=0&amp;SexSingleSelect=_1_11_12&amp;YearY_select_all=0&amp;YearYSingleSelect=_2014_2015_2016_2017_2018_2019&amp;viewtype=table |wayback=20220119011523 |text=Монгол Улсын 2019 оны хүн амын тооллогын дүн |archiv-bot=2026-06-16 01:52:09 InternetArchiveBot }} (баг, хороогоор)&lt;/ref&gt;
|-
| Тавин
| style=&quot;text-align:right&quot; | 521
| style=&quot;text-align:right&quot; | 525
|-
| Ар-Урт
| style=&quot;text-align:right&quot; | 568
| style=&quot;text-align:right&quot; | 562
|-
| Өвөр-Урт
| style=&quot;text-align:right&quot; | 509
| style=&quot;text-align:right&quot; | 505
|-
| Сүм
| style=&quot;text-align:right&quot; | 608
| style=&quot;text-align:right&quot; | 600
|-
| Хашаат
| style=&quot;text-align:right&quot; | 682
| style=&quot;text-align:right&quot; | 640
|-
|-
|}
|}

== Ургамал ба амьтан ==
Тус нутагт баргажамба, баргачин, цагаан төмс, лидэр, дэгд, алтан гагнуур, чихэр өвс, цагаан мөөг, таван салаа, лантанз, сөд, халгай, царван гэх  мэт эмийн ургамлууд, усан болон утаат болор, жонш, занар, хүрэн нүүрс  зэрэг байгалийн ховор чулуу, зос хужир марз, шар шавар гэх мэтийн өнгө бүрийн шороон будаг, хун, тоодог, тогоруу, ангир, галуу, ногтруу, элээ, хэрээ, тас, аргал, янгир, саарал чоно, үнэг, хярс, туулай, мануул, дорго зэрэг дархан цаазат болон ан агнуурын олон төрлийн араатан жигүүртэн, ан амьтнаар элбэг нь нутгийн ард түмний зүй ёсны бахархал юм.

==Лавлах бичиг==
{{лавлах холбоос}}

{{Хөтлөгч мөр Дундговийн сумууд}}

[[Ангилал:Адаацаг сум| ]]
[[Ангилал:Дундговь аймгийн сум]]
[[Ангилал:Монголын сум]]</text>
      <sha1>iiqvkencm9oeuiizxv799dol61kco98</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Индонез</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8249</id>
    <revision>
      <id>859062</id>
      <parentid>858751</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T09:04:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>859062</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65067" sha1="58dtbd9nzr7ld8ux10v702c31ijt1t9" xml:space="preserve">{{short description|Зүүн өмнөд Ази, Океанд оршдог улс}}
{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Индонез Улс
| common_name = Индонез
| native_name = {{native name|id|Republik Indonesia}}
| image_flag = Flag of Indonesia.svg
| flag_type = [[Индонезийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]]
| image_coat = National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg
| symbol_type = [[Индонезийн төрийн сүлд|Үндэсний тамга &lt;br /&gt;(Сүлд)]]
| national_motto = &lt;br&gt;{{native phrase|kaw|[[Индонезийн үндэсний уриа|Bhinneka Tunggal Ika]]|paren=omit}} ([[Хуучин Ява хэл|Хуучин Ява]])&lt;br&gt;&quot;Олон янз байдалд эв нэгдэл&quot;
| other_symbol = {{lang|id|[[Панчасила (улс төр)|Панчасила]]}}&lt;br /&gt;(Таван зарчим) 
| other_symbol_type = Үндэсний үзэл суртал:
| national_anthem = {{lang|id|[[Индонезийн төрийн дуулал|Indonesia Raya]]}}&lt;br /&gt;&quot;Их Индонез&quot;&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt; &lt;/div&gt;
| image_map = {{Switcher|[[File:Indonesia (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Indonesia ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}}
| capital = [[Жакарта]]
| largest_city = [[Жакарта]]
| coordinates = {{Coord|6|10|S|106|49|E|type:city_region:ID}}
| languages_type = Албан ёсны хэл
| languages = [[Индонез хэл]]&lt;!--Note: Not just the official language, but also the national language (bahasa pemersatu)--&gt;
| languages2_type = Орон нутгийн хэл
| languages2 = [[Индонезийн хэлнүүд|700+ хэлнүүд]]&lt;ref name=&quot;ethnologue&quot;/&gt;
| ethnic_groups = [[Индонезийн ард түмэн|1,300+ угсаатан]]&lt;ref name=&quot;BPS&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|title=Nationality, Ethnicity, Religion, and Languages of Indonesians|language=id|last1=Na'im|first1=Akhsan|last2=Syaputra|first2=Hendry|publisher=[[Statistics Indonesia]]|date=2010|access-date=2015-09-23|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923194534/http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|archive-date=2015-09-23}}&lt;/ref&gt;
| religion_year = 2018
| religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|86.7% [[Индонез дэх ислам|Ислам]]|10.7% [[Индонез дэх христийн шашин|Христийн шашин]]|1.7% [[Индонез дэх хиндүизм|Хиндүизм]]|0.8% [[Индонез дэх буддизм|Буддизм]]| 0.1% [[Алиран Кеперкаян|Уламжлалт]], [[Индонез дэх күнзийн сургаал|Күнз]], &lt;br&gt;болон [[Индонез дэх шашин шүтлэг|бусад]]}}
| religion_ref = &lt;ref name=&quot;RELIGION&quot;&gt;{{cite web|url=https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|title=Statistik Umat Menurut Agama di Indonesia|publisher=[[Ministry of Religious Affairs (Indonesia)|Ministry of Religious Affairs]]|date=2018-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903221250/https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|archive-date=2020-09-03|access-date=2020-09-24|language=id}}&lt;/ref&gt;
| demonym = [[Индонезчүүд‎]]
| government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]]
| leader_title1 = [[Индонезийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]
| leader_name1 = [[Прабово Субианто]]
| leader_title2 = {{nowrap|[[Индонезийн Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]}}
| leader_name2 = [[Гибран Ракабуминг Рака]]
| leader_title3 = {{nowrap|[[Төлөөлөгчдийн Танхимын Дарга (Индонез)|Танхимын Дарга]]}}
| leader_name3 = [[Пуан Махарани]]
| leader_title4 = {{nowrap|[[Индонезийн Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]]}}
| leader_name4 = [[Мухаммед Сирифуддин]]
| legislature = [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ)
| upper_house = [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ)
| lower_house = [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ)
| sovereignty_type = Тусгаар тогтнол
| sovereignty_note = ([[Голландын колонийн эзэнт гүрэн|Нидерландаас]])&lt;!-- Based on consensus, please discuss on the Talk Page before changing Netherlands to Japan, or adding both --&gt;
| established_event1 = [[Индонезийн тусгаар тогтнолыг тунхаглал|Тунхагласан]]
| established_date1 = 8 сарын 17, 1945 он
| established_event2 = [[Нидерланд-Индонезийн дугуй ширээний хурал|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]]
| established_date2 = 12 сарын 27, 1949 он
| area_km2 = 1,904,569&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|title=UN Statistics|publisher=United Nations|date=2005|access-date=2007-10-31|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071031023924/http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|archive-date=2007-10-31}}&lt;/ref&gt;
| area_rank = 14
| area_sq_mi = 735,358 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water = 
| area_data2 = 4.85
| population_estimate = {{increaseNeutral}} 277,749,853&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|publisher=[[Ministry of Home Affairs (Indonesia)]]|title=Indonesian Population 2022|access-date=12 April 2023|archive-date=13 Аравдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013070650/https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| population_census = 270,203,917&lt;ref name=&quot;2020census&quot; /&gt;
| population_estimate_year = 2022
| population_estimate_rank = 4
| population_census_year = 2020
| population_density_km2 = 143
| population_density_sq_mi = 371
| population_density_rank = 90
| GDP_PPP = {{increase}} {{currency|4.398 их наяд|USD|passthrough=yes}}&lt;ref name=&quot;IMF&quot;&gt;{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=536,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,&amp;sy=2020&amp;ey=2027&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1|publisher=International Monetary Fund|access-date=2023-04-12}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year = 2023
| GDP_PPP_rank = 7
| GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|15,855|USD|passthrough=no}}&lt;ref name=&quot;IMF&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 98
| GDP_nominal = {{increase}} {{currency|1.392 их наяд|USD|passthrough=yes}}&lt;ref name=&quot;IMF&quot; /&gt;
| GDP_nominal_year = 2023
| GDP_nominal_rank = 16
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|5,016|USD|passthrough=no}}&lt;ref name=&quot;IMF&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 112
| Gini = 37.9
| Gini_year = 2021
| Gini_change = increase &lt;!--/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref = &lt;ref&gt;{{cite web|title=GINI index (World Bank estimate) – Indonesia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=ID|publisher=[[World Bank]]|access-date=2021-04-15}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank = 
| HDI = 0.705
| HDI_year = 2021
| HDI_change = decrease &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=2022-09-08|access-date=2022-09-08}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank = 114
| currency = [[Индонез рупиа]] (Rp)
| currency_code = IDR
| time_zone = [[Индонез дэх цаг|янз бүрийн]]
| utc_offset = +7 - +9
| date_format = ӨӨ/СС/ЖЖЖЖ
| drives_on = зүүн
| calling_code = [[+62]]
| cctld = [[.id]]
}}

[[Зүүн Өмнөд Ази]]йн, [[Далайн орнууд]]ын ч гэж хэлж болох байрлалд 17,508 арлын дээр оршдог&lt;ref&gt;[http://ec.europa.eu/europeaid/where/asia/regional-cooperation/support-regional-integration/asem/documents/10.03.10_info_on_indonesia_finale_en.pdf Information on Indonesia]. ASEM Development conference II: Towards an Asia-Europe partnership for sustainable development. 26–27 May 2010, Yogyakarta, Indonesia. ec.europa.eu&lt;/ref&gt; [[Тусгаар тогтнол|тусгаар тогтносон]], [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]ыг '''Бүгд Найрамдах Индонез Улс''' ({{lang-id|Republik Indonesia}}), товчоор '''Индонез улс''', '''Индонез''' гэнэ. 

[[Нидерланд]] XVII зууны үеэс [[Зондын арлууд]]ад эзэмшил орон (''колони'')-оо тэлсээр байлаа. [[XX зуун]]ы эхнээс [[Индонезийн ард түмэн|нутгийн ард түмэн]] яс үндэс харгалзалгүй эвлэн нэгдэж тусгаар тогтнохын төлөө тэмцсээр олон улсын дэмжлэгийг ч хүртэж, 1949 онд нэгэн шинэ улсыг үүсгэжээ. [[Жава үндэстэн|Жава]] тэргүүтэй [[Индонез#Хүн ам|энэ олон ястан]] одоо хэр нь нэг хэлтэн, нэг үндэстэн болох ирээдүй рүүгээ дөтөлсөөр л яваа. 1950 оноос Индонез төрийн байгууламжийн хувьд [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]], төрийн хэлбэрийн хувьд ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]] болжээ. Одоо [[Индонез#Орон нутаг|орон нутаг, засаг захиргааны]] шаардлагаар дотроо 33 [[муж]] болж хуваагддаг. Ойр хавийн [[Сингапур]], [[Бруней]], [[Малайз]] гурван улсынхтай яг адил [[Малай хэлний]] нэгэн аялгууг албан ёсоор батлан сурцгааж байгаа. Түүнийгээ [[Индонез хэл]] гэж итгэж, [[латин үсэг|латин үсгээр]] бичдэг. Дурдсан улсуудаас гадна [[Зүүн Тимор]], [[Папуа-Шинэ Гвиней]], [[Австрали]], [[Палау]], [[Филиппин]], [[Энэтхэг]]тэй газар эс бөгөөс тэнгисийн усаар хиллэдэг. 

Индонезийн харьяаны 1.9 сая хавтгай дөрвөлжин километр газарт 2020 онд 270 сая 203 мянган хүн амьдарч байв. Дэлхийн олон улсаас хүн амын тоогоор [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|4-р олон]], газар нутгийн хэмжээгээр [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|15-р том]] улс мөн гэдэг. Нэгт км-т 123.7 ноогддог гэдэг нь харин дундаж (79-р) байрынх. VII зууны [[Шривижая]], XIII зууны [[Мажапахит]] гэх мэтээр түрүү үеийн улс-нийгэмд [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрсэн. Дараа нь XIII зуунаас араб худалдаачдын сурталд автаж XVI зуун гэхэд олонх нь [[Ислам]]ын ёс үйлдэлт хүмүүс болцгоожээ. Одоо Индонезийн хүн амын 86% нь [[Ислам|мусульман (хотон)]] гэдэг. [[Исламын улс]] гэдэгт багтахгүй ч Ислам шашинтны тооны олноор дэлхийд тэргүүлнэ.

Индонезийн газрын доор [[техтоник хавтан]]гууд шүргэлцдэгээс шалтгаалаад газрын чичирхийлэл олон давтагддаг, сүрхий идэвхтэй [[галт уул]]стай. Үүгээрээ хүнд халтай ч гэсэн галт уулын бялхдас газрын хөрсийг үржил шимтэй болгодгоос хүн эртнээс бөөгнөрч сууж нутагшсан. Халуун орны дагуу эн ихтэй учир [[амьтан]], [[ургамал|ургамлаар]] баялаг. Индонезийн худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн [[ДНБ]] [2010 онд] 1.124 тэрбум [[америк доллар]]тай тэнцэж байгаагаараа дэлхийн [[Олон улсын харьцуулалт:ХАЧ-аар тэгшитгэсэн ДНБ|16-р их орлогот]] улс гэгдэж [[Их Хорь|Их Хорийн]] эгнээнд багтаж байгаа юм. Гэвч хүн ардын олонх ядуу байгаа,&lt;ref name=economist1&gt;{{cite journal |title=Poverty in Indonesia: Always with them |journal=[[The Economist]] |date=14 September 2006 |accessdate=26 December 2006 |url= http://www.economist.com/node/7925064?story_id=7925064}}; [http://www.economist.com/node/8001604?story_id=8001604 correction].&lt;/ref&gt;&lt;ref name = &quot;Asia&quot;&gt;{{cite journal |last=Guerin |first=G |title=Don't count on a Suharto accounting |journal=Asia Times Online |location=Hong Kong |date=23 May 2006 |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |access-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2012 |archive-date=14 Арван нэгдүгээр сар 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114103951/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; нэг хүнд ноогдох ДНБ [2010 онд] $4,666-аар хэмжигдэж байна. 1967 онд [[АСЕАН]]-ыг байгуулалцсан.

== Нэр ==
Тус улсын одооны «Индонез» төрлийн нэрс Европт үүссэн. Индонезийг эзэмшиж асан Нидерландынхан [[нидерландаар]]аа ''Maleische Archipel'' (Малайн олтриг), ''Nederlandsch Oost Indië'' (Нидерландын Дорнод Энэтхэг), ''Indië'' (Энэтхэг), ''de Oost'' (Дорнод) гэх мэтээр тоомжиргүйхэн нэрийдэж байжээ.&lt;ref name = &quot;Kroef&quot;&gt;{{cite journal |title = The Term Indonesia: Its Origin and Usage |journal= Journal of the American Oriental Society |author = Justus M van der Kroef | volume = 71 | issue = 3 | pages = 166–71 | year = 1951 | doi =10.2307/595186 |jstor=595186}}&lt;/ref&gt;  1850 онд Английн угсаатны зүйч [[Жорж Виндзор Эрл]] [[Англи хэл|Англи]] хэлнээ ''Indunesians'' (''Индунезианс'', «Энэтхэгийн арлынхан») гэх нэрийг анх оруулж иржээ.&lt;ref name=&quot;JIAEA_1&quot;&gt;{{cite journal |last=Earl |first= George SW |title=On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations |journal= Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA) |year=1850 |page = 119}}&lt;/ref&gt; Үгийн уг гарлыг мөшгөвөл ''Indus'' ([[Инд мөрөн]] дахь нутаг буюу «[[Энэтхэг]]» гэсэн үг) гэх латин, νῆσος (''несос'' - «[[арал]]») гэх грек үгсийн нийлэмж юмсанжээ.&lt;ref name = &quot;EcoSeas1&quot;&gt;{{cite book | last = Tomascik | first = T | coauthors=Mah, JA, Nontji, A, Moosa, MK |title = The Ecology of the Indonesian Seas&amp;nbsp;– Part One | publisher = Periplus Editions | year = 1996 | location = Hong Kong | isbn = 962-593-078-7}}&lt;/ref&gt; 1900 он гарахад англи ''Indonesia'' нэрээс бусад хэлнээ хувилан тархсан бөгөөд Индонезийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгчид Нидерландын нэрээс татгалзаж, энэ нэрийг гол болгожээ.&lt;ref name = &quot;Kroef&quot; /&gt;. Монголд 20-р зуунд [[оросоор]] ''Индонезия'' гэж байдгийг харгалзан «улс» «орон», «нутаг» гэх утгатай ''-ия'' дагаврыг салгаж [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл монголоор]] '''Индонез''' гэж бичдэг болжээ.

==Түүх==
[[Жава арал|Жава]] арлаас ''[[босоо хүн]]ий'' (''homo erectus'') хэсэг яс олдсон нь Индонезийн арлуудад [[балар эртний үе]]д хүн амьдарч байсны баталгаа юмсанжээ. Хожим &quot;[[Жава хүн]]&quot; гэж алдаршсан түүнийг 1.5 сая, бүр 35 мянган жилийн өмнөх ч гэж янз бүрээр таасан байдаг.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Shell tool use by early members of Homo erectus in Sangiran, central Java, Indonesia: cut mark evidence |doi=10.1016/j.jas.2006.03.013|year=2007|last1=Choi|first1=Kildo|last2=Driwantoro|first2=Dubel|journal=Journal of Archaeological Science|volume=34|page=48}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.terradaily.com/reports/Finding_showing_human_ancestor_older_than_previously_thought_offers_new_insights_into_evolution_999.html Finding showing human ancestor older than previously thought offers new insights into evolution]. Terradaily.com. 5 July 2011. Retrieved 29 January 2012.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Pope |title= Recent advances in far eastern paleoanthropology | journal = Annual Review of Anthropology | volume = 17 | pages = 43–77 | year =1988 |doi=10.1146/annurev.an.17.100188.000355 |first1= GG}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |pages=309–12}}; {{Cite journal |last = Pope | first = GG | title = Evidence on the age of the Asian Hominidae | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 80 | issue=16 |pages=4988–92 |year= 1983|pmid = 6410399 | doi = 10.1073/pnas.80.16.4988 | pmc =384173}} cited in {{cite book |last=Whitten |first= T | coauthors = Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali | publisher =Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |page= 309}}; {{Cite journal | last = de Vos | first = JP | coauthors = PY Sondaar | title = Dating hominid sites in Indonesia |journal=Science |volume=266 |issue=16 |pages=4988–92 |year=1994 |doi=10.1126/science.7992059}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T | coauthors =Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title= The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location= Hong Kong |page = 309}}&lt;/ref&gt; Одоогийн Индонезийн хүн амын олонх нь [[Австронез]] угсаа, бүлэгт хамаарна. &quot;Австронез хүмүүс [[Зүүн Өмнөд Ази]], [[Тайвань]] зэрэг газраас эхлэн нүүгээд [[нийтийн он тооллын өмнөх|М.Э.Ө]] 2000 оны үед Индонезэд ирсэн. Тэгээд нутгийн [[Меланез]] хүмүүсийг дорнош шахан нутаглуулжээ&quot; гэх судалгаа байдаг.&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 5–7&lt;/ref&gt; М.Э.Ө VIII зуунд эндхийн хүмүүс [[газар тариалан]] эрхлэх, [[тутарга|тутаргын]] талбайд ажилладаг болцгоож,&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 8–9&lt;/ref&gt; М.Э I зуун гэхэд жижиг төр улс, гацаа тосгон хэлбэржин тогтсон байлаа. Далайн тээвэр зайлшгүй дайрах чухал байрлал нь Индонезийг үеийн үед Энэтхэг, Хятадтай холбож олон улсын, арал хоорондын худалдааг цэцэглүүлсэн.&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 15–18&lt;/ref&gt; Ер нь Индонезийн түүхийн гол сэдэв нь худалдаа арилжаа мөн юм.&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 3, 9–11, 13–5, 18–20, 22–3&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Vickers (2005), pp. 18–20, 60, 133–4&lt;/ref&gt;

[[Image:Myristica fragrans - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-097.jpg|thumb|left|150px|[[Банда арлууд]]ад ургадаг анхилам үнэрт [[задь]] мод]]
[[File:Presiden Sukarno.jpg|thumb|left|150px|Индонез улсыг байгуулагч [[Сукарно]]]] 
[[VII зуун]]аас өөр хоорондоо, ойр хавьтайгаа далайн тээврээр харилцдаг [[Шривижая]] улс (аймгийн холбоо ч гэж хэлж болох) нийгэм Суматра, Жава арлаар тогтсон. Энэ үед [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрчээ.&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 22–26&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), p. 3&lt;/ref&gt; [[VIII зуун|VIII]]-[[X зуун]]д Жава арлын дорнод Будда шүтлэгт [[Сайлендра]], Хиндү шүтлэгт [[Матарам]] зэрэг улс нийгэм оршин байсныг үлдээсэн [[суврага]], шүтлэгийн газар зэргээс нь мэдэж болно. [[XIII зуун]]аас хоёр зуугаад жил тогтносон дорно Жавад төвтэй [[Мажапахит]] гэх Хиндү шашинт улс бараг л Индонез даяар алдаршиж үлгэрлэж байв.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The next great empire |author=Peter Lewis |journal=Futures |volume=14 |issue= 1 | year = 1982 | pages=47–61 |doi=10.1016/0016-3287(82)90071-4}}&lt;/ref&gt; 

Мусульман (хотон) худалдаачид [[Суматра арал|Суматра]] арлын умард эрэгт олон жил ирж очиж байхдаа XIII зуунд [[Ислам]] шашиндаа итгүүлээд амжжээ.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 3–14&lt;/ref&gt; Эхлээд ноёд язгууртан, умард эргийнхэнд л таалагдсан ч аажмаар түгсээр [[XVI зуун]] гэхэд Суматра, Жава арлынхны үндсэн бишрэл, зан заншил болсон.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 12–14&lt;/ref&gt; Европынхноос Индонезийн ард түмэнтэй анх [[задь]], [[башир цэцэг]] гэх мэт үнэт [[халуун ногоо]] авахын тулд 1512 онд ирсэн Португалийн [[Франсишку Серран]]ы ахалсан худалдаачид учирсан гэдэг.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 22–24&lt;/ref&gt; Араас нь Нидерланд, Британийнхан ирдэг болж 1602 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг компани]] үүссэн. 1800 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг]] гэх нэртэй эзэмшил орон (''колони'') гэгдэх болжээ.

[[Нидерланд]] анхандаа, дунд үедээ зөвхөн эргийн ойр хавьд эзэрхэж байлаа. [[XX зуун]]ы эхэнд л өнөөгийн Индонезийн хил хязгаар дотор ноёрхож чаджээ.&lt;ref&gt;Dutch troops were constantly engaged in quelling rebellions both on and off Java. The influence of local leaders such as [[Prince Diponegoro]] in central Java, [[Imam Bonjol]] in central Sumatra and [[Pattimura]] in [[Maluku Islands|Maluku]], and a bloody [[Aceh War|thirty-year war in Aceh]] weakened the Dutch and tied up the colonial military forces.({{Cite document |last=Schwartz |year=1999 |pages=3–4}}&lt;/ref&gt; Сөргүүлээд 1908 оноос Индонезийн ард түмэн ямар оронд амьдарч байгаагаа мэдэрч, үндэсний ухамсар бүрдэж, тусгаар тогтнолын төлөө зорьцгоосон. [[Дэлхийн II дайн]]ы үед Индонезийг [[Япон]] эзлэж Нидерландынхан талийж одсон.&lt;ref name=&quot;Ricklefs&quot;&gt;Ricklefs (1991)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | title = Dutch Attitudes towards Colonial Empires, Indigenous Cultures, and Slaves |journal= Eighteenth-Century Studies | volume=31 |issue=3 | author = Gert Oostindie and Bert Paasman |pages=349–55 |year=1998 |url=http://muse.jhu.edu/journals/eighteenth-century_studies/v031/31.3oostindie.html |doi= 10.1353/ecs.1998.0021}}&lt;/ref&gt; Япон дайнд бууж өгсний нөгөөдөр нь Индонезийнхан үндсэрхэг тэмцлийн удирдагч [[Сукарно]]г ерөнхийлөгч болгож, Индонез улсын тусгаар тогтнолыг тунхаглажээ.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Indonesia | author = HJ Van Mook | authorlink =Hubertus Johannes van Mook |journal=Royal Institute of International Affairs | year = 1949 |volume=25 |issue=3 |pages=274–85 |jstor=3016666}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Charles1945&quot;&gt;{{cite journal |title=Independence the Issue |journal=Far Eastern Survey |author=Charles Bidien | volume =14 |issue=24 |pages=345–8 |date= 5 December 1945 | doi = 10.1525/as.1945.14.24.01p17062 |jstor=3023219}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | last =Taylor | first =Jean Gelman | title = Indonesia: Peoples and History | publisher =Yale University Press | year =2003 | page =325 | isbn = 0-300-10518-5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Reid (1973), p. 30&lt;/ref&gt; Гэвч Нидерланд эзэмшилдээ дахин оруулах гэж дайтав. Хотуудыг эзлэвч бүхэл орныг эзлэж чадахгүй байсаар 1949 онд олон улсын буруушаалт, дарамтанд аргагүй дийлдэн тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрсөн.&lt;ref name=&quot;Charles1945&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.globalsecurity.org/military/world/war/indo-inde.htm |title=Indonesian War of Independence |accessdate=11 December 2006 |publisher=Global Security |work=Military}}&lt;/ref&gt; Тэгэхдээ [[Нидерландын Шинэ Гвиней]]г өгөөгүй байсан бөгөөд 1962 оны [[Нью-Йоркийн гэрээ]], 1969 оны НҮБ-ийн тогтоолоор Индонезийн харьяанд шилжжээ.&lt;ref&gt;[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB128/ Indonesia's 1969 Takeover of West Papua Not by &quot;Free Choice&quot;]. National Security Archive, Suite 701, Gelman Library, The George Washington University.&lt;/ref&gt;

Сукарно улсаа холбооноос нэгдмэл, ардчилалаас эзэрхэг дэглэмд тогтоон барьж, сөргөлдөгч [[Индонезийн цэрэг зэвсэг|цэргийнхэн]] болон [[Индонезийн коммунист нам]] (ИКН)-ынхныг  эвлэрүүлэн намжааж байв.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 237–280&lt;/ref&gt; 1965 онд цэргийнхэн төрийг эргүүлж, [[коммунизм]]ыг [[1965-1966 онд Индонезэд олон хүн алж хядагдсан нь|зэвсгийн хүчээр дараад]] (хагас сая хүн алагдсан уу?&lt;ref&gt;{{cite journal |author=John Roosa and Joseph Nevins |date=5 November 2005 |url=http://www.counterpunch.org/2005/11/05/the-mass-killings-in-indonesia/|title= 40 Years Later: The Mass Killings in Indonesia |accessdate=12 November 2006 |journal=[[CounterPunch]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |title= Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |author=Robert Cribb |journal=Asian Survey |volume=42 |issue=4 |year=2002 |pages=550–563 |doi = 10.1525/as.2002.42.4.550}}&lt;/ref&gt;), яллан буруутгаж байхын аргагүй болгосноор ИКН сэхээгүй.&lt;ref&gt;Friend (2003), pp. 107–109&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite video | people =Chris Hilton (writer and director) | title =Shadowplay | medium =Television documentary | publisher =Vagabond Films and Hilton Cordell Productions |year=2001}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 280–283, 284, 287–290&lt;/ref&gt; Цэргийн дарга нараас генерал [[Сухарто]] 1968 оны 3 сард улсын ерөнхийлөгч болж дэвшив. Сухарто улсаа [[Шинэ эмх журам (Индонез)|шинээр журамлаж]], [[АНУ]]-аар тэтгүүлж байв.&lt;ref&gt;US National Archives, RG 59 Records of Department of State; [https://web.archive.org/web/20040701005635/http://www.state.gov/r/pa/ho/frus/john%D0%B1%D0%B0sonlb/xxvi/4445.htm cable no. 868], ref: Embtel 852, 5 October 1965.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Vickers (2005), p. 163&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;David Slater, ''Geopolitics and the Post-Colonial: Rethinking North-South Relations,'' London: Blackwell, p. 70&lt;/ref&gt; Сухартогийн гучин жилд улсын эдийн засаг тэнхэрсэн, үүнд [[гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт]] ч сайнаар нөлөөлж байв.&lt;ref name=&quot;Ricklefs&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Vickers (2005)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Schwarz (1994)&lt;/ref&gt; Гэхдээ түүний дарангуйлал [[авлига|авлигыг]] тэнхрүүлж, улс төрийн сөрөг бодол санааг боомилж байжээ.&lt;ref name=&quot;Ricklefs&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Vickers (2005)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Schwarz (1994)&lt;/ref&gt;

[[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]]аар Индонез их хохирсон.&lt;ref&gt;{{cite book | last =Delhaise | first = Philippe F | title =Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems | publisher =Willey | year =1998 | page =123 | isbn = 0-471-83450-5}}&lt;/ref&gt; 1998 онд газар газарт эсэргүүцлийн жагсаал, үймээн самуун дэгдэж Сухарто аргагүй огцров.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm |title=President Suharto resigns |publisher=BBC |date=21 May 1998 |accessdate=12 November 2006}}&lt;/ref&gt;  Индонезэд эзлэгдээд 25 жил болсны эцэст 1999 онд [[НҮБ]]-ийн дэмжлэгтэйгээр [[Зүүн Тимор]] тусгаар тогтнолын харгуйд шуударсан.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Burr |first=W. |coauthors=Evans, M.L. |title=Ford and Kissinger Gave Green Light to Indonesia's Invasion of East Timor, 1975: New Documents Detail Conversations with Suharto |work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 62 |publisher=[[National Security Archive]], [[The George Washington University]], Washington, DC |date=6 December 2001 |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB62/ |accessdate=17 September 2006 }}; {{cite web |title=International Religious Freedom Report |work=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |location=US |publisher=Department of State |date=17 October 2002 |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716060553/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archivedate=16 Долдугаар сар 2011 |accessdate=29 September 2006 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Индонез Сухартогоос хойш орон нутгийн эрхийг нэмэгдүүлж, 2004 онд ерөнхийлөгчөө шууд сонгосон гэх маягаар төр засгаа ардчилсаар байна. Улс төр, эдийн засаг тогтворжиж, нийгэм тайвширч, алан хядлага, авлигын тоо цөөрч байгаа. Гэхдээ 2005 онд [[Аче]]гийн салан тусгаарлах үзэлтнүүд засгийн цэрэгтэй мөргөлдөөд үзсэн.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Aceh rebels sign peace agreement |publisher=BBC |date = 15 August 2005 |accessdate=12 December 2006 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm}}&lt;/ref&gt;
{{clear}}

== Төр засаг==
[[File:Indonesia DPR session.jpg|thumb|right|Жакартад Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл хуралдаж байгаа нь]]
Индонез бол ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]], төв засгийн газартаа эрх мэдэл базагддаг [[нэгдмэл улс|нэгдмэл төрийн байгууламжтай]] улс юм. Гучаад жил эрх барьсан [[Сухарто]] 1998 онд огцорсны дараа төр засаг нэлээд шинэчлэгдсэн. 1998-2001 оны хооронд үндсэн хуулиа дөрвөн удаа хэсэгчлэн зассан.&lt;ref&gt;In 1998, 1999, 2000 and 2001&lt;/ref&gt; Төр улсын тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхийлөгч командлагч бөгөөд дотоод гадаад хэрэг, бодлогыг зангидагч нь улсын ерөнхийлөгч. Сайд нарын зөвлөлийг ерөнхийлөгч томилно. 2004 онд анх удаа ард түмэн улсынхаа хоёр ерөнхийлөгчийг анх сонгожээ.&lt;ref&gt;{{cite press release |publisher=[[Carter Center|The Carter Center]] |year=2004 |title=The Carter Center 2004 Indonesia Election Report |url=http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf |format=PDF |accessdate=13 December 2006 |archivedate=14 Зургадугаар сар 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614025148/http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf }}&lt;/ref&gt; Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа 5 жил, дараалан ахин нэг удаа сонгогдох боломжтой.&lt;ref&gt;(2002), ''The fourth Amendment of 1945 Indonesia Constitution'', Chapter III&amp;nbsp;– The Executive Power, Art. 7.&lt;/ref&gt;

Индонез улсын хурлыг [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ, ''People's Consultative Assembly'') гэнэ. АЗХ нь үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг батлах, шинэ ерөнхийлөгчийг батлах, улсын бодлогийг өргөнөөр тодорхойлох мэтийн үүрэгтэй. Мөн ерөнхийлөгчийг буруутгах эрхтэй.&lt;ref&gt;{{id icon}} {{cite book |title=Ketetapan MPR-RI Nomor II/MPR/2000 tentang Perubahan Kedua Peraturan Tata Tertib Majelis Permusyawaratan Rakyat Republik Indonesia |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |authorlink=People's Consultative Assembly |url=http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721122810/http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archivedate=21 Долдугаар сар 2011 |format=PDF |accessdate=7 November 2006 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Дотроо 560 суудалт [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ, ''People's Representative Council''), 132 суудалт [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ, ''Regional Representative Council'')&lt;ref name=&quot;USSTATE&quot;&gt;{{cite web |title=Background Note: Indonesia |work=U.S. Library of Congress |publisher=U.S. Department of State|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2748.htm |accessdate=26 November 2009}}&lt;/ref&gt; гэсэн хоёр танхимтай. Хууль цааз батлах, бүх шатны засгийн газрыг (хэрэгжүүлэх байгууллага) хянах үүрэг АТЗ-д оногдоно. Сонгогчид намд саналаа өгч, намууд цуглуулсан саналын хувиараа АТЗ-д суудал эзлэдэг.&lt;ref name=&quot;Harijanti2006&quot;&gt;{{cite journal |title=Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court |journal=International Journal of Constitutional Law |author=Susi Dwi Harijanti and Tim Lindsey |volume=4 |issue=1 |year=2006 |pages=138–150 |doi=10.1093/icon/moi055}}&lt;/ref&gt; 1998 оны шинэтгэлээс хойш АТЗ-ийн эрх үүрэг мэдэгдэхүйц нэмэгдсэн.&lt;ref&gt;Reforms include total control of [[Statute|statutes]] production without executive branch interventions; all members are now elected ([[Reserved political positions|reserved seats]] for military representatives have now been removed); and the introduction of fundamental rights exclusive to the DPR. (see Harijanti and Lindsey 2006)&lt;/ref&gt; ОНТЗ болохоор сүүлд орон нутгийн хөгжлийг зөв залахад чиглэн байгуулагджээ.&lt;ref&gt;Based on the 2001 constitution amendment, the DPD comprises four popularly elected [[non-partisan]] members from each of the thirty-three provinces for national political representation. {{cite book |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |url=http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |title=Third Amendment to the 1945 Constitution of The Republic of Indonesia |format=PDF |url-status=dead |authorlink=People's Consultative Assembly |accessdate=13 December 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061201025250/http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |archivedate=1 Арван хоёрдугаар сар 2006 |deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;

== Орон нутаг ==
{{Индонезийн газрын зураг}}
Индонез улсын газар нутаг олон түвшинд шатлан захирагддаг. Дээд гурван түвшнийг нь л анхаарахад хангалттай. 
* I зэрэгт [[муж]] (индонезээр ''provinsi'') гэх зүйлийн нэгж байна. Одоогийн байдлаар Индонез 33 мужтай.
* II зэрэг буюу мужийн доорх нутаг нэг бол [[хот]] (''kota'' - ''кота'') эсвэл тойрог (''kabupaten'' - ''капубатен'') байна.
* III зэргийн нэгжийг нь индонезээр ''kecamatan'' гэнэ. Монгол хэлтэнд энэ нэгж тийм ч сонин биш байх болохоор ''кечаматан''&lt;br&gt;гэж галиглахад буруудахгүй биз дээ. Эсвэл хошууны доорх нэгж юм чинь [[сум]] гэвэл зохино. 

===33 муж===
Онцгой эрхтэй таван мужийг &lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt;-оор тэмдэглэв.
{{Col-begin}}
{{Col-break}}
'''[[Суматра]] арлын 10 муж'''
* [[Аче]]&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt;&amp;nbsp; (''Aceh'')
* [[Умард Суматра]] (''Sumatera Utara'')
* [[Өрнөд Суматра]] (''Sumatera Barat'')
* [[Риау]] ''(Riau)''
* [[Риау арлуудын муж|Риау арлуудын]] (''Kepulauan Riau'')
* [[Жамби]] (''Jambi'')
* [[Өмнөд Суматра]] (''Sumatera Selatan'')
* [[Банка-Белитун]] (''Kepulauan Bangka Belitung'')
* [[Бенкулу]] (''Bengkulu'') 
* [[Лампунгг]] (''Lampung'')
'''[[Жава]] арлын 6 муж'''
* [[Жакарта]]&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; (''Jakarta'')
* [[Бантен]] (''Banten'')
* [[Өрнөд Жава]] (''Jawa Barat'')
* [[Төв Жава]] (''Jawa Tengah'')
* [[Иогякарта|Иогякарта]]&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; (''Yogyakarta'')
* [[Дорнод Жава]] (''Jawa Timur'')
'''[[Бага Зондын арлууд|Бага Зондын]] арлуудын 3 муж'''
* [[Бали]] (''Bali'')
* [[Өрнөд Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Barat'')
* [[Дорнод Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Timur'') 
{{Col-break}}

'''[[Калимантан]] арлын 4 муж'''
* [[Өрнөд Калимантан]] (''Kalimantan Barat'')
* [[Төв Калимантан]] (''Kalimantan Tengah'')
* [[Өмнөд Калимантан]] (''Kalimantan Selatan'')
* [[Дорнод Калимантан]] (''Kalimantan Timur'')
'''[[Сулавеси]] арлын 6 муж'''
* [[Умард Сулавеси]] (Sulawesi Utara)
* [[Горонтало]] (''Gorontalo'')
* [[Төв Сулавеси]] (''Sulawesi Tengah'')
* [[Өрнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Barat'')
* [[Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Selatan'')
* [[Дорнод-Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Tenggara'')
'''[[Малуку арлууд|Малуку]] арлуудын 2 муж''' 
* [[Малуку]] (''Maluku'')
* [[Умард Малуку]] (''Maluku Utara'')
'''[[Шинэ Гвиней]] арлын 2 муж'''
* [[Өрнөд Папуа]]&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; (''Papua Barat'')
* [[Папуа]]&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; (''Papua'')
{{Col-end}}

==Газар орон==
[[File:Indonesia 2002 CIA map.png|thumb|right|Индонезийн газрын зураг]]

[[Өмнөд өргөрөг|Ө.ө. 11°]] – [[хойд өргөрөг|х.ө. 6°]], [[зүүн уртраг|з.у. 95° – 141°]] хооронд Индонез орон бүхлээрээ багтдаг. Экваторын хоёр талд бүгд 17,508 аралтайгаас 6 мянга нь л хүнтэй.&lt;ref&gt;{{cite press release |publisher=[[International Monetary Fund]] |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2006/01/data/dbcoutm.cfm?SD=2005&amp;ED=2005&amp;R1=1&amp;R2=1&amp;CS=3&amp;SS=2&amp;OS=C&amp;DD=0&amp;OUT=1&amp;C=536&amp;S=PPPWGT-PPPPC&amp;RequestTimeout=120&amp;CMP=0&amp;x=45&amp;y=5 |title=World Economic Outlook Database |accessdate=5 October 2006 |date=April 2006 }}; {{cite web | first =Hendriawan | title =Indonesia Regions | publisher =Indonesia Business Directory | url =http://www.indonext.com/Regions/ | accessdate =24 April 2007 | archive-date =28 Арван хоёрдугаар сар 2005 | archive-url =https://web.archive.org/web/20051228011848/http://www.indonext.com/Regions/ | url-status =dead }}&lt;/ref&gt; Эднээс [[Жава]], [[Суматра]], [[Калимантан]] (Малайз, Бруней улстай хуваадаг), [[Шинэ Гвиней]] (Папуа-Шинэ Гвиней улстай хуваадаг), [[Сулавеси]] гэсэн таван томыг онцлох хэрэгтэй. Индонез улс Калимантан арал дээр Малайзтай, Шинэ Гвиней арал дээр Папуа-Шинэ Гвинейтэй, [[Тимор]] арал дээр [[Зүүн Тимор]]той хил залгадаг бол [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Филиппин]], [[Палау]], [[Австрали]]тай далай тэнгисийн усаараа хаяалдаг. Хамгийн олон хүнтэй хот нь нийслэл [[Жакарта]]. Залгуулаад бичвэл [[Сурабая]], [[Бандун]], [[Медан]], [[Семаран]] гээд томоохон хотууд байдаг.&lt;ref name=&quot;Witton2003&quot;&gt;{{cite book | last =Witton | first =Patrick | title =Indonesia | publisher =Lonely Planet | year =2003 | location =Melbourne | pages =139, 181, 251, 435 | isbn=1-74059-154-2 }}&lt;/ref&gt;

1,919,440 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай Индонезэд нэг км-т 134 хүн ноогддог. Харьцуулвал дэлхийн 16-р том газар нутагтай орон, 79-р нягт шигүү суурьшилт улс нь Индонез юмсанжээ.&lt;ref name=&quot;ciarank&quot;&gt;{{cite web |last=Central Intelligence Agency |title=Rank Order Area |work=The World Factbook |publisher=US [[CIA]], Washington, DC |date=17 October 2006 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |accessdate=3 November 2006 |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population density&amp;nbsp;– Persons per&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; 2006 |work=CIA world factbook |publisher=Photius Coutsoukis |year=2006 |url=http://www.photius.com/rankings/geography/population_density_2006_1.html |accessdate=4 October 2006}}&lt;/ref&gt; Тэр дотроо дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь болох Жавад нэг км-т 940 хүн ноогдоно.&lt;ref name=&quot;JOSHUA&quot;&gt;{{cite web | last = Calder | first = Joshua | title = Most Populous Islands | publisher = World Island Information | date = 3 May 2006 | url = http://www.worldislandinfo.com/POPULATV2.htm | accessdate =26 September 2006 }}&lt;/ref&gt; Хамгийн өргөгдсөн газар нь Папуа мужийн нутагт байгаа [[Пунчак Жая]] уулын оргил (д.т.д. 4884 м), хамгийн том нуур нь Суматра арлын 1,145 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; талбайт [[Тоба нуур]] юм. [[Махакам]], [[Барито]] гэх мэт Калимантан арлын гол мөрд хамгийн уртад тооцогдоно.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Republic of Indonesia |work=Encarta |publisher=Microsoft |year=2006 |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |archiveurl=http://www.webcitation.org/5kwrIjXxw |archivedate=31 October 2009 |deadurl=yes }} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |wayback=20091028130659 |text=Republic of Indonesia |archiv-bot=2026-06-16 09:04:47 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;

[[File:Mahameru-volcano.jpeg|thumb|left|Индонезийн галт уулс]]
 
[[Номхон далайн хавтан|Номхон далайн]], [[Евразийн хавтан|Евразийн]], [[Австралийн хавтан|Австралийн]] гурван техтоник хавтны уулзвар зааг дээр Индонез байрладаг. Тиймээс ч 19-р зуунд сүйд хийж асан [[Кракатоа]], [[Тамбора]] хоёрыг оруулаад цөөндөө л гэхэд 150 гаруй [[галт уул]] үе үе идэвхждэг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.volcano.si.edu/world/region.cfm?rnum=06&amp;rpage=list| title=Volcanoes of Indonesia| publisher=[[Smithsonian Institution]]| accessdate=25 March 2007| work=Global Volcanism Program}}&lt;/ref&gt; Саяхан л гэхэд 2004 оны цуут цунами 167,736 хүнийг нь урсгаж&lt;ref&gt;{{cite web | title =The Human Toll | work =UN Office of the Special Envoy for Tsunami Recovery | publisher =United Nations | url =http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070519133441/http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archivedate =19 Тавдугаар сар 2007 | accessdate =25 March 2007 | url-status =live }}&lt;/ref&gt;, 2006 оны Иогякартын газар хөдлөлт 5,782 хүнийг үхүүлсэн гайтай. Гэлээ ч галт уулын бялхдас газрыг үржил шимтэй болгодог учир Жава, Балид хүн хамгаас олноор суурьшжээ.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, R. E., Suraya A. A. |title=The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions Ltd |year=1996 |location=Hong Kong |pages=95–97}}&lt;/ref&gt;

Экваторын дагуу байршдаг тул [[борооны улирал|борооны]], [[хуурай улирал|хуурай]] хоёр улиралтай, [[халуун орны уур амьсгал]]тай. Эрэг хавийн нам газраар жилд 1,780–3,175 мм, уулархаг нутгаар 6,100 мм хүртэл хур буудаг. Суматрын өрнөд эрэг, өрнө Жава, Калимантан, Сулавеси, Папуагийн уулархаг нутгаар хур бороосог. Маш чийглэг, дунджаар 80%. Жилийн турш агаарын температур тогтмол, Жакарта орчмоор өдөрт дунджаар 26–30 °C халуун.&lt;ref&gt;{{cite web
|title =About Jakarta And Depok
|work =University of Indonesia
|publisher =University of Indonesia
|url =http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&amp;hal=c_about_jkt
|accessdate =24 April 2007
|archiveurl =https://web.archive.org/web/20060504191815/http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&amp;hal=c_about_jkt
|archivedate =4 Тавдугаар сар 2006
|url-status =live
}}&lt;/ref&gt;
{{clear}}

==Хүн ам==
:''Мөн үзэх: [[Индонезийн ард түмэн]]''
[[File:Ubud-Kids.jpg|thumb|Олон ястны улсын [[Бали ястан|Бали]] яст жаалууд]]
2010 оны байдлаар Индонез улсын хүн амын тоо 237.6 саяд хүрч,&lt;ref name=&quot;bps2010&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bps.go.id/65tahun/SP2010_agregat_data_perProvinsi.pdf |title=Central Bureau of Statistics: ''Census 2010'' |publisher=Badan Pusat Statistik |accessdate=17 January 2011}} {{id}}&lt;/ref&gt; жилд 1.9%-иар өсч байна.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&amp;catid=30:english-news&amp;Itemid=101 |title=Fifty years needed to bring population growth to zero |publisher=Waspada.co.id |date=19 March 2011 |accessdate=10 April 2011}}&lt;/ref&gt; Хүн амын 58% нь дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь гэх&lt;ref name=&quot;JOSHUA&quot; /&gt; Жава аралд оршин суудаг.&lt;ref name=&quot;bps2010&quot;/&gt; [[Гэр бүл төлөвлөлт|Гэр бүл төлөвлөх]] хөтөлбөр 1960 оноос эхлэн хэрэгжсээр байгаа ч гэсэн 2020 онд 265 сая, 2050 онд 306 сая хүнтэй болох төлөв харагддаг.&lt;ref&gt;[http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/DB04_Population_ByAgeSex_Annual/WPP2010_DB4_F1B_POPULATION_BY_AGE_BOTH_SEXES_ANNUAL_2011-2100.XLS World Population Prospects (2010). Annual Population 2011–2100]. (XLS table). United Nations&lt;/ref&gt;

Индонезэд [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгуугаар]] ярилцдаг [[Индонезийн ард түмэн|300 гаран яс үндэс]]ний хүмүүс аж төрөн суудаг.&lt;ref&gt;{{cite web |publisher=Expat Web Site Association |title=An Overview of Indonesia |work=Living in Indonesia, A Site for Expatriates |url=http://www.expat.or.id/info/overview.html |accessdate=5 October 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Merdekawaty |first=E. |title=&quot;Bahasa Indonesia&quot; and languages of Indonesia |work=UNIBZ&amp;nbsp;– Introduction to Linguistics |publisher=Free University of Bozen |date=6 July 2006 |url=http://www.languagestudies.unibz.it/Bahasa%20Indonesia_Merdekawaty.pdf |format=PDF|accessdate=17 July 2006}}&lt;/ref&gt; Тэгэхдээ ихэнх нь бүр дээр үед Тайвань, Зүүн Өмнөд Азиас нүүсэн байх гэж таахуйц [[Австронез]] язгуурын хэлтэй байдаг. Дорно Индонезээр үүнээс ялгагдах [[Меланез]] язгуурын ард түмэн бас байдаг.&lt;ref name=&quot;Witton2003&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 5–7, {{cite book | last = Dawson| first = B.| coauthors = Gillow, J.| title = The Traditional Architecture of Indonesia | publisher = Thames and Hudson Ltd | year = 1994 | location = London | page = 7 | isbn = 0-500-34132-X }}&lt;/ref&gt; Нэр бүхий ард түмнээс [[Жава үндэстэн]] хүн амын 42% эзлэдэг.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kingsbury |first=Damien |title=Autonomy and Disintegration in Indonesia |publisher=Routledge |page=131 |isbn=0-415-29737-0 |year=2003}}&lt;/ref&gt; Жавагийн араас [[Сунда үндэстэн|Сунда]], [[Малай үндэстэн|Малай]], [[Мадура ястан|Мадура]] гэх мэт үндэстэн ч юм шиг, ястан ч юм шиг саяаас олон хүнт арваад ард түмэн байдаг. Мөн 8 сая [[Хятад үндэстэн|Хятад]], 5 сая [[Араб үндэстэн|Араб]] гэх мэтээр хаа хол хальж очсон үндэстэд ч байна. Шинээр нэгдэж томорсон улс, хэдэн зуун цөөн тоот ястны орон болохоор ч тэр үү иймэрхүү нутгийн ялгааг давж хараад &quot;Индонез&quot; [үндэстэн] гэж өөриймсөх сэтгэлгээ ард түмнийх нь дунд хэдийнээ дэлгэрчээ.&lt;ref name=&quot;RICKLEFS_256&quot;&gt;Ricklefs (1991), p. 256&lt;/ref&gt; Ийм эв найртай нийгэм бүрдсэн ч гэсэн зарим газар соёл, шашин, ястнаараа мөргөлдөх явдал гарч л байдаг.&lt;ref&gt;Domestic migration (including the official [[Transmigrasi]] program) are a cause of violence including the massacre of hundreds of Madurese by a local [[Dayak people|Dayak]] community in West Kalimantan, and conflicts in Maluku, [[Sulawesi Tengah|Central Sulawesi]], and parts of Papua and West Papua {{Cite journal |author=T.N. Pudjiastuti |year=2002 |title=Migration &amp; Conflict in Indonesia |url=http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |url-status=dead |format=PDF |publisher=International Union for the Scientific Study of Population (IUSSP), Paris |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209225410/http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2012 |accessdate=17 September 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kalimantan The Conflict |work=Program on Humanitarian Policy and Conflict Research |url=http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091212135147/http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archivedate=12 Арван хоёрдугаар сар 2009 |accessdate=7 January 2007 |publisher=Conflict Prevention Initiative, Harvard University |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite conference |author=J.W. Ajawaila; M.J. Papilaya; Tonny D. Pariela; F. Nahusona; G. Leasa; T. Soumokil; James Lalaun and W. R. Sihasale |title=Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon |publisher=Fica-Net |year=1999 |location=Ambon, Indonesia |url=http://www.fica.org/h/ambon/idRusuh1.html |accessdate=29 September 2006 |booktitle=Report on Church and Human Rights Persecution in Indonesia }}; Kyoto University: Sulawesi Kaken Team &amp; Center for Southeast Asian Studies {{PDFlink|[http://sulawesi.cseas.kyoto-u.ac.jp/lib/pdf/MRidwanAlimuddin.pdf Bugis Sailors]|124&amp;nbsp;KB}}&lt;/ref&gt; Эндхийн Хятадууд сэргэлэн гарууд байж баялгийг нэлээд хуримтлуулсан, олон пүүс компанийг эзэмшдэгт&lt;ref&gt;Schwarz (1994), pp. 53, 80–81&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Friend (2003), pp. 85–87, 164–165, 233–237&lt;/ref&gt; зөвхөн Индонезэд л байдаг ард түмэн сэжиглэн дургүйцэж зодолдож нүдэлцээд авсан нь цөөнгүй.&lt;ref&gt;{{cite web |author=M. F. Swasono |title=Indigenous Cultures in the Development of Indonesia |work=Integration of endogenous cultural dimension into development |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts, New Delhi |year=1997 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |accessdate=17 September 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=S. Long |date=9 April 1998 |title=The Overseas Chinese |url=http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008055514/http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |archive-date=8 Аравдугаар сар 2011 |accessdate=10 April 2011 |publisher=Prospect Magazine}} The [[May 1998 riots of Indonesia#Jakarta (12–14 May)|riots in Jakarta in 1998]]—much of which were aimed at the Chinese—were, in part, expressions of this resentment. {{cite web |author=M. Ocorandi |date=28 May 1998 |title=An Analysis of the Implication of Suharto's resignation for Chinese Indonesians |url=http://www.hartford-hwp.com/archives/54b/083.html |accessdate=26 September 2006 |publisher=Worldwide HuaRen Peace Mission}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=F.H. Winarta |title=Bhinneka Tunggal Ika Belum Menjadi Kenyataan Menjelang HUT Kemerdekaan RI Ke-59 |publisher=Komisi Hukum Nasional Republik Indonesia (National Law Commission, Republic of Indonesia), Jakarta |month=August | year=2004 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |language=Indonesian}}&lt;/ref&gt; 

[[Жохорын султант улс]]ын үеэс Индонезийн арлуудын ард түмний хоорондоо ойлголцох хэл болсоор ирсэн [[Малай хэл]]ний [[чухал аялгуу|чухал нэгэн аялгуу]] байдаг. Энэ аялгуунд суурилсан Малай хэлийг [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Бруней]], Индонез дөрвөн улсад [[албан ёсны хэл]] болгожээ. Тэгэхдээ нэр нь өөр. Индонезэд үүнийг [[Индонез хэл]] (''Bahasa Indonesia'') гэж заадаг. Ер нь Индонезийнхэн бүгд л энэ хэлээр ярилцдаг, Индонезэд энэ хэл ажил хэрэг, улс төр, хэвлэл мэдээлэл, боловсрол гээд бүх салбарт өөр ямар ч хэлнээс илүү сонсдоно. Гэхдээ л нөгөө ястан үндэстнээрээ ард түмний хэл ялгаатай. Хүмүүс [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгууныхаа]] нэгийг өөрийн [[төрөлх хэл]] гэж боддог. Үүнээс мэдээж [[Жава хэл]]ийг хамгийн олуулаа тээж яваа.&lt;ref name=&quot;CIA&quot;/&gt; Папуад харьцангуй цөөн буюу 2.7 сая хүн байдаг мөртлөө бүр [зарим нь Папуа төрлийн, зарим нь Австронез төрлийн] 242 янзаар хэлж ярьцгаадаг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IDP |title=Ethnologue report for Indonesia (Papua) |publisher=Ethnologue.com |accessdate=28 April 2010}}&lt;/ref&gt;


Индонезийн үндсэн хуулинд шашин шүтэх нь хүний дур зоргынх&lt;ref&gt;{{cite web |title=The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia |work=US-ASEAN |url=http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |accessdate=2 October 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060109203358/http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |archivedate=9 Нэгдүгээр сар 2006 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; гэсэн мөртлөө өөр баримтаар [[Ислам]], [[Протестант]], [[Католик]], [[Хиндү]], [[Буддын шашин]], [[Күнзийн суртал]] зургааг албан ёсны гэж онцлон батласан байх юм.&lt;ref name=&quot;Yang&quot;&gt;{{cite journal |last=Yang |first=Heriyanto |title=The History and Legal Position of Confucianism in Post Independence Indonesia |journal=Religion |volume=10 |issue=1 |page=8 |month=August | year=2005 |url=http://archiv.ub.uni-marburg.de/mjr/pdf/2005/yang2005.pdf |format=PDF|accessdate=2 October 2006}}&lt;/ref&gt; 2000 оны тооллогийг үндэслэхэд Индонезийн ард түмний 86.1% нь Ислам шашны Сунни дэгтэй. Ингэхэд Индонез улс Исламын улс биш боловч хамгийн олон Ислам шүтлэгтэн (хотон хүн)-тэй улс юм байна гэж ойлгогдоно.&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |title=Indonesia |publisher=CIA |accessdate=10 April 2011 |archive-date=10 Арван хоёрдугаар сар 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210041527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Хиндү шашинтны олонх нь [[Бали ястан|бали]], Буддын шашинтны олонх нь [[Хятад үндэстэн|хятад]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=Indonesia&amp;nbsp;– Buddhism |publisher=U.S. Library of Congress |url= http://countrystudies.us/indonesia/40.htm |accessdate=15 October 2006}}&lt;/ref&gt; Хэдий цөөн шүтэн бишрэгчтэй ч Хиндү, Будда хоёр шашин Индонезийн соёлд их л нэвчжээ. Ислам нь худалдаачдын чармайлтаар 13-р зуунд умар Суматрад нэвтрээд 16-р зуун гэхэд Индонез орны зонхилох шашин болсон.&lt;ref name=&quot;csi&quot;&gt;{{cite web |title=Indonesia&amp;nbsp;– Islam |publisher=U.S. Library of Congress|url=http://countrystudies.us/indonesia/37.htm |accessdate=15 October 2006}}&lt;/ref&gt; Харин Католик шашныг Португалийн авралын зар тараагчид, колончлогчид эхлүүлсэн&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 25, 26, 28&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title =1500 to 1670: Great Kings and Trade Empires | publisher = Sejarah Indonesia | url =http://www.gimonca.com/sejarah/sejarah02.shtml | accessdate =25 April 2007 }}&lt;/ref&gt; бол Протестант нь Нидерландын эзэмшилд байх үед Калвинч, Лютеранч номлогчдын тарьсан үр юмсанжээ.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 28, 62&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Vickers (2005), p. 22&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | last = Goh | first = Robbie B.H. | title = Christianity in Southeast Asia | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | page = 80 | isbn = 981-230-297-2 | year = 2005 }}&lt;/ref&gt;

== Зургийн цомог ==
&lt;center&gt;&lt;gallery caption=&quot;Индонез&quot; widths=&quot;180px&quot; heights=&quot;120px&quot; perrow=&quot;5/'&quot;&gt;
File:Museum Nasional Indonesia.jpg|National Museum of Indonesia in [[Central Jakarta]]
File:Jakarta Skyline Part 2.jpg|[[Wisma 46]], Indonesia's tallest office building, located in the middle of Jakarta skyscraper.
File:Central Jakarta.JPG|Jalan Thamrin, the main avenue in Central Jakarta
File:Gambir Station Platform.jpg|A train at [[Gambir]] station in [[Central Jakarta]]
File:BungKarno-indonoob.JPG|The [[Bung Karno Stadium]] is capable of hosting 100,000 spectators
File:Indonesia 2002 CIA map.png|Map of Indonesia
File:Indonesia provinces english.png|Provinces of Indonesia
File:Jalan malioboro - Jogjakarta.JPG|Malioboro, the most famous street in Yogyakarta city
Image:transjogja.jpg|Trans Jogja Bus. A bus rapid transit system in Yogyakarta city
File:SOTO FOOD.jpg|A selection of [[Indonesian cuisine|Indonesian food]], including ''Soto Ayam'' (chicken soup), ''sate kerang'' ([[satay|shellfish kebabs]]), ''telor pindang'' (preserved eggs), ''perkedel'' (fritter), and ''es teh manis'' (sweet iced tea)
File:Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|An Indonesian Army infantryman participating in the U.N.'s Global Peacekeeping Operation Initiative
Image:Panser side left.JPG|Pindad Panser &quot;Anoa&quot; shown during Indo Defense and Aerospace Expo 2008
|Indonesian Naval vessels
Image:AURI B-25.jpg|B-25 Mitchell bombers of the AURI in the 1950s
Image:Jmnei.jpg|A [[Javanese people|Javanese]] engineer closes one of the gun bay doors on a Dutch [[Brewster Buffalo|Buffalo]], January 1942. 
|[[Mazda6]] used by the Jakarta Metro Highway Patrol (''Ditlantas Polda Metro Jaya'') as a patrol car
|[[Mitsubishi Lancer]] used by Vital Object Protection of Indonesian National Police
File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in [[Indonesia]], #CC201-05
File:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C &quot;Full-Width Cabin&quot; in Indonesia, #CC203-22
[...]
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

==Зүүлтийн тайлбар==
{{лавлах холбоос|3}}

== Цахим холбоос ==
* {{commons|Indonesia|Индонез}}

{{Ази}}
{{Хөтлөгч мөр Австрали ба далайн орнууд}}
{{OIC}}

[[Ангилал:Индонез| ]]
[[Ангилал:Азийн орон]]
[[Ангилал:Арлын орон]]
[[Ангилал:Австрали ба Далайн орон]]
[[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]]
[[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]</text>
      <sha1>58dtbd9nzr7ld8ux10v702c31ijt1t9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Брюссель</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8574</id>
    <revision>
      <id>859015</id>
      <parentid>799770</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T05:05:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>859015</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13188" sha1="0k61pyyq8abdqwjgv5va3riri9qsg20" xml:space="preserve">{{Short description|Бельгийн нийслэлийн бүс нутаг}}
{{About|Брюсселийн Нийслэлийн нутгийн|дотор нь оршдог де-юре үндэсний нийслэл хотын захиргааг|Брюссель Хот|газрыг|Брюссель (салаа утга)}}
{{Инфобокс суурин
| name                     = Брюссель
| official_name            = {{unbulleted list|Брюсселийн Нийслэлийн нутаг| {{native name|fr|Région de Bruxelles-Capitale}} | {{native name|nl|Brussels Hoofdstedelijk Gewest}}}}
| native_name              = {{unbulleted list| {{native name|fr|Bruxelles}} | {{native name|nl|Brussel}} }}
| settlement_type          = [[Бельгийн нийгэмлэг, нутаг, хэлний бүсүүд#Нутаг|Нутаг]]
| image_skyline            = {{multiple image
 |border = infobox
 |total_width = 280
 |image_style = border:1;
 |perrow = 1/2/1/3/1
 |caption_align = center
 |image1 = Brussels Skyline (cropped).jpg
 |caption1 = [[Умард хороолол, Брюссель|Умард хороолол]], [[Төв бизнес дүүрэг|бизнес дүүрэг]]
 |image2 = Grand_Place_Bruselas_2.jpg
 |caption2 = [[Цэцгэн хивс (Брюссель)|Цэцгэн хивс]]
 |image3 = Brussels view from Mont des Arts, Brussels, Belgium (cropped).jpg
 |caption3 = [[Брюсселийн хотын танхим|Хотын танхим]]
 |image4 = Arcade du Cinquantenaire (DSCF7405).jpg
 |caption4 = [[Cincentenary Park (Брюссель)|Cinquantenaire Park/Jubelpark]]
 |image5 = Bruxelles Manneken Pis cropped.jpg
 |caption5 = [[Шээж буй хүү|Маннекен-пис]]
 |image6 = (Belgium) St. Michael &amp; St. Gudula Cathedral Tower, Brussels.jpg
 |caption6 = [[Брюсселийн сүм]]
 |image7 = Congress Column, Brussels (DSCF3585).jpg
 |caption7 = [[Конгрессын багана]]
 |image8 = Bruxels April 2012-4.jpg
 |caption8 = [[Брюсселийн хааны ордон]]
 }}
| image_flag               = Flag of the Brussels-Capital Region.svg
| flag_size                = 125px
| flag_link                = Flag of the Brussels-Capital Region
| image_blank_emblem       = Be Brussels logo (full).svg
| blank_emblem_type        = [[Лого|Брэнд тэмдэг]]
| nicknames                = Capital of Europe, Comic City&lt;ref name=Comic/&gt;
| mapsize                  = 230px
| pushpin_map              = Бельги#Европ
| pushpin_map_caption      = Бельги дэх байршил##Европ дахь байршил
| pushpin_relief           = 1
| coordinates              = {{Coord|50|50|48|N|04|21|09|E|region:BE-BR_type:adm1st|display=inline,title}}
| subdivision_type         = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]]
| subdivision_name         = {{flag|Бельги}}
| subdivision_type2        = [[Бельгийн нийгэмлэг, нутаг, хэлний бүсүүд#Нийгэмлэг|Нийгэмлэг]]
| subdivision_name2        = [[Бельгийн Франц нийгэмлэг|Франц нийгэмлэг]]&lt;br/&gt;[[Фламандын нийгэмлэг|Фламанд нийгэмлэг]]
| established_title        = Суурьшсан
| established_date         = 580 он орчим
| established_title1       = Байгуулагдсан
| established_date1        = 979
| established_title2       = [[Брюсселийн Хошуу]]
| established_date2        = {{circa|870}}
| seat_type                = [[Нийслэл]]
| seat                     = [[Брюссель Хот]]
| parts_type               = [[Брюссель-Нийслэлийн нутгийн хотуудын жагсаалт|Хотын захиргаа]]
| parts_style              = coll
| p1                       = [[Андерлехт]]
| leader_title             = Гүйцэтгэх
| leader_name              = [[Брюсселийн Нийслэлийн нутгийн засгийн газар]]
| leader_title1            = Эрх баригч нам &lt;small&gt;(2019–одоо үе)&lt;/small&gt;
| leader_name1             = [[Социалист нам (Бельги)|СН]], [[Бие даасан холбооны ардчилсан нам|БДХАН]], [[Эколо]]; [[Фламандын нээлттэй либералууд ба ардчилагчид|Open Vld]], [[Социалист нам (Фламанд)|СН]], [[Ногоонууд (улс төрийн нам)|Groen]]
| total_type               = Нутаг/Хот
| area_magnitude           = 
| area_footnotes           = &lt;ref&gt;{{cite web |title=be.STAT |url=https://bestat.statbel.fgov.be/bestat/crosstable.xhtml?view=90c1e218-dc4f-4827-824d-9b25abfefe59 |access-date=13 August 2020 |publisher=bestat.statbel.fgov.be |archive-date=23 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210123175016/https://bestat.statbel.fgov.be/bestat/crosstable.xhtml?view=90c1e218-dc4f-4827-824d-9b25abfefe59 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| area_total_km2           = 162.4
| area_total_sq_mi         = 
| elevation_footnotes      = 
| elevation_m              = 13
| elevation_ft             = 
| population_total         = 1,235,192
| population_as_of         = 1 сарын 1, 2023
| population_footnotes     = &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ibsa.brussels/mini-bru-en |title=Mini-Bru &amp;#124; IBSA |publisher=ibsa.brussels |access-date=17 March 2021 |archive-date=9 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309201511/https://ibsa.brussels/mini-bru-en |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ibz.rrn.fgov.be/fileadmin/user_upload/fr/pop/statistiques/population-bevolking-20230101.pdf|title=Population-Bevolking-20230101 |language=nl |publisher=Statbel |date=2012-12-04 |accessdate=2022-08-24 |archive-date=23 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220823165540/https://statbel.fgov.be/nl/themas/bevolking/loop-van-de-bevolking#panel-11 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2   = auto
| population_density_sq_mi = 
| population_urban         = 
| population_metro         = 2,500,000
| population_blank1_title  = 
| population_blank1        = 
| population_demonym       = Брюссельчүүд
| demographics_type1       = Хүн ам
| demographics1_footnotes  = 
| demographics1_title1     = Албан ёсны хэл
| demographics1_info1      = [[Франц хэл|Франц]]{{*}}[[Нидерланд хэл]]
| demographics1_title2     = Угсаатны бүлэг
| demographics1_info2      = 25.7% [[Бельгичүүд]]&lt;br/&gt; 74.3% [[Бельгийн хүн ам|бусад]]&lt;br/&gt;• 41.8% Европ биш&lt;ref name=&quot;micheletribalat.fr&quot;&gt;Michèle Tribalat, [http://www.micheletribalat.fr/448383449 Population d'origine étrangère en Belgique en 2020] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210502165612/http://www.micheletribalat.fr/448383449 |date=2 May 2021 }}, 8 February 2021&lt;/ref&gt;
| postal_code_type         = [[ISO 3166-2:BE|ISO 3166]]
| postal2_code_type        = [[Шуудангийн код]]
| postal2_code             = 42 шуудангийн код
| area_code                = 02
| website                  = {{URL|1=https://be.brussels/brussels?set_language=en|2=be.brussels}}
| footnotes                = 
| p2                       = [[Одергем]]
| p3                       = [[Беркем-Сент-Агат]]
| p4                       = [[Брюссель Хот]]
| p5                       = [[Эттербек]]
| p6                       = [[Эвере]]
| p7                       = [[Форе]]
| p8                       = [[Гансхорен]]
| p9                       = [[Иксель]]
| p10                      = [[Жет]]
| p11                      = [[Кукельберг]]
| p12                      = [[Моленбек-Сен-Жан]]
| p13                      = [[Сен-Жиль]]
| p14                      = [[Сен-Жосс-тен-Ноде]]
| p15                      = [[Схарбек]]
| p16                      = [[Уккел]]
| p17                      = [[Ватермаль-Буафор]]
| p18                      = [[Волюве-Сен-Ламбер]]
| p19                      = [[Волюве-Сен-Пьер]]
| leader_title2            = [[Брюссель-Нийслэлийн нутгийн ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]]
| leader_name2             = [[Руди Верворт]] (СН)
| leader_title3            = Хууль тогтоох байгууллага
| leader_name3             = [[Брюссель-Нийслэлийн нутгийн парламент]]
| leader_title4            = Дарга
| leader_name4             = [[Рачид Мадране]] (СН)
| timezone                 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]]
| utc_offset               = +1
| timezone_DST             = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]]
| utc_offset_DST           = +2
| blank_name               = [[Бүс нутгийн нийт бүтээгдэхүүн|ДНБ]]&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=18 September 2023}}&lt;/ref&gt;
| blank_info               = 2021
| blank1_name              = &amp;nbsp;- Нийт
| blank1_info              = €90.459 тэрбум
| blank2_name              = &amp;nbsp;- Нэг хүнд ноогдох
| blank2_info              = €73,200
| blank_name_sec2          = [[GeoTLD]]
| blank_info_sec2          = [[.brussels]]
| blank1_name_sec2         = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2019)
| blank1_info_sec2         = 0.948&lt;ref name=&quot;GlobalDataLab&quot;&gt;{{cite web |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |access-date=2019-08-18 |publisher=hdi.globaldatalab.org |language=en |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{color|green|маш өндөр}} · 1-р байр
| population_est           = 1,212,352
| pop_est_as_of            = 1 сарын 1, 2020
| nickname                 = BXL
| founder                  = [[Чарльз, Доод Лотарингийн герцог]]
| established_title4       = [[Бельгийн нийгэмлэг, нутаг, хэлний бүсүүд#Нутаг|Нутаг]]
| established_date4        = 6 сарын 18, 1989
| established_title3       = Брюсселийн Хотын Дүрэм
| established_date3        = 6 сарын 10, 1229
| iso_code                 = BE-BRU
| languages = 
{{Unbulleted list|style=white-space:nowrap;
  | [[Франц хэл]]
  | [[Нидерланд хэл]]
 }}
}}

'''Брюссель''' ({{lang-fr|Bruxelles}}, {{lang-nl|Brussel}}) нь [[Бельги]]йн хамгийн том хот бөгөөд [[Европын холбоо]]ны засаг захиргааны төв нь юм. Брюссель-Нийслэлийн бүс дахь Брюссель хот нь улсын [[нийслэл]] нь болно. Өнөөгийн Брюссель хот нь [[Их Карл]]ын ач хүүгийн байгуулсан цайзаас нэг сая гаруй оршин суугчтай өргөн хот болтлоо хөгжжээ.

Брюссель нь мөн Брюссель-Нийслэлийн бүс, Фландерс бүс, Бельгийн Франц тойргуудын төв нь юм. Харин Валлоны бүсийн нийслэл нь Брюссель биш, Намур.

Брюссель хот нь түүхийнхээ хувьд хотын төв байсан боловч хүн ам нь одоо үүнээсээ хол давсан. Өнөө үед Брюсселийн суурин газар нь Бельгийн гурван бүсийн нэг болох Брюссель-Нийслэлийн бүстэй голдуу ижил утгаар хэрэглэгддэг.

Брюссель нь [[Европын холбоо]]ны де факто нийслэл гэгддэг бөгөөд Европын Комисс, Европын Парламент, Европын Зөвлөл гэсэн гол байгууллагууд тус хотод байрлана. Европын холбооны олон байгууллага, нэгжүүд тус хотод байрлах тул Брюсселийг Европын нийслэл хэмээх нь бий. Европын Холбооны болон бусад олон улсын байгууллагуудын төв, [[НАТО]]-гийн Удирдах газар энд байрладаг.

== Гадаад холбоос ==
* [http://www.bruxelles.irisnet.be/ Брюссель-Нийслэлийн Бүс], албан ёсны сайт
* [http://www.ilotsacre.be/site/en/default_en.htm Интерактив газрын зураг]
* [https://web.archive.org/web/20080510133005/http://brussels.360cities.net/ Интерактив 360 виртуаль тур]
* {{commons|Bruxelles - Brussel}}
{{stub}}

[[Ангилал:Бельгийн хот]]
[[Ангилал:Европын нийслэл]]</text>
      <sha1>0k61pyyq8abdqwjgv5va3riri9qsg20</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гүюг хаан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8765</id>
    <revision>
      <id>859023</id>
      <parentid>858915</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T05:31:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-35091-43|~2026-35091-43]] ([[User talk:~2026-35091-43|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ.</comment>
      <origin>840322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18234" sha1="2betlhp0a0r25c1iwxkaopnqwqm3ca0" xml:space="preserve">{{short description|1246-1248 оны хооронд Монголын эзэнт гүрний хаан}}
{{Инфобокс хаан
| name         = Гүюг хаан
| image        = Guyuk khan from Persian miniature.jpg
| caption      = Гүюг хааны 15-р зууны дүрслэл
| succession   = [[Монголын эзэнт гүрний хаан]]
| reign        = 1246 оны 8 сарын 24 – 1248 оны 4 сарын 20
| coronation   = 1246 оны 8 сарын 24
| predecessor  = {{ubl|[[Өгэдэй хаан]]|[[Дөргөнэ]] (түр)}}
| successor    = {{ubl|[[Огул Каймиш]] (түр)|[[Мөнх хаан]]}}
| birth_date   = 1206 оны 3 сарын 19
| birth_place  = [[Хамаг Монгол]]
| death_date   = 1248 оны 4 сарын 20 (42 насалсан)
| death_place  = [[Монголын эзэнт гүрэн]]
| burial_place = Тодорхойгүй, [[Бурхан Халдун]] гэж таамагладаг{{efn|name=burial|''[[Юань улсын судар|Юань улсын судрын]]'' өгүүлснээр Өгөдэй хааныг Циньян хөндийд ({{lang|zh|起輦谷}}) оршуулсан гэдэг.&lt;ref name=Yuanshi/&gt; Хөндийгийн байршлыг ямар ч баримт бичигт дурдаагүй бөгөөд хүмүүс хөндийг одоогийн Монгол улсын [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] [[Онон гол]], [[Бурхан Халдун]] уулын ойролцоо байдаг гэж үздэг.}}
| spouse       = [[Огул Каймиш]]
| full name    = [[Монгол хэл|Монгол]]:{{MongolUnicode|ᠭᠦᠶᠦᠭ}} Гүюг
| temple name  = Динзун (定宗)&lt;ref name=posthumous&gt;{{cite book | url = http://chinesenotes.com/yuanshi/yuanshi002.html | title = Юань улсын судар |chapter=Volume 2 Annals 2: Taizong, Dingzong |language=Хятад |quote= 定宗簡平皇帝，諱貴由，太宗長子也...在位三年，壽四十有三。葬起輦谷。}}&lt;/ref&gt; (1266 онд олгосон)
| posthumous name = Жяньпин хаан (簡平皇帝)&lt;ref name=posthumous/&gt; (1266 онд олгосон)
| house        = [[Боржигин]]
| father       = [[Өгэдэй хаан]]
| mother       = [[Дөргөнэ]]
| signature    = Guyuk khan's Stamp 1246.jpg
| signature_type = [[Тамга (Зүүн Ази)|Тамга]]{{efn|1246 онд Ромын Пап лам IV Иннокентийд илгээсэн захидалд Гүюг хааны монгол бичгийг ашиглан зурсан тамга.}}
| religion     = [[Тэнгэр шүтлэг]] эсвэл [[Христийн шашин]]}}

'''Гүюг хаан''' ({{mongolUnicode|ᠭᠦᠶᠦᠭ ᠬᠠᠭᠠᠨ}}, * 1206 оны 3 сарын 19-нд; † 1248 оны 4 сарын 20-нд)  нь [[Их Монгол Улс]]ын гурав дахь [[Монголын хаадын жагсаалт|их хаан]] байжээ. Тэрээр [[Өгэдэй хаан]]ы ууган хүү ба [[Чингис хаан]]ы ач байсан бөгөөд 1246 оноос 1248 он хүртэл хаан ширээнд суусан байна. Түүний эх нь Мэргид аймгийн [[Дөргөнэ|Дөргэнэ]] (түүнийг түүхийн сурвалж бичгүүдэд Туракина, Турхан, Наймалж, Наймалжин гэх мэтээр нэрлэсэн байдаг) хатан байсан юм. 

[[Плано Карпини|П.Карпинийн]] тэмдэглэснээр Гүюг хаан “дунд зэргийн нуруутай, хэрсүү ухаалаг бөгөөд хэтэрхий зальжин, буурьтай ба ихэмсэг зантай” хүн байв. Чингис хааны үндэс суурийг нь тавьж, Өгэдэй хааны үед жинхэнэ ёсоор төлөвшин тогтсон Монгол гүрэн Гүюг хааны үед нүүдэл, суурьшмал хосолсон дэлхийн хэмжээний эзэнт гүрэн болсон билээ. Гүюг хаан өөрийн гол өрсөлдөгч Алтан ордны улсын Бат хааныг дарахаар баруун зүг хөдлөөд замдаа өвчний улмаас нас баржээ.

== Намтар ==
Гүюг эцэг Өгэдэй хааны Алтан улсыг мөхөөсөн 1232-1235 оны дайнд оролцож явсан байна. Мөн зүүн Зүрчин улсыг мөхөөх дайныг биечлэн удирдаж явжээ. Түүний дараа 1236-1240 онд болсон [[Бат хаан|Бат хааны]] Кипчак, Алан, Кавказын нутаг болон Оросын вант улсуудыг эзлэх аян дайнд оролцож байсан бөгөөд энэ дайны явцад Баттай муудалцсан тул Өгэдэй хааны зарлигаар өөрийн цэргийн хамт Монгол улс руу буцжээ. Монголд ирсэний дараа Өгэдэйн удмынхны эзэмшил болох Эрчис мөрөн, Тарвагатайн нурууны орчимд Эмээл хотод (Хятадын түүхчид Эмил гэх болсон нэр бөгөөд өнөөгийн БНХАУ-ын Шинжааны өөртөө засах орны Тарвагатай аймгийн Дөрвөлжин сумын нутагт оршино. Тэнд Дөрвөлжин хэмээх шинэ хотыг Өгэдэй хааны ордон байсан газар босгожээ) сууж байв. 

[[File:Guyuk khan from Persian miniature.jpg|thumb|Перс зурагт дүрслэгдсэн Гүюг хааны хөрөг]]

1241 онд Өгэдэй хаан нас барсны дараа түүний их хатан Дөргэнэ таван жил төрийн эрхийг атгажээ. Үүнд дургүйцсэн Чингис хааны отгон дүү Тэмүгэ отчигин ноён өөрийн харъяат газраас цэрэг дайчлан Дөргэнэ хатныг зайлуулж, өөрөө хааны суурийг эзлэхээр хөдөлжээ. Гүюг Монголын хаан ширээнд өөрөөс нь өөр хүн гарахыг хэзээ ч тэвчихгүй байсан тул мөн өөрийн цэргийг авч, Тэмүгэ ноёныг угтан хөдлөв. Тэмүгэ ноён хүчин мөхөсдөхөөс болгоомжилж, Өгэдэй хааны үхэлд гашуудахаар ирсэн хэмээн аргалж, Их хааны гашуудалыг гүйцэтгээд буцжээ. 

Түүний дараа 1246 онд Гүюг Монголын Их Хааны суурийг эзлэв. Түүнийг хаан сууринд өргөмжлөгдөх ёслол дээр Багдадын халифт улс, Сүн улс, Гүрёо, Зүрчид зэрэг олон улс орнуудын элч төлөөлөгчид оролцжээ. Мөн Ромын пап ламын элч [[Плано Карпини]] (польшийн лам Бенедикт Полак хамт ирсэн) оролцсон бөгөөд тэрээр Ромын папын монголчуудыг Христийн шашинд орж, Унгар зэрэг Христийн шашинт орнуудыг түйвээснийхээ бурууг хүлээхийг шаардсан захидлыг авч иржээ. Гүюг хаан пап ламын шаардлагыг эрс няцааж, түүнийг Их Монгол Улсад дагаар орохыг сөргүүлэн шаардсан [[Гүюг хааны захидал|хариу захидал]] илгээсэн аж. Уг захидлын перс хэл дээрх хувилбар нь эдүгээ [[Ватиканы апостолын номын сан|Ватиканы]] номын сангийн архивт хадгалагдаж байна. Плано Карпини Монголд байх үеийнхээ тухай бичсэн аян замын тэмдэглэлийг бичсэн нь одоог хүртэл хадгалагдан үлджээ. 

Гүюг хаан эзэнт гүрний нутаг даяар хүн, амын тооллого хийж, албан татварын хэмжээг тогтоов. 

Гүюгийг хаанд өргөмжлөх ёслолд [[Бат хан|Бат]] ирээгүй бөгөөд тэрээр өөрийн харъяат газрыг нилээд бие даасан байдалтайгаар захирч байлаа. Гүюг хаан Батын хүчин чадал их тул түүнтэй эвдрэлцэхээс болгоомжилж байв. Эцэстээ 1248 онд Гүюг хаан Батын зүг цэрэглэн хөдөлж яваад одоогийн [[Шинжаан]] мужийн нутагт байсан Бешбалык хотын ойролцоо нас баржээ.

[[Зураг:LetterGuyugToInnocence.jpg|thumb|right|445x445px|Гүюг хаанаас Ромын пап Иннокентийд 1246 онд илгээсэн захидал]]

== Шашин шүтлэг ==

[[Зураг:Guyuk khan's Stamp 1246.jpg|thumb|left|209x209px|Гүюг хааны &quot;Мөнх тэнгэрийн хүчин дор Их Монгол улсын далай хааны зарлиг ил болгон иргэн дор хүрвээс биширтүгэй, аюутугай&quot; гэсэн үсэгтэй төрийн тамга]]

Мөнх тэнгэрийг шүтэн биширч төрийн шашин болгож байсан их хааны нэг бол Гүюг юм. Гүюг хаан нь 1246 оны 8 сарын сүүлч 9 сарын эхээр Ромын папын элч [[Плано Карпини|Плано Карпиниг]] (1182-1252) хүлээн авч уулзаж байсан ба энэ үеэр Плано Карпини нь Ромын пап IV Иннокентийн (1195-1254) албан захидлыг их хаанд өргөн барьжээ. Монголын талаас хариу бичгээ 1246 оны 11-р сарын эхээр төлөвлөн бичиж орчуулах зэрэг ажлыг хийж гүйцэтгэсэн байна. Албан бичгийг перс хэлээр бичиж латин хэлээр орчуулан хоёр хувь үйлдэж бас сарацин хэлний орчуулгыг хавсаргажээ. 1 метр 12 см урт, 20 см өргөн хоёр хэсгээс бүрэлдэж бичгийн төгсгөл ба наалдуулсан залгаас дээр нь &quot;Мөнх тэнгэрийн хүчинд&quot; хэмээх Монгол үсгийн улаан тамга дарсан энэхүү бичиг хожим нь [[Ватикан|Ватиканы]] номын сангаас олдсон юм. Бичиг нь “Мөнх Тэнгэрийн хүчинд” хэмээн эхэлсэн бөгөөд цааш нь бичихдээ “Их хаанаас папад илгээсэн бичгийн сайтар уншиж ойлгогтун. Пап өөрийн биеэр бараалхахаар ирвэл зохимой. Тэгвэл бид өөрийн засаг билгээ сонсгох болно. [[Унгар|Мажар]] зэрэг [[Христийн шашин|Христийн шашинт]] улс оронд Чингис хаан ба бусад хаад элч томилон явуулж Мөнх Тэнгэрийн зарлигийг дуулгах гэв. Гэтэл тэдгээр улс орны иргэд Мөнх Тэнгэрийг үл тоомсорлож чиний хэлж буй тэдгээр иргэд чинь үймээн самуун дэгдээж манай элчийг балмад хэрцгийгээр алж хороов. Учир иймийн тулд сая Мөнх Тэнгэрийн хүчинд тэдгээр улс орныг даран эрхшээв. Мөн үүний дотор зарим иргэд Мөнх тэнгэрийн хүчинд ивээгдэн эсэн мэд үлдэв. Эгэл жирийн хүн хэрхэн өрөөл бусдыг гэсгээн цээрлүүлж чадах билээ. Чи бас &lt;би бол Христийн шашинтан. Би Ертөнцийн Эзэнийг хайрлана. ... -ыг үзэн ядна&gt; гэжээ. Ертөнцийн Эзэн хүн төрөлхтнийг нүгэл гэмтэй төрүүлсэн мөртлөө бас энэрэн хайрлах сэтгэл байна гэгчийг чи яаж мэдсэн бэ? Энэ мэт өгүүлэгч хүн тэнгэр бурхныг хэрхэн таних билээ. Наран мандахаас наран жаргах хүртэлх дэлхий ертөнц Мөнх Тэнгэрийн хүчинд ивээгдэж буй. Мөнх Тэнгэрийн зарлигийг зөрчвөл хэн ч юу ч хийж бүтээж чадахгүй. Та нар одоо үнэн сэтгэлээсээ биднийг дагаж орогтун. Тэгвэл бид та нарыг өршөөн хайрлана. Хэрвээ та нар Мөнх Тэнгэрийн зарлигийг сонсохгүй эсэргүүцэн тэмцвэл бидний өстөн дайсан болно. Үүнийг та бүхэн сайтар мэдэгтүн. Хэрвээ та нар ондоо санаа өвөрлөх юм бол түүнээс гарах үр дагаврыг Мөнх Тэнгэр мэдмой ” гэжээ. Бичгийг Гүюг хаан анх монголоор хэлж, перс, латин хэл рүү орчуулжээ. Тус албан бичиг бол Монголчуудын сүсэг бишрэлийн тухай Их Монгол улсын эзэн хааны байр суурийн илэрхийлэл юм&lt;ref&gt;Г.Гэрэлбаатар {{Webarchiv|url=http://www.munkhtenger.com/index.php?ff=newsmore&amp;more=62 |wayback=20111128054844 |text=&quot;ГҮЮГ ХААНЫ МӨНХТЭНГЭРИЗМ&quot; |archiv-bot=2023-10-06 06:18:36 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

== Зан чанар ==

Гүюг хаан нь Ромын папын элчин Плано Карпиний тэмдэглэснээр: «...дөч буюу дөчин тав орчим настай...дунд зэргийн нуруутай, маш хэрсүү ухаалаг, хэтэрхий зальжин, буурьтай бөгөөд ихэмсэг зантай, хий хоосон инээвхийлэх буюу гэнэхэн явдал гаргахыг нь хэн ч үзээгүй» бөгөөд эцэг өвгөдийн гэрээслэлд үнэнч, хаан төрийн хатуу ёс журмыг дээдлэгч, Их хаан байсан билээ.&lt;ref name=&quot;МҮТВ&quot;&gt; [http://archive.is/20121123162510/http://news.niigem.mn/content/26849.shtml &quot;Гүюг хааны их хатан Огул Хаймиш&quot;]&lt;/ref&gt;

== Гэр бүл ==
Гүюг хааны их хатан [[Огул Каймиш]] нь Мэргид аймгийн хүн байв. Эр нөхрөө нас барсны дараа Огул Каймиш хатан 1248-1251 онд гурван жилийн хугацаанд төрийн хэргийг түр хамаарч байжээ. Гүюг хаан олон хатад, татвар эмстэй байсан. Тэдгээрээс гурвынх нь нэр түүхийн сурвалж бичигт тэмдэглэгдсэн байдаг. Гүюг хаан '''Хожа''', '''Нагу''', '''Хөхөө''' ('''Хүкү''') гэдэг гурван хүүтэй байв. Мөн хоёр охинтой байжээ.

==Эх сурвалж==
{{Reflist}}

== Номнууд ==
* &quot;''HISTORIA MONGALORUM''&quot; Fra Giovanni da Pian del Carpini, 1245-1247, &quot;''Монголчуудын түүх''&quot; Плано Карпини, итали хэлнээс орчуулсан Л.Нямаа, 2006, ISBN 99929-2-214-1
* ГҮЮГ ХААН : МОНГОЛ ҮНДЭСТНИЙ ТҮҮХЭН ЗҮТГЭЛТЭН. ЦУВРАЛ №4 https://web.archive.org/web/20220717215712/http://koha.pl.ub.gov.mn/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=7231

{{s-start}}
{{Залгамжлал
|өмнө         =[[Өгэдэй хаан]]
|албан_тушаал =[[Монгол хаад#Их Монгол улс|Их Монгол Улсын Далай Их Хаан]]
|он           =1246-1248
|дараа        =[[Мөнх хаан]]
}}
{{end}}

{{Navbox
| name      = Монголын эзэнт гүрний их хаад
| state     = {{{state&lt;includeonly&gt;|collapsed&lt;/includeonly&gt;}}}
| title     = [[Их Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний]] [[хаан|их хаан]]
| bodyclass = hlist
|group1 = Их Монгол Улсын хаад
|list1 =
* [[Чингис хаан]]
* [[Толуй]] &lt;small&gt;(Төр баригч)&lt;/small&gt;
* [[Өгэдэй хаан]]
* [[Дөргөнэ]] &lt;small&gt;&lt;nowiki&gt;(Төр баригч)&lt;/nowiki&gt;&lt;/small&gt;
* [[Гүюг хаан]]
* [[Огул Хаймыш]] &lt;small&gt;(Төр баригч)&lt;/small&gt;
* [[Мөнх хаан]]
* [[Хубилай хаан]] / [[Аригбөх|Аригбөх хаан]]
|group2 = Их Юань улсын хаад
|list2 =
* [[Хубилай хаан]]
* [[Төмөр Өлзийт хаан|Төмөр хаан]]
* [[Хайсан хүлэг хаан|Хайсан хаан]]
* [[Аюурбарбад хаан]]
* [[Шадбал гэгээн хаан|Шадбал хаан]]
* [[Есөнтөмөр хаан]]
* [[Аригиба хаан]]
* [[Төвтөмөр хаан]]
* [[Хүслэн хаан]]
* [[Ринчинбал хаан]]
* [[Тогоонтөмөр хаан]]
| below = 
}}

[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]
[[Ангилал:Боржигин]]
[[Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн]]
[[Ангилал:Монголын их хаан]]
[[Ангилал:Их хаан]]
[[Ангилал:1206 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1248 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>2betlhp0a0r25c1iwxkaopnqwqm3ca0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>859035</id>
      <parentid>859023</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T06:26:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>859035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18425" sha1="ds8yd1rb5u6gj3ynw9ftrom1f92sump" xml:space="preserve">{{short description|1246-1248 оны хооронд Монголын эзэнт гүрний хаан}}
{{Инфобокс хаан
| name         = Гүюг хаан
| image        = Guyuk khan from Persian miniature.jpg
| caption      = Гүюг хааны 15-р зууны дүрслэл
| succession   = [[Монголын эзэнт гүрний хаан]]
| reign        = 1246 оны 8 сарын 24 – 1248 оны 4 сарын 20
| coronation   = 1246 оны 8 сарын 24
| predecessor  = {{ubl|[[Өгэдэй хаан]]|[[Дөргөнэ]] (түр)}}
| successor    = {{ubl|[[Огул Каймиш]] (түр)|[[Мөнх хаан]]}}
| birth_date   = 1206 оны 3 сарын 19
| birth_place  = [[Хамаг Монгол]]
| death_date   = 1248 оны 4 сарын 20 (42 насалсан)
| death_place  = [[Монголын эзэнт гүрэн]]
| burial_place = Тодорхойгүй, [[Бурхан Халдун]] гэж таамагладаг{{efn|name=burial|''[[Юань улсын судар|Юань улсын судрын]]'' өгүүлснээр Өгөдэй хааныг Циньян хөндийд ({{lang|zh|起輦谷}}) оршуулсан гэдэг.&lt;ref name=Yuanshi/&gt; Хөндийгийн байршлыг ямар ч баримт бичигт дурдаагүй бөгөөд хүмүүс хөндийг одоогийн Монгол улсын [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] [[Онон гол]], [[Бурхан Халдун]] уулын ойролцоо байдаг гэж үздэг.}}
| spouse       = [[Огул Каймиш]]
| full name    = [[Монгол хэл|Монгол]]:{{MongolUnicode|ᠭᠦᠶᠦᠭ}} Гүюг
| temple name  = Динзун (定宗)&lt;ref name=posthumous&gt;{{cite book | url = http://chinesenotes.com/yuanshi/yuanshi002.html | title = Юань улсын судар | chapter = Volume 2 Annals 2: Taizong, Dingzong | language = Хятад | quote = 定宗簡平皇帝，諱貴由，太宗長子也...在位三年，壽四十有三。葬起輦谷。 | access-date = 2025-11-26 | archive-date = 2025-12-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20251205020222/http://chinesenotes.com/yuanshi/yuanshi002.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; (1266 онд олгосон)
| posthumous name = Жяньпин хаан (簡平皇帝)&lt;ref name=posthumous/&gt; (1266 онд олгосон)
| house        = [[Боржигин]]
| father       = [[Өгэдэй хаан]]
| mother       = [[Дөргөнэ]]
| signature    = Guyuk khan's Stamp 1246.jpg
| signature_type = [[Тамга (Зүүн Ази)|Тамга]]{{efn|1246 онд Ромын Пап лам IV Иннокентийд илгээсэн захидалд Гүюг хааны монгол бичгийг ашиглан зурсан тамга.}}
| religion     = [[Тэнгэр шүтлэг]] эсвэл [[Христийн шашин]]}}

'''Гүюг хаан''' ({{mongolUnicode|ᠭᠦᠶᠦᠭ ᠬᠠᠭᠠᠨ}}, * 1206 оны 3 сарын 19-нд; † 1248 оны 4 сарын 20-нд)  нь [[Их Монгол Улс]]ын гурав дахь [[Монголын хаадын жагсаалт|их хаан]] байжээ. Тэрээр [[Өгэдэй хаан]]ы ууган хүү ба [[Чингис хаан]]ы ач байсан бөгөөд 1246 оноос 1248 он хүртэл хаан ширээнд суусан байна. Түүний эх нь Мэргид аймгийн [[Дөргөнэ|Дөргэнэ]] (түүнийг түүхийн сурвалж бичгүүдэд Туракина, Турхан, Наймалж, Наймалжин гэх мэтээр нэрлэсэн байдаг) хатан байсан юм. 

[[Плано Карпини|П.Карпинийн]] тэмдэглэснээр Гүюг хаан “дунд зэргийн нуруутай, хэрсүү ухаалаг бөгөөд хэтэрхий зальжин, буурьтай ба ихэмсэг зантай” хүн байв. Чингис хааны үндэс суурийг нь тавьж, Өгэдэй хааны үед жинхэнэ ёсоор төлөвшин тогтсон Монгол гүрэн Гүюг хааны үед нүүдэл, суурьшмал хосолсон дэлхийн хэмжээний эзэнт гүрэн болсон билээ. Гүюг хаан өөрийн гол өрсөлдөгч Алтан ордны улсын Бат хааныг дарахаар баруун зүг хөдлөөд замдаа өвчний улмаас нас баржээ.

== Намтар ==
Гүюг эцэг Өгэдэй хааны Алтан улсыг мөхөөсөн 1232-1235 оны дайнд оролцож явсан байна. Мөн зүүн Зүрчин улсыг мөхөөх дайныг биечлэн удирдаж явжээ. Түүний дараа 1236-1240 онд болсон [[Бат хаан|Бат хааны]] Кипчак, Алан, Кавказын нутаг болон Оросын вант улсуудыг эзлэх аян дайнд оролцож байсан бөгөөд энэ дайны явцад Баттай муудалцсан тул Өгэдэй хааны зарлигаар өөрийн цэргийн хамт Монгол улс руу буцжээ. Монголд ирсэний дараа Өгэдэйн удмынхны эзэмшил болох Эрчис мөрөн, Тарвагатайн нурууны орчимд Эмээл хотод (Хятадын түүхчид Эмил гэх болсон нэр бөгөөд өнөөгийн БНХАУ-ын Шинжааны өөртөө засах орны Тарвагатай аймгийн Дөрвөлжин сумын нутагт оршино. Тэнд Дөрвөлжин хэмээх шинэ хотыг Өгэдэй хааны ордон байсан газар босгожээ) сууж байв. 

[[File:Guyuk khan from Persian miniature.jpg|thumb|Перс зурагт дүрслэгдсэн Гүюг хааны хөрөг]]

1241 онд Өгэдэй хаан нас барсны дараа түүний их хатан Дөргэнэ таван жил төрийн эрхийг атгажээ. Үүнд дургүйцсэн Чингис хааны отгон дүү Тэмүгэ отчигин ноён өөрийн харъяат газраас цэрэг дайчлан Дөргэнэ хатныг зайлуулж, өөрөө хааны суурийг эзлэхээр хөдөлжээ. Гүюг Монголын хаан ширээнд өөрөөс нь өөр хүн гарахыг хэзээ ч тэвчихгүй байсан тул мөн өөрийн цэргийг авч, Тэмүгэ ноёныг угтан хөдлөв. Тэмүгэ ноён хүчин мөхөсдөхөөс болгоомжилж, Өгэдэй хааны үхэлд гашуудахаар ирсэн хэмээн аргалж, Их хааны гашуудалыг гүйцэтгээд буцжээ. 

Түүний дараа 1246 онд Гүюг Монголын Их Хааны суурийг эзлэв. Түүнийг хаан сууринд өргөмжлөгдөх ёслол дээр Багдадын халифт улс, Сүн улс, Гүрёо, Зүрчид зэрэг олон улс орнуудын элч төлөөлөгчид оролцжээ. Мөн Ромын пап ламын элч [[Плано Карпини]] (польшийн лам Бенедикт Полак хамт ирсэн) оролцсон бөгөөд тэрээр Ромын папын монголчуудыг Христийн шашинд орж, Унгар зэрэг Христийн шашинт орнуудыг түйвээснийхээ бурууг хүлээхийг шаардсан захидлыг авч иржээ. Гүюг хаан пап ламын шаардлагыг эрс няцааж, түүнийг Их Монгол Улсад дагаар орохыг сөргүүлэн шаардсан [[Гүюг хааны захидал|хариу захидал]] илгээсэн аж. Уг захидлын перс хэл дээрх хувилбар нь эдүгээ [[Ватиканы апостолын номын сан|Ватиканы]] номын сангийн архивт хадгалагдаж байна. Плано Карпини Монголд байх үеийнхээ тухай бичсэн аян замын тэмдэглэлийг бичсэн нь одоог хүртэл хадгалагдан үлджээ. 

Гүюг хаан эзэнт гүрний нутаг даяар хүн, амын тооллого хийж, албан татварын хэмжээг тогтоов. 

Гүюгийг хаанд өргөмжлөх ёслолд [[Бат хан|Бат]] ирээгүй бөгөөд тэрээр өөрийн харъяат газрыг нилээд бие даасан байдалтайгаар захирч байлаа. Гүюг хаан Батын хүчин чадал их тул түүнтэй эвдрэлцэхээс болгоомжилж байв. Эцэстээ 1248 онд Гүюг хаан Батын зүг цэрэглэн хөдөлж яваад одоогийн [[Шинжаан]] мужийн нутагт байсан Бешбалык хотын ойролцоо нас баржээ.

[[Зураг:LetterGuyugToInnocence.jpg|thumb|right|445x445px|Гүюг хаанаас Ромын пап Иннокентийд 1246 онд илгээсэн захидал]]

== Шашин шүтлэг ==

[[Зураг:Guyuk khan's Stamp 1246.jpg|thumb|left|209x209px|Гүюг хааны &quot;Мөнх тэнгэрийн хүчин дор Их Монгол улсын далай хааны зарлиг ил болгон иргэн дор хүрвээс биширтүгэй, аюутугай&quot; гэсэн үсэгтэй төрийн тамга]]

Мөнх тэнгэрийг шүтэн биширч төрийн шашин болгож байсан их хааны нэг бол Гүюг юм. Гүюг хаан нь 1246 оны 8 сарын сүүлч 9 сарын эхээр Ромын папын элч [[Плано Карпини|Плано Карпиниг]] (1182-1252) хүлээн авч уулзаж байсан ба энэ үеэр Плано Карпини нь Ромын пап IV Иннокентийн (1195-1254) албан захидлыг их хаанд өргөн барьжээ. Монголын талаас хариу бичгээ 1246 оны 11-р сарын эхээр төлөвлөн бичиж орчуулах зэрэг ажлыг хийж гүйцэтгэсэн байна. Албан бичгийг перс хэлээр бичиж латин хэлээр орчуулан хоёр хувь үйлдэж бас сарацин хэлний орчуулгыг хавсаргажээ. 1 метр 12 см урт, 20 см өргөн хоёр хэсгээс бүрэлдэж бичгийн төгсгөл ба наалдуулсан залгаас дээр нь &quot;Мөнх тэнгэрийн хүчинд&quot; хэмээх Монгол үсгийн улаан тамга дарсан энэхүү бичиг хожим нь [[Ватикан|Ватиканы]] номын сангаас олдсон юм. Бичиг нь “Мөнх Тэнгэрийн хүчинд” хэмээн эхэлсэн бөгөөд цааш нь бичихдээ “Их хаанаас папад илгээсэн бичгийн сайтар уншиж ойлгогтун. Пап өөрийн биеэр бараалхахаар ирвэл зохимой. Тэгвэл бид өөрийн засаг билгээ сонсгох болно. [[Унгар|Мажар]] зэрэг [[Христийн шашин|Христийн шашинт]] улс оронд Чингис хаан ба бусад хаад элч томилон явуулж Мөнх Тэнгэрийн зарлигийг дуулгах гэв. Гэтэл тэдгээр улс орны иргэд Мөнх Тэнгэрийг үл тоомсорлож чиний хэлж буй тэдгээр иргэд чинь үймээн самуун дэгдээж манай элчийг балмад хэрцгийгээр алж хороов. Учир иймийн тулд сая Мөнх Тэнгэрийн хүчинд тэдгээр улс орныг даран эрхшээв. Мөн үүний дотор зарим иргэд Мөнх тэнгэрийн хүчинд ивээгдэн эсэн мэд үлдэв. Эгэл жирийн хүн хэрхэн өрөөл бусдыг гэсгээн цээрлүүлж чадах билээ. Чи бас &lt;би бол Христийн шашинтан. Би Ертөнцийн Эзэнийг хайрлана. ... -ыг үзэн ядна&gt; гэжээ. Ертөнцийн Эзэн хүн төрөлхтнийг нүгэл гэмтэй төрүүлсэн мөртлөө бас энэрэн хайрлах сэтгэл байна гэгчийг чи яаж мэдсэн бэ? Энэ мэт өгүүлэгч хүн тэнгэр бурхныг хэрхэн таних билээ. Наран мандахаас наран жаргах хүртэлх дэлхий ертөнц Мөнх Тэнгэрийн хүчинд ивээгдэж буй. Мөнх Тэнгэрийн зарлигийг зөрчвөл хэн ч юу ч хийж бүтээж чадахгүй. Та нар одоо үнэн сэтгэлээсээ биднийг дагаж орогтун. Тэгвэл бид та нарыг өршөөн хайрлана. Хэрвээ та нар Мөнх Тэнгэрийн зарлигийг сонсохгүй эсэргүүцэн тэмцвэл бидний өстөн дайсан болно. Үүнийг та бүхэн сайтар мэдэгтүн. Хэрвээ та нар ондоо санаа өвөрлөх юм бол түүнээс гарах үр дагаврыг Мөнх Тэнгэр мэдмой ” гэжээ. Бичгийг Гүюг хаан анх монголоор хэлж, перс, латин хэл рүү орчуулжээ. Тус албан бичиг бол Монголчуудын сүсэг бишрэлийн тухай Их Монгол улсын эзэн хааны байр суурийн илэрхийлэл юм&lt;ref&gt;Г.Гэрэлбаатар {{Webarchiv|url=http://www.munkhtenger.com/index.php?ff=newsmore&amp;more=62 |wayback=20111128054844 |text=&quot;ГҮЮГ ХААНЫ МӨНХТЭНГЭРИЗМ&quot; |archiv-bot=2023-10-06 06:18:36 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

== Зан чанар ==

Гүюг хаан нь Ромын папын элчин Плано Карпиний тэмдэглэснээр: «...дөч буюу дөчин тав орчим настай...дунд зэргийн нуруутай, маш хэрсүү ухаалаг, хэтэрхий зальжин, буурьтай бөгөөд ихэмсэг зантай, хий хоосон инээвхийлэх буюу гэнэхэн явдал гаргахыг нь хэн ч үзээгүй» бөгөөд эцэг өвгөдийн гэрээслэлд үнэнч, хаан төрийн хатуу ёс журмыг дээдлэгч, Их хаан байсан билээ.&lt;ref name=&quot;МҮТВ&quot;&gt; [http://archive.is/20121123162510/http://news.niigem.mn/content/26849.shtml &quot;Гүюг хааны их хатан Огул Хаймиш&quot;]&lt;/ref&gt;

== Гэр бүл ==
Гүюг хааны их хатан [[Огул Каймиш]] нь Мэргид аймгийн хүн байв. Эр нөхрөө нас барсны дараа Огул Каймиш хатан 1248-1251 онд гурван жилийн хугацаанд төрийн хэргийг түр хамаарч байжээ. Гүюг хаан олон хатад, татвар эмстэй байсан. Тэдгээрээс гурвынх нь нэр түүхийн сурвалж бичигт тэмдэглэгдсэн байдаг. Гүюг хаан '''Хожа''', '''Нагу''', '''Хөхөө''' ('''Хүкү''') гэдэг гурван хүүтэй байв. Мөн хоёр охинтой байжээ.

==Эх сурвалж==
{{Reflist}}

== Номнууд ==
* &quot;''HISTORIA MONGALORUM''&quot; Fra Giovanni da Pian del Carpini, 1245-1247, &quot;''Монголчуудын түүх''&quot; Плано Карпини, итали хэлнээс орчуулсан Л.Нямаа, 2006, ISBN 99929-2-214-1
* ГҮЮГ ХААН : МОНГОЛ ҮНДЭСТНИЙ ТҮҮХЭН ЗҮТГЭЛТЭН. ЦУВРАЛ №4 https://web.archive.org/web/20220717215712/http://koha.pl.ub.gov.mn/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=7231

{{s-start}}
{{Залгамжлал
|өмнө         =[[Өгэдэй хаан]]
|албан_тушаал =[[Монгол хаад#Их Монгол улс|Их Монгол Улсын Далай Их Хаан]]
|он           =1246-1248
|дараа        =[[Мөнх хаан]]
}}
{{end}}

{{Navbox
| name      = Монголын эзэнт гүрний их хаад
| state     = {{{state&lt;includeonly&gt;|collapsed&lt;/includeonly&gt;}}}
| title     = [[Их Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний]] [[хаан|их хаан]]
| bodyclass = hlist
|group1 = Их Монгол Улсын хаад
|list1 =
* [[Чингис хаан]]
* [[Толуй]] &lt;small&gt;(Төр баригч)&lt;/small&gt;
* [[Өгэдэй хаан]]
* [[Дөргөнэ]] &lt;small&gt;&lt;nowiki&gt;(Төр баригч)&lt;/nowiki&gt;&lt;/small&gt;
* [[Гүюг хаан]]
* [[Огул Хаймыш]] &lt;small&gt;(Төр баригч)&lt;/small&gt;
* [[Мөнх хаан]]
* [[Хубилай хаан]] / [[Аригбөх|Аригбөх хаан]]
|group2 = Их Юань улсын хаад
|list2 =
* [[Хубилай хаан]]
* [[Төмөр Өлзийт хаан|Төмөр хаан]]
* [[Хайсан хүлэг хаан|Хайсан хаан]]
* [[Аюурбарбад хаан]]
* [[Шадбал гэгээн хаан|Шадбал хаан]]
* [[Есөнтөмөр хаан]]
* [[Аригиба хаан]]
* [[Төвтөмөр хаан]]
* [[Хүслэн хаан]]
* [[Ринчинбал хаан]]
* [[Тогоонтөмөр хаан]]
| below = 
}}

[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]
[[Ангилал:Боржигин]]
[[Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн]]
[[Ангилал:Монголын их хаан]]
[[Ангилал:Их хаан]]
[[Ангилал:1206 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1248 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>ds8yd1rb5u6gj3ynw9ftrom1f92sump</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зөвлөлтийн 1991 оны төрийн эргэлт хийх оролдлого</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10616</id>
    <revision>
      <id>859060</id>
      <parentid>792889</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T08:46:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>859060</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41870" sha1="0gtsa11bjhnbdogo1ppc6y9os8kl90t" xml:space="preserve">'''1991 оны Зөвлөлтийн төрийн эргэлт хийх оролдлого''' ([[1991]] оны [[8 сарын 19]] - 21) нь [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] задрахын өмнөхөн гарсан, амжилтгүй болсон [[төрийн эргэлт]] юм. '''8-р сарын төрийн эргэлт''' гэж бас нэрлэдэг. Энэ төрийн эргэлт нь ЗХУ-ын Засгийн газрын бүлэг гишүүд ЗХУ-ын ерөнхийлөгч [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёваас]] төрийн эрхийг булаан авах гэсэн оролдлого байсан юм. Эргэлтийн толгойлогчид нь ЗХУ-ын Коммунист намын хатуу чиг шугам баримтлагчид байсан бөгөөд тэд, Горбачевын өөрчлөн байгуулалтын хөтөлбөр нь хэт буруу тийш хэлбийсэн, мөн тухайн үед хэлэлцүүлж эхэлсэн байсан шинэ холбооны гэрээ нь төв засгийн газрын эрх мэдлийг ихээр сулруулж, ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд багтдаг Бүгд Найрамдах Улсуудад (БНУ) илүү их эрх мэдэл өгөх гэж байна гэж буруутгасан байна. Хэдийгээр төрийн эргэлт 3 хоногийн дотор дуусаж, Горбачев буцаж төрийн тэргүүнээр ирсэн ч энэ үйл явдал нь ЗХУ-ын дотоод нөхцөл байдлыг улам тогтворгүй болгож, улмаар ЗХУ болон Коммунист нам богно хугацаанд нурж унах эхлэл болсон.

== Нөхцөл байдал ==
[[1985]] онд эрх мэдэл авснаасаа хойш Горбачев хоёр үндсэн чиг шугам: &quot;өөрчлөлт байгуулалт&quot;, &quot;ил тод байдлыг&quot; хэрэгжүүлж эхэлсэн байна. Эдгээр нь ЗХУ-ын [[улс төр]]/[[эдийн засаг]], ил тод, нээлттэй байдлыг дахин бүтэцжүүлэн сэргээн босгох ажил байсан юм. Эдгээр алхмууд нь Коммунист намын гишүүдийн зүгээс ихээхэн үл итгэх үзэл, эсэргүүцэлтэй тулгарч байсан. Энэ алхам нь Горбачевын тооцоолж байгаагүй үйл явдлуудыг эхлүүлсэн байна. Ялангуяа ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд байсан жижиг үндэстэн, угсаатнуудын үндсэрхэг үзлийг ил гаргаж эхлэв. Үүнээс үүдээд ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд багтдаг бүх, эсвэл зарим нэг үндэстнүүд салан тусгаарлах вий гэсэн айдас коммунистуудын дунд төрж байлаа. 1991 онд ЗХУ эдийн засаг, улс төрийн гүнзгий хямралд орсон байна. Бараа бүтээгдэхүүний хомсдол үүсэж, хүмүүс ердийн өргөн хэрэглээний бараа авах гэж маш урт дараалалд зогсож байв.

Энэ үед [[Эстони]], [[Латви]], [[Литва]] болон [[Гүрж]] зэрэг БНУ-ууд ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнээс гарч өөрсдийн тусгаар тогтнолоо зарлаж эхлэв. 1991 оны 1-р сард Литвийг цэргийн хүчээр ЗХУ-д буцаан оруулах гэсэн оролдого үүсэв. Үүнээс долоо хоногийн дараа хууль ёсоор байгуулагдсан Латвийн засгийн газрыг Зөвлөлтийг дэмжигч хүчнүүд түлхэн унагах оролдлого мөн гарсан байна. Мөн Зөвлөлтөөс салан тусгаарлах гэсэн үзлээс болон [[Бүгд Найрамдах Арцах Улс|Уулын Карабах]] болон [[Өмнөд Осети]]д зэвсэгт мөргөлдөөн бий болов.

ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд багтаж байсан Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс (ЗСБНХОУ, энэ улс нь хуучин ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд байсан 15 БНУ-ын нэг, одоогийн ОХУ юм) улс [[1990]] оны [[6 сарын 12]]-нд өөрийн бүрэн эрхийг тунхагласан бөгөөд өмнөх ЗХУ-ын хуулиуд, ялангуяа санхүү, эдийн засгийн холбогдолтой хуулиудын Оросын газар нутагт үйлчлэх хэм хэмжээг хязгаарласан байна. БНСОУ-ын Дээд зөвлөлөөс баталсан хуулиуд нь ЗХУ-ын хуулиудтай зөрчилдөж эхэлсэн энэ үеийг &quot;хуулийн дайны үе&quot; гэж нэрлэдэг байна.

1991 оны 3 сарын 17-нд ЗХУ даяар санал асуулга явуулахад Балтын улсууд, [[Армени]], Гүрж, [[Молдав]]ын иргэд санал асуулгад оролцохоос татгалзсан байна. Харин бусад улсуудын иргэдийн дийлэнхи шинэчлэгдсэн ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнийг хадгалан үлдэх сонирхолтой байгаагаа мэдэгджээ. Хэлэлцээрүүдийн дараагаас нийт есөн БНУ-ын найм нь ([[Украин]]аас бусад) Шинэ Холбооны Гэрээг зарим нэг нөхцөл тавин хүлээн зөвшөөрсөн байна. Энэ гэрээний дагуу ЗХУ нь, нэг ерөнхийлөгчтэй, нэг гадаад бодлоготой, нэг армитай БНУ-уудын холбоо болох байв. Орос, [[Казахстан]], [[Узбекистан]] уг гэрээнд 1991 оны 8 сарын 20-нд Москвад гарын үсэг зурах гэж байлаа.

== Хуйвалдаан ==
1990 оны 12 сарын 11-нд ЗХУ-ын Аюулаас хамгаалах газрын (АХГ, оросоор КГБ) дарга [[Владимир Крючков]] Москвад &quot;дэг журам тогтоох&quot; хэрэгцээтэй байгаа тухай уриалгыг Төв телевизээр (Централ ТВ) үг хэлэхдээ мэдэгдсэн байна&lt;ref name=&quot;State&quot;&gt;[[Yevgenia Albats]] and Catherine A. Fitzpatrick. ''The State Within a State: The KGB and Its Hold on Russia - Past, Present, and Future''. 1994. ISBN 0-374-52738-5, pages 276-293.&lt;/ref&gt;. Тэр өдрөө тэрээр мөн АХГ-ын хоёр офицерт, хэрвээ ЗХУ-д онц байдал зарласан тохиолдолд ямар арга хэмжээнүүдийг авах тухай төлөвлөгөө бэлдэх даалгавар өгчээ&lt;ref&gt;KGB Maj. Gen. Vyacheslav Zhizhin and KGB Col. Alexei Yegorov, ''The State within a state'', p. 276-277.&lt;/ref&gt;. Дараа нь Крючков ЗХУ-ын БХЯ-ны Сайд [[Дмитрий Язов]], Дотоод хэргийн яамны сайд [[Борис Пуго]], Ерөнхий сайд [[Валентин Павлов]], Дэд ерөнхийлөгч [[Геннадий Янаев]], ЗХУ-ын Батлан хамгаалах зөвлөлийн орлогч дарга Олег Бакланов, Горбачевын нарийн бичгийн албаны дарга [[Валерий Болдин]], ЗХУ-ын Коммунист Намын Төв хорооны нарийн бичгийн дарга [[Олег Шенин]] нартай төрийн эргэлт хийх талаар ярилцаж тохиролцсон байна&lt;ref name=91internalkgbreport&gt;{{ru icon}} [http://www.flb.ru/material.phtml?id=3632 September 1991 internal KGB report on the involvement of KGB in the coup]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=NovayaGazeta51&gt;{{ru icon}} {{Webarchiv|url=http://2001.novayagazeta.ru/nomer/2001/51n/n51n-s15.shtml |wayback=20120215063833 |text=&quot;Novaya Gazeta&quot; No. 51 of 23 July 2001 |archiv-bot=2024-10-05 05:31:17 InternetArchiveBot }} (extracts from the indictment of the conspirators)&lt;/ref&gt;.

Хуйвалдагчид ерөнхийлөгч Михайл Горбачевыг ятган онц байдал зарлуулаад, үүний дараа &quot;дэг журмыг&quot; сэргээх арга хэмжээ авч болох байх гэж тооцож байв.

1991 оны 7 сарын 29-нд Горбачев, шинээр Оросын ерөнхийлөгч болсон [[Борис Ельцин]], Казахстаны ерөнхийлөгч [[Нурсультан Назарбаев]] нартай ярилцсан яриаг АХГ нууцаар сонссон байна. Уг яриа нь Павлов, Язов, Крючков, Пуго нарын хатуу чиг шугам баримтлагчдыг албан тушаалаас нь зайлуулан, илүү либерал үзэлтэй төрийн зүтгэлтнүүдээр солих талаар байжээ. Дээрхи мэдээллийг АХГ Владимир Крючковт мэдэгдэв&lt;ref name=Timeline&gt;{{ru icon}} {{Webarchiv|url=http://archive.rusbg.com/viewtopic.php?p=183469&amp;sid=ab7f23384901f822938fcbc1b4e31240 |wayback=20071127115224 |text=Timeline of the events |archiv-bot=2023-09-26 11:18:13 InternetArchiveBot }}, by Artem Krechnikov, Moscow BBC correspondent&lt;/ref&gt;. Крючков хэдэн сарын өмнөөс Субьект-110 хэмээн тодорхойлон, Горбачевыг нарийн тагнаж эхэлсэн байжээ&lt;ref name=Mitrokhin&gt;[[Christopher Andrew]] and [[Vasili Mitrokhin]] (2000). The [[Mitrokhin Archive]]: The KGB in Europe and the West. Gardners Books. ISBN 0-14-028487-7, pages 513-514.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; The KGB surveillance logbook included every move of Gorbachev and his wife [[Raisa Gorbacheva]], ''Subject 111'', such as &quot;18:30. 111 is in the bathtub.&quot;''The State within a state'', page 276-277&lt;/ref&gt;. 

1991 оны 8 сарын 4-нд Горбачев Крымын Форост байдаг зуслангийн байр руугаа амрахаар явав. Тэрээр 1991 оны 8 сарын 20-нд шинэ холбооны гэрээнд гарын үсэг зурахаар Москвад эргэж ирэх байсан байна.

8 сарын 17-нд хуйвалдагчид АХГ-ын Москва дахь зочид буудалд уулзацгаав. Тэд шинэ холбооны гэрээг уншиж танилцан, хэрвээ гэрээ байгуулагдвал ЗХУ задрах нь гарцаагүй, хөдлөх цаг болсон гэсэн шийдвэрт хүрсэн байна. 8 сарын 18-нд Олег Бакланов, Валерий Болдин, Олег Шенин, ЗХУ-ын БХЯ-ны орлогч сайд генерал Валентин Варенников нар [[Крым]] руу нисэж Горбачевтай уулзав. Энэ үед Форос зуслангийн бүх харилцаа холбоог (АХГ хянадаг байв) таслан, хэнийг ч уг зуслангаас гаргахгүй байх үүрэг авсан нэмэлт АХГ-ын ажилтнуудыг байрлуулжээ. Бахланов, Болдин, Шенин, Варенников нар Горбачевыг нэг бол онц байдал зарла, эсвэл огцорч өөрийн орлогч дэд ерөнхийлөгч Геннадий Янаевыг ерөнхийлөгчийн үүрэг гүйцэтгэгчээр зарла гэж тулгав&lt;ref name=NovayaGazeta51/&gt;&lt;ref name=NovayaGazeta59&gt;{{ru icon}} [http://2001.novayagazeta.ru/nomer/2001/59n/n59n-s16.shtml &quot;Novaya Gazeta&quot; No. 59 of 20 August  2001] (extracts from the indictment of the conspirators)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Kommersant79717&gt;{{ru icon}} {{Webarchiv|url=http://www.nr2.ru/projects/79717.html |wayback=20080107015414 |text=&quot;Kommersant&quot; |archiv-bot=2023-09-26 11:18:13 InternetArchiveBot }}, 18 August 2006&lt;/ref&gt;.

Горбачев өөрөө энэхүү тулган шаардалтыг эрс эсэргүүцэж, хүлээж авахаас татгалзсан гэж баталдаг&lt;ref name=NovayaGazeta59/&gt;&lt;ref&gt;Gorbachev's interview to the Russian Service of BBC of 16 August 2001 {{ru icon}}[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_1494000/1494325.stm]&lt;/ref&gt;. Варенников мэдүүлгэндээ, Горбачев &quot;''Юу хэрэгцээтэйгээ хий, хараал ид''&quot; гэж хэлсэн гэдэг байна. Юутай ч уг зуслангийн байранд байгсдын нотолж байгаагаар Бакланов, Болдин, Шенин, Варенников нар Горбачевтай уулзсаныхаа дараа маш сэтгэл дундуур, ихээхэн бухимдацгаасан байна&lt;ref name=NovayaGazeta59/&gt;.

Хуйвалдагчид [[Псков]]ын үйлдвэрт 250 мянган хос гав захиалан, 300 мянган баривчлах маягт хэвлэв. Крючков бүх АХГ-ын ажилтнуудын цалинг 2 дахин нэмэх тушаал гарган, амралтнаас нь дуудаж, бэлэн байдалд орууллаа. Хоригдлуудыг хүлээн авахад бэлтгэн Лефортовогийн шоронг хоослон бэлтгэв&lt;ref name=Mitrokhin/&gt;.

== Наймдугаар сарын оролдлого ==
[[Файл:Image0 ST.jpg|thumb|right|250px|Улаан талбай дээрхи танк. 1991 оны төрийн эргэлт хийх оролдлогын үе]]
Тэднийг [[Крым]]ээс буцаж ирсний дараа хуйвалдагчид [[Кремль]]д дахин уулзалдав. Геннады Янаев, Валентин Павлов, Олег Бахланов нар &quot;Зөвлөлтийн Удирдлагын Тунхаглал&quot;-д гарын үсэг зурлаа. Үүнд: &quot;''ЗХУ-ын зарим нутаг дэвсгэрт (үүнийгээ яг тодорхой өгүүлээгүй) онц байдал зарлаж, улс орныг удирдаж, онц байдлын дэглэмийг хангахын тулд Онц Байдлын Хороог (ОБХ) байгуулж байна''&quot; гэж мэдэгдсэн байв.

ОБХ-нд дараах гишүүд орсон байв:

-Геннадий Янавеев
-Валентин Павлов
-Владимир Крючков
-Дмитрий Язов
-Борис Пуго
-Олег Бакланов
-Василий Стародубцев, ЗХУ-ын Тариачдын Холбооны тэргүүн
-Александр Тизяков, Улсын Аж үйлдвэрүүд болон Үйлдвэр, Тээвэр, Харилцааны Конгломератуудын холбооны ерөнхийлөгч&lt;ref name=gkchppost&gt;{{ru icon}} {{Webarchiv|url=http://souz.info/library/other/gkchp/gkchppost.htm |wayback=20071226092755 |text=GKChP documents |archiv-bot=2026-06-16 08:46:30 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Kommersant79717/&gt;

Ерөнхийлөгч Горбачев &quot;өвчний учир&quot; үүрэгт ажлаа гүйцэтгэх боломжгүй болсон гээд, Геннады Янаев уг зарлигт ерөнхийлөгчийн үүрэг гүйцэтгэгчийн хувиар гарын үсэг зурсан байна&lt;ref name=gkchppost/&gt;. Дээрхи нэр бүхий найм хүнийг хожим &quot;Наймын бүлэг&quot; гэж нэрлэжээ. 

ОБХ [[Москва]]д коммунистуудын эрхэлэн гаргадаг 9 сониноос бусад бүх сонин хэвлэлийг хориглож&lt;ref name=gkchppost/&gt;, &quot;Зөвлөлтийн хүний нэр төр, бахархлыг сэргээх ёстой&quot;, &quot;Холбооны шинэ гэрээг бүх ард түмнээр хэлэлцүүлнэ&quot;, &quot;Хотуудын гудамжыг гэмт хэргээс цэвэрлэнэ&quot;, мөн &quot;Хүнсний хомсдлын асуудлыг шийдвэрлэхээр ажиллах болно&quot; гэх мэт мэдэгдлүүдийг хийж байв. Үүнийхээ хамт &quot;Жинхэнэ ардчилсан процессыг дэмжих болно&quot;, &quot;хувийн хэвшлийг&quot; дэмжих болно гэж мэдэгджээ&lt;ref name=gkchppost/&gt;.

== 8 сарын 19 ==
[[Файл:1991 coup attempt4.jpg|thumb|right|250px|Улаан талбай дээрхи танк, 1991 оны 8 сар]]

Янаевын гарын үсэг зурсан &quot;Зөвлөлтийн Удирдлагуудын Тунхаглал&quot; болон ОБХ-ын баримт бичгүүдийг өглөөний 7 цагаас эхлэн улсын радио, телевизээр цацаж эхэлсэн байна. ЗСБНХОУ-ын удирдлагуудын хяналтан дор байсан &quot;Радио Россий&quot; станц, &quot;Телевидение Россий&quot;  суваг, мөн &quot;Эхо Москвы&quot; хэмээх чөлөөт, улс төрийн радиог хаалаа&lt;ref name=Kommersant79720&gt;{{ru icon}} {{Webarchiv|url=http://www.nr2.ru/ekb/publications/79720.html |wayback=20080107014601 |text=another &quot;Kommersant&quot; article |archiv-bot=2023-09-26 11:18:13 InternetArchiveBot }}, 18 August 2006&lt;/ref&gt;. Таманскийн моторжуулсан явган цэргийн дивиз, Кантемировскийн [[танк]]ын дивизыг Москвад оуулав. Десантын анги нэгтгэлийг мөн уг үйл ажиллагаанд татан оролцуулжээ. ЗСБНХОУ-ын ерөнхийлөгчийн 4 орлогчийг &quot;онц аюултай&quot; гэсэн шалтгаанаар АХГ-ынхан баривчлан Москвагийн ойролцоо цэргийн баазад тусгаарлав&lt;ref name=91internalkgbreport/&gt;. Хуйвалдагчид мөн ЗСБНХОУ-ын ерөнхийлөгч (хожим шинээр үүссэн ОХУ-ын ерөнхийлөгч) [[Борис Ельцин]]г 8 сарын 17-нд [[Казахстан]]аас ирэхэд нь, эсвэл дараа нь зуслангийн байрнаас нь баривчлана гэж төлөвлөж байсан ч, тодорхойгүй шалтгаанаар баривчлаагүй байна&lt;ref name=91internalkgbreport /&gt;&lt;ref name=NovayaGazeta55&gt;{{ru icon}} [http://2001.novayagazeta.ru/nomer/2001/55n/n55n-s14.shtml &quot;Novaya Gazeta&quot; No. 55 of 6 August 2001 (extracts from the indictment of the conspirators)]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=NovayaGazeta57&gt;{{ru icon}} [http://2001.novayagazeta.ru/nomer/2001/57n/n57n-s12.shtml &quot;Novaya Gazeta&quot; No. 57 of 13 August 2001 (extracts from the indictment of the conspirators)]&lt;/ref&gt;. Борис Ельцин ЗСБНХОУ-ын Парламентын байр болох Цагаан Ордонд 19-ны өглөөний 9 цагт, ЗСБНХОУ-ын Ерөнхий Сайд Иван Силаев, Дээд Зөвлөлийн дарга Руслан Хасбулатов нартай цуг Үндсэн хуулийн эсрэг төрийн эргэлт болсныг мэдэгдэв. Мөн цэргийнхнийг төрийн эргэлтэнд оролцохгүй байхыг, дээр нь Михайл Горбачевт ард түмэнд хандаж үг хэлэх боломж олгохыг шаардан, бүх нийтийн ажил хаялт зарлахыг уриаллаа&lt;ref name=russianbook&gt;{{Cite web |url=http://old.russ.ru/antolog/1991 |title=A Russian book on August 1991 events |access-date=2009-03-11 |archive-date=2011-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110522071605/http://old.russ.ru/antolog/1991/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Энэ мэдэгдэл, уриалгыг нь брошур, плакат, тараах материал хэлбэрээр Москва даяар түгээв.

Үдээс хойш Москвагийн иргэд цуглан Парламентийн ордонг хамгаалан саад хаалт босгож эхлэсэн байна&lt;ref name=russianbook/&gt;. Үдээс хойш 4 цагт, Геннадий Янаев Москва хотод онц байдал зарлан&lt;ref name=gkchppost/&gt;&lt;ref name=Kommersant79717/&gt;, 5 цагт зохион байгуулсан хэвлэлийн бага хурал дээр Горбачев амарч байгаа гэж мэдэгдэв. Гэвч түүний энэ мэдэгдэл төдийлөн итгэл үнэмшил төрүүлээгүй байна&lt;ref name=Kommersant79717/&gt;.

Энэ үед Парламентын ордонг хамгаалах үүрэг авсан Таманскийн моторжуулсан явган цэргийн дивизийн командлагч хошууч Евдокимов ЗСБНХОУ-ын удирдлагуудын тушаалыг дагахаа мэдэгдэв&lt;ref name=russianbook/&gt;&lt;ref&gt;&quot;Izvestia&quot;, 18 August 2006 {{ru icon}}[https://archive.is/20120527070704/www.izvestia.ru/hystory/article3095759]&lt;/ref&gt;. Энэ үед Ельцин нэгэн танкан дээр гарч олон нийтэд хандаж үг хэлснийг, оройн мэдээгээр улсын ТВ-ээр дамжуулжээ&lt;ref&gt;&quot;Moskovskie Novosty&quot;, 2001, No.33 {{ru icon}}{{Webarchiv|url=http://www.mn.ru/issue.php?2001-33-3 |wayback=20071127062600 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-09-26 11:18:13 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

== 8 сарын 20 ==
[[Файл:1991 coup attempt1.jpg|thumb|right|250px|Улаан талбай дээрхи танк, 1991 оны 8 сар]]
Үд дунд Янаевын томилсон, Москвагийн цэргийн дүүргийн командлагч генерал Калинин оройн 11 цагаас өглөөний 5 цагийн хооронд Москва хотод хөл хорио тогтоож байгааг зарлав&lt;ref name=russianbook/&gt;&lt;ref name=NovayaGazeta51/&gt;&lt;ref name=Kommersant79720/&gt;. Уг хөл хорио нь удахгүй Парламентийн Ордон руу цэргийн хүчээр дайралт хийх гэж байна гэж ойлгогдож байв. 

Парламентын ордныг хамгаалагчид бэлтгэж эхлэв. Хамгаалагчдын зарим нь зэвсэгтэй байсан ч, ихэнх нь сайн дурынхан, тэд ямар ч зэвсэггүй байлаа. ЗСБНХОУ-ын удирдлагуудад үнэнч гэдгээ илэрхийлж байсан хошууч Евдикомовын захиргаанд байсан танкууд тэр орой парламентийн ордныг орхин явжээ&lt;ref name=Nezavisimoe&gt;{{ru icon}} [http://nvo.ng.ru/history/2006-08-18/1_19aug91.html &quot;Nezavisimoe Voiennoye Obozrenie&quot;], 18 August 2006&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Kommersant79717/&gt;.  Уг ордныг хамгаалах штабыг ЗСБНХОУ-ын Ардын депутат, генерал [[Константин Кобец]] толгойлов. Түүний мэдэлд сайн дураар ордонг хамгаалахаар нилээн хэдэн тооны генералууд, ахлах офицерууд ирсний зарим нь тэтгэвэртээ гарсан хөгшчүүд байлаа&lt;ref name=Nezavisimoe/&gt;&lt;ref name=heroes&gt;[http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=1201 Russian site on Heroes of the Soviet Union]&lt;/ref&gt;.

8 сарын 20-ны үдээс хойш Крючков, Язов, Пуго нар Парламентын ордон руу дайрах шийдвэр гаргалаа. Энэ шийдвэрийг ОБХ-ны гишүүд дэмжив. Крючковын орлогч АХГ-ын генерал Агеев, Язовын орлогч армийн генерал Ачалов нарын төлөвлөсөн дайралтын ажиллагааг &quot;Аянга&quot; гэж нэрлэсэн байна. Уг ажиллагаанд Альфа болон Вимпел Групп, АХГ-ын тусгай тасаг, Москвагийн цагдаагийн тусгай тасаг, Дотоодын цэргийн Дзержинскийн дивиз, танк болон нисдэг тэрэг оролцохоор төлөвлсөн байна. Уг ажиллагааг гардан гүйцэтгэх Альфа группын командлагч генерал [[Виктор Карпухин]], Вимпел группийн командлагч хурандаа [[Бесков]] нар, нөхцөл байдлыг газар дээр нь тандан үзсэнийхээ дараа, их хэмжээний цус урсах учраас уг операцыг хохирол багатай хэрэгжүүлэх ямар ч боломжгүй байна гэж Агеевыг ятгасан байна&lt;ref name=91internalkgbreport/&gt;&lt;ref name=NovayaGazeta51/&gt;&lt;ref name=Timeline/&gt;&lt;ref name=Argumenty&gt;[http://nd.flb.ru/?path=3&amp;info_id=1222&amp;text_version=19 &quot;Argumenty i Facty&quot;]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 15 August 2001&lt;/ref&gt;. Мөн энэ үед [[Александр Лебедь]] агаарын цэргийн командлагч [[Павел Грачев]]тай зөвшилцөн, Парламентын ордонд нууцаар очин Хамгаалах штабынханд, дайралт шөнийн 02 цагт эхлэнэ гэдгийг мэдэгдэв&lt;ref name=Timeline/&gt;&lt;ref name=Argumenty/&gt;.

== 8 сарын 21 ==
Шөнийн 01 цагийн орчимд Парламентийн ордноос холгүй газар Таманскийн моторжуулсан явган цэргийн дивизийн хуягтуудын явах замыг иргэд,  троллейбус болон хот цэвэрлэх машинуудаар хаасан байна. Хуягтны харах цонхыг халхлах гэж оролдсон [[Дмитрий Комар]] (энгийн иргэн) буудуулж нас барав. Түүнд туслахаар очсон [[Владимир Усав]], мөн [[Илья Кричевский]] нар буудуулж нас нөгчив. Дээр нь хэд хэдэн хүмүүс шархдав. Иргэд хуягтад гал тавьж шатаасан ч цэрэг алагдсангүй&lt;ref&gt;A Russian site on Ilya Krichevskiy[https://web.archive.org/web/20090526020952/http://www.geocities.com/SoHo/Village/4988/pbl/pbl-8.html]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=heroes/&gt;&lt;ref name=Kommersant79717/&gt;.

Альфа болон Вимпел бүлгүүд төлөвлөж байсныхаа дагуу Парламентын ордон руу дайрсангүй. Язов цэргүүдийг Москвагаас гаргах тушаал өгөв.

Өглөөний 8 цагт цэргүүд Москвагаас гарч эхэллээ. ОБХ-ын гишүүд БХЯ-нд цуглан цаашид яахаа хэлэлцсэн ч, тодорхой шийдэлд хүрсэнгүй, зөвхөн Михайль Горабчевтай дахин хэлэлцээ хийхээр Крым рүү төлөөлөгчид илгээх шийдвэр гаргажээ. [[Владимир Крючков]], [[Дмитрий Язов]], [[Олег Бакланов]], [[Александер Тизяков]], ЗХУ-ын Дээд зөвлөлийн [[Анатолий Лукьянов]], Коммунист намын ерөнхий нарийн бичгийн дарга (ЕНБД) [[Владимир Ивашко]] нар Крымь рүү нисэв. Гэвч Горбачев тэднийг хүлээж авахаас татгалзсан байна. Зуслангийн холбоо харилцааг сэргээсний дараа Горбачев ОБХ-ын бүх шийдвэрийг хүчингүй болгож, гишүүдийг нь төрийн албан тушаалаас нь зайлуулав. ЗХУ-ын Ерөнхий Прокурорын алба төрийн эргэлт хийх гэсэн уг оролдлогыг мөрдөн байцааж эхэллээ&lt;ref name=Timeline/&gt;&lt;ref name=russianbook/&gt;.

== АНУ-ын оролцоо ==
Кристофер Андрью &quot;Зөвхөн Ерөнхийлөгчийн Нүдэнд&quot; (For the President's Eyes Only) хэмээх номондоо, энэхүү төрийн эргэлт хийх оролдлогын үеэр АНУ шийдвэрлэх үүрэгтэй оролцсон тухай, нууцын зэрэглэлд байсан мэдээллүүдийн тухай өгүүлсэн байдаг. АНУ-ын Үндэсний Аюулгүй Байдлын Агентлаг (ҮАБА), Крючков, Язов нарын ЗХУ-ын цэргийн өндөр албан тушаалтнуудтай ярьсан яриаг нууцаар чагнасан тайлангаа ерөнхийлөгч [[Жорж Буш]]д мэдэгдсэн байна. Уг тайлангаас үзвэл цэргийнхэн төрийн эргэлтийг төдийлөн дэмжихгүй байв. Зарим нь бүр Москвагаас дуудлага хүлээж авахаасаа ч татгалзаж байсан байна. Буш энэ тухай мэдээллийг Оросын ерөнхийлөгч [[Борис Ельцин]]д хүргүүлэх хэрэгтэй гэсэн шийдвэр гарган, Москва дахь [[АНУ]]-ын элчин сайдын яамны холбоо харилцааны мэргэжилтнүүдэд АНУ-ын цэргийн удирдлагуудыг Ельцинтэй шууд холбогдох боломж гаргах даалгавар өгөв. Дээрхи мэдээллийг Ельцинтэй хуваалцсанаар, Оросын цэргийн холбоог цаашид үр дүнтэй тагнах боломжоо алдана гэж АНУ-ын ҮАБА Бушийн шийдвэрийг эсэргүүцсэн ч, ерөнхийлөгч төрийн эргэлтийг зогсоох нь юу юунаас илүү чухал гэж үзсэн гэдэг.

== Үйл явдлын үр дагавар ==
Михайл Горбачев Москвад нисч ирэв. Крючков, Язов, Александер Тизяков нарыг Москвад 8 сарын 22-ны үүрээр Москвад эргэж ирэхэд нь нисэх буудал дээр, 8 сарын 22-нд Пугог, 23-нд Павлов, Василий Стародубцев нарыг баривчлав. Олег Бакланов, Валерий Болдин, Олег Шенин нарыг 8 сарын 24-нд баривчилсан байна&lt;ref name=Timeline/&gt;.

Нилээд олон мужийн дарга нар, гүйцэтгэх хороодын дарга нар ОБХ-г дэмжиж байсан тул 8 сарын 21-нд ЗСБНХОУ-ын Дээд зөвлөлөөс №1626 тоот тогтоол гарган, хэдийгээр тэр үед хүчин төгөлдөр байсан ЗСБНХОУ-ын үндсэн хуулинд харшилж байсан ч ерөнхийлөгч Борис Ельцинд мужийн захирагч нарыг шинээр томилох эрх мэдэл олгожээ&lt;ref name=Konsultant&gt;Konsultant+ (Russian legal database)&lt;/ref&gt;.

8 сарын 22-нд ЗСБНХОУ-ын Дээд Зөвлөлийн №1627/1-1 тоот тогтоолоор, ЗХУ-ын далбааг хэрэглэхээс татгалзан, Оросын уламжлалт цагаан-цэнхэр-улаан далбааг албан ёсны төрийн далбаа болгох шийд гаргалаа.

8 сарын 23-24-нд шилжих шөнө КГБ-ын байшингийн өмнөх талбай дахь ЗХУ-ын нууц албаны анхны толгойлогч Феликс Дзержинскийн хөшөөг бууулгав.

8 сарын 24-нд Москвагийн олон мянган хүн талийгаач Дмитрий Комар, Владимир Усов, Илъя Кричевский нарын оршуулах ёслолд оролцов. Тэдэнд ЗХУ-ын Баатар цолыг нөхөн олгосон байна.

=== Коммунист намын төгсгөл ===
8 сарын 24-нд Михайл Горбачев Коммунист Намын ЕНБД-ын ажлаас чөлөөлөгөн&lt;ref name=Timeline/&gt;, түүний оронд үүрэг гүйцэтгэгчээр Владимир Ивашко 8 сарын 29 хүртэл ажиллажээ.

8 сарын 24-нд Оросын Ерөнхийлөгч Борис Ельцины 83 тоот зарлигаар Коммунист намын архивыг улсын архивт, 8 сарын 25-ны 90 тоот зарлигаар уг намын өмчийг төрийн мэдэлд шилжүүлэв&lt;ref name=Konsultant/&gt;.

11 сарын 6-нд гарсан Борис Ельцин №169 тоот зарлигаар Коммунист намыг Орос улсад хориглосон байна&lt;ref name=Konsultant/&gt;. 
 
=== ЗХУ-ын задрал ===
8 сарын 24-нд Украины Дээд зөвлөл Украин Улсын Тусгаар Тогтнолын тунхагийг баталж, тунхагийг дэмжих талаар санал асуулга явуулах шийд гаргав.

8 сарын 27-нд Молдавын Дээд зөвлөл Молдав улс ЗХУ-аас гарч, тусгаар тогтнолоо тунхаглаж байгаагаа, 8 сарын 30, 31-нд [[Азербайжан]]ы Дээд зөвлөл, [[Киргиз]]ийн Дээд зөвлөл мөн тусгаар тогтнолоо зарлав.

9 сарын 5-нд Ардын депутатуудын конгресс &quot;шилжилтийн үе дэх ЗХУ-ын бүрэн эрхийн асуудал&quot; хэмээх №2392-1 хуулийг батлав. Үүгээр ЗХУ-ын Дээд Зөвлөлийг баталлаа. 9 сарын 6-нд шинээр байгуулагдсан Дээд Зөвлөл Эстони, Латви, Литвын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрөв&lt;ref&gt;Site of RIA-Novosti (Russian news agency)[http://www.rian.ru/history/20050906/41308028.html]&lt;/ref&gt;.

9 сарын 9-нд [[Тажикистан]]ы Дээд Зөвлөл ЗХУ-аас гарч тусгаар тогтнож байгаагаа зарлав.

9-р сард Арменид тусгаар тогтнолын тухай нийтийн санал асуулга явагдав. Оролцогчдын 99 гаруй хувь нь тусгаар тогтнолыг дэмжсэнээр тус улс 9 сарын 21-нд бүрэн эрх, тусгаар тогтнолоо зарлав.

10 сарын 27-нд [[Туркменистан]]ы дээд зөвлөл ЗХУ-аас тусгаар улс болж байгаагаа тунхаглав.

Үүний дараа ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд ердөө Орос, Беларусь, Казах, Узбек дөрөв үлдсэн байв.

12 сарын 1-нд Украинд санал асуулга явуулахад иргэдийн 90 гаруй хувь нь Украйны тусгаар Тогтнолын Актыг дэмжиж саналаа өгөв.

12 сарын 8-нд Орос, Украин, Беларусийн удирдагч нар Тусгаар Улсуудын Хамтын нөхөрлөл (ТУХН)-д гарын үсэг зуран, ЗХУ-ыг байгуулсан 1922 оны Холбооны улсын гэрээг хүчингүй болгов. Төв Азийн 5 Бүгд Найрамдах Улс болон Армени, Азербайжан уг нөхөрлөлд нэгдэх ёслол 1992 оны 1 сарын 21-нд болов. Гүрж 1993 он хүртэл ТУХН элсээгүй. Харин Балтын 3 улс уг нөхөрлөлд нэгдээгүй болно.

1991 оны 12 сарын 25-нд Горбачев ЗХУ-ын ерөнхийлөгчийн албан тушаалаас огцорч байгаагаа зарласны дараа [[Кремль]]д байсан алх, хадуур бүхий улаан тугийг буулгав. Ийнхүү ЗХУ оршин тогтнохоо болилоо.

=== Хуйвалдагчдыг шүүх ажиллагаа ===

ОБХ-ны гишүүд болон хамсаатнуудыг төрийн эрх булаахаар санаархсан гэсэн үндэслэлээр төрийн эсрэг гэмт хэрэг хийсэн гэж ял тулгажээ. Уг хэргийг шүүх Оросын Дээд шүүхийн Цэргийн Танхимын шүүх хурал 1993 оны 4 сарын 14-нд эхэлжээ&lt;ref&gt;&quot;Vzgliad&quot;, 18 August 2006 {{ru icon}}{{Webarchiv|url=http://vzglyad.ru/politics/2006/8/18/45786.html |wayback=20110407154904 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-10-06 08:51:56 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

1994 оны 2-р сарын 23-нд Оросын Төрийн Дум, ОБХ-ны гишүүд болон тэдний хамсаатнууд, мөн 1993 оны 10 сарын үйл явдалд оролцогчдод өршөөл үзүүлж буйгаа зарлав. Хуйвалдагчид өршөөлийг хүлээн авсан байна. Ганцхан генерал Валентин Варенников шүүхийг цааш нь үргэлжлүүлэхийг шаарджээ. 1994 оны 8 сарын 11-ны шүүх хурлаар түүнийг буруугүй хэмээн цагаатгасан байна&lt;ref name=Timeline/&gt;.

=== Парламентын комисс ===

1991 онд Лев Пономарёваар ахлуулсан төрийн эргэлтийн учир шалтгааныг шалган тогтоох парламентын комисс байгуулагдсан ч, 1992 онд Руслан Хасбулатовын шаардлагаар уг комиссын ажиллагааг зогсоож, тараасан байна.

== Мөн үзэх ==
* [[ЗХУ]]

== Ишлэл ==
{{reflist}}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|1991 coup d'état attempt in the Soviet Union|Зөвлөлтийн 1991 оны төрийн эргэлт хийх оролдлого|3=S}}
* RUSSIA AT THE BARRICADES: EYEWITNESS ACCOUNTS OF THE MOSCOW COUP (AUGUST 1991), ed. Victoria Bonnell, Ann Copper, and Gregory Freidin. Introduction by Victoria E. Bonnell and Gregory Freidin (M.E. Sharpe, 1994). Includes the chronology of the coup, photos, and accounts from a broad cross-section of participants and eyewitnesses, including the editors.
* [http://www.ibiblio.org/pub/academic/communications/logs/report-ussr-gorbatchev IRC logs]: Transcript of internet chat from the time of the coup
* [http://ian.chard.org/stuff/un_gorby.html TASS transmissions at the time of the coup] (captured from short-wave radio transmissions, contains decoding errors)
* [https://web.archive.org/web/20051125113124/http://www.andrewcoyne.com/Essays/Newspapers/Globe%2091-96/Soviet%20coup%20analysis%20(1991).rtfd/TXT.html Andrew Coyne: Getting to the Roots of a Deserved Failure]
* [https://web.archive.org/web/20070217162124/http://archive.sptimes.ru/index.php?action_id=1&amp;i_number=696 The St. Petersburg Times #696(63), 17.08.2001] The issue of [[St. Petersburg Times (Russia)|The St. Petersburg Times]] devoted to the 10th anniversary of the coup attempt.
* [http://www.marxist.net/stalinism/collapse/script.htm?5.htm]Chronology of the Coup The USSR in 1991: The Implosion of a Superpower by Dr Robert F. Miller 
* 1991 Diplomatic Bluebook, Section 4. The Soviet Union by the Japanese Foreign Ministry 
* [http://www.memoryarchive.org/en/Moscow_Coup%2C_August_1991%2C_Anonymous]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}: Memories of an anonymous Russian in Wiki Memory Archive
* [http://www.memoryarchive.org/en/Moscow_Coup%2C_August_1991%2C_Sam_Lafranco]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}: Memories of Sam Lafranco in Wiki Memory Archive
* [https://web.archive.org/web/20080107010002/http://www.douglassmith.info/143/the-1991-soviet-coup.-a-personal-account..html Personal account and photographs of historian Douglas Smith, eyewitness to the coup]
* [http://www.youtube.com/watch?v=8VAHy76QO7o] Vadim Anatov, a programmer for Relcom (the first public ISP in the USSR) talking about the role of the Internet in resistance to the coup.

[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]
[[Ангилал:Москвагийн түүх]]
[[Ангилал:Зөвлөл Холбоот Улсын Коммунист Нам]]
[[Ангилал:Михаил Сергеевич Горбачёв]]
[[Ангилал:Төрийн эргэлт]]
[[Ангилал:ЗХУ-ын улс төр]]
[[Ангилал:1991 оны зөрчилдөөн]]</text>
      <sha1>0gtsa11bjhnbdogo1ppc6y9os8kl90t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Красноярскийн хязгаар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10668</id>
    <revision>
      <id>859067</id>
      <parentid>788529</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T10:18:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>859067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7245" sha1="1wabpyv7nuyz1f28jfltatav7qjw2gt" xml:space="preserve">{{Short description|ОХУ-ын засаг захиргааны нэгдүгээр түвшний нэгж}}
{{Distinguish|Краснодарын хязгаар}}
{{Инфобокс ОХУ-ын холбооны субъект
|mn_name  =Красноярскийн хязгаар
|ru_name  =Красноярский край
|image_map=Map of Russia (2014–2022) - Krasnoyarsk Krai.svg
|coordinates={{coord|59|53|N|91|40|E|type:adm1st_region:RU|display=inline,title}}
|image_coa=Coat of arms of Krasnoyarsk Krai.svg
|coa_caption=Красноярскийн хязгаарын төрийн сүлд
|image_flag=Flag of Krasnoyarsk Krai.svg
|flag_caption=Красноярскийн хязгаарын төрийн далбаа
|anthem       = [[Красноярскийн хязгаарын төрийн дуулал]]
|holiday      =12 сарын&amp;nbsp;7
|holiday_ref  =&lt;ref name=&quot;Holiday&quot;&gt;Красноярскийн хязгаарын дүрэм,&amp;nbsp;26-р зүйл&lt;/ref&gt;
|political_status=Хязгаар
|political_status_link=ОХУ-ын хязгаарууд
|federal_district=[[Сибирийн Холбооны тойрог|Сибирийн ХТ]]
|economic_region=[[Зүүн Сибирийн эдийн засгийн бүс|Зүүн Сибирийн ЭЗБ]]
|adm_ctr_type =Засаг захиргааны төв
|adm_ctr_name =[[Красноярск]]
|adm_ctr_name_ref=&lt;ref name=&quot;AdmCtr&quot;&gt;Красноярскийн хязгаарын дүрэм,&amp;nbsp;28-р зүйл&lt;/ref&gt;
|pop_2021census=2,856,971
|pop_2021census_rank=14-р байр
|urban_pop_2021census=79.3%
|rural_pop_2021census=20.7%
|pop_2021census_ref=&lt;ref name=&quot;2021Census2&quot;&gt;{{Ru-pop-ref|2021census}}&lt;/ref&gt;
|pop_density
|pop_density_as_of
|pop_density_ref
|pop_latest   =2858700
|pop_latest_date=March 2015
|pop_latest_ref=&lt;ref name=&quot;201503Est&quot;&gt;Krasnoyarsk Krai Territorial Branch of the [[Russian Federal State Statistics Service|Federal State Statistics Service]]. {{Webarchiv|url=http://web.krasstat.gks.ru/doklad/12/dok.htm#02-1.1 |wayback=20220314023101 |text=Социально-экономическое положение Красноярского края в январе–марте 2015 года |archiv-bot=2026-06-16 10:18:10 InternetArchiveBot }} {{in lang|ru}}&lt;/ref&gt;
|area_km2     =2366797
|area_km2_rank=2-р байр
|established_date=12 сарын&amp;nbsp;7, 1934
|established_date_ref=&lt;ref name=&quot;DateEstablished&quot;&gt;1934 оны 12-р сарын&amp;nbsp;7-ны тогтоол&lt;/ref&gt;
|license_plates=24, 84, 88, 124
|ISO=RU-KYA
|gov_as_of   =June 2020
|leader_title=[[Красноярскийн хязгаарын захирагч|Захирагч]]
|leader_title_ref=&lt;ref name=&quot;HeadLegis&quot;&gt;Красноярскийн хязгаарын дүрэм,&amp;nbsp;46-р зүйл&lt;/ref&gt;
|leader_name =[[Михаил Котюков]] (үүрэг гүйцэтгэгч)
|leader_name_ref=&lt;ref&gt;{{Cite web|date=20 April 2023|title=Krasnoyarsk Territory to be headed by Deputy Minister of Finance Kotyukov|url=https://novayagazeta.eu/articles/2023/04/20/krasnoiarskii-krai-vozglavit-zamministra-finansov-kotiukov-news|access-date=21 April 2023|website=Novay Gazeta Europe|language=ru}}&lt;/ref&gt;
|legislature =[[Красноярскийн хязгаарын хууль тогтоох хурал|Хууль тогтоох хурал]]
|legislature_ref=&lt;ref name=&quot;HeadLegis&quot; /&gt;
|website     =[http://www.krskstate.ru www.krskstate.ru]
|website_ref
|date        =September 2017
}}

'''Красноярскийн хязгаар''' ({{Lang-ru|Красноярский край}}) нь [[Оросын Холбооны Улс]]ыг бүрдүүлэгч субъектуудын нэг юм. Төв нь [[Красноярск]] хот. [[Сибирийн Холбооны тойрог]]т хамаарна. [[2007]] оны [[1 сарын 1]]-нд [[Эвенкийн автономит тойрог]], [[Таймырын автономит тойрог]] Красноярскийн хязгаарт нэгдсэн.

ОХУ дотроо газар нутгаараа [[Саха]]гийн дараа 2-т орох бөгөөд нийт нутгийн 13%-г эзэлнэ.

== Цагийн бүс ==
[[Файл:RTZ6.png|left|75px]]
[[Красноярскийн цагийн бүс]] буюу [[UTC+7]] бүст хамаарах бөгөөд [[зуны цаг]]ийн үедээ [[UTC+8]] болно.
&lt;div style=&quot;clear:left&quot;&gt;&lt;/div&gt;

== Газарзүй ==
[[Файл:RussiaKrasnoyarsk.png|left|thumb|350px|Хуучин Эвенк, Таймырын автономит тойргууд]]
Хойноос урагш 3,000 орчим км сунаж байрлана. [[Сибирь|Сибирийн]] төв хэсэгт орших бөгөөд зүүн талаара [[Саха]], [[Эрхүү муж]], өмнө талаараа [[Бүгд Найрамдах Тува Улс|Тува]], [[Хакас]], баруун талаараа [[Кемерово муж]], [[Томск муж]], [[Тюмень муж]]тай хиллэх бөгөөд хойд талаараа [[Хойд мөсөн далай]]гаар хашигдана.

== Хүн ам ==
Хүн амын ихэнх нь [[Орос үндэстэн|орос]], [[Украйн үндэстэн|украйнууд]] юм. Сибирийн уугуул оршин суугчид дөнгөж 1% орчмыг л эзэлнэ.

== Түүх ==
[[17-р зуун]]аас эхэлсэн оросуудын шилжин суурьшилт [[Сибирийн төмөр зам]] баригдсанаар эрчимжжээ.

[[1934]] онд байгуулагдахдаа Эвенкийн автономит тойрог, Таймырын автономит тойргоос гадна [[Хакасын автономит муж]]ийг багтаадаг байсан бөгөөд [[1991]] онд [[Хакас]] нь бүгд найрамдах улс болж салсан байна.

[[Иосиф Сталин]]ы үед олон орос, украйн, беларусь хүн тус хязгаарт цөлөгдөж байжээ.

== Эдийн засаг ==
Томоохон хотууд ба аж үйлдвэр, хөдөө аж ахуйн төвүүд нь өмнөд хэсэгтээ төвлөрсөн байдаг. Байгалийн баялаг элбэгтэй. ОХУ-ын [[Никель|никелийн]] 80%, [[кобальт]]ын 75%, [[зэс]]ийн 70%, [[чулуун нүүрс]]ний 16%, [[алт]]ны 10%-ыг олборлодог байна. Мөн тус улсын мод боловсруулах үйлдвэрлэлийн 20% нь ноогдоно. Металл боловсруулах, мод боловсруулах, [[цаас]]ны, химийн, [[газрын тос]]ны үйлдвэрлэл хөгжсөн. Томоохон [[усан цахилгаан станц]]уудтай.

== Эх сурвалж ==
{{Reflist}}

== Гадаад холбоос ==
{{Commonscat|Krasnoyarsk Krai|Красноярскийн хязгаар}}

{{ОХУ-ын засаг захиргааны нэгжүүд}}
{{Сибирийн холбооны тойрог}}

[[Ангилал:Красноярскийн хязгаар| ]]
[[Ангилал:Оросын холбооны муж]]
[[Ангилал:Оросын хязгаар]]</text>
      <sha1>1wabpyv7nuyz1f28jfltatav7qjw2gt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2006 он</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12133</id>
    <revision>
      <id>858939</id>
      <parentid>768637</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T17:39:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>211</id>
      </contributor>
      <comment>Iraq,_Saddam_Hussein_(222).jpg файлыг коммонсд [[c:User:Abzeronow|Abzeronow]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Iraq, Saddam Hussein (222).jpg|]].</comment>
      <origin>858939</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3561" sha1="35kak9646itfi7rufhd0qqddvipuao0" xml:space="preserve">{{Аргын жил дараалал|2006|2000-д он|21-р зуун}}
'''2006 он''' (Хоёр мянга зургаадугаар он) — Нийтийн он тоолол ([[Григорийн тоолол|аргын улирлын]])-ын 2006 дугаар он, [[жил]].
[[Файл:Naadamceremony2006.jpg|thumb|150px|2006 оны улсын наадмын нээлт]]

== Энэ онд болсон үйл явдал ==
* [[1 сарын 27]] — Австрийн [[Зальцбург]] болон дэлхий даяар хөгжмийн зохиолч [[Вольфганг Амадей Моцарт]]ын мэндэлсний 250 ойг тэмдэглэв.
* [[6 сарын 3]] — [[5 сарын 21]]-ний бүх ардын санал асуулгын дүнг үндэслэн [[Монтенегро]] хэмээх нэгэн улс тусгаар тогтносноо зарлан тунхаглав. Үүнийг ч зөвшөөрснөө баталж [[Серби ба Монтенегро]] гэж байсан улс гурван жил болоод татан буугдаж дан [[Серби]] улс болжээ.
* [[6 сарын 9]] — [[7 сарын 9]] — Германд [[2006 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2006 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ]] нэг сарын турш явагдаж [[Итали улсын хөлбөмбөгийн шигшээ баг|Италийн шигшээ баг]] түрүүлэв.
* [[6 сарын 18]] — Казах улс анх удаа «[[КазСат]]» хэмээх [[хиймэл дагуул]] дэлхийн тойрог замд оруулав. 2008 онд хяналтаас гарсан.
* [[7 сарын 1]] — [[Хөхнуур-Төвөдийн төмөр зам]] [[Лхас]]т хүрснээр Хятадын бүх муж, орны төв төмөр замаар холбогдов.
* [[7 сарын 11]] — [[7 сарын 13|13]] — [[Монгол Улс]]ад [[Их Монгол Улс]] байгуулагдсны 800 [[жил]]ийн ойг тэмдэглэн наадав.
* [[9 сарын 19]] — [[Тайланд]]ад цэргийнхэн төр эргүүлж [[Таксин Чиннават]] ерөнхийлөгчийн албанаас огцров.

== Энэ онд төрсөн хүн ==
:''[[:Ангилал:2006 онд төрсөн]] хуудсаас дэлгэрүүлэх''

== Энэ онд өнгөрсөн хүмүүс ==
:''Дэлгэрэнгүй: [[:Ангилал:2006 онд өнгөрсөн]]''
* [[1 сарын 22]] - Монголын эстрадын дуучин [[Буурангийн Нандинцэцэг]] 
* [[3 сарын 11]] — Сербийн улс төрч [[Слободан Милошевич]]
* [[11 сарын 17]] — Унгарын хөлбөмбөгчин [[Пушкаш Ференц]]
* [[11 сарын 23]] — [[Орос]]ын [[тагнуулч]] [[Александр Литвиненко]]
* [[12 сарын 10]] - Чилийн улс төрч [[Аугусто Пиночет]]
* [[12 сарын 21]] - Туркмений улс төрч [[Сапармурат Ниязов]]
* [[12 сарын 26]] — Америкийн улс төрч [[Жеральд Форд]]
* [[12 сарын 30]] — Иракийн улс төрч [[Саддам Хусейн]]
* нэгэн өдөр — Монголын хөгжмийн зохиолч [[Гончигийн Бирваа]]

[[Ангилал:2006 он| ]]
[[Ангилал:Он (21-р зуун)|#]]</text>
      <sha1>35kak9646itfi7rufhd0qqddvipuao0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>6 сарын 14</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16398</id>
    <revision>
      <id>858984</id>
      <parentid>789799</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T02:28:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>858984</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14304" sha1="g260uolvys5r77s32h3vgyef8rgskr9" xml:space="preserve">{{Жилийн өдрүүд|6 сарын}}
'''6 сарын 14''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 165 дахь ([[өндөр жил]] бол 166 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 200 өдөр үлдэж байна.

== Онцлох үйл явдал ==
* 1158 - Арслан зүрхт Хенри Исар мөрний эрэгт хүрснээр [[Мюнхен]] хот байгуулагдав. 
* 1216 - Баронуудын анхны тулаан: Францын хунтайж Луи Английн хаан Жонын орхин гарсан Винчестер хотыг эзэлж, удалгүй хаант улсын талаас илүү хувийг захирах болжээ.
* 1276 - Их Монголын цэргүүдээс дүрвэн зугтсан Дуанзонг хаан ширээнд залах ёслол болов. 
* 1285 - Их Монгол улс [[Вьетнам]] руу хоёр дахь удаагаа довтлов. Энэ удаад Тран гүрний хунтайжийн тэнгисийн цэргүүд Монголын флотын ихэнх хэсгийг устгажээ. 
* 1287 - Сэцэн хаан [[Хубилай хаан|Хубилай]] тулаан хийж Зүүн Монголын ноёдын хүчийг Манжуурт буулган авчээ. 
* 1381 - Английн хаан II Ричард тариачдын бослогыг өдөөн турхирагч, удирдагчидтай уулзав. 
* 1404 - Уэльсийн тусгаар тогтнолын удирдагч Овайн Глиндр өөрийгөө Уэльсийн хунтайж хэмээн зарлав. Төд удалгүй Английн хаан IV Хенригийн эсрэг Францын талтай холбоотон болжээ. 
* 1618 - Голландад Йорис Веселер анхны сонинг хэвлэжээ. 
* 1658 - Франц-Испанийн дайн: Манханы тулалдаанд Францын арми Испанийн эсрэг шийдэмгий ялалт байгуулав. 
* 1690 - Английн хаан III Уиллиам хуучин хаан II Жеймстэй тулалдахаар Ирландад нэвтэрчээ. 
* 1775 - Америкийн хувьсгал: Эх газрын Конгресс зэвсэгт хүчин үүссэн өдрөөр тус улсын армийг албан ёсоор байгуулжээ. 
* 1777 - Эх газрын хоёрдугаар конгрессын хуралдаанаар Од ба зураас бүхий далбааг төрийн далбаагаар соёрхон баталжээ. 
* 1800 - Наполеон Бонапартын арми Маренгогийн тулаанд Австричуудыг ялж, Италийг дахин байлдан дагуулав. 
* 1807 - Наполеон Бонапартын арми Польш дахь Фрийдландын тулалдаанд Оросын армийг яльж, Дөрөв дэх эвслийн дайныг эцэслэжээ. 
* 1822 - Английн инженер Чарльз Баббиж Хатан хааны одон орон судлалын нийгэмлэгт олон гишүүнт функцийг хүснэгтлэх зориулалт бүхий механик тооцоолуурыг танилцуулжээ. \
* 1830 - Францын армийн 34 мянган цэрэг [[Алжир]] руу довтлов. 
* 1846 - [[Калифорни]] мужийн Сонома хотод суурьшсан англичууд Мексикийн эрсэг бослого дэгдээж, Бүгд найрамдах Калифорни улсыг тунхаглав. 
* 1872 - Канад улсад Үйлдвэрчний эвлэлийг хуульчлав. 
* [[1900]] - [[Хавай]] муж АНУ-ын нутаг дэвсгэрт нэгджээ. 
** Германы эзэнт гүрний тэнгисийн цэргийн хүчийг хоёр дахин нэмэгдүүлэх хууль батлав. Үүнийг дагаж Англи улс ч мөн адил тэнгисийн цэргийн хүчээ нэмэгдүүлэхээр болсон юм. 
* [[1907]] - Норвеги улсад байгуулагдсан Эмэгтэйчүүдийн сонгуулийн эрхийн үндэсний холбооны удаа дараагийн үйл ажиллагааны дүнд тус улсад эмэгтэйчүүдийн санал өгөх эрхийг хуульчлав. 
* 1919 - Жон Алкок, Артур Уиттен Браун нар Атлантын далай дамнасан анхны нислэгийг үйлдэв. 
* 1926 - Бразил улс [[Үндэстнүүдийн Лиг|Үндэстнүүдийн Лигээс]] гарав. 
* 1937 - АНУ-ын [[Пеннсилвани|Пенсилвани]] муж Төрийн далбааны өдрийг албан ёсны баяр болгон тэмдэглэв. Энэ нь тус улсын түүхэнд ийм практик нэвтрүүлсэн цор ганц муж болгосон юм. 
* 1937 - АНУ марихуанын борлуулалтад татвар ногдуулахаар болов. 
* 1940 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: [[Нацист Герман]] Парисыг эзлэв. 
** Польшийн Тарнов хотын 728 улс төрийн хоригдол Освенцимын хорих лагерийн анхны хоригдлууд болжээ. 
* 1941 - Зөвлөлтийн бүрэлдэхүүнд нэгдсэн Эстони, Латви, Литва улсад олон арван мянган уугуул иргэдийг албадан гаргах кампанит ажил эхэлжээ. 
* 1944 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Британийн арми Германд эзлэгдсэн Францын Каен хотыг эзлэх хэд, хэдэн удаагийн бүтэлгүй оролдлогын дараа энэ төлөвлөгөөгөө зогсоожээ. 
* 1949 - V-2 нэртэй пуужингаар Альберт II нэртэй сармагчин 134 км-ийн өндөрт хөөрөв. Тус сармагчин сансарт хөөрсөн анхны хөхтөн амьтан болж түүхэнд үлдсэн билээ. 
* 1951 - АНУ-ын Хүн амын тооллогод UNIVAC I нэртэй компьютерийг анх удаа ашиглав. 
* 1962 - Францын нийслэл Парис хотноо Европын сансрын судалгааны байгууллага байгуулагдав. 
* 1966 - Ватинкан 1557 онд бий болсон хориотын номын жагсаалтыг албан ёсоор хүчингүйд тооцжээ. 
* 1967 - Сугар гарагийг судлах &quot;Маринер 5&quot; хөлөг хөөрчээ. 
* 1972 - Энэтхэгийн Шинэ Дели хотын нисэх буудалд газардах үеэрээ Японы иргэний агаарын тээврийн 471-р нислэг осолдож, хөлөгт зорчиж байсан 82 хүн, газарт байсан дөрвөн хүн амиа алдав. 
* 1982 - Фолклендын дайн: Тус арлын Стенли хотод Аргентин улсын арми Их Британийн армид тулгалтаар бууж өгөв. 
* 1985 - Европын эдийн засгийн нийгэмлэгийн гишүүн таван улс хилийн хяналтгүй чөлөөт аяллын бүс байгуулах [[Шенгений гэрээ|Шенгенийн гэрээнд]] гарын үсэг зуржээ. 
* 1994 - Үндэсний хоккейн лигийн [[Стэнлийн цом|Стэнлийн цомын]] шигшээ тоглолтод Ванкувер Кенакс баг Нью-Йорк Рэйнжерст долоон тоглолтод 4-3-аар хожигдов. Үүнийг эсэргүүцсэн хөгжөөн дэмжигчид бослого өдөөж улмаар 200 гаруй хүнийг баривчилжээ. Олон тооны хүн гэмтэж, бэртсэн энэхүү бослогын эдийн засгийн хохирол 1.1 сая канад доллароор хэмжигдсэн юм. 
* 2014 - Украины армийн &quot;[[ИЛ-76|Ил-76]]&quot; онгоц осолдож, хөлгийн багийн 49 хүн амиа алджээ. 
* 2017 - Их Британийн, Лондон хотын Хойд Кенсингтон дүүрэг дахь өндөр барилгад гал гарч 72 хүн амиа алдан, 74 хүн шархаджээ.

== Мэндэлсэн алдартнууд ==

* 1730 - Италийн сонгодог үеийн хөгжмийн зохиолч Антонио Саччини (1786 онд нас барсан)
* 1811 - Америкийн зохиолч, тэмцэгч Харрьет Бийчр Стоу (1896 онд нас барсан)
* 1838 - Японы гурав болон ес дэх Ерөнхий сайд, Фьелд Маршал Аритомо Ямагата (1922 онд нас барсан)
* 1856 - Оросын математикч Андрей Марков (1922 онд нас барсан)
* 1864 - Германы неврологич, сэтгэцийн нэрт эрдэмтэн [[Алойс Альцхаймер]] ([[1915]] онд нас барсан)
* 1868 - Австрийн биологич, физикч Нобелийн шагналт Карл Ландстайнер (1943 онд нас барсан)
** Германы энх тайвны төлөө тэмцэгч Анна Б.Эккстайн (1947 онд нас барсан)
* 1877 - Лондоны химийн нийгэмлэгт гишүүнээр сонгогдсон анхны эмэгтэй, Британийн биохимич Ида МакЛийн (1944 онд нас барсан)
* 1884 - Олимпын аварга, хүрэл медальт Германы усанд сэлэгч Георг Закариас (1953 онд нас барсан)
* 1894 - Перу улсын Марксист сурталч, зохиолч, яруу найрагч Хосе Карлос Мариатеги (1930 онд нас барсан)
* [[1907]] - Францын зохиолч, яруу найрагч Рене Шар (1988 онд нас барсан)
* [[1916]] - АНУ-ын жүжигчин Дороти Магуэр (2001 онд нас барсан)
* 1924 - Шотландын Нобелийн шагналт фармалогич Жеймс Блек (2010 онд нас барсан)
* 1928 - Кубын хувьсгалын удирдагч, улс төрч Эрнесто [[Че Гевара|&quot;Че&quot; Гевара]] (1967 онд нас барсан)
* 1936 - Америкийн дуучин Реналдо Бенсон (2005 онд нас барсан)
* 1943 - Америкийн хөгжмийн зохиолч Харолд Уийлэр
* 1946 - Швейцарын бизнесмен Роберт Луй-Дройфус (2009 онд нас барсан)
** АНУ-ын 45 дахь Ерөнхийлөгч [[Доналд Трамп]]
* 1954 - Америкийн жүжигчин Уилл Петтон 
* 1961 - Английн дуучин, ая зохиогч Бой Жорж 
** Америкийн сагсанбөмбөгч Сем Перкинс
* 1968 - Монгол улсын Ерөнхийлөгч [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] '''[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]'''
* 1969 - Их дуулгын 22 удаагийн аварга, талбайн теннисч Штеффи Граф
* 1971 - Америкийн сагсанбөмбөгч Брюс Боуен 
* 1972 - Софтвейрийн KDE компанийн үндэслэгч Маттиас Эттрих 
** Олимпын хошой мөнгө, дэлхийн таван удаагийн мөнгөн медальт Ямайкын халхалттай гүйгч Денни МакФарлан 
* 1978 - Олимпын хошой мөнгөн медальт Америкийн гимнастикч Анни Хетч 
* 1991 - Грекийн хөлбөмбөгч Костас Манолас
* 2000 - Канадын сагсанбөмбөгч РЖ Барретт 

== Нас барсан алдартнууд ==

* 1825 - Вашингтон Ди Си хотыг төлөвлөсөн Пьерре Чарльз Энфант (1754 онд төрсөн)
* 1877 - Английн нийгмийн шинэчлэгч Мери Карпентер (1807 онд төрсөн)
* 1886 - Оросын нэрт найруулагч, жүжгийн зохиолч Александр Островский (1823 онд төрсөн)
* [[1914]] - АНУ-ын 23 дахь дэд ерөнхийлөгч Адлай Стивенсон I (1835 онд төрсөн)
* 1946 - Гватемалын 21 дэх Ерөнхийлөгч Хорхе Убицо (1878 онд төрсөн)
* 1968 - Нобелийн шагналт Италийн яруу найрагч Сальватор Квазимодо ([[1901]] онд төрсөн) 
* 1971 - Филиппин улсын 5 дахь Ерөнхийлөгч Карлос П.Гарсиа (1896 онд төрсөн)
* 1977 - &quot;Цахиур Чулууныхан&quot; хүүхэлдэйн цувралын Фредийн дүрд дуу оруулсан жүжигчин Алан Рийд ([[1907]] онд төрсөн)
* 1991 - Английн нэрт жүжигчин Пегги Эшкрофт ([[1907]] онд төрсөн)
* 2007 - НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, Австрийн 9 дэх Ерөнхийлөгч [[Курт Вальдхайм]] ([[1918]] онд төрсөн)

== Тэмдэглэлт өдөр ==
* {{ARM}} Хэлмэгдэгсдийн дурсгалын өдөр 
* {{USA}} Төрийн далбааны өдөр 
* {{MWI}} Эрх чөлөөний өдөр 
* Олон улсын цусны донорын өдөр

----
{{Commonscat|14 June|6 сарын 14}}

[[Ангилал:Өдөр|0614]]
[[Ангилал:Зургаадугаар сарын өдөр|#14]]</text>
      <sha1>g260uolvys5r77s32h3vgyef8rgskr9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>6 сарын 15</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16399</id>
    <revision>
      <id>858931</id>
      <parentid>854048</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T15:09:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>858931</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12819" sha1="403tvloapfsodcgld7hncmjdtun4w9x" xml:space="preserve">{{Жилийн өдрүүд|6 сарын}}
'''6 сарын 15''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 166 дахь ([[өндөр жил]] бол 167 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 199 өдөр үлдэж байна.

== Онцлох үйл явдал ==
* МЭӨ 763 он - Ассиричууд нар хиртэлтийг тэмдэглэв. Хожим хойно түүхийн энэ сурвалжийг ашиглан Месопотамчууд он дараалалдаа дурджээ. 
* 844 - Ромын пап II Сержиус Италийн хаан ширээнд II Луисыг залав. 
* 1215 - Английн хаан Жон эрт цагийн Үндсэн хууль болох &quot;Магна Карта&quot;-д тамгаа дарав. 
* 1219 - Балтын тэнгис дэх Загалмайтны аян дайн: Өнөөгийн [[Таллин]] хотын орчим Данийн хаант улс ялалт байгуулж, Данийн мэдлийн Эстонийн гүнт улсыг байгуулав. 
* 1246 - Австрийн герцог II Фредерик нас нөгчив. Ингэснээр тус улсад Бабенбергийн угсааны хаанчлал төгссөн юм. 
* 1410 - Монголын хаан Өлзий Төмөр [[Онон гол]] Мин гүрэнтэй тулалдсан шийдвэрлэх тулалдаанд Юнле хааны хааны цэрэгт бут цохигдов. 
* 1607 - Виржинийн колонийн иргэд Испани, индианчуудын дайралтаас хамгаалах зорилгоор Жеймс Фортыг барьж дуусгалаа.
* 1804 - [[АНУ-ын Үндсэн хууль|АНУ-ын Үндсэн хуулийн]] 12-р нэмэлт өөрчлөлтийг [[Нью-Хэмпшир]] муж соёрхон батлав. Энэхүү өөрчлөлт нь АНУ-ын Ерөнхийлөгч, Дэд Ерөнхийлөгчийг сонгох тухай заалтыг тусгасан байдаг. 
* 1836 - [[Арканзас]] АНУ-ын 25 дахь муж болсон. 
* 1846 - 1818 онд байгуулсан Орегоны гэрээгээр АНУ болон Их Британи улс Хойд Америкийн хилийг баруун тийш Номхон далай хүртэл сунгав. 
* 1859 - Орегоны гэрээгээр Америк, Канадын/Британийн иргэдийн хооронд хилийн маргаан дэгдэв. 
* 1864 - Америкийн иргэний дайн: Петерсбургийн хоёрдугаар тулаан эхэллээ. 
* 1896 - Японы түүхэнд тохиосон хамгийн хөнөөлтэй [[Цунами|цүнами]] болов. Байгалийн гамшгийн улмаас 22 мянган хүн амиа алджээ. 
* [[1919]] - Жон Алкок, Артур Браун нар Атлантын далай дамнасан нислэгийг амжилттай үйлдэв. 
* 1920 - Версалийн гэрээний дагуу Хойд Шлесвиг Данийн мэдэлд шилжлээ. 
** [[Бүгд Найрамдах Эстон Улс|Бүгд Найрамдах Эстони улсын]] Үндсэн хууль батлагдсан.
* 1940 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: [[Нацист Герман]] Францын нийслэлийг булаан эзэлсний дараа Холбоотны арми Францын иргэдийг нүүлгэн шилжүүлж эхэллээ. 
* 1941 - [[Хо Ши Мин]] Вьетнамын тусгаар тогтнолын Лиг ([[Вьетминь]]) байгуулж, тус улсаа францын болон японы колончлогчидоос чөлөөлөхийг уриалав. 
* 1944 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: АНУ-ын арми Японы өмнөд тэнгисийн мандаттай Сайпан руу довтлов. 
** Саскачеван мужийн сонгуульд Томми Дуглас тэргүүтэй Социалист нам ялалт байгуулав. Ингэснээр Хойд Америкт орон нутгийн захиргааг анх удаагаа социалистууд байгуулах боломж бүрджээ. 
* 1954 - [[УЕФА]] буюу Европын Хөлбөмбөгийн холбоо байгуулагдав. 
* 1977 - [[Франсиско Франко|Франсиско Франкогийн]] дарангуйллаас хойш анхны чөлөөт ардчилсан сонгууль [[Испани|Испанид]] болов. 
* 1991 - Филиппин улсын [[Пинатубо]] галт уул дэлбэрэв. 20-р зууны хоёр дахь том дэлбэрэлтийн улмаас 800 гаруй хүн амь эрсэджээ. 
* 1996 - Ирландын Бүгд найрамдах улсын түр арми Английн [[Манчестер]] хотын төвд ачааны машин дэлбэлэв. Хотын төвд болсон дэлбэрэлтийн улмаас 200 хүн шархаджээ. 
* 2001 - [[Хятад|БНХАУ]], [[Орос|ОХУ]], [[Казахстан]], [[Тажикистан]], [[Киргиз]] болон [[Узбекистан|Узбекистаны]] удирдагч нар [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллагыг]] үүсгэн байгуулав. 
* 2009 - [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|ШХАБ]]-ын дээд хэмжээний уулзалт Оросын [[Екатеринбург]] хотод нээгдэв. 
* 2013 - Пакистан улсын Кветта хотод автобусанд суурилуулсан бөмбөг дэлбэрч, 25 хүн амиа алдан, 22 хүн шархадсан байна.

== Мэндэлсэн алдартнууд ==
* 1330 - Английн хунтайж Эдуард (1376 онд нас барсан)
* 1476 - Италийн модель, [[Мона Лиза|Мона Лизагийн]] гол дүр Лиза дель Жокондо (1542 онд нас барсан)
* 1755 - Францын химич, шавж судлаач Антуан Франсуа, конт де Фуркро (1809 онд нас барсан)
* 1767 - АНУ-ын долоо дахь Ерөнхийлөгч [[Эндрю Жексон]]ы гэргий Рейчел Жексон (1828 онд нас барсан)
* 1878 - Олимпын наадмын аварга Америкийн гольфчин Маргарет Эбботт (1955 онд нас барсан)
* [[1911]] - &quot;Галт тэрэг Томас&quot; хүүхэлдэйн цувралыг үндэслэгч Уилберт Овдри (1997 онд нас барсан)
* [[1914]] - ЗХУ-ын нам, төрийн удирдагч [[Юрий Андропов]] (1984 онд нас барсан)
* [[1915]] - Нобелийн шагналт Америкийн биологич Томас Хакл Уеллер (2008 онд нас барсан)
* [[1916]] - Нобелийн шагналт Америкийн эдийн засагч Херберт Э.Саймон (2001 онд нас барсан)
* [[1917]] - Нобелийн шагналт Америкийн химич Жон Фенн (2010 онд нас барсан)
* [[1918]] - Чадын анхны Ерөнхийлөгч Франсуа Томбалбае (1975 онд нас барсан)
* [[1924]] - Монголын жүжигчин, дуучин [[Лувсанжамцын Цогзолмаа]]
** Израилийн долоо дахь Ерөнхийлөгч Эзер Вейзманн (2005 онд нас барсан)
* 1932 - Нью-Йорк хотын 52 дахь захирагч Марио Куомо (2015 онд нас барсан)
* 1933 - Иран улсын хоёр дахь Ерөнхийлөгч Мохаммад-Али Ражай (1981 онд нас барсан)
* 1939 - Америкийн иргэний эрхийн хүрээлэнд үүсгэн байгуулсан, Уард Коннерли
* 1943 - Данийн 38 дахь Ерөнхий сайд Поул Нируп Расмюссен 
* 1946 - Грекийн нэрт дуучин [[Демис Руссос]] (2015 онд нас барсан)
* 1948 - Америкийн мэргэжлийн хөлбөмбөгийн Супер боулын аварга дасгалжуулагч Майк Холмгрен 
* 1953 - БНХАУ-ын дарга, Коммунист намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга [[Ши Жиньпин]] 
* 1954 - Олимпын алт, хүрэл медальт Австралийн усанд сэлэгч Беверли Уитфельд (1996 онд нас барсан)
* 1956 - АНУ-ын мэргэжлийн бейсболын лигийн Дэлхийн цувралын аварга Ленс Парриш 
* 1958 - АНУ-ын мэргэжлийн бейсболын лигийн Дэлхийн цувралын аварга Уейд Боггс 
* 1960 - Олимпын аварга, хүрэл медальт Нидерландын зүлэгтэй хоккейч Мариеке ван Доорн 
* 1963 - Америкийн жүжигчин Хелен Хант 
* 1964 - &quot;Найзууд&quot; цувралын од Кортни Кокс 
** Данийн нэрт хөлбөмбөгч Михаиль Лодруп 
* 1965 - Казахстан улсын долоо дахь Ерөнхий сайд [[Карим Масимов]]
* 1966 - Латвийн 9 дэх Ерөнхийлөгч Раймондс Вежонис
* 1968 - Олимпын хошой мөнгөн медальт Унгарын усанд сэлэгч Кароли Гуттлер 
* 1969 - Америкийн реппер, жүжигчин Айс Кюб 
** Германы нэрт хаалгач Оливер Канн 
* 1973 - Америкийн жүжигчин Ниел Патрик Харрис 
* 1979 - Олимпын аварга, дэлхийн хүрэл медальт Беларусийн ойрын зайн гүйгч Юлия Нестеренко 
* 1981 - Ганийн хөлбөмбөгч Жон Пейнцил 
* 1984 - АНУ-ын мэргэжлийн бейсболын лигийн Дэлхийн цувралын гурван удаагийн аварга Тим Линсекум 
* 1992 - Египетийн нэрт хөлбөмбөгч Мохамед Сала 
* 1994 - Баск-Ганын хөлбөмбөгч Инаки Уиллиамс
* 1997 - Олимпын алт, мөнгө, Дэлхийн гурван удаагийн алтан медальт Америкийн гимнастикч Мэдисон Коциан 

== Нас барсан алдартнууд ==
* 923 - Францын хаан I Робер (866 онд төрсөн)
* 1073 - Японы эзэн хаан Го-Санжо (1034 онд төрсөн)
* 1184 - Норвегийн хаан Магнус Эрлингссон (1156 онд төрсөн)
* 1246 - Австарийн гүн II Фредерик (1219 онд төрсөн)
* 1849 - АНУ-ын 11 дэх Ерөнхийлөгч Жеймс К.Полк (1795 онд төрсөн)
* 1890 - Японы мэргэжлийн сүмогийн 10 дахь ёкозүна Үнрюү Кюүкичи (1822 онд төрсөн)
* 1971 - Нобелийн шагналт Америкийн биохимич Уенделл Мередит Стенли ([[1904]] онд төрсөн)
* 1985 - Олимпын хоёр алт, нэг мөнгөн медальт Америкийн гүйгч Энди Стенфильд (1927 онд төрсөн)
* 1991 - Нобелийн шагналт Сейн Льюсийн эдийн засагч Артур Льюс ([[1915]] онд төрсөн)
* 1996 - Америкийн нэрт дуучин Элла Фицжеральд ([[1917]] онд төрсөн)
* 2002 - Таеквондо тулааны урлагийг үндэслэгч Чой Хонг Хи ([[1918]] онд төрсөн)
* 2013 - Нобелийн шагналт Америкийн физикч Кеннетт Ж.Уилсон (1936 онд төрсөн)

== Тэмдэглэлт өдрүүд ==
* {{CRI}} Мод тарих үндэсний өдөр 
* {{DNK}} Вальдемар болон Нэгдсэний өдөр 
* {{ITA}} Инженерийн өдөр 
* {{GBR}} Үндэсний шар айргийн өдөр 

----
{{Commonscat|15 June|6 сарын 15}}

[[Ангилал:Өдөр|0615]]
[[Ангилал:Зургаадугаар сарын өдөр|#15]]</text>
      <sha1>403tvloapfsodcgld7hncmjdtun4w9x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>858945</id>
      <parentid>858931</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T22:41:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dostojewskij</username>
        <id>30144</id>
      </contributor>
      <comment>Хелен Хант ➯ [[Хелен Хант]]</comment>
      <origin>858945</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12822" sha1="joff5yns6ddrrj698x1qcd4f9ll2a9a" xml:space="preserve">{{Жилийн өдрүүд|6 сарын}}
'''6 сарын 15''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 166 дахь ([[өндөр жил]] бол 167 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 199 өдөр үлдэж байна.

== Онцлох үйл явдал ==
* МЭӨ 763 он - Ассиричууд нар хиртэлтийг тэмдэглэв. Хожим хойно түүхийн энэ сурвалжийг ашиглан Месопотамчууд он дараалалдаа дурджээ. 
* 844 - Ромын пап II Сержиус Италийн хаан ширээнд II Луисыг залав. 
* 1215 - Английн хаан Жон эрт цагийн Үндсэн хууль болох &quot;Магна Карта&quot;-д тамгаа дарав. 
* 1219 - Балтын тэнгис дэх Загалмайтны аян дайн: Өнөөгийн [[Таллин]] хотын орчим Данийн хаант улс ялалт байгуулж, Данийн мэдлийн Эстонийн гүнт улсыг байгуулав. 
* 1246 - Австрийн герцог II Фредерик нас нөгчив. Ингэснээр тус улсад Бабенбергийн угсааны хаанчлал төгссөн юм. 
* 1410 - Монголын хаан Өлзий Төмөр [[Онон гол]] Мин гүрэнтэй тулалдсан шийдвэрлэх тулалдаанд Юнле хааны хааны цэрэгт бут цохигдов. 
* 1607 - Виржинийн колонийн иргэд Испани, индианчуудын дайралтаас хамгаалах зорилгоор Жеймс Фортыг барьж дуусгалаа.
* 1804 - [[АНУ-ын Үндсэн хууль|АНУ-ын Үндсэн хуулийн]] 12-р нэмэлт өөрчлөлтийг [[Нью-Хэмпшир]] муж соёрхон батлав. Энэхүү өөрчлөлт нь АНУ-ын Ерөнхийлөгч, Дэд Ерөнхийлөгчийг сонгох тухай заалтыг тусгасан байдаг. 
* 1836 - [[Арканзас]] АНУ-ын 25 дахь муж болсон. 
* 1846 - 1818 онд байгуулсан Орегоны гэрээгээр АНУ болон Их Британи улс Хойд Америкийн хилийг баруун тийш Номхон далай хүртэл сунгав. 
* 1859 - Орегоны гэрээгээр Америк, Канадын/Британийн иргэдийн хооронд хилийн маргаан дэгдэв. 
* 1864 - Америкийн иргэний дайн: Петерсбургийн хоёрдугаар тулаан эхэллээ. 
* 1896 - Японы түүхэнд тохиосон хамгийн хөнөөлтэй [[Цунами|цүнами]] болов. Байгалийн гамшгийн улмаас 22 мянган хүн амиа алджээ. 
* [[1919]] - Жон Алкок, Артур Браун нар Атлантын далай дамнасан нислэгийг амжилттай үйлдэв. 
* 1920 - Версалийн гэрээний дагуу Хойд Шлесвиг Данийн мэдэлд шилжлээ. 
** [[Бүгд Найрамдах Эстон Улс|Бүгд Найрамдах Эстони улсын]] Үндсэн хууль батлагдсан.
* 1940 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: [[Нацист Герман]] Францын нийслэлийг булаан эзэлсний дараа Холбоотны арми Францын иргэдийг нүүлгэн шилжүүлж эхэллээ. 
* 1941 - [[Хо Ши Мин]] Вьетнамын тусгаар тогтнолын Лиг ([[Вьетминь]]) байгуулж, тус улсаа францын болон японы колончлогчидоос чөлөөлөхийг уриалав. 
* 1944 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: АНУ-ын арми Японы өмнөд тэнгисийн мандаттай Сайпан руу довтлов. 
** Саскачеван мужийн сонгуульд Томми Дуглас тэргүүтэй Социалист нам ялалт байгуулав. Ингэснээр Хойд Америкт орон нутгийн захиргааг анх удаагаа социалистууд байгуулах боломж бүрджээ. 
* 1954 - [[УЕФА]] буюу Европын Хөлбөмбөгийн холбоо байгуулагдав. 
* 1977 - [[Франсиско Франко|Франсиско Франкогийн]] дарангуйллаас хойш анхны чөлөөт ардчилсан сонгууль [[Испани|Испанид]] болов. 
* 1991 - Филиппин улсын [[Пинатубо]] галт уул дэлбэрэв. 20-р зууны хоёр дахь том дэлбэрэлтийн улмаас 800 гаруй хүн амь эрсэджээ. 
* 1996 - Ирландын Бүгд найрамдах улсын түр арми Английн [[Манчестер]] хотын төвд ачааны машин дэлбэлэв. Хотын төвд болсон дэлбэрэлтийн улмаас 200 хүн шархаджээ. 
* 2001 - [[Хятад|БНХАУ]], [[Орос|ОХУ]], [[Казахстан]], [[Тажикистан]], [[Киргиз]] болон [[Узбекистан|Узбекистаны]] удирдагч нар [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллагыг]] үүсгэн байгуулав. 
* 2009 - [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|ШХАБ]]-ын дээд хэмжээний уулзалт Оросын [[Екатеринбург]] хотод нээгдэв. 
* 2013 - Пакистан улсын Кветта хотод автобусанд суурилуулсан бөмбөг дэлбэрч, 25 хүн амиа алдан, 22 хүн шархадсан байна.

== Мэндэлсэн алдартнууд ==
* 1330 - Английн хунтайж Эдуард (1376 онд нас барсан)
* 1476 - Италийн модель, [[Мона Лиза|Мона Лизагийн]] гол дүр Лиза дель Жокондо (1542 онд нас барсан)
* 1755 - Францын химич, шавж судлаач Антуан Франсуа, конт де Фуркро (1809 онд нас барсан)
* 1767 - АНУ-ын долоо дахь Ерөнхийлөгч [[Эндрю Жексон]]ы гэргий Рейчел Жексон (1828 онд нас барсан)
* 1878 - Олимпын наадмын аварга Америкийн гольфчин Маргарет Эбботт (1955 онд нас барсан)
* [[1911]] - &quot;Галт тэрэг Томас&quot; хүүхэлдэйн цувралыг үндэслэгч Уилберт Овдри (1997 онд нас барсан)
* [[1914]] - ЗХУ-ын нам, төрийн удирдагч [[Юрий Андропов]] (1984 онд нас барсан)
* [[1915]] - Нобелийн шагналт Америкийн биологич Томас Хакл Уеллер (2008 онд нас барсан)
* [[1916]] - Нобелийн шагналт Америкийн эдийн засагч Херберт Э.Саймон (2001 онд нас барсан)
* [[1917]] - Нобелийн шагналт Америкийн химич Жон Фенн (2010 онд нас барсан)
* [[1918]] - Чадын анхны Ерөнхийлөгч Франсуа Томбалбае (1975 онд нас барсан)
* [[1924]] - Монголын жүжигчин, дуучин [[Лувсанжамцын Цогзолмаа]]
** Израилийн долоо дахь Ерөнхийлөгч Эзер Вейзманн (2005 онд нас барсан)
* 1932 - Нью-Йорк хотын 52 дахь захирагч Марио Куомо (2015 онд нас барсан)
* 1933 - Иран улсын хоёр дахь Ерөнхийлөгч Мохаммад-Али Ражай (1981 онд нас барсан)
* 1939 - Америкийн иргэний эрхийн хүрээлэнд үүсгэн байгуулсан, Уард Коннерли
* 1943 - Данийн 38 дахь Ерөнхий сайд Поул Нируп Расмюссен 
* 1946 - Грекийн нэрт дуучин [[Демис Руссос]] (2015 онд нас барсан)
* 1948 - Америкийн мэргэжлийн хөлбөмбөгийн Супер боулын аварга дасгалжуулагч Майк Холмгрен 
* 1953 - БНХАУ-ын дарга, Коммунист намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга [[Ши Жиньпин]] 
* 1954 - Олимпын алт, хүрэл медальт Австралийн усанд сэлэгч Беверли Уитфельд (1996 онд нас барсан)
* 1956 - АНУ-ын мэргэжлийн бейсболын лигийн Дэлхийн цувралын аварга Ленс Парриш 
* 1958 - АНУ-ын мэргэжлийн бейсболын лигийн Дэлхийн цувралын аварга Уейд Боггс 
* 1960 - Олимпын аварга, хүрэл медальт Нидерландын зүлэгтэй хоккейч Мариеке ван Доорн 
* 1963 - Америкийн жүжигчин [[Хелен Хант]]
* 1964 - &quot;Найзууд&quot; цувралын од Кортни Кокс 
** Данийн нэрт хөлбөмбөгч Михаиль Лодруп 
* 1965 - Казахстан улсын долоо дахь Ерөнхий сайд [[Карим Масимов]]
* 1966 - Латвийн 9 дэх Ерөнхийлөгч Раймондс Вежонис
* 1968 - Олимпын хошой мөнгөн медальт Унгарын усанд сэлэгч Кароли Гуттлер 
* 1969 - Америкийн реппер, жүжигчин Айс Кюб 
** Германы нэрт хаалгач Оливер Канн 
* 1973 - Америкийн жүжигчин Ниел Патрик Харрис 
* 1979 - Олимпын аварга, дэлхийн хүрэл медальт Беларусийн ойрын зайн гүйгч Юлия Нестеренко 
* 1981 - Ганийн хөлбөмбөгч Жон Пейнцил 
* 1984 - АНУ-ын мэргэжлийн бейсболын лигийн Дэлхийн цувралын гурван удаагийн аварга Тим Линсекум 
* 1992 - Египетийн нэрт хөлбөмбөгч Мохамед Сала 
* 1994 - Баск-Ганын хөлбөмбөгч Инаки Уиллиамс
* 1997 - Олимпын алт, мөнгө, Дэлхийн гурван удаагийн алтан медальт Америкийн гимнастикч Мэдисон Коциан 

== Нас барсан алдартнууд ==
* 923 - Францын хаан I Робер (866 онд төрсөн)
* 1073 - Японы эзэн хаан Го-Санжо (1034 онд төрсөн)
* 1184 - Норвегийн хаан Магнус Эрлингссон (1156 онд төрсөн)
* 1246 - Австарийн гүн II Фредерик (1219 онд төрсөн)
* 1849 - АНУ-ын 11 дэх Ерөнхийлөгч Жеймс К.Полк (1795 онд төрсөн)
* 1890 - Японы мэргэжлийн сүмогийн 10 дахь ёкозүна Үнрюү Кюүкичи (1822 онд төрсөн)
* 1971 - Нобелийн шагналт Америкийн биохимич Уенделл Мередит Стенли ([[1904]] онд төрсөн)
* 1985 - Олимпын хоёр алт, нэг мөнгөн медальт Америкийн гүйгч Энди Стенфильд (1927 онд төрсөн)
* 1991 - Нобелийн шагналт Сейн Льюсийн эдийн засагч Артур Льюс ([[1915]] онд төрсөн)
* 1996 - Америкийн нэрт дуучин Элла Фицжеральд ([[1917]] онд төрсөн)
* 2002 - Таеквондо тулааны урлагийг үндэслэгч Чой Хонг Хи ([[1918]] онд төрсөн)
* 2013 - Нобелийн шагналт Америкийн физикч Кеннетт Ж.Уилсон (1936 онд төрсөн)

== Тэмдэглэлт өдрүүд ==
* {{CRI}} Мод тарих үндэсний өдөр 
* {{DNK}} Вальдемар болон Нэгдсэний өдөр 
* {{ITA}} Инженерийн өдөр 
* {{GBR}} Үндэсний шар айргийн өдөр 

----
{{Commonscat|15 June|6 сарын 15}}

[[Ангилал:Өдөр|0615]]
[[Ангилал:Зургаадугаар сарын өдөр|#15]]</text>
      <sha1>joff5yns6ddrrj698x1qcd4f9ll2a9a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гэрэл зураг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22326</id>
    <revision>
      <id>859032</id>
      <parentid>858744</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T06:23:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>859032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24786" sha1="ia23qxf09igfuzyqjst0j3uzqnoa1n0" xml:space="preserve">[[Файл:Large format camera lens.jpg|thumb|right|Том форматтай камерын линз.]]
'''Гэрэл зураг-'''гэрэл зургийн хальс эсвэл электрон зураг-мэдрэгч зэрэг [[цацаргалт]] мэдрэмтгий зүйлс дээрх цацаргалтыг буулгаж авах замаар зураг үүсгэх практик, шинжлэх ухаан бөгөөд урлаг юм. Линз нь ямар нэг обьектоос ялгарах эсвэл тухайн обьект дээр тусаад хугарсан гэрлийн цацрагийн фокусыг тааруулан, камерын дотор байрлах гэрэл мэдрэмтгий гадарга дээр бодит дүрс болгон буулгахад ашиглагддаг. Улмаар электрон дүрс мэдрэгч нь дүрсийг пикселийн (нягтрал) нарийвчлалаар буулган, боловсруулж дижитал файл хэлбэрээр хадгалдаг. Зураг, видео хэлбэрээр хадгалагдсан дижитал файлыг зургийн аппаратнаас шууд үзэх, компьютер лүү хуулах, дэлгэцээр харуулах буюу студид угааж, принтерээр хэвлэн ашиглаж болдог. Гэрэл зургийг шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэл, бизнест өргөнөөр ашиглахын зэрэгцээ урлаг, уран бүтээл, харилцаа холбооны зорилгоор түгээмэл ашигладаг.

Гэрэл зургийн ач холбогдол бол түүхэн баримт болдог гол онцлогтой юм.

== Үгийн гарал зүй ==
Фотограф гэдэг үг нь Грекийн  φωτός (''phōtos'') буюу гэрэл&lt;ref&gt;[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dfa%2Fos φάος], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus&lt;/ref&gt; болон γραφή (''graphé'')  буюу зураг&lt;ref&gt;[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dgrafh%2F γραφή], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus&lt;/ref&gt; гэсэн хоёр үгний нийлбэр юм.&lt;ref&gt;Harper, Douglas. [http://www.etymonline.com/index.php?term=photograph &quot;photograph&quot;]. ''[[Online Etymology Dictionary]]''.&lt;/ref&gt;

== Түүх ==
=== Анхны технологи ===
[[File:Camera obscura box.jpg|thumb|Зураг зурахад ашиглагддаг хайрцган аппарат]]
Гэрэл зураг нь хэд хэдэн технологийн нийлбэр юм. Анхны гэрэл зураг гарахаас өмнө Хятадын философич Мо Ди болон Грекийн математикч [[Аристотель]], [[Евклид]] нар МЭӨ 4, 5-р зуунд хайрганы нүхээр гэрэл тусган зураг зурах камерны талаар дүрсэлсэн байдаг.&lt;ref&gt;Campbell, Jan (2005) ''[http://books.google.com/books?id=lOEqvkmSxhsC&amp;pg=PA114 Film and cinema spectatorship: melodrama and mimesis]''. Polity. p. 114. [[:en:Special:BookSources/074562930X|ISBN 0-7456-2930-X]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.com/?id=MTXdplfiz-cC&amp;pg=PA20&lt;/ref&gt; Хүн төрөлхтний хөгжил дэвшлийн гайхамшгийн нэг болох гэрэл зургийн түүх эртний Арабын физикч, математикч, эмч, филисофич [[Ибн-Аль-Хайсам|Ибн-Аль-Хайсамын]] нэртэй салшгүй холбоотой. Дундад зууны Европт Альхазен хэмээн алдаршсан тэрээр 965 онд төрж 1039 онд өөд болсон ба тухайн үеийнхээ хамгийн өндөр боловсролыг эзэмшиж, гэрэл, гэрлийн туяаны тухай тодорхой бүх л мэдэгдэхүүнийг тусгасан оптикийн тухай шинжлэх ухааны өгүүллээ бичжээ. Тэр үед гэрэл зургийн талаар ямар ч ойлголт байхгүй байсан боловч чухам энэ эрдэмтэн гэрэл зургийн аппарат маягийн зүйл хийсэн нь өнөөгийн бидний сонирхлыг ихэд татдаг. Үүний тулд тэрээр жирийн 1 хайрцаг авч 1 талд нь цоолж нүх гаргаад түүнийхээ өмнө хэд хэдэн лаа асаажээ. Нүхний эсрэг талд цулгай дэлгэц буюу самбар байрлуулахад уг дэлгэц буюу самбар дээр лаануудын доош харсан дүрс гардаг болохыг нээжээ. Ийнхүү Ибн-Аль-Хайсам 200 жилийн дараа харанхуй каамер хэмээх нэр хүртсэн зүйлийг нээсэн хийгээд энэ нь түүний хийдэг ердийн туршилтуудын 1 байсан тул өөрийн нээлтэндээ төдийлөн ач холбогдол өгөлгүй орхисон бөгөөд Европ тив үүнийг 200 жилийн дараа олж мэджээ.

=== Дундад зуун&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;http://jagaa.blogmn.net/21813/gerel-zurgiin-tuuhees.html&lt;/ref&gt; ===
1519 онд алдарт [[Леонардо да Винчи]] харанхуй камерийг шинжлэх ухааны ажиглалт хийхэд чухал төхөөрөмж гэж нэрлэсэн тэмдэглэл бичжээ. 1544 онд [[Нидерланд|Нидерландын]] математикч Хээма Фрийзиус түүний тусламжтайгаар нарны хиртэлтэнд анх ажиглалт хийж байсан түүхтэй. 16-р зууны дунд үед Италийн иргэн Жамбаттиссаделла Поорте харанхуй камерийн нүхэнд линз суулгах санаа төрсөн бөгөөд ингэснээр дүрсний чанарыг эрс сайжруулж, улам боловсронгуй болсон тул тэр дорхноо л аялагчид, зураачдын байнгын дагуул болжээ. Цаасан дээр гарсан оптик дүрсийг тэд үзэг харандаагаар дагуулан тодруулдаг байв. Шинжлэх ухааны лабораторит энэ нь өнөөдрийн гэрэл зургийн аппарат буюу туршлагыг бүртгэгч дуран байлаа. 

Астрономич Иохами Кээплэр суурин дээрээ эргэж, тал бүр тийш харах боломжтой, салхин тээрэмний хэмжээтэй харанхуй камерийг зохион бүтээв. Оросын эрдэмтэн [[Михаил Васильевич Ломоносов|Михаил Ломоносов]] лаборантууддаа, машинуудыг зурахад харанхуй камерийг байнга ашиглах шаардлага тавьдаг байв. Германы эрдэмтэн, физикч Крийстоф Шлайнэр харанхуй камерыг нар руу чиглүүлэв. Түүний дуран Кээплэрийн зөвлөснөөр 2 хэсэг цуглуулагч линзээс бүрдэж байснаараа [[Галилео Галилей|Галилео Галилейн]] дурангаас ялгарч байсан бөгөөд алсад буй зүйлүүдийн бодит дүрсийг дамжуулах боломжийг хангасан байна. Эрдэмтэд энэ камерийн тусламжтайгаар Галилейн нээсэн толбоноос гадна, гадаргуу дээр гарсан хаягдлууд тод ажиглагдаж буйг тогтоожээ. 

Үүнээс дахин 2 зууны дараа Францын одон орон судлаач, физикч [[Доминик Франсуа Жан Араго]] тэднийг дахин нээж “протуберац” ([[Герман хэл|герман]]. ''Protuberanzen'', лат. ''protubero'') хэмээн нэрлэжээ. Энэ үед эрдэмтэд бийр хэрэглэлгүй, зөвхөн гэрлээр зурах боломжийг шургуу судалж байлаа. Өөрөөр хэлбэл, дурангийн цуглуулж өгсөн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох хэрэгтэй байв. Харанхуй камерийг гэрэл зургийн аппарат болгон хувиргах шаардлагатай байлаа. 

=== 19-р зуун&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ===
19-р зууны хамгийн гайхамшигтай бөгөөд ач холбогдолтой нээлтүүдийн нэг болох гэрэл зургийг Нийсэфор Ньепс (1765-1833) анхны харанхуй камерийг хийсэн. Тэр гэрлийн тусламжтайгаар сийлбэр хэвлэх хэв хийхийг мөрөөдөж, чулуун бараар хэвлэх аргатай нилээд нарийн танилцаж өөрийнхээ хийж буй зүйлээ гелиографи гэж нэрлэжээ.

Мөн 1822 онд Парисын Маре гудамжинд Луи Жак Дагэр ([[Франц хэл|франц]]. ''Louis Jacques Mandé Daguerre'', 1787 —1851) “Диорама” хэмээх үзвэрийн газраа нээжээ. Тэрээр зургууд нь солигддог үзмэр хийсэн байна. Нимгэн, хагас тунгалаг даавуун дээр зурсан зургуудыг бүгдийг нь зэрэгцүүлэн сараалжуудаас зүүж байрлуулаад араас нь ээлжлэн гэрэлтүүлдэг байжээ. Үзэгчид гэгээн цагаан өдөр гэнэт шөнө болж хөгжмийн аялгуунд гоёмсог зураг харж байгаагаа гайхаж, шагшран магтаж байхад Дагэрт гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох санаа эргэлдсээр байв. Тэрээр тухайн үеийн бусад зураачдын адил харанхуй камер ашиглан зурдаг байсан бөгөөд оптикийг ч муугүй мэддэг байв. Ж.Дагэр францын зохион бүтээгч [[Жозеф Ньепс|Жозеф Нийсэфор Ньепс]] ([[Франц хэл|франц]]. ''Joseph Nicéphore Niépce''; 1765 —1833) тухай сонсоод түүнд захидал бичиж 1827 онд танилцаад 1829 онд хамтран ажиллаж, шинэчлэл хийхээр “Ноён Ньепсийн нээж ноён Дагэрийн боловсронгуй болгосон гелиографи” гэдэг нэртэй гэрээ байгуулжээ.

Дагэр Ньепсийн олж харж чадаагүй хэв-барнаас хуулбарлах, байгаа байдлаар нь зураг авах 2-ын ялгааг ойлгож хөрөг зураг нь өнгөнүүдийн хувьд зөв, тод дамжуулахыг хамгаас илүү шаарддаг учир зураг авах хугацаа 5 хоромоос хэтрэх ёсгүй хэмээн үзэж йодоор боловсруулсан мөнгөөр бүрхсэн ялтас ашиглахыг санал болгожээ. Йодот мөнгө ашигласнаар орчин үеийн гэрэл зургийн аргад тун дөхөж ирсэн хэдий ч бүр 1818 онд Английн астрономч Жон Хээршэл йодот мөнгөний харлах процессыг тиосульфит зогсоодог болохыг нээснийг тэд мэдэж чадаагүй юм.

Ньепсийг нас барсны дараа Даагэр йодот мөнгөөр богино хугацаанд позитив дүрс гаргаж бэхжүүлэх аргыг олж даагэреотип хэмээн нэрлэжээ. Энэ арга нь Ньепсийнхээс огт өөр арга байсан ч хамтын ажиллагааны гэрээ хүчин төгөлдөр хэвээр байсан тул дундынх болжээ. Даагэрийн нээсэн энэ арга маш энгийн бөгөөд түгээмэл байсан тул тэр дороо л нийтэд хүртээл болсон байна. Өөрийн дүрс-Даагэреотипийг харахыг хүсэгчид маш олон байсан ба тэдний хэрэгцээний хирээр харанхуй каамер, химийн бодисууд, дуран, мөнгөжүүлсэн ялтсуудыг үйлдвэрлэж эхлэв.Мөнгөн усны уураар дүрс тодруулах болон тиосульфитаар бэхжүүлэх аргыг ч Даагэр /Жооно Хээршэлийн нээснийг мэдэлгүйгээр/ нээжээ. Гэвч энэ бүгдийг Даагэр өөрөө санаачилсангүй, зөвхөн Ньепсийн санааг үргэлжлүүлж байж олж нээжээ.

Гелиограф анх гарснаас хойш 13 жилийн дараа буюу 1839 оны 1-р сард Парисын ШУА-ийн хурал дээр нэрт эрдэмтэн, улс төрийн зүтгэлтэн Доминик-Франсуа Араго анх Луи Дагэр, Нийсэфор Ньепс нар хавтгай метал гадаргуу дээр объектуудын гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэн авах боломжийг нээснийг илтгэжээ. Энэ үед Английн эрдэмтэн [[Уильям Тальбот|Уильям Фокс Тальбот]] ([[Англи хэл|англи]]. ''William Henry Fox Talbot''; 1800 —1877) харанхуй камер ашиглан дүрс буулгах процессыг сонирхож 1835 онд буюу ажиллаж эхэлснээсээ хойш 2 жилийн дараа, өөрийн байшин болон Лакокийн сүмийн зургийг авч чаджээ. Эдгээр зургийг 2 цагийн хугацаатай барил өгч авсан хэдий ч анхны, жинхэнэ гэрэл зургийн  негативууд /энэ нэрийг Таальбот өгчээ/ байжээ. Гэвч Тальбот туршилтаа төдхөн орхисон байна.

1839 оны 1-р сарын сүүлчээр Уильям Тальбот Лондоны Эзэн хааны нийгэмлэгийн хурал дээр өөрийн нээсэн калотайпийн аргын тухай илтгэл тавьж гэрэл зургийг боловсронгуй болгох талаар ажиллаж эхэлсэн байна. Ингээд хэдхэн сарын дараа азот хүчлийн мөнгө бүхий хальсан дээр авдаг болсноор дүрсийг ердөө л 3 хоромд буулгах боломжтой болжээ. Таальбот өөрийн аргаа шууд гаргаж тавьсан бол дагэреотипийг гаргалгүйгээр мөхөөж чадах байсан ба нэгэнт их хүч хөрөнгө зарж бүтээсэн Даагэротипийг 10 жилийн дараа калотайп шахан гаргажээ. Хожим нь энэ арга эхлээд хуурай, дараа нь нойтон желатин ялтсуудад шахагдан өөрчлөгдсөн билээ. Ийнхүү хүн төрөлхтний олон чухал нээлтийн нэг болох гэрэл зураг урлагийн болон аж үйлдвэрийн шинэ салбар болон үүсэж хөгсөн байна. Хожим бромт мөнгө, хлорт мөнгө, йодот мөнгө зэрэг бодисуудаар гэрэл мэдрүүлэн, метол, эсвэл гидрохиноноор тодруулаад тиосульфат натригаар зогсоож төрөл бүрийн гадаргууд буулгадаг болсныг өнөөгийн бид хэрэглэж байна.  

Шинжлэх ухаан техникийн дэвшлийн эрин - өнөө үед тоон програмт зураг үүсэн хөгжиж байгаа нь зарим талаараа гэрэл зургийн ач холбогдлыг бууруулсан нь гэмт хэрэгтэн этгээдүүдийн бүртгэлээр ХIХ зууны сүүл үед баруун Европыг дагуулан шуугиулж байсан Бертильонаж буюу антропометрийн хэмжил зүйн арга ХХ зууны эхэнд дактилоскопихэмээх гарын мөрний ухаанд зайгаа тавин өгсөнтэй төстэй ч бодит байдлыг дүрслэх чадал, засвар хийх, хуурамчаар үйлдсэнийг тогтоох боломж өндрөөрөө урлаг, криминалистик зэрэг салбарт үнэлж баршгүй хэвээрээ байна.

=== Хар цагаан зураг ===
Бүх гэрэл зураг эхэндээ зөвхөн хар, цагаан өнгөтэй. Хар, цагаан зураг нь саарал болон цэнхэр, бор шаргал туяатай гардаг байсан. Одоо хэр нь камераар хар, цагаан зураг дарж болохоос гадна зөвхөн хар, цагаан зураг дардаг камер ч байдаг. Мөн зураг засварлах програмуудад хар, цагаан болгох үйлдлүүд байдаг. 

=== Өнгөт зураг ===
1903 онд авсан өнгөт зураг байдаг. Тухайн үед тусгай төхөөрөмж ашиглан, маш удаан хугацааны туршид зургийг бүтээж, хэвлэдэг байсан. Өнгөтөөр зураг авах боломжийг 1840 оны үеэс судалж эхэлсэн. Эхэн үед өнгөт зураг гэрэлд цохигдох, их хугацаа шаардах гэх мэт сул талтай байсан. 1855 онд физикч [[Жеймс Клерк Максвелл]] ([[Англи хэл|англи]]. ''James Clerk Maxwell''; 1831—1879)  гурван үндсэн өнгийг тусгаарлах зарчмын талаар судалгаа гаргасан бөгөөд '''''1861''''' онд энэ зарчмын дагуу анхны өнгөт зургийг авсан. Максвелл улаан, ногоон, цэнхэр шүүлтүүр ашиглан 3 ширхэг хар, цагаан зураг авч, дараа нь нийлүүлэх замаар өнгөт зураг гаргаж авах санаа гаргажээ. 1860-аад оны сүүлээр Луйс Дукос ду Хаурон өнгөт зураг хэвлэх аргийг нээсэн. 

Улмаар хальс хийж зураг дарах камер бүтээгдэх болж 1935 он гэхэд Кодак өнгөт хальсыг нэвтрүүлсэн. Үүнтэй төстэй  &quot;''Agfacolor Neu&quot;'' хальсыг Agfa компани 1936 онд бүтээжээ. 1963 онд Поларойд компани зураг дарсны дараа 1-2 минутын дотор хэвлэн гаргах камер гаргасан байна. 1995-2005 оны хооронд дижитал камер хэрэглээнд хүчтэй нэвтрэх болсон. 

=== Дижитал гэрэл зураг  ===
1981 онд Японы [[Sony|&quot;Sony&quot;]] компани энгийн хүмүүс ашиглаж болох анхны хагас дижитал камерыг худалдаанд гаргасан. Мавика хэмээх энэхүү камер нь дүрсийг дискэнд хадгалдаг байсан бөгөөд дискэн дээр хадгалагдсан дүрсийг дэлгэцээр харах боломжтой байсан. 1991 онд Кодак анхны дижитал камер болох DCS 100-г гаргасан. Энэ камер өндөр үнэтэй байсан хэдий ч сэтгүүлч, мэргэжлийн гэрэл зурагчид өргөнөөр ашиглаж эхэлсэн байна. 

Дижитал камер нь электрон дүрс мэдрэгч ашиглан дүрсийг электрон дата болгон хадгалдаг бөгөөд өмнөх үеийн камеруудаас ялгаатай нь зураг угаах гэх мэт химийн процесс ашигладаггүй юм. Дижитал зургийг төрөл бүрийн янзалж, өөрчлөх боломжтой. Өнөөдөр дэлхий даяар дижитал камер болон ухаалаг гар утас ашиглан зураг авах болсон билээ. 

=== Нийлэг гэрэл зураг ===
Нийлэг гэрэл зураг нь компьютер орчинд авах зураг бөгөөд зураг авалт нь бодитоор зураг авч байгаа мэт загварчлагдсан байдаг. Дижитал ертөнцөд дижитал зураг авалт хийх нь бодит ертөнцөд зураг авах хэмжээ, хязгаарыг давах боломжийг бий болгосон.&lt;ref&gt;{{cite conference|url = http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html|title = Synthesis photography and architecture|last1 = Paux|first1 = Marc-Olivier|date = 1 February 2011|conference = [[Imagina]]|location = Monaco}} {{Webarchiv|url=http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html |wayback=20150402092825 |text=Synthesis photography and architecture |archiv-bot=2026-06-16 06:23:22 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;

== Камерны түүхэн хөгжил ==
&lt;!-- Images showing cameras typical for their time or cameras that were first of their kind (other suggestions for criterias?)--&gt;
&lt;gallery widths=&quot;220&quot; heights=&quot;180&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
File:Studijskifotoaparat.JPG|19-р зууны 3 хөлтэй, студийн камер
File:Box Camera.jpg|Чиглүүлээд зураг дарах [[хайрцган камер]], кино зураг авалтад ашиглагддаг анхны камер, c. 1910
File:No1-A Autographic Kodak Jr.jpg|Kodak-ийн хураадаг камер 1922
File:Leica-II-Camera-1932 cropped.jpg|[[Leica Camera|Leica-II]], [[135 мм]] кино зураг авалтын анхны камеруудын нэг, 1932
File:Contax-s.jpg|[[Contax]] S 1949&amp;nbsp;– анхны [[олон талт призмт камер]] [[Single-lens reflex camera|SLR]]
File:Polaroid Colorpack 80.jpg|Polaroid Colorpack 80 зураг хэвлэдэг камер, c 1975
File:Photography using Canon Digital IXUS 850 IS.jpg|[[Дижитал камер]], [[Canon Ixus]] загвар, c. 2000.
File:Capas-d1.jpg|Nikon D1, анхны [[digital single-lens reflex camera|digital SLR]] сурвалжлага, спортын зураг авалтад ашиглагддаг, c. 2000
File:Phone photography.jpg|[[Ухаалаг утас]], c. 2010
&lt;/gallery&gt;

== Техникийн шинж чанар ==
Камер бол зураг авах хэрэгсэл бөгөөд дуу бичлэг хураах төхөөрөмж суулгаснаар видео бичлэг хийх буюу кино зураг авалт хийх боломжтой болсон. Дижитал сорон болон электрон соронзон бүхий санах ойтой.&lt;ref&gt;http://www.dpreview.com/learn/?/glossary/&lt;/ref&gt;

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Гэрэл зураг| ]]
[[Ангилал:Дүрслэх урлагийн төрөл]]
[[Ангилал:Уран сайхны арга техник]]
[[Ангилал:Хуулбарлах техник]]</text>
      <sha1>ia23qxf09igfuzyqjst0j3uzqnoa1n0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Атеизм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24173</id>
    <revision>
      <id>859006</id>
      <parentid>858741</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T03:52:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>859006</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24415" sha1="a6m6y5k5nlikv29ioimd27jf9gaikhh" xml:space="preserve">[[Файл:Ephesians 2,12 - Greek atheos.jpg|thumb|right|250px| ''atheoi'' буюу αθεοι гэсэн &quot;бурхангүй хүмүүс&quot; хэмээх Грек үг]]
'''Атеизм''' буюу '''Шашингүйн үзэл''' гэж бурхан орших явдалд итгэхгүй байх үзэл.&lt;ref name=Nielsen-EB/&gt; Илүү давчуу байдлаар тайлбарлавал атеизм гэдэг нь [[бурхан]] тэнгэр байхгүй хэмээх үзэл юм.&lt;ref name=RoweRoutledge/&gt;&lt;ref name=oxdicphil/&gt; Өргөнөөр тайлбарлавал атеизм бол ямар нэгэн бурхан тэнгэр байдаг эсэхэд үл итгэх явдал билээ.&lt;ref name=oxdicphil/&gt;&lt;ref name=religioustolerance/&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |encyclopedia=Oxford Dictionaries |title=atheism |publisher=Oxford University Press |accessdate=2012-04-09 }} {{Webarchiv|url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |wayback=20190121124816 |text=atheism |archiv-bot=2026-06-16 03:52:17 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; Атеизмийн эсрэг&lt;ref name=reldef/&gt;&lt;ref name=OED-theism /&gt; болох [[Тейзм]] гэдэг нь ядаж нэг бурхан оршдогт итгэх явдал.&lt;ref name=OED-theism&gt;{{cite book |title=Oxford English Dictionary |edition=2nd |year=1989 |quote=Belief in a deity, or deities, as opposed to atheism}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/theism |title=Merriam-Webster Online Dictionary |quote=belief in the existence of a god or gods | accessdate=2011-04-09}}&lt;/ref&gt; Атеизмийн үзэлтэй хүнийг Атеист гэнэ.

Атеизм хэмээх үг нь Грек хэлний ἄθεος (''atheos'') буюу &quot;бурхангүй&quot; хэмээх үгнээс гаралтай бөгөөд үүнийг бүхэл нийгмээрээ бурхан тэнгэрт тахин шүтэх үзлийг эсэргүүцдэг хүмүүсийг тодорхойлдог, доош нь хийсэн утгатай үг байжээ. Чөлөөт үзэл баримтлал, эргэлзээт лавлагаа дэлгэрч, шашны шүүмжлэл ихэссэнээр тус үгийг хэрэглэх тохиолдол багасаж эхэлжээ. &lt;ref name=KArmstrong&gt;{{cite book |last=Armstrong |first=Karen |authorlink=Karen Armstrong |title=A History of God |year=1999 |publisher=London: Vintage |isbn=0-09-927367-5}}
&lt;/ref&gt;

Атеистууд нь ер бусын зүйлтэй холбоотойгоор тайлбарладаг зүйлд эргэлзээтэй ханддаг бөгөөд баттай бодит үзэл баримтлалыг энэ тэргүүнд тавьдаг хүмүүс байдаг. Атеизм нь олонход ямар нэгэн бурхан тэнгэрт итгэхгүй байхыг зөвлөдөг. Атеизмийг дэмжигч маргаанууд нь гүн ухаан, нийгэм, түүх зэрэг олон олон шинжлэх ухаанаас гаралтай. Зарим атеистууд нь төрийг шашнаас тусгаарлах үзэлтэй&lt;ref name=honderich/&gt;&lt;ref&gt;
Fales, Evan. &quot;Naturalism and Physicalism&quot;, in {{harvnb|Martin|2007|pp=122–131}}.
&lt;/ref&gt; байдаг ч хүмүүсийн дунд баримталдаг үзэл, философиуд нь ялгарах жишээтэй. Атеизм нь шашинг бодвол дэлхий ертөнцийг илүү хялбараар тайлбарладаг хэмээн олонх атеистууд хэлдэг бөгөөд ийм учраас атеизм нь бурхан байхгүйг батлах бус, эсрэгээр нь шашин нь бурхан байгаа гэдгийг тайлбарлах үүрэгтэй хэмээн үздэг.&lt;ref&gt;{{harvnb|Stenger|2007|pp=17–18}}, citing {{cite book|last=Parsons|first=Keith M.|title=God and the Burden of Proof: Plantinga, Swinburne, and the Analytical Defense of Theism|year=1989|location=Amherst, New York|publisher=Prometheus Books|isbn=978-0879755515}}&lt;/ref&gt;

Зарим шашин шүтлэгт атеизмийн дүр төрхүүд илэрдэг. Үүнд, [[Жайнизм]], [[Буддизм]], [[Хиндүизм]], [[Паган]] хөдөлгөөнүүд&lt;ref name=&quot;Neopaganism&quot;&gt;{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=RfGhUW8RdUIC&amp;pg=PA194&amp;dq=neopaganism+atheism#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=A New Vision A New Heart A Renewed Call - Volume Two|publisher=William Carey Library|quote=Although Neo-Pagans share common commitments to nature and spirit there is a diversity of beliefs and practices. Some are atheists, others are polytheists (several gods exists), some are pantheists (all is God) and others are panentheists (all is in God).|date=19 October 2009|isbn=9780878083640}}
&lt;/ref&gt; (Викка гэх мэт&lt;ref name=&quot;Wicca&quot;&gt;{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=stQQJlV9FT8C&amp;pg=PA115&amp;dq=neopaganism+atheism#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=New Religions|publisher=Chelsea House Publishers|quote=There is no universal worldview that all Neo-Pagans/Wiccans hold. One online information source indicates that depending on how the term ''God'' is defined, Neo-Pagans might be classified as monotheists, duotheists (two gods), polytheists, pantheists, or atheists.|date=19 October 2009|isbn=9780791080962}}
&lt;/ref&gt;), бурхангүй шашнууд хамаарагдана. Жайнизм болоод Буддизмийн зарим хэлбэрүүд нь бурханд итгэхийг санал болгодоггүй&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://books.google.com.vc/books?id=Jb0rCQD9NcoC&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q=atheism&amp;f=false |last=Kedar |first=Nath Tiwari |year=1997 |title=Comparative Religion |publisher=[[Motilal Banarsidass]] |isbn=81-208-0293-4 |page=50}}
&lt;/ref&gt; байхад Хиндүизм нь атеизмийг хүчинтэйд тооцдог ч дагаж мөрдөхөд хэцүү гэдэг.&lt;ref&gt;{{Cite book | last = Chakravarti| first = Sitansu| title = Hinduism, a way of life| publisher = Motilal Banarsidass Publ.| year = 1991| page = 71| url = http://books.google.com/?id=J_-rASTgw8wC&amp;pg=PA71| isbn = 978-81-208-0899-7|quote = According to Hinduism, the path of the atheist is very difficult to follow in matters of spirituality, though it is a valid one. |accessdate=2011-04-09}}
&lt;/ref&gt;

Атейзмийг тодорхойлогч шалгуурууд нь хоорондоо зөрчилддөг тул өнөө үед дэлхий дээрх Атейстуудын тоог тогтоох нь тийм ч амар биш юм.&lt;ref name=&quot;Martin2007&quot;&gt;{{cite book|last=Zuckerman|first=Phil|editor=Martin, Michael T|title=The Cambridge companion to atheism|year=2007|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England|isbn=0-521-84270-0|page=56|url=http://books.google.com/books?id=tAeFipOVx4MC&amp;pg=PA56|accessdate=2011-04-09}}
&lt;/ref&gt; Нэгэн тооцоогоор дэлхийн хүн амын 2.3% нь атеистууд, 11.9% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.&lt;ref name=&quot;Britannica demographics&quot;&gt;{{cite web
|url=http://search.eb.com/eb/article-9432620
|title=Worldwide Adherents of All Religions by Six Continental Areas, Mid-2005
|publisher=Encyclopædia Britannica
|year=2005
|accessdate=2007-04-15}}
* 2.3% Atheists: Persons professing atheism, skepticism, disbelief, or irreligion, including the militantly antireligious (opposed to all religion).
* 11.9% Nonreligious: Persons professing no religion, nonbelievers, agnostics, freethinkers, uninterested, or dereligionized secularists indifferent to all religion but not militantly so.
&lt;/ref&gt; Өөр нэг судалгаанаас харахад өөрсдийгөө атейст хэмээн тодорхойлсон хүмүүс нь барууныхны дунд хамгийн өндөр хувийг эзэлдэг, тухайлбал: [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-4 %, [[Итали]]-7%, [[Испани]]-11%, [[Их Британи]]-17%, [[Герман]]-20%, [[Франц]]-32% байдаг байна.&lt;ref name=&quot;Harris&quot;&gt;{{cite web
|url=http://www.harrisinteractive.com/news/allnewsbydate.asp?NewsID=1131
|title=Religious Views and Beliefs Vary Greatly by Country, According to the Latest Financial Times/Harris Poll
|publisher=Financial Times/Harris Interactive
|date=2006-12-20
| accessdate=2011-04-09}}
&lt;/ref&gt; Харин [[Монгол улс]]ад 2010 онд хийсэн хүн амын тооллогоор нийт хүн амын 38.6% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.&lt;ref&gt;[http://toollogo2010.mn/doc/Statistic_undsen_ur_dun.pdf 2010 оны Хүн амын тооллого, Үндсэн дүн]&lt;/ref&gt;

== Үгний гарал болоод хэрэглээ ==
Эртний Грек хэлэнд ''atheos'' (ἄθεος) нь &quot;бурхангүй&quot; хэмээх утгатай тэмдэг нэр байв. Энэ үгийг анх бурханы эсрэг, сүсэггүй хэмээх шүүмжлэлийн байдлаар хэрэглэж байжээ. МЭӨ 5-р зуунд энэ үг нь илүү утга төгөлдөршиж бурхантай харилцаа холбоог тасалсан, бурхныг үгүйсгэсэн хэмээх утгатай болов. ἀσεβής (''asebēs'') хэмээх үгийг өөрийн бурхныг үл шүтэж эсэргүүцдэг ч бусад бурхныг шүтдэг хүмүүст оноох болов. Сонгодог бичвэрүүдийн орчин үеийн хөрвүүлгээр ''atheos''-ийг &quot;atheistic&quot; буюу &quot;атеист тал руугаа&quot; гэж орчуулах нь бий. [[Цицеро]] нь тус үгийг латин хэлнээ ''atheos'' гэж хөрвүүлжээ. Анхны [[Христийн шашин]]тнууд, [[Эртний Грекийн шашин]]д итгэгчид нар тус үгийг нөгөөдөө оноож доромжилдог байжээ.

Атеист (atheist) хэмээх үг нь англи хэлнээ Атеизм хэмээх үгнээс өмнө гарч ирсэн бөгөөд анх 1566, 1571 онд хэрэглэгдэж байв. Бурхан шашин үл шүтэх хэмээх утгаар Атеист хэмээх нэршлийг хамгийн эртний үедээ 1577 оны үед хэрэглэж байжээ. Түүнтэй холбоотой үгс, нэршлүүд нь хожим бий болжээ: деист - 1621 онд, теист - 1662 онд, [[деизм]] - 1675 онд, [[теизм]] - 1678 онд. Тухайн үедээ деизм, деист хэмээх үгс нь одоогийнхоо тодорхойлолтоор явж байсан бол теизм хэмээх үг нь сүүлдээ деизмээс ялгарах болжээ.

Карен Армстронг бичихдээ 16 болон 17-р зууны үед атеист хэмээх үг нь зөвхөн доромжлол байдлаар хэрэглэгддэг байсан - хэн ч өөрийгөө атеист хэмээхгүй байх байсан гэжээ. 17-р зууны дунд үед бурханд итгэхгүй байх нь боломжгүй зүйл хэмээн үздэг байв.

18-р зууны сүүл үед Европт ''Атеизм''-г анх өөртөө олгогч үзэл хэмээн үзэх болов - үүнд, монотеист Авраамийн бурханд (Христ, Лал, Жүдизмийн бурхан) итгэхгүй байх явдлыг. 20-р зуунд даяаршил бий болсноор тус үгийг бүхий л бурханд итгэхгүй байх явдалд хэрэглэх болсон. 

Зарим Атеистууд &quot;Атеизм&quot; хэмээх үг нь хэрэгцээгүй хэмээн тайлбарладаг. Сэм Харис ''Letter to a Christian Nation'' номондоо:

&lt;blockquote&gt;''Атеизм'' хэмээх үг нь угтаа оршин тогтнох ёсгүй. Атеизм нь ердөө л ямар нэг учир шалтгаангүй шашны үзлийн эсрэг гаргадаг ухаалаг хүмүүсийн дуу авиа юм.&lt;/blockquote&gt;

=== Эерэг, сөрөг гэх ===
Философчид тухайлахад Антони Флю болон Майкл Мартин нар эерэг Атеизм-ийг сөрөг Атеизм-тай (сул дорой зөөлөн) анх эерэгцүүлэн гаргаж иржээ. Эерэг Атеизм гэдэг бол бурхан гэж байдаггүй гэх үзлийг хүлээн зөвшөөрсөн үзэл баримтлал юм. Сөрөг Атеизм нь non-theism-ийн бүхий л хэлбэрүүдийг өөртөө багтаадаг. Энэ ангиллийн дагуу хэн ч эерэг ба сөрөг Атеист биш юм. Сул дорой ба хүчтэй Атеизм нь харьцангуй сүүлийн үеийнх ба эерэг ба сөрөг Атеизм нь өмнө нь үүссэн ба тэдгээрийг философи, уран зохиол болон католик өршөөлд хэрэглэгдэж байв. Энэхүү нэршлийн доор ихэнх үл мэдэгчдийг сөрөг Атейзмууд хэмээн нэрлэж байлаа. Мартины үед тухайлахад үл мэдэгчид нь сөрөг Атеизмыг баталдаг ихэнх үл мэдэгчид нь Атеизмын талаас үзэл бодлоо илэрхийлдэг ба энэ нь theism(физм)-ээс илүү харьцуулж үздэг байна. Бурхан байхгүй хэмээх үзэл нь заримдаа итгэл үнэмшилээ хаяхад хүргэдэг. 

=== Практик атейзм ===
Практик буюу прагматик атеизмд бас анатизм ч гэж нэрлэгддэг хувь үзэл санаатнууд /хүмүүс/ нь хэрвээ бурхан гэж байгаагүй бол мөн байгалийн хуулийг ангилахгүйгээр тайлбарлах байсан гэдэг. Бурхан байгаа эсэх нь тодорхойгүй гэвч шаардлаггүй болон огт хэрэгцээгүй мэтээр төсөөлөгддөг гэвч бурхад хүний амьдралын зорилгыг тодорхойлохгүй бидэнд өдөр тутмын амьдралд нөлөөлөхгүй юм. Практик атеизмын хэлбэр нь шинжлэх ухааны харилцаа хамааралтай далд хамааралтай, энэхүү шинжлэх ухааны утга хамаарал нь байгалын ухаан юм. Натурал философийн шинжлэх ухааны аргад үндэслэн батлах /нотлох/ эсвэл шууд хүлээн зөвшөөрч түүнд бүрэн итгэж үнэмших явдал байлаа.

Практик атеизм нь дараах хэлбэртэй байна.
*Шашны оновчгүй байдал – бурханд итгэх нь хүний зан, ёс суртахуун, шашны зан үйл болон бусад ямар нэгэн үйл явдалд нөлөөлөхгүй. 
*Бурхан шашны аливаа зан үйлүүд нь оюун ухааны бөгөөд практик үйл хэргүүдээс ангид байх.
*Ялгаагүй байх- бурхан шашны асуудлуудын сонирхолд нөлөөлөхгүй байх.
*Бурхан шашин үл шүтэх үзэл санаанаас ангид байх. 

=== Онолын атеизм ===
Онолын атейзм нь бурхан байдаг гэх үзэлтэй зарчмын хувьд гарч ирсэн Үүнд:Паскалийн Вагерийн маргааны хариулт нь байдаг. Үнэндээ Онолын атеизм бол үндсэндээ онтологик болон физик онотологик юм. 

== Ишлэл ==
{{Reflist|3
|refs=
&lt;ref name=Nielsen-EB&gt;
*{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=Instead of saying that an atheist is someone who believes that it is false or probably false that there is a God, a more adequate characterization of atheism consists in the more complex claim that to be an atheist is to be someone who rejects belief in God for the following reasons...: for an anthropomorphic God, the atheist rejects belief in God because it is false or probably false that there is a God; for a nonanthropomorphic God... because the concept of such a God is either meaningless, unintelligible, contradictory, incomprehensible, or incoherent; for the God portrayed by some modern or contemporary theologians or philosophers... because the concept of God in question is such that it merely masks an atheistic substance—e.g., &quot;God&quot; is just another name for love, or ... a symbolic term for moral ideals.
|accessdate=2011-12-06 |ref=harv}}
*{{Cite encyclopedia |title=Atheism |first=Paul |last=Edwards |authorlink=Paul Edwards (philosopher) |publisher=MacMillan Reference USA (Gale)|editor=Donald M. Borchert |origyear=1967 |year=2005 |edition=2nd |encyclopedia=[[Encyclopedia of Philosophy|The Encyclopedia of Philosophy]] |volume=Vol. 1 |page=359 |isbn=9780028657806 |quote=On our definition, an 'atheist' is a person who rejects belief in God, regardless of whether or not his reason for the rejection is the claim that 'God exists' expresses a false proposition. People frequently adopt an attitude of rejection toward a position for reasons other than that it is a false proposition. It is common among contemporary philosophers, and indeed it was not uncommon in earlier centuries, to reject positions on the ground that they are meaningless. Sometimes, too, a theory is rejected on such grounds as that it is sterile or redundant or capricious, and there are many other considerations which in certain contexts are generally agreed to constitute good grounds for rejecting an assertion. |ref=harv}}(page 175 in 1967 edition)
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=RoweRoutledge&gt;
{{cite encyclopedia
|url=http://books.google.com/?id=lnuwFH_M5o0C&amp;pg=PA530&amp;lpg=PA530&amp;dq=atheism+routledge#v=onepage&amp;q=atheism%20routledge&amp;f=false |first=William L. |last=Rowe |authorlink=William L. Rowe |encyclopedia=[[Routledge Encyclopedia of Philosophy]] |title=Atheism |year=1998 |editor=Edward Craig |isbn=9780415073103 |publisher=Taylor &amp; Francis
|quote=As commonly understood, atheism is the position that affirms the nonexistence of God. So an atheist is someone who disbelieves in God, whereas a theist is someone who believes in God. Another meaning of &quot;atheism&quot; is simply nonbelief in the existence of God, rather than positive belief in the nonexistence of God. ...an atheist, in the broader sense of the term, is someone who disbelieves in every form of deity, not just the God of traditional Western theology.
|accessdate=2011-04-09
|ref=harv}}
&lt;/ref&gt;
&lt;!-- ТҮР ЗУУР ТАВЬСАН!!!!!!
&lt;ref name=agnosticism-contrast&gt;
*{{cite web|title = Atheism | url=http://www.merriam-webster.com/concise/atheism?show=0&amp;t=1323944845|work=Encyclopædia Britannica Concise|publisher=Merriam Webster|accessdate=2011-12-15 | quote = Critique and denial of metaphysical beliefs in God or divine beings. Unlike agnosticism, which leaves open the question of whether there is a God, atheism is a positive denial. It is rooted in an array of philosophical systems.}}
*{{cite book|last=Zuckerman|first=edited by Phil|title=Atheism and secularity|year=2010|publisher=Praeger|location=Santa Barbara, Calif. [u.a.]|isbn=9780313351839 | quote = A major source of these biases is the lack of clear definitions. Atheism and secularity are defined in opposition to religion, with atheism (the rejection of theism) often perceived as an extreme form of secularism (the decline of religious influence over society). But atheism is a narrow term referring to a specific belief (that there is no god), whereas secularism has various meanings, including a range of attitudes (such as religious indifference, doubt, agnosticism, and atheism) as as behaviors (such as lack of regular church attendance or disregard for traditional religious morality). }}
*{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=atheism, in general, the critique and denial of metaphysical beliefs in God or spiritual beings. As such, it is usually distinguished from theism, which affirms the reality of the divine and often seeks to demonstrate its existence. Atheism is also distinguished from agnosticism, which leaves open the question whether there is a god or not, professing to find the questions unanswered or unanswerable.
|accessdate=2011-12-06 |ref=harv}}

*{{cite web |year=1911 |url=http://www.1911encyclopedia.org/Atheism |title=Atheism |work=Encyclopædia Britannica | accessdate=2011-04-09 | quote = But dogmatic atheism is rare compared with the sceptical type, which is identical with agnosticism in so far as it denies the capacity of the mind of man to form any conception of God, but is different from it in so far as the agnostic merely holds his judgment in suspense, though, in practice, agnosticism is apt to result in an attitude towards religion which is hardly distinguishable from a passive and unaggressive atheism.}}

&lt;/ref&gt;
--&gt;
&lt;ref name=honderich&gt;
Honderich, Ted (Ed.) (1995). &quot;Humanism&quot;. ''The Oxford Companion to Philosophy''. Oxford University Press. p 376. ISBN 0-19-866132-0.
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=religioustolerance&gt;
[[Religioustolerance.org]]'s short article on [http://www.religioustolerance.org/atheist4.htm Definitions of the term &quot;Atheism&quot;] suggests that there is no consensus on the definition of the term. Most dictionaries (see the OneLook query for [http://www.onelook.com/?w=atheism&amp;ls=a &quot;atheism&quot;]) first list one of the more narrow definitions.
* {{Cite book |url=http://www.ditext.com/runes/a.html |title=Dictionary of Philosophy |first=Dagobert D.(editor) |last=Runes |authorlink=Dagobert D. Runes |year=1942 edition |publisher=Littlefield, Adams &amp; Co. Philosophical Library |location=New Jersey |isbn=0-06-463461-2 |quote=(a) the belief that there is no God; (b) Some philosophers have been called &quot;atheistic&quot; because they have not held to a belief in a personal God. Atheism in this sense means &quot;not theistic&quot;. The former meaning of the term is a literal rendering. The latter meaning is a less rigorous use of the term though widely current in the history of thought |accessdate=2011-04-09}} – entry by [[Vergilius Ferm]]
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=oxdicphil&gt;
{{cite encyclopedia |editor=Simon Blackburn |encyclopedia=The Oxford Dictionary of Philosophy |title=atheism |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&amp;entry=t98.e278 |accessdate=2011-12-05 |edition=2008 |year=2008 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |quote= Either the lack of belief that there exists a god, or the belief that there exists none. Sometimes thought itself to be more dogmatic than mere agnosticism, although atheists retort that everyone is an atheist about most gods, so they merely advance one step further.}}&lt;!--Same in 2005 edition: http://books.google.com/books?id=WHILCw0hDA4C&amp;pg=PA27&amp;dq=%22atheism%22#v=onepage&amp;q=%22atheism%22&amp;f=false --&gt;
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=reldef&gt;{{cite web |url=http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |title=Definitions: Atheism |publisher=Department of Religious Studies, University of Alabama |accessdate=2011-04-09 |archive-date=2011-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607093325/http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
}}

[[Ангилал:Атеизм| ]]</text>
      <sha1>a6m6y5k5nlikv29ioimd27jf9gaikhh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аюурбарбад буянт хаан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24306</id>
    <revision>
      <id>859007</id>
      <parentid>840365</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T03:56:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>859007</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12080" sha1="rb3od9usxkxcrah3ext1f83vt005dce" xml:space="preserve">{{Short description|1311-1320 оны хооронд Юань улсын эзэн хаан}}
{{Инфобокс хаан
| name         = Буянт хаан&lt;br/&gt;{{MongolUnicode|ᠪᠣᠶᠠᠨᠲᠦ&lt;br/&gt;ᠬᠠᠭᠠᠨ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}}&lt;br&gt;{{nobold|普顏篤汗}}&lt;br/&gt;Юанийн Рэньзун хаан&lt;br&gt;{{nobold|元仁宗}}
| title        = [[Монголын эзэнт гүрэн|Монголын эзэнт гүрний]] 8-р [[хаан]]&lt;br/&gt;([[Монголын эзэнт гүрний хуваагдал|эзэнт гүрний хуваагдлаас]] үүдэн нэрлэсэн)&lt;br/&gt;[[Хятадын эзэн хаан]]&lt;br/&gt; (4 дэх [[Юань улсын хаад|Юань улсын эзэн хаан]]))
| image        = YuanEmperorAlbumAyurbarvadaBuyantuPortrait.jpg
| caption      = Юань улсын үеийн Буянт хааны хөрөг.
| succession   = [[Юань улсын хаад|Юань улсын эзэн хаан]]
| reign        = 4 сарын 7, 1311 – 3 сарын 1, 1320
| coronation   = 4 сарын 7, 1311
| full name    = [[Монгол хэл|Монгол]]:{{MongolUnicode|ᠠᠶᠤᠷᠪᠠᠷᠪᠠᠳᠠ}}&lt;br&gt;[[Хятад хэл|Хятад]]: 愛育黎拔力八達&lt;br&gt;Аюурбарбад
| regnal name  = Буянт хаан ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠶᠠᠨᠲᠤ ᠬᠠᠭᠠᠨ}}; {{lang|zh-Hant|普顏篤汗}})
| temple name  = Рэньзун (仁宗)
| posthumous name = Шэнвэнь Чиньшяо хаан (聖文欽孝皇帝)
| era dates    = Хуанчин (皇慶, эзэн хааны баяр ёслол) 1312–1313&lt;br&gt;Янью (延祐, адислалын өргөтгөл) 1314–1320
| predecessor  = [[Хүлэг хаан]]
| successor    = [[Гэгээн хаан]]
| spouse       = [[Раднашири хатан|Хонгирад аймгийн Раднашири хатан]] &lt;br/&gt; (г.?–1320)
| spouse-type  = Хатан
| royal house  = [[Боржигин]]
| dynasty      = [[Юань улс|Юань]]
| father       = [[Дармабала]]
| mother       = [[Тажи хатан]]
| birth_date   = 4 сарын 9, 1285
| death_date   = {{Death date and age|mf=yes|1320|3|1|1285|4|9}}
| death_place  = 
| place of burial = 
}}

'''Аюурбарбад буянт хаан''' (1285 он 4 сарын 9-ий өдөр- 1320 он 3 сарын 1-ий өдөр) — [[Юань улс]]ын дөрөвдүгээр '''[[хаан]]''' байв. 1311–1320 онд төр барьсан. 

== Нэр, цол ==
Төрсөн нэр — '''Аюурбарбад''' ({{lang-sa|आयुर् पार्वत}}, ''Āyur-parvata''; ''Аюурбарвад''&lt;ref&gt;хятад галиг нэр нь Айюлибалибада (愛育黎拔力八達 ''Àiyùlíbálìbādá'')&lt;/ref&gt;). Нэхэн өргөмжилсөн монгол нэр — '''Буянт''', сүмийн хятад нэр — ''Юань Рэньзун'' (元仁宗 ''Rénzōng'').&lt;ref&gt;1312–1313 оны хятад оны цол нь ''Хуанчин'', 1314–1320 оных ''Янью''. &lt;/ref&gt; Төрсөн нэр нь ''аюур'' (насан, анагаагч)&lt;ref&gt;[https://www.wisdomlib.org/definition/ayur ayur]&lt;/ref&gt;, ''барвад'' (уул, өндөр)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://sanskritdictionary.com/parvata/131246/1 |title=parvata |access-date=2016-01-02 |archive-date=2016-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160911155934/http://sanskritdictionary.com/parvata/131246/1 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; гэсэн [[самгарди]] үгсийн нийлэмж.

== Бага нас ==
[[Боржигин]] овогт Аюурбарбад 1285 оны 4-р сарын 9-нд төрсөн. [[Дармабала|Дарамбалын]] (1264–1292) хүү, [[Чингим]]ийн (1243-1285) ач, [[Хубилай]] хааны гуч юм. [[Хонгирад]] аймгийн Таж хатнаас мэндэлсэн. [[Хайсан хүлэг хаан]]ы дүү. Аюурбарбадын багад Дарамбал эцэг нь Солонгосын [[Чэжү арал]]д цэрэг захиран сууж байсан ба 1292 онд нийслэл [[Дайду]]д ирсэн.&lt;ref&gt;Ч. Содбилэг. «Монголын Их Юань улсын түүх». 157-р тал. Улаанбаатар. 2010 он.&lt;/ref&gt;

== Ордны тэмцэл ==
1305 онд 20 настай Аюурбарбадыг [[Төмөр өлзийт хаан]] авга нь 1000 лан алт, 75000 лан мөнгө, 13 түмэн зоосоор шагнаж&lt;ref&gt;''Enkhbold Narkhuu''.[http://sunnson.blogspot.com/2015/11/blog-post_18.html Монголын Юань улсын хаад – Буянт хаан Аюурбалбад]&lt;/ref&gt; Дарамбал эцгийнх нь эзэмшил нутгийг захируулахаар [[Хөнань]] явуулсан. Мөн онд Төмөр хааны угсаа залгах Даш ханхүү таалал төгсч, Аюурбарбадын ах [[Алтайн нуруу|Алтайд]] нутагласан [[Хайсан]] ханхүү болжээ.{{citation needed}}

1307 оны 1 сард Төмөр хаан таалал төгсч, бэлэвсэн хатан [[Булган хатан|Булган]], зүүн этгээдийн Ахуудай чинсан, Булагсаг нарын ноёд хуйвалдан Мангалын хүү [[Ананд (Ань Си ван)|Ананд ван]]г хаан болгоё хэмээв. Харин баруун этгээдийн [[Хархасун]] чинсан Дарамбалын хөвүүдийг хаан сууринаа дэмжин Хуайжоуд сууж асан Аюурбарбадад элч довтолгон эл хэргийг дуулгажээ.  

Аюурбарбад, эх Таж хатан нар Дайдуд ирж Хайсаныг хаан болгоё хэмээн зөрчил хурцдаж, Хархасуны удирдлаган доорх нийслэл хотыг сахих цэргийг хөдөлгөн ордныг эзэлж Ананд ноёны талынхныг баривчлан хорьсны дараа Хөхчү, Яхуд нар Аюурбарбадыг хаан бол хэмээн ятгахад Аюурбарбад «Би энд самуун үүсгэх гэснийг баривчилж, төрийн цаазыг чангатгах гэснээс өөрөө хаан суух гэсэн юм биш. Хайсан ахыг залж сууринд өргөмжилье» хэмээжээ.&lt;ref&gt;Ч. Содбилэг. 154-155-р тал.&lt;/ref&gt;

== Ханхүү ==
Хайсан хүлэг хаан юун түрүүнд Аюурбарбад дүүг ханхүүгээр өргөмжилж алтан тамга хүртээв. Ингэхдээ Хайсан тэнгэрт халивал Аюурбарбад хаан болно. Аюурбарбад тэнгэрт халихад Хайсаны ахмад хүү, түүнийг нас барахад Аюурбарбадын хүү хаан болно гэж ээлжлэхээр тангаргалцгаажээ.

Аюурбарбад ханхүү Төвлөн засах яам, Үйл таслах яамны аливаа хэргийг 4 жил хамаарав.

== Хаан ==
Аюурбарбад 1311 оны 4 сарын 7-нд нийслэл Дайду хотын Даминдянь ордонд Юань улсын хаан сууринд заларчээ. 

=== Бичиг суртал ===
Аюурбарбад хаан бичгийн эрдэмтнийг цэргийн жанжнаас илүү эрхэмлэж байв. Монгол бичгийн хүн [[Чойжи-Одсэр]] алдарт бүтээл туурвилаа хийж байв. Хээл хахуулиар шийдэгддэг байсан түшмэдийн шалгалтын хуучин ёсыг халж шинэ журмыг батлан зарим үед өөрийн биеэр шалгалтын явцтай танилцдаг байв. 

1315 онд зарлиг буулган сударч түшмэдээр [[Чингис хаан]] болон түүний дараах хаан, сайд, жанжны намтрыг эмхтгэн бичүүлж Хааны нууц номын санд хадгалуулсан гэдэг. Түүний үед [[Тан улс]]ын Ү Жэний бичсэн «Жэнь Гуангийн төрийн товчоо» зэрэг хятад түүхэн зохиол, күнзийн сонгодог зохиол «Шүүмжлэл өгүүлэл», «Ачлалт ном», «Их суртахуй» зэргийг монгол хэлнээ орчуулуулж монгол сайд нарт уншуулж күнзийн суртлыг эрхэмлэжээ. 

=== Тэмцэл өдөөсөн нь ===
[[Файл:元青花四爱图梅瓶.jpg|thumb|Юань гүрний үеийн хөх цагаан шаазан ваар, XIV зууны дунд үе]]
Аюурбарвад буянт хаан хятад ёсыг их эрхэмлэснээс 1317 онд монгол ноёдын ширүүн эсэргүүцэлтэй тулгарав. 

1316 онд Төвлөн засах яамны баруун этгээдийн чинсан [[Тэмүдэр]]ийн ятгалгаар Хайсан хүлэг хааны гэрээс, ах дүүсийн тангаргаа зөрчиж, Хайсан ахын ахмад хүү [[Хүслэн]]г биш, өөрийн хүү [[Шадбал]]ыг ханхүүгээр өргөмжилсөн нь олны дургүйцлийг хүргэж хаан ширээний төлөө илэрхий талцлыг өдөөв.

1319 онд хаан Тэмүдэр чинсанг ханхүүгийн багш болгоход 40 гаруй түшмэл «зоргоор засгийг явуулдаг зальхай түшмэл» хэмээн эсэргүүцэхэд хаан Тэмүдэрийг шийтгэе хэмээвч Таж хатан эхийн өмгөөлөлд автсанд яаж ч чадалгүй орхижээ. 

1320 онд Хүслэнг [[Юньнань]] (замаасаа буруулсан), [[Төвтөмөр]]ийг [[Хайнань]] гээд алс холын мужийг захируулахаар илгээв.&lt;ref&gt;Ч.Содбилэг. 168-177-р тал.&lt;/ref&gt;

== Нас барсан нь ==
Хааны бие чилээрхэж 1320 оны 3-р сарын 1-ны өдөр Дайду хотын Гуантяньгун ордонд 35 насандаа тэнгэрт хальжээ. Шадбал ханхүү хааны ор залгав. Аюурбарбад хааныг «Үлэмж мэргэн тахимдуу богд хаан» (''Рэньхуй шюаньшяо'') хэмээн нэхэн өргөмжилж, «Буянт» хаан (''Рэньзун'') хэмээн нэхэн цоллов.&lt;ref&gt;Ч.Содбилэг. 177-р тал.&lt;/ref&gt;

== Гэр бүл ==
* Эцэг — боржигин овогт [[Дармабала|Дарамбал]] ван (1264–1292)
* Эх — хонгирад овогт [[Тажи хатан]]
=== Хатан ===
* [[Раднашири хатан]] — хонгирад овогтон
* Дармашир хатан&lt;ref&gt;Д.Идэр &quot;Их Юань улсын хатад&quot; УБ., 2016. 48 дахь тал&lt;/ref&gt;

=== Үр хүүхэд ===
* [[Шадбал гэгээн хаан]]
* [[Улусбуха]]
* [[Хөхлүн гүнж]], хонгирадын Дөрвөн хүргэнтэй гэрлэсэн.

== Сурвалж, тайлбар ==
{{лавлах холбоос}}

{{s-start}}
{{залгамжлал
|албан_тушаал=[[Юань улсын хаад|Их Юань Улсын Их Хаан]]
|он=1311–1320 он
|өмнө=[[Хайсан хүлэг хаан|Хайсан хүлэг]]
|дараа=[[Шадбал гэгээн хаан|Шадбал гэгээн]]
}}
{{end}}

[[Ангилал:1285 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1320 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Юань улсын хаан]]
[[Ангилал:Боржигин]]</text>
      <sha1>rb3od9usxkxcrah3ext1f83vt005dce</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ховд гол</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26419</id>
    <revision>
      <id>858973</id>
      <parentid>840543</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T02:06:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>858973</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9316" sha1="dgrddhob1c0xdfd5pd5sq9iyhcilyre" xml:space="preserve">{{Инфобокс Гол
| name            = Ховд гол
| image_name      = Khovdgol.jpg
| image_size      = 
| image_alt       =
| caption         = 
| image_map       = 
| map_size        = 
| map_alt         =
| map_caption     = 
| origin          = [[Монгол алтайн нуруу]]ы [[Хурган нуур]] 
| mouth           = [[Хар-Ус нуур]] 
| basin_countries = {{MGL}}
| location        = {{flag|Баян-Өлгий}}&lt;br /&gt;{{flag|Увс}}&lt;br /&gt;{{flag|Ховд}}
| progression     = 
| length          = 516 км
| elevation       = 2072 м
| mouth_elevation = 1157 м
| discharge       = 85 м³/с (Ховд)
| watershed       = 58,000 км²
| river_system    = [[Чоно Харайхын гол]] 
| left_tribs      =
| right_tribs     =
}}
'''Ховд гол''' нь Төв Азийн гадагш урсгацгүй ай савын гол мөрнүүд дотроо хамгийн их устайд тооцогдох Монгол дахь гол юм.

[[Алтайн нуруу|Монгол Алтайн нурууны]] тэргүүн оргил [[Алтай Таван Богд|Алтай Таван Богдын]] зүүн өмнөд мөсөн голоос эх авч урсах Цагаан гол , ховд голыг Ховдын эх гэж үздэг. Энэ хоёр гол нь [[Хотон нуур]], [[Хурган нуур]]уудыг дайран олон гол горхи нийлүүлсээр [[Их нууруудын хотгор]]ын [[Хар-Ус нуур]]т цутгана.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.medeelel.mn/index.php?page=land&amp;sm=73&amp;s=1357 |archive-is=20120904010446 |text=&quot;Ховд гол&quot; |archiv-bot=2024-11-11 17:12:38 InternetArchiveBot }}, ''Medeelel.mn''&lt;/ref&gt;

Монгол Алтайн [[Толбо нуур|Толбо]], [[Тал нуур|Тал]], [[Даян нуур|Даян]], [[Хотон нуур|Хотон]], [[Хурган нуур|Хурган]], [[Ачит нуур|Ачит]] гэх мэтийн том нуурууд илүүдэл усаа Ховд гол руу цутгана.

Монгол хадран, алтайн сугас, шаргал үхэрдэй, сибир хадран зэрэг загаснууд элбэг.

Ховд гол Алтай Таван Богдоос эх авдаг сүүн голоор сүлэгдэн алдарт Хар ус нуурыг тэжээдэг эх оронч гол юм.

Төв Азийн гадагшаа урсгалгүй ай савын гол мөрөн дотроос хамгийн том нь Ховд гол 593км урт урсаж Хар ус нуурт цутгана. Толбо, Тал, Даян, Хотон Ачит нуурууд илүүдэл усаа Ховд голд нийлүүлдэг бөгөөд Хотон, Хурган нууруудыг дайран олон гол горхийг нийлүүлсээр Хар ус нууртаа цутгадаг. Алтай таван богдын зүүн өмнөд хажуугийн мөсөн голоос эх авч урсах цагаан болон хар Ховд голуудыг Ховд голын эх гэж үздэг&quot; хэмээн &quot;Монгол орны лавлах&quot; номын 20 дугаар хуудсанд бичжээ.

Төв Азийн гадагш урсгалгүй ай савын гол мөрнүүд дотроо хамгийн их устайд тооцогдох  593км урт гол. Монгол Алтайн нурууны тэргүүн оргил Таван богдын зүүн өмнөд мөсөн голоос эх авч урсах Цагаан Ховд (Акау),  Хар Ховд (Каратыр) голуудыг Ховд голын эх гэж үздэг. Эдгээр голууд нь Хотон нуур, Хурган нууруудыг дайрч урсах замдаа олон гол горхиудыг нийлүүлсээр Их нууруудын хотгорын Хар ус нуурт цутгадаг. Харин Толбо, Тал, Даян, Хотон, Хурган, Ачит нуурууд илүүдэл усаа Ховд голд өгдөг.

Ховд голын үндсэн цутгал голууд нь Цагаан, [[Сагсай гол|Сагсай]], [[Буянт гол|Буянт]] хэмээх том голуудаас гадна Согоо, Бөхмөрөн, Өвдөг, Шивэр гэх мэт голууд юм. Нийт ус хураах талбай нь 58 000км.кв болдог ба усны сүлжээний нягтшилын хувьд Төв Азийн гадагш урсгалгүй ай савд төдийгүй Монголын бусад голууд дотор дээгүүрт орно. Ховд гол эхэн хэсэгтээ тэвш хэлбэртэй хөндийгөөр эртний мөстлөгийн морены хурдсанд хаагдаж тогтсон том жижиг олон нуур дамжин урсдаг. Алтайн сүрлэг уулсын ам хавцал бүрээс усждаг дээрх голуудад борооны уснаас гадна хур цас, мөсөн гол, гүний ус багагүй нэмэр хандив болдог байна. Ховд гол 10 дугаар сард хөлдөж, 4 дүгээр сарын шувтаргаар хайлж, цэлмэдэг бол цутгал голуудын олонх нь ёроолгүй хөлддөг байна.

ХОВД ГОЛ “ШИЖИГТИЙН ХАВЦАЛ”

Ховд аймгийн [[Эрдэнэбүрэн сум|Эрдэнэбүрэн сумын]] нутагт “Шижигтийн хавцал” гэж байдаг.

Засагт ханы сайн эр Шижигт энэхүү хавцалд орогнодог байсан тул ийнхүү нэрлэсэн гэдэг.

Зөвхөн байгалийн дуу чимээ л ноёлох Шижигтийн хавцал нь дээхэн үед монгол цэргүүдийг өстөн дайснаас аварч байсан түүхтэй бөгөөд буун дуу үл сонсогдох их усны чимээнээс сүрдсэн манж цэргүүд Шижигтийн хавцал руу айгаад ойртдоггүй байсан ажээ.

Шижигтийн хавцалын сар нь хүртэл усны хэлээр дуулдаг хэмээн домогт өгүүлсэн байх бөгөөд эрт цагт харийн ноёны гэргий болохоос татгалзсан нэгэн гоо бүсгүй энэхүү хавцалд ирж амь хоргодож, эцэст нь усанд амиа өргөж, улмаар бүсгүйн нулимс ус болон урсч, сэтгэлийн зөрчил нь дуу чимээ болж үлдсэн гэх домог бас бий.

'''ХОВД ГОЛЫН ЦЭНХЭР УЯНГА ДУУ'''&lt;ref&gt;{{Cite web|title=10.1063/1.4831988.5|url=https://doi.org/10.1063/1.4831988.5|website=Default Digital Object Group|date=2013-11-15|access-date=2025-11-28}}&lt;/ref&gt;

Үг: Б.Норовсамбуу                                                             Ая:М.Хунлиуз&lt;ref&gt;{{Citation|title=Ховд гол дуу|url=https://www.youtube.com/watch?v=DWkpaLJuX0g|date=2020-08-15|access-date=2025-11-28|last=B sambuu40}}&lt;/ref&gt;

Дуучин:М.Дариймаа МУГЖ

Ээжийн ариун хайраар

Эзэн биднээ орхиогүй 

Хилийн дээснээс алдуурч 

Хүний нутагт хулжаагүй 

Ай хө мөнгөн боргио хөөмийлсөн

Мөнхийн урсгалт мөрөн минь ээ

Хотлын сэтгэлд хоногшин дуурссан

Ховд голын минь цэнхэр уянга аа

Түмэн үеийн тэртээгээс 

Түүх хүүрнэж мяралзсан

Эх нутгийн минь шүтээн 

Эрдэнийн цэнхэр рашаан минь ээ

Ай хө мөнгөн боргио хөөмийлсөн

Мөнхийн урсгалт мөрөн минь ээ

Хотлын сэтгэлд хоногшин дуурссан

Ховд голын минь цэнхэр уянга аа

Он цагийн уртад 

Ороолох урсгал нь татраагүй

Эрин зууныг өртөөлсөн 

Эгшиг аялгуу нь тасраагүй 

Ай хө мөнгөн боргио хөөмийлсөн

Мөнхийн урсгалт мөрөн минь ээ

Хотлын сэтгэлд хоногшин дуурссан

Ховд голын минь цэнхэр уянга аа

Ай хө мөнгөн боргио хөөмийлсөн

Мөнхийн урсгалт мөрөн минь ээ

Хотлын сэтгэлд хоногшин дуурссан

Ховд голын минь цэнхэр уянга аа


== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;

{{commonscat}}

[[Ангилал:Азийн гол мөрөн]]
[[Ангилал:Монголын гол мөрөн]]
[[Ангилал:Баян-Өлгий аймгийн гол мөрөн]]
[[Ангилал:Увс аймгийн гол мөрөн‎]]
[[Ангилал:Ховд аймгийн гол мөрөн‎‎]]
[[Ангилал:Алтай Таван Богд]]


{{Mongolia-stub}}
{{river-stub}}</text>
      <sha1>dgrddhob1c0xdfd5pd5sq9iyhcilyre</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арменичууд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26748</id>
    <revision>
      <id>859005</id>
      <parentid>820907</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T03:40:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>859005</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32042" sha1="3gyxt1xymr9ux3bz6nrq9o7r2ma69u9" xml:space="preserve">{{Short description|Арменийн уугуул угсаатны бүлэг}}
{{Инфобокс үндэстэн
| group            = Арменичууд
| native_name      = {{lang|hy|Հայեր|italic=no}} &lt;small&gt;([[Армени хэл|Армени]])&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;{{lang|hy-latn|Hayer|italic=no}} &lt;small&gt;([[Армени хэлний латинчлал|Латинчлал]])&lt;/small&gt;
| image            = Map of the Armenian Diaspora in the World.svg
| image_caption    = Дэлхий даяарх [[Арменийн диаспора]]гийн газрын зураг
| population       = {{circa}} '''8&amp;nbsp;сая'''&lt;ref&gt;Өөр өөр эх сурвалжууд:
* {{Cite book|author1=Деннис Ж.Д.Сандол|title=Peace and Security in the Postmodern World: The OSCE and Conflict Resolution|date=2007-01-24|publisher=Routledge|isbn=9781134145713|page=182|quote=Армени дахь 3 сая шахам арменичууд (мөн дэлхий даяарх арменийн диаспора дахь 3-4 сая хүн) Азербайжан дахь 8 сая орчим азербайжанчуудыг 'түркүүд' гэж 'үздэг'.}}
* {{Cite book|editor1-last=Макголдрик|editor1-first=Моника|editor2-last=Жордано|editor2-first=Жо|editor3-last=Гарсиа-Прето|editor3-first=Нидиа|title=Ethnicity and Family Therapy, Third Edition|date=2005-08-18 |publisher=Guilford Press|isbn=9781606237946|page=439|edition=3|quote=Одоогийн байдлаар дэлхий даяар 6 сая орчим хүнтэй бүлэгт ийм аймшигт үзэгдлийн нөлөөллийг тооцох аргагүй юм.}}
* {{Cite book|first1=Геворг|last1=Саркисян|first2=Ани|last2=Балабанян|first3=Дензел|last3=Хэнкинсон |title=From Crisis to Stability in the Armenian Power Sector: Lessons Learned from Armenia's Energy Reform Experience|date=2006|publisher=Дэлхийн банкны хэвлэлүүд|isbn=9780821365908|page=18|edition=illustrated |quote=Тус улсын ойролцоогоор 3-6 сая диаспора нь тус улсын гадаадын шууд хөрөнгө оруулалтын гол эх үүсвэр болдог. |url=https://archive.org/details/fromcrisistostab00sarg/page/18}}
* {{Cite book|author1=Артур Г. Шарп|title=The Everything Guide to the Middle East: Understand the people, the politics, and the culture of this conflicted region|date=2011-09-15|publisher=Adams Media |isbn=9781440529122|page=137|quote=1991 онд шинээр тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Армени Улс тунхаглагдсанаас хойш дэлхийн 6 сая гаруй арменичуудын 4 сая орчим нь Ойрх Дорнодын эх орны зүүн хязгаарт амьдарч байна.}}&lt;/ref&gt; – '''11–16&amp;nbsp;сая'''&lt;ref&gt;өөр өөр эх сурвалж:
* {{Cite book|last=Фон Восс|first=Хуберта|title=Portraits of Hope: Armenians in the Contemporary World |year=2007|publisher=Berghahn Books|location=Нью-Йорк|isbn=9781845452575|page=xxv|quote=...дэлхий дээр 8 сая орчим арменичууд байдаг... }}
* {{Cite book |last=Фридман|first=Жери|title=The Armenian genocide|year=2008|publisher=Rosen Publishing Group|location=Нью-Йорк|isbn=9781404218253|page=52|quote=3.2 сая хүн амтайгаас ялгаатай нь 8 сая орчим арменичууд дэлхийн бусад орнуудад, тэр дундаа Америк, Оросын томоохон нийгэмлэгүүдийг тооцон.}}
* {{Cite book|title=Nations and Nationalism: A Global Historical Overview: A Global Historical Overview|year=2008|publisher=ABC-CLIO|location=Санта-Барбара, Калиф. |isbn=9781851099085|author=Гунтрам Х. Херб, Дэвид Х. Каплан |page=1705|quote=8 сая орчим хүн амтай, тэдний 3 сая орчим нь Зөвлөлт Холбоот Улсаас хойш тусгаар тогтносон улсад амьдардаг арменичууд өөрсдийн өвөрмөц соёл, өвөрмөц байдал, шинээр байгуулагдсан төрт улсаа алдахгүйн төлөө байнга тэмцсээр байна.}}
* {{Cite book|title=Historical dictionary of the Russian Federation|year=2010|publisher=Scarecrow Press |location=Ланхам, МД|isbn=9780810854758|author1=Роберт А. Сондерс |author2=Влад Струков|page=50}}
* {{Cite book|last=Филандр|first=С. Жорж|title=Encyclopedia of global warming and climate change|year=2008|publisher=SAGE|location=Los Angeles|isbn=9781412958783|page=77|quote=Дэлхий дээрх нийт 8 сая арменичуудын 60 орчим хувь нь гадаадад амьдардаг...}}
* {{Cite book|title=Historical dictionary of the Russian Federation|year=2010|publisher=Scarecrow Press |location=Ланхам, МД|isbn=9780810874602|author=Роберт А. Сондерс |author2=Влад Струков|page=51 |quote=Дэлхий даяар 8 сая гаруй арменичууд байдаг; Бүгд Найрамдах Армени Улсад 3.2 сая хүн оршин суудаг.}}
&lt;/ref&gt;
| popplace         = {{flag|Армени}}{{nbsp|5}}2,961,514&lt;ref&gt;[http://armstat.am/file/article/sv_03_13a_520.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181121025510/https://www.armstat.am/file/article/sv_03_13a_520.pdf |date=2018-11-21 }} հոկտեմբերի 12-21-ը Հայաստանի Հանրապետությունում
անցկացված մարդահամարի արդյունքները (Бүгд Найрамдах Армени Улсад 2011 оны 10 сард явуулсан хүн амын тооллогын үр дүн). х. 6–7. {{In lang|hy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Арменийн Соёлын яам {{Webarchiv|url=http://mincult.am/datas/media/azg.poqr.%20ev%20xorhurd%20mshak.nax.%20(1).doc |wayback=20171010143439 |text=&quot;The ethnic minorities in Armenia. Brief information&quot; |archiv-bot=2025-06-06 03:28:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010143439/http://mincult.am/datas/media/azg.poqr.%20ev%20xorhurd%20mshak.nax.%20(1).doc |date=2017-10-10 }}. As per the most recent census in 2011. {{Webarchiv|url=http://mincult.am/national_minority.html |wayback=20170216082403 |text=&quot;National minority&quot; |archiv-bot=2026-06-16 03:40:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170216082403/http://mincult.am/national_minority.html |date=2017-02-16 }}.&lt;/ref&gt;
| region1          = {{flag|Орос}}
| pop1             = 1,182,388&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |title=Национальный состав населения Российской Федерации |trans-title=ОХУ-ын хүн амын үндэсний бүтэц |format=Excel|publisher=[[ОХУ-ын Холбооны улсын статистикийн алба]]|access-date=2025-06-04|language=ru|archive-date=2016-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105043245/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls|url-status=live}}&lt;/ref&gt;–2,900,000&lt;ref&gt;{{cite book|title=Historical dictionary of the Russian Federation|year=2010|publisher=Scarecrow Press|location=Ланхам, МД. |isbn=978-0-8108-5475-8|author=Роберт А. Сондерс |author2=Влад Струков|page=50}}&lt;/ref&gt;
| region2          = {{flag|АНУ}}
| pop2             = 1,000,366&lt;ref&gt;{{cite book|title=Total ancestry categories tallied for people with one or more ancestry categories reported 2011 American Community Survey 1-Year Estimates|url=https://archive.org/details/2011AmericanCommunitySurveyAncestry|publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо|access-date=2025-06-04}}&lt;/ref&gt;–1,500,000&lt;ref&gt;
* {{cite news |last=Милликен|first=Мэри|title=Armenian-American clout buys genocide breakthrough |url=https://www.reuters.com/article/us-usa-armenians-idUSN1144509820071012|access-date=2025-06-04|date=2007-10-12|work=[[Ройтерс агентлаг]]|archive-date=2013-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105223335/http://www.reuters.com/article/2007/10/12/us-usa-armenians-idUSN1144509820071012|url-status=live}}
* {{Cite web |url=http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php?prid=1365 |title=Barack Obama on the Importance of US-Armenia Relations|date=2008-01-19|publisher=[[Америкийн Армений үндэсний хороо]]|access-date=2025-06-04|archive-date=2013-01-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6DSOLhXIG?url=http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php?prid=1365|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| region3          = {{flag|Турк}}
| pop3             = 60,000&lt;ref&gt;{{cite news|title=Foreign Ministry: 89,000 minorities live in Turkey|url=http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&amp;link=161291|newspaper=[[Today's Zaman]]|date=2008-12-15|access-date=2025-06-04|archive-date=2011-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20110520084230/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&amp;link=161291|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;300,000–5,000,000 &lt;small&gt;([[Крипто Арменичууд]])&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;Basyurt Aksiyon&quot;&gt;{{cite news|last=Басюрт |first=Эрхан |title=Anneannem bir Ermeni'ymiş! [Миний эмээ Армени хүн] |url=http://www.aksiyon.com.tr/aksiyon/haber-12945-26-anneannem-bir-ermeniymis.html |access-date=2025-06-04 |newspaper=[[Aksiyon]] |date=2005-12-26 |language=tr |quote=300 bin rakamının abartılı olduğunu düşünmüyorum. Bence daha da fazladır. Ama, bu konu maalesef akademik bir çabaya dönüşmemiş. Keşke akademisyen olsaydım ve sırf bu konu üzerinde bir çalışma yapsaydım. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131110052648/http://www.aksiyon.com.tr/aksiyon/haber-12945-26-anneannem-bir-ermeniymis.html |archive-date=2013-11-10 |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Даниелян|first=Диана|title=&quot;Azg&quot;: Is the awakening of Islamized Armenians in Turkey possible?|url=http://hayernaysor.am/en/%D5%A1%D5%A6%D5%A3-%D5%B0%D5%B6%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%BE%D5%B8%D5%9E%D6%80-%D5%A7-%D5%A1%D6%80%D5%A9%D5%B6%D5%A1%D6%81%D5%B6%D5%A5%D5%AC-%D5%A9%D5%B8%D6%82%D6%80%D6%84%D5%AB%D5%A1%D5%B5/|access-date=2025-06-04|newspaper=Hayern Aysor|date=2011-07-01|quote=Дагч хэлэхдээ, янз бүрийн тооцоогоор Туркэд 3-5 сая лалжсан армени байдаг|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131110053116/http://hayernaysor.am/en/%D5%A1%D5%A6%D5%A3-%D5%B0%D5%B6%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%BE%D5%B8%D5%9E%D6%80-%D5%A7-%D5%A1%D6%80%D5%A9%D5%B6%D5%A1%D6%81%D5%B6%D5%A5%D5%AC-%D5%A9%D5%B8%D6%82%D6%80%D6%84%D5%AB%D5%A1%D5%B5/|archive-date=2013-11-10|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| region4          = {{flag|Франц}}
| pop4             = 250,000&lt;ref name=&quot;Thon&quot;&gt;{{cite book|last=Тон|first=Каролин|title=Armenians in Hamburg: an ethnographic exploration into the relationship between diaspora and success|url=https://archive.org/details/armeniansinhambu0000thon|url-access=registration|year=2012|publisher=LIT Verlag Münster|location=Берлин|isbn=978-3-643-90226-9|page=[https://archive.org/details/armeniansinhambu0000thon/page/25 25]}}&lt;/ref&gt;–750,000&lt;ref name=&quot;Taylor&quot;&gt;{{cite book|last=Тейлор|first=Тони|title=Denial: history betrayed|year=2008|publisher=Мельбурны их сургуулийн хэвлэлийн газар|location=Карлтон, Викториа|isbn=978-0-522-85482-4|page=4}}&lt;/ref&gt;
| region5          = {{flag|Гүрж}}
| pop5             = 168,191&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://geostat.ge/cms/site_images/_files/english/population/Census_release_ENG_2016.pdf |title=Гүржийн Үндэсний статистикийн хороо |access-date=2025-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170205175903/http://geostat.ge/cms/site_images/_files/english/population/Census_release_ENG_2016.pdf |archive-date=2017-02-05 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| region6          = {{nbsp|2}}∟ {{flag|Абхаз}}
| pop6             = 41,907&lt;ref name=&quot;2011 Census&quot;&gt;{{cite web|website=www.ethno-kavkaz.narod.ru|title=Абхазын хүн ам|access-date=2025-06-04|url=https://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rnabkhazia.html|language=Орос|archive-date=2021-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20211026171156/https://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rnabkhazia.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| region7          = {{flag|Ливан}}
| pop7             = 150,000&lt;ref name=&quot;Gibney&quot;&gt;{{cite book|last=Гибни|first=Мэттью Ж.|title=Immigration and asylum: from 1900 to the present|year=2005|publisher=ABC-CLIO|location=Санта Барбара, Калифорни|isbn=978-1-57607-796-2|page=[https://archive.org/details/immigrationasylu00matt/page/13 13]|url=https://archive.org/details/immigrationasylu00matt/page/13}}&lt;/ref&gt;
| region8          = {{flag|Иран}}
| pop8             = 120,000&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.noravank.am/arm/issues/detail.php?ELEMENT_ID=2376|script-title=hy:Իրանահայ համայնք. ճամպրուկային տրամադրություններ|trans-title=Иран-Армени нийгэмлэг|last=Варданян|first=Тамара|date=2007-06-21|publisher=[[Noravank Foundation]]|access-date=2025-06-04|language=hy|archive-date=2020-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20200519010713/http://www.noravank.am/arm/issues/detail.php?ELEMENT_ID=2376|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| region9          = {{flag|Украин}}{{Efn|[[Украин дахь арменичууд|Украины арменичуудын]] тоо дайнаас өмнөх үеийнх тул [[Оросын Украин руу хийсэн довтолгоо]]той холбоотойгоор үүнээс хамаагүй бага гэсэн тооцоо бий.}}
| pop9             = 100,000 (2001)&lt;ref name=&quot;Ukraine 2001 Census&quot;&gt;{{citation |url=http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/nationality_population/nationality_1/s5/?botton=cens_db&amp;box=5.1W&amp;k_t=00&amp;p=20&amp;rz=1_1&amp;rz_b=2_1%20&amp;n_page=2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070315192333/http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/nationality_population/nationality_1/s5/?botton=cens_db&amp;box=5.1W&amp;k_t=00&amp;p=20&amp;rz=1_1&amp;rz_b=2_1+&amp;n_page=2 |url-status=dead |archive-date=2007-03-15 |title=The distribution of the population by nationality and mother tongue |year=2001 |publisher=Украины Улсын статистикийн хороо |location=Киев |access-date=2025-06-04 }}&lt;/ref&gt;
| region10         = {{flag|Бразил}}
| pop10            = 100,000&lt;ref&gt;[http://oglobo.globo.com/mundo/comunidade-armenia-prospera-no-brasil-mas-nao-abandona-luta-pela-memoria-do-massacre-15908325 Comunidade armênia prospera no Brasil, mas não abandona luta pela memória do massacre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160610033244/http://oglobo.globo.com/mundo/comunidade-armenia-prospera-no-brasil-mas-nao-abandona-luta-pela-memoria-do-massacre-15908325 |date=2016-06-10 }}. By Breno Salvador. ''[[O Globo]]'', 2015-04-24&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Federal Senate of Brazil Recognizes Armenian Genocide|url=http://armenianweekly.com/2015/06/03/federal-senate-of-brazil-recognizes-armenian-genocide/|agency=Armenian Weekly|date=2015-06-03|access-date=2025-06-04|archive-date=2015-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20150714132430/http://armenianweekly.com/2015/06/03/federal-senate-of-brazil-recognizes-armenian-genocide/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| region11         = {{flag|Герман}}
| pop11            = 90,000–110,000&lt;ref&gt;{{cite news|title=Գերմանիաիի հայ համայնքը [Германы Арменийн нийгэмлэг]|first=Бабкен|last=Саргсян|url=http://www.armenialiberty.org/content/article/2279357.html|date=2012-12-08|access-date=2025-06-04|language=hy|archive-date=2016-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303220846/http://www.armenialiberty.org/content/article/2279357.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| region12         = {{flag|Грек}}
| pop12            = 80,000&lt;ref&gt;{{cite news|title=Հունաստանի հայ համայնքը պատրաստվում է Հայաստանի նախագահի հետ հանդիպմանը [Грекийн Арменийн нийгэмлэг Арменийн ерөнхийлөгчтэй уулзахаар бэлтгэж байна]|first=Астгик|last=Бедевян|url=http://www.armenialiberty.org/content/article/2279357.html|agency=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]] Armenian Service|date=2011-01-18|access-date=2025-06-04|language=hy|archive-date=2016-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303220846/http://www.armenialiberty.org/content/article/2279357.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| region13         = {{flag|Аргентин}}
| pop13            = 70,000{{sfn|Ayvazyan|2003|p=100}}
| region14         = {{flag|Канад}}
| pop14            = 68,855&lt;ref&gt;{{citation |title=Canada National Household Survey |publisher=Канадын статистикийн газар |year=2021 |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810033701 |access-date=2025-06-04 |archive-date=2022-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221221045015/https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810033701 |url-status=live }}. Тэдгээрийн 38,010 нь цор ганц, 30,835 нь холимог армени гаралтай гэж мэдээлсэн.&lt;/ref&gt;
| region15         = {{flag|Узбекистан}}
| pop15            = 50,000–70,000&lt;ref&gt;{{cite book|first1=Гагик|last1=Харутюнян|title=ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՏԵՂԵԿԱՏՎԱԿԱՆ ՀԱՄԱՅՆՔԱՅԻՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԸ ՀԵՏԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ ԵՐԿՐՆԵՐՈՒՄ|date=2009|isbn=9789939900070|page=117|publisher=Noravankʻ|url=http://www.noravank.am/upload/pdf/1.book.pdf|access-date=2025-06-04|archive-date=2019-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20190818055417/http://www.noravank.am/upload/pdf/1.book.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| region16         = {{flag|Польш}}
| pop16            = 40,000–80,000&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://diaspora.gov.am/en/pages/77/poland|title=Diaspora – Poland|website=diaspora.gov.am|access-date=2025-06-04|archive-date=2023-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20230421160615/http://diaspora.gov.am/en/pages/77/poland|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://poland.mfa.am/en/community-overview/#:~:text=It+is+estimated+that+there,-called+%27old+emigration%27.|title=About Community|website=poland.mfa.am|access-date=2025-06-04|archive-date=2023-04-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230424165945/https://poland.mfa.am/en/community-overview/#:~:text=It+is+estimated+that+there,-called+%27old+emigration%27.|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thefreelibrary.com/Poland+is+going+to+establish+trilateral+business+contacts+with...-a0377154717|title=Poland is going to establish trilateral business contacts with Armenia and Iran. – Free Online Library|website=www.thefreelibrary.com|access-date=2025-06-04|archive-date=2023-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230425160944/https://www.thefreelibrary.com/Poland+is+going+to+establish+trilateral+business+contacts+with...-a0377154717|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| region17         = {{flag|Бельги}}
| pop17            = 40,000&lt;ref&gt;{{cite web|title=Բելգիայում հայերի ներկայությունն անփոխարինելի է. Բրյուսելի քաղաքապետ|url=https://www.1lurer.am/hy/2020/02/22/|work=1lurer|date=2020-02-22|access-date=2025-06-05}}{{Dead link|date=2023 оны 9 сар|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
| region18         = {{flag|Испани}}
| pop18            = 40,000&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://spain.mfa.am/en/community-overview/|title=Armenian Diaspora in Spain|website=Армениас Испанид суугаа элчин сайдын яам|publisher=Арменийн Гадаад хэргийн яам|access-date=2025-06-05|archive-date=2016-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20160331221826/http://spain.mfa.am/en/community-overview/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| region19         = {{flag|Болгар}}
| pop19            = 30,000&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bulgaria |url=http://diaspora.gov.am/en/pages/54/bulgaria |website=Диаспорын асуудал эрхэлсэн дээд комиссарын газар |access-date=2025-06-05 |archive-date=2023-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230621022151/http://diaspora.gov.am/en/pages/54/bulgaria |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| region20         = {{flag|Сири}}{{Efn|[[Сирийн иргэний дайн]]ы улмаас [[Сири дэх арменичууд|Сирийн Арменичуудын]] тоог тооцоолоход хэцүү. Олонх нь [[Ливан]], [[Армени]], Барууны улсууд руу дүрвэсэн.}}
| pop20            = 25,000–30,000&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Налбандян |first1=Найра |title=Սիրիայում մոտ 25–28 հազար հայ է մնացել, առաջնահերթ են սոցիալական խնդիրները․ դեսպան |url=https://www.azatutyun.am/a/30130087.html |newspaper=«Ազատ Եվրոպա/Ազատություն» Ռադիոկայան |access-date=2025-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190829121517/https://www.azatutyun.am/a/30130087.html |archive-date=2019-08-29 |language=Армени |date=2019-08-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Сири |url=http://diaspora.gov.am/en/pages/51/syria |website=Диаспорын асуудал эрхэлсэн дээд комиссарын газар |access-date=2025-06-05 |archive-date=2023-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230621022153/http://diaspora.gov.am/en/pages/51/syria |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| region21         = {{flag|Казахстан}}
| pop21            = 25,000&lt;ref name=&quot;etno2020&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT355258|title=Численность населения Республики Казахстан по отдельным этносам на начало 2020 года|publisher=Комитет по статистике Министерства национальной экономики Республики Казахстан|access-date=2025-06-05|archive-date=2020-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200527204929/https://www.stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT355258|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| region22         = {{flag|Австрали}}
| pop22            = 22,526&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ancestry {{!}} Australia {{!}} Community profile |url=https://profile.id.com.au/australia/ancestry?WebID=10&amp;BMID=20 |access-date=2025-06-05 |website=profile.id.com.au |archive-date=2023-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032219/https://profile.id.com.au/australia/ancestry?WebID=10&amp;BMID=20 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| region23         = {{flag|Нэгдсэн Хаант Улс}}
| pop23            = 18,000–20,000&lt;ref&gt;{{cite web |title=Нийгэмлэг / Համայնքի |url=https://www.accc.org.uk/the-community/ |website=НХУ-ын Арменчуудын нийгэмлэгийн зөвлөл |access-date=2025-06-05 |archive-date=2023-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230621022151/https://www.accc.org.uk/the-community/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ahmed Iqbal Ullah Education Trust supports Armenian exhibition |url=https://www.manchester.ac.uk/discover/news/ahmed-iqbal-ullah-education-trust-supports-armenian-exhibition/ |website=Манчестерийн их сургууль |access-date=2025-06-05 |date=2019-05-20 |archive-date=2023-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230621022151/https://www.manchester.ac.uk/discover/news/ahmed-iqbal-ullah-education-trust-supports-armenian-exhibition/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Нэгдсэн Хаант УЛс |url=http://diaspora.gov.am/en/pages/92/greatbritain |website=Диаспорын асуудал эрхэлсэн дээд комиссарын газар |access-date=2025-06-05 |archive-date=2023-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230621022150/http://diaspora.gov.am/en/pages/92/greatbritain |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| region24         = {{flag|Уругвай}}
| pop24            = 15,000–20,000&lt;ref name=&quot;agbu.org&quot;&gt;{{Webarchiv|url=http://www.agbu.org/pressoffice/article.asp?id=510 |wayback=20101205093003 |text=AGBU – AGBU XVIII World Games Takes Montevideo by Storm, 1,000 People Participate |archiv-bot=2025-06-06 03:28:51 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20101205093003/http://www.agbu.org/pressoffice/article.asp?id=510 |date=2010-12-05 }}&lt;/ref&gt;
| region25         = {{flag|Ирак}}
| pop25            = 10,000 (2011)
| region26         = {{flag|АНЭУ}}
| pop26            = 8,000–10,000&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://diaspora.gov.am/en/pages/41/uae| title=Diaspora – United Arab Emirates }}&lt;/ref&gt;
| region27         = {{flag|Нидерланд}}
| pop27            = 5,689–8,374 (2021)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/en/dataset/37325eng/table?ts=1570590894624|title=CBS Statline|access-date=2025-06-05|archive-date=2019-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190528100807/https://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?DM=SLNL&amp;PA=37230ned&amp;D1=0,17&amp;D2=39,66,88,121&amp;D3=(l-4)-l&amp;VW=T#/CBS/en/dataset/37325eng/table?ts=1570590894624|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Bevolking; geslacht, leeftijd, generatie en migratieachtergrond, 1 januari|url=https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37325/table?ts=1584306247468|publisher=Статистикийн төв товчоо (CBS)|language=nl|date=2021-07-22|access-date=2025-06-05|archive-date=2019-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190528100807/https://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?DM=SLNL&amp;PA=37230ned&amp;D1=0,17&amp;D2=39,66,88,121&amp;D3=(l-4)-l&amp;VW=T#/CBS/nl/dataset/37325/table?ts=1584306247468|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| region28         = {{flag|Израил}}
| pop28            = 2,000–10,000&lt;ref name=&quot;Jewish Virtual Library&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Israel |url=http://diaspora.gov.am/en/pages/45/israel |website=Диаспорын асуудал эрхэлсэн дээд комиссарын газар |access-date=2025-06-05 |archive-date=2023-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230505065029/http://diaspora.gov.am/en/pages/45/israel |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| region29         = {{flag|Румын}}
| pop29            = 1,361–10,000 (2011)
| region30         = {{flag|Азербайжан}}
| pop30            = 50-1,000
| languages        = [[Армени хэл]]
| religions        = Голдуу [[Христийн шашин]]&lt;br&gt;([[Арменийн Апостолын сүм|Апостол]]{{·}}[[Арменийн католик сүм|Католик]]{{·}}[[Арменийн Евангелийн сүм|Евангелийн]]{{·}}[[Хайхурум|Ортодокс]])
&lt;br&gt;Цөөнх:&lt;br&gt;[[Шашингүйн үзэл|Шашингүй]]{{·}}[[Хемшинчууд|Суннит Ислам]]{{·}}[[Арменийн домог зүй|Арменийн паганизм]] ([[Хетанизм|неопаганизм]])
| related          = [[Хайхурум]]{{·}}[[Хемшинчууд]]{{·}}[[Армени-Татууд]]{{·}}[[Черкесогай]]{{·}}[[Зокууд]]
| footnotes        = {{Cnote|n|хууль ёсны харьяалалаар}}{{Cnote|m|харъяалал, нутагшуулсан, удам угсаагаар}}
}}

'''Арменичууд''' ({{langx|hy|հայեր|hayer}}, {{IPA|hy|hɑˈjɛɾ|}}) Армений өндөрлөгт түүхэн явцдаа бүрэлдсэн [[угсаатны нийтлэг|угсаатаны нийтлэг]] ард түмэн юм. Тэд армени хэлээр ({{lang-hy|հայեր}},  [hɑˈjɛɾ] гэж дуудагдана) ярьж бичдэг байна. Угсаатны зүйн хувьд арменичууд аугаа Кавказын арьсны өмнөд салбар дахь арменоид төрөлд багтдаг бөгөөд голчлон хэлээ өөрчилсөн Урартичуудын үр удам, мөн Хурри, Луви, прото-армен хэлээр ярьдаг хүмүүсийн удам юм.

Арменийн шашинтнуудын дийлэнх нь Христийн шашныг хүлээн зөвшөөрдөг бөгөөд Арменийн Апостолын Сүмийн дагалдагчид юм. Христийн шашин 1-р зуунаас арменчуудын дунд тархаж эхэлсэн бөгөөд 4-р зууны эхэн үеэс Их Арменийн албан ёсны шашин болжээ.
[[File:Armenia between russian and ottoman empires.png|thumb|20-р зууны эхэн үеийн арменичууд: - улбар шар-Оросын захиргаан дахь Армени буюу Зүүн Армени, ногоон-[[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] харъяаны Армени буюу Баруун Армени]]
2001 онд [[Армени]] улсын хүн амын 97.9% = 3,145,354 нь өгүүлэн буй '''Армени [[угсаатан]]''' байсан. Энэ нь бараг (95%-с их) нэгэн төрлийн хүн амаас бүрдсэн улсын тод жишээ юм.&lt;ref name=&quot;daa1&quot;&gt;{{Webarchiv|url=http://docs.armstat.am/census/pdfs/51.pdf |wayback=20120205224405 |text=2001 Official Armenian Census statistics. |archiv-bot=2023-09-26 06:33:31 InternetArchiveBot }} {{WebCite|url=http://www.webcitation.org/5nAoWfeZT|date =2010-01-30}}&lt;/ref&gt; Ямартаа ч тэр 3 сая гаран хүн '''Армени [[үндэстэн]]''' гэж нэрлэгдэх бүрэн эрхтэй.

Арменичууд европ гаралтай. Арменийн хилийн чанадад Армени угсаа, гарвалт 3 саяаас олон хүн амьдарч байна. Энэ нь түүхэн шалтгаантай. Армены өндөрлөгийг түүхэнд зүүн, баруунаар хуваан үздэг. Өнөөгийн [[Армени]] нь түүхэн дэх XVI зуунаас [[Сефевийн улс|Перс]]эд, XIX зуунаас [[Оросын эзэнт гүрэн|Орос]]т, XX зуунаас [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ад харьяалагдаж явсан [[Зүүн Армени]]йн үргэлжлэл юм. Харин XVI зуунаас [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] мэдэлд байсан [[Баруун Армени]] нь өнөөгийн [[Турк]]ийн нутгийн дорнод хэсгийг хамарч байв. 1915 онд Османы төрөөс [[Арменичуудыг аймаглан устгасан явдал]] (1.5 сая хүн гэж тооцоолдог) баруун арменичууд бүрмөсөн устжээ. Баруун Армениас амьд үлдсэн нь дайжсан бол Зүүн Армениас хуучин ЗХУ-ын улс орнуудад олноор тархан сууцгаажээ.

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Armenians|Арменичууд}}
{{Wiktionary}}

== Тэмдэглэл==
{{notelist}}

== Эх сурвалж==
{{reflist}}

[[Ангилал:Арменичууд| ]]
[[Ангилал:Ази дахь угсаатан]]
[[Ангилал:Европ дахь угсаатан]]
[[Ангилал:Кавказ дахь угсаатан]]
[[Ангилал:Ирак дахь угсаатан]]</text>
      <sha1>3gyxt1xymr9ux3bz6nrq9o7r2ma69u9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Курдүүд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33879</id>
    <revision>
      <id>859069</id>
      <parentid>855166</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T10:24:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>859069</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23872" sha1="94864mqfizazaehewzce7nd6162hu70" xml:space="preserve">{{Short description|Иран угсаатны бүлэг}}
{{Redirect|Курд}}
{{Инфобокс үндэстэн
| flag            = Flag of Kurdistan.svg
| flag_caption          = [[Курдистаны далбаа]]
| group            = Курдүүд
| native_name      = {{langx|ku|کورد|Kurd|label=none}}
| pop              = 30–35 сая&lt;ref name=&quot;washingtonkurd&quot;&gt;{{cite web |title=Kurdish Population|url=https://dckurd.org/kurdistan/|publisher=[[Вашингтоны Курдын хүрээлэн]] |access-date=2025-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20250109021853/https://dckurd.org/kurdistan/|archive-date=2025-01-09|quote=''30-35 сая курдууд байдаг бөгөөд тэдний тал орчим нь Туркт амьдардаг.''}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;(''[[Вашингтоны Курдын хүрээлэн]]'', 2024 оны тооцоо)&lt;br&gt;30–40 сая&lt;ref name=&quot;CIAonline&quot;&gt;{{cite book|title=The World Factbook|edition=Online|date=2015|publisher=АНУ-ын [[АНУ-ын Тагнуулын төв газар|Тагнуулын төв газар]]|location=Лэнгли, Виржини|issn=1553-8133|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/|access-date=2025-05-24|archive-date=2019-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20190106114713/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;(''[[The World Factbook]]'', 2015 оны тооцоо)&lt;br&gt;36.4–45.6 сая&lt;ref name=&quot;KIOP2017&quot;&gt;[http://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 Курдуудын хүн ам], [[Парисын Курдын хүрээлэн]], 2017 оны тооцоо. Курдын хүн ам Туркэд 15-20 сая, Иранд 10-12 сая, Иракт 8-8,5 сая, Сирид 3-3,6 сая, Европын диаспорад 1,2-1,5 сая, хуучин ЗСБНХУ-д 400 мянга-500 мянга буюу дэлхийн хэмжээнд 36,4 саяас 45.6 сая хүрдэг.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;([[Парисын Курдын хүрээлэн]], 2017 оны тооцоо)
| region1          = {{flag|Турк}}
| pop1             = тооц. 14.3–20 сая
| ref1             = &lt;ref name=&quot;CIAonline&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KIOP2017&quot;/&gt;
| region2          = {{flag|Иран}}
| pop2             = тооц. 8.2–12 сая
| ref2             = &lt;ref name=&quot;CIAonline&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KIOP2017&quot;/&gt;
| region3          = {{flag|Ирак}}
| pop3             = тооц. 5.6–8.5 сая
| ref3             = &lt;ref name=&quot;CIAonline&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KIOP2017&quot;/&gt;
| region4          = {{flag|Сири}}
| pop4             = тооц. 1.5–3.6 сая
| ref4             = &lt;ref name=&quot;CIAonline&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KIOP2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HeritageforPeace&quot;&gt;{{cite web |title=Сирийн хүн ам зүй|url=https://www.heritageforpeace.org/syria-country-information/geography/ |publisher=[[Heritage for Peace]] |access-date=2025-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20241205182626/https://www.heritageforpeace.org/syria-country-information/geography/|archive-date=2024-12-05|quote=''1.5 сая орчим курдууд Сирийн хамгийн том үндэстний цөөнхийг бүрдүүлдэг. Тэдний гуравны нэг орчим нь Алеппо хотоос хойд зүгт Таврын нурууны бэлд, мөн ижил тоо нь Туркийн хилийн дагуу Жазирад амьдардаг. Мөн 10 хувийг Алеппо хотоос зүүн хойд зүгт орших Жарабулус орчмоос, 10-15 хувийг Дамаск хотын захад орших Хай аль-Акрад (Курдуудын хороолол) орчимд олж болно.''}}&lt;/ref&gt;
| region5          = {{flag|Герман}}
| pop5             = 1.2–1.5 сая
| ref5             = &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sueddeutsche.de/politik/interview-am-morgen-wir-deutsche-kurden-aergern-uns-ueber-die-bundesregierung-1.3913545!amp|title=&quot;Wir Kurden ärgern uns über die Bundesregierung&quot; – Politik|date=2018-03-31|publisher=Süddeutsche.de|access-date=2025-05-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.heise.de/tp/features/Geschenk-an-Erdogan-Kurdisches-Kulturfestival-verboten-4155967.html|title=Geschenk an Erdogan? Kurdisches Kulturfestival verboten|date=2018-09-05|publisher=heise.de|access-date=2025-05-24}}&lt;/ref&gt;
| region6          = {{flag|Азербайжан}}
| pop6             = 150,000–180,000
| ref6             = &lt;ref name=&quot;coucileub&quot;&gt;''[http://assembly.coe.int/Main.asp?link=/Documents/WorkingDocs/Doc06/EDOC11006.htm Курдуудын соёлын байдал]'', &lt;cite&gt;Лорд Рассел-Жонстоны илтгэл, Европын Зөвлөл, 2006 оны 7 сар&lt;/cite&gt;.&lt;/ref&gt;&lt;!-- تکمیل یادکرد توسط ربات از ویکی انگلیسی --&gt;&lt;ref name=&quot;Vanly&quot;&gt;Исмет Шериф Ванли, &quot;Зөвлөлт Холбоот Улс дахь курдууд&quot;,: Филип Г. Крейенбрук ба С. Сперл (ред.), ''The Kurds: A Contemporary Overview'' (Лондон: Роутледж, 1992). хуудас 164: 1990 оны тооцоонд үндэслэсэн хүснэгт: Азербайжан (180,000), Армени (50,000), Гүрж (40,000), Казахстан (30,000), Киргиз (20,000), Узбекистан (10,000), Тажикистан (3,000), Туркменистан (50,000), Сибирь (35,000), Краснодар (20,000), Бусад (12,000), Нийт 450,000&lt;/ref&gt;
| region7          = {{flag|Франц}}
| pop7             = 150,000
| ref7             = &lt;ref&gt;{{cite news|title=3 Парист улс төрийн идэвхтэн курд эмэгтэйчүүдийг буудан хөнөөв|url=https://edition.cnn.com/2013/01/10/world/europe/france-kurd-deaths/|access-date=2025-05-24|publisher=CNN|date=2013-01-11}}&lt;/ref&gt;
| region8          = {{flag|Швед}}
| pop8             = 100,000+
| ref8             = &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Шведийн НАТО-гийн гишүүнчлэл: Турк ба Курдуудын хооронд|url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/nato-membership-sweden-between-turkey-and-kurds|access-date=2025-05-24|publisher=The Washington Institute|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Will exiled Kurds pay price of Sweden's NATO entry?|work=The Christian Science Monitor|url=https://www.csmonitor.com/World/Europe/2023/0228/Will-exiled-Kurds-pay-price-of-Sweden-s-NATO-entry|access-date=2025-05-24|issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2022-05-24|title=NATO bid reignites Sweden's dispute with Turkey over Kurds|url=https://www.politico.eu/article/sweden-finland-nato-turkey-erdogan-magdalena-anderssonkurdish-rights/|access-date=2025-05-24|website=POLITICO|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last=TT|date=2017-09-23|title=Svenskkurder: Självständighet kan inte vänta|language=sv|work=Svenska Dagbladet|url=https://www.svd.se/a/P7M45/svenskkurder-sjalvstandighet-kan-inte-vanta|access-date=2025-05-24|issn=1101-2412}}&lt;/ref&gt;
| region9          = {{flag|Нидерланд}}
| pop9             = 100,000
| ref9             = &lt;ref&gt;{{cite news|title=Diaspora Kurde|url=https://www.institutkurde.org/kurdorama/|website=Institutkurde.org|access-date=2025-05-24|language=fr}}&lt;/ref&gt;
| region10         = {{flag|Орос}}
| pop10            = 63,818
| ref10            = &lt;ref&gt;{{cite web|title=Всероссийская перепись населения 2010 г. Национальный состав населения Российской Федерации|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_10.php|work=Demoscope.ru|access-date=2025-05-24|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120521170119/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_10.php|archive-date=2012-05-21}}&lt;/ref&gt;
| region11         = {{flag|Бельги}}
| pop11            = 50,000
| ref11            = &lt;ref name=IKP&gt;{{cite web|title=The Kurdish Diaspora|url=http://www.institutkurde.org/en/kurdorama/|website=Institut Kurde de Paris|access-date=2025-05-24}}&lt;/ref&gt;
| region12         = {{flag|Нэгдсэн Хаант Улс}}
| pop12            = 49,841
| ref12            = &lt;ref name=&quot;uk1&quot;&gt;{{cite web|title=QS211EW – Ethnic group (detailed)|url=http://www.nomisweb.co.uk/census/2011/CT0010/view/2092957703|work=nomis|publisher=Үндэсний статистикийн газар|access-date=2025-05-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;uk2&quot; &gt;{{cite web|title=Ethnic Group – Full Detail_QS201NI|url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/18/2011_Northern_Ireland_census_results_-_Ethnic_group_%28QS201NI%29.pdf|access-date=2025-05-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;uk3&quot; &gt;{{cite web|title=Scotland's Census 2011 – National Records of Scotland – Ethnic group (detailed)|url=http://www.scotlandscensus.gov.uk/documents/censusresults/release2a/rel2A_Ethnicity_detailed_Scotland.pdf|publisher=Шотландын тооллого|access-date=2025-05-24|archive-date=2014-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140521214855/http://www.scotlandscensus.gov.uk/documents/censusresults/release2a/rel2A_Ethnicity_detailed_Scotland.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| region13         = {{flag|Казахстан}}
| pop13            = 47,938
| ref13            = &lt;ref&gt;{{cite web|title=Казахстаны угсаатны бүрэлдэхүүн 2021 он|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic2021.htm|access-date=2025-05-24|archive-date=2022-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20220321205438/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic2021.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| region14         = {{flag|Армени}}
| pop14            = 37,470
| ref14            = &lt;ref&gt;{{cite web|title=2011 оны Арменийн үндэсний тооллогын мэдээлэл|url=http://www.armstat.am/file/doc/99478353.pdf|language=hy|work=Арменийн статистик|access-date=2025-05-24}}&lt;/ref&gt;
| region15         = {{flag|Швейцар}}
| pop15            = 35,000
| ref15            = &lt;ref&gt;{{cite web|title=Switzerland|url=http://www.ethnologue.com/country/CH|work=Ethnologue|access-date=2025-05-24}}&lt;/ref&gt;
| region16         = {{flag|Дани}}
| pop16            = 30,000
| ref16            = &lt;ref&gt;{{cite news|title=Fakta: Kurdere i Danmark|url=http://jyllands-posten.dk/indland/ECE5105449/fakta-kurdere-i-danmark/|access-date=2025-05-24|newspaper=Jyllandsposten|date=2006-05-08|language=da}}&lt;/ref&gt;
| region17         = {{flag|Йордан}}
| pop17            = 30,000
| ref17            = &lt;ref&gt;{{cite web|title=Language and Cultural Shift Among the Kurds of Jordan|url=http://www.linguistics.fi/julkaisut/SKY2010/Al-Khatib_Al-Ali_netti.pdf|access-date=2025-05-24|first1=Махмуд А.|last1=Аль-Хатиб|first2=Мухаммед Н.|last2=Аль-Али|page=12|archive-date=2018-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20181001145806/http://www.linguistics.fi/julkaisut/SKY2010/Al-Khatib_Al-Ali_netti.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| region18         = {{flag|Австри}}
| pop18            = 23,000
| ref18            = &lt;ref&gt;{{cite web|title=Austria|url=http://www.ethnologue.com/country/AT|work=Ethnologue|access-date=2025-05-24}}&lt;/ref&gt;
| region19         = {{flag|Грек}}
| pop19            = 22,000
| ref19            = &lt;ref&gt;{{cite web|title=Greece|url=http://www.ethnologue.com/country/GR/|work=Ethnologue|access-date=2025-05-24}}&lt;/ref&gt;
| region20         = {{flag|АНУ}}
| pop20            = 20,591–40,000
| ref20            = &lt;ref name=&quot;USCensus&quot; &gt;{{cite web|title=2011–2015 American Community Survey Selected Population Tables|url=http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_10_SF4_B01003&amp;prodType=table|archive-url=https://archive.today/20200212214434/http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_10_SF4_B01003&amp;prodType=table|url-status=dead|archive-date=2020-02-12|publisher=Тооллогын товчоо|access-date=2025-05-24}}&lt;/ref&gt;
| region21         = {{flag|Канад}}
| pop21            = 16,315
| ref21            = &lt;ref&gt;{{cite web|title=Ethnic Origin (279), Single and Multiple Ethnic Origin Responses (3), Generation Status (4), Age (12) and Sex (3) for the Population in Private Households of Canada, Provinces and Territories, Census Metropolitan Areas and Census Agglomerations, 2016 Census|url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?LANG=E&amp;APATH=3&amp;DETAIL=0&amp;DIM=0&amp;FL=A&amp;FREE=0&amp;GC=0&amp;GID=0&amp;GK=0&amp;GRP=1&amp;PID=110528&amp;PRID=10&amp;PTYPE=109445&amp;S=0&amp;SHOWALL=0&amp;SUB=0&amp;Temporal=2017&amp;THEME=120&amp;VID=0&amp;VNAMEE=&amp;VNAMEF=|access-date=2025-05-24|date=2017-10-25}}&lt;/ref&gt;
| region22         = {{flag|Финланд}}
| pop22            = 15,850
| ref22            = &lt;ref&gt;{{cite web|title=Language according to age and sex by region 1990 – 2021|url=https://pxdata.stat.fi/PxWeb/pxweb/en/StatFin/StatFin__vaerak/statfin_vaerak_pxt_11rl.px/|publisher=Финлянд улсын статистик|access-date=2025-05-24|archive-date=2025-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20250311152251/https://pxdata.stat.fi/PxWeb/pxweb/en/StatFin/StatFin__vaerak/statfin_vaerak_pxt_11rl.px/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| region23         = {{flag|Гүрж}}
| pop23            = 13,861
| ref23            = &lt;ref&gt;{{cite web|title=Population/Census|url=http://geostat.ge/cms/site_images/_files/english/population/Census_release_ENG_2016.pdf|website=geostat.ge}}&lt;/ref&gt;
| region24         = {{flag|Киргиз}}
| pop24            = 13,200
| ref24            = &lt;ref&gt;{{cite web|title=Number of resident population by selected nationality|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_phc/Kyrgyzstan/A5-2PopulationAndHousingCensusOfTheKyrgyzRepublicOf2009.pdf|publisher=НҮБ|access-date=2025-05-24|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120710092216/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Kyrgyzstan/A5-2PopulationAndHousingCensusOfTheKyrgyzRepublicOf2009.pdf|archive-date=2012-07-10}}&lt;/ref&gt;
| region25         = {{flag|Австрали}}
| pop25            = 10,171
| ref25            = &lt;ref&gt;{{cite web|year=2022|title=Australia – Ancestry|url=https://profile.id.com.au/australia/ancestry?WebID=10|access-date=2025-05-24|archive-date=2022-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114185444/https://profile.id.com.au/australia/ancestry?WebID=10|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| languages        = {{Plainlist|
* Олонх:&lt;ref name=&quot;Iranatlas&quot; &gt;{{cite web|title=Atlas of the Languages of Iran A working classification|url=http://iranatlas.net/index.html?module=module.classification|website=Languages of Iran|access-date=2025-05-24}}&lt;/ref&gt;
* [[Курд хэл]]
* {{Hlist|([[Курманжи]]|[[Сорани]]|[[Өмнөд Курд хэл|Өмнөд Курд]]|[[Лаки хэл|Лаки]])}}
* Цөөнх:&lt;ref name=&quot;leezenberg&quot;&gt;{{cite journal|author1=Мишель Лизенберг|title=Gorani Influence on Central Kurdish: Substratum or Prestige Borrowing?|journal=ILLC – Department of Philosophy, University of Amsterdam|page=1|year=1993|url=http://home.hum.uva.nl/oz/leezenberg/GInflCK.pdf|access-date=2025-05-24|archive-date=2019-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20190712070357/http://home.hum.uva.nl/oz/leezenberg/GInflCK.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* {{Hlist|[[Заза хэл|Заза]]|[[Горани хэл|Горани]]|бусад}}
}}
| religions        = {{Plainlist|
* Голдуу:&lt;ref&gt;{{cite web|title=Kurds in Turkey|url=https://rpl.hds.harvard.edu/faq/kurds-turkey|access-date=2025-05-24|archive-date=2023-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230215215945/https://rpl.hds.harvard.edu/faq/kurds-turkey|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* [[Ислам]]
* {{Hlist|([[Суннит Ислам]]|[[Шийт Ислам]]|[[Курдын Алевизм]])}}
* Чухал цөөнх:&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdistan-religion/|title=Learn About Kurdish Religion}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/kurds-iran-missing-piece-middle-east-puzzle|title=Kurds of Iran: The missing piece in the Middle East Puzzle}}&lt;/ref&gt;
* {{Hlist|[[Езидизм]] | [[Ярсанизм]]| [[Зороастризм]] | [[Христийн шашин]]}}
}}
| related          = Бусад [[Иран угсаатан]]
| footnotes        = 
}}

'''Күрдүүд''' ([[Курд хэл|курд]]. کورد'','' ''Kurd'') '''Күрд үндэстэн''', [[оросоор]] олон тоонд Ку́рды, [[англиар]] олон тоонд Kurds) — Өрнө Азийн [[Түрк улс|Түрк]], [[Сири улс|Сири]], [[Ирак улс|Ирак]], [[Иран улс|Иран]] гэсэн дөрвөн орноо төвлөн нутагладаг [[Иран угсаатан|Иран хэл-угсааны]] [[ард түмэн]], өөрийн гэсэн улстай болохын төлөө идэвхтэй тэмцэж буй 30-38 сая хүнтэй [[үндэстэн]]. Дөрвөн улсын өнцөг буланд тэнцүүхэн хуваагдсан Курдуудын нутгийг [[Курдистан]], монголчловол [[Курд орон]] гэнэ. Курдүүд гагц Ирак өөртөө засах давуу эрх эдэлж байгаа. [[Курд хэл]] нь хоёр гурван үндсэн бүлэг аялгуутай. Өдгөө ихэнх Курдүүд оршин байгаа улсынхаа зонхилох хэлийг давхар сурч хос хэлтэй болцгоосон байдаг. Мөн олон тооны күрдүүд Герман, Азербайжан, Афганистан, АНУ болон бусад орнуудад цагаачлан амьдарч байна. 

== Түүх ==
МЭӨ 2-р мянганы үеэс Иран /перс/ хэлээр ярьдаг овог аймгууд Загрос уул руу нүүж, нутгийн хүн амтай холилдсоны үр дүнд бий болж Энэтхэг-Европ хэл давамгайлж байсан ч соёлын нөлөө харилцан адилгүй байв. Курдууд ард түмний хувьд ойролцоогоор МЭӨ 5-р зуун - МЭ 5-р зууны үед үүсэн бүрэлдсэн гэж үздэг. 

Курдуудын тухай үлдсэн анхны эх сурвалжийн нэг бол МЭӨ 520 онд Эртний Грекийн түүхч Милетийн Гекатей-гийн бүтээлүүдэд &quot;Корди&quot; /«''Cordī''»/ хэмээх овог аймгууд тэмдэглэгдсэн байдаг.

4-р зуунд Византийн эзэнт гүрний үед Курд овог аймгууд Армянчуудын өмнөд хөрш байсан бөгөөд Милидагаас эзэнт гүрний зүүн хил хүртэлх газар нутагт аж төрж байжээ.

Курдууд 637 онд Арабууд Месопотамийг байлдан дагуулж байх үеэр Арабын цэргүүдтэй анх учирсан байна. Арабууд Сасанидын эзэнт гүрнийг байлдан дагуулж, курд болон бусад ард түмэн суурьшсан Византийн ихэнх хэсгийг эзлэн авсан юм. Курд овог аймгууд нь Сасанидийн эзэнт гүрний чухал хэсэг байсан бөгөөд 639-644 оны хооронд эзэнт гүрэн нуран унах нь тодорхой болоход Курдын удирдагчид ар араасаа Арабын арми болон шинэ исламын шашинд дагаар орсон байна.

7-р зууны дунд үе хүртэл курдуудын дийлэнх нь &quot;зороастризм&quot; шашинтнууд болон Христэд итгэгчид байв. Арабууд олон курдуудыг хүчээр [[Исламын шашин|Исламын шашинд]] оруулсан байна. Христэд итгэгчид исламыг хүлээн зөвшөөрөөгүй бөгөөд тэд Сирийн хаант улс эсвэл Арменийн хаант улс руу зугтаж, нутгийн иргэдэд ууссан юм. Курдууд Исламыг хүлээн зөвшөөрсөн анхны араб бус ард түмэн болсон түүхтэй. 

Эртний болон дундад зууны эхэн үед &quot;курд&quot; гэдэг үг хоёр утга агуулдаг байсан гэдэг таамаг байдаг: угсаатны нэрээс гадна энэ нь заримдаа мал аж ахуй эрхэлдэг &quot;малчин&quot; гэсэн утгатай. Курдуудын олон зуун жилийн бэлчээрийн аж ахуйн уламжлал нь иранчууд &quot;курд&quot; угсаатны нэрэнд нийгмийн утга учрыг өгөх болсон шалтгаан байж магадгүй юм. Ираны нөлөөгөөр &quot;курд&quot; гэдэг үгийн энэ утгыг хожим Арабын зохиолчид хүлээн авч, бүтээлдээ &quot;малчин&quot; гэх утгаар оруулсан байна.

847 онд Курдын эрдэмтэн, ургамал судлаач, түүхч Абу Ханифа ад-Динавари (828-896) Курдуудын тухай &quot;Курдуудын гарал үүсэл&quot; (&quot;Ансаб аль-Акрад&quot;) гэсэн түүхийгн ном бүтээжээ. Арабын түүхээс үзвэл Ван нуурын эргэн тойронд курд овог аймгууд, тосгон олон байжээ.

10-р зууны Арабын эх сурвалжийн мэдээлснээр Курдууд Фарс, Керманшах, Систан, Хорасан, Исфахан, Хамадан, одоогийн Сулаймания, Атропатена, Дээд Месопотами, Сирийн нутаг дэвсгэрт нутаглаж байжээ. Түүгээр ч барахгүй зөвхөн Фарс хотод л гэхэд Ибн Хавкал, аль-Истахри нарын үзэж байгаагаар 500 мянга гаруй курд гэр бүл байсан бөгөөд тус бүр нь арав хүртэлх эрэгтэй хүнтэй байжээ.

Османы Султан I Селим 1514 онд Персийн Шах Исмаилыг ялж, Баруун Армени, Курдистаныг нэгтгэсний дараа шинэ газар нутгуудын захиргааг Битлисийн курд түүхч Идрисэд даалгасан. Идрис газрыг санжак (дүүрэг) болгон хувааж, эртний ёс заншлын дагуу захирч байжээ. Түүний засаглалын үед курдууд Доголон Төмөрийн  дайралтын дараа Ереван, Эрзурумын хоорондох нутгуудад суурьшжээ.

1921 оны 10-р сарын 10-нд Курдууд нийслэл Сулейманиа хоттой Курдистаны вант улсыг тунхаглав. Махмуд Барзанжи Курдистаны шах болжээ. Жилийн дараа Иракийн хойд хэсгийн Курдын бүс нутгуудад газрын тосны баялаг ордууд нээгдэж, барууны орнууд тусгаар тогтносон Курдистаныг дэмжихээ болиход хүргэв.


==Лавлах холбоос==
{{лавлах холбоос}}

[[Ангилал:Курдүүд| ]]
[[Ангилал:Иран хэлт угсаатан]]
[[Ангилал:Курдистан]]
[[Ангилал:Ирак дахь угсаатан]]</text>
      <sha1>94864mqfizazaehewzce7nd6162hu70</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жей Парк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34651</id>
    <revision>
      <id>859051</id>
      <parentid>835637</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T08:00:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>859051</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75345" sha1="370i3a05ouhertrm7njom9ao9qm48yo" xml:space="preserve">{{Инфобокс Урлагийнхан
| Name                = Жей Парк
| Img                 = Jay Park in September 2024.jpg
| alt                 = Jay Park smiling in a black dress
| Caption             = 2024 оны 9 сард
| image_size          = 
| Background          = solo_singer
| Birth_name          = Жей Парк&lt;br /&gt;Пак Жэ-бом (박재범) 
| Alias               = Сөүлийн үзэсгэлэнт ханхүү
| Born          = {{birth date|mf=yes|1987|4|25}}&lt;br/&gt;[[АНУ]], [[Вашингтон Муж Улс|Вашингтон]], [[Эдмондс]] 
| Genre               = [[Hip hop music|Хип хоп]], [[Contemporary R&amp;B|R&amp;B]], [[Soul Music|Soul]], [[Pop music|Поп]], [[Rapping|Реп]], [[Dance music|Dance]], [[К-поп]] 
| Occupation          = [[Дуучин]], [[бүжигчин]], [[Rapping|реппер]], [[b-boying|b-boy]], [[record producer|хөгжмийн продюсер]], [[дууны шүлэг зохиогч]], [[Model (person)|модел]], [[бүжиг дэглээч]], [[жүжигчин]] 
| Years_active        = 2008–одоог хүртэл
| Label               = [[JYP Entertainment]] &lt;small&gt;(2008–2010)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[SidusHQ]] &lt;small&gt;(2010&amp;ndash;одоо)&lt;/small&gt;
| associated_acts     = [[Art of Movement]] (AOM), [[Cha Cha Malone]], Korean Assassins, Prepix, Project Prepix Asia (PPA), [[Dok2]], [[The Quiett]], [[Dumbfoundead]], [[SoReal Cru]], [[G.NA]]
| URL             = {{URL|jaypark.com}}
&lt;br /&gt;
[[File:jayparksignature.svg|100px]]&lt;br /&gt;Jay Park's signature
}}

'''Жей Парк''' ([[Солонгос нэр]]: '''Пак Жэ-бом''', [[Хангул]]: 박재범, [[Ханжа]]: 朴載範, 1987 оны дөрөвдүгээр сарын 25-нд төрсөн) Өмнөд Солонгосын жүжигчин, бүжигчин, [[модел]], дууны шүлэг зохиогч, хөгжмийн зохиолч, [[b-boy]], [[реппер]], Америкийн дуучин, Сиэтл дахь Хөдөлгөөний урлаг (Art of Movement)&lt;ref name=jayparkofficialbio&gt;{{cite web|title=Jay Park Bio|url=http://www.jaypark.com/eng/bio/bio.php|publisher=jaypark.com|accessdate=28 December 2012|archive-date=23 Нэгдүгээр сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130123154253/http://jaypark.com/eng/bio/bio.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; b-boy багийн гишүүн юм. Өсвөр насандаа b-boy стилиэр бүжиглэх болж энэ чадвараараа тайзан дээрх гайхамшигтай үзүүлбэрүүдийг үзүүлэн алдаршиж эхлэв.&lt;ref name=mtvasia-world-stage-bio&gt;{{cite web|title=MTV World Stage Live In Malaysia Makes Spectacular Return To Sunway Lagoon On 14 July!|url=http://worldstage.mtvasia.com/news.php?id=1|publisher=MTV Asia|accessdate=28 December 2012|archive-date=27 Наймдугаар сар 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120827194351/http://worldstage.mtvasia.com/news.php?id=1|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Солонгосын домог болсон поп дуучин [[Патти Ким]] түүнийг “төрөхөөс заяагдсан” авьяастай хэмээн магтаж байсан юм.&lt;ref name&gt;{{cite web|title=Jay Park Covers Legend Patti Kim’s &quot;Love Is a Two Letter Word&quot;|url=http://www.soompi.com/2012/04/01/park-jaebum-covers-legend-patti-kims-love-is-a-two-letter-word/|publisher=Soompi|date=April 1, 2012|accessdate=29 December 2012|archive-date=5 Тавдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130505104014/http://www.soompi.com/2012/04/01/park-jaebum-covers-legend-patti-kims-love-is-a-two-letter-word/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Мөн DFSB Kollective –ийн дижитал хөгжмийн худалдааны ерөнхийлөгч Нью Уорк Таймс сонины нийтлэлд Жей Парк бол “дан ганц дуучин биш, тэр өөрийн ПР, фэн клубынхээ тэргүүлэгч, телевизийн нэвтрүүлгүүдээ хийдэг” хэмээн дурьджээ.&lt;ref name=nytimes&gt;{{cite web|title=Bringing K-Pop to the West|url=https://www.nytimes.com/2012/03/05/business/global/using-social-media-to-bring-korean-pop-music-to-the-west.html?pagewanted=all&amp;_r=0|publisher=''[[The New York Times]]''|accessdate=28 December 2012}}&lt;/ref&gt;

JYP энтертайментийн дор дөрвөн жил бэлтгэгдэж байгаад 2PM хамтлагт ахлагчаар 2008 онд анхны дебютээ хийсэн бөгөөд энэ үеэс нэр хүнд нь өсч эхэлсэн юм. Түүний MySpace дэх хуудсыг нь хакердаж 2005 онд /өсвөр настай байхдаа/ Солонгосын тухай бичиж байсан зүйлийг нь мэдээллийн хэрэгслүүдээр олонд цацсаны дараахан буюу 2009 оны есдүгээр сард Сиэтл рүү буцав. Удалгүй 2010 оны эхээр албан ёсоор хамтлагаа орхиж байгаагаа зарласан юм. Тэрээр 2010 оны 3 сард B.o.B-н “Nothin’ on You” дуунд өөрийн бичсэн үгээр ковер хийж видеогоо Youtube сайтад байршуулсан бөгөөд үзэгчдийн тоо маш хурдтай өсөж ердөө 24 цагийн дотор 2 саяд хүрэв. 2010 оны 7 сард Count on Me (Korean: 믿어줄래; Revised Romanization: Mideojullae) нэрээр гаргасан хувилбар чартуудад дээгүүр байр эзэлж, ялангуяа Gaon чартад гарсан даруйдаа нэгд орсон юм. Парк 2010 оны 6 сард Digital Media Wire-н СЕО, энтертайнмент төлөөлөгч Ned Sherman-ний танилцуулснаар Hype Nation кинонд тоглохоор Өмнөд Солонгосд газардлаа. Удалгүй 2010 оны 7 сард Өмнөд Солонгосын томоохон агентлагуудын нэг болох SidusHQ-тай хамтран ажиллах гэрээнд гарын үсэг зурж, соло дуучин, жүжигчнээр ажиллаж эхлэв.

Түүний анхны мини цомог Take a Deeper Look 2011 онд гарч, Өмнөд Солонгосын multi-platinum амжилтыг үзүүлэв. Жей Парк KBS' Music Bank – д “Abandoned&quot; дуугаар анхны тайзны үзүүлбэрээ үзүүлж, хамгийн анхны тайзны гаралтаараа ялагч болсон уран бүтээлч юм. Соло уран бүтээлчээр тухайн жилийнхээ Солонгосын Грэмми гэгддэг 2011 Golden Disk Awards –н &quot;Record of the Year&quot; шагналыг хүртэв. 2011 оны сүүлчээр тэрээр &quot;Demon&quot;, &quot;Girlfriend&quot;, &quot;Star&quot; синглүүдээ гаргаж, Mr. Idol солонгос кинонд дүр бүтээж, KBS-н зохион байгуулдаг Immortal Song 2 нэвтрүүлэгт оролцов. 2011 оны эцэс гэхэд анхны бүрэн хэмжээний цомгийнхоо эхлэл болгож New Breed Part 1 бүтээлээ гаргалаа.

2012 оны хоёрдугаар сард анхны бүрэн хэмжээний New Breed цомгоо гаргасан бөгөөд олон улсын болон Солонгосын чартуудыг маш хурдан хугацаанд тэргүүлж, долоо хоногийн дотор multi-platinum амжилтыг дахин давтав. Мөн тэрээр англи хэл дээр Fresh Air: Breathe It mixtape гаргав. Анхны энэхүү mixtape нь түүнийг DatPiff-аас 100,000 илүү татагдсан тохиолдолд олгогддог алтан статус бүхий Азийн анхны дуучин болгов. 2012 онд New Breed албумаа гаргасны дараа Сөүлд анхны бие даасан тоглолтоо маш амжилттай хийв, мөн Ази, Австарлийг тойрсон аялан тоглолтоо эхлүүлсэн юм. Америкт түүний тоглолтын талаарх мэдээллийг Verizon APAHM байгууллагууд мэдээлж байсан. Мөн тэрээр 2012 оны Малайзад болсон MTV World Stage Live (MTV World Stage Live in Malaysia 2012) хаалтын ажиллагаанд оролцсон юм. Тухайн жилдээ KBS-ийн Immortal Song 2-т эргэн ирж, MBC-ийн Come to Play нэвтрүүлгийн гишүүн болж, tvN-н Saturday Night Live Korea нэвтрүүлэгт оролцох болов. 2013 оны эхээр Saturday Night Live Korea-д байнгын оролцон тоглох гишүүн болов.

==Намтар==

===Бага нас===
АНУ-ын Вашингтон Муж Улсын, Сиэтл орчмын Эдмондс хотод төрсөн хүү багаасаа хип хоп болон breakdancing-д маш сонирхолтой байв. Тэрээр Эдмондын Воодвэй сургуульд суралцаж байсан боловч ихэнх чөлөөт цагаа найзуудтайгаа  бүжгийн бэлтгэл хийхэд зарцуулж байлаа. Мөн энэ үеэс эхлэн хип хоп болон реп урсгалыг сонсох болж сонирхолдоо хөтлөгдөн өөрөө бичиж оролдох болов. 2003 онд Сиэтлэд шинээр байгуулагдсан Art of Movement (AOM) хэмээх b-boy багийн анхны гишүүдийн нэг болов. 2004 онд түүний ээж нь breakdancing-д хамаг цагаа зарцуулан суралцаж байгаа хүүгээ хараад түүнд Солонгос дахь JYP Entertainment-д орох хүсэлтийг тавив. 2005 оны нэгдүгээр сард бүжиг, реп, дуулалт болон Солонгос хэлэнд суралцахаар Солонгост хүрэлцэн ирэв. Солонгос хэлэндээ тааруухан байсан учраас бусад хүмүүстэй төдийлөн сайн харилцаж чадахгүй бас юу идэж уух талаараа ямарч төсөөлөлгүй байлаа. Тэрээр Солонгост ирээд эхний хоёр долоо хоногт өдөр алгасалгүй уйлж байсан тухайгаа ярьж байсан юм. Гэртээ харихыг маш их хүсч байсан боловч эцэг эхийнхээ сэтгэлийг гонсойлгохгүйн тулд тэрээр шаргуу ажиллахаар шийдсэн байна.

===2008–2009: 2PM===
[[File:2 PM Korean band.jpg|left|thumb|2PM хамтлаг 2009 оны 2-р сард Wonder Girls хамтлагийн Бангкокд тоглогдох тоглолтын хэвлэлийн бага хурлын үеэр]]
Жей Парк Mnet-н Hot Blood Men реалити шоуны оролцогчоор анх олонд танигдаж эхэлсэн юм. Тус нэвтрүүлэг нь One Day-н ирээдүйн гишүүдийг тодруулах зорилгоор 2AM,  2PM гэсэн хоёр багт хуваан бэлтгэлийн үйл явцыг харуулж байв. Нэвтрүүлгийн төгсгөлд үзэгчдийн хамгийн их саналаар Жей Парк 2PM хамтлагийн ахлагч болов. 2008 оны есдүгээр сарын 4 өдөр M! Countdown хөгжмийн нэвтрүүлгээр &quot;10 Out of 10&quot; (Солонгос: 10점 만점에 10점; Revised Romanization: Ship Jeom Manjeome Ship Jeom) дуугаараа анхны дебютээ хийгээд анхны мини албум болох Hottest Time of the Day  гаргалаа. Гарсан даруйдаа уг албум нь чартуудыг тэргүүлж эхлэсэн юм. 2PM хамтлагт уран бүтээлээ туурвиж байх зуур  Conspiracy in the Court телевизийн олон ангит киноны гол дуу болох &quot;Jeong&quot; (Korean: 正)-г Wonder Girls хамтлагийн Yeeun-тэй хамт дуулж мөн V.O.S's &quot;To Luv...&quot; дуунд хамтрав. 2009 оны таван сарын 3-нд Navi-н &quot;Heart Damage&quot; (Korean: 마음이 다쳐서; Revised Romanization: Maeumi Dachyeoseo), 2009 оны зургаан сарын 20-нд and K.Will-ийн &quot;One Drop per Second&quot; (Korean: 1초에 한방울; Revised Romanization: Il Choe Hanbangul) тайзны үзүүлбэрт хамтравн тоглов. Idol Show, Wild Bunny нэвтрүүлэгт 2PM хамтлагийн гишүүдтэйгээ, дангаараа Star King, Introducing a Star's Friend зэрэг хэд хэдэн алдартай нэвтрүүлгүүдэд байнга оролцох болов. 2009 оны найман сард Kara хамтлагийн Nicole Jung-тэй хамтран Nodaji хэмээх соёлын шоу нэвтрүүлгийг хөтлөж байв.

2009 оны есдүгээр сарын 4-ний өдөр түүний хувийн Myspace дэх хуудснаас 2005 онд Солонгосын тухай бичиж байсан эвгүй сэтгэгдэл олон нийтэд тарав. Түүний найздаа Англиар бичсэн уг сэтгэгдлийг  Солонгосын хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд орчуулан хэдэн зуугаар нь сенсааци болгон цацав. Парк уг явдалд маш их харамсаж бас ичиж байгаагаа албан ёсоор илэрхийлж, уучлал хүссэн юм. Анх Солонгост ирээд бэлтгэгдэж байх хугацаандаа соёлын болоод бусадтай харилцах талаар төдийлөн сайн ойлголтгүй, шинэ орчинд дасах маш хэцүү байсан. Гэр бүл, хуучин найз нөхдөө үгүйлж байсан хэмээн тайлбарлажээ. Гэсэн хэдий ч уурласан эсэргүүцэгчид 2009 оны есдүгээр сарын 7-ны өдөр JYP Entertainment-ийн CEO Park Jin-young-оос Жей Паркыг 2PM хамтлагаас гаргахыг шаардав. Дараагийн өдөр нь Жей Парк фен кафедаа нөхцөл байдлыг намжаахын тулд хамтлагаа орхиж Сиэтлэ дэх гэр лүүгээ буцахаар болсон тухайгаа мэдэгдлээ. Мөн тэрээр хамтлагийнхаа гишүүдээс уучлал хүсч, илүү сайн хүн болоод буцаж ирнэ хэмээн амласан юм. Ийм байдалд хүрсэн ч Park Jin-young 2PM хамтлагийг цаашид зургаан гишүүнтэй байлгахаар шийдвэрлэсэн юм. Паркын хамтлагаас гарсан шалтгаанаас болж 2PM хамтлагийн бүх гишүүд оролцож байсан олон шоу нэвтрүүлгүүдээсээ хөндийрч, Wild Bunny реалити шоуны төгсгөлийн хэсэг тодорхойгүй хугацаагаар хойшлогдсон юм. Паркыг хамтлагтаа байхдаа хийж байсан дуунуудаас түүний хоолойны хэсгийг хасаагүй боловч шинээр хийж байсан дуунуудаас түүний хэсгийг хасч, 2009 оны аравдугаар сарын 31-ний өдөр Heartbeat&quot; дууны клипийг үлдсэн зургаан гишүүнтэйгээр дахин хийж хүргэв.

2PM хамтлаг анхны бүрэн хэмжээний албумаа 1:59PM гэж нэрлэсэн бөгөөд үүнийгээ Жей Паркыг гарсан шалтгаантай холбон тайлбарласан юм. &quot;Again &amp; Again&quot; хэмээх жилийн эцсийн үзүүлбэрүүд дээрээ тэд Паркт баярлаж явдагаа болон түүний эргэн ирэхийг хүсч байгаагаа дахин дахин илэрхийлж байв. Mnet Asian Music Awards дээр Жей Паркад хүндэтгэл үзүүлж  &quot;Again &amp; Again&quot; үзүүлбэрийнхээ үеэр түүний бүжиглэдэг байрлалыг гэрэлтүүлж, дуулалтын хэсгийг дуулалгүйгээр өнгөрөөсөн байна.

===2010: YouTube, соло амжилт, ''Count on Me (Nothin' on You)''===
Жей Паркыг АНУ-д ирсний дараа, Өмнөд Солонгосийн иргэд түүний MySpace дэх мессеж буруу орчуулагдаж олонд тархсаныг мэдээд түүнийг арилгаж, гаргаж байсан үйлдлээ өөрчилж, Жей Паркыг эргүүлэн авчрах маш хүчтэй хөдөлгөөнийг өрнүүлж эхэллээ. Тэрээр Сиэтлэд байх хугацаандаа Art of Movement хамтлагийнхантайгаа b-boy бүжгийн тулаануудад оролцож байв. Жей Паркын эргэн ирэлтийн  хүлээлт маш их байхад гэнэт хоёрдугаар сарын 25-ны өдөр JYP-н зүгээс түүнийг 2009 онд гаргасан хувийн алдаанаас нь үндэслэж гэрээгээ дуусгаж байгаа тухай мэдэгдэв. 2010 онд Паркыг эргүүлэн авчрахыг шаардаж байх үед JYP зүгээс хэд хэдэн удаа тайлбар хийсэн боловч нарийн тодорхой зүйлийг дэлгээгүй юм. 2PM-н үлдсэн зургаан гишүүн энэ байдлыг хүлээн зөвшөөрөөд байх үед 2PM-н энэ үйлдэлд фенүүд нь дургүйцэж, эсэргүүцлээ илэрхийлэх болов. Жей Паркыг эргүүлэн авчрах хөдөлгөөн зөвхөн Солонгост бус олон улсын түвшинд өрнөж эхэллээ. Жей Паркад зориулсан олон төрлийн форум, фен сайтууд дэлхий даяар нээгдэж, флаш моб зохион байгуулагдаж байв. Фенүүд нь Сиэтлийн дээгүүр &quot;J, what time is it now?&quot; гэсэн бичигтэй онгоцийг хөөргөж, Сиэтлийн радиогоор дамжуулж байв. 
&lt;!---[[File:79c440fc9760d3e8 20090928 sky 2.xlarge.jpg|thumbnail|Сиэтл хотноо хөөрсөн бичиг]]---&gt;

Жей Парк хэд хэдэн удаа Twitter-т тренд болж байв. Тухайлбал, 3 сарын 8-ны Оскарын шагнал гардуулах ёслолын үйл ажиллагаа болж байсан боловч Жей Парк дээгүүрт байсан юм. Паркын фенүүд түүнийг Солонгосоос явсных нь 200 дахь өдрийн дурсгалд зориулж 3 сарын 27-ны өдөр өөрсдийн хийсэн албумыг гаргахаар төлөвлөж байгаа мэдэгдэв. Энэ ажил нэг сараас хойш бэлтгэгдэж байсан ч олон нийтийн 2PM-д хандах хандлага өөрчлөгдсөн учраас уг албумыг хэвлэж гаргалгүйгээр оронд нь Сиэтлэ дэх Жей Парк руу 10-20 хувийг илгээжээ.

Жей Парк 3 сарын 15-ны өдөр Youtube-д “jayparkaom” нэрээр өөрийн хуудсаа үүсгэж &quot;Nothin' on You&quot; дууг өөрийнхөө хувилбараар дуулсан бичлэгээ тавьсан бөгөөд 24 цагийн дотор 2 сая хүн үзэв. Видеог тавьсны дараахан B.o.B, Bruno Mars нарын дуулсан оргиналь хувилбараараа Солонгост Cyworld хөгжмийн чартад нэгт оров. Жей Парк видеогоо тавьсных нь нөлөөгөөр &quot;Nothin' on You&quot; худалдан авалтаар 300,000 долларт хүрч, Dosirak, Melon, Mnet, Bugs, Soribada зэрэг хөгжмийн сайтуудад нэгд орж байв. 2010 оны зургаан сарын 15-нд Солонгост B.o.B &quot;Nothin' on You&quot; дуугаа Жей Парктай дуулсан хувилбараар гаргалаа. /Bruno Mars-ийн дуулдаг хэсгийг Жей Парк дуулсан./ Түүний Youtube-д байрлуулсан бичлэгийн үр дүн дэх уг хамтарсан уран бүтээл 5 сая гаруй хувь худалдаалагдаж томоохон амжилтыг түүнд авчирсан юм. Парк маш их урам зоригийг өгч байгаад фенүүддээ талархаад цаашдаа 2PM хамтлагийн гишүүдийг үзэн ядахгүй байхыг хүсэж байгаа илэрхийлэв.

[[File:Art of Movement.jpg|right|thumb|Парк Art of Movement багийн гишүүдтэйгээ]]
Жил бүр зохион байгуулагддаг Солонгос-Америкийн “Прожект Кореа” III гэх фестивалд тэрээр Art of Movement хамтлагийнхаа гишүүдтэй оролцов. Уг арга хэмжээнд Ailee, Clara C нар мөн оролцсон бөгөөд 4 сарын 3-ны өдөр Rutgers University, New Jersey-д KSA Cinderella Story нэртэйгээр зохион байгуулагдсан юм. Арга хэмжээний талаарх видео бичлэгүүд интернетэд тавигдсан бөгөөд үүн дээр Жей Парк MC хийж бас Beyoncé-ийн &quot;Single Ladies (Put a Ring on It)&quot; бүжгийг маш сонирхолтойгоор бүжиглэсэн байв. Дөрөвдүгээр сарын 24-ний өдөр Dumbfoundead &quot;Clouds&quot; хэмээх Жей Парк, Clara Chung нартай хамтарсан дуугаа өөрийн веб сайт дээрээ тавив.

Digital Media Wire-н СЕО, Лос Анжелас дахь албан ёсны төлөөлөгч Ned Sherman таван сарын 28-ны өдөр Жей Паркын албан ёсны төлөөлөгчөөр ажиллахаар болсноо зарлав. Sherman болон түүний эхнэр Tinzar нар Жей Паркын талаар судалж, MySpace дэх бичлэгээс болж харамсалтай зүйл тохиолдсон талаар нь мэдэж хамтран ажиллахаар болсон байв. Тэд хамтран маш олон төсөл дээр ажилласан. Тухайлбал, Levi Strauss &amp; Co.-ний dENiZEN шинэ брэндийн сурталчилгаа, Hype Nation кино г.м.

Зургаан сарын 18-ны өдөр Hype Nation киноны ажлаар Иньчонь олон улсын нисэх онгоцны буудалд газардах үед урьд өмнө нь тохиолдолж байгаагүйгээр маш олон хүмүүс түүнийг угтаж авав. Түүнийг эргэн ирсэн талаарх мэдээлэл Солонгосын хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдийн хамгийн гол сэдэв болж, мөн зургаан сарын 18-ны 9:30 гэхэд /Солонгосын цагаар/ Twitter-т &quot;JayIsBack&quot; гэсэн жиргээ шууд тренд болов. Долоон сарын 2-ны өдөр Hype Nation киноны сурталчилгаа зургууд гарч, Жей Парк хийж буй ажлуудынхаа талаар хэвлэлийн бага хурал хийв. Мөн Hype Nation киноны дуу болох &quot;Demon&quot;-г олон нийтэд хүргэв.

7 сарын 8-ны өдөр Солонгос дахь үйл ажиллагаагаа идэвхжүүлэхийн тулд SidusHQ-тэй гэрээ байгуулах гэж байгаа тухай мэдээлэл тарж эхлэв. Тэрээр дангаар уран бүтээлээ туурвихаар төлөвлөж байсан бөгөөд 7 сарын 16-ны өдөр албан ёсоор уг энтертайнменттай гэрээ байгуулсан юм. 7 сарын 13-ны өдөр тэрээр Count on Me (Korean: 믿어줄래; Revised Romanization: Mideojullae)  гэсэн нэртэй &quot;Nothin' on You&quot; дууны Солонгос хувилбарыг багтаасан 3 трак бүхий EP-ээ гаргав. Англи болон Солонгос хувилбарын үгүүдийг нь өөрөө бичсэн байна. Уг уран бүтээл гарсан даруйдаа Cyworld, Bugs хөгжмийн чартууд болон Monkey3, Soribada, Dosirak, Melon зэрэг хөгжмийн сайтуудад цагийн дотор нэгдүгээр байранд орж,  уг EP гарсан өдөртөө 21,989 хувь зарагдсан бөгөөд нэг сараас долоон сарын 13 хүртэлх хугацаанд гарсан цомгуудаас 7-р байранд жагсаж байлаа. Хөгжмийн хөтөлбөрүүдийн сурталчилгаагүйгээр 41,316 хувь борлогдож, жилийн эцэст Gaon чартад 32-р байрт шалгарч, ойролцоогоор 700 сая орчим орлого олсон юм.

Жей Парк AOM-н гишүүн, дуучин, продюсер Cha Cha Malone хамтран ажиллах болж “Speechless” синглийг багтаасан &quot;Bestie&quot; хэмээх мини цомгийг Солонгос, Англи хувилбараар гаргав. Мөн 2010 онд реппер  Dok2 болон 1llionaire Records-н The Quiett-той дотно нөхөрлөх болж &quot;AOM &amp; 1llionaire&quot; хэмээх нэртэйгээр хамтын ажиллагаагаа эхлүүлэв. 9 сарын 5-нд Калифорнийн Серритосад зохион байгуулагдсан International Secret Agents Los Angeles-н гуравдугаар наадамд YouTube-р олонд танигдсан алдартнууд болох Ryan Higa, KevJumba, AJ Rafael, Alyssa Bernal, Far East Movement, America's Best Dance Crew Season 5 champions, Poreotix нарын хамт оролцсон юм. Уг арга хэмжээн дээрх түүний үзүүлбэр хүмүүст маш их таалагдсан юм.

2011 онд Mr. Idol хэмээх солонгос кинонд SidusHQ-н жүжигчин Ким Су Ро /Kim Su-ro.[16]/-тай хамтран тоглосон байна. 10-р сарын 10-нд Солонгосын дайны дурсгалд зориулсан Сөүлийн сэтгэл зүрх фестивалд Musiq Soulchild, SE7EN, Taeyang нарын хамт оролцов. Уг фестивал дээр Жей Парк Musiq Soulchild-тай хамтран &quot;Love&quot; хэмээх хуучны дууг сэргээн дуулсан юм. Мөн 12-р сард the &quot;White Love Party Concert&quot; гэсэн нэртэй буяны үйлсэд зориулсан тоглолтонд Supreme Team, Dok2 нарын хамтаар оролцов. Art of Movement, Dumbfoundead, David Choi болон олон улсын b-boy хамтлагуудтай &quot;Fever Seoul Live&quot;-д үзүүлбэрээ үзүүлэв.

===2011: ''Take a Deeper Look'' ба соло уран бүтээлийн өсөлт===
1-р сарын 6-ны өдөр түүнийг Mashable Awards-аас дэлхий дахины “Хамгийн шилдэг веб видео” номинацид &quot;Nothin' on You&quot; дуу тэргүүлж, &quot;Must Follow Personality” номинацид 2-р байранд орсон тухай зарлав. 2-р сарын эхээр тэрээр 5dolls охидын хамтлагтай хамтран “Уруулын толбо” /“Lips Stains&quot;/, “Тэр бол чи” /&quot;It's You&quot;/ хоёр уран бутээл дээр ажиллав. 3-р сарын 29-нд “2011 Хюндай / Hyundai/ худалдааны төвийн 40 жилийн ой”-д зориулсан Ne-Yo-н Сөүл дэх анхны тоглолтыг Жей Парк нээхээр сонгогдсон байв. Мөн өмнөх өдөр нь буюу 3 сарын 28-ны өдөр Ne-Yo-той хамтран Сөүл дэх Мөрөөдөл Академиас зохион байгуулдаг хүүхдийн хөгжмийн боловсролд зориулсан буяны үйл ажиллагаанд оролцсон юм. Shorty Awards, Nokia байгууллагуудын хамтран зохион байгуулдаг шалгаруулалтын “Хүмүүсийг холбогч шагнал” /&quot;Connecting People Award&quot;/, “Оны алдартан” /“Celebrity”/ төрөлд хамгийн их саналыг авч шалгарсан юм.

[[File:ParkJaeByum.jpg|thumb|left|2011 онд нээлтээ хийсэн ''Mr. Idol'' киноны хэвлэлийн бага хурлын үеэр]]
4 сард тэрээр анхны Солонгос мини альбум болох Take a Deeper Look-ээ гаргав. Гарсан даруйдаа уг цомог Биллбоардын дэлхийн цомог чартад 3-т, Heatseekers цомог чартад 26-д жагсав. Сүүлийн хоёр жилийн хугацаанд анх удаагаа бие даасан уран бүтээлээрээ Солонгосын хөгжмийн нэвтрүүлгүүд болох KBS-ийн Music Bank, Mnet-н M! Countdown, MBC-н Music Core,  SBS-н Inkigayo-д оролцож, дебютээ хийв. Түүний хувьд 5 сарын 6-ны Music Bank нэвтрүүлгээр эхний дебютээ хийгээд ялсан хамгийн анхны уран бүтээлч болсон бөгөөд дараагийн 7 хоногт буюу 5 сарын 13-ны хөтөлбөрт дахин ялалт байгуулсан юм. 

8 сарын 6-нд KBS-н “Мартагдашгүй дуу 2” /Immortal Song 2/-т Солонгосын хөвгүүдийн хамтлаг H.O.T.-н &quot;Candy&quot; дууг хамтлагийнх нь ахлагч Moon Hee-joon-тэй хамтран дуулж, оролцов. Дараагийн ангид нь Soo-hee-н дуулсан &quot;Aemo&quot; дууг өөрийн R&amp;B хэмнэл рүү оруулж дуулсан нь үзэгчдэд нилээд таашаагдав. Уг төслийн гуравдугаар анги дээр тэрээр Jinusean-ны “Үнэнийг хэлээч” /&quot;Tell me the Truth&quot;/ дууг Solbi, Jang Hyuk, Kim Su-ro нартай хамтран дуулж тус ангийн ялагчаар тодорсон бөгөөд дараагийн ангид өөрөө дуугаа сонгох эрхтэй болов. Дөрөвдүгээр анги дээр Kim Wan-sun-ны &quot;Feel Good Day&quot; дууг өөрийн R&amp;B хэмнэлд оруулан дуулав. Тавдугаар хэсэгт Deux-н &quot;Look Back at Me&quot; дууг ремикс хэлбэрээр b-boy бүжигтэй хослуулан гүйцэтгэв. Зургаадугаар хэсэгт Nam Jin-ний &quot;Dear, Do Not Change&quot; дууг дуулж, уг үзүүлбэрээрээ ялалт байгуулав. Дараагийн цомгийн бэлтгэл ажилдаа орохын тулд уг нэвтрүүлгийг орхисон бөгөөд уг үзүүлбэр түүний хувьд “Мартагдашгүй дуу 2” төслийн сүүлийнх нь байлаа. Гэхдээ уг төслийн тусгай дугаар болох “Хаадын хаан”-д Жей Паркыг оролцуулах тухай мэдээлэл цацагдав. Уг тусгай дугаарыг 11-р сарын 7-ны өдөр KBS-н Open Hall-д бэлтгэж, 11-р сарын 19-ны өдөр цацсан байна.

9 сарын 5-ны өдөр Солонгосын дижитал вебсайтуудаар дамжуулан өөрийн &quot;Demon&quot; синглээ худалдаанд гаргав. Уг дууны видео клип мөн нэг өдөр гарсан бөгөөд Жей Парк уг уран бүтээлийнхээ чанарт хариуцлагатай хандаагүйдээ хүлцэл өчсөн юм. Гэхдээ уг уран бүтээл Gaon чартад 14-т, iTunes-н R&amp;B/Soul чартад 8-д орсон юм.

[[File:KoreAm 2012-01 Cover.jpg|right|thumb|KoreAm сэтгүүлийн 2012 оны нэгдүгээр сарын дугаарын нүүрэнд]]
10 сарын 29-д зохион байгуулагдах “Олон Улсын Нууц Ажиллагаа Лос Анжелес” тоглолтонд оролцохоор 10 сарын 1-ний өдөр АНУ руу буцав. Тэндээсээ шууд Ази дахь SM худалдааны төвийн Маниллад зохион байгуулсан MTV EXIT /End Exploitation and Trafficking/ тоглолтонд оролцож, 25,000 фенүүддээ уран бүтээлээ хүргэв. Уг тоглолтонд Калифорниагийн рок хамтлаг болох Evaline, дуучин, үг зохиогч Jason Mraz нар мөн оролцсон байна.

11 сарын 3-ны өдөр “Girlfriend” хэмээх синглээ гаргаж, видео клипээ өөрийн YouTube сувагтаа байрлуулав. Яг энэ өдрөө tvN-н Taxi нэвтрүүлэгт оролцож, 2011 Style Icon Awards-н тайзан дээр уг дуугаа дуулав. Мөн Жей Паркын оролцон тоглосон Mr. Idol кино уг өдөр нээлтээ хийв. Уг синглэ Gaon чартад 28-р байрт бичигдэж байв. 12 сарын 28-ны өдөр тэрээр анхны бүрэн хэмжээний цомог болох New Breed-н эхний хэсгийг худалдаанд гаргав. Уг хэсэгт &quot;Star&quot; (Korean: 별; Revised Romanization: Byeol) синглэ нь багтаж байсан юм. Star&quot; синглэ Bugs, Olleh Music, Soribada зэрэг томоохон сайтуудад нэгд орж, бусад хөгжмийн сайтуудад дээгүүр байр эзлэв. Мөн New Breed цомгийн эхний хэсэг Olleh Music, Bugs, Soribada, Daum зэрэг томоохон хөгжмийн сайтуудад дээгүүрт орж, “Star” синглэ Gaon чартын 17-д бичигдэв.

===2012: ''New Breed'' ба ''Fresh Air: Breathe It''===
Осака хотод зохиогдсон 26-р Golden Disk Awards шагнал гардуулах ёслолын эхний өдөр буюу 1-р сарын 11-нд Take a Deeper Look мини цомгоороо Disk Bonsang шагналыг хүртэв. Энэхүү Bonsang шагналыг өмнө нь соло уран бүтээлч гардаж аваагүй байсан юм. 1 сарын 18-ны өдөр Сөүлд зохион байгуулагдсан Азийн Модел шагнал гардуулах ёслолоос “Шилдэг уран бүтээлч” шагналыг хүртэв. 2012 онд тэрээр бусад уран бүтээлчтэй хамтран хэд хэдэн уран бүтээл гаргасан юм. Тухайлбал, Солонгос-Америк дуучин Brian Joo-ны &quot;Can't Stop&quot; дуун дээр Cha Cha Malone-тэй хамтран ажилласан юм. Парк уг дууны Солонгос хувилбарын үгийг бичсэн бол, Англи хувилбарын үгийг Joo өөрөө бичжээ. 25 насны төрсөн өдрийнхөө ойгоор буюу 4-р сарын 25-нд U-KISS хамтлагийн DoraDora хэмээх 6 дахь мини цомог гарсан бөгөөд үүнд багтсан &quot;4U&quot; дууг Жей Парк бичиж найруулсан юм. Мөн Tiny-G охидын хамтлагийн &quot;Polaris&quot; дууны найруулгыг хийв. Уг дууны үгийг жүжигчин Lee Si-young бичсэн байна. Энэ жүжигчинтэй хамтран MBC-н Хөгжим ба шүлэг / Music and Lyrics/ нэвтрүүлэгт хамтран ажиллаж байжээ. 7-р сарын 3-ны өдөр Солонгосын поп дуучин Younha Supersonic хэмээх дөрөв дэх цомгоо гаргасан бөгөөд уг цомогт багтсан &quot;Driver&quot; дууг Жей Парк бичжээ. Мөн тэрээр уг дууныхаа реп хэсгийг үглэж, хамтран дуулжээ.


Жей Парк хоёрдугаар сард алдарт синглэ &quot;Know Your Name&quot;-г багтаасан New Breed хэмээх өөрийн анхны бие даасан бүрэн хэмжээний цомгоо гаргасан юм. Уг цомог гарсан даруйдаа Gaon чартын долоо хоногийн тэргүүлэх цомгийн чартад хоёр долоо хоногийн турш нэгт шалгарч, 10 хоногийн дотор 80,000-с дээш хувь борлуулагдсан амжилтаараа Hanteo чартад нэгт жагсав. Мөн Billboard-н дэлхийн цомог чартад 4-т, Heatseekers цомог чартад 16-д жагсаж байлаа. Тэрээр 2 сарын 16-с Солонгосын хөгжмийн шоу нэвтрүүлгүүдээр тайзнаа гарч үзүүлбэрүүдээ үзүүлж эхэлсэн бөгөөд Music Bank шоуны 2-р сарын 24-ны дугаарт тэргүүлж, шилдгээр шалгарсан юм. 4-р сарын 27-с эхлэн New Breed цомгийнхоо Ази хувилбарыг гаргаж, Ази даяарх сурталчилгааны ажлаа эхлүүлж  Singapore, the Philippines, Indonesia, Malaysia, Japan гэсэн таван улсад зочилжээ. 4-р сарын 28-ны өдөр Сингапурт зохиогдсон  Star Awards 2012 арга хэмжээнд оролцсон юм. Universal J групптэй хамтран ажиллаж Take a Deeper Look, New Breed цомгуудынхаа Япон хувилбарыг 6 сарын 13-нд гаргав. Уг хувилбартаа &quot;I Love You&quot; дууны Англи, &quot;Know Your Name&quot; дууны акустик хувилбаруудыг нэмж оруулжээ.

3 сарын 3-ны өдөр Seoul Olympic Park-н Олимпик цэнгэлдэх хүрээлэнд “New Breed Live in Seoul” анхны бие даасан тоглолтоо хийв. Мөн 8 сарын 18-нд уг цэнгэлдэх хүрээлэнд “New Breed Asia Tour in Seoul” хоёр дахь тоглолтоо хийсэн бөгөөд уг тоглолт насны хязгаар /19+/ тавьснаараа өмнөх тоглолтоосоо эрс ялгарч байв. 4 сарын 23-нд Солонгосын Аялал Жуулчлалын байгууллагаас зохион байгуулдаг R-16 Korea 2012 наадмын төлөөлөгчөөр сонгогдон ажиллав.

5 сард АНУ-д Verizon-ны зохион байгуулсан APAHM аялан тоглолтонд оролцож, Washington, D.C., New York, San Francisco, Los Angeles хотуудад зочилжээ. 5 сарын 16-д тоглолтон дээрээ дуулагдаж байсан дуунуудаа оролцуулсан Fresh A!r: Breathe !t анхны микстайпаа гаргав. Уг уран бүтээл гарсанаас хойш нэг сарын дотор 100,000-с дээш татагдсан тул Datpiff-н Gold сертификатын авсан юм. Энэ амжилтаараа тэрээр Datpiff-н түүхэнд бичигдсэн анхны Ази дуучин болж чаджээ.

7-р сарын 14-нд зохион байгуулагдсан MTV World Stage Live in Malaysia хаалтын ажиллагаанд Канадын дуучин Justin Bieber, Солонгосын охидын хамтлаг Кара, Малайзын дуучин Mizz Nina нартай хамт оролцов. Уг арга хэмжээн дээр Жей Парк New Breed Red Edition цомогт багтсан &quot;Carefree&quot; дуугаа дуулж, Far East Movement-н Tyga-тай хамтран &quot;Dirty Bass&quot; брейк бүжгийн үзүүлбэрийг үзүүлсэн юм. Мөн 2012 оны есдүгээр сарын төгсгөлд Сидней, Мелбурн хотуудад өөрийн бие даасан тоглолтоо хийжээ. 

7 сараас эхлээд өөрийн YouTube сувгаараа дамжуулан web series, Jay Park TV нэвтрүүлгүүдийг Hep, Art of Movement-н гишүүд болон найзуудынхаа хамтаар дүрсжүүлж, найруулан хүргэж эхлээд байгаа. Энэ цувралуудаараа Жей Парк тоглолт болон зураг авалтын ард болж буй үйл явдлууд, хөгжилтэй зүйлс, тоглоом, наадам гээд өдөр тутмын амьдралынхаа талаар фенүүддээ үзүүлдэг.
[[File:Jay Park performing shirtless.jpg|thumb||right|2012 оны Жэчион олон улсын кино, хөгжмийн наадмын тайзнаа]]

8 сард цомгийнхоо нэрээр нэрлэсэн &quot;New Breed” видео клипийг гаргасан бөгөөд уг видео нь Канадын алдартай уран бүтээлч Rick Genest-тай хамтран ажиллаж, цомгийн зураг авалтын үеэр дүрсжүүлсэн хувилбар байв. Мөн дараагийнхаа тоглолтонд бэлдэж байх үедээ Prepix-н гишүүдтэй хамтран &quot;I Love You&quot; дууныхаа бүрэн хэмжээний бүжгийн бэлтгэлийн бичлэгийг гаргав. 8 сарын 22-нд MBC телевизийн Come to Play нэвтрүүлэгт Kim Eung-soo, Kwon Oh-joong нартай хамтран оролцохоор болсон тухай зар тарлаа. Уг шоуны нэг хэсэг болох &quot;Trueman Show” нэртэй хэсэгт оролцох болов. MBC зүгээс уг нэвтрүүлгээ хэдэх сарын турш хийсэн боловч ямар нэгэн тайлбаргүйгээр уг шоуг зогсоожээ.


9 сард нь Австралийн Сидней, Мелбурн хотуудад бие даасан тоглолтоо маш амжилттай хийв. 10 сард нь Мартагдашгүй дуунууд 2 төслийн “Хаадын хаан” тусгай дугаарт оролцож Shin Jung-hyeon-ны &quot;The Woman in Rain&quot; дууг дуулав. Удалгүй Лос-Анжелест очиж Wong Fu Productions-ны The Last уран бүтээлийн David So-н YouTube зураг авалтанд оролцов.

11 сард NS Yoon-G-н дижитал синглэ болох &quot;If You Love Me” дээр хамтран ажиллав. Уг дууны видео клипэнд тоглоогүй боловч Mnet-н M! Countdown зэрэг хөгжмийн нэвтрүүлгүүдийн тайзны үзүүлбэрт нь оролцож байв. Мөн уг дууг студид бичиж байх үеийг харуулсан видео бичлэгийг гаргасан байна. Удалгүй уг дууны бүжгийн бэлтгэлийг харуулсан видеог ч бас гаргав. 12 сарын 1-ний Saturday Night Live Korea нэвтрүүлэгт Жей Парк оролцож, Eminem-н Love the Way You Lie дууг өөрийн хэмнэл, хошигнол, жүжиглэлтээр дуулсан нь үзэгчдээс өндөр үнэлгээ авч, уг нэвтрүүлэг тухайн улирлын хамгийн шилдэг нэвтрүүлгээр  тодорчээ.


===2013-одоог хүртэл: ''JOAH'' болон хоёр дахь студийн албум===

1 сарын 18 өдөр Парк Сингапурт очиж үзүүлбэрээ хүргэв. Сингапурт байхдаа Jay Park Network хэмээх фенсайтдаа ярилцлага өгч, энэ жилдээ багтааж 11 видео клипийг хийж, хүргэх тухайгаа фенүүддээ дуулгасан юм. 

[[File:Jay Park at Korean Music Awards in 2013-2.jpg|thumb|left|2013 оны ''Korean Music Awards''-н ''Musician of the Year'' шагналыг гардаж авах үеэр]]

2012 оны сүүлээр оролцож байсан Saturday Night Live Korea нэвтрүүлэгт эргэн нэгдэж байгаа тухайгаа 2 сарын 6-ны өдөр мэдээлэв. 2 сарын 14 буюу Валентины баярын өдрөөр Cha Cha Malone, Art of Movement-н гишүүдтэй хамтарч хийсэн &quot;Appetizer&quot; дуугаа клипний хамт гаргаж, SoundCloud-д чөлөөтэй татахаар байршуулав. Энэ оны Saturday Night Live Korea нэвтрүүлэгт оролцсон анхны дугаартаа Солонгосын хөтлөгч, жүжигчин Choi Min-soo-н тоглосон Holiday киноны хэсгийг хошин маягаар жүжиглэж гаргасан юм. Хоёрдугаар сарын дундуур Cha Cha Malone продюсерлэж, Жей Парк бичиж хамтарсан Mizz Nina-н &quot;Around the World&quot; синглэ гарахаасаа өмнө hitz.fm радиогоор цацагдав. Уг синглэ албан ёсоор 2 сарын 25-нд гарсан бөгөөд тэд MTV World Stage Live in Malaysia 2012-с хойш хамтарч ажиллах болсон юм. 2 сарын 28-ны өдөр Жей Парк Korean Music Awards 2013-н &quot;Musician of the Year&quot; шагналыг авч, New Breed цомог нь &quot;Best R&amp;B and Soul album&quot; төрөлд нэр дэвшсэн юм.


Жей Паркын зураг Men's Health Korea сэтгүүлийн гуравдугаар сарын дугаарт тавигдав. Хожим нь тус сэтгүүийн долоон жилийн түүхэн дэх хамгийн шилдэг нүүр зургаар шалгарсан юм. 3-р сарын 25-нд өөрийн YouTube хуудсандаа Jay Park TV-н 5-р ангийг тавив. Жей Паркын хамтран ажилласан Mizz Nina-н &quot;Around The World&quot; дууны видео клип мөн тавигдав. Уг дууны зураг авалтыг 2012 оны 12-р сард Солонгост авчээ. 3 сарын 28-нд KBS телевизийн Immortal Song 2 нэвтрүүлэгт гурав дахь удаагаа эргэн нэгдэж, 4-р сарын 20-ны өдөр анхны дугаар нь цацагдав.

Men's Health Korea сэтгүүлийн гуравдугаар сарын дугаар маш их амжилтыг дагуулж, тус сэтгүүлийн арван жилийн ойн баярт зориулсан Хятадын Men's Health-н дөрөвдүгээр сарын дугаарт дахин Жей Паркын зургийг нүүр зураг болгов. Уг сэтгүүлийн сурталчилгааны ажилд зориулаад томоохон зурагт хуудсуудыг томоохон гудамж, талбайнуудад байршуулсан юм. Ustream Korea-тэй хамтран 4-р сарын 2-нд &quot;Fan &amp; Music Live&quot; хэмээх албан ёсны ажиллагааг зохион байгуулж удахгүй гаргах синглэдээ багтсан &quot;Joah&quot; (Korean: 좋아; Revised Romanization: Joha), &quot;1 Hunnit&quot; (Korean: 사실이야; Revised Romanization: Sasiriya), &quot;Welcome&quot; гэсэн гурван дуугаа сонирхуулсан юм. Уг синглийн гол дуу болох &quot;Joah&quot; нь түүний &quot;Girlfriend&quot; дуутай төстэй уянгын аястай бөгөөд Cha Cha Malone продюсерлэж, Saturday Night Live Korea-н Common Ground хамтлаг аялгууг нь хийжээ. &quot;1 Hunnit&quot; дуу нь реп хэмнэлтэй бөгөөд Dok2-тэй хамтарсан бол &quot;Welcome&quot; нь R&amp;B хэмнэлтэй байв. 4-р сарын 5-нд Dok2-тэй хамтарч, найзууд, бүжигчид, b-boy-уудаа оролцуулсан &quot;1 Hunnit&quot; дууны видео клипийг YouTube хуудсандаа байршуулав. 4 сарын 9-нд Saturday Night Live Korea нэвтрүүлгийн Kim Seul-gi жүжигчний хамтаар tvN's Taxi-д оролцож,. 4-р сарын 10-нд &quot;Joah&quot; синглээ, &quot;Joah&quot; дууны видео клипийн хамт гаргасан юм. Уг клипийг 2013 оны эхээр Жей Паркын төрсөн хот Сиэтлэд зураг авалтыг нь хийсэн бөгөөд Солонгосын жүжигчин Clara Lee хамтран тоглосон юм. Мөн Art of Movement багийн гишүүд The Beacon-ны хэсэгт, Сиэтлийн Massive Monkees b-boy хамтлаг бүжгийн студи дэх хэсэгт нь оролцжээ. Уг дууны уянгалаг аялгуу нь хүмүүст хаврын урин дулаан цагийг мэдрүүлж, баяр баясгаланг бэлэглэхүйц гайхамшигтай болсон байлаа. 4 сарын 16-нд SBS телевизийн  Strong Heart нэвтрүүлгийн үргэлжлэл болох Hwasin – Controller of the Heart-д оролцов. 4-р сарын 20-ны Immortal Song 2 дээр Sim Soo-bong-ны &quot;Man is a ship, Woman is a harbour&quot; дууг дуулав. Мөн энэ өдөр гарсан Saturday Night Live нэвтрүүлэгт дуучин Lee Soo-young-тай хамтарч реппер Jay-Z-н &quot;Run This Town&quot; дууг хошин хэлбэрээр дуулж үзэгчдэд хүргэв. Уг үзүүлбэр дээр Жей Парк усны хувцас өмссөн нь олны анхаарлыг ихэд татав. 4-р сарын 25 буюу 26 насны төрсөн өдрөөрөө &quot;Welcome&quot; дууныхаа клипийг өөрийнхөө YouTube сувгаар цацав. Oh Cho-hee хамтран тоглосон бөгөөд уг видео нь түүний хувцасгүй төрх, танчаангуй байдлыг илт харуулснаараа үзэгчдийг бишрүүлж байлаа. Тэрээр мөн 25-ны өдрөө 2012 оны Сөүл дэх New Breed тоглолтын DVD-г гаргав. 4-р сарын 27-ны Immortal Song 2 дугаарт Lee Moon-sae-н &quot;Sunset Glow&quot; дууг өөрийн найз, дуучин VV:D-н Crush-тай хамтран дуулж сонирхуулав. 4Minute-н Gayoon-тай хамтран оролцсон 4-р сарын 27-ны Saturday Night Live нэвтрүүлэг дээр Жей Паркын жүжиглэлт дэх хэлсэн үгс түүнийг бусдад буруу ойлгогдохоор байдалд хүргэсэн нь анхаарлын төвд дахин татан  оруулав. Нэвтрүүлгийн уг хэсгийг хасч дахин найруулаад тавьжээ.

5 сарын 3-нд M. Night Shyamalan-н 2013 оны Америкийн шинжлэх ухааны зөгнөлт After Earth киноны дуун дээр Will Smith, Jaden Smith нарын урилгаар ажиллаж байгаа тухайгаа мэдээллэсэн юм. Уг дууны нэр нь &quot;I Like 2 Party&quot; бөгөөд киноны төгсгөлийн хэсэгт зориулан бүтээсэн байна. Дууны үг, аяыг өөрөө бичиж, Art of Movement-н гишүүн Cha Cha Malone продюсерлэжээ. 5 сарын 5-нд гурав дахь жилдээ зохион байгуулагдах гэж байгаа R-16 Korea олон улсын b-boy уралдааны албан ёсны төлөөлөгчөөр Жей Парк дахин сонгогдсон тухай зарлав. Мөн 5 сарын 5-нд &quot;I Like 2 Party&quot; дууны 30 секундын хэсэг бүхий After Earth киноны трейлер цацагдав. 5 сарын 7-нд Солонгос дахь After Earth киноны улаан хивсний ёслолын арга хэмжээнд Will Smith, Jaden Smith нарын хамтаар оролцов. 5 сарын 11-нд Immortal Song 2-н 100 дахь дугаараар Deulgukhwa-н &quot;Everyday Day With You&quot; дууг өөрийн &quot;Joah&quot; дуутай ремикслэж дуулсан бөгөөд түүний тайзан дээрх бүжгийн үзүүлбэр, бүжиглэж байхдаа дуулж байгаа чадвар нь үзэгдчийг үнэхээр бишрүүлж байв. 5-р сарын 18-нд Малайзын дуучин Mizz Nina-н Куала Лампурт болсон тоглолтонд оролцож, &quot;Around the World&quot; хэмээх хамтарч хийсэн алдарт синглээ тайзан дээрээс анх хүргэжээ. Хэдийгээр Солонгост байхгүй байсан ч урьдчилан зураг авалтыг нь хийсэн Saturday Night Live Korea нэвтрүүлгийг 5 сарын 18-нд үзэгчдэд хүргэв. 5 сарын 20-нд Let's Go Dream Team! Season 2 нэвтрүүлгээр гарав. 5 сарын 20-ндоо X-mini капсулан спикер үйлдвэрлэгч компанитай хамтран ажиллах гэрээ байгуулахаар Сингапур луу явав. 5 сарын 30-нд Kim Seul-gie, Жей Парк нарын хамтран дуулсан She is Wow Солонгосын олон ангит киноны &quot;Rude Girl&quot; дууны клип гарав.

6 сарын 17-нд R-16 Korea-н албан ёсны сүлд дуу &quot;Respect 16”-н видео клипний сурталчилгаа цацагдаж эхлэв. Дууг арга хэмжээний албан ёсны төлөөлөгч болох Жей Парк бүтээсэн бөгөөд клипний зураг авалтанд Солонгос дахь 2013 оны олон улсын b-boy үйл ажиллагаанаас тусгажээ. 6 сарын 18-нд Jay Park TV-н 6-р ангийг гаргасан бөгөөд &quot;Joah&quot; клип, телевизийн шоу, реклам сурталчилгааны зураг авалтын ард болж буй үйл явлуудыг харуулжээ.

Түүнийг өөр байгууллагуудтай гэрээ хийх болов уу гэсэн олон нийтийн таамаглалыг үгүйсгэж, тэрээр 7 сарын эхээр  SidusHQ-тэй гэрээгээ шинэчлэн байгуулав. 7 сарын эхээр Хятадын Гуанжоу дахь Hennessy-н урлагийн арга хэмжээнд B.o.B-н хамт оролцохоор төлөвлөж байсан боловч техникийн үйл ажиллагааны хүндрэлээс болоод цуцлагдсан юм. 7 сарын 10-нд &quot;I Like 2 Party&quot;, &quot;Hot&quot;, &quot;Secret&quot;, &quot;Let's Make Up&quot; гэсэн 4 трак бүхий I Like 2 Party EP-ээ гаргаж, Лос-Анжелест зураг авалтыг нь хийсэн &quot;I Like 2 Party&quot; дууны видео клипийг цацав. 2013оны 9сарын сүүлээр [[AOMG]] хэмээх бие даасан агентлагаа үүсгэн байгуулсан.

==Ур чадвар==

===Ур чадварт нь нөлөөлсөн хүмүүс===
&lt;!---{{Double Image|right|Usherraymond (300dpi).jpg|100|Michael Jackson 1984.jpg|100|Usher (''зүүн'') болон [[Майкл Жэксон]] (''баруун'') нар түүний хамгийн том шүтээнүүд нь}}---&gt;
Жей Паркын дуунуудын ихэнх нь R&amp;B, hip hop хэмнэлтэй байдаг. Usher, Michael Jackson, Ne-Yo, Chris Brown, Ginuwine, Musiq Soulchild, Justin Timberlake, Eminem, Jay-Z, Nas, Tupac, Dr. Dre, Canibus зэрэг Америкийн дуучдын уран бүтээлийг сонсож өссөн нь түүнд чухал нөлөө үзүүлжээ. Түүнд хамгийн ихээр нөлөөлсөн дуучин бол Usher бөгөөд бүр 6-р ангиасаа сонсож эхэлсэн байна. Мөн түүний гол шүтээн бол Michael Jackson бөгөөд нэгэнтээ “тэр бол хамгийн шилдэг нь” гэж хэлж байсан юм. Usher, Michael Jackson нарын видео клипүүдийг үзэж, тэд нар шиг бүжиглэдэг болохыг хүсдэг байв. Тэдний дуулж, бүжиглэж байгаа чадвар нь Жей Паркыг ирээдүйн замд нь хөтөлсөн гэхэд бараг хилсдэхгүй. Крис Браун мөн түүний шүтдэг хүмүүсийнх нь нэг. Тэрээр яг түүн шиг гайхалтай дуулж бас үглэж чаддаг дуучин байхыг хүсдэг гэдгээ хэлж байсан. Хоёрдугаар ангид байхад нь үеэлүүдийнх нь нэг түүнд Warren G-ийн &quot;Regulate&quot; дууг сонсгосноор хип хоп хөгжмийг сонирхож эхлэв. Парк “Би онгодоо оруулахын тулд хөгжим сонсдоггүй, хөгжмийг сонсохын тулд л сонсдог, гэхдээ хөгжим сонсож байх үед урам зориг төрж байдаг, хөгжим надад тусалдаг” гэж хэлж байжээ.

Түүний бүжиглэх ур чадвар Art of Movement багтай нь салшгүй холбоотой бөгөөд Massive Monkees хэмээх b-boy баг чухал нөлөө үзүүлдэг юм. Мөн тэрээр Ian Eastwood, Twitch, SoReal Cru-н Andrew Baterina, Movement Lifestyle-н гишүүд болох Keone Madrid, Lyle Beniga, Shaun Evaristo нарыг мөн дурьддаг. NBA-н Тайван гаралтай Америк тоглогч Jeremy Lin түүний талаар “нэгэн цагт нэр хүнд нь унаж байсан ч гэсэн одоо бол тэр хамгийн шилдэг нь. Хүмүүс хүссэн ч түүнийг үзэн ядаж чадахгүй. Яагаад гэвэл тэр маш гайхалтай. Хэрэв тэд амжилтыг хүсвэл К-попын од  яаж Америкт байх билээ. Хэрэв хүмүүс үзэн ядаж байгаа бол ямар ч юм хэлээд хэрэггүй. Тэдний хувьд энэ л хамгийн сайн арга юм” хэмээн хэлж байжээ.

===Хөгжмийн хэв маяг===

Жей Паркын хөгжмийн ерөнхий хэв маяг нь хип хоп, орчин үеийн R&amp;B урсгал боловч дуунууддаа pop, dance, soul, electronic, acoustic урсгалуудыг шингээж чаддаг. Өмнө нь хамтлагт дебют хийхээр бэлдэж байхдаа SOLID-н гишүүн, алдарт R&amp;B уран бүтээлч Kim Jo-han вокал дуулалтаар хичээл заалгаж байв. Kim “Жей Парк маш өвөрмөц хоолойтой, сэтгэл татам залуу” бөгөөд “бусдаас шууд л ялгарсан”гэж хэлж байжээ. Жей Парк 8-р ангиасаа хойш реп шүлэг бичиж эхлэх болов. Бие даан уран бүтээлээ туурвих болсноор дуунуудынхаа үг, найруулгыг өөрөө хийж, цомгоо продюсерлаж, хамтрахыг хүсэж байгаа хүмүүсээ сонгож, дууныхаа мастер, миксийг хийж урьд өмнө нь Солонгосын хөгжмийн салбарт ганц дуучны хийж байгаагүйгээр санаачлагатай ажиллах болов. Тэрээр “Хит уран бүтээл хийхээс илүүтэйгээр хүмүүст “Жей Парк-хэмнэл”-г сонсгох зарчмыг баримталдаг” гэж хэлж байсан юм. Парк дуунуудаа Англи, Солонгос хэл дээр чөлөөтэй туурвидаг. Солонгосоос илүү Англи хэл дээр дуу хийх нь хялбар байдаг гэдгээ хүлээн зөвшөөрсөн юм. Яагаад гэхээр тэр Солонгос хэлийг хожуу сурсан. Америк дуучдын уран бүтээлийг сонсож өссөн болохоор түүний уран бүтээлд К-попоос илүүтэйгээр Америк дуугаралт шингээстэй байдаг. Ямар төрлийн дуу бичих талаар бодож байх үедээ алдартай уран бүтээлчдийн олон төрлийн бүтээлийг сонсдог бөгөөд хэрэгцээтэй дуугаралтуудыг нь түүж авдаг.

Тэгээд дууныхаа санаа, аялгуу, шүлэг дээр ажиллаж эхэлдэг ажээ. Уран бүтээл туурвихдаа эхлээд дуугаа барьж авдаг бөгөөд эцэст нь дууныхаа шүлгийг хэмнэлдээ тааруулж хийдэг. Дуу бичиж байх үед нь “сайхан хөгжим сонсох, сайн үзүүлбэр үзэх, хүмүүстэй ярилцах” гээд өдөр тутмын бүхий л зүйлс түүнийг хөглөдөг аж. Заримдаа алдартай уран бүтээлчдийн дуунуудаас санаа авах тохиолдолд ч гардаг. Тухайлбал, түүний New Breed цомогт багтсан &quot;Turn Off Your Phone&quot; (Korean: 전화기를 꺼놔; Revised Romanization: Jeonhwagireur Kkeonwa) дуу нь Leessang-н 7 дахь Asura Balbalta цомогт багтсан &quot;Turn Off the TV ...&quot; (Korean: TV를 껐네…; Revised Romanization: TV Reurkkeotne) хит синглээс санаа авчээ.


==Хамтын ажиллагаа==

2010 оны 7 сард Levi Strauss &amp; Co.-н шинэ брэнд болох dENiZEN-тэй хамтарч ажиллахаа зарласан юм. Үүнийг албан ёсоор зарлахаас өмнө dENiZEN-д зориулсан зураг авалтын бичлэгээ 6 сард YouTube хуудсандаа байрлуулсан. Эмэгтэй загвар өмсөгч Kwon Ri-sae-тэй хамтаар уг брэндтэй 2011 оныг дуустал ажилласан байна. Тэд хамтран dENiZEN-ний дуу болох &quot;Manifesto&quot;-г ремиксэлж дуулжээ.

2012 оны эхээр KT Tech компани Жей Паркыг шинэ ухаалаг утасны брэнд болох Take HD-нхээ албан ёсны моделоор сонгов. Уг ухаалаг утасны сурталчилгаанд зориулж KT Tech-н зүгээс продюсерлэсэн &quot;Take HD Special Maxi Album&quot; синглийг 2012 оны 2 сарын 7-нд албан ёсоор гаргав. Уг синглэ нь New Breed цомгийн гол дуу болох &quot;Know Your Name&quot;-н шинэчилсэн хувилбаруудыг агуулсан бөгөөд гол цомогтойгоо нэг өдөр худалдаанд гарсан.

SidusHQ-н алдартнууд болох Jang Hyuk, Kim Su-ro, Kim Shin-young, Jang Hee-jin нарын хамтаар MMORPG Lineage 2-д дүрээ бүтээлгэжээ.

Naver-н анхны &quot;Fashion Collaboration” уралдаанд загвар зохион бүтээгч 275C-тэй хамтран өөрийн чөлөөт сэтгэлгээ, амьдралын хэв маягийг тусгасан Live Free нэртэй эрэгтэй цамц бүтээх ажилд нэгдэж оров. Энэ бүтээлд түүний төрөлх Сиэтлэ хотын Space Needle, одоогийн амьдарч байгаа Сөүлийн Namsan Tower –г тусгаж, цамцны арын хэсэгт Korean Assassins, Project Prepix Asia, b-boy багийн нэр болох Art of Movement нэрүүдийг оруулсан байна.

Өдөр тутмын хувцасны Googims брэндийн 2012 оны коллекцын албан ёсны нүүр царайгаар тодруулсан бөгөөд энэ тухай мэдэгдэл хийсний дараахан тус брэндийн веб хуудас байрладаг серверийн үйл ажиллагаа таван минут тутамд унаж байжээ. Googims брэндийн сурталчилгааны зураг авалт явагдаж байх үеэр Psy –н &quot;Gangnam Style&quot;-г ямарч бэлтгэлгүйгээр бүжиглэснийг нь дүрсжүүлсэн бичлэг 2012 оны 9 сарын 2-нд YouTube-д тавигдаж олон хүний анхаарлыг татжээ. Мөн тэрээр гадуур хувцасны брэнд болох Williamsburg-г моделоор сонгогдож, телевизийн сурталчилгаа болон шүтэн бишрэгчидтэйгээ уулзах арга хэмжээнүүдэд оролцжээ.

2013 оны 3 сард Сөүлд зохион байгуулсан Nike-н &quot;Nike on Air&quot; үйл ажиллагаанд оролцов. Энэ арга хэмжээ Ustream-р онлайнаар цацагдаж байсан юм.


==Дууны уран бүтээлийн жагсаалт==
{{Main|Жей Паркын уран бүтээлийн жагсаалт}}
{{col-begin}}
{{col-2}}

&lt;big&gt;'''Солонгос'''&lt;/big&gt;
;Studio albums
* ''New Breed (album)|New Breed'' (2012)
* TBA (2013)&lt;ref name=jaypark-new-years-greeting&gt;{{cite web|title=Jay Park 2013 New Years Greeting|url=http://www.youtube.com/watch?v=Po3X9zj5ONs&amp;feature=youtu.be|publisher=[[YouTube]]|accessdate=1 January 2013}}&lt;/ref&gt; 

;Extended plays
* ''Count on Me (EP)|Count on Me (Nothin' on You)'' &lt;small&gt;({{lang-ko|믿어줄래}})&lt;/small&gt; (2010)
* ''Take a Deeper Look'' (2011)
* ''New Breed (album)|New Breed Part 1'' (2011)
* ''I Like 2 Party'' (2013)

;Singles
* &quot;Bestie&quot; (2010)
* &quot;Girlfriend (Jay Park song)|Girlfriend&quot; (2011)
* &quot;Joah (song)|Joah&quot; (2013)

;Maxi-singles
* &quot;Take HD Special Maxi Album&quot; (2012)
{{col-2}}

&lt;big&gt;'''Англи'''&lt;/big&gt;
;Singles
* &quot;Bestie&quot; (2010)
* &quot;Speechless (Jay Park &amp; Cha Cha Malone song)|Speechless&quot; &lt;small&gt;(with [[Cha Cha Malone]])&lt;/small&gt; (2010)
* &quot;Demon (song)|Demon&quot; (2011)

;Mixtapes
* ''Fresh A!r: Breathe !t'' (2012)
{{col-end}}


==Кино бүтээлийн жагсаалт==
{{Main|Жей Парк видео}}

* ''Word of the Day - Bromance'' (2010) - Ryan Higa, Philip Wang-тай хамтарсан бага хэмжээний дүр
* ''Dramatic'' (2011) - Анхны дугаарт
* ''Mr. Idol'' (''Mr. 아이돌'') (2011)
* ''TvN Taxi'' (2011, 2013)
* ''Immortal Song 2'' (2011, 2012, 2013) - 2011, 2012, 2013 оны оролцогч
* ''Music &amp; Lyrics'' (2012) - Lee Si-young-тай хамт
* ''Come to Play'' (2012)
* ''Saturday Night Live Korea'' (2012, 2013–) - Түүний оролцсон дугаар 2012 оны 3-р улирлын хамгийн өндөр үзүүлэлттэй нэвтрүүлэг болж чадсан бөгөөд 2013 оноос байнгын оролцон тоглох гишүүн болсон.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Jay Park Brings High Ratings to ′SNL Korea′ |author = Oh, MiJung | url=http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=22811&amp;idxType=KPop|publisher=CJ E&amp;M enewsWorld|date = December 3, 2012 | accessdate=December 6, 2012}}&lt;/ref&gt;


==Тоглолт==
'''Гол тоглолтууд'''
* New Breed Live in Seoul (2012)
* APAHM Tour (2012)
* MTV World Stage Live in Malaysia (2012)
* New Breed Asia Tour (2012)
* Australia Tour (2012)

'''Оролцсон тоглолтууд'''
* Ne-Yo Live in Seoul (2011)


==Шагналууд==

&lt;big&gt;'''Mnet Asian Music Awards'''&lt;/big&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! style=&quot;width:60px;&quot;|Жил
! style=&quot;width:225px;&quot;|Горилсон уран бүтээл
! style=&quot;width:225px;&quot;|Шагнал
! style=&quot;width:90px;&quot;|Үр дүн
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|2011
| style=&quot;text-align:center;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|&quot;Abandoned&quot;
|Best Dance Performance - Solo 
|{{nom}}
|-
|Song of the Year
|{{nom}}
|}

&lt;big&gt;'''Golden Disk Awards'''&lt;/big&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! style=&quot;width:60px;&quot;|Жил
! style=&quot;width:225px;&quot;|Горилсон уран бүтээл
! style=&quot;width:225px;&quot;|Шагнал
! style=&quot;width:90px;&quot;|Үр дүн
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|2012
| style=&quot;text-align:center;&quot;|''[[Take a Deeper Look]]''
| Disk Bonsang &lt;small&gt;(Record of the Year)&lt;/small&gt;
|{{won}}
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|2013
| style=&quot;text-align:center;&quot;|''[[New Breed (album)|New Breed]]''
| Disk Album Award&lt;ref name=&quot;gda2012&quot;&gt;{{cite web | title=The 27th Goldendisk Awards in kuala lumpur | publisher=ISPlus | date=December 2012 | url=http://kpopwave.joinsmsn.com/awards/27goldendisk/en/nominate.aspx?ptab_idx=2&amp;pr_idx=1649&amp;#main_menu | accessdate=December 6, 2012 | archive-date=Нэгдүгээр сар 10, 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130110074149/http://kpopwave.joinsmsn.com/awards/27goldendisk/en/nominate.aspx?ptab_idx=2&amp;pr_idx=1649&amp;#main_menu | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|{{nom}}
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|Жей Парк
| Popularity Award&lt;ref name=&quot;gda2012&quot; /&gt;
|{{nom}}
|}

&lt;big&gt;'''Korean Music Awards'''&lt;/big&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! style=&quot;width:60px;&quot;|Жил
! style=&quot;width:225px;&quot;|Горилсон уран бүтээл
! style=&quot;width:225px;&quot;|Шагнал
! style=&quot;width:90px;&quot;|Үр дүн
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|2013
| style=&quot;text-align:center;&quot;|''[[New Breed (album)|New Breed]]''
|Best R&amp;B &amp; Soul Album&lt;ref name=koreanmusicawards&gt;{{cite web|title=Korean Music Awards 2013 voting|url=http://www.koreanmusicawards.com/2013/vote.html|publisher=Korean Music Awards|accessdate=1 February 2013|archive-date=27 Нэгдүгээр сар 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160127062757/http://www.koreanmusicawards.com/2013/vote.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 
|{{nom}}
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|Жей Парк
|Musician of the Year&lt;ref name=kma-netizens-award&gt;{{cite web|title=Korean Music Awards 2013 voting|url=http://news.nate.com/view/20130221n12352|publisher=Nate|accessdate=21 February 2013}}&lt;/ref&gt; 
|{{won}}
|-
|}

&lt;big&gt;'''Бусад шагналууд'''&lt;/big&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! style=&quot;width:60px;&quot;|Жил
!Шагналууд
!Төрөл
!Үр дүн
!Тэмдэглэл
|-
|2010
|style=&quot;text-align:center;&quot;|[[Naver]] Most Popular Search
|Male Solo 
|{{won}}
|&lt;ref&gt;{{ko icon}} {{cite web| title =박재범-아이유, 2010 男女 솔로 가수 검색 1위…'인기입증' (Park Jaebeom - IU, selected as The Most searched solo singers in 2010) | publisher =Nate | date = December 14, 2010 |url =http://news.nate.com/view/20101214n09090 | accessdate = June 22, 2012}}&lt;/ref&gt;
|-
|rowspan=&quot;5&quot;|2011
|rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|[[Mashable Awards]]
|Best Web Video
|{{won}}
|YouTube-д тавигдсан &quot;Nothin' on You&quot; видеогоороо хүртсэн.&lt;ref&gt;{{cite web| title=Mashable Awards 2010: Announcing The Winners |  publisher =Mashable | date = January 7, 2011 |url =http://mashable.com/2011/01/07/mashable-awards-2010-announcing-the-winners/2 | accessdate = June 22, 2012}}{{dead link|date=December 2012}}&lt;/ref&gt;
|-
|Must Follow Personality
|{{nom|1st Runner-up}}
|
|-
|rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|[[Shorty Awards]]
|Connecting People Award
|{{nom|Finalist}}
|Nokia-тай хамтран ажилласан ажлын үр дүн бөгөөд хамгийн их саналыг авсан.
|-
|Best Celebrity on Twitter
|{{nom|Finalist}}
|
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;|[[O Music Awards]]
|Must Follow Artist on Twitter
|{{nom}}
|
|-
||2012
|style=&quot;text-align:center;&quot;|Asia Model Awards
|Popular Artist Award
|{{won}}
|
|}

&lt;big&gt;'''Хөгжмийн нэвтрүүлгүүд'''&lt;/big&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! style=&quot;width:60px;&quot;|Жил
! style=&quot;width:100px;&quot;|Өдөр
! style=&quot;width:220px;&quot;|Дуу
! style=&quot;width:200px;&quot;|Хөгжмийн нэвтрүүлэг
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|2011	
| style=&quot;text-align:center;&quot;| May 6
| style=&quot;text-align:center;&quot; rowspan=&quot;2&quot;| &quot;[[Abandoned (song)|Abandoned]]&quot;
| style=&quot;text-align:center;&quot; rowspan=&quot;3&quot;|[[Korea Broadcasting System|KBS]] ''[[Music Bank (TV series)|Music Bank]]''
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|May 13
|- style=&quot;text-align:center;&quot; 
||2012
||February 24
||&quot;Know Your Name&quot;
|}

==Гадаад холбоосууд==
{{Commons category}}
* {{Official website|http://www.jaypark.com}}
&lt;!---* {{Official website|http://www.sidushq.com/star/jaypark}} at [[SidusHQ]] {{ko icon}}---&gt;
* [https://web.archive.org/web/20120322022450/http://www.sidushq.com/star/jaypark SidusHQ]
&lt;!---*{{YouTube|jaybumaom0425 박재범 Jay Park}}---&gt;
*[https://www.youtube.com/user/jaybumaom0425 Youtube дэх Жей Парк]
*{{twitter|jaybumaom}}
*{{facebook|jaypaom}}
*[http://instagram.com/jparkitrighthere# Инстаграм дахь Жей Парк]
*[https://itunes.apple.com/artist/jay-park/id384641776 iTunes дахь Жей Парк]
*[https://soundcloud.com/dfsb_kollective/sets/jay-park-fresha-r-breathe-t SoundCloud дэх Жей Парк]

==Эшлэл==
{{лавлах холбоос|2}}

[[Ангилал:Өмнөд Солонгосын дуучин]]
[[Ангилал:Өмнөд Солонгосчууд]]</text>
      <sha1>370i3a05ouhertrm7njom9ao9qm48yo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34774</id>
    <revision>
      <id>859017</id>
      <parentid>858742</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T05:21:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>859017</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10395" sha1="0ezdcq8qoxuy74rl0ez5iu1lv8p679k" xml:space="preserve">{{Short description|1918-1933 онуудад Герман улс}}
{{Инфобокс улс
| native_name            = {{lang|de|Deutsches Reich}}&lt;!-- Do not replace with Weimar Republic as this parameter is for the OFFICIAL name. --&gt;
| conventional_long_name = Германы Эзэнт Гүрэн&lt;!-- Do not replace with Weimar Republic as that is the COMMON NAME whereas this parameter is for the official name. --&gt;
| common_name            = Ваймарын Бүгд Найрамдах
| p1                     = Германы эзэнт гүрэн
| flag_p1                = Flag of Germany (1867–1918).svg
| s1                     = Нацист Герман
| flag_s1                = Flag of Germany (1933–1935).svg
| image_flag             = Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg
| flag_type              = [[Германы далбаа#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1918–1933)|Далбаа]]&lt;br&gt;(1919–1933)
| image_coat             = Wappen Deutsches Reich (Weimarer Republik).svg
| coa_size               = 80
| symbol_type            = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын сүлд|Сүлд]]&lt;br&gt;(1919–1928)
| national_anthem        = {{lang|de|[[Das Lied der Deutschen]]}}&lt;br /&gt;&quot;Германчуудын дуу&quot;&lt;br /&gt; (1922 оноос)&lt;ref name=&quot;faz-20120904&quot;&gt;{{cite news |access-date=2022-08-04 |first=Винфрид |last=Клайн |date=2012-09-14 |publisher=Frankfurter Allgemeine Zeitung |title=Wer sind wir, und was wollen wir dazu singen? |url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/geisteswissenschaften/vom-deutschlandlied-zur-nationalhymne-wer-sind-wir-und-was-wollen-wir-dazu-singen-11878854.html |website=FAZ.NET}}&lt;!-- auto-translated from German by Module:CS1 translator --&gt;&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;{{center|[[File:Deutschlandlied (old recording).oga]]}}&lt;/div&gt;
| image_map              = Weimar Republic 1930.svg
| map_width              = 250px
| image_map_caption      = Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс 1930 онд
| image_map2             = Karte des Deutschen Reiches, Weimarer Republik-Drittes Reich 1919–1937.svg
| image_map2_caption     = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын засаг захиргааны хуваарь|Герман улсууд]] 1925 онд
| population_density_km2 = 133.129
| capital                = [[Берлин]]
| coordinates            = {{Coord|52|31|N|13|23|E|type:city}}
| largest_city           = capital
| official_languages     = [[Стандарт Герман хэл|Герман]]
| common_languages       = {{hidden|'''Албан бус:'''|[[Доод Герман хэл|Доод Герман]], [[Польш хэл|Польш]], [[Лимбург хэл|Лимбург]], [[Фриз хэлнүүд|Фриз]], [[Идиш хэл|Идиш]], [[Дани хэл|Дани]], [[Сорб хэл|Сорб]], [[Синти Цыган хэл|Синти]], [[Литва хэл]]|style=font-size:100%;padding:0.25em 0 0; |headerstyle=text-align:left;font-weight:normal;}}
| religion               = 1925 оны тоолого:&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |wayback=20160809154418 |text=Volume 6. Weimar Germany, 1918/19–1933 Population by Religious Denomination (1910–1939) |archiv-bot=2026-05-24 03:22:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809154418/http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |date=9 August 2016 }} Sozialgeschichtliches Arbeitsbuch, Volume III, Materialien zur Statistik des Deutschen Reiches 1914–1945, edited by Dietmar Petzina, Werner Abelshauser and Anselm Faust. Munich: Verlag C. H. Beck, 1978, p. 31. Translation: Fred Reuss.&lt;/ref&gt;{{plainlist|
* 64.1% [[Протестант]] ([[Лютеран]], [[Кальвинизм]], [[Нэгдсэн сүм|Нэгдсэн]])
* 32.4% [[Ромын Католик]]
* 0.9% [[Герман дахь еврейчүүдийн түүх|Еврей]]
* 2.6% Бусад}}
| demonym                = Германчууд
| government_type        = Холбооны [[Холимог засаглалын систем|хагас-ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]]
* [[Ардын Төлөөлөгчдийн зөвлөл|түр засгийн газар]] {{small|(1918 оны 11 сарын 10-наас 1919 оны 2 сарын 13 хүртэл)}}
* ерөнхийлөгчийн [[зарлигаар засаглал]] {{small|(1930–1933)}}
| title_leader           = [[Германы ерөнхийлөгч (1919–1945)|Ерөнхийлөгч]]
| year_leader1           = 1919–1925
| leader1                = [[Фридрих Эберт]]
| year_leader2           = 1925–1933
| leader2                = [[Паул фон Хинденбург]]
| title_deputy           = [[Германы канцлер#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1919–1933)|Канцлер]]
| year_deputy1           = 1918 (анхны)
| deputy1                = [[Friedrich Ebert]]
| year_deputy2           = 1933 (сүүлийн)
| deputy2                = [[Адольф Хитлер]]
| era                    = [[Дайны хоорондын үе]]
| event_start            = [[Германд бүгд найрамдах улсын тунхаглал|Тунхаглав]]
| date_start             = 11 сарын 9,
| year_start             = 1918
| event1                 = [[Ваймарын Үндсэн хууль|Үндсэн хууль]]
| date_event1            = 8 сарын 11, 1919
| event2                 = [[Үндэстнүүдийн Лиг]]т элссэн
| date_event2            = 9 сарын 8, 1926
| event3                 = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгчийн засгийн газрууд|Зарлигаар засаглаж]] эхлэв
| date_event3            = 3 сарын 29, 1930&lt;ref name=&quot;Adam-2005&quot;/&gt;
| event4                 = [[Адольф Хитлер|Хитлер]] [[Адольф Хитлерийн эрх мэдэлд хүрэлт#Хяналтыг булаан авсан (1931–1933)|тангараг өргөв]]
| date_event4            = 1 сарын 30, 1933
| event5                 = [[Рейхстагийн галын зарлиг]]
| date_event5            = 2 сарын 28, 1933
| event_end              = [[1933 оны Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль|Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль]]
| date_end               = 3 сарын 23,
| year_end               = 1933&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |title=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |first=Уильям Л. |last=Хош |date=2007-03-23 |encyclopedia=[[Britannica.com|Britannica]] Blog |language=en-US |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190311083054/http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |title=The law that 'enabled' Hitler's dictatorship |date=2013-03-23 |website=[[DW.com]] |language=en |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907195649/https://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Republic to Reich: A History of Germany 1918–1945 |last=Мэйсон |first=К. Ж. |publisher=McGraw-Hill}}&lt;/ref&gt;
| legislature            = [[Хоёр танхимт]]
| house1                 = [[Рейхсрат (Герман)|Рейхсрат]] ''(де-факто)''
| type_house1            = [[Дээд танхим]]
| house2                 = [[Рейхстаг (Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс)|Рейхстаг]]
| type_house2            = [[Доод танхим]]
| stat_year1             = 1925
| stat_area1             = 468787
| ref_area1              = &lt;ref name=&quot;Wahlen in der Weimarer Republik&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |title=Das Deutsche Reich im Überblick |work=Wahlen in der Weimarer Republik |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121115812/http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| stat_pop1              = 62,411,000
| ref_pop1               = &lt;ref name=&quot;Wahlen in der Weimarer Republik&quot; /&gt;
| currency               = {{Unbulleted list|1919–23 [[Цаасан марк|&quot;Цаасан марк&quot; (ℳ)]] |1923–24 [[Рентенмарк]] (RM) |1924–33 [[Райхсмарк|Райхсмарк (ℛℳ)]]}}
| today                  = {{plainlist|
* [[Герман]]
* [[Польш]]
* [[Орос]]{{efn|[[Калининград муж]]}}
* [[Литва]]{{efn|[[Клайпеда хошуу|Клайпеда]] ба [[Таураге хошуу]]ны хэсэг}}
*[[Нидерланд]]{{efn|[[Дуйвелсберг]]}}}}
}}

'''Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс''' ({{lang-de|Weimarer Republik}}) бол 1919 онд [[Германы Хаант Улс]]ын дараа байгуулагдсан  [[парламентын ардчилсан]] засаглалтай [[холбооны бүгд найрамдах]] улс юм. Энэ улс 1933 онд [[Адольф Хитлер]] засгийн эрхэнд гарч Райхсканцлер болсоноор дуусгавар болсон байна. [[Ваймар]] нь энэхүү бүгд найрамдах улсыг байгуулах Үндсэн хуулийн чуулган болсон хотын нэр юм.

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Weimar Republic|Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс}}
* {{DNB-Portal|4065109-5|TEXT=Ном зүй:}}
* Arnulf Scriba: [http://www.dhm.de/lemo/html/weimar/ Die Weimarer Republik] 

== Эх сурвалж ==
=== Тэмдэглэл ===
{{Notelist}}

=== Эшлэл ===
{{reflist}}

[[Ангилал:Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс| ]]
[[Ангилал:20-р зууны Германы түүx]]
[[Ангилал:1919 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>0ezdcq8qoxuy74rl0ez5iu1lv8p679k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Блессинг Окагбаре</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35346</id>
    <revision>
      <id>859014</id>
      <parentid>785296</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T04:45:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>859014</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4794" sha1="0i9ilpycoped7zaxos1rqqmluwstxhr" xml:space="preserve">{{Инфобокс Тамирчин
| нэр           = Блессинг Окагбаре
| улс    = {{NGR}}
| төрсөн огноо     = {{bda|1988|9|10}}
| төрсөн газар    = [[Нигери]], [[Сапеле]]
| өндөр         = 1.80 м 
| жин         = 68 кг
| спорт          = [[Хөнгөн атлетик]]
| төрөл          = [[100 метрийн зай|100 м]], [[200 метрийн зай|200 м]], [[уртын харайлт]] 
|медалийн загварууд ={{МедальТэмцээн|[[Зуны олимп]]}}
{{МедальХүрэл|[[Бээжингийн олимп|Бээжин 2008]]|Уртын харайлт}}
{{МедальТэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ]]}}
{{МедальМөнгө|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Москва 2013]]|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн уртын харайлт|Уртын харайлт]]}}
{{МедальХүрэл|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Москва 2013]]|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн 200 метр|200 м]]}}
}}

'''Блессинг Окагбаре''' ({{lang-en|Blessing Okagbare}}, ''[[1988]] оны [[10 сарын 9|аравдугаар сарын 9-нд]] төрсөн'') нь [[Нигер]]ийн [[Уртын харайлт|уртын]] болон [[гурвын харайлт]]ын тамирчин бөгөөд [[100 метрийн зай|100]], [[200 метрийн зай]]н төрөлд амжилт үзүүлсэн байдаг. Тэр уртын харайлтын төрлөөр олимпын хүрэл медаль хүртэж байсан бөгөөд 200 [[метр]]ийн гүйлтэд [[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ-ий]] хүрэл медальтай.

[[2007]] онд Окагбаре гурвын харайлтын төрөлд 14.13 метр харайж Улсынхаа дээд амжилтыг тогтоосон.&lt;ref&gt;{{cite news |author= |title=Ohadugha is new record holder in triple jump |url=http://www.triumphnewspapers.com/algeria2072007.html |work=Daily Triumph |date=2007-07-20 |accessdate=2007-07-26 |archive-date=2007-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929011747/http://www.triumphnewspapers.com/algeria2072007.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

2022 оны хоёрдугаар сард түүнийг допинг хэрэглэсэн хэргээр 10 жилээр хасчээ.

==Хувийн дээд амжилтууд==

* [[Гурвын харайлт]] - 14.13 метр
* [[Уртын харайлт]] - 7.00 метр
* [[100 метрийн зай]]н гүйлт - 10.92 секунд
* [[200 метрийн зай]]н гүйлт - 22.31 секунд

==Эшлэл==
{{Reflist}}

==Холбоос==
*{{iaaf name|id=227190}}

{{DEFAULTSORT:Окагбаре, Блессинг}}
[[Ангилал:Нигерийн 100 метрийн гүйгч]]
[[Ангилал:Нигерийн 200 метрийн гүйгч]]
[[Ангилал:Нигерийн 4х100 метрийн буухиа гүйгч]]
[[Ангилал:Нигерийн уртын харайгч]]
[[Ангилал:Нигерийн гурвын харайгч]]
[[Ангилал:Нигерийн олимпын хүрэл медальтан]]
[[Ангилал:Нигерийн олимпын оролцогч]]
[[Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:2016 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:Нигериэс африкийн наадамд оролцогч]]
[[Ангилал:Хамтын Нөхөрлөлийн орнуудын наадмын хөнгөн атлетикийн аварга]]
[[Ангилал:Хөнгөн атлетикийн африкийн наадмын аварга]]
[[Ангилал:100 метрийн гүйлтийн африкийн аварга]]
[[Ангилал:4х100 метрийн буухиа гүйлтийн африкийн аварга]]
[[Ангилал:Уртын харайлтын африкийн аварга]]
[[Ангилал:Нигерийн хөнгөн атлетикийн улсын аварга]]
[[Ангилал:Нигеричүүд]]
[[Ангилал:1988 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>0i9ilpycoped7zaxos1rqqmluwstxhr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>T-ara</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35458</id>
    <revision>
      <id>858958</id>
      <parentid>837751</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T01:18:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>858958</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23480" sha1="89mjnvto9jyg8ejjxcazoijdy1rxghk" xml:space="preserve">{{Хамтлаг25
| name            = Тиара / 티아라 / T-ara
| зураг           = 170614 T-ARA 02.jpg
| хэмжээ          = 300px
| тайлбар         = 
| үндсэн_нэр      = [[англи хэл|англ.]]  tiara → [[латин үсэг|лат-ү.]] T-ara 
| бусад_нэр       = [[солонгос хэл|сол.]] 티아라 [тиараа], [[япон хэл|яп.]] ティアラ&lt;br&gt;[[монгол хэл|мон.]] Тиара, Ти-ара («титэм»)
| маягтай_бичих   = T-ARA, T♔ARA
| бүрдсэн_газар   = {{KOR2}}
| дуулдаг_хэл     = [[солонгос хэл|солонгос]], [[япон хэл|япон]]
| зах_зээл        = [[Өмнө Солонгос]], [[Япон]] г.м
| урсгал          = к-поп&lt;br&gt;dance поп
| танил_үе        = 2009 он — одоо 
| хөтөч           = {{flag icon|Өмнөд Солонгос}} [[MBK Entertainment]]&lt;br&gt;{{flag icon|Япон}} EMI Music Japan  
| салбар        =   T-ara N4 (2012—), QBS (2012—)
| салбар_тоо     =   (2)
| цахим_хаяг      = [http://tara.ccment.com/ солонгос], [http://www.t-ara-official.com/ япон хаяг]
| одооны_гишүүн_тоо      = (4)
| одооны_гишүүн          = [[Кюүри]] (큐리)&lt;br&gt;[[Ыньжон]] (은정)&lt;br&gt;[[Хюуминь]] (효민)&lt;br&gt; [[Жиёнь]] (지연)
| орхисон_гишүүн_тоо      = (2)
| орхисон_гишүүн          = ᠌[[Пурам]] (보람)&lt;br&gt;[[Суёнь]] (소연)
}}

[[Өмнө Солонгос]] улсын “MBK&quot; урлагийн компанийн эрхлэн чиглүүлдэг байсан энэ цагийн [[солонгос хэл|солонгос]] дуу хөгжмийн гол төлөөлөгчдийн нэг болсон охидын хамтлагийг '''Тиара''' (T-ara, 티아라, «титэм»), &lt;small&gt;'''Ти-ара'''&lt;/small&gt; гэдэг. Тиара хамтлаг 2009 оны зун зургаан гишүүнтэйгээр байгуулагдсан. Харин явцын дунд хэд хэдэн гишүүн ороод гарсан. Солонгос хэлээр нэг бүтэн цомог (2009), таван өргөтгөсөн цомог (2010, 2011, 2011, 2012, 2013) гаргажээ. 2011 оноос Японы зах зээлд нэвтэрч япон хэлээр хоёр цомог (2012, 2013) гаргаж  байсан. 2010 оны эхэнд анх удаа долоо хоногийн тэргүүн дуу  («Bo Peep Bo Peep »)-ны эзнээр шалгарч байсан Тиара 2011 он болоход оны шилдэгт нэр дэвшсэн дуу («Roly-Poly») бүтээтлээ өсч өндийжээ. 
==Нэр==
“Дуу хөгжмийн урлагийн хатад болно” гэсэн хүслээс &lt;ref&gt;{{cite news|title=티아라-티맥스, 이름의 뜻은? &quot;가요계 여왕+최고 되겠다&quot;|url=http://www.newsen.com/news_view.php?uid=200909270930051002|accessdate=September 1, 2012|newspaper=Newseb|date=September 27, 2012}}&lt;/ref&gt; “tiara” (титэм) гэсэн [[англи хэл|англи]] нэр өгөгджээ. Гэхдээ хамтлагийн нэрийг төрөлх [[солонгосоор]] 티아라 [тиара], гол ашигт зах зээл болсон [[Япон хэл|японоор]] ティアラ гэж галиглан бичдэг бол олон ард түмэнд танигдахуйц [[латин үсэг|латин үсгээр]] '''T-ara''' (ти-ара), солонгос үсгийн хэлбэрт тааруулж '''T-ARA''', чамирхаж '''T♔ARA''' гэж бичиж хэвшсэн байна. Монгол улсад дээрхээс гадна [[кирил монгол бичгийн дүрэм|монгол кирилээр]] '''Тиара''', Ти-ара, Т-ара, Тара гэсэн хэдэн янзаар салаалуулан галиглаж байна.

==Түүх== 
===2009-2010: Эхний хоёр жил === 
“Mnet Media” компани Чиүонь, Чиэ, [[Ыньжон]], [[Хюуминь]], [[Жиёнь]] таван охиныг гурван жил дуулж бүжихэд сургаж нэгэн хамтлаг болгоод “Эрэгтэй үнсгэлжин” ОАК-ны «Чуөнь сарам» (좋은사람)  дууг дуулуулсан нь 2009 оны 4-р сар юм.&lt;ref name=hankyung&gt;{{cite news|title=화제의 그룹 `티아라`, 26일 얼굴 공개|url=http://www.hankyung.com/news/app/newsview.php?aid=2009042649167|newspaper=Hankyung|date=April 26, 2009}}&lt;/ref&gt; 6, 7-р  сард Чиэ, Чиүонь хоёр хамтлагаас гарч, Тиара (T-ara) өөрөө өмнөх том компаниасаа төрөлжсөн охин компани “Core Contents Media”&lt;ref&gt;{{cite news|last=Jeon|first=Hyung-hwa|title=티아라, 코어컨텐츠로 소속사 이전..양파와 한솥밥|url=http://star.mt.co.kr/view/stview.php?no=2009070915452360906|newspaper=StarNews|date=July 9, 2009|language=Korean}}&lt;/ref&gt; (CCM) –ийн удирдлаганд шилжжээ. Ахлагч Ыньжон, хөөрхөн Хюуминь, отгон Жиёнь гурав дээр дуучин жүжигчин хоёроос төрсөн хүүхэн Пурам, [[Сунё Шидэ]]д багтах шахам бэлтгэгдэж асан Суёнь,&lt;ref&gt;{{cite news|title=티아라 소연 &quot;소녀시대는 과거일뿐, 선의의 경쟁 펼칠터&quot;(단독 인터뷰)|url=http://www.newsen.com/news_view.php?uid=200907052200481010|accessdate=September 2, 2012|newspaper=Newsen|date=July 5, 2009}}&lt;/ref&gt; интернэтэд хөөрхөн царайгаараа танигдсан Кюүри нарыг нэмж аваад зургаан гишүүнтэйгээр дахин зохион байгуулагдаад олны сонирхлыг татаж эхлэсэн гэдэг.&lt;ref&gt;{{cite news|title=티아라 소연 &quot;소녀시대는 과거일뿐, 선의의 경쟁 펼칠터&quot;(단독 인터뷰)|url=http://www.newsen.com/news_view.php?uid=200907052200481010|newspaper=Newsen|date=July 5, 2009}}&lt;/ref&gt;
2009 оны 7 сарын 29-нд '''Кожитмал''' (거짓말, Lies) зэрэг аятайхан дуугаа анх үзэгчдэд толилуулжээ. Ажигч гярхай [[Интернэт|нэтчдийн]] шударга шүүмжийг&lt;ref&gt;{{ko icon}} [http://www.segye.com/Articles/Spn/Entertainments/Article.asp?aid=20090731002557&amp;ctg1=01&amp;ctg2=00&amp;subctg1=01&amp;subctg2=00&amp;cid=0101060100000 '립싱크야? 더빙이야?' 티아라 데뷔무대 '혹평' (''Is it Lipsynched? Is it Dubbing?&quot; T-ara's Debut Receives &quot;Harsh Criticism&quot;'')]. ''Segye''. July 31, 2009. Retrieved August 3, 2009.&lt;/ref&gt; ухамсарласан Тиара дахиж ам барьж дуулахгүй гэдгээ энэ үед амласан.&lt;ref&gt;{{ko icon}} Lee, Jae-hwan. [http://news.joins.com/article/255/3708255.html?ctg=15 티아라 “더이상 립싱크는 없다” 뮤뱅부터 라이브 무대 (''T-ara: &quot;No More Lipsynching&quot;; Live from ''Music Bank'' Onwards'')]. ''[[JoongAng Ilbo|Joins.com]]''/''Newsen''. August 1, 2009. Retrieved August 3, 2009.&lt;/ref&gt; 9-р сард Ыньжон, Суёнь, Хюуминь, Жиёнь  дөрөв [[Supernova (Хамтлаг)]] хамтлагтай хамтран  [[Time to Love]] дууг олонд таашаагдахаар дуулжээ. 11-р сарын 29-нд Тиарагийн анхны бүтэн (студын) «Absolute First Album» цомог худалдаанд гарсан.&lt;ref&gt;{{cite news|title=티아라 ‘Bo Peep Bo Peep’ 뮤비, 정지아 파격 노출 &quot;클럽녀&quot;로 활약!|url=http://news.jkn.co.kr/article/news/20091127/5161088.htm|accessdate=September 10, 2012|newspaper=JKSTARS.COM|date=November 27, 2009|archive-date=Хоёрдугаар сар 18, 2013|archive-url=https://archive.today/20130218201241/http://news.jkn.co.kr/article/news/20091127/5161088.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Оны төгсгөлд [[Алтан диск шагнал]]аас [[4minute]] хамтлагийн хамтаар “Оны шилдэг шинэ уран бүтээлч” нэр зүүсэн нь өсөх ирээдүйг нь зөгнөсөн хэрэг болов.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Jin|first=Hyang-hui|title=[골드디스크] 포미닛-티아라, 신인상 수상...걸그룹 열풍 입증|url=http://news.mk.co.kr/outside/view.php?year=2009&amp;no=637714|accessdate=September 9, 2012|newspaper=MK News|date=December 10, 2009}}&lt;/ref&gt; Цомгийн олон дуунаас «Bo Peep Bo Peep» дууг онцолсон нь зөв болж KBS SBS хоёр гол телевизийн хөгжмийн хөтөлбөрүүд болох Musicbank-т хоёр, Inkigayo-д гурван долоо хоног тэргүүлсэн нь Тиарагийн анхны томоохон түрүү байлаа. 2010 оны 3-р сард өмнөх цомгийг «Но тэмүнэ мичё» (I Go Crazy Because of You) зэрэг дуунуудаар өргөтгөж «Breaking Heart» болгон гаргасан нь Gaon жагсаалтанд нэг удаа тэргүүлсэн байна. &lt;ref&gt;{{cite web|title=:: 가온차트와 함께하세요 ::|url=http://www.gaonchart.co.kr/main/section/notice/view.gaon?idx=36|work=Gaon|publisher=Korea Music Content Industry Association|accessdate=September 1, 2012}}&lt;/ref&gt; 11-р сард «Вэ ирони» (Why Are You Being Like This), «Yayaya» зэрэг дуутай «Temptastic» өргөтгөсөн цомгоо шинэ гишүүн Хуаёнтойгоо хамт үзүүлжээ.

===2011-2012: Оргил хоёр жил ===
[[Зураг:T-ara at the Cyworld Dream Music Festival.jpg|thumb|250px|2011-7-23-ны «Roly-Poly» үзүүлбэр]]
2011 оны 6-р сард хамтлагийн хоёр дахь гэж хэлэгддэг  «John Travolta Wannabe» өргөтгөсөн цомог худалдаанд гарч хамгийн сайндаа 2, 3-р байр эзлэж байв. Харин энэ цомгийн  зугаатай бүжигт «Roly-Poly» дуу нь Gaon-ы тоолсноор&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.nate.com/view/20110826n04378 |title=티아라 ‘롤리폴리’ 음원매출 20억 올 1위 등극, 아이유 ‘좋은날’ 제쳐 : 네이트 뉴스 |publisher=News.nate.com |date= |accessdate=2012-04-10}}&lt;/ref&gt; тэр жилийн хамгийн олон буюу бүгд 2 сая ам.долларын үнэ бүхий &lt;ref&gt;{{Ko icon}} {{cite web|url=http://news.nate.com/view/20110826n04378 |title=티아라 ‘롤리폴리’ 음원매출 20억 올 1위 등극, 아이유 ‘좋은날’ 제쳐 |date=August 26, 2011 |publisher=Nate}}&lt;/ref&gt;
4,680,253 удаа&lt;ref&gt;{{Ko icon}} {{cite web|url=http://news.naver.com/main/read.nhn?mode=LSD&amp;mid=sec&amp;sid1=106&amp;oid=109&amp;aid=0002285843 |title=올해 가장 많이 팔린 음원은? 티아라 '롤리폴리' |date=December 14, 2011 |publisher=Naver}}&lt;/ref&gt; татагдсан байна.  Дараа нь Солонгост урьд шалгарсан дуунуудаа японоор дуулж Японд идэвхжүүлдэг болж ,&lt;ref name=cdsingle&gt;{{cite web|title=Ｔ－ＡＲＡのCDシングルランキング、Ｔ－ＡＲＡのプロフィールならオリコン芸能人事典-ORICON STYLE|url=http://www.oricon.co.jp/prof/artist/488026/ranking/cd_single/|work=Oricon Style|publisher=Oricon Inc|accessdate=September 10, 2012}}&lt;/ref&gt; гадаадын хамтлаг дуучдаас анхныхаа долоо хоногт шууд тэргүүн байранд жагсахаар их хувь борлуулсан хамгийн эхний тохиолдол гэдэг шинэ түүхийг бичжээ. 2010 оны төгсгөлөөс хамтлагийн гишүүд нэг нэгээрээ ээлжлэн хамтлагаа  ахладаг дүрэм тогтсноор Өньжонгоос Пурам (II), дараа нь Хюминь (III), тэгээд Суёнь (IV), Жиёнь (V)-д ахлагчийн алдар шилжиж байв. 2013 оны намрын байдлаар Кюүри хамтлагийн ахлагч (зургаадугаар) гэдэг тодотголтой байна.&lt;ref&gt;{{ko icon}} [http://news.nate.com/view/20111207n06751 티아라, 효민에서 소연으로 갑적스런 리더 교체 왜]. ''Nate''. December 7, 2011.&lt;/ref&gt; 

2012 он гарснаар «Lovey-Dovey», «Day by Day» зэрэг дуугаараа үзэгч сонсогчдоо улам бишрүүлж чадсан. 2012 оны 6 сард 18 настай Арөм найм дугаар гишүүн болж, 14 настай Тани гишүүн болохоор бэлтгэгдэж байгаа нь ил болов. Тэр зун Тиара хамтлаг Японы олон хотуудаар аялан тоглосон. Харин 7-р сарын 30-нд Хуаён хамтлагаас гарч байгаа жигтэй мэдээ олны чихийг дэлдийлгэв. &quot;CCM&quot;-ийн захирал Ким Гуан-сү &quot;Тиарагийн 19 ажилтны гомдлыг харгалзан Хуаёнгийг явуулж байна&quot; гэжээ. Хуаён хамтлагийн бусад гишүүдтэй зөрчилдөн үл тэвчих байдал үүссэн шалтгааныг эрсэн хов жив цахим сүлжээгээр нэг тарж байв.&lt;ref&gt;{{cite web|author=by MountainMadman |url=http://www.allkpop.com/2012/08/t-aras-soyeon-interviewed-about-her-new-drama-hwayoung-incident |title=T-ara’s Soyeon interviewed about her new drama + Hwayoung incident |publisher=Allkpop.com |date=2012-08-12 |accessdate=2013-05-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;allkpop.com&quot;&gt;{{cite web|author=by carolicity |url=http://www.allkpop.com/2012/08/hwayoung-speaks-on-the-controversy-surrounding-herself-and-t-ara |title=[BREAKING&amp;#93; Hwayoung speaks on the controversy surrounding herself and T-ara |publisher=Allkpop.com |date=2012-08-28 |accessdate=2013-05-04}}&lt;/ref&gt; Намар нь Тиара (T-ara) «Sexy Love»-г солонгос, япон хоёр хэлээр дуулжээ.

===2013: Монголд ирсэн жил ===
2013 он гараад  «Bunny Style!» гэсэн шинэ япон дуу гаргасан. 7-р сард Арым хамтлагаас гарч эргээд зургуулаа үлдээд байна. 9-р сард  [[Монгол улс|ETV Монголын]] телевизийн сувгийн урилгаар тухайн үед CCM family-гын хамтлагуудтайгаа хамт солонгос дуу хөгжим сонсогч хүүхэд, залуусын тав зургаан жилийн хүслийг биелүүлж, хүлээлт тайлсан нүсэр тоглолтыг авчирсан.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://entertainment.time.mn/content/34913.shtml |title=“T-Ara ба К-pop” тоглолт үнэхээр сайхан боллоо. |access-date=2013-12-03 |archive-date=2013-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130924070358/http://entertainment.time.mn/content/34913.shtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://sshem58.blogspot.com/2013/09/t-ara-k-pop-fancam.html T-ara ба K-pop одод тоглолт [Админы тэмдэглэл + Fancam]]&lt;/ref&gt; Монгол ирэхдээ No9 дууныхаа клипийг хийсан. 10-р сард «Number Nine» дуугаар идэвхжүүлэн «Again» тал цомгоо гаргажээ.&lt;ref&gt;[http://www.allkpop.com/review/2013/10/single-review-t-ara-number-9#axzz2mQNaAWos [Single Review] T-ara 'Number 9']. allkpop.com.&lt;/ref&gt;

== '''T-ARA-гийн эргэн ирэлт''' ==
T-ARA хамтлаг нь 2013 оноос эхлэн 6 гишүүнтэй үйл ажиллагаагаа явуулсан боловч 2016 онд хамтлагийн [[Суёнь]], [[Пурам]] гишүүд нь T-ARA хамтлагийг орхисон ч [[Кюүри]], [[Хюуминь]], [[Ыньжон]], [[Жиёнь]] нар үйл ажиллагаагаа үргэлжлүүлсэн. Хамтлагт үлдсэн 4 гишүүд 2017онд 6 сарын 14 нд эргэн ирэлтээ хийж өөрсдийн '''Whats my name?''' дуугаа [[Youtube]] хуудсандаа цацсан ба чамгүй амжилт үзүүлж чартуудийг тэргүүлж [[THE SHOW]]-оос winning comeback stage буюу хамгийн анхны шагналаа авсан юм. Уг шагнал нь тэдний хувьд маш үнэтэй шагнал байсан юм. Учир нь 2015 оноос хойш хийсэн эргэн ирэлтүүдээс хамгийн анхны амжилттай ялалтаа тэд 2017 оны Whats my name дуугаараа авсан юм. Тэдний нэр хүнд 2014 оноос эрс унасан ба маш хэцүү бэрх цаг үеүүдийг давсны эцэст ийнхүү T-ARA хамтлаг нь анхныхаа ялалтаа авсан юм.
= Бүрэлдэхүүн=
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- style=&quot;color:#fcf;&quot;|
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| Тайзны нэр
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| Төрсөн нэр
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| Давуу чадвар 
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| Өндөр
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| Төрсөн өдөр, газар
|-
! style=&quot;text-align:center;&quot;| солонгос
! style=&quot;text-align:center;&quot;| латин
! style=&quot;text-align:center;&quot;| кирилл монгол&lt;br&gt;&lt;sup&gt;(тайлбарласан)&lt;/sup&gt;
! style=&quot;text-align:center;&quot;| дан нэр&lt;br&gt;дуудлага
! style=&quot;text-align:center;&quot;| төрөлх бичиг
! style=&quot;text-align:center;&quot;| монгол кирил
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 큐리 || style=&quot;text-align:center;&quot;| Qri || style=&quot;text-align:center;&quot;| '''Кюүри''' || [кюрий]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 이지현 || style=&quot;text-align:center;&quot;| И Жи-хёнь
| style=&quot;text-align:center;&quot;| дуулах || 163 см || {{Birth date|1986|12|12}}&lt;br&gt; [[Сөүл]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 은정 || style=&quot;text-align:center;&quot;| Eunjung || style=&quot;text-align:center;&quot;| '''Ыньжон''', Ынжон, Ынжонг,&lt;br&gt; Инжон, Энжон, Эньжон || [өн&lt;sup&gt;ь&lt;/sup&gt;жоон&lt;sup&gt;ъ&lt;/sup&gt;]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 함은정 || style=&quot;text-align:center;&quot;| Хам Өнь-жон 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| үглэх, бүжих || 167 см || {{Birth date|1988|12|12}}&lt;br&gt; [[Сөүл]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 효민 || style=&quot;text-align:center;&quot;| Hyomin  || style=&quot;text-align:center;&quot;| '''Хюуминь''',  Хюумин || [хиумин&lt;sup&gt;ь&lt;/sup&gt;]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 박선영 || style=&quot;text-align:center;&quot;| Паг Сонь-ён
| style=&quot;text-align:center;&quot;| үглэх, бүжих || 167 см || {{Birth date|1989|5|30}}&lt;br&gt; [[Пүсань]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 지연  || style=&quot;text-align:center;&quot;| Jiyeon ||style=&quot;text-align:center;&quot;| '''Чиёнь''', Чиён, Жиён || [чиёон&lt;sup&gt;ь&lt;/sup&gt;]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 박지연 ||  style=&quot;text-align:center;&quot;| Паг Жи-ёнь
| style=&quot;text-align:center;&quot;| бүжих, нүүр царай || 167 см || {{Birth date|1993|6|7}}&lt;br&gt; [[Сөүл]]
|-
| align=&quot;left&quot; colspan=&quot;13&quot;|Дөрвөн гишүүн 
|}

==='''Бүрэлдэхүүн хамтлаг:'''===

*'''T-ARA N4-ийн''' 
*'''T-ARA QBS'''

=== Орхисон гишүүд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- style=&quot;color:#fcf;&quot;|
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| Он, сар
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| Тайзны нэр
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| Төрсөн нэр
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| Төрсөн өдөр
|-
! style=&quot;text-align:center;&quot;| латин
! style=&quot;text-align:center;&quot;| монгол кирил
! style=&quot;text-align:center;&quot;| дуудлага
! style=&quot;text-align:center;&quot;| төрөлх бичиг
! style=&quot;text-align:center;&quot;| монгол кирил
|- 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2009 оны эхэн || style=&quot;text-align:center;&quot;| Jiae || style=&quot;text-align:center;&quot;| '''Чиэ'''  || [чиээ]

| style=&quot;text-align:center;&quot;| || style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2009 оны эхэн || style=&quot;text-align:center;&quot;| Jiwon || style=&quot;text-align:center;&quot;| '''Чиүонь''' || [чиүон&lt;sup&gt;ь&lt;/sup&gt;]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 양지원 || style=&quot;text-align:center;&quot;| Ян Жи-үонь
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{Birth date and age|1988|4|5}}
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2010-2012 || style=&quot;text-align:center;&quot;| Hwayoung || style=&quot;text-align:center;&quot;| '''Хуаён''' || [хуаёон&lt;sup&gt;ъ&lt;/sup&gt;]   
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 류화영 || style=&quot;text-align:center;&quot;| Рё Хуа-ён
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{Birth date and age|1993|4|22}}
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2012-2013 || style=&quot;text-align:center;&quot;| Ahreum || style=&quot;text-align:center;&quot;| '''Арөм''' || [арөм]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 이아름|| style=&quot;text-align:center;&quot;| И А-рөм 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{Birth date and age|1994|4|19}} 
|- 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2009-2017 || style=&quot;text-align:center;&quot;| Boram || style=&quot;text-align:center;&quot;| '''Пурам''', Бурам || [пураам]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 전보람 || style=&quot;text-align:center;&quot;| Чонь Бу-рам
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{Birth date and age|1986|3|22}} — [[Чоньжү]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2009-2017 || style=&quot;text-align:center;&quot;| Soyeon || style=&quot;text-align:center;&quot;| '''Суёнь''', Суён || [суёон&lt;sup&gt;ь&lt;/sup&gt;]   
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 박소연 || style=&quot;text-align:center;&quot;| Паг Су-ёнь
| style=&quot;text-align:center;&quot;|{{Birth date and age|1987|10|5}} — [[Аньян]]
|}

==Уран бүтээл ==
{{col-begin}}
{{col-2}}

===Солонгос цомог===
;Бүтэн цомог
* «Absolute First Album» («түрүү цомог») (2009)

;Өргөтгөн хэвлэлт
* «Temptastic» (2010)
* «John Travolta Wannabe» (2011)
* «Black Eyes» (2011)
* «Day by Day» (2012)
* «Again» (2013)

===Япон цомог===
;Бүтэн цомог
* «Jewelry Box» (2012) (2009)
* «Treasure Box» (2013)
{{col-2}}

===Зарим дуу ===
;Анх цацагдсан оноор
* 2009 — «거짓말» (Кожитмал, Lies, «худал») 
* 2009 — «Bo Peep Bo Peep» (Бо пип бо пип, ''аялга үг'')
* 2010 — «너 때문에 미쳐» (Но тимүнэ мичё, I Go Crazy Because of You, «чамаас болоод галзуурч байна»)
* 2010 — «왜 이러니» (Вэ ирони, Why Are You Being Like This?, «юу буруу хийсэн юм бэ»)
* 2009 — «Yayaya» (Яаяаяа, ''аялга үг'')
* 2011 — «Roly-Poly» (Роли-поли, ''аялга үг'')
* 2012 — «Lovey-Dovey» (Лови-дови, ''гэнэн байдал'')
* 2013 — «Number Nine» (намбээ найнь, «ес дугаар»)
* 2013 - «Do you know me?» 
{{col-end}}

= Эшлэл =
{{лавлах холбоос|2}}

[[Ангилал:Охидын хамтлаг]]
[[Ангилал:Өмнөд Солонгосын хамтлаг]]</text>
      <sha1>89mjnvto9jyg8ejjxcazoijdy1rxghk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Teen Top</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35506</id>
    <revision>
      <id>858959</id>
      <parentid>741412</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T01:21:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>858959</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8660" sha1="891r2fx2ns84bvg1b9wbuhsvcjudzih" xml:space="preserve">Teen Top ([[Солонгос хэл|Солонгос]]оор: 틴탑, [[Монгол хэл|Монгол]]оор: Тийн Тап) нь [[Өмнөд Солонгос]]ын 6 хүний бүрэлдэхүүнтэй хөвгүүдийн хамтлаг юм. Гишүүд нь C.A.P (Кеп), Chunji(Чонжи), L.Joe(Эл Жое), Niel(Ниел), Ricky(Рики) Changjo(Чанжу). Teen Top хамтлаг нь 2010 онд TOP media энтертайнментын дор Shinhwa хамтлагийн Andy Lee-н доор үүсгэн байгуулагдсан. Тэд анх 2010 оны 7сарын 9нд MBC телевизийн Music core-д анхны сингл альбум болох Come into the world (Гол дуу болох Clap) -аараа тайзан дээр гарсан. Албан ёсны фен клубын нэр нь Angel ба албан бус нэр нь Andromeda юм.

==Гишүүд==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; width: 600px;&quot;
! colspan=2 align=&quot;center&quot; | Тайзны нэр
! colspan=2 align=&quot;center&quot; | Жинхэнэ нэр
! rowspan=2 align=&quot;center&quot; | Төрсөн өдөр
|-
! Хөрвүүлсэн
! Солонгос
! Хөрвүүлсэн
! Солонгос
|-
| C.A.P(Кэп) || 캡
| Bang Min-soo(Бан Мин Сү) || 방민수 
|{{Birth date and age|1992|11|4}}&lt;ref name=&quot;C.A.P Naver Profile&quot;&gt;{{ko icon}}{{cite news|url=http://search.naver.com/search.naver?sm=tab_hty.top&amp;where=nexearch&amp;ie=utf8&amp;query=%EC%BA%A1&amp;x=0&amp;y=0|title=C.A.P Naver Profile|publisher=Naver}}&lt;/ref&gt;
|-
| ChunJi(Чонжи) ||천지
| Lee Chan-hee(И Чан хы) || 이찬희
| {{Birth date and age|1993|10|5}}&lt;ref name=&quot;Chunji Naver Profile&quot;&gt;{{ko icon}}{{cite news|url=http://search.naver.com/search.naver?sm=tab_hty.top&amp;where=nexearch&amp;ie=utf8&amp;query=%EC%B2%9C%EC%A7%80&amp;x=0&amp;y=0|title=Chunji Naver Profile|publisher=Naver}}&lt;/ref&gt;
|-
| L.Joe(Элжү) || 엘조
| Lee Byung-hun(И Бёнг Хон) || 이병헌
| {{Birth date and age|1993|11|23}}&lt;ref name=&quot;L.Joe&quot;&gt;{{ko icon}}{{cite news|url=http://search.naver.com/search.naver?sm=tab_hty.top&amp;where=nexearch&amp;ie=utf8&amp;query=%EC%97%98%EC%A1%B0&amp;x=0&amp;y=0|title=L.Joe Naver Profile|publisher=Naver}}&lt;/ref&gt;
|-
| Niel(Ниел) || 니엘 
| Ahn Daniel(Ан Да Ниел) || 안다니엘
| {{Birth date and age|1994|8|16}}&lt;ref name=&quot;Niel Naver Profile&quot;&gt;{{ko icon}}{{cite news|url=http://search.naver.com/search.naver?sm=tab_hty.top&amp;where=nexearch&amp;ie=utf8&amp;query=%EB%8B%88%EC%97%98&amp;x=0&amp;y=0|title=Niel Naver Profile|publisher=Naver}}&lt;/ref&gt;
|-
| Ricky(Рики) || 리키
| Yoo Chang-hyun(Юү Чанг Хён) || 유창현
| {{Birth date and age|1995|2|27}}&lt;ref name=&quot;Ricky Naver Profile&quot;&gt;{{ko icon}}{{cite news|url=http://search.naver.com/search.naver?sm=tab_hty.top&amp;where=nexearch&amp;ie=utf8&amp;query=%EB%A6%AC%ED%82%A4&amp;x=0&amp;y=0|title=Ricky Naver Profile|publisher=Naver}}&lt;/ref&gt;
|-
| ChangJo(Чанжу) || 창조
| Choi Jong-hyun(Чой Жун Хён) || 최종현
| {{Birth date and age|1995|11|16}}&lt;ref name=&quot;Changjo Naver Profile&quot;&gt;{{ko icon}}{{cite news|url=http://search.naver.com/search.naver?sm=tab_hty.top&amp;where=nexearch&amp;ie=utf8&amp;query=%EC%B0%BD%EC%A1%B0&amp;x=0&amp;y=0|title=Changjo Naver Profile|publisher=Naver}}&lt;/ref&gt;
|}


==Аялан тоглолтууд==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! width=&quot;50&quot;|Он
! width=&quot;260&quot;|Концерт
! width=&quot;80&quot;|Огноо
! width=&quot;230&quot;|Хотууд
|-
| rowspan=9 align=&quot;center&quot;|2013
| rowspan=5 align=&quot;center&quot;|'''TEEN TOP SHOW!&lt;br/&gt;Европыг тойрсон аялан тоглолт 2013'''
|align=&quot;center&quot;|2сарын20
|[[Мүник]], [[Герман]]&lt;br/&gt;&lt;small&gt;Backstage Werk&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.backstage.eu/index.php/veranstaltungen/details/3102-TEEN%20TOP |title=Teen Top |last= |first= |date= |work= |publisher=Backstage |accessdate=2013-01-07|language=German}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|2сарын13
|[[Дортмунд]], [[Герман]]&lt;br/&gt;&lt;small&gt;Freizeitzentrum West (FZW)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fzw.de/programm/teen-top |title=Teen Top |last= |first= |date= |work= |publisher=FZW |accessdate=2013-01-07 |language=German |archive-date=2013-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130122021740/http://www.fzw.de/programm/teen-top |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|2сарын8
|[[Лондон]], [[Англи]]&lt;br/&gt;&lt;small&gt;[[London Forum|The Forum]]&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://theforumlondon.com/listings/upcoming-events/10935/teen-top/ |title=Teen Top |last= |first= |date= |work= |publisher=The Forum |accessdate=2013-01-07 |archive-date=2013-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130108174543/http://theforumlondon.com/listings/upcoming-events/10935/teen-top/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|2сарын9
|[[Парис]], [[Франц]]&lt;br/&gt;&lt;small&gt;[[Le Trianon (theatre)|Le Trianon]]&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.letrianon.fr/en_eventdetail500_TEEN+TOP.html |title=Teen Top |last= |first= |date= |work= |publisher=Le Trianon |accessdate=2013-01-07 |archive-date=2013-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921054501/http://www.letrianon.fr/en_eventdetail500_TEEN+TOP.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|2сарын10
|[[Барселон]], [[Испани]]&lt;br/&gt;&lt;small&gt;Sala Apolo&lt;/small&gt;
|-
| rowspan=4 align=&quot;center&quot;|'''Teen Top ''No. 1'' Азийг тойрсон аялан тоглолт'''&lt;ref name=&quot;Tour Notice&quot;&gt;{{cite web|title=(공지) 2013 TEEN TOP No.1 Азийг тойрсон аялан тоглолт 안내|url=http://www.teentop.co.kr/teentop/No1_notice_read.asp?v_page=2&amp;v_SeqNo=245|publisher=TOP Media|accessdate=18 2013оны 4сар}}&lt;/ref&gt; 
|align=&quot;center&quot;|5сарын11
|[[Сөүл]], [[Өмнөд Солонгос]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;HwaJeong Stadium, Korea University&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Hong|first=Grace Danbi|title=Teen Top Successfully Finishes ‘No.1’ Concert in Seoul|url=http://enewsworld.interest.me/enews/contents.asp?idx=36085|accessdate=10 2013оны 6сар|newspaper=enewsWorld|date=13 2013оны 5сар|agency=CJ E&amp;M}}{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Lee|first=Sun-min|title=Teen Top takes in success, thanks fans|url=http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/Article.aspx?aid=2971463|accessdate=11 2013оны 6сар|newspaper=Joongang Daily|date=14 2013оны 5сар|archive-date=2013-06-20|archive-url=https://archive.today/20130620211152/http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/Article.aspx?aid=2971463|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|5сарын18
|[[Коби]], [[Япон]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;Kobe International House&lt;/small&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|May 21
| rowspan=2|[[Токио]], [[Япон]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;International Forum Hall A&lt;/small&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|5сарын22
|-
| rowspan=&quot;19&quot; align=&quot;center&quot;|2014
| rowspan=&quot;18&quot; align=&quot;center&quot;|'''TEEN TOP 2014 Дэлхийг тойрсон аялан тоглолт - HIGH KICK'''
| align=&quot;center&quot;|2сарын22
| rowspan=2|[[Сөүл]], [[Өмнөд Солонгос]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;Olympic Hall&lt;/small&gt;
|-
| align=&quot;center&quot;|2сарын23
|-
|align=&quot;center&quot;|2сарын3
|[[Нагояа]], [[Япон]]
|-
|align=&quot;center&quot;|2сарын8
| rowspan=2|[[Ёкохома]], [[Япон]]
|-
|align=&quot;center&quot;|2сарын9
|-
|align=&quot;center&quot;|2сарын13
|[[Осака]], [[Япон]]
|-
|align=&quot;center&quot;|2сарын18
|[[Фукуока]], [[Япон]]
|-
|align=&quot;center&quot;|3сарын23
|[[Нью Йорк]], [[АНУ]]&lt;br/&gt;&lt;small&gt;[[Best Buy Theater]]&lt;/small&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|3сарын25
|[[Лос анжелас]], [[АНУ]]&lt;br/&gt;&lt;small&gt;[[L.A. Live]]&lt;/small&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|3сарын28
|[[Сан жөүс, Калифорниа]], [[АНУ]]&lt;br/&gt;&lt;small&gt;[[San Jose Civic Auditorium]]&lt;/small&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|3сарын30
|[[Торонто]], [[Канад]]&lt;br/&gt;&lt;small&gt;[[The Guvernment]]&lt;/small&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|4сарын10
|[[Москва]], [[ОХУ]]&lt;br/&gt;&lt;small&gt;[[Izvestiya Hall]]&lt;/small&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|4сарын12
|[[Будапешт]], [[Унгар]]&lt;br/&gt;&lt;small&gt;[[Petőfi Csarnok]]&lt;/small&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|4сарын13
|[[Парис]], [[Франц]]&lt;br/&gt;&lt;small&gt;[[Le Bataclan]]&lt;/small&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|6сарын13
|[[Тайбэй]], [[Тайвань]]&lt;br/&gt;&lt;small&gt;[[Nangang 101]]&lt;/small&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|6сарын28
|[[Хонконг]]&lt;br/&gt;&lt;small&gt;[[AsiaWorld–Expo]] (Hall 8 &amp; 10)&lt;/small&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|6сарын ??
|[[Шанхай]], [[Хятад]]
|-
|align=&quot;center&quot;|7сарын ??
|[[Өмнөд Америк]]
|-
|}

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Хөвгүүдийн хамтлаг]]
[[Ангилал:Өмнөд Солонгосын хамтлаг]]</text>
      <sha1>891r2fx2ns84bvg1b9wbuhsvcjudzih</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дижикстрагийн алгоритм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38026</id>
    <revision>
      <id>859038</id>
      <parentid>858746</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T07:02:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>859038</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15203" sha1="gn1kt9zi7kr1adeyzby08syomcfj6yf" xml:space="preserve">[[Файл:Dijkstra Animation.gif|thumb|right]]
'''Дижикстрагийн алгоритм''', Dijkstra –ийн алгоритмыг 1956 онд Нидерландын компьютерын эрдэмтэн судлаач Edsger Dijkstra үүсгэн томъёолсон ба 1959 онд нийтлүүлсэн. Графийн хайлтийн алгоритм бөгөөд нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдвэрлэдэг. Графийн ирмэгүүд нь сөрөг биш утгатай нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдсэн бөгөөд хамгийн богино замын модыг гаргаж өгдөг. Энэ алгоритм нь хамгийн бага замыг олохдоо эхний цэгээс  графын зангилаа бүрээр дайрдаг. Алгоритм нь нэг зангилаанаас өөр нэг зангилаа очих хамгийн  богино замыг олохоор ажиллах ба хамгийн дөт замыг олмогц програм зогсоно. Жишээлбэл: Дижикстрагийн алгоритм нь  нэг хотоос  өөр нэг хотруу холбосон  эхлэлийн цэг болон төгсгөлийн цэгийн хоорондох зай  хамгийн богино  байхаар тооцон олдог. Улмаар , хамгийн эхний богино зам бол сүлжээний шугамын протоколуудад өргөн ашигладаг, тухайлбал IS-IS ба OSPF(нээлттэй хамгийн эхний богино зам) юм. 
Дижикстрагийн  анхны алгоритмийн бага эрэмбийг олох дараалалд  O(|V2|) –ийг хэрэглэдэггүй.  V нь координатын босоо тэнхлэг дэх тоо. Энэ алгоритмын санааг Leyzorek  бас дэвшүүлж байсан. Бага эрэмбэтэй дараалал дээр суурилсан Fibonacci-ийн овоолго байдлаар  O(|E|+|V|log|V|) томёонд хэрэгжүүлсэн.  E- эрмэгийн тоо  Энэ нь  шинж тэмдэггүй ,сөрөг биш утгагай, нэг эхтэй ,богино замаа хамгийн хурдан мэдэх алгоритм юм.  

== 1.Алгоритм ==
[[Image:Dijkstras progress animation.gif|thumb|Illustration of Dijkstra's algorithm search for finding path from a start node (lower left, red) to a goal node (upper right, green) in a [[robotics|robot]] [[motion planning]] problem. Open nodes represent the &quot;tentative&quot; set. Filled nodes are visited ones, with color representing the distance: the greener, the farther. Nodes in all the different directions are explored uniformly, appearing as a more-or-less circular [[wavefront]] as Dijkstra's algorithm uses a [[consistent heuristic|heuristic]] identically equal to 0.]]

Бид одоо анхны гэж нэрлэгдсэн зангилаанаас эхэлнэ.  Заннгилааны зайг Y үсгээр тэмдэглэнэ. Анхны зангилаанаас Y хүртэлхийг зай гэдэг. Дижикстрагийн алгоритмаар зарим анхдагч зайн утгуудыг оноож өгдөг, алхам алхмаар сайжруулдаг. 
1.	Эхлээд бүх зангилаандаа анхны утгыг олгоно:
Тэр нь манай анхны зангилаанаас бусад зангилаанд тодорхойгүй буюу  тэг гэдэг утга өгнө. 
2.	Анхдагч зангилааг тухайн зангилаа болгож авна. Бүх зангилааг агуулсан зочлоогүй зангилаануудын олонлогыг үүсгэнэ. 
3.	Тухайн зангилааны хувьд хөрш зангилаануудад анхааран тэдрээрийг урьдчилан бодож тооцоолно. Одоогийн а зангилаа 6-ийн урттай гэж тэмдэглэгдсэн, түүний b хөрш  зангилаатай холбогдсон ирмэгийн урт нь 2 бол b хүртэлх урт нь (6+2=8) болно. Хэрэв энэ зай нь өмнө b хүртэлх урьдчилсан зайнаас бага бол түүнийг дарж бичнэ. Шалгаж үзсэн ч гэсэн (зочилсон ) гэж тэмдэглээгүй бол тэр зангилаа зочлоогүй олонлогт байсаар байна. 
4.	Тухайн зангилааны бүх хөршүүдийг авч үзсэний дараа тухайн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглээд зочлоогүй олонлогоос хасна. Зочилсон зангилааг дахин хэзээ ч шалгахгүй. 
5.	Хэрвээ очих ёстой эцсийн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглэсэн бол (2 зангилааны хоорондох зам) тодорхойлогдсон, хэрэв зочлоогүй олонлог дахь зангилаануудын урьдчилсан хамгийн бага зай нь тодорхойгүй бол (төлөвлөгдсөн нэвтрэлт дууссан эсвэл анхны зангилаа болон үндсэн зочлоогүй зангилааны хооронд холбоо байхгүй байна). Тэгээд алгоритм дуусна. 
6.	Хамгийн бага урьдчилсан зайтай зочлоогүй зангилааг шинэ тухайн зангилаа болгоод 3-р алхам руу буцаана.
 
== Тайлбар/description/ ==
:Та хотын газрын зургаас нэг газарт хүрэх хамгийн богино замыг олохын тулд анх эхлэх газар болон  явах замаа тодорхойлох хэрэгтэй. Явах замаа тодорхойлохдоо: эхлэх цэгээс очих газар хүртлээ шулуунаар холбоно.  Үүнийг хязгааргүй орон зайд ашиглах боломжгүй гэхдээ очоогүй газруудаа хаяглалгүй үлдээдэг....

== Ажиллах, гүйцэтгэх хугацаа ==
Дижикстрагын алгоритмын дээд хугацааг тооцоолохдоо төгсгөлийн тоо/E/ ба оройн тоо/V/ дүрсэлж болох ба функцээр илэрхийлэхэд |E|, |V| гэж тэмдэглэдэг. Ямарч oройн Q олонлогийн явах хугацаа О(|E|*dkq + |V|*emq) dkq ба emq нь хамгийн цөөн үйлдэл ба бага хугацаа зарах үйлдлүүд юм.
Хамгиин хялбар Дижикстрагын алгоритмын хэрэглээ бол Q-г жирийн хэлхээтэй жагсаалт эсвэл цуваанд хадгалж, хамгийн бага хугацааг гаргах бол Q дэх оройнуудаас шугаман хайлт хийх юм. Энэ тохиолдолд явах хугацаа О(|E|+|V|^2)=O(|V|^2).
Сийрэг граф-д Дижисктрагын алгоритмыг холбоост листэнд хийж хоёртын модны хайлт, хоёртын овоолго эсвэл фибонакын овоолгын анхдагч дарааллаар ашиглаж хамгийн бага хугацаа олохыг хурдан болгож алгоритмаа үр дүнтэйгээр шийдвэрлэсэн. Хоёртын модны хайлт эсвэл , хоёртын овоолго хэрэглэж хугацааг О((|E|+|V|)log|V|) олно. Энэ нь O(|E|log|V|)-ээр граф холбоостой үед дийлэгддэг.
Энгийн хоёртын овоолго дээр О(|V|)хугацааг хэмнэхийн тулд oрой болгоны заагчийг овоолгын заагчтай хамт санах хэрэгтэй (бас анхны дараалал Q өөрчлөгдөхөд хугацаа хоцрогдолгүй  байх ).
Тэгэхлээр зөвхөн O(lov|V|)цаг авна. Фибонакын овоолго үүнийг O(|E|+|V|log|V|) болгож сайжруулна.  Чиглэл нь тодорхой бус график зурган дээр хамгийн богино замыг шугаман хугацаанд олох боломжтой, оройнуудыг хамгийн богино хугацаанд бага зам туулхаар тооцоолон бодохдоо математикийн дүрмийн боловсруулалтыг ашигладаг.  

==Тэмдэглэл==
{{reflist}}

== Эшлэл ==
* {{cite journal | authorlink = Edsger W. Dijkstra | first1 = E. W. | last1 = Dijkstra | url = http://www-m3.ma.tum.de/twiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | title = A note on two problems in connexion with graphs | journal = Numerische Mathematik | volume = 1 | year = 1959 | pages = 269–271 | ref = harv | doi = 10.1007/BF01386390 | access-date = 2013-12-06 | archive-date = 2020-01-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200123110037/http://www-m3.ma.tum.de/foswiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | url-status = dead }}
* {{cite book | author1-link = Thomas H. Cormen | first1 = Thomas H. | last1 = Cormen | author2-link = Charles E. Leiserson | first2 = Charles E. | last2 = Leiserson | author3-link = Ronald L. Rivest | first3 = Ronald L. | last3 = Rivest | author4-link = Clifford Stein | first4 = Clifford | last4 = Stein | title = [[Introduction to Algorithms]] | edition = Second | publisher = [[MIT Press]] and [[McGraw–Hill]] | year = 2001 | isbn = 0-262-03293-7 | chapter = Section 24.3: Dijkstra's algorithm | pages = 595–601}}
* {{cite conference|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|conference=25th Annual Symposium on Foundations of Computer Science|year=1984|publisher=[[IEEE]]|pages=338&amp;ndash;346|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934|ref=harv|doi=10.1109/SFCS.1984.715934}} {{Webarchiv|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934 |wayback=20121011090757 |text=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms |archiv-bot=2026-06-16 07:02:01 InternetArchiveBot }}
* {{cite journal|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|journal=Journal of the Association for Computing Machinery|volume=34|year=1987|pages=596&amp;ndash;615|url=http://portal.acm.org/citation.cfm?id=28874|ref=harv|doi=10.1145/28869.28874|issue=3}}
* {{cite journal | first1 = F. Benjamin | last1 = Zhan | first2 = Charles E. | last2 = Noon | month =February | year = 1998 | title = Shortest Path Algorithms: An Evaluation Using Real Road Networks | journal = [[Transportation Science]] | volume = 32 | issue = 1 | pages = 65–73 | doi = 10.1287/trsc.32.1.65}}
* {{cite book|first1=M.|last1=Leyzorek|first2=R. S.|last2=Gray|first3=A. A.|last3=Johnson|first4=W. C.|last4=Ladew|first5=S. R.|last5=Meaker, Jr.|first6=R. M.|last6=Petry|first7=R. N.|last7=Seitz|title=Investigation of Model Techniques &amp;mdash; First Annual Report &amp;mdash; 6 June 1956 &amp;mdash; 1 July 1957 &amp;mdash; A Study of Model Techniques for Communication Systems|publisher=Case Institute of Technology|location=Cleveland, Ohio|year=1957|ref=harv}}
* {{cite journal|first1=D.E.|last1=[[Donald_Knuth|Knuth]]|title=A Generalization of Dijkstra's Algorithm|journal=[[Information Processing Letters]]|volume=6|number=1|pages=1–5|year=1977}}

== Холбоос ==
{{linkfarm|date=September 2012}}
{{Commons category|Dijkstra's algorithm}}
* C/C++
** [https://github.com/xtaci/algorithms/blob/master/include/dijkstra.h Dijkstra's Algorithm in C++]
** [http://www.boost.org/doc/libs/1_43_0/libs/graph/doc/dijkstra_shortest_paths.html Implementation in Boost C++ library]
** [https://web.archive.org/web/20141231054104/http://www.rawbytes.com/dijkstras-algorithm-in-c/ Dijkstra's Algorithm in C Programming Language]
* Java
** [http://www.dgp.toronto.edu/people/JamesStewart/270/9798s/Laffra/DijkstraApplet.html Applet by Carla Laffra of Pace University]
** [https://web.archive.org/web/20200217212029/http://students.ceid.upatras.gr/~papagel/english/java_docs/minDijk.htm Visualization of Dijkstra's Algorithm]
** [https://web.archive.org/web/20070927234553/http://www-b2.is.tokushima-u.ac.jp/~ikeda/suuri/dijkstra/Dijkstra.shtml Shortest Path Problem: Dijkstra's Algorithm]
** [http://www.unf.edu/~wkloster/foundations/DijkstraApplet/DijkstraApplet.htm Dijkstra's Algorithm Applet]
** [http://code.google.com/p/annas/ Open Source Java Graph package with implementation of Dijkstra's Algorithm]
** [https://web.archive.org/web/20150307205448/http://www.stackframe.com/software/PathFinder A Java library for path finding with Dijkstra's Algorithm and example Applet]
** [https://github.com/graphhopper/graphhopper/tree/90879ad05c4dfedf0390d44525065f727b043357/core/src/main/java/com/graphhopper/routing Dijkstra's algorithm as bidirectional version in Java]
* C#/.Net
** [https://web.archive.org/web/20081202152613/http://www.codeproject.com/KB/recipes/ShortestPathCalculation.aspx Dijkstra's Algorithm in C#]
** [https://web.archive.org/web/20111229201146/http://www.codeproject.com/KB/recipes/FastHeapDijkstra.aspx Fast Priority Queue Implementation of Dijkstra's Algorithm in C#]
** [https://web.archive.org/web/20180121140629/http://quickgraph.codeplex.com/ QuickGraph, Graph Data Structures and Algorithms for .NET]
* [https://web.archive.org/web/20141220002741/http://optlab-server.sce.carleton.ca/POAnimations2007/DijkstrasAlgo.html Dijkstra's Algorithm Simulation]
* [http://purl.umn.edu/107247 Oral history interview with Edsger W. Dijkstra],  [[Charles Babbage Institute]] University of Minnesota, Minneapolis.
* [http://www.cs.sunysb.edu/~skiena/combinatorica/animations/dijkstra.html Animation of Dijkstra's algorithm]
* [http://bonsaicode.wordpress.com/2011/01/04/programming-praxis-dijkstra’s-algorithm/ Haskell implementation of Dijkstra's Algorithm] on Bonsai code
* [http://hansolav.net/sql/graphs.html Implementation in T-SQL]
* [https://web.archive.org/web/20121218050306/http://www.mathworks.com/matlabcentral/fileexchange/20025-advanced-dijkstras-minimum-path-algorithm A MATLAB program for Dijkstra's algorithm]
* [https://web.archive.org/web/20140116200833/http://www.turb0js.com/a/Dijkstra%27s_Algorithm Step through Dijkstra's Algorithm in an online JavaScript Debugger]

[[Ангилал:Оновчлолын алгоритм]]
[[Ангилал:Граф хайлтын алгоритм]]
[[Ангилал:Routing]]
[[Ангилал:Аялал ба маршрутын төлөвлөлт]]</text>
      <sha1>gn1kt9zi7kr1adeyzby08syomcfj6yf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Клуж-Напока</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39760</id>
    <revision>
      <id>858983</id>
      <parentid>858811</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T02:26:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>858983</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14096" sha1="ifxwgk2ab41uvchncy4vgm8o89cijcr" xml:space="preserve">{{Short description|Румыны Клуж тойргийн захиргааны төв}}
{{Инфобокс суурин
| official_name       = Клуж-Напока
| other_name          =
| native_name         = Cluj-Napoca
| settlement_type     = [[Румыны хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]]
| image_skyline       = {{multiple image
| border                   = infobox
| total_width              = 320
| image_style              =
| perrow                   = 1/2/3
 |image1        = Romania-2382 - View from Hotel (7794313314).jpg
 |alt1          = 
 |caption1      = Панорама
 |image2        = Biserica romano-catolică &quot;Sfântul Mihail&quot;.jpg
 |alt2          =
 |caption2      = [[Гэгээн Михаилын сүм, Клуж-Напока|Гэгээн Михаилын сүм]]
 |image3        = Kolozsvár, Babeș–Bolyai Tudományegyetem.jpg
 |alt3          =
 |caption3      = [[Бабеш-Бойяи их сургууль]]
 |image4        = Casa Matei.jpg
 |alt4          = 
 |caption4      = [[Маттиас Корвинусын гэр]]
 |image5        = Cluj Napoca - Palatul Szeki (2023) - img 01.jpg
 |alt5          = 
 |caption5      = [[Секи ордон, Клуж-Напока|Секи ордон]]
 |image6        = Curtea de Apel, Cluj-Napoca ROM.jpg
 |alt6          =
 |caption6      = [[Шударга ёсны ордон, Клуж-Напока|Шударга ёсны ордон]]
 |image7        = Opera nationala romana cluj - teatrul national lucian blaga - 2019iunie.jpg
 |alt7          =
 |caption7      = [[Румыны Үндэсний Дуурь, Клуж-Напока|Румыны Үндэсний Дуурь]]
 |image8        = Cluj Napoca Manastirea Minoritilor.jpg
 |alt8          =
 |caption8      = [[Хувиргалтын сүм, Клуж-Напока|Хувиргалтын сүм]]
 |image9        = Looking down Strada Iuliu Maniu from Piața Unirii, Cluj-Napoca, 2017.jpg
 |alt9          =
 |caption9      = [[Юлиу Маниугийн гудамж, Клуж-Напока|Юлиу Маниугийн гудамж]]
 |image10        = Catedrala Arhiepiscopiei ortodoxe din Cluj-Napoca.jpg
 |alt10          =
 |caption10      = Үнэн алдартны сүм
 |image11        = Casino - Flickr - Lucian Nuță.jpg
 |alt11          =
 |caption11      = [[Клуж-Напока төв цэцэрлэгт хүрээлэн|Төв цэцэрлэгт хүрээлэн]]
 }}
| mapframe            = yes
| pushpin_map         = Румын#Европ
| pushpin_mapsize     = 250
| pushpin_map_caption = Румын дахь байршил
| image_shield        = RO CJ Cluj-Napoca CoA.png
| shield_size         = 
| image_flag          = 
| nickname            = Эрдэнэсийн хот&lt;br/&gt;&lt;!--
  --&gt;({{langx|ro|Orașul Comoară}};&lt;ref name=&quot;Clujeanul-2007&quot;&gt;{{cite web |title=Portretul unui oraș |url=http://old.clujeanul.ro/cotidian/nocache/articol/Time_out/Portretul_unui_oras.html |url-status=dead |publisher=Clujeanul |date=2007-09-21 |access-date=2026-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100824222158/http://old.clujeanul.ro/cotidian/nocache/articol/Time_out/Portretul_unui_oras.html |archive-date=2010-08-24 |language=ro}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;&lt;!--
  --&gt;{{langx|hu|Kincses Város}})&lt;ref name=&quot;UFI-2004&quot;&gt;{{cite web |date=2004 |title=A kincses város |url=http://www.ufi.hu/index.php?site=cikkr&amp;c0id=167 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080902050111/http://ufi.hu/index.php?site=cikkr&amp;c0id=167 |archive-date=2008-09-02 |access-date=2026-06-13 |publisher=UFI |language=hu}}&lt;/ref&gt;
| subdivision_type    = Улс
| subdivision_name    = [[Румын]]
| subdivision_type1  = [[Румыны тойргууд|Тойрог]]
| subdivision_name1  = [[Клуж тойрог]]
| subdivision_type2  = [[Румыны засаг захиргааны хуваарь|Статус]]
| subdivision_name2  = Тойргийн төв
| leader_title       = Хотын дарга {{no bold|(2024&amp;ndash;2028)}}
| leader_name        = [[Эмиль Бок]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://prezenta.roaep.ro/locale09062024v2/ |title=Results of the 2024 local elections |publisher=Төв Сонгуулийн Товчоо |access-date=2026-06-13 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| leader_party       = [[Үндэсний Либерал Нам (Румын)|PNL]]
| established_title  = Анх дурдагдсан
| established_date   = 1213 (анх удаа ''Клус'' гэж бичигдсэн)
| area_total_km2     = 179.5
| area_total_sq_mi   = 69.3
| area_metro_km2     = 1537.5
| elevation_m        = 340
| population_as_of   = [[2021 оны Румыны хүн амын тооллого|2021]]
| population_total   = 286,598
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;INSSE-2023&quot;&gt;{{Cite web |date=2023-05-31 |title=Populaţia rezidentă după grupa de vârstă, pe județe și municipii, orașe, comune, la 1 decembrie 2021 |url=https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.03_1.3.1-si-1.03.2.xls |publisher=[[Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн (Румын)|INSSE]] |language=ro}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = 1,597
| pop_est_as_of      = 
| population_est     = 
| population_metro_footnotes = (2011)
| population_metro   = 411,379&lt;ref name=&quot;Cluj County Regional Statistics Directorate-2013&quot;&gt;{{Cite web |date=5 July 2013 |title=Rezultate definitive ale Recensământului Populației și Locuințelor – 2011 – analiza |url=http://www.cluj.insse.ro/cmscluj/files%5Cdeclaratii%5CAnaliza_serii%20date_RPL2011.doc |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140504103421/http://www.cluj.insse.ro/cmscluj/files%5Cdeclaratii%5CAnaliza_serii%20date_RPL2011.doc |archive-date=2014-05-04 |access-date=2026-06-13 |publisher=Клуж тойргийн бүсийн статистикийн газар}}&lt;/ref&gt;
| coordinates        = {{coord|46|46|N|23|35|E|region:RO|display=inline,title}}
| postal_code_type   = [[Румын дахь шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]]
| postal_code        = 400xyz
| area_code          = [[Румыны утасны кодууд|+40 x64]]
| timezone            = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]]
| utc_offset          = +2
| timezone_DST        = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]]
| utc_offset_DST      = +3
| blank_name         = [[Румын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]]
| blank_info         = CJ
| website            = {{URL|primariaclujnapoca.ro}}
}}

'''Клуж-Напока''' ({{lang-ro|Cluj-Napoca}} [{{IPA|ˈkluːʒ naˈpɔka}}]; {{Audio|Cluj-napoca.ogg|''дуудлага''}}) — [[Румын|Румыны]] [[Клуж тойрог|Клуж тойргийн]] засаг захиргааны төв, 324,576 хүнтэй [[хот]].&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_Tab_8.xls |wayback=20160118131243 |text=Recensământului din 2011: «Tab8. Populaţia stabilă după etnie – judeţe, municipii, oraşe, comune» |archiv-bot=2023-09-26 12:23:00 InternetArchiveBot }}.&lt;/ref&gt; 

== Газар зүй ==

=== Уур амьсгал ===
{{Уур амьсгалын хүснэгт
| location = Клуж-Напока, 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1885–одоо
| metric first = yes
| single line = yes
| Jan record high C = 15.4
| Feb record high C = 19.6
| Mar record high C = 27.9
| Apr record high C = 30.2
| May record high C = 32.2
| Jun record high C = 36.6
| Jul record high C = 38.6
| Aug record high C = 38.5
| Sep record high C = 34.4
| Oct record high C = 32.6
| Nov record high C = 26.0
| Dec record high C = 18.7
| year record high C = 38.6
| Jan high C = 0.9
| Feb high C = 4.1
| Mar high C = 10.2
| Apr high C = 16.6
| May high C = 21.4
| Jun high C = 25.0
| Jul high C = 26.7
| Aug high C = 27.0
| Sep high C = 21.5
| Oct high C = 15.6
| Nov high C = 8.4
| Dec high C = 1.9
| year high C = 14.9
| Jan mean C = -2.5
| Feb mean C = -0.4
| Mar mean C = 4.3
| Apr mean C = 10.1
| May mean C = 14.9
| Jun mean C = 18.5
| Jul mean C = 20.1
| Aug mean C = 19.8
| Sep mean C = 14.7
| Oct mean C = 9.4
| Nov mean C = 3.9
| Dec mean C = -1.1
| year mean C = 9.3
| Jan low C = -5.2
| Feb low C = -3.8
| Mar low C = -0.1
| Apr low C = 4.7
| May low C = 9.1
| Jun low C = 12.7
| Jul low C = 14.2
| Aug low C = 13.9
| Sep low C = 9.6
| Oct low C = 4.9
| Nov low C = 0.6
| Dec low C = -3.6
| year low C = 4.8
| Jan record low C = -34.2
| Feb record low C = -32.5
| Mar record low C = -22.0
| Apr record low C = -8.4
| May record low C = -3.5
| Jun record low C = 0.4
| Jul record low C = 5.2
| Aug record low C = 1.7
| Sep record low C = -8.8
| Oct record low C = -16.8
| Nov record low C = -22.3
| Dec record low C = -27.9
| year record low C = -34.2
| precipitation colour = green
| Jan precipitation mm = 27.3
| Feb precipitation mm = 24.8
| Mar precipitation mm = 34.6
| Apr precipitation mm = 51.0
| May precipitation mm = 71.2
| Jun precipitation mm = 91.0
| Jul precipitation mm = 87.2
| Aug precipitation mm = 64.7
| Sep precipitation mm = 55.5
| Oct precipitation mm = 45.3
| Nov precipitation mm = 33.8
| Dec precipitation mm = 34.0
| year precipitation mm = 620.4
| unit precipitation days = 1.0 мм
| Jan precipitation days = 6.7
| Feb precipitation days = 6.8
| Mar precipitation days = 7.0
| Apr precipitation days = 8.5
| May precipitation days = 10.1
| Jun precipitation days = 10.6
| Jul precipitation days = 10.0
| Aug precipitation days = 7.1
| Sep precipitation days = 7.6
| Oct precipitation days = 7.0
| Nov precipitation days = 6.5
| Dec precipitation days = 6.9
| year precipitation days = 94.8
| Jan snow cm = 6.0
| Feb snow cm = 11.5
| Mar snow cm = 5.8
| Apr snow cm = 1.3
| May snow cm = 0.0
| Jun snow cm = 0.0
| Jul snow cm = 0.0
| Aug snow cm = 0.0
| Sep snow cm = 0.0
| Oct snow cm = 0.5
| Nov snow cm = 2.6
| Dec snow cm = 5.8
| year snow cm = 33.5
| Jan snow days = 13.6
| Feb snow days = 10.3
| Mar snow days = 5.5
| Apr snow days = 1.4
| May snow days = 0
| Jun snow days = 0
| Jul snow days = 0
| Aug snow days = 0
| Sep snow days = 0.2
| Oct snow days = 0.2
| Nov snow days = 4.5
| Dec snow days = 11
| year snow days = 
| Jan humidity = 87
| Feb humidity = 82
| Mar humidity = 74
| Apr humidity = 72
| May humidity = 74
| Jun humidity = 77
| Jul humidity = 76
| Aug humidity = 76
| Sep humidity = 78
| Oct humidity = 81
| Nov humidity = 86
| Dec humidity = 88
| year humidity = 79
| Jan dew point C = -4.3
| Feb dew point C = -4.7
| Mar dew point C = -0.3
| Apr dew point C = 3.8
| May dew point C = 9.1
| Jun dew point C = 11.9
| Jul dew point C = 12.8
| Aug dew point C = 12.9
| Sep dew point C = 10.2
| Oct dew point C = 5.5
| Nov dew point C = 0.6
| Dec dew point C = 2.9
| Jan sun = 70.2
| Feb sun = 100.9
| Mar sun = 159.2
| Apr sun = 188.7
| May sun = 230.1
| Jun sun = 253.1
| Jul sun = 265.7
| Aug sun = 260.7
| Sep sun = 190.2
| Oct sun = 153.5
| Nov sun = 89.4
| Dec sun = 54.6
| year sun = 2016.3
| Jan light = 9
| Feb light = 10.3
| Mar light = 11.9
| Apr light = 13.6
| May light = 15.1
| Jun light = 15.8
| Jul light = 15.4
| Aug light = 14.2
| Sep light = 12.5
| Oct light = 10.9
| Nov light = 9.4
| Dec light = 8.6
| year light = 
| Jan uv = 1
| Feb uv = 2
| Mar uv = 3
| Apr uv = 5
| May uv = 7
| Jun uv = 8
| Jul uv = 8
| Aug uv = 7
| Sep uv = 5
| Oct uv = 3
| Nov uv = 1
| Dec uv = 1
| year uv = 
| source 1 = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа|NOAA]] (snow and Dew Point 1961–1990)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020 — Cluj-Napoca |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Romania/CSV/ClujNapoca_15120.csv |access-date=2026-06-13 |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Cluj Climate Normals 1961–1990 |url=https://www.ncei.noaa.gov/data/normals-old/WMO/1961-1990/RA-VI/RO/15120.TXT | publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]]|access-date=2026-06-13 }}&lt;/ref&gt; Romanian National Statistic Institute&lt;ref&gt;{{Cite web |year=2007 |title=Air Temperature (сарын болон жилийн хамгийн их, бага) |url=http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap1.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927210503/http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap1.pdf |archive-date=2007-09-27 |access-date=2026-06-13 |website=[[Romanian Statistical Yearbook]]: Geography, Meteorology, and Environment |publisher=Romanian National Statistic Institute}}&lt;/ref&gt;
| source 2 = [[Deutscher Wetterdienst]] (чийгшил, 1973–1993),&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Klimatafel von Klausenburg (Cluj-Napoca), Siebenbürgen / Rumänien |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_151200_kt.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329153503/https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_151200_kt.pdf |archive-date=2019-03-29 |access-date=2026-06-13 |website=Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world |publisher=Deutscher Wetterdienst |language=de}}&lt;/ref&gt; Weather Atlas (Daylight-UV),&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Yearly &amp; Monthly Weather - Cluj-Napoca, Romania |url=https://www.weather-atlas.com/en/romania/cluj-napoca-climate |access-date=2026-06-13 |website=weather atlas |publisher=Weather Atlas}}&lt;/ref&gt; Meteomanz (цастай өдөр 2000–2023, туйлын үе 2021 оноос)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Cluj-Napoca - Weather data by months |url=http://www.meteomanz.com/sy3?l=1&amp;cou=6240&amp;ind=15120&amp;m1=01&amp;y1=2000&amp;m2=07&amp;y2=2024 |access-date=2026-06-13 |website=meteomanz}}&lt;/ref&gt;
| date = 2010
| source = 
}}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Cluj-Napoca|Клуж-Напока}}
{{Wikivoyage}}

== Эх сурвалж ==
{{лавлах холбоос}}

[[Ангилал:Клуж-Напока| ]]
[[Ангилал:Клуж тойргийн суурин]]
[[Ангилал:Румыны их сургуулийн хот]]</text>
      <sha1>ifxwgk2ab41uvchncy4vgm8o89cijcr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тимишоара</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39762</id>
    <revision>
      <id>858981</id>
      <parentid>858815</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T02:25:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>858981</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14266" sha1="rg2ue008q7iux79tcp4jnov6t74u51p" xml:space="preserve">{{Short description|Румыны Тимиш тойргийн захиргааны төв}}
{{Инфобокс суурин
| name = Тимишоара
| native_name = Timișoara
| settlement_type = [[Румыны хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]]
| official_name = Тимишоара хотын захиргаа
| image_skyline = {{multiple image
 |total_width   = 280px
 |perrow        = 1/2/2/1
 |border        = infobox
 |caption_align = center
 |image1        = Piața Victoriei Timișoara.jpg
 |alt1          = 
 |caption1      = [[Ялалтын талбай, Тимишоара|Ялалтын талбай]] болон [[Тимишоара Үнэн алдартны сүм|хотын сүм]]
 |image2        = Festivalul Inimilor Timișoara.jpg
 |alt2          =
 |caption2      = [[Сарнайн цэцэрлэгт хүрээлэн, Тимишоара|Сарнайн цэцэрлэгт хүрээлэн]] ба [[Бега (Тиса)|Бега]]
 |image3        = Domul Romano-Catolic din Timișoara (2023) - IMG 01.jpg
 |alt3          =
 |caption3      = [[Гэгээн Жоржийн сүм, Тимишоара|Гэгээн Жоржийн сүм]]
 |image4        = Opera Națională Română din Timișoara (April - 2023).jpg
 |alt4          = 
 |caption4      = [[Румыны Үндэсний Дуурь, Тимишоара|Румыны Үндэсний Дуурь]]
 |image5        = Piața Libertății Timișoara.jpg
 |alt5          = 
 |caption5      = [[Эрх чөлөөний талбай, Тимишоара|Эрх чөлөөний талбай]] 
 |image6        = April 2023 - Piața Unirii din Timișoara - img 05.jpg
 |alt6          =
 |caption6      = [[Холбооны талбай, Тимишоара|Холбооны талбай]]
 }}
| image_flag = Drapeau de la Savoie.svg
| image_shield = ROU TM Timisoara CoA1.png
| etymology = 
| nicknames = ''Mica Vienă'' ([[Жижиг Вена]]), Сарнайн хот,&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://voceatimisului.ro/timisoara-orasul-rozelor/ |title=Timișoara &quot;Orașul Rozelor&quot; |work=Vocea Timișului |date=2013-04-01 |access-date=2026-06-13 |archive-date=2023-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230707162143/https://voceatimisului.ro/timisoara-orasul-rozelor/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Цэцэрлэгт хүрээлэнгийн хот,&lt;ref name=&quot;strutz&quot;&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=XzdcnoX8XwYC |title=Timișoara |last=Штруц |first=Рудольф Ж. |publisher=JR-Design |date=2013 |access-date=2026-06-13 |archive-date=2023-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231114204208/https://books.google.com/books?id=XzdcnoX8XwYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Garden City&lt;ref&gt;{{cite book |title=Timișoara oraș grădină, oraș al parcurilor, oraș al florilor: monografie |last=Чиупа |first=Василе |publisher=ArtPress |date=2018}}&lt;/ref&gt;
| image_map = Timisoara jud Timis.svg
| mapframe = yes
| mapframe-zoom = 8
| map_caption = Тимиш тойрог дахь байршил
| pushpin_map = Румын#Европ
| pushpin_relief = 1
| pushpin_label_position = bottom
| coordinates = {{coord|45|45|35|N|21|13|48|E|type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type = Улс
| subdivision_name = {{flag|Румын}}
| subdivision_type1 = [[Румыны тойргууд|Тойрог]]
| subdivision_name1 = [[Тимиш тойрог|Тимиш]]
| subdivision_type2 = [[Румыны засаг захиргааны хуваарь|Статус]]
| subdivision_name2 = Тойргийн төв
| established_title = Анхны албан ёсны баримт
| established_date = 1212 (''castrum regium Themes'')&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.arcanum.hu/hu/online-kiadvanyok/ErdelyHelysegnevTar-erdely-bansag-es-partium-torteneti-es-kozigazgatasi-helysegnevtara-1/telepulesek-1C9/t-1535/timisoara-15B6/ |title=Timișoara |work=Arcanum |access-date=2026-06-13 |archive-date=2021-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210128161123/https://www.arcanum.hu/hu/online-kiadvanyok/ErdelyHelysegnevTar-erdely-bansag-es-partium-torteneti-es-kozigazgatasi-helysegnevtara-1/telepulesek-1C9/t-1535/timisoara-15B6/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| leader_party = [[Румыныг Аврах Холбоо|USR]]
| leader_title = Хотынэ дарга {{no bold|(2024&amp;ndash;2028)}}
| leader_name = [[Доминик Фриц]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://prezenta.roaep.ro/locale09062024v2/ |title=Results of the 2024 local elections |publisher=Сонгуулийн Төв Товчоо |access-date=2026-06-13 }}&lt;/ref&gt;
| leader_title1 = Дэд дарга
| leader_name1 = Рубен Лацку ([[Румыныг Аврах Холбоо|USR]])&lt;br /&gt;Паула Ромочан&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.rfi.fr/ro/rom%C3%A2nia/20241213-usr-are-%C3%AEn-premier%C4%83-la-timi%C8%99oara-primar-%C8%99i-doi-viceprimari-alian%C8%9Be-interesante |title=USR are în premieră, la Timișoara, primar și doi viceprimari. Alianțe interesante |work=RFI România |date=2024-12-13}}&lt;/ref&gt; ([[Румыныг Аврах Холбоо|USR]])
| unit_pref = metric
| area_footnotes = &lt;ref name=&quot;tm-arad&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.fonduri-ue.ro/images/files/studii-analize/41339/StudiuTM-AR-FINAL.pdf |title=Studiu de potențial privind dezvoltarea la nivelul municipiilor Timișoara și Arad |work=Fonduri UE |pages=8–9 |access-date=2026-06-13 |archive-date=29 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210129152907/https://www.fonduri-ue.ro/images/files/studii-analize/41339/StudiuTM-AR-FINAL.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://adi-pct.ro/despre-noi/constituire/ |title=Constituire |work=ADI-PCT |access-date=2026-06-13 |archive-date=2022-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221231205850/https://adi-pct.ro/despre-noi/constituire/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| area_total_km2 = 130.03
| area_metro_km2 = 1080.31
| population_as_of = [[2021 оны Румыны хүн амын тооллого|2021 оны тооллого]]
| population_total = 250,849
| population_rank = [[Румыны хот, суурингийн жагсаалт|5-р байр]]
| population_metro = 430,071&lt;ref name=&quot;tempo&quot;&gt;{{cite web |url=http://statistici.insse.ro:8077/tempo-online/#/pages/tables/insse-table |title=POP107D - POPULAȚIA DUPĂ DOMICILIU la 1 ianuarie pe grupe de vârstă și vârste, sexe, județe și localități |work=TEMPO Online |publisher=Institutul Național de Statistică |access-date=2026-06-13 |archive-date=2021-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210305084419/http://statistici.insse.ro:8077/tempo-online/#/pages/tables/insse-table |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = auto
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;RPL2021&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.03_1.3.1-si-1.03.2.xls|title=Populaţia rezidentă după grupa de vârstă, pe județe și municipii, orașe, comune, la 1 decembrie 2021|publisher=[[Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн (Румын)|INSSE]]|language=ro|date=2023-05-31|access-date=2026-06-13|archive-date=2023-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230626052140/https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.03_1.3.1-si-1.03.2.xls|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| pop_est_as_of = 
| population_est = 
| pop_est_footnotes = 
| population_demonyms = ''timișorean'',&amp;nbsp;''timișoreancă''&amp;nbsp;([[Румын хэл|ro]])
| elevation_m = 90
| area_code_type = [[Румын дахь утасны дугаар|Утасны код]]
| area_code = [[Румыны утасны кодууд|+40 x56]]&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
| postal_code_type = [[Румын дахь шуудангийн код|Шуудангийн код]]
| postal_code = 300xyz&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
| timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]]
| utc_offset = +2
| timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]]
| utc_offset_DST = +3
| website = {{URL|https://www.primariatm.ro/}}
| blank1_name = [[Румын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]]
| blank1_info = TM
| blank2_name = Олон улсын нисэх буудал
| blank2_info = [[Тимишоара Траян Вуя олон улсын нисэх буудал]] ([[Олон улсын Агаарын тээврийн Холбооны нисэх онгоцны буудлын код|TSR]])
| blank3_name = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]]
| blank3_info = [[Далайн уур амьсгал|Cfb]]
| footnotes = 
}}

'''Тимишоара''' (Timişoara) — [[Румын|Румыны]] [[Тимиш тойрог|Тимиш тойргийн]] засаг захиргааны төв, 319,279 хүнтэй [[хот]].&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_Tab_8.xls |wayback=20160118131243 |text=Recensământului din 2011: «Tab8. Populaţia stabilă după etnie – judeţe, municipii, oraşe, comune» |archiv-bot=2023-09-26 19:01:24 InternetArchiveBot }}.&lt;/ref&gt; 

== Уур амьсгал ==
{{Уур амьсгалын хүснэгт
| width        = auto
| location     = Тимишоара (1991–2020, туйлын үе 1901–одоо)
| metric first = yes
| single line  = yes
|Jan record high C = 18.3
|Feb record high C = 21.5
|Mar record high C = 28.2
|Apr record high C = 32.2
|May record high C = 35.1
|Jun record high C = 39.0
|Jul record high C = 41.1
|Aug record high C = 41.0
|Sep record high C = 39.7
|Oct record high C = 33.8
|Nov record high C = 27.1
|Dec record high C = 20.2
|year record high C = 41.1
|Jan high C = 3.9
|Feb high C = 6.8
|Mar high C = 12.6
|Apr high C = 18.8
|May high C = 23.7
|Jun high C = 27.4
|Jul high C = 29.7
|Aug high C = 29.9
|Sep high C = 24.1
|Oct high C = 18.3
|Nov high C = 11.5
|Dec high C = 4.9
|year high C = 
|Jan mean C = 1.0
|Feb mean C = 1.9
|Mar mean C = 6.5
|Apr mean C = 12.2
|May mean C = 17.2
|Jun mean C = 20.9
|Jul mean C = 22.7
|Aug mean C = 22.5
|Sep mean C = 17.0
|Oct mean C = 11.5
|Nov mean C = 6.4
|Dec mean C = 1.5
|year mean C = 
|Jan low C = -3.0
|Feb low C = -1.9
|Mar low C = 1.6
|Apr low C = 6.4
|May low C = 11.1
|Jun low C = 14.8
|Jul low C = 16.3
|Aug low C = 16.3
|Sep low C = 12.7
|Oct low C = 7.1
|Nov low C = 2.8
|Dec low C = -1.3
|year low C = 
|Jan record low C = -35.3
|Feb record low C = -29.2
|Mar record low C = -20.0
|Apr record low C = -5.2
|May record low C = -5.0
|Jun record low C = 2.2
|Jul record low C = 5.9
|Aug record low C = 5.0
|Sep record low C = -1.9
|Oct record low C = -6.8
|Nov record low C = -15.4
|Dec record low C = -24.8
|year record low C = -35.3
|precipitation colour = green
|Jan precipitation mm = 35.7
|Feb precipitation mm = 34.2
|Mar precipitation mm = 34.6
|Apr precipitation mm = 48.3
|May precipitation mm = 60.5
|Jun precipitation mm = 80.8
|Jul precipitation mm = 59.5
|Aug precipitation mm = 57.7
|Sep precipitation mm = 51.2
|Oct precipitation mm = 50.4
|Nov precipitation mm = 45.2
|Dec precipitation mm = 46.3
|year precipitation mm = 
|unit precipitation days = 1.0 мм
|Jan precipitation days = 6.8
|Feb precipitation days = 7.0
|Mar precipitation days = 6.8
|Apr precipitation days = 7.5
|May precipitation days = 8.6
|Jun precipitation days = 8.6
|Jul precipitation days = 7.4
|Aug precipitation days = 5.7
|Sep precipitation days = 7.1
|Oct precipitation days = 6.4
|Nov precipitation days = 7.0
|Dec precipitation days = 8.5
|year precipitation days = 
|Jan humidity = 90
|Feb humidity = 86
|Mar humidity = 79
|Apr humidity = 73
|May humidity = 73
|Jun humidity = 74
|Jul humidity = 73
|Aug humidity = 75
|Sep humidity = 76
|Oct humidity = 81
|Nov humidity = 85
|Dec humidity = 89
|year humidity = 80
|Jan sun = 74.2
|Feb sun = 106.5
|Mar sun = 165.2
|Apr sun = 208.1
|May sun = 242.9
|Jun sun = 263.3
|Jul sun = 282.4
|Aug sun = 278.8
|Sep sun = 194.4
|Oct sun = 161.9
|Nov sun = 96.3
|Dec sun = 60.7
|year sun = 2134.7
| source 1 = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа|NOAA]],&lt;ref name=NOAA9120&gt;{{cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Romania/CSV/Timisoara_15247.csv |title=Timișoara Climate Normals 1991–2020 |publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа|NOAA]] |access-date=2026-06-13 |archive-date=2023-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231031160212/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Romania/CSV/Timisoara_15247.csv |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[Deutscher Wetterdienst]] (чийгшил 1896-1960)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_152470_kt.pdf |title=Klimatafel von Temeswar (Temeschburg) / Rumänien |work=Deutscher Wetterdienst |language=de |access-date=2026-06-13 |archive-date=2019-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329153057/https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_152470_kt.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| source 2 = Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн (туйлшрал, 1901–2000),&lt;ref name=&quot;metodologie&quot;&gt;{{cite web |url=https://insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap1.pdf |title=Geografie, meteorologie și mediu înconjurător |publisher=Institutul Național de Statistică |date=2007 |access-date=2026-06-13 |archive-date=2021-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210226230822/https://insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap1.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Meteomanz (2021 оноос туйлшрал)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.meteomanz.com/sy3?l=1&amp;cou=2050&amp;ind=15247&amp;m1=01&amp;y1=2009&amp;m2=06&amp;y2=2024 |title=TIMISOARA - Weather data by month |access-date=2026-06-13|website=meteomanz}}&lt;/ref&gt;
}}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Timișoara|Тимишоара}}
* [https://web.archive.org/web/20220122153931/http://www.primariatm.ro/index.php?lg=de PrimariaTM.ro]

== Лавлах бичиг ==
{{лавлах холбоос}}
{{stub}}

[[Ангилал:Банат]]
[[Ангилал:Румыны их сургуулийн хот]]
[[Ангилал:Румыны хот]]
[[Ангилал:Тимишоара| ]]
[[Ангилал:Тимиш тойргийн суурин]]</text>
      <sha1>rg2ue008q7iux79tcp4jnov6t74u51p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Констанца</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39764</id>
    <revision>
      <id>858982</id>
      <parentid>858816</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T02:26:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>858982</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14016" sha1="fiz9adjd2sgv0pvzf19rnt52n3k6dkv" xml:space="preserve">{{Short description|Румыны Констанца тойргийн эргийн хот}}
{{Инфобокс суурин
| official_name      = Констанца
| other_name         = 
| native_name        = Constanța
| nickname           = 
| settlement_type    = [[Хотын захиргаа (Румын, Молдав)|Хотын захиргаа]]
| motto              = 
| image_skyline      = {{multiple image
 |total_width   = 270px
 |perrow        = 1/3/2/1
 |border        = infobox
 |caption_align = center
 |image1        = ConstantaCasino2025.jpg
 |caption1      = [[Хар тэнгис]]ийн эрэг дээрх [[Констанцын казино]]
 |image2        = OldTownCt2.jpg
 |caption2      = [[Констанцын түүх, археологийн музей|Үндэсний түүхийн музей]] 
 |image3        = Biserica „Schimbarea la față” din Constanța.jpg
 |caption3      = [[Грек сүм (Констанца)|Грек сүм]]
 |image4       = OldTownCt.jpg|thumb|Pedestrianized area
 |caption4      = Хуучин хот
 |image5        = TomisCT.jpg
 |caption5      = Эртний хот [[Томис]]
 |image6       = Farul Genovez- 1860-1861.jpg
 |caption6     = [[Генуягийн гэрэлт цамхаг]]
 |image7       = SeaFrontCt.jpg
 |caption7     = Константа дахь далайн эрэг
 }}
| image_map          = {{Maplink|frame=yes|plain=y|frame-width=280|frame-height=280|zoom=11|frame-lat=44.183|frame-long=28.634|frame-align=center|type=shape-inverse|stroke-width=1|stroke-color=#333333|fill=#ccdddd|fill-opacity=0.4|id=Q79808|title=Constanța}}
| map_caption        = Констанцын интерактив газрын зураг
| imagesize          = 
| image_flag         = ROU CT Constanta Flag.svg
| flag_size          = 
| image_seal         = 
| seal_size          = 
| image_shield       = Constanta-Coat of Arms.png
| shield_size        = 
| image_blank_emblem = Constanta - Logo.jpg
| blank_emblem_type  =[[Брэнд тэмдэг]]
| blank_emblem_size  = 
| image_map1         = 
| mapsize1           = 
| map_caption1       = 
| image_dot_map      = 
| pushpin_map        = Румын
| pushpin_label_position = 
| pushpin_map_caption = Румын дахь байршил
| pushpin_mapsize    = 
| pushpin_relief     = 1
| subdivision_type   = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]]
| subdivision_name   = {{ROU}}
| subdivision_type1  = [[Румыны тойргууд|Тойрог]]
| subdivision_name1  = [[Констанца тойрог|Констанца]]
| subdivision_type2  = 
| subdivision_name2  = 
| subdivision_type3  = 
| subdivision_name3  = 
| subdivision_type4  = 
| subdivision_name4  = 
| government_footnotes = 
| government_type    = 
| leader_title       = Хотын дарга {{no bold|(2024–)}}
| leader_name        = Вергил Читак&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://rezultatevot.ro/elections/114/results?division=locality&amp;countyId=6793&amp;localityId=6988 |title=Rezultate Vot }}{{Dead link|date=Долдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
| leader_party       = [[Үндэсний Либерал Нам (Румын)|PNL]]
| leader_title1      = &lt;!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --&gt;
| leader_name1       = 
| leader_title2      = 
| leader_name2       = 
| leader_title3      = 
| leader_name3       = 
| established_title  = Байгуулагдсан
| established_date   = '''Томис''' нэрээс МЭӨ 6-р зуун
| established_title2 = &lt;!-- Incorporated (town) --&gt;
| established_date2  = 
| established_title3 = &lt;!-- Incorporated (city) --&gt;
| established_date3  = 
| area_magnitude     = 
| unit_pref          = &lt;!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--&gt;
| area_footnotes     = 
| area_total_km2     = 124.89
| area_land_km2      = 
| area_water_km2     = 
| area_total_sq_mi   = 
| area_land_sq_mi    = 
| area_water_sq_mi   = 
| area_water_percent = 
| area_urban_km2     = 
| area_urban_sq_mi   = 
| area_metro_km2     = 1013.5
| area_metro_sq_mi   = 
| population_demonym = ''constănțean'',&amp;nbsp;''constănțeancă''&amp;nbsp;([[Румын хэл|ro]])
| population_as_of   = [[2021 оны Румыны хүн амын тооллого|2021 оны тооллого]]
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;RPL2021&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.03_1.3.1-si-1.03.2.xls|title=Populaţia rezidentă după grupa de vârstă, pe județe și municipii, orașe, comune, la 1 decembrie 2021|publisher=[[Үндэсний статистикийн хүрээлэн (Румын)|INSSE]]|language=ro|date=2023-05-31|access-date=2025-07-13|archive-date=2023-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230626052140/https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.03_1.3.1-si-1.03.2.xls|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| population_note    = 
| population_total   = 263,688
| population_density_km2 = 2,112
| population_density_sq_mi = 
| pop_est_as_of      = 
| population_est     = 
| population_metro_footnotes = (2011)
| population_metro   = 425,916
| population_density_metro_km2 = 
| population_density_metro_sq_mi = 
| population_urban   = 
| population_density_urban_km2 = 
| population_density_urban_sq_mi = 
| population_blank1_title = 
| population_blank1  = 
| population_density_blank1_km2 = 
| population_density_blank1_sq_mi = 
| timezone           = 
| utc_offset         = 
| timezone_DST       = 
| utc_offset_DST     = 
| coordinates        = {{coord|44|10|N|28|38|E|region:RO_type:city(283872)|display=inline,title}}
| elevation_footnotes = &lt;!--for references: use &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; tags--&gt;
| elevation_m        = 25
| elevation_ft       = 
| postal_code_type   = Шуудангийн код
| postal_code        = 900xxx
| area_code          = (+40) 41
| registration_plate = CT
| blank_name         = Хэл
| blank_info         = [[Румын хэл]]
| blank1_name        = 
| blank1_info        = 
| website            = {{URL|http://www.primaria-constanta.ro}}
| footnotes          =
}}

'''Констанца''' ({{lang-ro|Constanța}} [{{IPA|konˈstant͜sa}}]; {{Audio|Ro-Constanța.ogg|''дуудлага''}}) — [[Румын|Румыны]] [[Констанца тойрог|Констанца тойргийн]] засаг захиргааны төв, 283,872 хүнтэй [[хот]].&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_Tab_8.xls |wayback=20160118131243 |text=Recensământului din 2011: «Tab8. Populaţia stabilă după etnie – judeţe, municipii, oraşe, comune» |archiv-bot=2023-09-26 12:29:51 InternetArchiveBot }}.&lt;/ref&gt; 

Констанца [[Румын]]ы тэнгисийн эрэг дээр байрлах стратегийн ач холбогдол бүхий [[боомт хот]] юм. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үед энэхүү боомт хот [[Нацист Герман|нацистын Германд]] Румыны [[нефть|нефтийг]] нийлүүлэх гол боомтуудын нэг болж байсан учир дайны эхнээс [[Зөвлөлт]]ийн [[алсын нисэх хүчин|алсын нисэх хүчний]] бөмбөгдөх онцгой бай болж олон удаагийн бөмбөгдөлтөд өртжээ. Ялангуяа 1941 онд Зөвлөлтийн «[[Звено]]» ([[Салаа]]) нэртэй алсын бөмбөгдөгч туршилтын [[сөнөөгч-бөмбөгдөгч]]ийн хослолын цохилтод өртөн [[хүнд хохирол]] амсаж байсан.

== Зургийн цомог ==
&lt;gallery widths=&quot;180px&quot; heights=&quot;140px&quot;&gt;
Constanta STS112-E-6329 lrg.jpg|Дээрээс харахад
Constanta shipyard.JPG|Далайн боомт
Constanta Panorama.jpg|Хар тэнгисийн эрэг
&lt;/gallery&gt;

== Уур амьсгал ==
{{Уур амьсгалын хүснэгт|width=auto
|location = Констанца (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1901-одоо)
|metric first= Yes 
|single line= Yes
|Jan record high C = 19.1
|Feb record high C = 24.5
|Mar record high C = 30.8
|Apr record high C = 31.9
|May record high C = 36.9
|Jun record high C = 36.9
|Jul record high C = 38.5
|Aug record high C = 36.8
|Sep record high C = 34.8
|Oct record high C = 31.8
|Nov record high C = 26.5
|Dec record high C = 21.0
|year record high C = 38.5
|Jan high C = 4.7
|Feb high C = 6.5
|Mar high C = 10.1
|Apr high C = 14.7
|May high C = 20.6
|Jun high C = 25.5
|Jul high C = 27.9
|Aug high C = 27.9
|Sep high C = 23.3
|Oct high C = 17.6
|Nov high C = 11.9
|Dec high C = 6.6
|year high C = 
|Jan mean C = 1.4
|Feb mean C = 2.7
|Mar mean C = 6.2
|Apr mean C = 10.8
|May mean C = 16.6
|Jun mean C = 21.5
|Jul mean C = 23.9
|Aug mean C = 23.9
|Sep mean C = 19.2
|Oct mean C = 13.8
|Nov mean C = 8.4
|Dec mean C = 3.2
|year mean C = 
|Jan low C = -1.2
|Feb low C = 0.0
|Mar low C = 3.3
|Apr low C = 7.7
|May low C = 13.1
|Jun low C = 17.6
|Jul low C = 19.7
|Aug low C = 19.9
|Sep low C = 15.6
|Oct low C = 10.8
|Nov low C = 5.7
|Dec low C = 0.6
|year low C = 
|Jan record low C = -24.7
|Feb record low C = -25.0
|Mar record low C = -12.8
|Apr record low C = -4.5
|May record low C = 1.8
|Jun record low C = 6.4
|Jul record low C = 7.6
|Aug record low C = 8.0
|Sep record low C = 1.0
|Oct record low C = -12.4
|Nov record low C = -11.7
|Dec record low C = -18.6
|year record low C = -25.0
|precipitation colour = green
|Jan precipitation mm = 35.6
|Feb precipitation mm = 25.9
|Mar precipitation mm = 37.4
|Apr precipitation mm = 31.9
|May precipitation mm = 44.8
|Jun precipitation mm = 42.3
|Jul precipitation mm = 41.9
|Aug precipitation mm = 36.3
|Sep precipitation mm = 44.0
|Oct precipitation mm = 44.4
|Nov precipitation mm = 41.5
|Dec precipitation mm = 41.1
|year precipitation mm = 
|unit precipitation days = 1.0 мм
|Jan precipitation days = 5.6
|Feb precipitation days = 4.6
|Mar precipitation days = 5.5
|Apr precipitation days = 5.2
|May precipitation days = 5.9
|Jun precipitation days = 5.2
|Jul precipitation days = 4.2
|Aug precipitation days = 2.9
|Sep precipitation days = 4.1
|Oct precipitation days = 4.9
|Nov precipitation days = 5.2
|Dec precipitation days = 6.2
|year precipitation days = 
| Jan snow days  =7.83
| Feb snow days  =5.25
| Mar snow days  =2.83
| Apr snow days  =0.21
| May snow days  =0.04
| Jun snow days  =0
| Jul snow days  =0
| Aug snow days  =0
| Sep snow days  =0
| Oct snow days  =0.04
| Nov snow days  =1.29
| Dec snow days  =4.5
| year snow days =
|Jan humidity = 86
|Feb humidity = 85
|Mar humidity = 85
|Apr humidity = 83
|May humidity = 81
|Jun humidity = 78
|Jul humidity = 76
|Aug humidity = 77
|Sep humidity = 79
|Oct humidity = 82
|Nov humidity = 86
|Dec humidity = 88
|year humidity = 82
|Jan sun = 89
|Feb sun = 112
|Mar sun = 143
|Apr sun = 198
|May sun = 270
|Jun sun = 294
|Jul sun = 331
|Aug sun = 305
|Sep sun = 229
|Oct sun = 157
|Nov sun = 100
|Dec sun = 86
|year sun = 
|source 1 = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа|NOAA]],&lt;ref name=NOAA9120&gt;{{cite web
| url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Romania/CSV/Constanta_15480.csv
| title = WMO Normals 91-20 Romania - Constanta
| publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа|NOAA]]
| access-date = 2026-06-13
| archive-date = 17 November 2023
| archive-url = https://web.archive.org/web/20231117211556/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Romania/CSV/Constanta_15480.csv
| url-status = live
}}&lt;/ref&gt; meteomanz(цастай өдөр 2000-2023, туйлын үе 2021-одоо)&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.meteomanz.com/sy3?l=1&amp;cou=6240&amp;ind=15480&amp;m1=01&amp;y1=2000&amp;m2=07&amp;y2=2024
| title = CONSTANTA - Weather data by months | website = Meteomanz | access-date = 2026-06-13}}&lt;/ref&gt;
|source 2 = Romanian National Statistic Institute (туйлшрал 1901–2000),&lt;ref name= extremes&gt;{{cite web
| url = http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap1.pdf
| title = AIR TEMPERATURE (monthly and yearly absolute maximum and absolute minimum)
| work = Romanian Statistical Yearbook: Geography, Meteorology, and Environment
| publisher = Румыны Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн
| year = 2007
| access-date = 2026-06-13
| archive-url = https://web.archive.org/web/20070927210503/http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap1.pdf
| archive-date = 2007-09-27
}}&lt;/ref&gt; [[Deutscher Wetterdienst]] (чийгшил, 1973–1993)&lt;ref name = DWD&gt;{{cite web
| url = http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_154800_kt.pdf
| title = Klimatafel von Constanta (Konstanza), Dobrudscha / Rumänien
| work = Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world
| publisher = Deutscher Wetterdienst
| language = de
| access-date = 2026-06-13
| archive-date = 2021-10-22
| archive-url = https://web.archive.org/web/20211022120420/https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_154800_kt.pdf
| url-status = live
}}&lt;/ref&gt;
|date= 2010
}}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Constanța|Констанца}}
* [https://web.archive.org/web/20160718045951/http://www.primaria-constanta.ro/DefaultEn.aspx?machetaID=14&amp;paginaID=77&amp;detaliuID=862&amp;lang=en Констанца хотын албан ёсны цахим хуудас]

== Лавлах бичиг ==
{{лавлах холбоос}}

[[Ангилал:Констанца| ]]
[[Ангилал:Констанца тойргийн суурин]]
[[Ангилал:Далайн боомттой суурин]]
[[Ангилал:Румыны археологийн олдворт газар]]
[[Ангилал:Европын археологийн олдворт газар]]
[[Ангилал:Румыны хот]]
[[Ангилал:Эртний Грекийн хот]]</text>
      <sha1>fiz9adjd2sgv0pvzf19rnt52n3k6dkv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Крайова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39766</id>
    <revision>
      <id>859066</id>
      <parentid>858834</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T10:12:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>859066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9733" sha1="s3g1nu8f1767c0dkdzly2q8x4yes6gc" xml:space="preserve">{{Short description|Румыны Долж тойргийн хот}}
{{Инфобокс суурин
| official_name = Крайова
| other_name = 
| native_name = Craiova&lt;!-- for cities whose native name is not in English --&gt;
| settlement_type = [[Румыны хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]]
| motto = 
| nickname = [[Бан (цол)|Баны]] цайз&lt;br /&gt; ({{langx|ro|Cetatea Băniei}})
| image_skyline = {{multiple image
 |total_width   = 300px
 |perrow        = 1/2/2/1
 |border        = infobox
 |caption_align = center
 |image3        = Craiova - Buzești Brothers Street (28123412063).jpg
 |alt3          = 
 |caption3      = Хуучин хот
 |image2        = Universitatea din Craiova.jpg
 |alt2          = 
 |caption2      = [[Крайовагийн их сургууль]] 
 |image5        =  Biserica „Adormirea Maicii Domnului” și „Sf. Pantelimon” - Mântuleasa.JPG
 |alt5          = 
 |caption5      = Мантулеаса сүм
 |image1        = Craiova - Prefectura judetului Dolj02.jpg
 |alt1          = 
 |caption1      = Мужийн захиргааны төв
 |image4       = The suspended bridge, in Nicolae Romanescu Park, Craiova, Romania.jpg
 |alt4          =
 |caption4      = [[Николае Романеску цэцэрлэгт хүрээлэн|Романеску цэцэрлэгт хүрээлэн]]
 |image6        = Muzeul de Arta, Craiova, DJ, Romania.jpg
 |caption6      = [[Крайовагийн урлагийн музей]]
 }}
| image_shield = Craiova CoA 2026 restyled.png
| pushpin_map = Румын
| image_map = Craiova.png
| map_caption = Долж тойрог дахь байршил
| subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]]
| subdivision_name = {{ROU}}
| subdivision_type1 = [[Румыны тойргууд|Тойрог]]
| subdivision_name1 = [[Долж тойрог]]
| subdivision_type2 = [[Румыны засаг захиргааны хуваарь|Статус]]
| subdivision_name2 = Тойргийн төв
| leader_title = [[Хотын дарга]] {{no bold|(2024&amp;ndash;2028)}}
| leader_name = [[Лия Олгуца Василеску]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://prezenta.roaep.ro/locale09062024v2/ |title=Results of the 2024 local elections |publisher=Сонгуулийн Төв Товчоо |access-date=2026-06-14 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| leader_party = {{Polparty|RO|PSD}}
| elevation_m = 100
| area_total_km2 = 81.41
| area_metro_km2 = 1498.6
| population_as_of = [[2021 оны Румыны хүн амын тооллого|2021 оны тооллого]]
| population_total = 234,140
| population_density_km2 = 2,877
| pop_est_as_of = 
| population_est = 
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;RPL2021&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.03_1.3.1-si-1.03.2.xls|title=Populația rezidentă după grupa de vârstă, pe județe și municipii, orașe, comune, la 1 decembrie 2021|publisher=[[Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн (Румын)|INSSE]]|language=ro|date=2023-05-31}}&lt;/ref&gt;
| population_demonym = {{lang|ro|craiovean, craioveancă}} ([[Romanian language|ro]])
| coordinates = {{coord|44|20|N|23|49|E|region:RO|display=it}}
| population_metro = 356,544&lt;ref name=&quot;Metropola Craiova&quot;&gt;{{cite web | url = http://www.metropolacraiova.ro/ro/date-generale/ | title = Date generale &lt;&lt; Metropola Craiova | language = ro | access-date = 2026-06-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170321035247/http://www.metropolacraiova.ro/ro/date-generale/ | archive-date = 2017-03-21 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
| postal_code_type = Шуудангийн код
| postal_code = 200xxx
| area_code = (+40) 251
| registration_plate = DJ
| timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]]
| utc_offset = +2
| timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]]
| utc_offset_DST = +3
| website = {{URL|https://www.primariacraiova.ro/}}
}}

'''Крайова''' (Craiova) — [[Румын|Румыны]] [[Долж тойрог|Долж тойргийн]] засаг захиргааны төв, 269,506 хүнтэй [[хот]].&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_Tab_8.xls |wayback=20160118131243 |text=Recensământului din 2011: «Tab8. Populaţia stabilă după etnie – judeţe, municipii, oraşe, comune» |archiv-bot=2023-09-26 12:34:27 InternetArchiveBot }}.&lt;/ref&gt; 

== Уур амьсгал ==
{{Уур амьсгалын хүснэгт
|width = auto
|location = Крайова (1991–2020, туйлын үе 1931 оноос)
|metric first = yes
|single line = yes
|Jan record high C = 19.8
|Feb record high C = 21.7
|Mar record high C = 28.4
|Apr record high C = 31.8
|May record high C = 35.3
|Jun record high C = 39.2
|Jul record high C = 41.3
|Aug record high C = 40.8
|Sep record high C = 40.1
|Oct record high C = 34.4
|Nov record high C = 25.9
|Dec record high C = 18.4
|year record high C = 41.3
|Jan high C = 3.0
|Feb high C = 6.2
|Mar high C = 12.1
|Apr high C = 18.2
|May high C = 23.6
|Jun high C = 27.8
|Jul high C = 30.2
|Aug high C = 30.3
|Sep high C = 24.7
|Oct high C = 17.6
|Nov high C = 9.9
|Dec high C = 3.9
|year high C = 
|Jan mean C = -0.9
|Feb mean C = 1.3
|Mar mean C = 6.2
|Apr mean C = 12.0
|May mean C = 17.2
|Jun mean C = 21.3
|Jul mean C = 23.3
|Aug mean C = 23.1
|Sep mean C = 17.8
|Oct mean C = 11.7
|Nov mean C = 5.8
|Dec mean C = 0.3
|year mean C = 
|Jan low C = -4.1
|Feb low C = -2.3
|Mar low C = 1.7
|Apr low C = 6.7
|May low C = 11.4
|Jun low C = 15.1
|Jul low C = 16.9
|Aug low C = 16.9
|Sep low C = 12.4
|Oct low C = 7.4
|Nov low C = 2.6
|Dec low C = -2.5
|year low C = 
|Jan record low C = -30.5
|Feb record low C = -27.4
|Mar record low C = -19.4
|Apr record low C = -4.4
|May record low C = -2.0
|Jun record low C = 4.4
|Jul record low C = 7.5
|Aug record low C = 6.4
|Sep record low C = -2.0
|Oct record low C = -6.0
|Nov record low C = -14.8
|Dec record low C = -24.1
|year record low C = -30.5
|precipitation colour = green
|Jan precipitation mm = 42.5
|Feb precipitation mm = 33.9
|Mar precipitation mm = 45.9
|Apr precipitation mm = 48.8
|May precipitation mm = 67.6
|Jun precipitation mm = 74.5
|Jul precipitation mm = 73.3
|Aug precipitation mm = 47.5
|Sep precipitation mm = 52.5
|Oct precipitation mm = 51.9
|Nov precipitation mm = 48.4
|Dec precipitation mm = 50.2
|year precipitation mm = 
| Jan snow cm = 13.7
| Feb snow cm = 11.7
| Mar snow cm = 6.6
| Apr snow cm = 2.5
| May snow cm = 0.0
| Jun snow cm = 0.0
| Jul snow cm = 0.0
| Aug snow cm = 0.0
| Sep snow cm = 0.0
| Oct snow cm = 2.5
| Nov snow cm = 7.9
| Dec snow cm = 10.2
| year snow cm = 
|unit precipitation days = 1.0 мм
|Jan precipitation days = 6.6
|Feb precipitation days = 5.6
|Mar precipitation days = 6.5
|Apr precipitation days = 6.8
|May precipitation days = 9.1
|Jun precipitation days = 7.1
|Jul precipitation days = 6.3
|Aug precipitation days = 4.8
|Sep precipitation days = 5.5
|Oct precipitation days = 6.1
|Nov precipitation days = 6.2
|Dec precipitation days = 6.9
|year precipitation days = 
|Jan humidity = 89
|Feb humidity = 87
|Mar humidity = 81
|Apr humidity = 75
|May humidity = 75
|Jun humidity = 75
|Jul humidity = 73
|Aug humidity = 72
|Sep humidity = 73
|Oct humidity = 80
|Nov humidity = 88
|Dec humidity = 91
|year humidity = 80
| Jan dew point C =-3.7
| Feb dew point C =-2.3
| Mar dew point C =1.6
| Apr dew point C =6.1
| May dew point C =11.1
| Jun dew point C =14.3
| Jul dew point C =15.6
| Aug dew point C =15.1
| Sep dew point C =12.0
| Oct dew point C =7.3
| Nov dew point C =2.8
| Dec dew point C =-1.0
|Jan sun = 94
|Feb sun = 125
|Mar sun = 177
|Apr sun = 210
|May sun = 254
|Jun sun = 276
|Jul sun = 299
|Aug sun = 291
|Sep sun = 219
|Oct sun = 159
|Nov sun = 89
|Dec sun = 75
|year sun = 
|source 1 = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа|NOAA]]&lt;ref name=NOAA9120&gt;{{cite web
| url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Romania/CSV/Craiova_15450.csv
| title = Craiova 1991–2020 normals
| publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]]
| access-date = 2026-06-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=NCEI&gt;{{Cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/RO/15450.TXT |title=Craiova Climate Normals for 1961-1990 (WMO number:15450) |access-date=2026-06-14 |website=ncei.noaa.gov |publisher=[[NOAA]] |archive-date=2024-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126221005/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/RO/15450.TXT |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|source 2 = [[Deutscher Wetterdienst]] (туйлшрал ба чийгшил, 1973–1992),&lt;ref name = DWD&gt;
{{cite web
| url = http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_154500_kt.pdf
| title = Klimatafel von Craiova (Krajowa), Walachei / Rumänien
| work = Baseline climate means (1961-1990) from stations all over the world
| publisher = Deutscher Wetterdienst
| date = 2016-11-23}}&lt;/ref&gt; Meteomanz (2021 оноос туйлшрал)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.meteomanz.com/sy3?l=1&amp;cou=2050&amp;ind=15450&amp;m1=01&amp;y1=2009&amp;m2=09&amp;y2=2025 |title=CRAIOVA - Weather data by month |access-date=2026-06-14 |website=meteomanz}}&lt;/ref&gt;
}}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Craiova|Крайова}}

== Лавлах бичиг ==
{{лавлах холбоос}}

[[Ангилал:Бага Валахийн суурин]]
[[Ангилал:Долж тойргийн суурин]]
[[Ангилал:Крайова| ]]
[[Ангилал:Румыны их сургуулийн хот]]
[[Ангилал:Румыны хот]]</text>
      <sha1>s3g1nu8f1767c0dkdzly2q8x4yes6gc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Галац</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39768</id>
    <revision>
      <id>858987</id>
      <parentid>858836</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T02:34:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>858987</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11954" sha1="o0l3v8epu4lde2rsbxtw6tk6flpnigl" xml:space="preserve">{{Инфобокс суурин
| official_name      = Галац
| native_name        = Galați
| image_blank_emblem = Galati_Logo.png
| blank_emblem_type  = [[Брэнд тэмдэг]]
| image_flag         = Galați Flag.png
| settlement_type    = [[Румыны хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]]
| subdivision_type   = Улс
| subdivision_name   = {{ROU}}
| image_skyline      = {{multiple image
|perrow = 1/2/2/1
|border = infobox
|total_width = 280
|image1 = DunareaSiPalatulNavigatiei.jpg{{!}}Дунай
|alt1 =
|caption1 = Дунай мөрөн
|image2 = Administrative Palace of Galati.jpg{{!}}Галацийн захиргааны ордон
|alt2 =
|caption2 = Галацийн захиргааны ордон
|image3 = Biserica Fortificata Precista Galati.jpg{{!}}Онгон Мэригийн сүм
|alt3 =
|caption3 = [[Онгон Мэригийн сүм, Галац|Онгон Мэригийн сүм]]
|image4 = Collection33.jpg{{!}}Collections house
|alt4 =
|caption4 = Цуглуулгын байшин
|image5 = Greekchurchplaza.jpg
|alt5 =
|caption5 = Грек сүмийн талбай
|image6 = Parcul Eminescu - Panoramă.jpg{{!}}Eminescu Park Panorama
|alt6 =
|caption6 = Эминеску цэцэрлэгт хүрээлэн
}}
| image_shield       = ROU GL Galati CoA.png
| shield_size        = 50px
| nicknames          = ''Далдуу модны хот''
| image_map          = Galati jud Galati.png
| map_caption        =Галац тойрог дахь байршил
| mapsize            = 180px
| pushpin_map        = Румын
| pushpin_mapsize    = 250
| pushpin_map_caption = Румын дахь Галацийн байршил
| subdivision_type1  = [[Румыны тойргууд|Тойрог]]
| subdivision_name1  = [[Галац тойрог]]
| subdivision_type2  = [[Румыны засаг захиргааны хуваарь|Статус]]
| subdivision_name2  = Тойргийн төв
| established_title  = Суурьшсан
| established_date   = 14-р зуунаас өмнө
| established_title2 = Анхны албан ёсны баримт
| established_date2  = 1445
| leader_title       = Хотын дарга {{nobold|(2024&amp;ndash;2028)}}
| leader_name        = Ионут Пучеану&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://prezenta.roaep.ro/locale09062024v2/ |title=Results of the 2024 local elections |publisher=Сонгуулийн Төв Товчоо |access-date=2026-06-14 |archive-date=2026-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260107084923/https://prezenta.roaep.ro/locale09062024v2/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| leader_party       = {{Polparty|RO|PSD}}
| area_total_km2     = 246.4
| population_as_of   = [[2021 оны Румыны хүн амын тооллого|2021 оны тооллого]]&lt;ref name=&quot;RPL2021&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.03_1.3.1-si-1.03.2.xls |title=Populaţia rezidentă după grupa de vârstă, pe județe și municipii, orașe, comune, la 1 decembrie 2021 |publisher=[[Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн (Румын)|INSSE]] |language=ro |date=2023-05-31 |access-date=2026-06-14 |archive-date=2023-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230626052140/https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.03_1.3.1-si-1.03.2.xls |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| population_total   = 217,851
| population_density_km2 = auto
| pop_est_footnotes  = &lt;ref name=&quot;INSSER2016&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.insse.ro/cms/ro/content/popula%C5%A3ia-rom%C3%A2niei-pe-localitati-la-1-ianuarie-2016 |title=Populaţia României pe localitati la 1 ianuarie 2016 |date=2016-06-06 |access-date=2026-06-14 |publisher=[[Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн (Румын)|INSSE]] |language=ro |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027131447/http://www.insse.ro/cms/ro/content/popula%C5%A3ia-rom%C3%A2niei-pe-localitati-la-1-ianuarie-2016 |archive-date=2017-10-27 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| coordinates        = {{coord|45|26|1|N|28|3|19|E|region:RO|display=inline,title}}
| population_metro   = 322,501&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&amp;lang=en |title=Population at 1 January 2015 |access-date=2026-06-14 |publisher=[[Евростат]] |language=en |archive-date=2015-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150903213351/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&amp;lang=en |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| postal_code_type   = Шуудангийн код
| postal_code        = 800xxx
| elevation_m        = 55
| area_code          = +40 x36
| population_demonym = {{lang|ro|gălățean, gălățeancă}} ([[Румын хэл|ro]])
| timezone           = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]]
| utc_offset         = +2
| timezone_DST       = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]]
| utc_offset_DST     = +3
| blank_name         = [[Румын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]]
| blank_info         = GL
| website            = {{URL|https://www.primariagalati.ro/}}
}}

'''Галац''' (Galaţi) — [[Румын|Румыны]] [[Галац тойрог|Галац тойргийн]] засаг захиргааны төв, 249,432 хүнтэй [[хот]].&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_Tab_8.xls |wayback=20160118131243 |text=Recensământului din 2011: «Tab8. Populaţia stabilă după etnie – judeţe, municipii, oraşe, comune» |archiv-bot=2023-09-26 08:25:54 InternetArchiveBot }}.&lt;/ref&gt; 

== Уур амьсгал ==
{{Уур амьсгалын хүснэгт
|location = Галац, Румын (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1901-одоо)
|metric first = Yes
|single line = Yes
|Jan record high C = 19.4
|Feb record high C = 22.4
|Mar record high C = 27.8
|Apr record high C = 31.8
|May record high C = 36.2
|Jun record high C = 37.8
|Jul record high C = 40.5
|Aug record high C = 40.4
|Sep record high C = 36.7
|Oct record high C = 33.5
|Nov record high C = 25.6
|Dec record high C = 20.0
|year record high C = 40.5
|Jan avg record high C = 10.5
|Feb avg record high C = 15.1
|Mar avg record high C = 21.7
|Apr avg record high C = 25.5
|May avg record high C = 30.9
|Jun avg record high C = 34.0
|Jul avg record high C = 35.8
|Aug avg record high C = 35.9
|Sep avg record high C = 31.4
|Oct avg record high C = 26.1
|Nov avg record high C = 20.4
|Dec avg record high C = 12.3
|year avg record high C = 36.8
|Jan high C = 2.3
|Feb high C = 5.2
|Mar high C = 11.1
|Apr high C = 17.7
|May high C = 23.8
|Jun high C = 27.8
|Jul high C = 30.1
|Aug high C = 30.0
|Sep high C = 24.3
|Oct high C = 17.2
|Nov high C = 10.0
|Dec high C = 3.8
|year high C = 
|Jan mean C = -1.1
|Feb mean C = 0.9
|Mar mean C = 5.7
|Apr mean C = 11.7
|May mean C = 17.6
|Jun mean C = 21.7
|Jul mean C = 23.9
|Aug mean C = 23.4
|Sep mean C = 17.9
|Oct mean C = 11.9
|Nov mean C = 6.0
|Dec mean C = 0.6
|year mean C = 
|Jan low C = -3.8
|Feb low C = -2.3
|Mar low C = 1.6
|Apr low C = 6.9
|May low C = 12.2
|Jun low C = 16.3
|Jul low C = 18.1
|Aug low C = 17.7
|Sep low C = 13.0
|Oct low C = 7.9
|Nov low C = 3.0
|Dec low C = -2.0
|year low C = 
|Jan avg record low C = -13.5
|Feb avg record low C = -11.6
|Mar avg record low C = -5.1
|Apr avg record low C = 0.8
|May avg record low C = 6.0
|Jun avg record low C = 10.7
|Jul avg record low C = 13.1
|Aug avg record low C = 11.8
|Sep avg record low C = 6.7
|Oct avg record low C = -0.1
|Nov avg record low C = -4.7
|Dec avg record low C = -10.7
|year avg record low C = -15.7
|Jan record low C = -26.5
|Feb record low C = -28.6
|Mar record low C = -17.2
|Apr record low C = -5.2
|May record low C = -0.1
|Jun record low C = 3.8
|Jul record low C = 7.2
|Aug record low C = 2.4
|Sep record low C = -5.7
|Oct record low C = -15.6
|Nov record low C = -21.5
|Dec record low C = -21.5
|year record low C = -28.6
|precipitation colour = green
|Jan precipitation mm = 33.6
|Feb precipitation mm = 25.9
|Mar precipitation mm = 33.0
|Apr precipitation mm = 40.1
|May precipitation mm = 49.6
|Jun precipitation mm = 62.2
|Jul precipitation mm = 55.2
|Aug precipitation mm = 34.0
|Sep precipitation mm = 44.9
|Oct precipitation mm = 51.3
|Nov precipitation mm = 37.7
|Dec precipitation mm = 41.3
|year precipitation mm = 
| unit precipitation days = 1.0 мм
|Jan precipitation days = 4.9
|Feb precipitation days = 5.3
|Mar precipitation days = 5.0
|Apr precipitation days = 6.2
|May precipitation days = 7.4
|Jun precipitation days = 7.1
|Jul precipitation days = 5.5
|Aug precipitation days = 4.2
|Sep precipitation days = 4.7
|Oct precipitation days = 4.0
|Nov precipitation days = 4.7
|Dec precipitation days = 5.6
|year precipitation days = 
|Jan humidity = 87
|Feb humidity = 85
|Mar humidity = 81
|Apr humidity = 75
|May humidity = 73
|Jun humidity = 73
|Jul humidity = 72
|Aug humidity = 72
|Sep humidity = 74
|Oct humidity = 79
|Nov humidity = 87
|Dec humidity = 89
|year humidity = 79
|Jan sun = 81
|Feb sun = 113
|Mar sun = 161
|Apr sun = 203
|May sun = 255
|Jun sun = 274
|Jul sun = 299
|Aug sun = 282
|Sep sun = 219
|Oct sun = 156
|Nov sun = 86
|Dec sun = 73
|year sun = 
|source 1 = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа|NOAA]]&lt;ref name=NOAA9120&gt;{{cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Romania/CSV/Galati_15310.csv |title=WMO Normals 91-20 Romania - Galati |publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа|NOAA]] |access-date=2026-06-14 |archive-date=2023-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231022224924/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Romania/CSV/Galati_15310.csv |url-status=live }}&lt;/ref&gt;  
|source 2 = Румыны Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн (туйлшрал 1901–2000),&lt;ref name= extremes&gt;{{cite web |url=http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap1.pdf |title=AIR TEMPERATURE (monthly and yearly absolute maximum and absolute minimum) |work=Romanian Statistical Yearbook: Geography, Meteorology, and Environment |publisher=Румыны Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн |year=2007 |access-date=2026-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927210503/http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap1.pdf |archive-date=2007-09-27 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Deutscher Wetterdienst]] (чийгшил 1973–1992)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_153100_kt.pdf |title=Klimatafel von Galatz (Galati) / Donau, Moldau (Bessarabien) / Rumänien |work=Baseline climate means (1961-1990) from stations all over the world |publisher=Deutscher Wetterdienst |language=de |access-date=2026-06-14|date=2012 |archive-date=2019-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329153444/https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_153100_kt.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Meteomanz (2021 оноос туйлшрал)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.meteomanz.com/sy3?l=1&amp;cou=2050&amp;ind=15310&amp;m1=01&amp;y1=2009&amp;m2=09&amp;y2=2025 |title=GALATI - Weather data by month |access-date=2026-06-14 |website=meteomanz |archive-date=2025-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250926024638/http://www.meteomanz.com/sy3?l=1&amp;cou=2050&amp;ind=15310&amp;m1=01&amp;y1=2009&amp;m2=09&amp;y2=2025 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
}}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Galați‎|Хотын зургийн цомог}}

== Лавлах бичиг ==
{{лавлах холбоос}}

[[Ангилал:Галац| ]]
[[Ангилал:Галац тойргийн суурин]]
[[Ангилал:Дунай мөрний суурин]]
[[Ангилал:Сирет голын суурин]]
[[Ангилал:Румыны их сургуулийн хот]]
[[Ангилал:Румыны хот]]</text>
      <sha1>o0l3v8epu4lde2rsbxtw6tk6flpnigl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кардифф</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39988</id>
    <revision>
      <id>858988</id>
      <parentid>858839</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T02:34:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>858988</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11476" sha1="4j0jzpss7vmqe6ngk9x6ittchmgm295" xml:space="preserve">{{Short description|Уэльсийн нийслэл ба хамгийн том хот}}
{{Инфобокс суурин
| name = Кардифф
| native_name = {{native name|cy|Caerdydd}}
| settlement_type = [[Нийслэл]] ба [[Уэльсийн гол бүс нутаг|гүнлиг]]
| image_skyline = {{multiple image |border=infobox |perrow=1/2/2/2/2 |total_width=270 |caption_align=center
 | image1   = Cardiff's skyline 2020.jpg
 | caption1 = Кардиффын тэнгэрийн хаяа
 | image2   = Senedd (51845859151).jpg
 | caption2 = [[Сенеддийн барилга]]
 | image3   = Cardiff Bay WMC.jpg
 | caption3 = [[Уэльсийн миллениум-центр]]
 | image4   = Llandaff Cathedral (geograph 3435762 cropped).jpg
 | caption4 = [[Лландаффын сүм]]
 | image5   = Cardiff Castle - panoramio (1).jpg
 | caption5 = [[Кардиффын цайз]]
 | image6   = Cardiff (15989519375).jpg
 | caption6 = [[Хотын захиргаа, Кардифф|Хотын захиргаа]] 
 | image7   = Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd.JPG
 | caption7 = [[Кардиффын Үндэсний Музей|Үндэсний Музей]]
 | image8   = Cardiff Central Library, October 2022.jpg
 | caption8 = [[Кардиффын төв номын сан|Төв номын сан]]
 | image9   = Principality Stadium May 3, 2016.jpg
 | caption9 = [[Миллениум цэнгэлдэх хүрээлэн]]
}}
| imagesize = 
| image_alt = 
| image_caption = 
| image_flag = Flag of Cardiff.svg
| flag_alt = 
| image_shield = Coat of Arms of Cardiff.svg
| shield_alt = 
| shield_link = 
| image_blank_emblem = 
| blank_emblem_size = 
| blank_emblem_type = 
| blank_emblem_link = 
| etymology = 
| nickname = 
| motto = {{Unbulleted list
 |{{langx |cy|Y ddraig goch ddyry cychwyn |translation=улаан луу замыг хөтлөх болно}}
 |{{langx |cy|Deffro mae'n ddydd! |translation=сэрцгээ, энэ өдөр ирлээ!}}
 }}
| image_map = 
| map_alt = 
| map_caption = 
| pushpin_map = Уэльс#Нэгдсэн Хаант Улс
| pushpin_map_caption = Уэльс дэх байршил##Нэгдсэн Хаант Улс дахь барйшил
| pushpin_relief = yes
| mapframe = yes
| mapframe-caption = Кардифф хот болон гүнлигийн гол бүсийн газрын зураг
| mapframe-shape = yes
| mapframe-marker = city
| mapframe-zoom = 10
| coordinates = {{coord|51|28|54|N|03|10|45|W|region:GB|display=inline,title}}
| subdivision_type = [[Бүрэн эрхт улс]]
| subdivision_name = [[Нэгдсэн Хаант Улс]]
| subdivision_type1 = [[Нэгдсэн Хаант Улсын харьяат улс|Улс]]
| subdivision_name1 = [[Уэльс]]
| subdivision_type2 = [[Уэльсийн бүс нутаг|Бүс нутаг]]
| subdivision_name2 = 
| subdivision_type3 = [[Уэльсийн хадгалагдсан гүнлиг|Хадгалагдсан гүнлиг]]
| subdivision_name3 = [[Өмнөд Гламорган]]
| subdivision_type4 = 
| subdivision_name4 = 
| established_title = Хотын статус
| established_date = 1905
| established_title2 = Нийслэл
| established_date2 = 1955
| named_for = 
| seat_type = Захиргааны байр
| seat = [[Хотын захиргаа, Кардифф|Хотын захиргаа]]
&lt;!-- Government --&gt;| government_footnotes = &lt;ref name=&quot;Council leadership&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cardiff.gov.uk/ENG/Your-Council/Pages/default.aspx |title=Your Council |website=Cardiff Council |access-date=2026-06-14 |archive-date=2016-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325202537/https://www.cardiff.gov.uk/ENG/Your-Council/Pages/default.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| government_type = [[Уэльсийн орон нутгийн засаг захиргаа#Үндсэн зөвлөл|Үндсэн зөвлөл]]
| governing_body = [[Кардиффын зөвлөл]]
| leader_title = 
| leader_name = 
| leader_title1 = [[Их Британийн орон нутгийн зөвлөлүүдийн улс төрийн бүтэц|Хяналт]]
| leader_name1 = {{Нэгдсэн Хаант Улсын зөвлөлийн хяналт|GSS=W06000015}}
| leader_title2 = 
| leader_name2 = 
&lt;!-- Area --&gt;
&lt;!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --&gt;| area_footnotes = &lt;ref name=&quot;popstats&quot;&gt;{{UK subdivision statistics citation }}&lt;/ref&gt;
| area_total_km2 = {{UK subdivision area|GSS=W06000015}}
| area_land_km2 = 
| area_water_km2 = 
| area_rank = 
&lt;!-- Population --&gt;| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;popstats&quot; /&gt;
| population_as_of = {{UK subdivision statistics year}}
| population_total = {{UK subdivision population|GSS=W06000015}}
| population_rank = 
| population_density_km2 = {{UK subdivision density|GSS=W06000015}}
| population_demonym = &lt;!-- demographics (section 1) --&gt;
| timezone1 = [[Гринвичийн дундаж цаг|GMT]]
| utc_offset1 = +0
| timezone1_DST = [[Британийн зуны цаг|BST]]
| utc_offset1_DST = +1
&lt;!-- Codes --&gt;| postal_code_type = [[Их Британи дахь шуудангийн код|Шуудангийн код]]
| postal_code = [[CF шуудангийн бүс|CF]]
| area_code_type = [[Их Британи дахь утасны дугаар|Залгах код]]
| area_code = 029
| iso_code = [[ISO 3166-2:GB|GB-CRF]]
| blank1_name = [[GSS кодчилолын систем|GSS код]]
| blank1_info = W06000015
| website = {{URL|cardiff.gov.uk}}
}}

'''Кардифф''' (Cardiff) — [[Их Британи улс|Их Британи]] улсын [[Уэльс орон|Уэльс]] орны  [[нийслэл]], 346,090 хүнтэй [[хот]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rft-table-ks101ew.xls |title=2011 Census: Usual resident population, local authorities in England and Wales |access-date=2014-02-25 |archive-date=2013-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130112212430/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rft-table-ks101ew.xls |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==Газарзүй== 
===Уур амьсгал=== 
{{Уур амьсгалын хүснэгт
| location = Кардифф (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1913–одоо)
| metric first = Yes
| single line = Yes
| Jan record high C = 15.0
| Feb record high C = 18.3
| Mar record high C = 21.6
| Apr record high C = 26.9
| May record high C = 32.9
| Jun record high C = 32.1
| Jul record high C = 33.6
| Aug record high C = 34.5
| Sep record high C = 29.7
| Oct record high C = 27.1
| Nov record high C = 18.7
| Dec record high C = 16.7
| Jan high C = 8.6
| Feb high C = 9.2
| Mar high C = 11.3
| Apr high C = 14.4
| May high C = 17.4
| Jun high C = 20.1
| Jul high C = 21.8
| Aug high C = 21.4
| Sep high C = 19.1
| Oct high C = 15.3
| Nov high C = 11.6
| Dec high C = 9.1
| year high C = 15.0
| Jan mean C = 5.6
| Feb mean C = 5.9
| Mar mean C = 7.6
| Apr mean C = 10.1
| May mean C = 13.0
| Jun mean C = 15.7
| Jul mean C = 17.5
| Aug mean C = 17.2
| Sep mean C = 14.9
| Oct mean C = 11.7
| Nov mean C = 8.3
| Dec mean C = 6.0
| year mean C = 
| Jan low C = 2.5
| Feb low C = 2.5
| Mar low C = 3.9
| Apr low C = 5.7
| May low C = 8.5
| Jun low C = 11.1
| Jul low C = 13.1
| Aug low C = 12.9
| Sep low C = 10.7
| Oct low C = 8.0
| Nov low C = 4.9
| Dec low C = 2.8
| year low C = 7.3
| Jan record low C = -16.7
| Feb record low C = -11.1
| Mar record low C = -8.9
| Apr record low C = -4.8
| May record low C = -2.0
| Jun record low C = 1.0
| Jul record low C = 4.5
| Aug record low C = 3.6
| Sep record low C = 0.5
| Oct record low C = -3.4
| Nov record low C = -8.7
| Dec record low C = -10.1
| precipitation colour = green
| Jan precipitation mm = 127.0
| Feb precipitation mm = 93.0
| Mar precipitation mm = 85.3
| Apr precipitation mm = 72.1
| May precipitation mm = 78.5
| Jun precipitation mm = 73.5
| Jul precipitation mm = 83.6
| Aug precipitation mm = 104.8
| Sep precipitation mm = 86.3
| Oct precipitation mm = 129.1
| Nov precipitation mm = 130.7
| Dec precipitation mm = 139.6
| year precipitation mm = 
| unit precipitation days = 1.0 мм
| Jan precipitation days = 15.6
| Feb precipitation days = 12.0
| Mar precipitation days = 12.3
| Apr precipitation days = 10.7
| May precipitation days = 11.2
| Jun precipitation days = 10.4
| Jul precipitation days = 11.2
| Aug precipitation days = 12.4
| Sep precipitation days = 11.8
| Oct precipitation days = 15.0
| Nov precipitation days = 15.6
| Dec precipitation days = 15.2
| year precipitation days = 
| Jan sun = 53.5
| Feb sun = 76.2
| Mar sun = 116.6
| Apr sun = 177.0
| May sun = 198.4
| Jun sun = 195.2
| Jul sun = 199.6
| Aug sun = 185.3
| Sep sun = 151.9
| Oct sun = 103.9
| Nov sun = 65.0
| Dec sun = 50.4
| year sun = 1572.9
| source 1 = [[Met Office]]&lt;ref name=&quot;Met office&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.metoffice.gov.uk/research/climate/maps-and-data/uk-climate-averages/gcjszmp44 |title=Cardiff 1991–2020 Averages |publisher=Met Office |access-date=2026-06-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.metoffice.gov.uk/climate/uk/interesting/aug1990 |title=Hot Spell August 1990 |publisher=Met Office |access-date=2026-06-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.metoffice.gov.uk/climate/uk/interesting/july2006 |title=Record Breaking Heat and Sunshine – 2006 |publisher=Met Office |access-date=2026-06-14 }}&lt;/ref&gt; [[Ordnance Survey]]&lt;ref&gt;[[Ordnance Survey]] 1:25,000 map, [https://www.bing.com/maps/?mkt=en-gb&amp;v=2&amp;cp=51.486871%7E-3.183023&amp;lvl=16.1&amp;sp=Point.51.48818_-3.18859_Met+Office+Bute+Park&amp;sty=s&amp;style=s spot height adjacent to the specified coordinates]&lt;/ref&gt;
| source 2 = [[Нидерландын Хааны Цаг Уурын Хүрээлэн|KNMI]]&lt;ref name=&quot;KNMI&quot;&gt;{{cite web |url=https://eca.knmi.nl//download/millennium/millennium.php |title=Cardiff – STAID 2126 and 17483 |access-date=2026-06-14 |publisher=KNMI |archive-date=2018-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709010608/https://eca.knmi.nl//download/millennium/millennium.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Starlings Roost Weather&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://starlingsroost.ddns.net/weather/ukobs/temp_month_record_tmax_map.php |title=Monthly Extreme Maximum Temperature |access-date=2026-06-14 |publisher=Starlings Roost Weather |archive-date=2023-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230201173843/http://starlingsroost.ddns.net/weather/ukobs/temp_month_record_tmax_map.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://starlingsroost.ddns.net/weather/ukobs/temp_month_record_tmin_map.php |title=Monthly Extreme Minimum Temperature |access-date=2026-06-14 |publisher=Starlings Roost Weather |archive-date=2023-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230201173844/http://starlingsroost.ddns.net/weather/ukobs/temp_month_record_tmin_map.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| date = 2012}}

{{дуудүрс|Cardiff|Кардиффын зургийн цомог}}
==Лавлах бичиг==
{{лавлах холбоос}}

[[Ангилал:Кардифф| ]]
[[Ангилал:Далайн боомттой суурин]]
[[Ангилал:Уэльсийн засаг захиргааны тойрог]]
[[Ангилал:Уэльсийн хот]]
[[Ангилал:Уэльсийн суурин]]
[[Ангилал:Их Британийн их сургуулийн хот]]


{{geo-stub}}</text>
      <sha1>4j0jzpss7vmqe6ngk9x6ittchmgm295</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кишинёв</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39990</id>
    <revision>
      <id>858991</id>
      <parentid>858846</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T02:37:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>858991</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17085" sha1="ncrknyb4ai338y5w4m3kgj16jgxplcj" xml:space="preserve">{{Short description|Молдавын нийслэл ба хамгийн том хот}}
{{Инфобокс суурин
| name               = 
| official_name      = Кишинёв
| native_name        = Chișinău
| other_name         = 
| settlement_type    = [[Нийслэл]] ба [[Хотын захиргаа (Румын, Молдав)|хотын захиргаа]]
| image_skyline      = {{multiple images|perrow=2 2 1 2|align=center|total_width=275px|border=infobox
| image1 = Consiliul Municipal Chișinău (cropped).jpg
| caption1 = [[Кишинёв хотын захиргаа]]
| image2 = Arcul de Triumf din Chișinău 11 - May - 2019 18.10.20 86.jpg|caption2=[[Ялалтын хаалга, Кишинёв|Ялалтын хаалга]] ба [[Төрөлтийн сүм, Кишинёв|Төрөлтийн сүм]]
| image3 = Moldova, Chisinau King Stephen - Flickr - Dave Proffer.jpg
|caption3=[[Их Стефаны хөшөө]]
|image4=Clădirea fostului castel de apă cu foișor de foc. Foto 2.jpg|caption4= [[Кишинёвын усны цамхаг]]
|image5 = City gates (1999). Chisinau. (51118938711).jpg|caption5= Хотын хаалга
|image6 = Teatrul Național &quot;Mihai Eminescu&quot;, Chisinau, Republica Moldova Mihai Eminescu National Theatre, Chisinau, Republic of Moldova (50730297817).jpg|caption6= [[Михай Эминескугийн үндэсний театр]]
|image7 = Parcul Valea Morilor 15.jpg|caption7=
Валеа Морилор цэцэрлэгт хүрээлэн
}}
| image_caption      = 
| image_flag         = Flag of Chișinău.svg
| image_shield       = Coat of Arms of Chișinău.svg
| nickname           = {{lang|ro|Orașul din piatră albă}}&lt;br /&gt;({{lit|Цагаан чулуун хот}})
| motto              = 
| mapframe        = yes
| mapframe-shape = yes
| pushpin_map        = Молдав#Европ
| pushpin_relief     = 0
| coordinates        = {{coord|47|01|22|N|28|50|07|E|region:MD|display=inline,title}}
| subdivision_type   = Улс
| subdivision_name   = {{flag|Молдав}}
| established_title  = Анх дурдагдсан
| established_date   = 1436 оны 10 сарын 14&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Brezianu|first1=Andrei|last2=Спану|first2=Влад|year=2010|title=The A to Z of Moldova|page=81|url=https://books.google.com/books?id=SsF94kyuHs4C&amp;pg=PA81|publisher=Scarecrow Press|isbn=9781461672036|access-date=2026-06-14|archive-date=2015-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20150517203117/https://books.google.com/books?id=SsF94kyuHs4C&amp;pg=PA81|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| leader_title       = [[Кишинёв хотын дарга|Хотын дарга]]
| leader_name        = [[Ион Чебан]] ([[Үндэсний Альтернатив Хөдөлгөөн|MAN]])
| area_footnotes     = &lt;ref name=PUG&gt;{{cite press release |url= http://www.chisinau.md/download.php?file=cHVibGljL3B1YmxpY2F0aW9ucy8xMDA0NTAxX21kX3B1Z19jaGlzaW5hdS5wZGY%3D |title= Planul Urbanistic General al Municipiului Chișinău |publisher= Кишинёв хотын захиргаа |access-date= 2026-06-14 |archive-date= 2016-03-04 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160304091514/http://www.chisinau.md/download.php?file=cHVibGljL3B1YmxpY2F0aW9ucy8xMDA0NTAxX21kX3B1Z19jaGlzaW5hdS5wZGY%3D |url-status= live }}&lt;/ref&gt;
| area_total_km2     = 123
| area_total_sq_mi   = 47
| area_metro_km2     = 571.6
| area_metro_sq_mi   = 217.5
| elevation_m        = 85
| elevation_ft       = 279
|population_rank=[[Молдавын_хот,_суурингийн_жагсаалт#Хүн_амын_тоогоор|1-р байр]]
| population_total   = 720,128
| population_as_of   = 2024 оны тооллого
| population_footnotes = &lt;ref name=census24/&gt;
| population_density_km2 = auto
| population_urban   = 
| population_urban_footnotes = 
| population_rural   = 
| population_rural_footnotes = 
| population_metro   = 988342
|population_metro_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite|title=The population of the regions and districts that are under control of the central government of Moldova|url=https://www.citypopulation.de/en/moldova/admin/|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;
| population_demonym = {{lang|ro|chișinăuieni}} ([[Румын хэл|Румын]])
| demographics_type2 = ДНБ {{Nobold|(Нэрлэсэн, 2023)}}&lt;ref&gt;{{citation|title=Regional Gross Domestic Product, thousand lei by Economic activities, Development regions and Years|url=https://statbank.statistica.md/PxWeb/pxweb/en/40%20Statistica%20economica/40%20Statistica%20economica__13%20CNT__CNT270/CNT270100reg.px/table/tableViewLayout2/?rxid=b2ff27d7-0b96-43c9-934b-42e1a2a9a774|website=statbank.statistica.md}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title1 = [[Нийслэл]] ба [[Хотын захиргаа (Румын, Молдав)|хотын захиргаа]]
| demographics2_info1 = [[Америк доллар|$]]10.3 тэрбум ([[Молдавын эдийн засаг#Орон нутгийн ДНБ|1-т]])
| demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох
| demographics2_info2 = $14,300 
| blank3_name        = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2023)
| blank3_info        = 0.858&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/MDA/?levels=1+4&amp;years=2023&amp;interpolation=0&amp;extrapolation=0|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2026-06-14}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{color|#090|
маш өндөр}}
| postal_code_type   = Шуудангийн код
| postal_code        = MD-20xx
| area_code          = +373-22
| iso_code           = MD-CU
| website            = {{URL|http://www.chisinau.md/|chisinau.md}}
| footnotes          = 
| timezone           = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]]
| utc_offset         = +02:00
| timezone_DST       = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]]
| utc_offset_DST     = +03:00
| government_type    = [[Хотын дарга–зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга–зөвлөл]]
}}

'''Кишинёв''' ([[румын хэл|румынаар]] Chişinău → '''Кишинэу''') — [[Молдав|Молдав Улс]]ын [[нийслэл]], 672 мянган [[хүн]]тэй [[хот]].&lt;ref&gt;[http://www.statistica.md/newsview.php?l=ro&amp;idc=168&amp;id=4004&amp;parent=0 Numărul populației stabile al Republicii Moldova la 1 ianuarie 2013, în profil teritorial]&lt;/ref&gt; Бык голын эрэг дээр оршдог, улсын эдийн засаг, соёлын төв юм.  

Кишинёв хотын тухай анх 1436 оны баримт бичигт дурдсан байдаг. 1818 онд Оросын эзэнт гүрний бүрэлдэхүүнд багтаад хотын статустай болсон байна. 

== Түүх. ==
1940 оны 6 дугаар сарын 28-нд Бессарабиа ЗХУ-д нэгдэн орсон; Молдавын ЗХУ нь 1940 оны 8 дугаар сарын 2-нд байгуулагдаж, Кишинев түүний нийслэл болжээ. 1940 онд болсон газар хөдлөлтийн улмаас хот маш их хохирол амссан. Бүгд найрамдах улсын нийслэл хотын төвд Серафимын байшин (епархын барилга) бүрэн сүйрчээ. Нацист Герман ЗСБНХУ руу дайрсны улмаас хотын цаашдын хөгжил тасалдсан. 1941 оны 7 дугаар сарын 16-нд Герман-Румын цэргүүд Кишиневийг эзлэн авч, хот дахин Румын улсын нэг хэсэг болов. Кишинев хотын гетто байгуулагдаж, хотын еврей хүн амыг бүрэн албадан гаргажээ. 1944 оны 8 дугаар сарын 24-нд Зөвлөлтийн Улаан арми Жасси-Кишинев ажиллагааны үеэр Кишиневийг эзлэн авав. Цэргийн ажиллагаа, бөмбөгдөлт, газар хөдлөлт нь хотод асар их хохирол учруулав: 174 аж ахуйн нэгж сүйрч, дайны өмнөх орон сууцны нөөцийн 70% үгүй болжээ.

1991 оны 5 дугаар сарын 23-нд парламент Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Молдав Улсын нэрийг Бүгд Найрамдах Молдав Улс болгон өөрчилжээ. 1991 оны 8 дугаар сарын 27-ны өдөр Бүгд Найрамдах Молдав Улсын тусгаар тогтнолын тунхаглалыг баталж, шинэ Молдав Улсын нийслэл Кишинев хот хэмээн тунхаглав.

2020 оны байдлаар Кишинев хотод 20 гадаад орны Элчин сайдын яам үйл ажиллагаа явуулдаг ажээ.

== Хүн ам ==
1774 оны хүн амын тооллогын дүнгээс харахад Кишиневт 600 гэр бүл амьдарч байжээ. Үүнээс: 162 татвар төлөгч; 110 гэр бүл - орос, молдав, украин (тус бүрийн гуравны нэг); 52 гэр бүл - армян, еврей, цыган, грек, сербүүд. 

1812-1818 онд Кишиневийн хүн ам 7 мянга (600 гэр бүл) байсан бол 18 мянган хүн болж өссөн бол 19 дүгээр зууны эцэс гэхэд 110 мянга болж өсчээ. Хотын хүн ам олон үндэстэн байсаар ирсэн бөгөөд хүн амын өсөлт нь байгалийн өсөлтөөс бус харин голчлон шилжин суурьших үйл явцаас үүдэлтэй байжээ.

1910 онд Кишиневт 127 мянган оршин суугч, 10 мянга орчим байшин (нийт гурван давхар 4 барилга), 142 гудамж, эгнээ, 12 талбай, 5 цэцэрлэг, талбай байжээ. 1897, 1912 оны хүн ам Оросын эрх баригчид эдгээр жилүүдэд Кишинев хотын захын хүн амыг тооцдоггүй байсан тул 1894 оны хүн амаас бага байжээ.

1944 онд Румын-Германд эзлэгдсэний дараа энэ хот ердөө 25 мянган хүн амтай байсан бол 1950 он гэхэд 134 мянган хүнтэй болжээ. 1959 онд Кишиневийн еврей хүн ам 42 900 байсан бол 1970 онд 49 900, 1979 онд 42 400. 1960 онд Кишиневт 215 мянган хүн амьдарч байжээ.

Молдав улсын Статистикийн товчооны мэдээлснээр 2019 оны эхээр Кишинев хотын хүн ам 695.4 мянга, хотын орчинтой нийлээд 832.9 мянган хүн байжээ.

== Тээвэр ==
Энэ хот нь тус улсын бусад суурин газрууд, түүнчлэн Румынтай автобус, төмөр замаар холбогддог. Европ болон дэлхийн олон оронтой агаарын холбоотой байдаг.

Кишинев хот нийтийн тээвэрлэлтийг автобус, троллейбус, шугамын таксигаар гүйцэтгэдэг. Кишинев бол трамвайгүй Европын хамгийн том хотуудын нэг бөгөөд Европын хамгийн том троллейбус сүлжээтэй хотын нэг юм.

== Зургийн цомог ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Chisinau Center.jpg| 
File:Museum of History (AP4L0086 1PS) (28922487610).jpg|
Image:Valea_Morilor_(1968)._(18325717946).jpg|
Image:Chisinau_Stefan_cel_Mare_park_fountain.jpg|
Image:Органный зал, Кишинев, Республика Молдова Sala cu orga, Chisinau, Republica Moldova Organ Hall, Chisinau, Republic of Moldova (50698302796).jpg|
Image:Chisinau_Opera_Teatr060709_1.jpg|
 &lt;/gallery&gt;

== Газар зүй ==
=== Цаг агаар ===
{{Уур амьсгалын хүснэгт
| width = auto
| location = Кишинёв (1991–2020, туйлын үе 1886–одоо)
| metric first = Yes
| single line = Yes
| Jan record high C = 16.6
| Feb record high C = 20.7
| Mar record high C = 25.7
| Apr record high C = 31.6
| May record high C = 35.9
| Jun record high C = 37.5
| Jul record high C = 39.4
| Aug record high C = 39.2
| Sep record high C = 37.3
| Oct record high C = 32.6
| Nov record high C = 23.8
| Dec record high C = 18.3
| year record high C = 39.4
| Jan high C = 1.1
| Feb high C = 3.4
| Mar high C = 9.2
| Apr high C = 16.4
| May high C = 22.3
| Jun high C = 26.1
| Jul high C = 28.4
| Aug high C = 28.3
| Sep high C = 22.3
| Oct high C = 15.5
| Nov high C = 8.1
| Dec high C = 2.7
| year high C = 15.3
| Jan mean C = -1.8
| Feb mean C = -0.2
| Mar mean C = 4.5
| Apr mean C = 11.0
| May mean C = 16.8
| Jun mean C = 20.7
| Jul mean C = 22.9
| Aug mean C = 22.6
| Sep mean C = 17.0
| Oct mean C = 10.8
| Nov mean C = 4.8
| Dec mean C = -0.2
| year mean C = 10.7
| Jan low C = -4.2
| Feb low C = -3.0
| Mar low C = 0.7
| Apr low C = 6.3
| May low C = 11.8
| Jun low C = 15.9
| Jul low C = 17.9
| Aug low C = 17.5
| Sep low C = 12.5
| Oct low C = 7.1
| Nov low C = 2.1
| Dec low C = -2.5
| year low C = 6.8
| Jan record low C = -28.4
| Feb record low C = -28.9
| Mar record low C = -21.1
| Apr record low C = -6.6
| May record low C = -1.1
| Jun record low C = 3.6
| Jul record low C = 7.8
| Aug record low C = 5.5
| Sep record low C = -2.4
| Oct record low C = -10.8
| Nov record low C = -21.6
| Dec record low C = -22.4
| year record low C = -28.9
| precipitation colour = green
| Jan precipitation mm = 36
| Feb precipitation mm = 31
| Mar precipitation mm = 35
| Apr precipitation mm = 39
| May precipitation mm = 54
| Jun precipitation mm = 65
| Jul precipitation mm = 67
| Aug precipitation mm = 49
| Sep precipitation mm = 48
| Oct precipitation mm = 47
| Nov precipitation mm = 43
| Dec precipitation mm = 41
| year precipitation mm = 
| Jan snow depth cm = 7
| Feb snow depth cm = 6
| Mar snow depth cm = 3
| Apr snow depth cm = 0
| May snow depth cm = 0
| Jun snow depth cm = 0
| Jul snow depth cm = 0
| Aug snow depth cm = 0
| Sep snow depth cm = 0
| Oct snow depth cm = 0
| Nov snow depth cm = 1
| Dec snow depth cm = 3
| year snow depth cm = 
| Jan humidity = 82
| Feb humidity = 78
| Mar humidity = 71
| Apr humidity = 63
| May humidity = 60
| Jun humidity = 63
| Jul humidity = 62
| Aug humidity = 60
| Sep humidity = 66
| Oct humidity = 73
| Nov humidity = 81
| Dec humidity = 83
| year humidity = 70
| Jan rain days = 8
| Feb rain days = 7
| Mar rain days = 11
| Apr rain days = 13
| May rain days = 14
| Jun rain days = 14
| Jul rain days = 12
| Aug rain days = 10
| Sep rain days = 10
| Oct rain days = 11
| Nov rain days = 12
| Dec rain days = 10
| year rain days = 132
| Jan snow days = 13
| Feb snow days = 13
| Mar snow days = 8
| Apr snow days = 0
| May snow days = 0
| Jun snow days = 0
| Jul snow days = 0
| Aug snow days = 0
| Sep snow days = 0
| Oct snow days = 0
| Nov snow days = 6
| Dec snow days = 11
| year snow days = 51
| Jan sun = 70
| Feb sun = 96
| Mar sun = 155
| Apr sun = 210
| May sun = 283
| Jun sun = 301
| Jul sun = 326
| Aug sun = 308
| Sep sun = 220
| Oct sun = 162
| Nov sun = 81
| Dec sun = 65
| year sun = 2277
| source 1 = Pogoda.ru.net&lt;ref name=pogoda&gt;{{cite web
| archive-url = https://web.archive.org/web/20191213144209/http://www.pogodaiklimat.ru/climate/33815.htm
| archive-date = 2019-12-13
| url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/33815.htm
| title = Климат Кишинева (Кишинёвын цаг агаар)
| access-date = 2026-06-14
| publisher = Погода и климат
| language = ru}}&lt;/ref&gt; 
|source 2 = [[NOAA]] (нар, 1991–2020)&lt;ref name = NOAA&gt;{{cite web
| archive-url = https://web.archive.org/web/20230820205005/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Moldova/CSV/Chisinau_33815.csv
| archive-date = 2023-08-20
| url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Moldova/CSV/Chisinau_33815.csv
| title = Chisinau Climate Normals 1991–2020
| work = World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020)
| publisher = National Oceanic and Atmospheric Administration
| access-date = 2026-06-14}}&lt;/ref&gt;
| date=2010}}

== Цахим холбоос ==
{{дуудүрс|Category:Chișinău|Кишинёвын зургийн цомог}}
* [http://www.kishinev.info/ Хотын тухай мэдээлэл]

==Лавлах бичиг==
{{лавлах холбоос}}

[[Ангилал:Бессараби]]
[[Ангилал:Европын нийслэл]]
[[Ангилал:Кишинёв| ]]
[[Ангилал:Молдавын хот]]
[[Ангилал:Молдавын суурин]]</text>
      <sha1>ncrknyb4ai338y5w4m3kgj16jgxplcj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>858992</id>
      <parentid>858991</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T02:38:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>858992</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17081" sha1="ntqa55d4ejpiflyeufdjac2ga466hw2" xml:space="preserve">{{Short description|Молдавын нийслэл ба хамгийн том хот}}
{{Инфобокс суурин
| name               = 
| official_name      = Кишинёв
| native_name        = Chișinău
| other_name         = 
| settlement_type    = [[Нийслэл]] ба [[Хотын захиргаа (Румын, Молдав)|хотын захиргаа]]
| image_skyline      = {{multiple images|perrow=2 2 1 2|align=center|total_width=275px|border=infobox
| image1 = Consiliul Municipal Chișinău (cropped).jpg
| caption1 = [[Кишинёв хотын захиргаа]]
| image2 = Arcul de Triumf din Chișinău 11 - May - 2019 18.10.20 86.jpg|caption2=[[Ялалтын хаалга, Кишинёв|Ялалтын хаалга]] ба [[Төрөлтийн сүм, Кишинёв|Төрөлтийн сүм]]
| image3 = Moldova, Chisinau King Stephen - Flickr - Dave Proffer.jpg
|caption3=[[Их Стефаны хөшөө]]
|image4=Clădirea fostului castel de apă cu foișor de foc. Foto 2.jpg|caption4= [[Кишинёвын усны цамхаг]]
|image5 = City gates (1999). Chisinau. (51118938711).jpg|caption5= Хотын хаалга
|image6 = Teatrul Național &quot;Mihai Eminescu&quot;, Chisinau, Republica Moldova Mihai Eminescu National Theatre, Chisinau, Republic of Moldova (50730297817).jpg|caption6= [[Михай Эминескугийн үндэсний театр]]
|image7 = Parcul Valea Morilor 15.jpg|caption7=
Валеа Морилор цэцэрлэгт хүрээлэн
}}
| image_caption      = 
| image_flag         = Flag of Chișinău.svg
| image_shield       = Coat of Arms of Chișinău.svg
| nickname           = {{lang|ro|Orașul din piatră albă}}&lt;br /&gt;({{lit|Цагаан чулуун хот}})
| motto              = 
| mapframe        = yes
| mapframe-shape = yes
| pushpin_map        = Молдав#Европ
| pushpin_relief     = 0
| coordinates        = {{coord|47|01|22|N|28|50|07|E|region:MD|display=inline,title}}
| subdivision_type   = Улс
| subdivision_name   = {{flag|Молдав}}
| established_title  = Анх дурдагдсан
| established_date   = 1436 оны 10 сарын 14&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Brezianu|first1=Andrei|last2=Спану|first2=Влад|year=2010|title=The A to Z of Moldova|page=81|url=https://books.google.com/books?id=SsF94kyuHs4C&amp;pg=PA81|publisher=Scarecrow Press|isbn=9781461672036|access-date=2026-06-14|archive-date=2015-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20150517203117/https://books.google.com/books?id=SsF94kyuHs4C&amp;pg=PA81|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| leader_title       = [[Кишинёв хотын дарга|Хотын дарга]]
| leader_name        = [[Ион Чебан]] ([[Үндэсний Альтернатив Хөдөлгөөн|MAN]])
| area_footnotes     = &lt;ref name=PUG&gt;{{cite press release |url= http://www.chisinau.md/download.php?file=cHVibGljL3B1YmxpY2F0aW9ucy8xMDA0NTAxX21kX3B1Z19jaGlzaW5hdS5wZGY%3D |title= Planul Urbanistic General al Municipiului Chișinău |publisher= Кишинёв хотын захиргаа |access-date= 2026-06-14 |archive-date= 2016-03-04 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160304091514/http://www.chisinau.md/download.php?file=cHVibGljL3B1YmxpY2F0aW9ucy8xMDA0NTAxX21kX3B1Z19jaGlzaW5hdS5wZGY%3D |url-status= live }}&lt;/ref&gt;
| area_total_km2     = 123
| area_total_sq_mi   = 47
| area_metro_km2     = 571.6
| area_metro_sq_mi   = 217.5
| elevation_m        = 85
| elevation_ft       = 279
|population_rank=[[Молдавын_хот,_суурингийн_жагсаалт#Хүн_амын_тоогоор|1-р байр]]
| population_total   = 720,128
| population_as_of   = 2024 оны тооллого
| population_footnotes = &lt;ref name=census24/&gt;
| population_density_km2 = auto
| population_urban   = 
| population_urban_footnotes = 
| population_rural   = 
| population_rural_footnotes = 
| population_metro   = 988342
|population_metro_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite|title=The population of the regions and districts that are under control of the central government of Moldova|url=https://www.citypopulation.de/en/moldova/admin/|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;
| population_demonym = {{lang|ro|chișinăuieni}} ([[Румын хэл|Румын]])
| demographics_type2 = ДНБ {{Nobold|(Нэрлэсэн, 2023)}}&lt;ref&gt;{{citation|title=Regional Gross Domestic Product, thousand lei by Economic activities, Development regions and Years|url=https://statbank.statistica.md/PxWeb/pxweb/en/40%20Statistica%20economica/40%20Statistica%20economica__13%20CNT__CNT270/CNT270100reg.px/table/tableViewLayout2/?rxid=b2ff27d7-0b96-43c9-934b-42e1a2a9a774|website=statbank.statistica.md}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title1 = [[Нийслэл]] ба [[Хотын захиргаа (Румын, Молдав)|хотын захиргаа]]
| demographics2_info1 = [[Америк доллар|$]]10.3 тэрбум ([[Молдавын эдийн засаг#Орон нутгийн ДНБ|1-т]])
| demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох
| demographics2_info2 = $14,300 
| blank3_name        = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2023)
| blank3_info        = 0.858&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/MDA/?levels=1+4&amp;years=2023&amp;interpolation=0&amp;extrapolation=0|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2026-06-14}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{color|#090|
маш өндөр}}
| postal_code_type   = Шуудангийн код
| postal_code        = MD-20xx
| area_code          = +373-22
| iso_code           = MD-CU
| website            = {{URL|http://www.chisinau.md/|chisinau.md}}
| footnotes          = 
| timezone           = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]]
| utc_offset         = +02:00
| timezone_DST       = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]]
| utc_offset_DST     = +03:00
| government_type    = [[Хотын дарга–зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга–зөвлөл]]
}}

'''Кишинёв''' ([[румын хэл|румынаар]] Chişinău → '''Кишинэу''') — [[Молдав|Молдав Улс]]ын [[нийслэл]], 672 мянган [[хүн]]тэй [[хот]].&lt;ref&gt;[http://www.statistica.md/newsview.php?l=ro&amp;idc=168&amp;id=4004&amp;parent=0 Numărul populației stabile al Republicii Moldova la 1 ianuarie 2013, în profil teritorial]&lt;/ref&gt; Бык голын эрэг дээр оршдог, улсын эдийн засаг, соёлын төв юм.  

Кишинёв хотын тухай анх 1436 оны баримт бичигт дурдсан байдаг. 1818 онд Оросын эзэнт гүрний бүрэлдэхүүнд багтаад хотын статустай болсон байна. 

== Түүх. ==
1940 оны 6 дугаар сарын 28-нд Бессарабиа ЗХУ-д нэгдэн орсон; Молдавын ЗХУ нь 1940 оны 8 дугаар сарын 2-нд байгуулагдаж, Кишинёв түүний нийслэл болжээ. 1940 онд болсон газар хөдлөлтийн улмаас хот маш их хохирол амссан. Бүгд найрамдах улсын нийслэл хотын төвд Серафимын байшин (епархын барилга) бүрэн сүйрчээ. Нацист Герман ЗСБНХУ руу дайрсны улмаас хотын цаашдын хөгжил тасалдсан. 1941 оны 7 дугаар сарын 16-нд Герман-Румын цэргүүд Кишинёвийг эзлэн авч, хот дахин Румын улсын нэг хэсэг болов. Кишинёв хотын гетто байгуулагдаж, хотын еврей хүн амыг бүрэн албадан гаргажээ. 1944 оны 8 дугаар сарын 24-нд Зөвлөлтийн Улаан арми Жасси-Кишинёв ажиллагааны үеэр Кишинёвийг эзлэн авав. Цэргийн ажиллагаа, бөмбөгдөлт, газар хөдлөлт нь хотод асар их хохирол учруулав: 174 аж ахуйн нэгж сүйрч, дайны өмнөх орон сууцны нөөцийн 70% үгүй болжээ.

1991 оны 5 дугаар сарын 23-нд парламент Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Молдав Улсын нэрийг Бүгд Найрамдах Молдав Улс болгон өөрчилжээ. 1991 оны 8 дугаар сарын 27-ны өдөр Бүгд Найрамдах Молдав Улсын тусгаар тогтнолын тунхаглалыг баталж, шинэ Молдав Улсын нийслэл Кишинёв хот хэмээн тунхаглав.

2020 оны байдлаар Кишинёв хотод 20 гадаад орны Элчин сайдын яам үйл ажиллагаа явуулдаг ажээ.

== Хүн ам ==
1774 оны хүн амын тооллогын дүнгээс харахад Кишинёвт 600 гэр бүл амьдарч байжээ. Үүнээс: 162 татвар төлөгч; 110 гэр бүл - орос, молдав, украин (тус бүрийн гуравны нэг); 52 гэр бүл - армян, еврей, цыган, грек, сербүүд. 

1812-1818 онд Кишинёвын хүн ам 7 мянга (600 гэр бүл) байсан бол 18 мянган хүн болж өссөн бол 19 дүгээр зууны эцэс гэхэд 110 мянга болж өсчээ. Хотын хүн ам олон үндэстэн байсаар ирсэн бөгөөд хүн амын өсөлт нь байгалийн өсөлтөөс бус харин голчлон шилжин суурьших үйл явцаас үүдэлтэй байжээ.

1910 онд Кишинёвт 127 мянган оршин суугч, 10 мянга орчим байшин (нийт гурван давхар 4 барилга), 142 гудамж, эгнээ, 12 талбай, 5 цэцэрлэг, талбай байжээ. 1897, 1912 оны хүн ам Оросын эрх баригчид эдгээр жилүүдэд Кишинёв хотын захын хүн амыг тооцдоггүй байсан тул 1894 оны хүн амаас бага байжээ.

1944 онд Румын-Германд эзлэгдсэний дараа энэ хот ердөө 25 мянган хүн амтай байсан бол 1950 он гэхэд 134 мянган хүнтэй болжээ. 1959 онд Кишинёвын еврей хүн ам 42 900 байсан бол 1970 онд 49 900, 1979 онд 42 400. 1960 онд Кишинёвт 215 мянган хүн амьдарч байжээ.

Молдав улсын Статистикийн товчооны мэдээлснээр 2019 оны эхээр Кишинёв хотын хүн ам 695.4 мянга, хотын орчинтой нийлээд 832.9 мянган хүн байжээ.

== Тээвэр ==
Энэ хот нь тус улсын бусад суурин газрууд, түүнчлэн Румынтай автобус, төмөр замаар холбогддог. Европ болон дэлхийн олон оронтой агаарын холбоотой байдаг.

Кишинёв хот нийтийн тээвэрлэлтийг автобус, троллейбус, шугамын таксигаар гүйцэтгэдэг. Кишинёв бол трамвайгүй Европын хамгийн том хотуудын нэг бөгөөд Европын хамгийн том троллейбус сүлжээтэй хотын нэг юм.

== Зургийн цомог ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Chisinau Center.jpg| 
File:Museum of History (AP4L0086 1PS) (28922487610).jpg|
Image:Valea_Morilor_(1968)._(18325717946).jpg|
Image:Chisinau_Stefan_cel_Mare_park_fountain.jpg|
Image:Органный зал, Кишинёв, Республика Молдова Sala cu orga, Chisinau, Republica Moldova Organ Hall, Chisinau, Republic of Moldova (50698302796).jpg|
Image:Chisinau_Opera_Teatr060709_1.jpg|
 &lt;/gallery&gt;

== Газар зүй ==
=== Цаг агаар ===
{{Уур амьсгалын хүснэгт
| width = auto
| location = Кишинёв (1991–2020, туйлын үе 1886–одоо)
| metric first = Yes
| single line = Yes
| Jan record high C = 16.6
| Feb record high C = 20.7
| Mar record high C = 25.7
| Apr record high C = 31.6
| May record high C = 35.9
| Jun record high C = 37.5
| Jul record high C = 39.4
| Aug record high C = 39.2
| Sep record high C = 37.3
| Oct record high C = 32.6
| Nov record high C = 23.8
| Dec record high C = 18.3
| year record high C = 39.4
| Jan high C = 1.1
| Feb high C = 3.4
| Mar high C = 9.2
| Apr high C = 16.4
| May high C = 22.3
| Jun high C = 26.1
| Jul high C = 28.4
| Aug high C = 28.3
| Sep high C = 22.3
| Oct high C = 15.5
| Nov high C = 8.1
| Dec high C = 2.7
| year high C = 15.3
| Jan mean C = -1.8
| Feb mean C = -0.2
| Mar mean C = 4.5
| Apr mean C = 11.0
| May mean C = 16.8
| Jun mean C = 20.7
| Jul mean C = 22.9
| Aug mean C = 22.6
| Sep mean C = 17.0
| Oct mean C = 10.8
| Nov mean C = 4.8
| Dec mean C = -0.2
| year mean C = 10.7
| Jan low C = -4.2
| Feb low C = -3.0
| Mar low C = 0.7
| Apr low C = 6.3
| May low C = 11.8
| Jun low C = 15.9
| Jul low C = 17.9
| Aug low C = 17.5
| Sep low C = 12.5
| Oct low C = 7.1
| Nov low C = 2.1
| Dec low C = -2.5
| year low C = 6.8
| Jan record low C = -28.4
| Feb record low C = -28.9
| Mar record low C = -21.1
| Apr record low C = -6.6
| May record low C = -1.1
| Jun record low C = 3.6
| Jul record low C = 7.8
| Aug record low C = 5.5
| Sep record low C = -2.4
| Oct record low C = -10.8
| Nov record low C = -21.6
| Dec record low C = -22.4
| year record low C = -28.9
| precipitation colour = green
| Jan precipitation mm = 36
| Feb precipitation mm = 31
| Mar precipitation mm = 35
| Apr precipitation mm = 39
| May precipitation mm = 54
| Jun precipitation mm = 65
| Jul precipitation mm = 67
| Aug precipitation mm = 49
| Sep precipitation mm = 48
| Oct precipitation mm = 47
| Nov precipitation mm = 43
| Dec precipitation mm = 41
| year precipitation mm = 
| Jan snow depth cm = 7
| Feb snow depth cm = 6
| Mar snow depth cm = 3
| Apr snow depth cm = 0
| May snow depth cm = 0
| Jun snow depth cm = 0
| Jul snow depth cm = 0
| Aug snow depth cm = 0
| Sep snow depth cm = 0
| Oct snow depth cm = 0
| Nov snow depth cm = 1
| Dec snow depth cm = 3
| year snow depth cm = 
| Jan humidity = 82
| Feb humidity = 78
| Mar humidity = 71
| Apr humidity = 63
| May humidity = 60
| Jun humidity = 63
| Jul humidity = 62
| Aug humidity = 60
| Sep humidity = 66
| Oct humidity = 73
| Nov humidity = 81
| Dec humidity = 83
| year humidity = 70
| Jan rain days = 8
| Feb rain days = 7
| Mar rain days = 11
| Apr rain days = 13
| May rain days = 14
| Jun rain days = 14
| Jul rain days = 12
| Aug rain days = 10
| Sep rain days = 10
| Oct rain days = 11
| Nov rain days = 12
| Dec rain days = 10
| year rain days = 132
| Jan snow days = 13
| Feb snow days = 13
| Mar snow days = 8
| Apr snow days = 0
| May snow days = 0
| Jun snow days = 0
| Jul snow days = 0
| Aug snow days = 0
| Sep snow days = 0
| Oct snow days = 0
| Nov snow days = 6
| Dec snow days = 11
| year snow days = 51
| Jan sun = 70
| Feb sun = 96
| Mar sun = 155
| Apr sun = 210
| May sun = 283
| Jun sun = 301
| Jul sun = 326
| Aug sun = 308
| Sep sun = 220
| Oct sun = 162
| Nov sun = 81
| Dec sun = 65
| year sun = 2277
| source 1 = Pogoda.ru.net&lt;ref name=pogoda&gt;{{cite web
| archive-url = https://web.archive.org/web/20191213144209/http://www.pogodaiklimat.ru/climate/33815.htm
| archive-date = 2019-12-13
| url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/33815.htm
| title = Климат Кишинёва (Кишинёвын цаг агаар)
| access-date = 2026-06-14
| publisher = Погода и климат
| language = ru}}&lt;/ref&gt; 
|source 2 = [[NOAA]] (нар, 1991–2020)&lt;ref name = NOAA&gt;{{cite web
| archive-url = https://web.archive.org/web/20230820205005/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Moldova/CSV/Chisinau_33815.csv
| archive-date = 2023-08-20
| url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Moldova/CSV/Chisinau_33815.csv
| title = Chisinau Climate Normals 1991–2020
| work = World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020)
| publisher = National Oceanic and Atmospheric Administration
| access-date = 2026-06-14}}&lt;/ref&gt;
| date=2010}}

== Цахим холбоос ==
{{дуудүрс|Category:Chișinău|Кишинёвын зургийн цомог}}
* [http://www.kishinev.info/ Хотын тухай мэдээлэл]

==Лавлах бичиг==
{{лавлах холбоос}}

[[Ангилал:Бессараби]]
[[Ангилал:Европын нийслэл]]
[[Ангилал:Кишинёв| ]]
[[Ангилал:Молдавын хот]]
[[Ангилал:Молдавын суурин]]</text>
      <sha1>ntqa55d4ejpiflyeufdjac2ga466hw2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>858993</id>
      <parentid>858992</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T02:39:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>858993</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16895" sha1="e7o263tc84odksd9og4e2xzmh5mo7fy" xml:space="preserve">{{Short description|Молдавын нийслэл ба хамгийн том хот}}
{{Инфобокс суурин
| name               = 
| official_name      = Кишинёв
| native_name        = Chișinău
| other_name         = 
| settlement_type    = [[Нийслэл]] ба [[Хотын захиргаа (Румын, Молдав)|хотын захиргаа]]
| image_skyline      = {{multiple images|perrow=2 2 1 2|align=center|total_width=275px|border=infobox
| image1 = Consiliul Municipal Chișinău (cropped).jpg
| caption1 = [[Кишинёв хотын захиргаа]]
| image2 = Arcul de Triumf din Chișinău 11 - May - 2019 18.10.20 86.jpg|caption2=[[Ялалтын хаалга, Кишинёв|Ялалтын хаалга]] ба [[Төрөлтийн сүм, Кишинёв|Төрөлтийн сүм]]
| image3 = Moldova, Chisinau King Stephen - Flickr - Dave Proffer.jpg
|caption3=[[Их Стефаны хөшөө]]
|image4=Clădirea fostului castel de apă cu foișor de foc. Foto 2.jpg|caption4= [[Кишинёвын усны цамхаг]]
|image5 = City gates (1999). Chisinau. (51118938711).jpg|caption5= Хотын хаалга
|image6 = Teatrul Național &quot;Mihai Eminescu&quot;, Chisinau, Republica Moldova Mihai Eminescu National Theatre, Chisinau, Republic of Moldova (50730297817).jpg|caption6= [[Михай Эминескугийн үндэсний театр]]
|image7 = Parcul Valea Morilor 15.jpg|caption7=
Валеа Морилор цэцэрлэгт хүрээлэн
}}
| image_caption      = 
| image_flag         = Flag of Chișinău.svg
| image_shield       = Coat of Arms of Chișinău.svg
| nickname           = {{lang|ro|Orașul din piatră albă}}&lt;br /&gt;({{lit|Цагаан чулуун хот}})
| motto              = 
| mapframe        = yes
| mapframe-shape = yes
| pushpin_map        = Молдав#Европ
| pushpin_relief     = 0
| coordinates        = {{coord|47|01|22|N|28|50|07|E|region:MD|display=inline,title}}
| subdivision_type   = Улс
| subdivision_name   = {{flag|Молдав}}
| established_title  = Анх дурдагдсан
| established_date   = 1436 оны 10 сарын 14&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Brezianu|first1=Andrei|last2=Спану|first2=Влад|year=2010|title=The A to Z of Moldova|page=81|url=https://books.google.com/books?id=SsF94kyuHs4C&amp;pg=PA81|publisher=Scarecrow Press|isbn=9781461672036|access-date=2026-06-14|archive-date=2015-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20150517203117/https://books.google.com/books?id=SsF94kyuHs4C&amp;pg=PA81|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| leader_title       = [[Кишинёв хотын дарга|Хотын дарга]]
| leader_name        = [[Ион Чебан]] ([[Үндэсний Альтернатив Хөдөлгөөн|MAN]])
| area_footnotes     = &lt;ref name=PUG&gt;{{cite press release |url= http://www.chisinau.md/download.php?file=cHVibGljL3B1YmxpY2F0aW9ucy8xMDA0NTAxX21kX3B1Z19jaGlzaW5hdS5wZGY%3D |title= Planul Urbanistic General al Municipiului Chișinău |publisher= Кишинёв хотын захиргаа |access-date= 2026-06-14 |archive-date= 2016-03-04 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160304091514/http://www.chisinau.md/download.php?file=cHVibGljL3B1YmxpY2F0aW9ucy8xMDA0NTAxX21kX3B1Z19jaGlzaW5hdS5wZGY%3D |url-status= live }}&lt;/ref&gt;
| area_total_km2     = 123
| area_total_sq_mi   = 47
| area_metro_km2     = 571.6
| area_metro_sq_mi   = 217.5
| elevation_m        = 85
| elevation_ft       = 279
|population_rank=[[Молдавын_хот,_суурингийн_жагсаалт#Хүн_амын_тоогоор|1-р байр]]
| population_total   = 720,128
| population_as_of   = 2024 оны тооллого
| population_footnotes = &lt;ref name=census24/&gt;
| population_density_km2 = auto
| population_urban   = 
| population_urban_footnotes = 
| population_rural   = 
| population_rural_footnotes = 
| population_metro   = 988342
|population_metro_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite|title=The population of the regions and districts that are under control of the central government of Moldova|url=https://www.citypopulation.de/en/moldova/admin/|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;
| population_demonym = {{lang|ro|chișinăuieni}} ([[Румын хэл|Румын]])
| demographics_type2 = ДНБ {{Nobold|(Нэрлэсэн, 2023)}}&lt;ref&gt;{{citation|title=Regional Gross Domestic Product, thousand lei by Economic activities, Development regions and Years|url=https://statbank.statistica.md/PxWeb/pxweb/en/40%20Statistica%20economica/40%20Statistica%20economica__13%20CNT__CNT270/CNT270100reg.px/table/tableViewLayout2/?rxid=b2ff27d7-0b96-43c9-934b-42e1a2a9a774|website=statbank.statistica.md}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title1 = [[Нийслэл]] ба [[Хотын захиргаа (Румын, Молдав)|хотын захиргаа]]
| demographics2_info1 = [[Америк доллар|$]]10.3 тэрбум ([[Молдавын эдийн засаг#Орон нутгийн ДНБ|1-т]])
| demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох
| demographics2_info2 = $14,300 
| blank3_name        = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2023)
| blank3_info        = 0.858&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/MDA/?levels=1+4&amp;years=2023&amp;interpolation=0&amp;extrapolation=0|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2026-06-14}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{color|#090|
маш өндөр}}
| postal_code_type   = Шуудангийн код
| postal_code        = MD-20xx
| area_code          = +373-22
| iso_code           = MD-CU
| website            = {{URL|http://www.chisinau.md/|chisinau.md}}
| footnotes          = 
| timezone           = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]]
| utc_offset         = +02:00
| timezone_DST       = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]]
| utc_offset_DST     = +03:00
| government_type    = [[Хотын дарга–зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга–зөвлөл]]
}}

'''Кишинёв''' ([[румын хэл|румынаар]] Chişinău → '''Кишинэу''') — [[Молдав|Молдав Улс]]ын [[нийслэл]], 672 мянган [[хүн]]тэй [[хот]].&lt;ref&gt;[http://www.statistica.md/newsview.php?l=ro&amp;idc=168&amp;id=4004&amp;parent=0 Numărul populației stabile al Republicii Moldova la 1 ianuarie 2013, în profil teritorial]&lt;/ref&gt; Бык голын эрэг дээр оршдог, улсын эдийн засаг, соёлын төв юм.  

Кишинёв хотын тухай анх 1436 оны баримт бичигт дурдсан байдаг. 1818 онд Оросын эзэнт гүрний бүрэлдэхүүнд багтаад хотын статустай болсон байна. 

== Түүх. ==
1940 оны 6 дугаар сарын 28-нд Бессарабиа ЗХУ-д нэгдэн орсон; Молдавын ЗХУ нь 1940 оны 8 дугаар сарын 2-нд байгуулагдаж, Кишинёв түүний нийслэл болжээ. 1940 онд болсон газар хөдлөлтийн улмаас хот маш их хохирол амссан. Бүгд найрамдах улсын нийслэл хотын төвд Серафимын байшин (епархын барилга) бүрэн сүйрчээ. Нацист Герман ЗСБНХУ руу дайрсны улмаас хотын цаашдын хөгжил тасалдсан. 1941 оны 7 дугаар сарын 16-нд Герман-Румын цэргүүд Кишинёвийг эзлэн авч, хот дахин Румын улсын нэг хэсэг болов. Кишинёв хотын гетто байгуулагдаж, хотын еврей хүн амыг бүрэн албадан гаргажээ. 1944 оны 8 дугаар сарын 24-нд Зөвлөлтийн Улаан арми Жасси-Кишинёв ажиллагааны үеэр Кишинёвийг эзлэн авав. Цэргийн ажиллагаа, бөмбөгдөлт, газар хөдлөлт нь хотод асар их хохирол учруулав: 174 аж ахуйн нэгж сүйрч, дайны өмнөх орон сууцны нөөцийн 70% үгүй болжээ.

1991 оны 5 дугаар сарын 23-нд парламент Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Молдав Улсын нэрийг Бүгд Найрамдах Молдав Улс болгон өөрчилжээ. 1991 оны 8 дугаар сарын 27-ны өдөр Бүгд Найрамдах Молдав Улсын тусгаар тогтнолын тунхаглалыг баталж, шинэ Молдав Улсын нийслэл Кишинёв хот хэмээн тунхаглав.

2020 оны байдлаар Кишинёв хотод 20 гадаад орны Элчин сайдын яам үйл ажиллагаа явуулдаг ажээ.

== Хүн ам ==
1774 оны хүн амын тооллогын дүнгээс харахад Кишинёвт 600 гэр бүл амьдарч байжээ. Үүнээс: 162 татвар төлөгч; 110 гэр бүл - орос, молдав, украин (тус бүрийн гуравны нэг); 52 гэр бүл - армян, еврей, цыган, грек, сербүүд. 

1812-1818 онд Кишинёвын хүн ам 7 мянга (600 гэр бүл) байсан бол 18 мянган хүн болж өссөн бол 19 дүгээр зууны эцэс гэхэд 110 мянга болж өсчээ. Хотын хүн ам олон үндэстэн байсаар ирсэн бөгөөд хүн амын өсөлт нь байгалийн өсөлтөөс бус харин голчлон шилжин суурьших үйл явцаас үүдэлтэй байжээ.

1910 онд Кишинёвт 127 мянган оршин суугч, 10 мянга орчим байшин (нийт гурван давхар 4 барилга), 142 гудамж, эгнээ, 12 талбай, 5 цэцэрлэг, талбай байжээ. 1897, 1912 оны хүн ам Оросын эрх баригчид эдгээр жилүүдэд Кишинёв хотын захын хүн амыг тооцдоггүй байсан тул 1894 оны хүн амаас бага байжээ.

1944 онд Румын-Германд эзлэгдсэний дараа энэ хот ердөө 25 мянган хүн амтай байсан бол 1950 он гэхэд 134 мянган хүнтэй болжээ. 1959 онд Кишинёвын еврей хүн ам 42 900 байсан бол 1970 онд 49 900, 1979 онд 42 400. 1960 онд Кишинёвт 215 мянган хүн амьдарч байжээ.

Молдав улсын Статистикийн товчооны мэдээлснээр 2019 оны эхээр Кишинёв хотын хүн ам 695.4 мянга, хотын орчинтой нийлээд 832.9 мянган хүн байжээ.

== Тээвэр ==
Энэ хот нь тус улсын бусад суурин газрууд, түүнчлэн Румынтай автобус, төмөр замаар холбогддог. Европ болон дэлхийн олон оронтой агаарын холбоотой байдаг.

Кишинёв хот нийтийн тээвэрлэлтийг автобус, троллейбус, шугамын таксигаар гүйцэтгэдэг. Кишинёв бол трамвайгүй Европын хамгийн том хотуудын нэг бөгөөд Европын хамгийн том троллейбус сүлжээтэй хотын нэг юм.

== Зургийн цомог ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Chisinau Center.jpg| 
File:Museum of History (AP4L0086 1PS) (28922487610).jpg|
Image:Valea_Morilor_(1968)._(18325717946).jpg|
Image:Chisinau_Stefan_cel_Mare_park_fountain.jpg|
Image:Chisinau_Opera_Teatr060709_1.jpg|
 &lt;/gallery&gt;

== Газар зүй ==
=== Цаг агаар ===
{{Уур амьсгалын хүснэгт
| width = auto
| location = Кишинёв (1991–2020, туйлын үе 1886–одоо)
| metric first = Yes
| single line = Yes
| Jan record high C = 16.6
| Feb record high C = 20.7
| Mar record high C = 25.7
| Apr record high C = 31.6
| May record high C = 35.9
| Jun record high C = 37.5
| Jul record high C = 39.4
| Aug record high C = 39.2
| Sep record high C = 37.3
| Oct record high C = 32.6
| Nov record high C = 23.8
| Dec record high C = 18.3
| year record high C = 39.4
| Jan high C = 1.1
| Feb high C = 3.4
| Mar high C = 9.2
| Apr high C = 16.4
| May high C = 22.3
| Jun high C = 26.1
| Jul high C = 28.4
| Aug high C = 28.3
| Sep high C = 22.3
| Oct high C = 15.5
| Nov high C = 8.1
| Dec high C = 2.7
| year high C = 15.3
| Jan mean C = -1.8
| Feb mean C = -0.2
| Mar mean C = 4.5
| Apr mean C = 11.0
| May mean C = 16.8
| Jun mean C = 20.7
| Jul mean C = 22.9
| Aug mean C = 22.6
| Sep mean C = 17.0
| Oct mean C = 10.8
| Nov mean C = 4.8
| Dec mean C = -0.2
| year mean C = 10.7
| Jan low C = -4.2
| Feb low C = -3.0
| Mar low C = 0.7
| Apr low C = 6.3
| May low C = 11.8
| Jun low C = 15.9
| Jul low C = 17.9
| Aug low C = 17.5
| Sep low C = 12.5
| Oct low C = 7.1
| Nov low C = 2.1
| Dec low C = -2.5
| year low C = 6.8
| Jan record low C = -28.4
| Feb record low C = -28.9
| Mar record low C = -21.1
| Apr record low C = -6.6
| May record low C = -1.1
| Jun record low C = 3.6
| Jul record low C = 7.8
| Aug record low C = 5.5
| Sep record low C = -2.4
| Oct record low C = -10.8
| Nov record low C = -21.6
| Dec record low C = -22.4
| year record low C = -28.9
| precipitation colour = green
| Jan precipitation mm = 36
| Feb precipitation mm = 31
| Mar precipitation mm = 35
| Apr precipitation mm = 39
| May precipitation mm = 54
| Jun precipitation mm = 65
| Jul precipitation mm = 67
| Aug precipitation mm = 49
| Sep precipitation mm = 48
| Oct precipitation mm = 47
| Nov precipitation mm = 43
| Dec precipitation mm = 41
| year precipitation mm = 
| Jan snow depth cm = 7
| Feb snow depth cm = 6
| Mar snow depth cm = 3
| Apr snow depth cm = 0
| May snow depth cm = 0
| Jun snow depth cm = 0
| Jul snow depth cm = 0
| Aug snow depth cm = 0
| Sep snow depth cm = 0
| Oct snow depth cm = 0
| Nov snow depth cm = 1
| Dec snow depth cm = 3
| year snow depth cm = 
| Jan humidity = 82
| Feb humidity = 78
| Mar humidity = 71
| Apr humidity = 63
| May humidity = 60
| Jun humidity = 63
| Jul humidity = 62
| Aug humidity = 60
| Sep humidity = 66
| Oct humidity = 73
| Nov humidity = 81
| Dec humidity = 83
| year humidity = 70
| Jan rain days = 8
| Feb rain days = 7
| Mar rain days = 11
| Apr rain days = 13
| May rain days = 14
| Jun rain days = 14
| Jul rain days = 12
| Aug rain days = 10
| Sep rain days = 10
| Oct rain days = 11
| Nov rain days = 12
| Dec rain days = 10
| year rain days = 132
| Jan snow days = 13
| Feb snow days = 13
| Mar snow days = 8
| Apr snow days = 0
| May snow days = 0
| Jun snow days = 0
| Jul snow days = 0
| Aug snow days = 0
| Sep snow days = 0
| Oct snow days = 0
| Nov snow days = 6
| Dec snow days = 11
| year snow days = 51
| Jan sun = 70
| Feb sun = 96
| Mar sun = 155
| Apr sun = 210
| May sun = 283
| Jun sun = 301
| Jul sun = 326
| Aug sun = 308
| Sep sun = 220
| Oct sun = 162
| Nov sun = 81
| Dec sun = 65
| year sun = 2277
| source 1 = Pogoda.ru.net&lt;ref name=pogoda&gt;{{cite web
| archive-url = https://web.archive.org/web/20191213144209/http://www.pogodaiklimat.ru/climate/33815.htm
| archive-date = 2019-12-13
| url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/33815.htm
| title = Климат Кишинёва (Кишинёвын цаг агаар)
| access-date = 2026-06-14
| publisher = Погода и климат
| language = ru}}&lt;/ref&gt; 
|source 2 = [[NOAA]] (нар, 1991–2020)&lt;ref name = NOAA&gt;{{cite web
| archive-url = https://web.archive.org/web/20230820205005/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Moldova/CSV/Chisinau_33815.csv
| archive-date = 2023-08-20
| url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Moldova/CSV/Chisinau_33815.csv
| title = Chisinau Climate Normals 1991–2020
| work = World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020)
| publisher = National Oceanic and Atmospheric Administration
| access-date = 2026-06-14}}&lt;/ref&gt;
| date=2010}}

== Цахим холбоос ==
{{дуудүрс|Category:Chișinău|Кишинёвын зургийн цомог}}
* [http://www.kishinev.info/ Хотын тухай мэдээлэл]

==Лавлах бичиг==
{{лавлах холбоос}}

[[Ангилал:Бессараби]]
[[Ангилал:Европын нийслэл]]
[[Ангилал:Кишинёв| ]]
[[Ангилал:Молдавын хот]]
[[Ангилал:Молдавын суурин]]</text>
      <sha1>e7o263tc84odksd9og4e2xzmh5mo7fy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>859064</id>
      <parentid>858993</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T09:55:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>859064</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17084" sha1="bs8aj8xvkomi7wxboyh55nd3am0uw2o" xml:space="preserve">{{Short description|Молдавын нийслэл ба хамгийн том хот}}
{{Инфобокс суурин
| name               = 
| official_name      = Кишинёв
| native_name        = Chișinău
| other_name         = 
| settlement_type    = [[Нийслэл]] ба [[Хотын захиргаа (Румын, Молдав)|хотын захиргаа]]
| image_skyline      = {{multiple images|perrow=2 2 1 2|align=center|total_width=275px|border=infobox
| image1 = Consiliul Municipal Chișinău (cropped).jpg
| caption1 = [[Кишинёв хотын захиргаа]]
| image2 = Arcul de Triumf din Chișinău 11 - May - 2019 18.10.20 86.jpg|caption2=[[Ялалтын хаалга, Кишинёв|Ялалтын хаалга]] ба [[Төрөлтийн сүм, Кишинёв|Төрөлтийн сүм]]
| image3 = Moldova, Chisinau King Stephen - Flickr - Dave Proffer.jpg
|caption3=[[Их Стефаны хөшөө]]
|image4=Clădirea fostului castel de apă cu foișor de foc. Foto 2.jpg|caption4= [[Кишинёвын усны цамхаг]]
|image5 = City gates (1999). Chisinau. (51118938711).jpg|caption5= Хотын хаалга
|image6 = Teatrul Național &quot;Mihai Eminescu&quot;, Chisinau, Republica Moldova Mihai Eminescu National Theatre, Chisinau, Republic of Moldova (50730297817).jpg|caption6= [[Михай Эминескугийн үндэсний театр]]
|image7 = Parcul Valea Morilor 15.jpg|caption7=
Валеа Морилор цэцэрлэгт хүрээлэн
}}
| image_caption      = 
| image_flag         = Flag of Chișinău.svg
| image_shield       = Coat of Arms of Chișinău.svg
| nickname           = {{lang|ro|Orașul din piatră albă}}&lt;br /&gt;({{lit|Цагаан чулуун хот}})
| motto              = 
| mapframe        = yes
| mapframe-shape = yes
| pushpin_map        = Молдав#Европ
| pushpin_relief     = 0
| coordinates        = {{coord|47|01|22|N|28|50|07|E|region:MD|display=inline,title}}
| subdivision_type   = Улс
| subdivision_name   = {{flag|Молдав}}
| established_title  = Анх дурдагдсан
| established_date   = 1436 оны 10 сарын 14&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Brezianu|first1=Andrei|last2=Спану|first2=Влад|year=2010|title=The A to Z of Moldova|page=81|url=https://books.google.com/books?id=SsF94kyuHs4C&amp;pg=PA81|publisher=Scarecrow Press|isbn=9781461672036|access-date=2026-06-14|archive-date=2015-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20150517203117/https://books.google.com/books?id=SsF94kyuHs4C&amp;pg=PA81|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| leader_title       = [[Кишинёв хотын дарга|Хотын дарга]]
| leader_name        = [[Ион Чебан]] ([[Үндэсний Альтернатив Хөдөлгөөн|MAN]])
| area_footnotes     = &lt;ref name=PUG&gt;{{cite press release |url= http://www.chisinau.md/download.php?file=cHVibGljL3B1YmxpY2F0aW9ucy8xMDA0NTAxX21kX3B1Z19jaGlzaW5hdS5wZGY%3D |title= Planul Urbanistic General al Municipiului Chișinău |publisher= Кишинёв хотын захиргаа |access-date= 2026-06-14 |archive-date= 2016-03-04 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160304091514/http://www.chisinau.md/download.php?file=cHVibGljL3B1YmxpY2F0aW9ucy8xMDA0NTAxX21kX3B1Z19jaGlzaW5hdS5wZGY%3D |url-status= live |archivedate= 2016-03-04 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20160304091514/http://www.chisinau.md/download.php?file=cHVibGljL3B1YmxpY2F0aW9ucy8xMDA0NTAxX21kX3B1Z19jaGlzaW5hdS5wZGY%3D }}&lt;/ref&gt;
| area_total_km2     = 123
| area_total_sq_mi   = 47
| area_metro_km2     = 571.6
| area_metro_sq_mi   = 217.5
| elevation_m        = 85
| elevation_ft       = 279
|population_rank=[[Молдавын_хот,_суурингийн_жагсаалт#Хүн_амын_тоогоор|1-р байр]]
| population_total   = 720,128
| population_as_of   = 2024 оны тооллого
| population_footnotes = &lt;ref name=census24/&gt;
| population_density_km2 = auto
| population_urban   = 
| population_urban_footnotes = 
| population_rural   = 
| population_rural_footnotes = 
| population_metro   = 988342
|population_metro_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite|title=The population of the regions and districts that are under control of the central government of Moldova|url=https://www.citypopulation.de/en/moldova/admin/|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;
| population_demonym = {{lang|ro|chișinăuieni}} ([[Румын хэл|Румын]])
| demographics_type2 = ДНБ {{Nobold|(Нэрлэсэн, 2023)}}&lt;ref&gt;{{citation|title=Regional Gross Domestic Product, thousand lei by Economic activities, Development regions and Years|url=https://statbank.statistica.md/PxWeb/pxweb/en/40%20Statistica%20economica/40%20Statistica%20economica__13%20CNT__CNT270/CNT270100reg.px/table/tableViewLayout2/?rxid=b2ff27d7-0b96-43c9-934b-42e1a2a9a774|website=statbank.statistica.md}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title1 = [[Нийслэл]] ба [[Хотын захиргаа (Румын, Молдав)|хотын захиргаа]]
| demographics2_info1 = [[Америк доллар|$]]10.3 тэрбум ([[Молдавын эдийн засаг#Орон нутгийн ДНБ|1-т]])
| demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох
| demographics2_info2 = $14,300 
| blank3_name        = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2023)
| blank3_info        = 0.858&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/MDA/?levels=1+4&amp;years=2023&amp;interpolation=0&amp;extrapolation=0|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2026-06-14}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{color|#090|
маш өндөр}}
| postal_code_type   = Шуудангийн код
| postal_code        = MD-20xx
| area_code          = +373-22
| iso_code           = MD-CU
| website            = {{URL|http://www.chisinau.md/|chisinau.md}}
| footnotes          = 
| timezone           = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]]
| utc_offset         = +02:00
| timezone_DST       = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]]
| utc_offset_DST     = +03:00
| government_type    = [[Хотын дарга–зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга–зөвлөл]]
}}

'''Кишинёв''' ([[румын хэл|румынаар]] Chişinău → '''Кишинэу''') — [[Молдав|Молдав Улс]]ын [[нийслэл]], 672 мянган [[хүн]]тэй [[хот]].&lt;ref&gt;[http://www.statistica.md/newsview.php?l=ro&amp;idc=168&amp;id=4004&amp;parent=0 Numărul populației stabile al Republicii Moldova la 1 ianuarie 2013, în profil teritorial]&lt;/ref&gt; Бык голын эрэг дээр оршдог, улсын эдийн засаг, соёлын төв юм.  

Кишинёв хотын тухай анх 1436 оны баримт бичигт дурдсан байдаг. 1818 онд Оросын эзэнт гүрний бүрэлдэхүүнд багтаад хотын статустай болсон байна. 

== Түүх. ==
1940 оны 6 дугаар сарын 28-нд Бессарабиа ЗХУ-д нэгдэн орсон; Молдавын ЗХУ нь 1940 оны 8 дугаар сарын 2-нд байгуулагдаж, Кишинёв түүний нийслэл болжээ. 1940 онд болсон газар хөдлөлтийн улмаас хот маш их хохирол амссан. Бүгд найрамдах улсын нийслэл хотын төвд Серафимын байшин (епархын барилга) бүрэн сүйрчээ. Нацист Герман ЗСБНХУ руу дайрсны улмаас хотын цаашдын хөгжил тасалдсан. 1941 оны 7 дугаар сарын 16-нд Герман-Румын цэргүүд Кишинёвийг эзлэн авч, хот дахин Румын улсын нэг хэсэг болов. Кишинёв хотын гетто байгуулагдаж, хотын еврей хүн амыг бүрэн албадан гаргажээ. 1944 оны 8 дугаар сарын 24-нд Зөвлөлтийн Улаан арми Жасси-Кишинёв ажиллагааны үеэр Кишинёвийг эзлэн авав. Цэргийн ажиллагаа, бөмбөгдөлт, газар хөдлөлт нь хотод асар их хохирол учруулав: 174 аж ахуйн нэгж сүйрч, дайны өмнөх орон сууцны нөөцийн 70% үгүй болжээ.

1991 оны 5 дугаар сарын 23-нд парламент Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Молдав Улсын нэрийг Бүгд Найрамдах Молдав Улс болгон өөрчилжээ. 1991 оны 8 дугаар сарын 27-ны өдөр Бүгд Найрамдах Молдав Улсын тусгаар тогтнолын тунхаглалыг баталж, шинэ Молдав Улсын нийслэл Кишинёв хот хэмээн тунхаглав.

2020 оны байдлаар Кишинёв хотод 20 гадаад орны Элчин сайдын яам үйл ажиллагаа явуулдаг ажээ.

== Хүн ам ==
1774 оны хүн амын тооллогын дүнгээс харахад Кишинёвт 600 гэр бүл амьдарч байжээ. Үүнээс: 162 татвар төлөгч; 110 гэр бүл - орос, молдав, украин (тус бүрийн гуравны нэг); 52 гэр бүл - армян, еврей, цыган, грек, сербүүд. 

1812-1818 онд Кишинёвын хүн ам 7 мянга (600 гэр бүл) байсан бол 18 мянган хүн болж өссөн бол 19 дүгээр зууны эцэс гэхэд 110 мянга болж өсчээ. Хотын хүн ам олон үндэстэн байсаар ирсэн бөгөөд хүн амын өсөлт нь байгалийн өсөлтөөс бус харин голчлон шилжин суурьших үйл явцаас үүдэлтэй байжээ.

1910 онд Кишинёвт 127 мянган оршин суугч, 10 мянга орчим байшин (нийт гурван давхар 4 барилга), 142 гудамж, эгнээ, 12 талбай, 5 цэцэрлэг, талбай байжээ. 1897, 1912 оны хүн ам Оросын эрх баригчид эдгээр жилүүдэд Кишинёв хотын захын хүн амыг тооцдоггүй байсан тул 1894 оны хүн амаас бага байжээ.

1944 онд Румын-Германд эзлэгдсэний дараа энэ хот ердөө 25 мянган хүн амтай байсан бол 1950 он гэхэд 134 мянган хүнтэй болжээ. 1959 онд Кишинёвын еврей хүн ам 42 900 байсан бол 1970 онд 49 900, 1979 онд 42 400. 1960 онд Кишинёвт 215 мянган хүн амьдарч байжээ.

Молдав улсын Статистикийн товчооны мэдээлснээр 2019 оны эхээр Кишинёв хотын хүн ам 695.4 мянга, хотын орчинтой нийлээд 832.9 мянган хүн байжээ.

== Тээвэр ==
Энэ хот нь тус улсын бусад суурин газрууд, түүнчлэн Румынтай автобус, төмөр замаар холбогддог. Европ болон дэлхийн олон оронтой агаарын холбоотой байдаг.

Кишинёв хот нийтийн тээвэрлэлтийг автобус, троллейбус, шугамын таксигаар гүйцэтгэдэг. Кишинёв бол трамвайгүй Европын хамгийн том хотуудын нэг бөгөөд Европын хамгийн том троллейбус сүлжээтэй хотын нэг юм.

== Зургийн цомог ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Chisinau Center.jpg| 
File:Museum of History (AP4L0086 1PS) (28922487610).jpg|
Image:Valea_Morilor_(1968)._(18325717946).jpg|
Image:Chisinau_Stefan_cel_Mare_park_fountain.jpg|
Image:Chisinau_Opera_Teatr060709_1.jpg|
 &lt;/gallery&gt;

== Газар зүй ==
=== Цаг агаар ===
{{Уур амьсгалын хүснэгт
| width = auto
| location = Кишинёв (1991–2020, туйлын үе 1886–одоо)
| metric first = Yes
| single line = Yes
| Jan record high C = 16.6
| Feb record high C = 20.7
| Mar record high C = 25.7
| Apr record high C = 31.6
| May record high C = 35.9
| Jun record high C = 37.5
| Jul record high C = 39.4
| Aug record high C = 39.2
| Sep record high C = 37.3
| Oct record high C = 32.6
| Nov record high C = 23.8
| Dec record high C = 18.3
| year record high C = 39.4
| Jan high C = 1.1
| Feb high C = 3.4
| Mar high C = 9.2
| Apr high C = 16.4
| May high C = 22.3
| Jun high C = 26.1
| Jul high C = 28.4
| Aug high C = 28.3
| Sep high C = 22.3
| Oct high C = 15.5
| Nov high C = 8.1
| Dec high C = 2.7
| year high C = 15.3
| Jan mean C = -1.8
| Feb mean C = -0.2
| Mar mean C = 4.5
| Apr mean C = 11.0
| May mean C = 16.8
| Jun mean C = 20.7
| Jul mean C = 22.9
| Aug mean C = 22.6
| Sep mean C = 17.0
| Oct mean C = 10.8
| Nov mean C = 4.8
| Dec mean C = -0.2
| year mean C = 10.7
| Jan low C = -4.2
| Feb low C = -3.0
| Mar low C = 0.7
| Apr low C = 6.3
| May low C = 11.8
| Jun low C = 15.9
| Jul low C = 17.9
| Aug low C = 17.5
| Sep low C = 12.5
| Oct low C = 7.1
| Nov low C = 2.1
| Dec low C = -2.5
| year low C = 6.8
| Jan record low C = -28.4
| Feb record low C = -28.9
| Mar record low C = -21.1
| Apr record low C = -6.6
| May record low C = -1.1
| Jun record low C = 3.6
| Jul record low C = 7.8
| Aug record low C = 5.5
| Sep record low C = -2.4
| Oct record low C = -10.8
| Nov record low C = -21.6
| Dec record low C = -22.4
| year record low C = -28.9
| precipitation colour = green
| Jan precipitation mm = 36
| Feb precipitation mm = 31
| Mar precipitation mm = 35
| Apr precipitation mm = 39
| May precipitation mm = 54
| Jun precipitation mm = 65
| Jul precipitation mm = 67
| Aug precipitation mm = 49
| Sep precipitation mm = 48
| Oct precipitation mm = 47
| Nov precipitation mm = 43
| Dec precipitation mm = 41
| year precipitation mm = 
| Jan snow depth cm = 7
| Feb snow depth cm = 6
| Mar snow depth cm = 3
| Apr snow depth cm = 0
| May snow depth cm = 0
| Jun snow depth cm = 0
| Jul snow depth cm = 0
| Aug snow depth cm = 0
| Sep snow depth cm = 0
| Oct snow depth cm = 0
| Nov snow depth cm = 1
| Dec snow depth cm = 3
| year snow depth cm = 
| Jan humidity = 82
| Feb humidity = 78
| Mar humidity = 71
| Apr humidity = 63
| May humidity = 60
| Jun humidity = 63
| Jul humidity = 62
| Aug humidity = 60
| Sep humidity = 66
| Oct humidity = 73
| Nov humidity = 81
| Dec humidity = 83
| year humidity = 70
| Jan rain days = 8
| Feb rain days = 7
| Mar rain days = 11
| Apr rain days = 13
| May rain days = 14
| Jun rain days = 14
| Jul rain days = 12
| Aug rain days = 10
| Sep rain days = 10
| Oct rain days = 11
| Nov rain days = 12
| Dec rain days = 10
| year rain days = 132
| Jan snow days = 13
| Feb snow days = 13
| Mar snow days = 8
| Apr snow days = 0
| May snow days = 0
| Jun snow days = 0
| Jul snow days = 0
| Aug snow days = 0
| Sep snow days = 0
| Oct snow days = 0
| Nov snow days = 6
| Dec snow days = 11
| year snow days = 51
| Jan sun = 70
| Feb sun = 96
| Mar sun = 155
| Apr sun = 210
| May sun = 283
| Jun sun = 301
| Jul sun = 326
| Aug sun = 308
| Sep sun = 220
| Oct sun = 162
| Nov sun = 81
| Dec sun = 65
| year sun = 2277
| source 1 = Pogoda.ru.net&lt;ref name=pogoda&gt;{{cite web
| archive-url = https://web.archive.org/web/20191213144209/http://www.pogodaiklimat.ru/climate/33815.htm
| archive-date = 2019-12-13
| url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/33815.htm
| title = Климат Кишинёва (Кишинёвын цаг агаар)
| access-date = 2026-06-14
| publisher = Погода и климат
| language = ru}}&lt;/ref&gt; 
|source 2 = [[NOAA]] (нар, 1991–2020)&lt;ref name = NOAA&gt;{{cite web
| archive-url = https://web.archive.org/web/20230820205005/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Moldova/CSV/Chisinau_33815.csv
| archive-date = 2023-08-20
| url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Moldova/CSV/Chisinau_33815.csv
| title = Chisinau Climate Normals 1991–2020
| work = World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020)
| publisher = National Oceanic and Atmospheric Administration
| access-date = 2026-06-14}}&lt;/ref&gt;
| date=2010}}

== Цахим холбоос ==
{{дуудүрс|Category:Chișinău|Кишинёвын зургийн цомог}}
* [http://www.kishinev.info/ Хотын тухай мэдээлэл]

==Лавлах бичиг==
{{лавлах холбоос}}

[[Ангилал:Бессараби]]
[[Ангилал:Европын нийслэл]]
[[Ангилал:Кишинёв| ]]
[[Ангилал:Молдавын хот]]
[[Ангилал:Молдавын суурин]]</text>
      <sha1>bs8aj8xvkomi7wxboyh55nd3am0uw2o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вадуц</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40008</id>
    <revision>
      <id>858995</id>
      <parentid>858849</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T02:43:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>858995</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13137" sha1="2m3to8s1xjuo267lvb0n6fy5b57jysj" xml:space="preserve">{{Short description|Лихтенштайны нийслэл}}
{{Инфобокс суурин
| official_name      = Вадуц
| native_name        = Vaduz
| settlement_type    = [[Нийслэл]] ба [[Лихтенштайны хотын захиргаанууд|хотын захиргаа]]
| image_skyline      = {{multiple image
| border      = infobox
| total_width = 300
| image_style = 
| perrow      = 1/2/3/2
| caption_align = center
| image1      = View of Vaduz.jpg
| caption1    = Панорама харагдац
| image2      = Liechtenstein asv2022-10 img23 Vaduz Regierungsgebäude.jpg
| caption2    = [[Засгийн газрын барилга, Вадуц|Засгийн газрын барилга]]
| image3      = Vaduz-Schloss02.jpg
| caption3    = [[Вадуц ордон]]
| image4      = 2018-10-05 Liechtenstein, Vaduz, Tre Cavalli (KPFC) 05.jpg
| caption4    = ''Гурван морь''
| image5      = 2018-10-05 Liechtenstein, Vaduz, Rotes Haus (KPFC) 09.jpg
| caption5    = ''Улаан байшин''
| image6      = Cathedral of St. Florin - Vaduz.jpg
| caption6    = [[Вадуцын цогчин дуган]]
| image7      = Kunstmuseum Liechtenstein 1.jpg
| caption7    = ''[[Лихтенштайны урлагийн музей]]''
| image8      = Landtagsgebäude des Fürstentums Liechtenstein.jpg
| caption8    = [[Лихтенштайны Ландтаг]]
}}
| image_flag         = Flag of Vaduz Liechtenstein-1.svg
| flag_size          = 30px
| image_seal         = 
| seal_size          = 
| image_shield       = LIE Vaduz COA HistLex.svg
| shield_size        = 100px
| motto              = 
| mapframe = yes
| image_map1         = Vaduz in Liechtenstein.svg
| mapsize            = 150px
| map_caption1       = Лихтенштайн дахь Вадуц
| pushpin_map        = Лихтенштайн#Европ
| pushpin_relief     = yes
| pushpin_map_caption = 
| pushpin_label_position = 
| coordinates        = {{Coord|region:LI-11_type:city|format=dms|display=inline,title}}
| subdivision_type   = Улс
| subdivision_name   = {{Flag|Лихтенштайн}}
| subdivision_type1  = [[Сонгуулийн тойрог]]
| subdivision_type2  = [[:Ангилал:Лихтенштайны тосгон|Тосгон]]
| subdivision_type3  = 
| subdivision_type4  = 
| subdivision_name1  = [[Оберланд (сонгуулийн тойрог)|Оберланд]]
| subdivision_name2  = [[Эбенхольц]], [[Мюлехольц]]
| subdivision_name3  = 
| subdivision_name4  = 
| established_title  = &lt;!-- Settled --&gt;
| established_date   = 
| established_title2 = &lt;!-- Incorporated (town) --&gt;
| established_date2  = 
| established_title3 = &lt;!-- Incorporated (city) --&gt;
| established_date3  = 
| government_type    = 
| leader_party       = [[Дэвшилтэт Иргэдийн Нам|FBP]]
| leader_title       = Хотны дарга
| leader_name        = [[Флориан Майер]]
| unit_pref          = 
| area_footnotes     = 
| area_magnitude     = 
| area_total_km2     = 17.28
| area_total_sq_mi   = 
| area_land_km2      = 
| area_land_sq_mi    = 
| area_water_km2     = 
| area_water_sq_mi   = 
| area_water_percent = 
| area_urban_km2     = 
| area_urban_sq_mi   = 
| area_metro_km2     = 
| area_metro_sq_mi   = 
| elevation_footnotes = 
| elevation_m        = 455
| elevation_ft       = 
| population_total   = 5,696
| population_as_of   = 2019 оны 12 сарын 31
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;llv.li&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.llv.li/files/as/bevolkerungsstatistik-vorlaufige-ergebnisse-31-dezember-2019.pdf |title=Bevölkerungsstatistik: Vorläufige Ergebnisse 31. Dezember 2019 |website=Llv.li |access-date=2026-06-14 |archive-date=2022-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220121020912/https://www.llv.li/files/as/bevolkerungsstatistik-vorlaufige-ergebnisse-31-dezember-2019.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = auto
| population_density_sq_mi = 
| population_demonym = {{native name|de|Vaduzer}}
| population_note    = 
| postal_code_type   = [[Швейцар болон Лихтенштайн дахь шуудангийн код|Шуудангийн код]]
| postal_code        = 9490
| area_code          = 7001
| iso_code           = LI-11
| timezone           = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]]
| utc_offset         = +01:00
| timezone_DST       = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]]
| utc_offset_DST     = +02:00
| website            = [http://www.vaduz.li/en www.vaduz.li]
}}
[[File:Vaduz, Liechtenstein.JPG|thumb|Сансраас харагдах Вадуц]]
[[File:Vaduz, Liechtenstein. Schweize Gebirge im Hintergrund - panoramio.jpg|thumb|Вадуцын панорама үзэмж]]
'''Вадуц''' ({{lang-de|Vaduz}} дуудлага [{{IPA|faˈdʊt͡s}}]&lt;ref&gt;''Duden. Das Aussprachewörterbuch.'' 6., überarbeitete und aktualisierte Auflage, bearbeitet von Max Mangold. Dudenverlag, Mannheim/Leipzig/Wien/Zürich 2005 (Duden 6).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Bruno Boesch]] (Hrsg.): ''Die Aussprache des Hochdeutschen in der Schweiz. Eine Wegleitung. Im Auftrag der Schweizerischen Siebs-Kommission.'' Schweizer Spiegel, Zürich 1957, S.&amp;nbsp;39.&lt;/ref&gt; эсвэл [{{IPA|faˈduːt͡s}}], Лихтенштайн аялгаар {{IPA|[faˈdot͡s]}}&lt;ref name=&quot;namenbuch&quot;&gt;Hans Stricker, Toni Banzer, Herbert Hilbe: ''Liechtensteiner Namenbuch. Die Orts- und Flurnamen des Fürstentums Liechtenstein.'' Band 2: ''Die Namen der Gemeinden Triesenberg, Vaduz, Schaan.'' Hrsg. vom Historischen Verein für das Fürstentum Liechtenstein. Vaduz 1999, S.&amp;nbsp;430–435.&lt;/ref&gt;) — [[Лихтенштайн]]ы [[нийслэл]], 5229 [[хүн]]тэй [[хот]].&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-bevoelkerung/llv-as-bevoelkerung-bevoelkerungsstatistik_per_31_dezember.htm |wayback=20101113150537 |text=Bevölkerungsstatistik 31. Dezember 2012 |archiv-bot=2023-09-26 08:08:09 InternetArchiveBot }}.&lt;/ref&gt;

== Зургийн цомог ==
&lt;gallery perrow=&quot;3&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Liechtenstein asv2022-10 img22 Vaduz Schloss.jpg|Вадуц ордон
Landesmuseum Vaduz.jpg|[[Лихтенштайны Улсын Музей]]
Landtagsgebäude und Regierungsgebäude.jpg|Наад талд нь [[Төрийн ордон (Лихтенштайн)|Төрийн ордон]], цаад талд нь [[Ландтагийн барилга (Лихтенштайн)|Ландтагийн барилга]]
&lt;/gallery&gt;

== Уур амьсгал ==
{{Уур амьсгалын хүснэгт
|width = auto
|location = Вадуц, өндөр {{convert|457|m|ft|abbr=on}}, (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1973–одоо)
|metric first = Yes
|single line = Yes
| Jan high C = 5.0
| Feb high C = 6.8
| Mar high C = 11.8
| Apr high C = 16.0
| May high C = 20.1
| Jun high C = 23.2
| Jul high C = 24.9
| Aug high C = 24.3
| Sep high C = 20.0
| Oct high C = 15.7
| Nov high C = 9.5
| Dec high C = 5.5
| year high C = 15.2
| Jan mean C = 1.4
| Feb mean C = 2.7
| Mar mean C = 6.8
| Apr mean C = 10.7
| May mean C = 14.7
| Jun mean C = 17.9
| Jul mean C = 19.4
| Aug mean C = 19.1
| Sep mean C = 15.0
| Oct mean C = 11.1
| Nov mean C = 5.7
| Dec mean C = 2.2
| year mean C = 10.6
| Jan low C = -2.0
| Feb low C = -1.1
| Mar low C = 2.3
| Apr low C = 5.6
| May low C = 9.7
| Jun low C = 13.0
| Jul low C = 14.6
| Aug low C = 14.6
| Sep low C = 10.8
| Oct low C = 6.9
| Nov low C = 2.2
| Dec low C = -1.1
| year low C = 6.3
|Jan record high C = 20.0
|Feb record high C = 21.7
|Mar record high C = 24.6
|Apr record high C = 28.7
|May record high C = 33.2
|Jun record high C = 35.2
|Jul record high C = 35.8
|Aug record high C = 36.0
|Sep record high C = 33.0
|Oct record high C = 29.0
|Nov record high C = 23.6
|Dec record high C = 22.2
|Jan record low C = -20.3
|Feb record low C = -17.2
|Mar record low C = -12.9
|Apr record low C = -5.0
|May record low C = -1.0
|Jun record low C = 3.4
|Jul record low C = 5.0
|Aug record low C = 5.0
|Sep record low C = 0.0
|Oct record low C = -5.3
|Nov record low C = -11.2
|Dec record low C = -16.0
|precipitation colour = green
|Jan precipitation mm = 41.1
|Feb precipitation mm = 33.8
|Mar precipitation mm = 54.4
|Apr precipitation mm = 56.7
|May precipitation mm = 90.2
|Jun precipitation mm = 116.4
|Jul precipitation mm = 130.3
|Aug precipitation mm = 144.4
|Sep precipitation mm = 95.8
|Oct precipitation mm = 67.7
|Nov precipitation mm = 55.7
|Dec precipitation mm = 53.6
|year precipitation mm = 940.1
| Jan snow cm = 14.2
| Feb snow cm = 14.4
| Mar snow cm = 6.4
| Apr snow cm = 0.4
| May snow cm = 0
| Jun snow cm = 0
| Jul snow cm = 0
| Aug snow cm = 0
| Sep snow cm = 0
| Oct snow cm = 0
| Nov snow cm = 4.7
| Dec snow cm = 11.9
| year snow cm = 52.0
| unit precipitation days = 1 мм
| Jan precipitation days = 7.4
| Feb precipitation days = 6.6
| Mar precipitation days = 9.0
| Apr precipitation days = 8.9
| May precipitation days = 11.8
| Jun precipitation days = 12.9
| Jul precipitation days = 13.2
| Aug precipitation days = 13.3
| Sep precipitation days = 10.1
| Oct precipitation days = 8.7
| Nov precipitation days = 8.7
| Dec precipitation days = 8.7
| year precipitation days = 119.3
| unit snow days = 
| Jan snow days = 3.9
| Feb snow days = 3.9
| Mar snow days = 2.1
| Apr snow days = 0.2
| May snow days = 0.0
| Jun snow days = 0.0
| Jul snow days = 0.0
| Aug snow days = 0.0
| Sep snow days = 0.0
| Oct snow days = 0.0
| Nov snow days = 1.4
| Dec snow days = 3.3
| year snow days = 14.8
| Jan humidity = 75
| Feb humidity = 69
| Mar humidity = 66
| Apr humidity = 63
| May humidity = 67
| Jun humidity = 70
| Jul humidity = 71
| Aug humidity = 74
| Sep humidity = 76
| Oct humidity = 76
| Nov humidity = 77
| Dec humidity = 77
| year humidity = 72
|Jan sun = 71.9
|Feb sun = 91.6
|Mar sun = 130.6
|Apr sun = 156.4
|May sun = 168.2
|Jun sun = 181.0
|Jul sun = 197.0
|Aug sun = 182.8
|Sep sun = 147.0
|Oct sun = 114.3
|Nov sun = 67.5
|Dec sun = 55.3
|year sun = 1563.6
| Jan percentsun = 40
| Feb percentsun = 44
| Mar percentsun = 47
| Apr percentsun = 49
| May percentsun = 46
| Jun percentsun = 48
| Jul percentsun = 52
| Aug percentsun = 54
| Sep percentsun = 52
| Oct percentsun = 48
| Nov percentsun = 36
| Dec percentsun = 34
| year percentsun = 47
| source 1 = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа|NOAA]]&lt;ref name=NOAA1&gt;{{cite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20241213081557/https://www.ncei.noaa.gov/data/oceans/archive/arc0216/0253808/5.5/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Switzerland/CSV/Vaduz_06990.csv |archive-date=2024-12-13 |url=https://www.ncei.noaa.gov/data/oceans/archive/arc0216/0253808/5.5/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Switzerland/CSV/Vaduz_06990.csv |title=World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020 |work=World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020) |publisher=Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |access-date=2026-06-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=global-summary-of-the-day&amp;stations=06990099999&amp;startDate=1700-01-01&amp;endDate=2023-12-31&amp;dataTypes=MAX,MIN,PRCP |title=Global Surface Summary of the Day - GSOD |publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date=2026-06-14 }}&lt;/ref&gt;
|source 2 = [[MeteoSwiss]] (цас 1981–2010)&lt;ref name=MeteoSwiss&gt;{{cite web |url=https://www.meteoswiss.admin.ch/services-and-publications/applications/ext/climate-climsheet.html |title=Climate normals Vaduz (Reference period 1991−2020) |publisher=Швейцарын Холбооны Цаг Уур, Цаг Уур Судлалын Газар, MeteoSwiss |date=2022-01-13 |access-date=2026-06-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=MeteoSwiss1981&gt;{{cite web |url=https://www.meteoswiss.admin.ch/product/output/climate-data/climate-diagrams-normal-values-station-processing/VAD/climsheet_VAD_np8110_e.pdf |title=Climate normals Vaduz (Reference period 1981−2010) |publisher=Швейцарын Холбооны Цаг Уур, Цаг Уур Судлалын Газар, MeteoSwiss |date=2022-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220725001826/https://www.meteoswiss.admin.ch/product/output/climate-data/climate-diagrams-normal-values-station-processing/VAD/climsheet_VAD_np8110_e.pdf |access-date=2026-06-14 |archive-date=2022-07-25 }}&lt;/ref&gt;
}}

== Цахим холбоос ==
{{commonscat|Vaduz|Вадуцын зургийн цомог}}
* [https://www.vaduz.li/ Вадуцын цахим хуудас]
* [https://web.archive.org/web/20190403181112/https://www.fuerstenhaus.li/de/index.html Лихтенштайны Вангийн Ордны албан ёсны цахим хуудас]

==Лавлах бичиг==
{{лавлах холбоос}}

[[Ангилал:Вадуц| ]]
[[Ангилал:Лихтенштайны суурин]]
[[Ангилал:Европын нийслэл]]
[[Ангилал:Лихтенштайны коммун]]
[[Ангилал:Альпийн Райн мөрний суурин]]</text>
      <sha1>2m3to8s1xjuo267lvb0n6fy5b57jysj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вильнюс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40013</id>
    <revision>
      <id>858996</id>
      <parentid>858851</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T02:45:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>858996</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19245" sha1="tv7u6pwpmqk0wuyk3fm46eoapg2mft5" xml:space="preserve">{{short description|Литвын нийслэл ба хамгийн том хот}}
{{Инфобокс суурин
| name = Вильнюс
| native_name = Vilnius
| settlement_type = [[Нийслэл]]
| image_skyline = {{multiple images
| total_width = 280
| border = infobox| perrow = 1/2/2/2/2
| caption_align = center
| image_style = border:1;
| image1 = The White Bridge and Šnipiškės district in Vilnius in 2023 by Augustas Didžgalvis.jpg
| alt1 = Шнипишкес бизнес дүүрэг
| caption1 = [[Вильнюс төв бизнес дүүрэг]]
| image2 = Vilnius old town by Augustas Didzgalvis.jpg
| caption2 = [[Вильнюсийн хуучин хот]]
| image3 = Vilnius Cathedral Exterior 2, Vilnius, Lithuania - Diliff.jpg
| caption3 = [[Вильнюсийн цогчин дуган]]
| image4 = Gedimino pilis by Augustas Didzgalvis.jpg
| caption4 = [[Гедиминийн цамхаг]]
| image5 = Church of Saint Teresa and Gate of Dawn in Vilnius, Lithuania (June 14, 2015).jpg
| alt5 = Гэгээн Терезагийн сүм
| caption5 = [[Гэгээн Терезагийн сүм, Вильнюс|Гэгээн Терезагийн сүм]]
| image6 = Valdovu by Augustas Didzgalvis.jpg
| caption6 = [[Литвын Их Гүнгийн ордон]]
| image7 = Presidential Palace (9651323279).jpg
| caption7 = [[Ерөнхийлөгчийн ордон, Вильнюс|Ерөнхийлөгчийн ордон]]
}}
| image_flag = Flag of Vilnius.svg
| flag_link = Вильнюсийн далбаа
| image_shield = Grand Coat of arms of Vilnius.svg
| shield_link = Вильнюсийн сүлд
| image_blank_emblem = Logo of Vilnius.svg
| blank_emblem_type = [[Бренд тэмдэг]]
| nicknames = Умардын Иерусалим,&lt;ref&gt;{{cite web |title=Vilnius: In Search of the Jerusalem of Lithuania – Lithuanian Jewish Community |url=https://www.lzb.lt/en/2016/11/18/vilnius-in-search-of-the-jerusalem-of-lithuania/ |website=lzb.lt |access-date=2026-06-14 |date=2016-11-18|archive-url=https://archive.today/20240414170238/https://www.lzb.lt/en/2016/11/18/vilnius-in-search-of-the-jerusalem-of-lithuania/|archive-date=2024-04-14}}&lt;/ref&gt; Умардын Ром,&lt;ref&gt;16-р зуунаас өнөөг хүртэл Вильнюс дахь олон католик сүм хийд болон төвийн ерөнхий шашны уур амьсгалыг дурдах зорилгоор энэ хочийг өргөнөөр ашиглаж ирсэн. Энэ хочийг зөвхөн гадаадынхан төдийгүй нутгийн иргэд ч ашигладаг байсан. 19-р зууны Литвийн соёлын зүтгэлтэн [[Дионизас Пошка]] Вильнюсийг &quot;Умардын Ром&quot; гэж нэрлэсэн, учир нь түүний хэлснээр Вильнюс нь &quot;тэрс шашны хотоос Христийн шашны цайз болж хувирсан эртний шашны төв&quot; юм. Д. Пошза, ''Raštai'', Вильнюс, 1959, х. 67&lt;/ref&gt; Умардын Афин,&lt;ref&gt;Соёлын сонин, [http://www.satenai. Энэ нь 1990 оноос хойш Вильнюс хотод хэвлэгдсэн ба &quot;Šiaurės Atėnai&quot; (Умардын Афин) гэж нэрлэсэн]{{Dead link|date=Наймдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ба 19-р зууны эхний хагас, 20-р зууны эхний хагаст өргөн хэрэглэгддэг байсан Вильнюсийн хочны нэгээс иш татсан, хэвчлэн Вильнюсийн их сургуультай холбоотой. Дайны хоорондох хугацаанд Вильнюс хотод хэвлэгдсэн Польшийн шинжлэх ухааны сониныг мөн &quot;Atheneum Wileńskie&quot; гэж нэрлэжээ.&lt;/ref&gt; Шинэ Вавилон,&lt;ref&gt;Ялангуяа 16-17-р зууны үед Вильнюсийг &quot;Шинэ Вавилон&quot; гэж нэрлэдэг байсан, учир нь тэнд олон хэлээр ярьдаг, түүнчлэн олон шашин шүтдэг (христийн янз бүрийн урсгалууд, мөн еврейчүүд, мусульман татарууд) байсан. E.g.: S. Bodniak, &quot;Polska w relacji włoskiej z roku 1604&quot;, Pamiętnik biblioteki kórnickiej, 2, (Kórnik, 1930), p. 37.&lt;/ref&gt; [[Палемончууд|Палемоны]] хот,&lt;ref&gt;Энэ хоч нь [[Литвын язгууртнууд]], Вильнюс хотын иргэд, яруу найрагчдын дунд, ялангуяа Барокко үед маш их алдартай байсан. Тухайн үеийн олон яруу найрагчид, түүний дотор [[Мацей Казимеж Сарбиевский]] Вильнюсийг &quot;Палемоны нийслэл&quot; эсвэл &quot;Палемоны хот&quot; гэж нэрлэжээ. Živilė Nedzinskaitė, Vilnius XVII–XVIII a. LDK lotyniškojoje poezijoje, Acta Academiae Artium Vilnensis, Вильнюс, 2010, х. 16; Eugenija Ulčinaitė, Motiejus Kazimieras Sarbievijus: Antikos ir krikščionybės sintezė; Vilniaus pasveikinimas, Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas, Вильнюс, 2001, х. 47, 59, 61, 63; г.м&lt;/ref&gt;
| motto = ''Unitas, Justitia, Spes''&lt;br /&gt;([[Латин хэл|Латин]]: Эв нэгдэл, Шударга ёс, Итгэл найдвар)
| image_map = {{Maplink|frame=yes|frame-align=center|plain=y|frame-width=255|frame-height=255|zoom=9|frame-lat=54.690|frame-long=25.280|type=shape-inverse|stroke-width=1|stroke-color=#333333|id=Q923117|title=Vilnius}}
| map_caption = Вильнюсийн интерактив газрын зураг
| pushpin_map = Литва#Балтын орнууд#Европ
| pushpin_map_caption = Литва дахь байршил##Балт дахь байршил##Европ дахь байршил
| pushpin_relief = 1
| coordinates = {{coord|54|41|14|N|25|16|48|E|region:LT_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type = Улс
| subdivision_name = {{flag|Литва}}
| subdivision_type1 = [[Литвын бүс нутгууд|Угсаатны&amp;nbsp;бүс нутаг]]
| subdivision_name1 = 
| subdivision_type2 = [[Литвын хошууд|Хошуу]]
| subdivision_name2 = [[Вильнюс хошуу]]
| subdivision_type3 = [[Литвын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]]
| subdivision_name3 = [[Вильнюс хотын захиргаа]]
| established_title = Анх дурдагдсан
| established_date = 1323
| established_title2 = [[Магдебургийн эрх|Хотын эрх]] олгогдсон
| established_date2 = 1387
| government_type = [[Хотын дарга–зөвлөлийн засгийн газар]]
| governing_body= [[Вильнюс хотын зөвлөл]]
| leader_title = Хотын дарга
| leader_name = [[Валдас Бенкунскас]]
| leader_party = 
| area_total_km2 = 401
| area_urban_km2 = 350
| area_metro_km2 = 9730
| elevation_m = 112
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;pop.lt&quot; /&gt;
| population_total = 617,984
| population_rank = (ЕХ-д 35-д)
| population_urban = 767,907&lt;ref name=&quot;FUA,Euro&quot;&gt;{{Cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/URB_LPOP1/default/table?lang=en&amp;category=urb.urb_luz|title=Евростат|website=eurostat.ec.europa.eu}}&lt;/ref&gt;
| population_metro = 888,043&lt;ref&gt;[[Вильнюс хошуу]]тай&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pop.lt&quot; /&gt;
| population_as_of = 2026 оны 1 сарын 1
| population_density_km2 = 1515
| population_density_urban_km2 = 1390
| population_density_metro_km2 = 90
| population_demonym = {{lang|mn|Вильнюсчууд}} ([[Монгол хэл|Монгол]])&lt;br /&gt;{{lang|lt|vilniečiai}} ([[Литва хэл|Литва]])
| demographics_type2 = ДНБ {{Nobold|(Нэрлэсэн)}}
| demographics2_footnotes = &lt;ref name=&quot;GDP&quot;&gt;{{cite web|title=Gross domestic product by region in 2024 M.|url=https://osp.stat.gov.lt/informaciniai-pranesimai?articleId=14388593|website=osp.stat.gov.lt}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title1 = Бөөгнөрөл
| demographics2_info1 = €{{FXConvert|EUR|36.2|b|lk=on}}
| demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох
| demographics2_info2 = €{{FXConvert|EUR|41500|lk=on}} 
| blank3_name = [[Хотын төсөв]]
| blank3_info = €1.7 тэрбум (2026)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Patvirtintas 1,75 mlrd. eurų Vilniaus biudžetas – didžiausias dėmesys švietimui, judumui ir aplinkai |url=https://vilnius.lt/naujienos/patvirtintas-175-mlrd-euru-vilniaus-biudzetas-didziausias-demesys-svietimui-judumui-ir-aplinkai|website=vilnius.lt |language=lt-LT}}&lt;/ref&gt;
| blank4_name = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2021)
| blank4_info = 0.918&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Sub-national HDI |title=Area Database – Global Data Lab |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/LTU/?levels=1+4&amp;years=2021&amp;interpolation=0&amp;extrapolation=0 |website=hdi.globaldatalab.org}}&lt;/ref&gt; – &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;маш өндөр&lt;/span&gt;
| timezone = [[Дорнод Европын Цаг|ДЕЦ]]
| utc_offset = +2
| timezone_DST = [[Дорнод Европын Зуны Цаг|ДЕЗЦ]]
| utc_offset_DST = +3
| postal_code_type = Шуудангийн код
| postal_code = 01001–14191
| area_code = (+370) 5
| website = {{URL|vilnius.lt}}
| blank1_name_sec1 = Олон улсын нисэх буудал
| blank1_info_sec1 = [[Вильнюс нисэх буудал|Вильнюс Чюрлёнис]] ([[International Air Transport Association airport code|VNO]])
| blank_name_sec2 = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]]
| blank_info_sec2 = [[Эх газрын чийглэг уур амьсгал|Dfb]]
| footnotes = {{designation list
 | embed = yes
 | designation1 = WHS
 | designation1_offname = [[Вильнюсийн хуучин хот|Вильнюс хотын түүхэн төв]]
 | designation1_date = 1994 &lt;small&gt;(18-р [[Дэлхийн өвийн хороо|чуулган]])&lt;/small&gt;
 | designation1_number = &lt;ref&gt;{{cite web |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/list/541 |title=Vilnius Historic Centre |access-date=2022-01-01}}&lt;/ref&gt;
 | designation1_criteria = ii, iv
 | designation1_type = Соёлын
 | designation1_free1name = ЮНЕСКО-гийн бүс
 | designation1_free1value = [[Европ дахь Дэлхийн өвийн жагсаалт|Европ]]
 }}
}}

'''Вильнюс''' (лит. Vilnius [{{IPA|ˈvʲɪlʲɲʊs}}] {{Audio|Lt-Vilnius.oga|сонсох}}, 1918 он хүртэл ''Вильна'', 1919—1939 онуудад''Вильно'', польшоор. ''Wilno'') — Бүгд Найрамдах [[Литва]] Улсын нийслэл. 

Хүн ам — 581 475 хүн (2023 он), нийт улсын хүн амын 22% юм. Үүнээс 67,1% литвачууд, 15,4% польшууд, 9,7% оросууд, 2,7% беларусь (2021 он) байв. 

1323 онд Литвын Их ван Гедимин ([[Латин хэл|латин]]: ''Gedeminne'', ''Gedeminnus''; 1275 –1341) латин хэлээр илгээсэн захидалдаа Вильнаг нийслэл хот гэж анх дурдсан байдаг боловч үүнээс өмнө байгуулагдсан гэдэг. Олон зууны турш Литвын Их Гүнт улсын гол хот, 1569 оноос хойш Польш-Литвын хамтын нөхөрлөлийн хамгийн том хотуудын нэг байв. 1795 онд Польш-Литвын хамтын нөхөрлөл гурав дахь удаа хуваагдсаны дараа Оросын нэг хэсэг болсон бөгөөд 1918 он хүртэл Вильна гэж нэрлэгддэг байв. 1922-1939 онд Вилна нэрээр Польшийн нэг хэсэг байв. 1939 оноос хойш Вильнюс нэрээр Бүгд Найрамдах Литва Улсын, дараа нь 1940 оны 8-р сарын 3-нд ЗХУ Литва улсыг өөртөө нэгтгэхэд тус хот нийслэл нь болсон.

1990 оны 3-р сарын 11-нд Вильнюс хотод Литвын ЗСБНХУ-ын Дээд зөвлөл Литвын улсын тусгаар тогтнолыг сэргээж буй тухай шийдвэрийг батлаж Бүгд Найрамдах Литва улсын нийслэл хот болсон байна.

== Уур амьсгал == 
{{Уур амьсгалын хүснэгт
| location = Вильнюс (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1777–одоо)
| collapsed =
| metric first = Y
| single line = Y
| Jan record high C = 12.3
| Feb record high C = 14.4
| Mar record high C = 24.7
| Apr record high C = 29.0
| May record high C = 31.8
| Jun record high C = 34.2
| Jul record high C = 36.4
| Aug record high C = 34.9
| Sep record high C = 33.1
| Oct record high C = 24.5
| Nov record high C = 15.5
| Dec record high C = 10.5
| year record high C = 36.4
| Jan high C = −1.5
| Feb high C = −0.4
| Mar high C = 4.5
| Apr high C = 12.7
| May high C = 18.5
| Jun high C = 21.8
| Jul high C = 23.8
| Aug high C = 23.1
| Sep high C = 17.4
| Oct high C = 10.3
| Nov high C = 3.9
| Dec high C = −0.1
| year high C = 11.2
| Jan mean C = −3.7
| Feb mean C = −3.1
| Mar mean C = 0.7
| Apr mean C = 7.4
| May mean C = 12.9
| Jun mean C = 16.3
| Jul mean C = 18.5
| Aug mean C = 17.6
| Sep mean C = 12.6
| Oct mean C = 6.8
| Nov mean C = 1.9
| Dec mean C = −2.0
| year mean C = 7.2
| Jan low C = −6.0
| Feb low C = −5.6
| Mar low C = −2.7
| Apr low C = 2.6
| May low C = 7.5
| Jun low C = 11.2
| Jul low C = 13.6
| Aug low C = 12.7
| Sep low C = 8.5
| Oct low C = 3.8
| Nov low C = -0.1
| Dec low C = −4.1
| year low C = 3.5
| Jan record low C = −37.2
| Feb record low C = −35.8
| Mar record low C = −29.6
| Apr record low C = −14.4
| May record low C = −4.4
| Jun record low C = 0.1
| Jul record low C = 3.5
| Aug record low C = 1.0
| Sep record low C = −4.8
| Oct record low C = −14.4
| Nov record low C = −22.8
| Dec record low C = −30.5
| year record low C = −37.2
| Jan avg record high C = 4.9
| Feb avg record high C = 5.7
| Mar avg record high C = 13.1
| Apr avg record high C = 22.4
| May avg record high C = 26.7
| Jun avg record high C = 28.8
| Jul avg record high C = 30.8
| Aug avg record high C = 30.3
| Sep avg record high C = 25.4
| Oct avg record high C = 18.3
| Nov avg record high C = 11.1
| Dec avg record high C = 6.1
|year avg record high C = 32.1
| Jan avg record low C = -19.3
| Feb avg record low C = -17.5
| Mar avg record low C = -10.8
| Apr avg record low C = -4.2
| May avg record low C = 0.1
| Jun avg record low C = 4.9
| Jul avg record low C = 8.1
| Aug avg record low C = 6.8
| Sep avg record low C = 1.1
| Oct avg record low C = -3.8
| Nov avg record low C = -8.7
| Dec avg record low C = -14.1
|year avg record low C = -22.0
| precipitation colour = green
| Jan precipitation mm = 48
| Feb precipitation mm = 42
| Mar precipitation mm = 41
| Apr precipitation mm = 43
| May precipitation mm = 56
| Jun precipitation mm = 65
| Jul precipitation mm = 92
| Aug precipitation mm = 76
| Sep precipitation mm = 57
| Oct precipitation mm = 60
| Nov precipitation mm = 47
| Dec precipitation mm = 51
| year precipitation mm = 678
| Jan precipitation days = 21.7
| Feb precipitation days = 18.4
| Mar precipitation days = 17.5
| Apr precipitation days = 10.2
| May precipitation days = 12.4
| Jun precipitation days = 11.7
| Jul precipitation days = 11.4
| Aug precipitation days = 10.5
| Sep precipitation days = 9.7
| Oct precipitation days = 13.5
| Nov precipitation days = 16.7
| Dec precipitation days = 21.2
| year precipitation days = 174.9
| Jan humidity = 88
| Feb humidity = 85
| Mar humidity = 76
| Apr humidity = 67
| May humidity = 67
| Jun humidity = 70
| Jul humidity = 73
| Aug humidity = 73
| Sep humidity = 79
| Oct humidity = 85
| Nov humidity = 90
| Dec humidity = 90
| year humidity = 79
| Jan sun = 35.1
| Feb sun = 56.4
| Mar sun = 131.9
| Apr sun = 194.6
| May sun = 260.7
| Jun sun = 263.3
| Jul sun = 262.9
| Aug sun = 245.7
| Sep sun = 168.1
| Oct sun = 95.1
| Nov sun = 31.0
| Dec sun = 24.6
| year sun = 1769.4
| Jan uv =0
| Feb uv =1
| Mar uv =2
| Apr uv =3
| May uv =5
| Jun uv =6
| Jul uv =6
| Aug uv =5
| Sep uv =3
| Oct uv =2
| Nov uv =1
| Dec uv =0
| Jan dew point C = -5
| Feb dew point C = -5
| Mar dew point C = -3
| Apr dew point C = 1
| May dew point C = 6
| Jun dew point C = 10
| Jul dew point C = 13
| Aug dew point C = 12
| Sep dew point C = 9
| Oct dew point C = 4
| Nov dew point C = 0
| Dec dew point C = -3
|source 1 = Литвийн Ус Цаг Уурын Алба,&lt;ref&gt;{{cite web |title=Klimato duomenys 1991-2020|url=https://www.meteo.lt/klimatas/lietuvos-klimatas/klimato-duomenys/ |website=Lietuvos hidrometeorologijos tarnyba |language=lt}}&lt;/ref&gt; [[Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага|WMO]] (дундаж макс, мин),&lt;ref name = WMO&gt;{{cite web |url=http://worldweather.wmo.int/105/c00204.htm |title=World Weather Information Service – Vilnius |publisher=World Meteorological Organization |access-date=2026-06-14 |archive-date=2019-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191223070503/https://worldweather.wmo.int/105/c00204.htm |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; NOAA (туйлшрал)&lt;ref name = NOAA&gt;{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/LU/26730.TXT |title=Vilnius Climate Normals 1961–1990 |publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |access-date=2026-06-14 |archive-date=2022-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220318044606/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/LU/26730.TXT |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| source 2 = Météo Climat (хур тунадастай өдөр),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/listenormale-1991-2020-1-p130.php# |title=Météo Climat 1991–2020 averages for Lithuania |publisher=Météo Climat |access-date=2026-06-14}}&lt;/ref&gt; Time and Date (шүүдрийн цэг, 1985–2015)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.timeanddate.com/weather/lithuania/vilnius/climate |title=Climate &amp; Weather Averages in Vilnius |publisher=Time and Date |access-date=2026-06-14}}&lt;/ref&gt; ба Weather Atlas&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/lithuania/vilnius-climate |title=Vilnius, Lithuania – Detailed climate information and monthly weather forecast |publisher=Yu Media Group |website=Weather Atlas |access-date=2026-06-14}}&lt;/ref&gt;
| date = 2017
}}

== Цахим холбоос ==
{{Commons|Vilnius|Вильнюс}}
* [http://www.vilnius.lt/  Хотын албан ёсны цахим хуудас]

==Лавлах бичиг==
{{лавлах холбоос}}

[[Ангилал:Вильнюс| ]]
[[Ангилал:Европын нийслэл]]
[[Ангилал:Литвын хот]]
[[Ангилал:Нерис голын суурин]]
[[Ангилал:Литвын их сургуулийн хот]]
[[Ангилал:Вильнюс дүүргийн суурин]]</text>
      <sha1>tv7u6pwpmqk0wuyk3fm46eoapg2mft5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>858997</id>
      <parentid>858996</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T02:45:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>858997</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19246" sha1="n84hvcofxi2s6kxkqjwx7rspycljgir" xml:space="preserve">{{short description|Литвын нийслэл ба хамгийн том хот}}
{{Инфобокс суурин
| name = Вильнюс
| native_name = Vilnius
| settlement_type = [[Нийслэл]]
| image_skyline = {{multiple images
| total_width = 280
| border = infobox| perrow = 1/2/2/2/2
| caption_align = center
| image_style = border:1;
| image1 = The White Bridge and Šnipiškės district in Vilnius in 2023 by Augustas Didžgalvis.jpg
| alt1 = Шнипишкес бизнес дүүрэг
| caption1 = [[Вильнюс төв бизнес дүүрэг]]
| image2 = Vilnius old town by Augustas Didzgalvis.jpg
| caption2 = [[Вильнюсийн хуучин хот]]
| image3 = Vilnius Cathedral Exterior 2, Vilnius, Lithuania - Diliff.jpg
| caption3 = [[Вильнюсийн цогчин дуган]]
| image4 = Gedimino pilis by Augustas Didzgalvis.jpg
| caption4 = [[Гедиминийн цамхаг]]
| image5 = Church of Saint Teresa and Gate of Dawn in Vilnius, Lithuania (June 14, 2015).jpg
| alt5 = Гэгээн Терезагийн сүм
| caption5 = [[Гэгээн Терезагийн сүм, Вильнюс|Гэгээн Терезагийн сүм]]
| image6 = Valdovu by Augustas Didzgalvis.jpg
| caption6 = [[Литвын Их Гүнгийн ордон]]
| image7 = Presidential Palace (9651323279).jpg
| caption7 = [[Ерөнхийлөгчийн ордон, Вильнюс|Ерөнхийлөгчийн ордон]]
}}
| image_flag = Flag of Vilnius.svg
| flag_link = Вильнюсийн далбаа
| image_shield = Grand Coat of arms of Vilnius.svg
| shield_link = Вильнюсийн сүлд
| image_blank_emblem = Logo of Vilnius.svg
| blank_emblem_type = [[Бренд тэмдэг]]
| nicknames = Умардын Иерусалим,&lt;ref&gt;{{cite web |title=Vilnius: In Search of the Jerusalem of Lithuania – Lithuanian Jewish Community |url=https://www.lzb.lt/en/2016/11/18/vilnius-in-search-of-the-jerusalem-of-lithuania/ |website=lzb.lt |access-date=2026-06-14 |date=2016-11-18|archive-url=https://archive.today/20240414170238/https://www.lzb.lt/en/2016/11/18/vilnius-in-search-of-the-jerusalem-of-lithuania/|archive-date=2024-04-14}}&lt;/ref&gt; Умардын Ром,&lt;ref&gt;16-р зуунаас өнөөг хүртэл Вильнюс дахь олон католик сүм хийд болон төвийн ерөнхий шашны уур амьсгалыг дурдах зорилгоор энэ хочийг өргөнөөр ашиглаж ирсэн. Энэ хочийг зөвхөн гадаадынхан төдийгүй нутгийн иргэд ч ашигладаг байсан. 19-р зууны Литвийн соёлын зүтгэлтэн [[Дионизас Пошка]] Вильнюсийг &quot;Умардын Ром&quot; гэж нэрлэсэн, учир нь түүний хэлснээр Вильнюс нь &quot;тэрс шашны хотоос Христийн шашны цайз болж хувирсан эртний шашны төв&quot; юм. Д. Пошза, ''Raštai'', Вильнюс, 1959, х. 67&lt;/ref&gt; Умардын Афин,&lt;ref&gt;Соёлын сонин, [http://www.satenai. Энэ нь 1990 оноос хойш Вильнюс хотод хэвлэгдсэн ба &quot;Šiaurės Atėnai&quot; (Умардын Афин) гэж нэрлэсэн]{{Dead link|date=Наймдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ба 19-р зууны эхний хагас, 20-р зууны эхний хагаст өргөн хэрэглэгддэг байсан Вильнюсийн хочны нэгээс иш татсан, хэвчлэн Вильнюсийн их сургуультай холбоотой. Дайны хоорондох хугацаанд Вильнюс хотод хэвлэгдсэн Польшийн шинжлэх ухааны сониныг мөн &quot;Atheneum Wileńskie&quot; гэж нэрлэжээ.&lt;/ref&gt; Шинэ Вавилон,&lt;ref&gt;Ялангуяа 16-17-р зууны үед Вильнюсийг &quot;Шинэ Вавилон&quot; гэж нэрлэдэг байсан, учир нь тэнд олон хэлээр ярьдаг, түүнчлэн олон шашин шүтдэг (христийн янз бүрийн урсгалууд, мөн еврейчүүд, мусульман татарууд) байсан. E.g.: S. Bodniak, &quot;Polska w relacji włoskiej z roku 1604&quot;, Pamiętnik biblioteki kórnickiej, 2, (Kórnik, 1930), p. 37.&lt;/ref&gt; [[Палемончууд|Палемоны]] хот,&lt;ref&gt;Энэ хоч нь [[Литвын язгууртнууд]], Вильнюс хотын иргэд, яруу найрагчдын дунд, ялангуяа Барокко үед маш их алдартай байсан. Тухайн үеийн олон яруу найрагчид, түүний дотор [[Мацей Казимеж Сарбиевский]] Вильнюсийг &quot;Палемоны нийслэл&quot; эсвэл &quot;Палемоны хот&quot; гэж нэрлэжээ. Živilė Nedzinskaitė, Vilnius XVII–XVIII a. LDK lotyniškojoje poezijoje, Acta Academiae Artium Vilnensis, Вильнюс, 2010, х. 16; Eugenija Ulčinaitė, Motiejus Kazimieras Sarbievijus: Antikos ir krikščionybės sintezė; Vilniaus pasveikinimas, Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas, Вильнюс, 2001, х. 47, 59, 61, 63; г.м&lt;/ref&gt;
| motto = ''Unitas, Justitia, Spes''&lt;br /&gt;([[Латин хэл|Латин]]: Эв нэгдэл, Шударга ёс, Итгэл найдвар)
| image_map = {{Maplink|frame=yes|frame-align=center|plain=y|frame-width=255|frame-height=255|zoom=9|frame-lat=54.690|frame-long=25.280|type=shape-inverse|stroke-width=1|stroke-color=#333333|id=Q923117|title=Vilnius}}
| map_caption = Вильнюсийн интерактив газрын зураг
| pushpin_map = Литва#Балтын орнууд#Европ
| pushpin_map_caption = Литва дахь байршил##Балт дахь байршил##Европ дахь байршил
| pushpin_relief = 1
| coordinates = {{coord|54|41|14|N|25|16|48|E|region:LT_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type = Улс
| subdivision_name = {{flag|Литва}}
| subdivision_type1 = [[Литвын бүс нутгууд|Угсаатны&amp;nbsp;бүс нутаг]]
| subdivision_name1 = 
| subdivision_type2 = [[Литвын хошууд|Хошуу]]
| subdivision_name2 = [[Вильнюс хошуу]]
| subdivision_type3 = [[Литвын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]]
| subdivision_name3 = [[Вильнюс хотын захиргаа]]
| established_title = Анх дурдагдсан
| established_date = 1323
| established_title2 = [[Магдебургийн эрх|Хотын эрх]] олгогдсон
| established_date2 = 1387
| government_type = [[Хотын дарга–зөвлөлийн засгийн газар]]
| governing_body= [[Вильнюс хотын зөвлөл]]
| leader_title = Хотын дарга
| leader_name = [[Валдас Бенкунскас]]
| leader_party = 
| area_total_km2 = 401
| area_urban_km2 = 350
| area_metro_km2 = 9730
| elevation_m = 112
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;pop.lt&quot; /&gt;
| population_total = 617,984
| population_rank = (ЕХ-д 35-д)
| population_urban = 767,907&lt;ref name=&quot;FUA,Euro&quot;&gt;{{Cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/URB_LPOP1/default/table?lang=en&amp;category=urb.urb_luz|title=Евростат|website=eurostat.ec.europa.eu}}&lt;/ref&gt;
| population_metro = 888,043&lt;ref&gt;[[Вильнюс хошуу]]тай&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pop.lt&quot; /&gt;
| population_as_of = 2026 оны 1 сарын 1
| population_density_km2 = 1515
| population_density_urban_km2 = 1390
| population_density_metro_km2 = 90
| population_demonym = {{lang|mn|Вильнюсчууд}} ([[Монгол хэл|Монгол]])&lt;br /&gt;{{lang|lt|vilniečiai}} ([[Литва хэл|Литва]])
| demographics_type2 = ДНБ {{Nobold|(Нэрлэсэн)}}
| demographics2_footnotes = &lt;ref name=&quot;GDP&quot;&gt;{{cite web|title=Gross domestic product by region in 2024 M.|url=https://osp.stat.gov.lt/informaciniai-pranesimai?articleId=14388593|website=osp.stat.gov.lt}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title1 = Бөөгнөрөл
| demographics2_info1 = €{{FXConvert|EUR|36.2|b|lk=on}}
| demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох
| demographics2_info2 = €{{FXConvert|EUR|41500|lk=on}} 
| blank3_name = [[Хотын төсөв]]
| blank3_info = €1.7 тэрбум (2026)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Patvirtintas 1,75 mlrd. eurų Vilniaus biudžetas – didžiausias dėmesys švietimui, judumui ir aplinkai |url=https://vilnius.lt/naujienos/patvirtintas-175-mlrd-euru-vilniaus-biudzetas-didziausias-demesys-svietimui-judumui-ir-aplinkai|website=vilnius.lt |language=lt-LT}}&lt;/ref&gt;
| blank4_name = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2021)
| blank4_info = 0.918&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Sub-national HDI |title=Area Database – Global Data Lab |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/LTU/?levels=1+4&amp;years=2021&amp;interpolation=0&amp;extrapolation=0 |website=hdi.globaldatalab.org}}&lt;/ref&gt; – &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;маш өндөр&lt;/span&gt;
| timezone = [[Дорнод Европын Цаг|ДЕЦ]]
| utc_offset = +2
| timezone_DST = [[Дорнод Европын Зуны Цаг|ДЕЗЦ]]
| utc_offset_DST = +3
| postal_code_type = Шуудангийн код
| postal_code = 01001–14191
| area_code = (+370) 5
| website = {{URL|vilnius.lt}}
| blank1_name_sec1 = Олон улсын нисэх буудал
| blank1_info_sec1 = [[Вильнюс нисэх буудал|Вильнюс Чюрлёнис]] ([[International Air Transport Association airport code|VNO]])
| blank_name_sec2 = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]]
| blank_info_sec2 = [[Эх газрын чийглэг уур амьсгал|Dfb]]
| footnotes = {{designation list
 | embed = yes
 | designation1 = WHS
 | designation1_offname = [[Вильнюсийн хуучин хот|Вильнюс хотын түүхэн төв]]
 | designation1_date = 1994 &lt;small&gt;(18-р [[Дэлхийн өвийн хороо|чуулган]])&lt;/small&gt;
 | designation1_number = &lt;ref&gt;{{cite web |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/list/541 |title=Vilnius Historic Centre |access-date=2022-01-01}}&lt;/ref&gt;
 | designation1_criteria = ii, iv
 | designation1_type = Соёлын
 | designation1_free1name = ЮНЕСКО-гийн бүс
 | designation1_free1value = [[Европ дахь Дэлхийн өвийн жагсаалт|Европ]]
 }}
}}

'''Вильнюс''' (лит. Vilnius [{{IPA|ˈvʲɪlʲɲʊs}}] {{Audio|Lt-Vilnius.oga|сонсох}}, 1918 он хүртэл ''Вильна'', 1919—1939 онуудад ''Вильно'', польшоор. ''Wilno'') — Бүгд Найрамдах [[Литва]] Улсын нийслэл. 

Хүн ам — 581 475 хүн (2023 он), нийт улсын хүн амын 22% юм. Үүнээс 67,1% литвачууд, 15,4% польшууд, 9,7% оросууд, 2,7% беларусь (2021 он) байв. 

1323 онд Литвын Их ван Гедимин ([[Латин хэл|латин]]: ''Gedeminne'', ''Gedeminnus''; 1275 –1341) латин хэлээр илгээсэн захидалдаа Вильнаг нийслэл хот гэж анх дурдсан байдаг боловч үүнээс өмнө байгуулагдсан гэдэг. Олон зууны турш Литвын Их Гүнт улсын гол хот, 1569 оноос хойш Польш-Литвын хамтын нөхөрлөлийн хамгийн том хотуудын нэг байв. 1795 онд Польш-Литвын хамтын нөхөрлөл гурав дахь удаа хуваагдсаны дараа Оросын нэг хэсэг болсон бөгөөд 1918 он хүртэл Вильна гэж нэрлэгддэг байв. 1922-1939 онд Вилна нэрээр Польшийн нэг хэсэг байв. 1939 оноос хойш Вильнюс нэрээр Бүгд Найрамдах Литва Улсын, дараа нь 1940 оны 8-р сарын 3-нд ЗХУ Литва улсыг өөртөө нэгтгэхэд тус хот нийслэл нь болсон.

1990 оны 3-р сарын 11-нд Вильнюс хотод Литвын ЗСБНХУ-ын Дээд зөвлөл Литвын улсын тусгаар тогтнолыг сэргээж буй тухай шийдвэрийг батлаж Бүгд Найрамдах Литва улсын нийслэл хот болсон байна.

== Уур амьсгал == 
{{Уур амьсгалын хүснэгт
| location = Вильнюс (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1777–одоо)
| collapsed =
| metric first = Y
| single line = Y
| Jan record high C = 12.3
| Feb record high C = 14.4
| Mar record high C = 24.7
| Apr record high C = 29.0
| May record high C = 31.8
| Jun record high C = 34.2
| Jul record high C = 36.4
| Aug record high C = 34.9
| Sep record high C = 33.1
| Oct record high C = 24.5
| Nov record high C = 15.5
| Dec record high C = 10.5
| year record high C = 36.4
| Jan high C = −1.5
| Feb high C = −0.4
| Mar high C = 4.5
| Apr high C = 12.7
| May high C = 18.5
| Jun high C = 21.8
| Jul high C = 23.8
| Aug high C = 23.1
| Sep high C = 17.4
| Oct high C = 10.3
| Nov high C = 3.9
| Dec high C = −0.1
| year high C = 11.2
| Jan mean C = −3.7
| Feb mean C = −3.1
| Mar mean C = 0.7
| Apr mean C = 7.4
| May mean C = 12.9
| Jun mean C = 16.3
| Jul mean C = 18.5
| Aug mean C = 17.6
| Sep mean C = 12.6
| Oct mean C = 6.8
| Nov mean C = 1.9
| Dec mean C = −2.0
| year mean C = 7.2
| Jan low C = −6.0
| Feb low C = −5.6
| Mar low C = −2.7
| Apr low C = 2.6
| May low C = 7.5
| Jun low C = 11.2
| Jul low C = 13.6
| Aug low C = 12.7
| Sep low C = 8.5
| Oct low C = 3.8
| Nov low C = -0.1
| Dec low C = −4.1
| year low C = 3.5
| Jan record low C = −37.2
| Feb record low C = −35.8
| Mar record low C = −29.6
| Apr record low C = −14.4
| May record low C = −4.4
| Jun record low C = 0.1
| Jul record low C = 3.5
| Aug record low C = 1.0
| Sep record low C = −4.8
| Oct record low C = −14.4
| Nov record low C = −22.8
| Dec record low C = −30.5
| year record low C = −37.2
| Jan avg record high C = 4.9
| Feb avg record high C = 5.7
| Mar avg record high C = 13.1
| Apr avg record high C = 22.4
| May avg record high C = 26.7
| Jun avg record high C = 28.8
| Jul avg record high C = 30.8
| Aug avg record high C = 30.3
| Sep avg record high C = 25.4
| Oct avg record high C = 18.3
| Nov avg record high C = 11.1
| Dec avg record high C = 6.1
|year avg record high C = 32.1
| Jan avg record low C = -19.3
| Feb avg record low C = -17.5
| Mar avg record low C = -10.8
| Apr avg record low C = -4.2
| May avg record low C = 0.1
| Jun avg record low C = 4.9
| Jul avg record low C = 8.1
| Aug avg record low C = 6.8
| Sep avg record low C = 1.1
| Oct avg record low C = -3.8
| Nov avg record low C = -8.7
| Dec avg record low C = -14.1
|year avg record low C = -22.0
| precipitation colour = green
| Jan precipitation mm = 48
| Feb precipitation mm = 42
| Mar precipitation mm = 41
| Apr precipitation mm = 43
| May precipitation mm = 56
| Jun precipitation mm = 65
| Jul precipitation mm = 92
| Aug precipitation mm = 76
| Sep precipitation mm = 57
| Oct precipitation mm = 60
| Nov precipitation mm = 47
| Dec precipitation mm = 51
| year precipitation mm = 678
| Jan precipitation days = 21.7
| Feb precipitation days = 18.4
| Mar precipitation days = 17.5
| Apr precipitation days = 10.2
| May precipitation days = 12.4
| Jun precipitation days = 11.7
| Jul precipitation days = 11.4
| Aug precipitation days = 10.5
| Sep precipitation days = 9.7
| Oct precipitation days = 13.5
| Nov precipitation days = 16.7
| Dec precipitation days = 21.2
| year precipitation days = 174.9
| Jan humidity = 88
| Feb humidity = 85
| Mar humidity = 76
| Apr humidity = 67
| May humidity = 67
| Jun humidity = 70
| Jul humidity = 73
| Aug humidity = 73
| Sep humidity = 79
| Oct humidity = 85
| Nov humidity = 90
| Dec humidity = 90
| year humidity = 79
| Jan sun = 35.1
| Feb sun = 56.4
| Mar sun = 131.9
| Apr sun = 194.6
| May sun = 260.7
| Jun sun = 263.3
| Jul sun = 262.9
| Aug sun = 245.7
| Sep sun = 168.1
| Oct sun = 95.1
| Nov sun = 31.0
| Dec sun = 24.6
| year sun = 1769.4
| Jan uv =0
| Feb uv =1
| Mar uv =2
| Apr uv =3
| May uv =5
| Jun uv =6
| Jul uv =6
| Aug uv =5
| Sep uv =3
| Oct uv =2
| Nov uv =1
| Dec uv =0
| Jan dew point C = -5
| Feb dew point C = -5
| Mar dew point C = -3
| Apr dew point C = 1
| May dew point C = 6
| Jun dew point C = 10
| Jul dew point C = 13
| Aug dew point C = 12
| Sep dew point C = 9
| Oct dew point C = 4
| Nov dew point C = 0
| Dec dew point C = -3
|source 1 = Литвийн Ус Цаг Уурын Алба,&lt;ref&gt;{{cite web |title=Klimato duomenys 1991-2020|url=https://www.meteo.lt/klimatas/lietuvos-klimatas/klimato-duomenys/ |website=Lietuvos hidrometeorologijos tarnyba |language=lt}}&lt;/ref&gt; [[Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага|WMO]] (дундаж макс, мин),&lt;ref name = WMO&gt;{{cite web |url=http://worldweather.wmo.int/105/c00204.htm |title=World Weather Information Service – Vilnius |publisher=World Meteorological Organization |access-date=2026-06-14 |archive-date=2019-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191223070503/https://worldweather.wmo.int/105/c00204.htm |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; NOAA (туйлшрал)&lt;ref name = NOAA&gt;{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/LU/26730.TXT |title=Vilnius Climate Normals 1961–1990 |publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |access-date=2026-06-14 |archive-date=2022-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220318044606/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/LU/26730.TXT |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| source 2 = Météo Climat (хур тунадастай өдөр),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/listenormale-1991-2020-1-p130.php# |title=Météo Climat 1991–2020 averages for Lithuania |publisher=Météo Climat |access-date=2026-06-14}}&lt;/ref&gt; Time and Date (шүүдрийн цэг, 1985–2015)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.timeanddate.com/weather/lithuania/vilnius/climate |title=Climate &amp; Weather Averages in Vilnius |publisher=Time and Date |access-date=2026-06-14}}&lt;/ref&gt; ба Weather Atlas&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/lithuania/vilnius-climate |title=Vilnius, Lithuania – Detailed climate information and monthly weather forecast |publisher=Yu Media Group |website=Weather Atlas |access-date=2026-06-14}}&lt;/ref&gt;
| date = 2017
}}

== Цахим холбоос ==
{{Commons|Vilnius|Вильнюс}}
* [http://www.vilnius.lt/  Хотын албан ёсны цахим хуудас]

==Лавлах бичиг==
{{лавлах холбоос}}

[[Ангилал:Вильнюс| ]]
[[Ангилал:Европын нийслэл]]
[[Ангилал:Литвын хот]]
[[Ангилал:Нерис голын суурин]]
[[Ангилал:Литвын их сургуулийн хот]]
[[Ангилал:Вильнюс дүүргийн суурин]]</text>
      <sha1>n84hvcofxi2s6kxkqjwx7rspycljgir</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>859021</id>
      <parentid>858997</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T05:30:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>859021</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19404" sha1="m7e0hvhtec7msmkx5r6cpou794j793n" xml:space="preserve">{{short description|Литвын нийслэл ба хамгийн том хот}}
{{Инфобокс суурин
| name = Вильнюс
| native_name = Vilnius
| settlement_type = [[Нийслэл]]
| image_skyline = {{multiple images
| total_width = 280
| border = infobox| perrow = 1/2/2/2/2
| caption_align = center
| image_style = border:1;
| image1 = The White Bridge and Šnipiškės district in Vilnius in 2023 by Augustas Didžgalvis.jpg
| alt1 = Шнипишкес бизнес дүүрэг
| caption1 = [[Вильнюс төв бизнес дүүрэг]]
| image2 = Vilnius old town by Augustas Didzgalvis.jpg
| caption2 = [[Вильнюсийн хуучин хот]]
| image3 = Vilnius Cathedral Exterior 2, Vilnius, Lithuania - Diliff.jpg
| caption3 = [[Вильнюсийн цогчин дуган]]
| image4 = Gedimino pilis by Augustas Didzgalvis.jpg
| caption4 = [[Гедиминийн цамхаг]]
| image5 = Church of Saint Teresa and Gate of Dawn in Vilnius, Lithuania (June 14, 2015).jpg
| alt5 = Гэгээн Терезагийн сүм
| caption5 = [[Гэгээн Терезагийн сүм, Вильнюс|Гэгээн Терезагийн сүм]]
| image6 = Valdovu by Augustas Didzgalvis.jpg
| caption6 = [[Литвын Их Гүнгийн ордон]]
| image7 = Presidential Palace (9651323279).jpg
| caption7 = [[Ерөнхийлөгчийн ордон, Вильнюс|Ерөнхийлөгчийн ордон]]
}}
| image_flag = Flag of Vilnius.svg
| flag_link = Вильнюсийн далбаа
| image_shield = Grand Coat of arms of Vilnius.svg
| shield_link = Вильнюсийн сүлд
| image_blank_emblem = Logo of Vilnius.svg
| blank_emblem_type = [[Бренд тэмдэг]]
| nicknames = Умардын Иерусалим,&lt;ref&gt;{{cite web |title=Vilnius: In Search of the Jerusalem of Lithuania – Lithuanian Jewish Community |url=https://www.lzb.lt/en/2016/11/18/vilnius-in-search-of-the-jerusalem-of-lithuania/ |website=lzb.lt |access-date=2026-06-14 |date=2016-11-18|archive-url=https://archive.today/20240414170238/https://www.lzb.lt/en/2016/11/18/vilnius-in-search-of-the-jerusalem-of-lithuania/|archive-date=2024-04-14}}&lt;/ref&gt; Умардын Ром,&lt;ref&gt;16-р зуунаас өнөөг хүртэл Вильнюс дахь олон католик сүм хийд болон төвийн ерөнхий шашны уур амьсгалыг дурдах зорилгоор энэ хочийг өргөнөөр ашиглаж ирсэн. Энэ хочийг зөвхөн гадаадынхан төдийгүй нутгийн иргэд ч ашигладаг байсан. 19-р зууны Литвийн соёлын зүтгэлтэн [[Дионизас Пошка]] Вильнюсийг &quot;Умардын Ром&quot; гэж нэрлэсэн, учир нь түүний хэлснээр Вильнюс нь &quot;тэрс шашны хотоос Христийн шашны цайз болж хувирсан эртний шашны төв&quot; юм. Д. Пошза, ''Raštai'', Вильнюс, 1959, х. 67&lt;/ref&gt; Умардын Афин,&lt;ref&gt;Соёлын сонин, [http://www.satenai. Энэ нь 1990 оноос хойш Вильнюс хотод хэвлэгдсэн ба &quot;Šiaurės Atėnai&quot; (Умардын Афин) гэж нэрлэсэн]{{Dead link|date=Наймдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ба 19-р зууны эхний хагас, 20-р зууны эхний хагаст өргөн хэрэглэгддэг байсан Вильнюсийн хочны нэгээс иш татсан, хэвчлэн Вильнюсийн их сургуультай холбоотой. Дайны хоорондох хугацаанд Вильнюс хотод хэвлэгдсэн Польшийн шинжлэх ухааны сониныг мөн &quot;Atheneum Wileńskie&quot; гэж нэрлэжээ.&lt;/ref&gt; Шинэ Вавилон,&lt;ref&gt;Ялангуяа 16-17-р зууны үед Вильнюсийг &quot;Шинэ Вавилон&quot; гэж нэрлэдэг байсан, учир нь тэнд олон хэлээр ярьдаг, түүнчлэн олон шашин шүтдэг (христийн янз бүрийн урсгалууд, мөн еврейчүүд, мусульман татарууд) байсан. E.g.: S. Bodniak, &quot;Polska w relacji włoskiej z roku 1604&quot;, Pamiętnik biblioteki kórnickiej, 2, (Kórnik, 1930), p. 37.&lt;/ref&gt; [[Палемончууд|Палемоны]] хот,&lt;ref&gt;Энэ хоч нь [[Литвын язгууртнууд]], Вильнюс хотын иргэд, яруу найрагчдын дунд, ялангуяа Барокко үед маш их алдартай байсан. Тухайн үеийн олон яруу найрагчид, түүний дотор [[Мацей Казимеж Сарбиевский]] Вильнюсийг &quot;Палемоны нийслэл&quot; эсвэл &quot;Палемоны хот&quot; гэж нэрлэжээ. Živilė Nedzinskaitė, Vilnius XVII–XVIII a. LDK lotyniškojoje poezijoje, Acta Academiae Artium Vilnensis, Вильнюс, 2010, х. 16; Eugenija Ulčinaitė, Motiejus Kazimieras Sarbievijus: Antikos ir krikščionybės sintezė; Vilniaus pasveikinimas, Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas, Вильнюс, 2001, х. 47, 59, 61, 63; г.м&lt;/ref&gt;
| motto = ''Unitas, Justitia, Spes''&lt;br /&gt;([[Латин хэл|Латин]]: Эв нэгдэл, Шударга ёс, Итгэл найдвар)
| image_map = {{Maplink|frame=yes|frame-align=center|plain=y|frame-width=255|frame-height=255|zoom=9|frame-lat=54.690|frame-long=25.280|type=shape-inverse|stroke-width=1|stroke-color=#333333|id=Q923117|title=Vilnius}}
| map_caption = Вильнюсийн интерактив газрын зураг
| pushpin_map = Литва#Балтын орнууд#Европ
| pushpin_map_caption = Литва дахь байршил##Балт дахь байршил##Европ дахь байршил
| pushpin_relief = 1
| coordinates = {{coord|54|41|14|N|25|16|48|E|region:LT_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type = Улс
| subdivision_name = {{flag|Литва}}
| subdivision_type1 = [[Литвын бүс нутгууд|Угсаатны&amp;nbsp;бүс нутаг]]
| subdivision_name1 = 
| subdivision_type2 = [[Литвын хошууд|Хошуу]]
| subdivision_name2 = [[Вильнюс хошуу]]
| subdivision_type3 = [[Литвын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]]
| subdivision_name3 = [[Вильнюс хотын захиргаа]]
| established_title = Анх дурдагдсан
| established_date = 1323
| established_title2 = [[Магдебургийн эрх|Хотын эрх]] олгогдсон
| established_date2 = 1387
| government_type = [[Хотын дарга–зөвлөлийн засгийн газар]]
| governing_body= [[Вильнюс хотын зөвлөл]]
| leader_title = Хотын дарга
| leader_name = [[Валдас Бенкунскас]]
| leader_party = 
| area_total_km2 = 401
| area_urban_km2 = 350
| area_metro_km2 = 9730
| elevation_m = 112
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;pop.lt&quot; /&gt;
| population_total = 617,984
| population_rank = (ЕХ-д 35-д)
| population_urban = 767,907&lt;ref name=&quot;FUA,Euro&quot;&gt;{{Cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/URB_LPOP1/default/table?lang=en&amp;category=urb.urb_luz|title=Евростат|website=eurostat.ec.europa.eu}}&lt;/ref&gt;
| population_metro = 888,043&lt;ref&gt;[[Вильнюс хошуу]]тай&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pop.lt&quot; /&gt;
| population_as_of = 2026 оны 1 сарын 1
| population_density_km2 = 1515
| population_density_urban_km2 = 1390
| population_density_metro_km2 = 90
| population_demonym = {{lang|mn|Вильнюсчууд}} ([[Монгол хэл|Монгол]])&lt;br /&gt;{{lang|lt|vilniečiai}} ([[Литва хэл|Литва]])
| demographics_type2 = ДНБ {{Nobold|(Нэрлэсэн)}}
| demographics2_footnotes = &lt;ref name=&quot;GDP&quot;&gt;{{cite web|title=Gross domestic product by region in 2024 M.|url=https://osp.stat.gov.lt/informaciniai-pranesimai?articleId=14388593|website=osp.stat.gov.lt}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title1 = Бөөгнөрөл
| demographics2_info1 = €{{FXConvert|EUR|36.2|b|lk=on}}
| demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох
| demographics2_info2 = €{{FXConvert|EUR|41500|lk=on}} 
| blank3_name = [[Хотын төсөв]]
| blank3_info = €1.7 тэрбум (2026)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Patvirtintas 1,75 mlrd. eurų Vilniaus biudžetas – didžiausias dėmesys švietimui, judumui ir aplinkai |url=https://vilnius.lt/naujienos/patvirtintas-175-mlrd-euru-vilniaus-biudzetas-didziausias-demesys-svietimui-judumui-ir-aplinkai|website=vilnius.lt |language=lt-LT}}&lt;/ref&gt;
| blank4_name = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2021)
| blank4_info = 0.918&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Sub-national HDI |title=Area Database – Global Data Lab |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/LTU/?levels=1+4&amp;years=2021&amp;interpolation=0&amp;extrapolation=0 |website=hdi.globaldatalab.org}}&lt;/ref&gt; – &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;маш өндөр&lt;/span&gt;
| timezone = [[Дорнод Европын Цаг|ДЕЦ]]
| utc_offset = +2
| timezone_DST = [[Дорнод Европын Зуны Цаг|ДЕЗЦ]]
| utc_offset_DST = +3
| postal_code_type = Шуудангийн код
| postal_code = 01001–14191
| area_code = (+370) 5
| website = {{URL|vilnius.lt}}
| blank1_name_sec1 = Олон улсын нисэх буудал
| blank1_info_sec1 = [[Вильнюс нисэх буудал|Вильнюс Чюрлёнис]] ([[International Air Transport Association airport code|VNO]])
| blank_name_sec2 = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]]
| blank_info_sec2 = [[Эх газрын чийглэг уур амьсгал|Dfb]]
| footnotes = {{designation list
 | embed = yes
 | designation1 = WHS
 | designation1_offname = [[Вильнюсийн хуучин хот|Вильнюс хотын түүхэн төв]]
 | designation1_date = 1994 &lt;small&gt;(18-р [[Дэлхийн өвийн хороо|чуулган]])&lt;/small&gt;
 | designation1_number = &lt;ref&gt;{{cite web |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/list/541 |title=Vilnius Historic Centre |access-date=2022-01-01}}&lt;/ref&gt;
 | designation1_criteria = ii, iv
 | designation1_type = Соёлын
 | designation1_free1name = ЮНЕСКО-гийн бүс
 | designation1_free1value = [[Европ дахь Дэлхийн өвийн жагсаалт|Европ]]
 }}
}}

'''Вильнюс''' (лит. Vilnius [{{IPA|ˈvʲɪlʲɲʊs}}] {{Audio|Lt-Vilnius.oga|сонсох}}, 1918 он хүртэл ''Вильна'', 1919—1939 онуудад ''Вильно'', польшоор. ''Wilno'') — Бүгд Найрамдах [[Литва]] Улсын нийслэл. 

Хүн ам — 581 475 хүн (2023 он), нийт улсын хүн амын 22% юм. Үүнээс 67,1% литвачууд, 15,4% польшууд, 9,7% оросууд, 2,7% беларусь (2021 он) байв. 

1323 онд Литвын Их ван Гедимин ([[Латин хэл|латин]]: ''Gedeminne'', ''Gedeminnus''; 1275 –1341) латин хэлээр илгээсэн захидалдаа Вильнаг нийслэл хот гэж анх дурдсан байдаг боловч үүнээс өмнө байгуулагдсан гэдэг. Олон зууны турш Литвын Их Гүнт улсын гол хот, 1569 оноос хойш Польш-Литвын хамтын нөхөрлөлийн хамгийн том хотуудын нэг байв. 1795 онд Польш-Литвын хамтын нөхөрлөл гурав дахь удаа хуваагдсаны дараа Оросын нэг хэсэг болсон бөгөөд 1918 он хүртэл Вильна гэж нэрлэгддэг байв. 1922-1939 онд Вилна нэрээр Польшийн нэг хэсэг байв. 1939 оноос хойш Вильнюс нэрээр Бүгд Найрамдах Литва Улсын, дараа нь 1940 оны 8-р сарын 3-нд ЗХУ Литва улсыг өөртөө нэгтгэхэд тус хот нийслэл нь болсон.

1990 оны 3-р сарын 11-нд Вильнюс хотод Литвын ЗСБНХУ-ын Дээд зөвлөл Литвын улсын тусгаар тогтнолыг сэргээж буй тухай шийдвэрийг батлаж Бүгд Найрамдах Литва улсын нийслэл хот болсон байна.

== Уур амьсгал == 
{{Уур амьсгалын хүснэгт
| location = Вильнюс (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1777–одоо)
| collapsed =
| metric first = Y
| single line = Y
| Jan record high C = 12.3
| Feb record high C = 14.4
| Mar record high C = 24.7
| Apr record high C = 29.0
| May record high C = 31.8
| Jun record high C = 34.2
| Jul record high C = 36.4
| Aug record high C = 34.9
| Sep record high C = 33.1
| Oct record high C = 24.5
| Nov record high C = 15.5
| Dec record high C = 10.5
| year record high C = 36.4
| Jan high C = −1.5
| Feb high C = −0.4
| Mar high C = 4.5
| Apr high C = 12.7
| May high C = 18.5
| Jun high C = 21.8
| Jul high C = 23.8
| Aug high C = 23.1
| Sep high C = 17.4
| Oct high C = 10.3
| Nov high C = 3.9
| Dec high C = −0.1
| year high C = 11.2
| Jan mean C = −3.7
| Feb mean C = −3.1
| Mar mean C = 0.7
| Apr mean C = 7.4
| May mean C = 12.9
| Jun mean C = 16.3
| Jul mean C = 18.5
| Aug mean C = 17.6
| Sep mean C = 12.6
| Oct mean C = 6.8
| Nov mean C = 1.9
| Dec mean C = −2.0
| year mean C = 7.2
| Jan low C = −6.0
| Feb low C = −5.6
| Mar low C = −2.7
| Apr low C = 2.6
| May low C = 7.5
| Jun low C = 11.2
| Jul low C = 13.6
| Aug low C = 12.7
| Sep low C = 8.5
| Oct low C = 3.8
| Nov low C = -0.1
| Dec low C = −4.1
| year low C = 3.5
| Jan record low C = −37.2
| Feb record low C = −35.8
| Mar record low C = −29.6
| Apr record low C = −14.4
| May record low C = −4.4
| Jun record low C = 0.1
| Jul record low C = 3.5
| Aug record low C = 1.0
| Sep record low C = −4.8
| Oct record low C = −14.4
| Nov record low C = −22.8
| Dec record low C = −30.5
| year record low C = −37.2
| Jan avg record high C = 4.9
| Feb avg record high C = 5.7
| Mar avg record high C = 13.1
| Apr avg record high C = 22.4
| May avg record high C = 26.7
| Jun avg record high C = 28.8
| Jul avg record high C = 30.8
| Aug avg record high C = 30.3
| Sep avg record high C = 25.4
| Oct avg record high C = 18.3
| Nov avg record high C = 11.1
| Dec avg record high C = 6.1
|year avg record high C = 32.1
| Jan avg record low C = -19.3
| Feb avg record low C = -17.5
| Mar avg record low C = -10.8
| Apr avg record low C = -4.2
| May avg record low C = 0.1
| Jun avg record low C = 4.9
| Jul avg record low C = 8.1
| Aug avg record low C = 6.8
| Sep avg record low C = 1.1
| Oct avg record low C = -3.8
| Nov avg record low C = -8.7
| Dec avg record low C = -14.1
|year avg record low C = -22.0
| precipitation colour = green
| Jan precipitation mm = 48
| Feb precipitation mm = 42
| Mar precipitation mm = 41
| Apr precipitation mm = 43
| May precipitation mm = 56
| Jun precipitation mm = 65
| Jul precipitation mm = 92
| Aug precipitation mm = 76
| Sep precipitation mm = 57
| Oct precipitation mm = 60
| Nov precipitation mm = 47
| Dec precipitation mm = 51
| year precipitation mm = 678
| Jan precipitation days = 21.7
| Feb precipitation days = 18.4
| Mar precipitation days = 17.5
| Apr precipitation days = 10.2
| May precipitation days = 12.4
| Jun precipitation days = 11.7
| Jul precipitation days = 11.4
| Aug precipitation days = 10.5
| Sep precipitation days = 9.7
| Oct precipitation days = 13.5
| Nov precipitation days = 16.7
| Dec precipitation days = 21.2
| year precipitation days = 174.9
| Jan humidity = 88
| Feb humidity = 85
| Mar humidity = 76
| Apr humidity = 67
| May humidity = 67
| Jun humidity = 70
| Jul humidity = 73
| Aug humidity = 73
| Sep humidity = 79
| Oct humidity = 85
| Nov humidity = 90
| Dec humidity = 90
| year humidity = 79
| Jan sun = 35.1
| Feb sun = 56.4
| Mar sun = 131.9
| Apr sun = 194.6
| May sun = 260.7
| Jun sun = 263.3
| Jul sun = 262.9
| Aug sun = 245.7
| Sep sun = 168.1
| Oct sun = 95.1
| Nov sun = 31.0
| Dec sun = 24.6
| year sun = 1769.4
| Jan uv =0
| Feb uv =1
| Mar uv =2
| Apr uv =3
| May uv =5
| Jun uv =6
| Jul uv =6
| Aug uv =5
| Sep uv =3
| Oct uv =2
| Nov uv =1
| Dec uv =0
| Jan dew point C = -5
| Feb dew point C = -5
| Mar dew point C = -3
| Apr dew point C = 1
| May dew point C = 6
| Jun dew point C = 10
| Jul dew point C = 13
| Aug dew point C = 12
| Sep dew point C = 9
| Oct dew point C = 4
| Nov dew point C = 0
| Dec dew point C = -3
|source 1 = Литвийн Ус Цаг Уурын Алба,&lt;ref&gt;{{cite web |title=Klimato duomenys 1991-2020|url=https://www.meteo.lt/klimatas/lietuvos-klimatas/klimato-duomenys/ |website=Lietuvos hidrometeorologijos tarnyba |language=lt}}&lt;/ref&gt; [[Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага|WMO]] (дундаж макс, мин),&lt;ref name = WMO&gt;{{cite web |url=http://worldweather.wmo.int/105/c00204.htm |title=World Weather Information Service – Vilnius |publisher=World Meteorological Organization |access-date=2026-06-14 |archive-date=2019-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191223070503/https://worldweather.wmo.int/105/c00204.htm |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; NOAA (туйлшрал)&lt;ref name = NOAA&gt;{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/LU/26730.TXT |title=Vilnius Climate Normals 1961–1990 |publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |access-date=2026-06-14 |archive-date=2022-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220318044606/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/LU/26730.TXT |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| source 2 = Météo Climat (хур тунадастай өдөр),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/listenormale-1991-2020-1-p130.php# |title=Météo Climat 1991–2020 averages for Lithuania |publisher=Météo Climat |access-date=2026-06-14}}&lt;/ref&gt; Time and Date (шүүдрийн цэг, 1985–2015)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.timeanddate.com/weather/lithuania/vilnius/climate |title=Climate &amp; Weather Averages in Vilnius |publisher=Time and Date |access-date=2026-06-14}}&lt;/ref&gt; ба Weather Atlas&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/lithuania/vilnius-climate |title=Vilnius, Lithuania – Detailed climate information and monthly weather forecast |publisher=Yu Media Group |website=Weather Atlas |access-date=2026-06-14 |archive-date=2022-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220620014131/https://www.weather-atlas.com/en/lithuania/vilnius-climate |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| date = 2017
}}

== Цахим холбоос ==
{{Commons|Vilnius|Вильнюс}}
* [http://www.vilnius.lt/  Хотын албан ёсны цахим хуудас]

==Лавлах бичиг==
{{лавлах холбоос}}

[[Ангилал:Вильнюс| ]]
[[Ангилал:Европын нийслэл]]
[[Ангилал:Литвын хот]]
[[Ангилал:Нерис голын суурин]]
[[Ангилал:Литвын их сургуулийн хот]]
[[Ангилал:Вильнюс дүүргийн суурин]]</text>
      <sha1>m7e0hvhtec7msmkx5r6cpou794j793n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шяуляй</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40015</id>
    <revision>
      <id>858998</id>
      <parentid>858860</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T02:46:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>858998</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9196" sha1="3ven0ymx7n17g3ghc6n8orrjvz33cz4" xml:space="preserve">{{Инфобокс суурин
| name               = Шяуляй
| native_name        = Šiauliai
| nickname           = Saulės miestas ''([[Саулегийн тулалдаан|Нарны хот]])''
| settlement_type    = Хотын захиргаа
| image_skyline      = {{multiple image
| border = infobox
| total_width = 275
| image_style = border:1;
| perrow = 1/2/2
 |image1 = Šiauliai State College and Šiauliai Cathedral in 2022.jpg
 |caption1 = Шяуляйн улсын коллеж ба [[Гэгээн Петр, Паулын цогчин дуган, Шяуляй|цогчин дуган]]
 |image2 = Auksinis_berniukas.jpg
 |caption2 = Алтан хүү
 |image3 = Hill of Crosses 1, Siauliai, Lithuania.JPG
 |caption3 = [[Загалмайн толгод]]
 |image4 = Ayuntamiento_de_Siauliai,_Lituania,_2012-08-09,_DD_02.JPG
 |caption4 = Хотын захиргаа
 |image5 = Rekyvos ezeras.jpg
 |caption5 = [[Рекива нуур]]
}}
| coordinates        = {{coord|55|56|N|23|19|E|region:LT_type:city(128000)|display=inline,title}}
| map_caption        = Литва дахь Шяуляйгийн байршил
| pushpin_map        = Литва#Европ
| pushpin_relief     = 1
| image_flag         = Flag of Šiauliai.svg
| image_shield       = Šiauliai COA great.svg
| image_map          = {{Maplink|frame=yes|frame-align=center|plain=y|frame-width=255|frame-height=255|zoom=9|frame-lat=55.93|frame-long=23.317|type=shape-inverse|stroke-width=1|stroke-color=#333333|id=Q134712|title=Šiauliai}}
| subdivision_type   = Улс
| subdivision_name   = {{flag|Литва}}
| subdivision_type1  = [[Литвын бүс нутгууд|Угсаатны&amp;nbsp;бүс нутаг]]
| subdivision_name1  = [[Жемайт]]
| subdivision_type2  = [[Литвын хошууд|Хошуу]]
| subdivision_name2  = [[Шяуляй хошуу]]
| subdivision_type3  = [[Литвын хотын захиргааны жагсаалт|Хотын захиргаа]]
| subdivision_name3  = Шяуляй хотын захиргаа
| established_date   = 1236
| established_title  = Анх дурдагдсан
| established_date2  = 1589
| established_title2 = [[Магдебургийн эрх|Хотын эрх]] олгогдсон
| population_total   = 112,581
| population_metro   = 140,379
| population_as_of   = 2024&lt;ref&gt;[https://osp.stat.gov.lt/lt/statistiniu-rodikliu-analize?hash=12281496-bf90-48e1-a846-9ee85f863265/ Resident population by city/town at the middle of the year (Gyventojų skaičius liepos 1)]&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = auto
| area_total_km2     = 81.13
| elevation_m        = 151
| postal_code_type   = Шуудангийн дугаар
| postal_code        = 76xxx
| area_code          = (+370) 41
| timezone           = [[Дорнод Европын Цаг|ДЕЦ]]
| utc_offset         = +2
| timezone_DST       = [[Дорнод Европын Зуны Цаг|ДЕЗЦ]]
| utc_offset_DST     = +3
| blank_name_sec2    = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]]
| blank_info_sec2    = [[Эх газрын чийглэг уур амьсгал|Dfb]]
| website            = {{URL|https://siauliai.lt}}
| leader_title       = Хотын дарга
| leader_name        = Артурас Висоцкас
}}
'''Шяуляй''' ([[Литва хэл|литв]]. ''Šiauliai'') — [[Литва улс|Литвын]] умард хэсэгт орших 133,900 хүнтэй [[хот]].&lt;ref&gt;[http://www.lithuaniatourism.co.uk/index.php?id=346 Šiauliai]&lt;/ref&gt;

Литва улсын аж үйлдвэр, соёлын төв хот. Энд Шяуляй Их сургууль, Шяуляйгийн драмын театр, Унадаг дугуйны музей, Гэрэл зургийн музей, Радио, телевизийн музей байдаг. 

== Уур амьсгал == 
{{Уур амьсгалын хүснэгт
|location = Шяуляй (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1937-одоо)
|metric first = yes
|single line = yes
|Jan record high C = 10.5
|Feb record high C = 13.3
|Mar record high C = 21.0
|Apr record high C = 26.6
|May record high C = 30.4
|Jun record high C = 32.1
|Jul record high C = 35.0
|Aug record high C = 35.7
|Sep record high C = 30.1
|Oct record high C = 23.3
|Nov record high C = 16.9
|Dec record high C = 13.4
|year record high C = 35.7
|Jan high C = -0.6
|Feb high C = -0.1
|Mar high C = 4.7
|Apr high C = 12.3
|May high C = 18.1
|Jun high C = 21.3
|Jul high C = 23.7
|Aug high C = 23.0
|Sep high C = 17.5
|Oct high C = 10.6
|Nov high C = 4.6
|Dec high C = 0.9
|year high C = 11.4
|Jan mean C = -3.0
|Feb mean C = -2.8
|Mar mean C = 0.7
|Apr mean C = 6.9
|May mean C = 12.4
|Jun mean C = 15.9
|Jul mean C = 18.3
|Aug mean C = 17.5
|Sep mean C = 12.6
|Oct mean C = 7.0
|Nov mean C = 2.4
|Dec mean C = -1.2
|year mean C = 
|Jan low C = -5.3
|Feb low C = -5.4
|Mar low C = -2.6
|Apr low C = 2.3
|May low C = 7.0
|Jun low C = 10.8
|Jul low C = 13.5
|Aug low C = 12.8
|Sep low C = 8.8
|Oct low C = 4.2
|Nov low C = 0.5
|Dec low C = -3.1
|year low C = 
|Jan record low C = -36.0
|Feb record low C = -36.4
|Mar record low C = -27.0
|Apr record low C = -13.2
|May record low C = -3.5
|Jun record low C = 0.1
|Jul record low C = 5.2
|Aug record low C = 2.1
|Sep record low C = -5.7
|Oct record low C = -8.5
|Nov record low C = -19.3
|Dec record low C = -31.1
|year record low C = -36.4
| Jan avg record high C = 5.9
| Feb avg record high C = 6.2
| Mar avg record high C = 12.9
| Apr avg record high C = 21.9
| May avg record high C = 26.3
| Jun avg record high C = 28.2
| Jul avg record high C = 30.2
| Aug avg record high C = 29.6
| Sep avg record high C = 24.1
| Oct avg record high C = 17.7
| Nov avg record high C = 10.9
| Dec avg record high C = 6.6
|year avg record high C = 31.4
| Jan avg record low C = -17.3
| Feb avg record low C = -17.2
| Mar avg record low C = -11.0
| Apr avg record low C = -3.7
| May avg record low C = 0.1
| Jun avg record low C = 4.9
| Jul avg record low C = 8.5
| Aug avg record low C = 7.2
| Sep avg record low C = 1.6
| Oct avg record low C = -3.0
| Nov avg record low C = -7.2
| Dec avg record low C = -12.7
|year avg record low C = -21.3
|precipitation colour = green
|Jan precipitation mm = 41
|Feb precipitation mm = 33
|Mar precipitation mm = 32
|Apr precipitation mm = 34
|May precipitation mm = 50
|Jun precipitation mm = 66
|Jul precipitation mm = 82
|Aug precipitation mm = 67
|Sep precipitation mm = 47
|Oct precipitation mm = 64
|Nov precipitation mm = 49
|Dec precipitation mm = 45
|year precipitation mm = 
|Jan precipitation days = 11.32
|Feb precipitation days = 9.86
|Mar precipitation days = 9.45
|Apr precipitation days = 7.12
|May precipitation days = 8.65
|Jun precipitation days = 10.04
|Jul precipitation days = 10.12
|Aug precipitation days = 10.36
|Sep precipitation days = 9.07
|Oct precipitation days = 12.17
|Nov precipitation days = 11.25
|Dec precipitation days = 11.91
|year precipitation days = 121.50
|Jan sun = 37.5
|Feb sun = 61.5
|Mar sun = 139.2
|Apr sun = 198.0
|May sun = 276.3
|Jun sun = 266.6
|Jul sun = 278.3
|Aug sun = 246.9
|Sep sun = 168.7
|Oct sun = 101.3
|Nov sun = 35.7
|Dec sun = 28.5
|year sun = 
| Jan humidity = 88
| Feb humidity = 85
| Mar humidity = 78
| Apr humidity = 70
| May humidity = 68
| Jun humidity = 71
| Jul humidity = 74
| Aug humidity = 76
| Sep humidity = 81
| Oct humidity = 85
| Nov humidity = 90
| Dec humidity = 90
| year humidity = 
| Jan dew point C = -6
| Feb dew point C = -6
| Mar dew point C = -3
| Apr dew point C = 1
| May dew point C = 7
| Jun dew point C = 10
| Jul dew point C = 14
| Aug dew point C = 13
| Sep dew point C = 10
| Oct dew point C = 5
| Nov dew point C = 2
| Dec dew point C = -2
|source 1 = Литвын Ус Цаг Уурын Алба,&lt;ref&gt;{{cite web |title=Klimato duomenys 1991-2020|url=https://www.meteo.lt/klimatas/lietuvos-klimatas/klimato-duomenys/ |website=Lietuvos hidrometeorologijos tarnyba |language=lt}}&lt;/ref&gt; Météo Climat (дундаж макс, мин, хур тунадастай өдөр)&lt;ref&gt;{{cite web
| url = http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/listenormale-1991-2020-1-p130.php
| title = Météo Climat stats for Siauliai
| publisher = Météo Climat
| access-date = 2026-06-14}}&lt;/ref&gt; 
|source 2 = NOAA (туйлшрал),&lt;ref name = NOAA&gt;{{cite web
| url = https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/LU/26524.TXT
| title = Siauliai Climate Normals 1961–1990
| publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]]
| access-date = 2026-06-14}}&lt;/ref&gt; Time and Date (шүүдрийн цэг, 2005-2015)&lt;ref&gt;{{cite web
|url = https://www.timeanddate.com/weather/lithuania/siauliai/climate
|title = Climate &amp; Weather Averages in Šiauliai
|publisher = Time and Date
|access-date = 2026-06-14}}&lt;/ref&gt;
|date = 2013}}

== Цахим холбоос ==
{{дуудүрс|Šiauliai|Шяуляйн зургийн цомог}}

==Лавлах бичиг==
{{лавлах холбоос}}

[[Ангилал:Литвын их сургуулийн хот]]
[[Ангилал:Шяуляй| ]]
[[Ангилал:Шяуляй дүүргийн суурин]]</text>
      <sha1>3ven0ymx7n17g3ghc6n8orrjvz33cz4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Паневежис</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40016</id>
    <revision>
      <id>858999</id>
      <parentid>858859</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T02:46:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>858999</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8859" sha1="gpd2sfv4rcgkqi187oue7apl6s4l68a" xml:space="preserve">{{Инфобокс суурин
| name               = Паневежис
| native_name        = Panevėžys
| nicknames          = ''Aukštaitijos sostinė'' ([[Аукштайти]]йн нийслэл), [[Салхин тээрэм|Тээрэмийн]] хот&lt;ref name=&quot;Malunai&quot;/&gt;
| settlement_type    = Хот
| map_caption        = Литва дахь Паневежисийн байршил
| pushpin_map        = Литва#Балтын орнууд#Европ
| pushpin_relief     = 1
| coordinates        = {{coord|55|44|N|24|21|E|region:LT_type:city(130,000)|display=inline,title}}
| pushpin_map_caption = Литва дахь байршил##Балт дахь байршил##Европ дахь байршил
| image_skyline      = {{multiple image
| border = infobox
| total_width = 275
| image_style = border:1;
| caption_align = center
| perrow = 1/2/2/1
 |image1 = Recreational area near Senvagė Pond and Nevėžis in Panevėžys.jpg
 |caption1 = Сенваге цөөрөм, [[Нявежис]]ийн ойролцоох амралтын газар
 |image2 = Church of St. Peter and St. Paul in Panevėžys, Lithuania in 2024.jpg
 |caption2 = [[Гэгээн Петр, Паулын сүм, Паневежис|Гэгээн Петр, Паулын сүм]]
 |image3 = Panevežio Kristaus Karaliaus katedra - Cathedral - panoramio (1).jpg
 |caption3 = [[Паневежисийн сүм|Хаан Христийн сүм]]
 |image4 = Skyline of parts of Panevėžys with mostly modern apartment buildings in 2023.jpg
 |caption4 = Хотын харагдац
 |image5 = Freedom Square in Panevėžys, Lithuania in 2021.jpg
 |caption5 = Эрх чөлөөний талбай
 |image6 = Pnv3 by Augustas Didzgalvis.jpg
 |caption6 = Сенваге дүүргийн панорама
}}
| pushpin_label_position = &lt;!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --&gt;
| image_shield       = Coat of Arms of Panevezys.svg
| image_flag         = Flag of Panevezys.svg
| image_map          = {{Maplink|frame=yes|frame-align=center|plain=y|frame-width=255|frame-height=255|zoom=11|frame-lat=55.73|frame-long=24.35|type=shape-inverse|stroke-width=1|stroke-color=#333333|id=Q1719466|title=Panevėžys}}
| subdivision_type   = Улс
| subdivision_name   = {{LTU}}
| subdivision_type1  = [[Литвын бүс нутгууд|Угсаатны&amp;nbsp;бүс нутаг]]
| subdivision_name1  = [[Аукштайти]]
| subdivision_type2  = [[Литвын хошууд|Хошуу]]
| subdivision_name2  = [[File:Panevezys County flag.svg|20px]] [[Паневежис хошуу]]
| subdivision_type3  = [[Литвын хотын захиргааны жагсаалт|Хотын захиргаа]]
| subdivision_name3  = Паневежис хотын захиргаа
| subdivision_name4  = 
| established_date   = 1503
| established_title  = Анх дурдагдсан
| established_date2  = 1837
| established_title2 = [[Магдебургийн эрх|Хотын эрх]] олгогдсон
| population_total   = 85,774&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://osp.stat.gov.lt/lt/statistiniu-rodikliu-analize?hash=e0d04c67-3f37-4974-a046-4e07ffd159a8 | date=2023-08-07 |title=Resident population on 1 July |website=osp.stat.gov.lt}}&lt;/ref&gt;
| population_urban   = 124,526&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web| author1=Eurostat |title=Population on 1 January by age groups and sex – functional urban areas| website=ec.europa.eu | date=2022 | doi=10.2908/urb_lpop1 |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/urb_lpop1/default/table?lang=en|access-date=2026-06-14}}&lt;/ref&gt;
| leader_title       = [[Хотын дарга]]
| leader_name        = [[Петрас Луоманас]] (үүрэг гүйцэтгэгч)
| population_metro   = 
| population_footnotes = 
| population_as_of   = 2025
| population_density_km2 = auto
| area_total_km2     = 50.1
| elevation_m        = 61
| postal_code_type   = Шуудангийн код
| postal_code        = 35xxx
| area_code          = (+370) 45
| timezone           = [[Дорнод Европын Цаг|ДЕЦ]]
| utc_offset         = +2
| timezone_DST       = [[Дорнод Европын Зуны Цаг|ДЕЗЦ]]
| utc_offset_DST     = +3
| website            = {{URL|https://panevezys.lt}}
}}

'''Паневежис''' (Panevėžys) — [[Литва|Литвын]] 113,653 хүнтэй [[хот]].&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://regionai.stat.gov.lt/lt/panevezio_apskritis/panevezio_miesto_savivaldybe.html |wayback=20170517171047 |text=Panevėžio miesto savivaldybė |archiv-bot=2023-09-26 16:51:54 InternetArchiveBot }}.&lt;/ref&gt;

== Уур амьсгал == 
{{Уур амьсгалын хүснэгт
|metric first=yes
|single line=yes
|width=auto
|location=Паневежис (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1959–одоо)
|Jan high C = -0.8
|Feb high C = 0.0
|Mar high C = 4.8
|Apr high C = 12.6
|May high C = 18.5
|Jun high C = 21.7
|Jul high C = 24.1
|Aug high C = 23.3
|Sep high C = 17.8
|Oct high C = 10.7
|Nov high C = 4.6
|Dec high C = 0.7
|year high C = 
|Jan mean C = -3.1
|Feb mean C = -2.8
|Mar mean C = 0.9
|Apr mean C = 7.4
|May mean C = 12.8
|Jun mean C = 16.3
|Jul mean C = 18.6
|Aug mean C = 17.6
|Sep mean C = 12.7
|Oct mean C = 7.0
|Nov mean C = 2.4
|Dec mean C = -1.3
|year mean C = 
|Jan low C = -5.6
|Feb low C = -5.6
|Mar low C = -2.6
|Apr low C = 2.4
|May low C = 7.0
|Jun low C = 10.7
|Jul low C = 13.2
|Aug low C = 12.4
|Sep low C = 8.3
|Oct low C = 3.9
|Nov low C = -0.3
|Dec low C = -3.5
|year low C = 
|Jan record high C = 11.8
|Feb record high C = 10.6
|Mar record high C = 18.1
|Apr record high C = 26.6
|May record high C = 29.5
|Jun record high C = 32.5
|Jul record high C = 35.3
|Aug record high C = 34.0
|Sep record high C = 28.4
|Oct record high C = 21.7
|Nov record high C = 13.6
|Dec record high C = 10.3
|year record high C = 
|Jan record low C = -27.4
|Feb record low C = -27.7
|Mar record low C = -17.0
|Apr record low C = -6.5
|May record low C = -2.5
|Jun record low C = 1.9
|Jul record low C = 5.8
|Aug record low C = 0.0
|Sep record low C = -3.8
|Oct record low C = -8.0
|Nov record low C = -21.5
|Dec record low C = -30.3
|year record low C = 
|precipitation colour = green
|Jan precipitation mm = 41
|Feb precipitation mm = 33
|Mar precipitation mm = 33
|Apr precipitation mm = 37
|May precipitation mm = 51
|Jun precipitation mm = 64
|Jul precipitation mm = 83
|Aug precipitation mm = 65
|Sep precipitation mm = 50
|Oct precipitation mm = 58
|Nov precipitation mm = 48
|Dec precipitation mm = 45
|year precipitation mm = 
|unit precipitation days = 1 мм
|Jan precipitation days = 11.1
|Feb precipitation days = 11.9
|Mar precipitation days = 10.1
|Apr precipitation days = 8.3
|May precipitation days = 9.1
|Jun precipitation days = 10.8
|Jul precipitation days = 9.7
|Aug precipitation days = 10.4
|Sep precipitation days = 7.8
|Oct precipitation days = 11.0
|Nov precipitation days = 11.2
|Dec precipitation days = 11.1
| Jan humidity = 87
| Feb humidity = 84
| Mar humidity = 78
| Apr humidity = 70
| May humidity = 69
| Jun humidity = 72
| Jul humidity = 74
| Aug humidity = 76
| Sep humidity = 81
| Oct humidity = 85
| Nov humidity = 89
| Dec humidity = 89
| year humidity = 79
|Jan sun = 
|Feb sun = 
|Mar sun = 
|Apr sun = 
|May sun = 
|Jun sun = 
|Jul sun = 
|Aug sun = 
|Sep sun = 
|Oct sun = 
|Nov sun = 
|Dec sun = 
|year sun = 
|Jan percentsun = 
|Feb percentsun = 
|Mar percentsun = 
|Apr percentsun = 
|May percentsun = 
|Jun percentsun = 
|Jul percentsun = 
|Aug percentsun = 
|Sep percentsun = 
|Oct percentsun = 
|Nov percentsun = 
|Dec percentsun = 
|year percentsun = 
|source 1 = Литвын Ус Цаг Уурын Алба&lt;ref&gt;{{cite web |title=Klimato duomenys 1991-2020|url=https://www.meteo.lt/klimatas/lietuvos-klimatas/klimato-duomenys/ |website=Lietuvos hidrometeorologijos tarnyba |language=lt}}&lt;/ref&gt;
|source 2 = [[NOAA]] (хур тунадастай өдөр-туйлшрал)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=global-summary-of-the-day&amp;stations=26529099999&amp;startDate=1700-01-01&amp;endDate=2023-12-31&amp;dataTypes=MAX,MIN,PRCP|title=Global Surface Summary of the Day – GSOD|publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]]|access-date=2026-06-14}}&lt;/ref&gt;
}}

== Цахим холбоос ==
{{дуудүрс|Panevėžys|Хотын зургийн цомог}}
* [http://www.panevezys.lt/en/welcome.html Хотын албан ёсны цахим хуудас]

==Лавлах бичиг==
{{лавлах холбоос}}

[[Ангилал:Гетто]]
[[Ангилал:Литвын хот]]
[[Ангилал:Литвын их сургуулийн хот]]
[[Ангилал:Нявежис голын суурин]]
[[Ангилал:Паневежис| ]]
[[Ангилал:Паневежис дүүргийн суурин]]</text>
      <sha1>gpd2sfv4rcgkqi187oue7apl6s4l68a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>859040</id>
      <parentid>858999</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T07:07:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>859040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10979" sha1="pmwfxf0nmt0goi846egtydjq34maya7" xml:space="preserve">{{Инфобокс суурин
| name               = Паневежис
| native_name        = Panevėžys
| nicknames          = ''Aukštaitijos sostinė'' ([[Аукштайти]]йн нийслэл), [[Салхин тээрэм|Тээрэмийн]] хот&lt;ref name=&quot;Malunai&quot;/&gt;
| settlement_type    = Хот
| map_caption        = Литва дахь Паневежисийн байршил
| pushpin_map        = Литва#Балтын орнууд#Европ
| pushpin_relief     = 1
| coordinates        = {{coord|55|44|N|24|21|E|region:LT_type:city(130,000)|display=inline,title}}
| pushpin_map_caption = Литва дахь байршил##Балт дахь байршил##Европ дахь байршил
| image_skyline      = {{multiple image
| border = infobox
| total_width = 275
| image_style = border:1;
| caption_align = center
| perrow = 1/2/2/1
 |image1 = Recreational area near Senvagė Pond and Nevėžis in Panevėžys.jpg
 |caption1 = Сенваге цөөрөм, [[Нявежис]]ийн ойролцоох амралтын газар
 |image2 = Church of St. Peter and St. Paul in Panevėžys, Lithuania in 2024.jpg
 |caption2 = [[Гэгээн Петр, Паулын сүм, Паневежис|Гэгээн Петр, Паулын сүм]]
 |image3 = Panevežio Kristaus Karaliaus katedra - Cathedral - panoramio (1).jpg
 |caption3 = [[Паневежисийн сүм|Хаан Христийн сүм]]
 |image4 = Skyline of parts of Panevėžys with mostly modern apartment buildings in 2023.jpg
 |caption4 = Хотын харагдац
 |image5 = Freedom Square in Panevėžys, Lithuania in 2021.jpg
 |caption5 = Эрх чөлөөний талбай
 |image6 = Pnv3 by Augustas Didzgalvis.jpg
 |caption6 = Сенваге дүүргийн панорама
}}
| pushpin_label_position = &lt;!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --&gt;
| image_shield       = Coat of Arms of Panevezys.svg
| image_flag         = Flag of Panevezys.svg
| image_map          = {{Maplink|frame=yes|frame-align=center|plain=y|frame-width=255|frame-height=255|zoom=11|frame-lat=55.73|frame-long=24.35|type=shape-inverse|stroke-width=1|stroke-color=#333333|id=Q1719466|title=Panevėžys}}
| subdivision_type   = Улс
| subdivision_name   = {{LTU}}
| subdivision_type1  = [[Литвын бүс нутгууд|Угсаатны&amp;nbsp;бүс нутаг]]
| subdivision_name1  = [[Аукштайти]]
| subdivision_type2  = [[Литвын хошууд|Хошуу]]
| subdivision_name2  = [[File:Panevezys County flag.svg|20px]] [[Паневежис хошуу]]
| subdivision_type3  = [[Литвын хотын захиргааны жагсаалт|Хотын захиргаа]]
| subdivision_name3  = Паневежис хотын захиргаа
| subdivision_name4  = 
| established_date   = 1503
| established_title  = Анх дурдагдсан
| established_date2  = 1837
| established_title2 = [[Магдебургийн эрх|Хотын эрх]] олгогдсон
| population_total   = 85,774&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://osp.stat.gov.lt/lt/statistiniu-rodikliu-analize?hash=e0d04c67-3f37-4974-a046-4e07ffd159a8 | date=2023-08-07 |title=Resident population on 1 July |website=osp.stat.gov.lt}}&lt;/ref&gt;
| population_urban   = 124,526&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web| author1=Eurostat |title=Population on 1 January by age groups and sex – functional urban areas| website=ec.europa.eu | date=2022 | doi=10.2908/urb_lpop1 |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/urb_lpop1/default/table?lang=en|access-date=2026-06-14}}&lt;/ref&gt;
| leader_title       = [[Хотын дарга]]
| leader_name        = [[Петрас Луоманас]] (үүрэг гүйцэтгэгч)
| population_metro   = 
| population_footnotes = 
| population_as_of   = 2025
| population_density_km2 = auto
| area_total_km2     = 50.1
| elevation_m        = 61
| postal_code_type   = Шуудангийн код
| postal_code        = 35xxx
| area_code          = (+370) 45
| timezone           = [[Дорнод Европын Цаг|ДЕЦ]]
| utc_offset         = +2
| timezone_DST       = [[Дорнод Европын Зуны Цаг|ДЕЗЦ]]
| utc_offset_DST     = +3
| website            = {{URL|https://panevezys.lt}}
}}

'''Паневежис''' ([[Литва хэл|литв.]] ''Panevėžys'') — [[Литва|Литвын]] умарт хэсэг дахь Паневеж аймгийн Паневеж дүүргийн 113,653 хүн амтай захиргааны төв [[хот]].&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://regionai.stat.gov.lt/lt/panevezio_apskritis/panevezio_miesto_savivaldybe.html |wayback=20170517171047 |text=Panevėžio miesto savivaldybė |archiv-bot=2023-09-26 16:51:54 InternetArchiveBot }}.&lt;/ref&gt;

Энэ хот нь Невежис голын ([[Неман гол|Неман]] голын цутгал) хоёр эрэг дээр, нийслэл [[Вильнюс]] хотоос баруун хойд зүгт 135 км, [[Каунас]] хотоос 109 км, [[Клайпеда]] хотоос 240 км зайд байрладаг. Нийт талбай нь ойролцоогоор 50 км² юм.

Энэ хот нь Литвийн томоохон хурдны замууд болон Вильнюс хотыг [[Рига]] хоттой холбосон олон улсын Виа Балтика хурдны замын уулзвар юм. Вильнюс хотыг Даугавпилс, Шяуляй хотуудтай төмөр замаар холбодог. Орон нутгийн хоёр нисэх онгоцны буудал байдаг.

== Хүн ам ==
Энэ хот нь Литва улсын хамгийн олон үндэстэн ястны нэг гэж тооцогддог: хүн амын 96% нь Литвачууд, 2.6% нь Оросууд, 0.4% нь Украинчууд, 0.2% нь Беларусчууд, 0.2% нь Польшууд, 0.02% нь Еврейчүүд, 0.28% нь бусад хүмүүс. Энэ үзүүлэлт үргэлж ийм байдаггүй байсан: дайны өмнө Литвачуудаас гадна энэ хотод еврейчүүд, польшууд, германчууд, Оросын үнэн алдартны болон хуучин шашинд итгэгчид, караитууд, татарууд, латвичуудын томоохон нийгэмлэгүүд амьдардаг байжээ.

Тус хотод 1804 онд- 800, 1857 онд -5908, 1919 онд- 9000, 1923 онд- 19197, 1939 онд 26653, 1945 онд- 12000, 1970 онд- 74497, 1989 онд 126483, 2004 онд 114917, 2010 онд 111953, 2020 онд- 85885, 2023 онд -87913 хүн амтай байв.  

== Уур амьсгал == 
{{Уур амьсгалын хүснэгт
|metric first=yes
|single line=yes
|width=auto
|location=Паневежис (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1959–одоо)
|Jan high C = -0.8
|Feb high C = 0.0
|Mar high C = 4.8
|Apr high C = 12.6
|May high C = 18.5
|Jun high C = 21.7
|Jul high C = 24.1
|Aug high C = 23.3
|Sep high C = 17.8
|Oct high C = 10.7
|Nov high C = 4.6
|Dec high C = 0.7
|year high C = 
|Jan mean C = -3.1
|Feb mean C = -2.8
|Mar mean C = 0.9
|Apr mean C = 7.4
|May mean C = 12.8
|Jun mean C = 16.3
|Jul mean C = 18.6
|Aug mean C = 17.6
|Sep mean C = 12.7
|Oct mean C = 7.0
|Nov mean C = 2.4
|Dec mean C = -1.3
|year mean C = 
|Jan low C = -5.6
|Feb low C = -5.6
|Mar low C = -2.6
|Apr low C = 2.4
|May low C = 7.0
|Jun low C = 10.7
|Jul low C = 13.2
|Aug low C = 12.4
|Sep low C = 8.3
|Oct low C = 3.9
|Nov low C = -0.3
|Dec low C = -3.5
|year low C = 
|Jan record high C = 11.8
|Feb record high C = 10.6
|Mar record high C = 18.1
|Apr record high C = 26.6
|May record high C = 29.5
|Jun record high C = 32.5
|Jul record high C = 35.3
|Aug record high C = 34.0
|Sep record high C = 28.4
|Oct record high C = 21.7
|Nov record high C = 13.6
|Dec record high C = 10.3
|year record high C = 
|Jan record low C = -27.4
|Feb record low C = -27.7
|Mar record low C = -17.0
|Apr record low C = -6.5
|May record low C = -2.5
|Jun record low C = 1.9
|Jul record low C = 5.8
|Aug record low C = 0.0
|Sep record low C = -3.8
|Oct record low C = -8.0
|Nov record low C = -21.5
|Dec record low C = -30.3
|year record low C = 
|precipitation colour = green
|Jan precipitation mm = 41
|Feb precipitation mm = 33
|Mar precipitation mm = 33
|Apr precipitation mm = 37
|May precipitation mm = 51
|Jun precipitation mm = 64
|Jul precipitation mm = 83
|Aug precipitation mm = 65
|Sep precipitation mm = 50
|Oct precipitation mm = 58
|Nov precipitation mm = 48
|Dec precipitation mm = 45
|year precipitation mm = 
|unit precipitation days = 1 мм
|Jan precipitation days = 11.1
|Feb precipitation days = 11.9
|Mar precipitation days = 10.1
|Apr precipitation days = 8.3
|May precipitation days = 9.1
|Jun precipitation days = 10.8
|Jul precipitation days = 9.7
|Aug precipitation days = 10.4
|Sep precipitation days = 7.8
|Oct precipitation days = 11.0
|Nov precipitation days = 11.2
|Dec precipitation days = 11.1
| Jan humidity = 87
| Feb humidity = 84
| Mar humidity = 78
| Apr humidity = 70
| May humidity = 69
| Jun humidity = 72
| Jul humidity = 74
| Aug humidity = 76
| Sep humidity = 81
| Oct humidity = 85
| Nov humidity = 89
| Dec humidity = 89
| year humidity = 79
|Jan sun = 
|Feb sun = 
|Mar sun = 
|Apr sun = 
|May sun = 
|Jun sun = 
|Jul sun = 
|Aug sun = 
|Sep sun = 
|Oct sun = 
|Nov sun = 
|Dec sun = 
|year sun = 
|Jan percentsun = 
|Feb percentsun = 
|Mar percentsun = 
|Apr percentsun = 
|May percentsun = 
|Jun percentsun = 
|Jul percentsun = 
|Aug percentsun = 
|Sep percentsun = 
|Oct percentsun = 
|Nov percentsun = 
|Dec percentsun = 
|year percentsun = 
|source 1 = Литвын Ус Цаг Уурын Алба&lt;ref&gt;{{cite web |title=Klimato duomenys 1991-2020|url=https://www.meteo.lt/klimatas/lietuvos-klimatas/klimato-duomenys/ |website=Lietuvos hidrometeorologijos tarnyba |language=lt}}&lt;/ref&gt;
|source 2 = [[NOAA]] (хур тунадастай өдөр-туйлшрал)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=global-summary-of-the-day&amp;stations=26529099999&amp;startDate=1700-01-01&amp;endDate=2023-12-31&amp;dataTypes=MAX,MIN,PRCP|title=Global Surface Summary of the Day – GSOD|publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]]|access-date=2026-06-14}}&lt;/ref&gt;
}}

== Цахим холбоос ==
{{дуудүрс|Panevėžys|Хотын зургийн цомог}}
* [http://www.panevezys.lt/en/welcome.html Хотын албан ёсны цахим хуудас]

==Лавлах бичиг==
{{лавлах холбоос}}

[[Ангилал:Гетто]]
[[Ангилал:Литвын хот]]
[[Ангилал:Литвын их сургуулийн хот]]
[[Ангилал:Нявежис голын суурин]]
[[Ангилал:Паневежис| ]]
[[Ангилал:Паневежис дүүргийн суурин]]</text>
      <sha1>pmwfxf0nmt0goi846egtydjq34maya7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>859047</id>
      <parentid>859040</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T07:36:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>859047</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10985" sha1="nz4wv0n6edj5dxowqz8afxzj4g1xcze" xml:space="preserve">{{Инфобокс суурин
| name               = Паневежис
| native_name        = Panevėžys
| nicknames          = ''Aukštaitijos sostinė'' ([[Аукштайти]]йн нийслэл), [[Салхин тээрэм|Тээрэмийн]] хот&lt;ref name=&quot;Malunai&quot;/&gt;
| settlement_type    = Хот
| map_caption        = Литва дахь Паневежисийн байршил
| pushpin_map        = Литва#Балтын орнууд#Европ
| pushpin_relief     = 1
| coordinates        = {{coord|55|44|N|24|21|E|region:LT_type:city(130,000)|display=inline,title}}
| pushpin_map_caption = Литва дахь байршил##Балт дахь байршил##Европ дахь байршил
| image_skyline      = {{multiple image
| border = infobox
| total_width = 275
| image_style = border:1;
| caption_align = center
| perrow = 1/2/2/1
 |image1 = Recreational area near Senvagė Pond and Nevėžis in Panevėžys.jpg
 |caption1 = Сенваге цөөрөм, [[Нявежис]]ийн ойролцоох амралтын газар
 |image2 = Church of St. Peter and St. Paul in Panevėžys, Lithuania in 2024.jpg
 |caption2 = [[Гэгээн Петр, Паулын сүм, Паневежис|Гэгээн Петр, Паулын сүм]]
 |image3 = Panevežio Kristaus Karaliaus katedra - Cathedral - panoramio (1).jpg
 |caption3 = [[Паневежисийн сүм|Хаан Христийн сүм]]
 |image4 = Skyline of parts of Panevėžys with mostly modern apartment buildings in 2023.jpg
 |caption4 = Хотын харагдац
 |image5 = Freedom Square in Panevėžys, Lithuania in 2021.jpg
 |caption5 = Эрх чөлөөний талбай
 |image6 = Pnv3 by Augustas Didzgalvis.jpg
 |caption6 = Сенваге дүүргийн панорама
}}
| pushpin_label_position = &lt;!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --&gt;
| image_shield       = Coat of Arms of Panevezys.svg
| image_flag         = Flag of Panevezys.svg
| image_map          = {{Maplink|frame=yes|frame-align=center|plain=y|frame-width=255|frame-height=255|zoom=11|frame-lat=55.73|frame-long=24.35|type=shape-inverse|stroke-width=1|stroke-color=#333333|id=Q1719466|title=Panevėžys}}
| subdivision_type   = Улс
| subdivision_name   = {{LTU}}
| subdivision_type1  = [[Литвын бүс нутгууд|Угсаатны&amp;nbsp;бүс нутаг]]
| subdivision_name1  = [[Аукштайти]]
| subdivision_type2  = [[Литвын хошууд|Хошуу]]
| subdivision_name2  = [[File:Panevezys County flag.svg|20px]] [[Паневежис хошуу]]
| subdivision_type3  = [[Литвын хотын захиргааны жагсаалт|Хотын захиргаа]]
| subdivision_name3  = Паневежис хотын захиргаа
| subdivision_name4  = 
| established_date   = 1503
| established_title  = Анх дурдагдсан
| established_date2  = 1837
| established_title2 = [[Магдебургийн эрх|Хотын эрх]] олгогдсон
| population_total   = 85,774&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://osp.stat.gov.lt/lt/statistiniu-rodikliu-analize?hash=e0d04c67-3f37-4974-a046-4e07ffd159a8 | date=2023-08-07 |title=Resident population on 1 July |website=osp.stat.gov.lt}}&lt;/ref&gt;
| population_urban   = 124,526&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web| author1=Eurostat |title=Population on 1 January by age groups and sex – functional urban areas| website=ec.europa.eu | date=2022 | doi=10.2908/urb_lpop1 |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/urb_lpop1/default/table?lang=en|access-date=2026-06-14}}&lt;/ref&gt;
| leader_title       = [[Хотын дарга]]
| leader_name        = [[Петрас Луоманас]] (үүрэг гүйцэтгэгч)
| population_metro   = 
| population_footnotes = 
| population_as_of   = 2025
| population_density_km2 = auto
| area_total_km2     = 50.1
| elevation_m        = 61
| postal_code_type   = Шуудангийн код
| postal_code        = 35xxx
| area_code          = (+370) 45
| timezone           = [[Дорнод Европын Цаг|ДЕЦ]]
| utc_offset         = +2
| timezone_DST       = [[Дорнод Европын Зуны Цаг|ДЕЗЦ]]
| utc_offset_DST     = +3
| website            = {{URL|https://panevezys.lt}}
}}

'''Паневежис''' ({{langx|lt|Panevėžys}}) — [[Литва|Литвын]] умарт хэсэг дэх Паневеж аймгийн Паневеж тойргийн 113,653 хүн амтай захиргааны төв [[хот]].&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://regionai.stat.gov.lt/lt/panevezio_apskritis/panevezio_miesto_savivaldybe.html |wayback=20170517171047 |text=Panevėžio miesto savivaldybė |archiv-bot=2023-09-26 16:51:54 InternetArchiveBot }}.&lt;/ref&gt;

Энэ хот нь Невежис голын ([[Неман гол|Неман]] голын цутгал) хоёр эрэг дээр, нийслэл [[Вильнюс]] хотоос баруун хойд зүгт 135 км, [[Каунас]] хотоос 109 км, [[Клайпеда]] хотоос 240 км зайд байрладаг. Нийт талбай нь ойролцоогоор 50 км² юм.

Паневежис хот Литвын томоохон хурдны замууд болон Вильнюс хотыг [[Рига]] хоттой холбосон олон улсын Виа Балтика хурдны замын уулзвар юм. Вильнюс хотыг Даугавпилс, Шяуляй хотуудтай төмөр замаар холбодог. Орон нутгийн хоёр нисэх онгоцны буудал байдаг.

== Хүн ам ==
Тус хот нь Литва улсын хамгийн олон үндэстэн ястан оршин суудаг хотуудын нэг гэж тооцогддог: хүн амын 96% нь литвачууд, 2.6% нь оросууд, 0.4% нь украинчууд, 0.2% нь беларусьчууд, 0.2% нь польшууд, 0.02% нь еврейчүүд, 0.28% нь бусад хүмүүс. Энэ үзүүлэлт үргэлж ийм байдаггүй байсан: дайны өмнө литвачуудаас гадна энэ хотод еврейчүүд, польшууд, германчууд, Оросын үнэн алдартны болон хуучин шашинд итгэгчид, караитууд, татарууд, латвичуудын томоохон нийгэмлэгүүд амьдардаг байжээ.

Тус хот 1804 онд 800, 1857 онд 5908, 1919 онд 9000, 1923 - 19197, 1939 онд 26653, 1945 онд 12000, 1970 онд 74497, 1989 онд 126483, 2004 онд 114917, 2010 онд 111953, 2020 онд 85885, 2023 онд 87913 хүн амтай байв.  

== Уур амьсгал == 
{{Уур амьсгалын хүснэгт
|metric first=yes
|single line=yes
|width=auto
|location=Паневежис (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1959–одоо)
|Jan high C = -0.8
|Feb high C = 0.0
|Mar high C = 4.8
|Apr high C = 12.6
|May high C = 18.5
|Jun high C = 21.7
|Jul high C = 24.1
|Aug high C = 23.3
|Sep high C = 17.8
|Oct high C = 10.7
|Nov high C = 4.6
|Dec high C = 0.7
|year high C = 
|Jan mean C = -3.1
|Feb mean C = -2.8
|Mar mean C = 0.9
|Apr mean C = 7.4
|May mean C = 12.8
|Jun mean C = 16.3
|Jul mean C = 18.6
|Aug mean C = 17.6
|Sep mean C = 12.7
|Oct mean C = 7.0
|Nov mean C = 2.4
|Dec mean C = -1.3
|year mean C = 
|Jan low C = -5.6
|Feb low C = -5.6
|Mar low C = -2.6
|Apr low C = 2.4
|May low C = 7.0
|Jun low C = 10.7
|Jul low C = 13.2
|Aug low C = 12.4
|Sep low C = 8.3
|Oct low C = 3.9
|Nov low C = -0.3
|Dec low C = -3.5
|year low C = 
|Jan record high C = 11.8
|Feb record high C = 10.6
|Mar record high C = 18.1
|Apr record high C = 26.6
|May record high C = 29.5
|Jun record high C = 32.5
|Jul record high C = 35.3
|Aug record high C = 34.0
|Sep record high C = 28.4
|Oct record high C = 21.7
|Nov record high C = 13.6
|Dec record high C = 10.3
|year record high C = 
|Jan record low C = -27.4
|Feb record low C = -27.7
|Mar record low C = -17.0
|Apr record low C = -6.5
|May record low C = -2.5
|Jun record low C = 1.9
|Jul record low C = 5.8
|Aug record low C = 0.0
|Sep record low C = -3.8
|Oct record low C = -8.0
|Nov record low C = -21.5
|Dec record low C = -30.3
|year record low C = 
|precipitation colour = green
|Jan precipitation mm = 41
|Feb precipitation mm = 33
|Mar precipitation mm = 33
|Apr precipitation mm = 37
|May precipitation mm = 51
|Jun precipitation mm = 64
|Jul precipitation mm = 83
|Aug precipitation mm = 65
|Sep precipitation mm = 50
|Oct precipitation mm = 58
|Nov precipitation mm = 48
|Dec precipitation mm = 45
|year precipitation mm = 
|unit precipitation days = 1 мм
|Jan precipitation days = 11.1
|Feb precipitation days = 11.9
|Mar precipitation days = 10.1
|Apr precipitation days = 8.3
|May precipitation days = 9.1
|Jun precipitation days = 10.8
|Jul precipitation days = 9.7
|Aug precipitation days = 10.4
|Sep precipitation days = 7.8
|Oct precipitation days = 11.0
|Nov precipitation days = 11.2
|Dec precipitation days = 11.1
| Jan humidity = 87
| Feb humidity = 84
| Mar humidity = 78
| Apr humidity = 70
| May humidity = 69
| Jun humidity = 72
| Jul humidity = 74
| Aug humidity = 76
| Sep humidity = 81
| Oct humidity = 85
| Nov humidity = 89
| Dec humidity = 89
| year humidity = 79
|Jan sun = 
|Feb sun = 
|Mar sun = 
|Apr sun = 
|May sun = 
|Jun sun = 
|Jul sun = 
|Aug sun = 
|Sep sun = 
|Oct sun = 
|Nov sun = 
|Dec sun = 
|year sun = 
|Jan percentsun = 
|Feb percentsun = 
|Mar percentsun = 
|Apr percentsun = 
|May percentsun = 
|Jun percentsun = 
|Jul percentsun = 
|Aug percentsun = 
|Sep percentsun = 
|Oct percentsun = 
|Nov percentsun = 
|Dec percentsun = 
|year percentsun = 
|source 1 = Литвын Ус Цаг Уурын Алба&lt;ref&gt;{{cite web |title=Klimato duomenys 1991-2020|url=https://www.meteo.lt/klimatas/lietuvos-klimatas/klimato-duomenys/ |website=Lietuvos hidrometeorologijos tarnyba |language=lt}}&lt;/ref&gt;
|source 2 = [[NOAA]] (хур тунадастай өдөр-туйлшрал)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=global-summary-of-the-day&amp;stations=26529099999&amp;startDate=1700-01-01&amp;endDate=2023-12-31&amp;dataTypes=MAX,MIN,PRCP|title=Global Surface Summary of the Day – GSOD|publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]]|access-date=2026-06-14}}&lt;/ref&gt;
}}

== Цахим холбоос ==
{{дуудүрс|Panevėžys|Хотын зургийн цомог}}
* [http://www.panevezys.lt/en/welcome.html Хотын албан ёсны цахим хуудас]

==Лавлах бичиг==
{{лавлах холбоос}}

[[Ангилал:Гетто]]
[[Ангилал:Литвын хот]]
[[Ангилал:Литвын их сургуулийн хот]]
[[Ангилал:Нявежис голын суурин]]
[[Ангилал:Паневежис| ]]
[[Ангилал:Паневежис дүүргийн суурин]]</text>
      <sha1>nz4wv0n6edj5dxowqz8afxzj4g1xcze</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лиссабон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40021</id>
    <revision>
      <id>859000</id>
      <parentid>858861</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T02:47:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>859000</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14196" sha1="0xln16ajf8yrqd9o67ozbatdz4arekn" xml:space="preserve">{{Short description|Португалын нийслэл ба хамгийн том хот}}
{{Инфобокс суурин
| name               = Лиссабон
| native_name        = {{lang|pt|Lisboa}}
| native_name_lang   = pt
| other_name         = 
| settlement_type    = [[Нийслэл]]
| image_skyline      = {{multiple image
  | total_width            = 305
  | border                 = infobox
  | perrow                 = 1/3/2/1
  | caption_align          = center
  | image1                 = Lisboa - Portugal (52597836992).jpg
  | caption1               = [[Тахо гол]]ын эрэг ба [[Алфама]]
  | image2                 = Belem Tower (33641421694) (cropped).jpg
  | caption2               = [[Белем цамхаг]]
  | image3                 = Empty Arco da Rua Augusta during the COVID-19 lockdown, Lisbon, Portugal julesvernex2-2.jpg
  | caption3               = [[Руа Аугуста нуман хаалга]]
  | image4                 = A Big Bird Discovering the Monument (24487392920) (cropped).jpg
  | caption4               = [[Нээлтүүдийн хөшөө]]
  | image5                 = Praça Luís de Camões DSC 0191 (52637381613).jpg
  | caption5               = [[Чиаду]]
  | image6                 = Praça de Touros do Campo Pequeno September 2014.jpg
  | caption6               = [[Кампо Пекено]]
  | image7                 = Parque das Nações 31 (cropped2).jpg
  | caption7               = [[Парке дас Начоес]] дахь [[Васко да Гамагийн цамхаг]] (зүүн) болон [[Васко да Гамагийн гүүр]] (ард)
}}
| image_blank_emblem = Câmara Municipal de Lisboa logo.svg
| blank_emblem_type  = [[Лого]]
| image_flag         = Flag of Lisbon.svg
| image_shield       = Coat_of_Arms_of_Lisbon.svg
| mapframe = yes
| mapframe-zoom = 10
| mapframe-point = none
| pushpin_map        = Португал#Европ
| pushpin_relief     = yes
| coordinates        = {{Coord|38|43|31|N|09|09|00|W|type:city_region:PT-11|display=it}}
| coordinates_footnotes = 
| motto              =
| nickname           = 
| etymology          = 
| subdivision_type   = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]]
| subdivision_name   = {{Flag|Португал}}
| subdivision_type1  = Их хот
| subdivision_name1  = [[Их Лиссабоны бүс нутаг]]
| subdivision_type3  = [[Португалын тойргууд|Тойрог]]
| subdivision_name3  = [[Лиссабон тойрог|Лиссабон]]
| leader_title       = Хотын дарга
| leader_name        = [[Карлос Моедас]]
| government_type    = [[Орон нутгийн захиргааны нэгж]]
| governing_body     = [[Хотын захиргаа]]/[[Хотын танхим]]
| established_title  = Суурьшил
| established_date   = [[манай эриний өмнөх|МЭӨ]] 1200 он орчим
| established_title1 = Ромын [[Олисипо]]
| established_date1  = МЭӨ 138 он орчим
| established_title2 = Мавруудын удирдлага
| established_date2  = [[Манай эрин|МЭ]] 711 он
| established_title3 = [[Лиссабоны бүслэлт]]
| established_date3  = МЭ 1147 он
| established_title4 = Нийслэл
| established_date4  = МЭ 1256 он
| area_footnotes     = 
| area_total_km2     = 100.05
| area_metro_km2     = 3015.24
| elevation_footnotes = 
| elevation_m        = 2
| elevation_ft       = 
|population_rank = [[Португалын хотын жагсаалт|1-р байр]]
| population_as_of   = 2024
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;Pop24&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&amp;xpgid=ine_indicadores&amp;indOcorrCod=0012918&amp;contexto=bd&amp;selTab=tab2&amp;xlang=en|title=Resident population (No.) by Place of residence (NUTS - 2024), Sex and Age group; Annual|publisher=[[Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн (Португал)|INE]]|date=2025-06-18}}&lt;/ref&gt;
| population_total   = 575739
| population_metro   = 3028000
| population_density_metro_km2 = auto
| population_density_km2 = auto
| population_demonym = Лиссабончууд
| demographics_type1 = [[ДНБ]] (нэрлэсэн) [[Их Лиссабон]]
| demographics1_footnotes = &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|access-date=2026-06-14|title=Em 2024, a maioria das regiões registou um crescimento do PIB semelhante ao do país, conduzindo a uma ligeira redução da disparidade regional do PIB per capita - 2024|url=https://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&amp;xpgid=ine_destaques&amp;DESTAQUESdest_boui=707487423&amp;DESTAQUESmodo=2|date=2025-12-17|website=www.ine.pt}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title1 = Нийт
| demographics1_info1 = €90.686&amp;nbsp;тэрбум (2024)
| demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох
| demographics1_info2 = €42,345 (2024)
| timezone1          = [[Баруун Европын Цаг|БЕЦ]]
| utc_offset1        = ±00:00{{!}}UTC
| timezone1_DST      = [[Баруун Европын Зуны Цаг|БЕЗЦ]]
| utc_offset1_DST    = +1
| postal_code_type   = Шуудангийн бүс
| postal_code        = 1000-000 - 1999-XXX Лиссабон
| area_code_type     =
| area_code          = (+351) 21 XXX XXXX
| geocode            =
| iso_code           =
| blank_name         =
| blank_info         =
| blank1_name        = Хотын амралтын өдрүүд
| blank1_info        = 6 сарын 13 ([[Лиссабоны Антони|Гэгээн Антонигийн өдөр]])
| website            = {{URL|http://www.cm-lisboa.pt/|cm-lisboa.pt}}
}}

'''Лиссабон''' ({{lang-pt|Lisboa}} [{{IPA|liʒˈβoɐ}}] → Лижбоа) — [[Португал|Португалын]] [[нийслэл]] бөгөөд хамгийн том боомт хот. 547,733 хүн амтай [[хот]].&lt;ref&gt;[http://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&amp;xpgid=ine_indicadores&amp;indOcorrCod=0005889&amp;contexto=pi&amp;selTab=tab0 População residente (N.º) por Local de residência e Sexo; Decenal (2011).]&lt;/ref&gt;  

Европ тивийн хамгийн баруун хэсэгт [[Атлантын далай|Атлантын далайн]] эрэг дээрх цорын ганц нийслэл хот. Лиссабон нь Атлантын далай дахь [[Иберийн хойг|Иберийн хойгийн]] баруун хэсэгт байрладаг дэлхийн хамгийн эртний хотуудын нэг.

Лиссабон бол тус улсын улс төрийн төв юм. Энд засгийн газар, парламент, Дээд шүүх, зэвсэгт хүчний штаб, төрийн тэргүүний ордон байрладаг. 

== Түүх ==
Баруун Европын хамгийн эртний хот бөгөөд Европын хоёр дахь ууган нийслэл (Афины дараа).

[[Ромын эзэнт гүрэн]] нуран унасны дараа 5-р зуунаас эхлэн тус хот Германы янз бүрийн овог аймгууд, ялангуяа вестготуудын мэдэлд байв. 8-р зуунд түүнийг Моорчууд эзлэн авчээ. 1147 онд I Их Афонсо хотыг эзэлж, 1255 онд Лиссабон Коимбрагийн оронд Португалын нийслэл болжээ. Түүнээс хойш тус улсын улс төр, эдийн засаг, соёлын төв байсаар ирсэн.

20-р зуунд Лиссабон хот гурван хувьсгал гарсан газар болжээ. Эдгээрийн эхнийх нь буюу 1910 оны 10-р сарын 5-ны хувьсгал нь Португалын хаант засаглалыг нурааж, тогтвор муутай, авлигад идэгдсэн Португалын Анхны Бүгд Найрамдах Улсыг байгуулахад хүргэсэн. 1926 оны 6-р сарын 6-ны хувьсгал нь Анхны Бүгд Найрамдах Улсыг устгаж, Эстадо Ново буюу Португалын Хоёр дахь Бүгд Найрамдах Улсыг байгуулахад хүргэсэн. Гурав дахь хувьсгал нь 1974 оны 4-р сарын 25-нд болсон бөгөөд Эстадо Новогийн дэглэмийг дуусгавар болгож, иж бүрэн шинэчлэлийн эхлэл, орчин үеийн Гурав дахь Португалын Бүгд Найрамдах Улсыг байгуулсан юм.

==Газар зүй==

== Хүн ам ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;9&quot; |Хүн амын тоо
|-
!1864
!1878
!1890
!1900
!1911
!1920
!1930
!1940
!1950
|-
|190 311
|'''↗'''240 740
|'''↗'''300 964
|'''↗'''351 210
|'''↗'''431 738
|'''↗'''484 664
|'''↗'''591 939
|'''↗'''694 389
|'''↗'''783 226
|-
!1960
!1970
!1981
!1991
!2001
!2011
!2017
!2021
!
|-
|'''↗'''802 230
|'''↘'''769 044
|'''↗'''807 937
|'''↘'''663 394
|'''↘'''564 657
|'''↘'''547 733
|'''↘'''505 526
|'''↗'''545 923
|}

===Уур амьсгал=== 
{{Уур амьсгалын хүснэгт
| location = Лиссабон (Д. Луисийн геофизикийн хүрээлэн) (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1941–одоо)
| metric first = yes
| single line = yes
| Jan record high C = 22.6
| Feb record high C = 25.4
| Mar record high C = 29.4
| Apr record high C = 32.4
| May record high C = 35.1
| Jun record high C = 41.5
| Jul record high C = 40.6
| Aug record high C = 44.0
| Sep record high C = 41.4
| Oct record high C = 35.3
| Nov record high C = 27.8
| Dec record high C = 23.2
| year record high C =
| Jan high C = 15.1
| Feb high C = 16.4
| Mar high C = 18.9
| Apr high C = 20.4
| May high C = 23.1
| Jun high C = 26.1
| Jul high C = 28.2
| Aug high C = 28.8
| Sep high C = 26.6
| Oct high C = 22.8
| Nov high C = 18.1
| Dec high C = 15.4
| year high C =
| Jan mean C = 11.8
| Feb mean C = 12.8
| Mar mean C = 14.9
| Apr mean C = 16.3
| May mean C = 18.8
| Jun mean C = 21.5
| Jul mean C = 23.2
| Aug mean C = 23.8
| Sep mean C = 22.1
| Oct mean C = 19.1
| Nov mean C = 15.0
| Dec mean C = 12.4
| year mean C =
| Jan low C = 8.6
| Feb low C = 9.1
| Mar low C = 11.0
| Apr low C = 12.3
| May low C = 14.4
| Jun low C = 16.8
| Jul low C = 18.2
| Aug low C = 18.8
| Sep low C = 17.6
| Oct low C = 15.3
| Nov low C = 11.8
| Dec low C = 9.4
| year low C =
| Jan record low C = -0.5
| Feb record low C = -1.2
| Mar record low C = 0.2
| Apr record low C = 4.4
| May record low C = 6.4
| Jun record low C = 10.2
| Jul record low C = 12.1
| Aug record low C = 13.3
| Sep record low C = 10.3
| Oct record low C = 7.7
| Nov record low C = 3.6
| Dec record low C = 0.5
| year record low C =
| precipitation colour = green
| Jan precipitation mm = 103.8
| Feb precipitation mm = 77.8
| Mar precipitation mm = 68.7
| Apr precipitation mm = 71.8
| May precipitation mm = 57.8
| Jun precipitation mm = 14.1
| Jul precipitation mm = 2.6
| Aug precipitation mm = 5.4
| Sep precipitation mm = 38.6
| Oct precipitation mm = 110.6
| Nov precipitation mm = 133.9
| Dec precipitation mm = 108.5
| year precipitation mm =
| unit precipitation days = 1 мм
| Jan precipitation days = 10.0
| Feb precipitation days = 7.9
| Mar precipitation days = 7.6
| Apr precipitation days = 7.9
| May precipitation days = 5.8
| Jun precipitation days = 2.0
| Jul precipitation days = 0.6
| Aug precipitation days = 1.1
| Sep precipitation days = 3.8
| Oct precipitation days = 8.7
| Nov precipitation days = 9.9
| Dec precipitation days = 10.0
| year precipitation days =
| Jan humidity = 80.5
| Feb humidity = 78.3
| Mar humidity = 76.9
| Apr humidity = 76.8
| May humidity = 74.8
| Jun humidity = 75.3
| Jul humidity = 75.2
| Aug humidity = 74.8
| Sep humidity = 76.3
| Oct humidity = 79.2
| Nov humidity = 79.7
| Dec humidity = 81.5
| year humidity = 
|Jan sun = 158.6
|Feb sun = 174.7
|Mar sun = 216.0
|Apr sun = 248.0
|May sun = 296.8
|Jun sun = 322.2
|Jul sun = 349.7
|Aug sun = 339.9
|Sep sun = 259.8
|Oct sun = 196.4
|Nov sun = 163.1
|Dec sun = 149.7
|year sun = 
| source 1 = [[Португалын Далай ба Агаар мандлын хүрээлэн]],&lt;ref name=&quot;IPMA&quot;&gt;{{cite web |title=Normal Climatológica – Lisboa / Instituto Geofísico 1991-2020 |url=https://www.ipma.pt/bin/file.data/climate-normal/cn_91-20_LISBOA_GEOFISICO.pdf |publisher=[[IPMA]] |access-date=2026-06-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Normal Climatológica – Lisboa / Instituto Geofísico 1971-2000|url=https://www.ipma.pt/bin/file.data/climate-normal/cn_71-00_LISBOA_GEOFISICO.pdf |publisher=[[IPMA]] |access-date=2026-06-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://dataclima.ipma.pt/ho?l=pt|title=Dataclima|access-date=2026-06-14|language=pt|publisher=IPMA}}&lt;/ref&gt; [[Германы Цаг Уурын Алба]] (нартай цаг 1990-2019)&lt;ref name=&quot;dwd&quot;&gt;{{cite web |url=https://opendata.dwd.de/climate_environment/CDC/observations_global/CLIMAT/monthly/qc/sunshine_duration/historical/08535_198607_201812.txt |title=Monthly Averages for Lisbon|publisher=DwD}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://opendata.dwd.de/climate_environment/CDC/observations_global/CLIMAT/monthly/qc/sunshine_duration/recent/08535.txt |title=Monthly Averages for Lisbon|publisher=DwD}}&lt;/ref&gt;
| source 2 = Weather.Directory&lt;ref name=&quot;Weather.Directory&quot;&gt;
{{cite web|url=https://weather.directory/pt/lisbon
|title= Lisbon Weather &amp; Climate Guide
|access-date= 2026-06-14
|website= Weather.Directory}}&lt;/ref&gt;
}}

== Цахим холбоос ==
{{Commons|Lisboa|Лиссабоны зургийн цомог}}

==Лавлах бичиг==
{{лавлах холбоос}}

[[Ангилал:Лиссабон| ]]
[[Ангилал:Лиссабон мужийн суурин]]
[[Ангилал:Далайн боомттой суурин]]
[[Ангилал:Европын нийслэл]]
[[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]]
[[Ангилал:Португалын коммун]]
[[Ангилал:Португалын хот]]
[[Ангилал:Цамхаг ба Илд одон шагналтан (их загалмай)|!]]</text>
      <sha1>0xln16ajf8yrqd9o67ozbatdz4arekn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Андре Гомиш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43834</id>
    <revision>
      <id>859003</id>
      <parentid>814717</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T03:16:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>859003</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5599" sha1="cnj898b5wggjwe150apdm436966aprh" xml:space="preserve">{{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2
| name = Андре Гомиш
| image = [[file:André Gomes (1).jpg|230px]]
| caption = Гомиш Португалын залуучуудын шигшээд (2012)
| fullname = Андре Филипе Тавареш Гомиш
| birth_date = {{Birth date and age|1993|7|30|df=yes}}
| birth_place = [[Португал]], [[Грижо (Вила Нова де Гайа)|Грижо]]
| height = 1.88 [[Метр|м]]
| position = [[Хагас хамгаалагч]]
| currentclub = [[Валенсиа (хөлбөмбөгийн баг)|Валенсиа]]
| clubnumber = 4
| youthyears1 = 2005–2008 | youthclubs1 = [[Порто (хөлбөмбөгийн баг)|Порто]]
| youthyears2 = 2008–2009 | youthclubs2 = Пастелейра
| youthyears3 = 2009–2011 | youthclubs3 = [[Боавишта (хөлбөмбөгийн баг)|Боавишта]]
| youthyears4 = 2011–2012 | youthclubs4 = [[Бенфика (хөлбөмбөгийн баг)|Бенфика]]
| years1 = 2012–2014 | clubs1 = Бенфика Б | caps1 = 17 | goals1 = 8
| years2 = 2012– | clubs2 = [[Бенфика (хөлбөмбөгийн баг)|Бенфика]] | caps2 = 14 | goals2 = 2
| years3 = 2014– | clubs3 = → [[Валенсиа (хөлбөмбөгийн баг)|Валенсиа]] (зээл) | caps3 = 0 | goals3  = 0
| nationalyears1 = 2010 | nationalteam1 = Португали (17-) | nationalcaps1 = 2 |  nationalgoals1 = 0
| nationalyears2 = 2010–2011 | nationalteam2 = Португали (18) | nationalcaps2 = 6 | nationalgoals2 = 1
| nationalyears3 = 2011–2012 | nationalteam3 = Португали (19-) | nationalcaps3 = 9 | nationalgoals3 = 3
| nationalyears4 = 2012–2013 | nationalteam4 = Португали (20-) | nationalcaps4 = 14 | nationalgoals4 = 1
| nationalyears5 = 2013– | nationalteam5 = Португали (21-) | nationalcaps5 = 6 | nationalgoals5 = 1
| club-update = 2014 оны 5 сарын 10
| nationalteam-update = 2014 оны 5 сарын 23
}}
'''Андре Филипе Тавареш Гомиш''' ({{lang-pt|André Filipe Tavares Gomes}}, ''[[1993]] оны [[7 сарын 30|долоодугаар сарын 30-нд]] [[Грижо (Вила Нова де Гайа)|Грижо]] [[хот]]од төрсөн'') — [[Португал]]ын [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Валенсиа (хөлбөмбөгийн баг)|Валенсиад]] тоглодог.
==Замнал==
Гомишийг [[Бенфика (хөлбөмбөгийн баг)|Бенфика]] [[2013]]-[[2014]] оны улирал өндөрлүүлээд [[Валенсиа (хөлбөмбөгийн баг)|Валенсиад]] шилжүүлэхээр 15 сая [[евро]]гоор урьдчилсан гэрээг [[2014]] оны [[1 сарын 31|нэгдүгээр сарын 31-нд]] байгуулав.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.soccernews.com/benfica-cash-rodrigo-andre-gomes/137317/|title=Benfica cash in on Rodrigo, Andre Gomes|publisher=Soccer News|date=1 February 2014|accessdate=9 February 2014}}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Харин [[7 сарын 16|долоодугаар сарын 16-нд]] зээлээр элсүүлэв.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.valenciacf.com/ver/36381/comunicado-oficial-del-valencia-cf.html|title=Comunicado oficial|trans_title=Official announcement|publisher=Valencia CF|language=Spanish|date=17 July 2014|accessdate=19 July 2014|archive-date=26 Долдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140726124254/http://www.valenciacf.com/ver/36381/comunicado-oficial-del-valencia-cf.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.record.xl.pt/Futebol/Internacional/espanha/interior.aspx?content_id=895137|title=Valencia regista André Gomes como emprestado pelo Benfica|trans_title=Valencia registers André Gomes as loaned by Benfica|newspaper=Record|language=Portuguese|date=17 July 2014|accessdate=19 July 2014|archive-date=20 Долдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140720002942/http://www.record.xl.pt/Futebol/Internacional/espanha/interior.aspx?content_id=895137|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
==Амжилт==
;Бенфика
* [[УЕФА Европа лиг]]ийн дэд байр: 2012/13
* [[Португалын хөлбөмбөгийн цом|Португалын цомын]] эзэн: 2012/13
* [[Португалын хөлбөмбөгийн лиг|Португалын аварга]]: 2013/14
* [[Португалын хөлбөмбөгийн лигийн цом|Португалын лигийн цомын]] эзэн: 2013/14
==Эшлэл==
{{reflist}}
==Холбоос==
* [http://www.zerozero.pt/jogador.php?id=204312&amp;epoca_id=0&amp;search=1&amp;search_string=andr%E9+gomes&amp;menu=esc Профайл - zerozero] {{pt icon}}
* [http://www.foradejogo.net/player.php?player=199307300001&amp;language=2 Профайл - foradejogo.net] {{en icon}}
* [http://www.transfermarkt.co.uk/en/andre-gomes/profil/spieler_221025.html Профайл - transfermarkt.co.uk] {{en icon}}

{{Валенсиа багийн бүрэлдэхүүн}}

{{DEFAULTSORT:Гомиш, Андре}}
[[Ангилал:Португалын хөлбөмбөгчин]]
[[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч]]
[[Ангилал:Валенсиа багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Бенфика Лиссабон багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Португалчууд]]
[[Ангилал:1993 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>cnj898b5wggjwe150apdm436966aprh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Благовещенск</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45296</id>
    <revision>
      <id>859001</id>
      <parentid>858863</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T02:48:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>859001</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11039" sha1="jgvw0lbgvr9eztp0r7ds2s4wr1k6v4e" xml:space="preserve">{{Short description|Оросын Амур мужийн хот}}
{{Инфобокс Оросын суурин
|mn_name                 = Благовещенск
|ru_name                 = 
|image_skyline           = Благовещенск-2011 (041).JPG
|image_caption           = Благовещенск дахь [[Амур муж]]ийн захиргааны байр.
|coordinates             = {{coord|50|15|N|127|32|E|display=inline,title}}
|map_label_position      = left
|image_coa               = Coat of Arms of Blagoveshchensk 1878.svg
|coa_caption             =
|image_flag              = Flag of Blagoveshchensk.svg
|flag_caption            =
|anthem                  = [[Благовещенскийн дуулал]]
|anthem_ref              = &lt;ref name  = &quot;Anthem&quot;&gt;Decision #14/60&lt;/ref&gt;
|holiday                 = 6 сарын&amp;nbsp;2 (6 сарын эхний бямба гаригт тэмдэглэдэг)
|holiday_ref             = &lt;ref name = &quot;Holiday&quot;&gt;Charter of Blagoveshchensk, Article&amp;nbsp;1&lt;/ref&gt;
|federal_subject         = [[Амур муж]]
|federal_subject_ref     = &lt;ref name=&quot;Ref7&quot; /&gt;
|adm_city_jur            = Благовещенск хотын тойрог
|adm_city_jur_ref        = &lt;ref name=&quot;Ref7&quot; /&gt;
|adm_ctr_of1             = Амур муж
|adm_ctr_of1_ref         = &lt;ref name=&quot;Ref7&quot; /&gt;
|adm_ctr_of2             = Благовещенск хотын тойрог
|adm_ctr_of2_ref         = &lt;ref name=&quot;Ref7&quot; /&gt;
|inhabloc_cat            = Хот
|inhabloc_cat_ref        = &lt;ref name = &quot;Ref7&quot; /&gt;
|inhabloc_type           =
|inhabloc_type_ref       =
|urban_okrug_jur         = Благовещенск хотын тойрог
|urban_okrug_jur_ref     = &lt;ref name=&quot;Ref599&quot; /&gt;
|mun_admctr_of1          = Благовещенск хотын тойрог
|mun_admctr_of1_ref      = &lt;ref name=&quot;Ref599&quot; /&gt;
|mun_admctr_of2          = Благовещенск хотын район
|mun_admctr_of2_ref      = &lt;ref name = &quot;Ref347&quot; /&gt;
|leader_title            = Хотын дарга
|leader_title_ref        = &lt;ref name = &quot;HeadLegis&quot;&gt;Charter of Blagoveshchensk, Article&amp;nbsp;17&lt;/ref&gt;
|leader_name             = Олег Имамеев
|leader_name_ref         = &lt;ref name=&quot;HeadNm&quot;&gt;Official website of Blagoveshchensk. [https://www.admblag.ru/administration/rukovodstvo/ City Leadership Administration] {{webarchive|url = https://web.archive.org/web/20231020205348/https://www.admblag.ru/administration/rukovodstvo/ |date=October 20, 2023 }} {{in lang|ru}}&lt;/ref&gt;
|representative_body     = [[Благовещенск хотын дум|Хотын Дум]]
|representative_body_ref = &lt;ref name=&quot;HeadLegis&quot; /&gt;
|area_km2                = 320.97
|area_km2_ref            = &lt;ref name=&quot;Area&quot;&gt;[[Federal State Statistics Service]]. Показатели, характеризующие состояние экономики и социальной сферы муниципального образования. [http://www.gks.ru/scripts/db_inet2/passport/table.aspx?opt=10701000200620072008200920102011 Город Благовещенск] {{in lang|ru}}&lt;/ref&gt;
|pop_2010census          = 214390
|pop_2010census_rank     = 87-д
|pop_2010census_ref      = &lt;ref name = &quot;2010Census&quot;&gt;{{ru-pop-ref|2010Census}}&lt;/ref&gt;
|pop_density             =
|pop_density_as_of       =
|pop_density_ref         =
|pop_latest              = 225453
|pop_latest_date         = 1 сар, 2014
|pop_latest_ref          = &lt;ref name=&quot;2014Est&quot;&gt;Amur Oblast Territorial Branch of the [[Russian Federal State Statistics Service|Federal State Statistics Service]]. [http://amurstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/amurstat/resources/d600c10043769f3eb9effbdd898fc419/07_1_4.htm Оценка численности населения по городским округам, муниципальным районам, городским и сельским поселениям Амурской области на 1 января 2014 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190814075142/http://amurstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/amurstat/resources/d600c10043769f3eb9effbdd898fc419/07_1_4.htm |date=August 14, 2019 }} {{in lang|ru}}&lt;/ref&gt;
|established_date        = 1856
|established_title       =
|established_date_ref    = &lt;ref name=&quot;gr&quot; /&gt;
|current_cat_date        =
|current_cat_date_ref    =
|prev_name1              =
|prev_name1_date         =
|prev_name1_ref          =
|postal_codes            = 675000–675007, 675009–675011, 675014, 675016, 675018–675021, 671025, 671027–671030, 671700, 671801, 671890, 671960–671962, 671971, 671980–671983, 671985
|dialing_codes           = 4162
|dialing_codes_ref       =
|website                 = http://www.admblag.ru
|website_ref             =
}}

'''Благовещенск''' ({{lang-ru|Благовещенск}}&lt;ref&gt;[http://www.mojgorod.ru/cities/listcity.html Список всех городов Российской Федерации]. «Мой Город» {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;) — [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Амур муж]]ийн засаг захиргааны [[төв]].&lt;ref&gt;[http://megabook.ru/article/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 Административно-территориальное деление России] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://emigrant-ussr.ru/index/administrativno_territorialnoe_ustrojstvo_rossii/0-12 Административно-территориальное устройство России] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; Амар мөрний зүүн эрэг дээр, Орос-Хятадын улсын хил дээрх 225 мянган хүн амтай хот.  

== Газар зүй ==

Благовещенск нь ОХУ-ын [[Алс Дорнодын Холбооны тойрог|Алс Дорнодод]] [[Амар мөрөн|Амар мөрний]] зүүн эрэг дээр буюу нөгөө эрэг дээр байх [[Хятад улс|Хятадын]] [[Хэйхэ]] хотын эсрэг талд оршино. [[Сибирийн төмөр зам|Транс-Сибирийн төмөр замаар]] [[Москва]] хүртэл 7985 километр, агаарын зам урт 5630 километр.

=== Цаг агаар ===
{{Уур амьсгалын хүснэгт
| location = Благовещенск (1991–2020, туйлын үе 1859–одоо)
| metric first = yes
| single line = yes
| Jan record high C = 0.2
| Feb record high C = 7.0
| Mar record high C = 20.3
| Apr record high C = 31.4
| May record high C = 34.7
| Jun record high C = 39.4
| Jul record high C = 37.7
| Aug record high C = 36.9
| Sep record high C = 33.5
| Oct record high C = 28.0
| Nov record high C = 13.4
| Dec record high C = 3.6
| year record high C = 39.4
| Jan high C = -15.1
| Feb high C = -9.4
| Mar high C = -0.2
| Apr high C = 11.2
| May high C = 19.9
| Jun high C = 25.5
| Jul high C = 27.7
| Aug high C = 25.4
| Sep high C = 19.4
| Oct high C = 9.3
| Nov high C = -4.6
| Dec high C = -14.7
| year high C = 7.9
| Jan mean C = -21.0
| Feb mean C = -16.1
| Mar mean C = -6.4
| Apr mean C = 4.9
| May mean C = 13.2
| Jun mean C = 19.4
| Jul mean C = 22.2
| Aug mean C = 19.9
| Sep mean C = 13.0
| Oct mean C = 3.5
| Nov mean C = -9.8
| Dec mean C = -19.8
| year mean C = 1.9
| Jan low C = -25.6
| Feb low C = -21.8
| Mar low C = -12.2
| Apr low C = -1.1
| May low C = 6.9
| Jun low C = 13.8
| Jul low C = 17.5
| Aug low C = 15.4
| Sep low C = 7.9
| Oct low C = -1.1
| Nov low C = -13.9
| Dec low C = -23.9
| year low C = -3.2
| Jan record low C = -44.5
| Feb record low C = -45.4
| Mar record low C = -35.7
| Apr record low C = -17.7
| May record low C = -7.5
| Jun record low C = 0.1
| Jul record low C = 8.2
| Aug record low C = 4.4
| Sep record low C = -4.3
| Oct record low C = -24.8
| Nov record low C = -32.9
| Dec record low C = -41.2
| year record low C = -45.4
| precipitation colour = green
| Jan precipitation mm = 7
| Feb precipitation mm = 7
| Mar precipitation mm = 10
| Apr precipitation mm = 25
| May precipitation mm = 55
| Jun precipitation mm = 91
| Jul precipitation mm = 141
| Aug precipitation mm = 112
| Sep precipitation mm = 68
| Oct precipitation mm = 30
| Nov precipitation mm = 13
| Dec precipitation mm = 11
| year precipitation mm = 570
| Jan snow depth cm = 12
| Feb snow depth cm = 10
| Mar snow depth cm = 3
| Apr snow depth cm = 0
| May snow depth cm = 0
| Jun snow depth cm = 0
| Jul snow depth cm = 0
| Aug snow depth cm = 0
| Sep snow depth cm = 0
| Oct snow depth cm = 1
| Nov snow depth cm = 4
| Dec snow depth cm = 8
| year snow depth cm = 12
| Jan humidity = 73
| Feb humidity = 68
| Mar humidity = 62
| Apr humidity = 55
| May humidity = 55
| Jun humidity = 70
| Jul humidity = 78
| Aug humidity = 80
| Sep humidity = 72
| Oct humidity = 62
| Nov humidity = 67
| Dec humidity = 74
| year humidity = 68
| Jan rain days = 0
| Feb rain days = 0
| Mar rain days = 0.4
| Apr rain days = 9
| May rain days = 15
| Jun rain days = 17
| Jul rain days = 18
| Aug rain days = 17
| Sep rain days = 16
| Oct rain days = 8
| Nov rain days = 0.4
| Dec rain days = 0
| year rain days = 101
| Jan snow days = 12
| Feb snow days = 7
| Mar snow days = 8
| Apr snow days = 6
| May snow days = 1
| Jun snow days = 0
| Jul snow days = 0
| Aug snow days = 0
| Sep snow days = 0.2
| Oct snow days = 5
| Nov snow days = 12
| Dec snow days = 14
| year snow days = 65
| Jan sun = 138
| Feb sun = 194
| Mar sun = 227
| Apr sun = 222
| May sun = 252
| Jun sun = 255
| Jul sun = 226
| Aug sun = 227
| Sep sun = 168
| Oct sun = 190
| Nov sun = 157
| Dec sun = 123
| year sun = 2379
| source 1 = Погода и Климат&lt;ref name=&quot;Погода&quot; &gt;{{cite web
|url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/31510.htm
|title = Климат Благовещенска
|access-date = 2026-06-14
|publisher = Погода и Климат 
|language = ru }}&lt;/ref&gt;
| source 2 = [[NOAA]] (нар, 1961–1990)&lt;ref name = NOAA&gt;
{{cite web
| url = https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/RA/31510.TXT
| title = Blagovescensk Climate Normals 1961–1990
| publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа
| access-date = 2026-06-14}}&lt;/ref&gt;
| date = 2010
| source = 
}}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Blagoveshchensk|Благовещенск}}
* [http://www.admblag.ru/ Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас] 

== Зүүлтийн тайлбар== 
{{лавлах холбоос}}

{{ОХУ-ын тавин том хот}}
[[Ангилал:Амур мужийн суурин]]
[[Ангилал:Оросын хот]]
[[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]]
[[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]]
[[Ангилал:1856 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>jgvw0lbgvr9eztp0r7ds2s4wr1k6v4e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>859013</id>
      <parentid>859001</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T04:41:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>859013</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11331" sha1="nfydlb1gxbr0y8442xukbr5yy5knz3t" xml:space="preserve">{{Short description|Оросын Амур мужийн хот}}
{{Инфобокс Оросын суурин
|mn_name                 = Благовещенск
|ru_name                 = 
|image_skyline           = Благовещенск-2011 (041).JPG
|image_caption           = Благовещенск дахь [[Амур муж]]ийн захиргааны байр.
|coordinates             = {{coord|50|15|N|127|32|E|display=inline,title}}
|map_label_position      = left
|image_coa               = Coat of Arms of Blagoveshchensk 1878.svg
|coa_caption             =
|image_flag              = Flag of Blagoveshchensk.svg
|flag_caption            =
|anthem                  = [[Благовещенскийн дуулал]]
|anthem_ref              = &lt;ref name  = &quot;Anthem&quot;&gt;Decision #14/60&lt;/ref&gt;
|holiday                 = 6 сарын&amp;nbsp;2 (6 сарын эхний бямба гаригт тэмдэглэдэг)
|holiday_ref             = &lt;ref name = &quot;Holiday&quot;&gt;Charter of Blagoveshchensk, Article&amp;nbsp;1&lt;/ref&gt;
|federal_subject         = [[Амур муж]]
|federal_subject_ref     = &lt;ref name=&quot;Ref7&quot; /&gt;
|adm_city_jur            = Благовещенск хотын тойрог
|adm_city_jur_ref        = &lt;ref name=&quot;Ref7&quot; /&gt;
|adm_ctr_of1             = Амур муж
|adm_ctr_of1_ref         = &lt;ref name=&quot;Ref7&quot; /&gt;
|adm_ctr_of2             = Благовещенск хотын тойрог
|adm_ctr_of2_ref         = &lt;ref name=&quot;Ref7&quot; /&gt;
|inhabloc_cat            = Хот
|inhabloc_cat_ref        = &lt;ref name = &quot;Ref7&quot; /&gt;
|inhabloc_type           =
|inhabloc_type_ref       =
|urban_okrug_jur         = Благовещенск хотын тойрог
|urban_okrug_jur_ref     = &lt;ref name=&quot;Ref599&quot; /&gt;
|mun_admctr_of1          = Благовещенск хотын тойрог
|mun_admctr_of1_ref      = &lt;ref name=&quot;Ref599&quot; /&gt;
|mun_admctr_of2          = Благовещенск хотын район
|mun_admctr_of2_ref      = &lt;ref name = &quot;Ref347&quot; /&gt;
|leader_title            = Хотын дарга
|leader_title_ref        = &lt;ref name = &quot;HeadLegis&quot;&gt;Charter of Blagoveshchensk, Article&amp;nbsp;17&lt;/ref&gt;
|leader_name             = Олег Имамеев
|leader_name_ref         = &lt;ref name=&quot;HeadNm&quot;&gt;Official website of Blagoveshchensk. [https://www.admblag.ru/administration/rukovodstvo/ City Leadership Administration] {{webarchive|url = https://web.archive.org/web/20231020205348/https://www.admblag.ru/administration/rukovodstvo/ |date=October 20, 2023 }} {{in lang|ru}}&lt;/ref&gt;
|representative_body     = [[Благовещенск хотын дум|Хотын Дум]]
|representative_body_ref = &lt;ref name=&quot;HeadLegis&quot; /&gt;
|area_km2                = 320.97
|area_km2_ref            = &lt;ref name=&quot;Area&quot;&gt;[[Federal State Statistics Service]]. Показатели, характеризующие состояние экономики и социальной сферы муниципального образования. [http://www.gks.ru/scripts/db_inet2/passport/table.aspx?opt=10701000200620072008200920102011 Город Благовещенск] {{in lang|ru}}&lt;/ref&gt;
|pop_2010census          = 214390
|pop_2010census_rank     = 87-д
|pop_2010census_ref      = &lt;ref name = &quot;2010Census&quot;&gt;{{ru-pop-ref|2010Census}}&lt;/ref&gt;
|pop_density             =
|pop_density_as_of       =
|pop_density_ref         =
|pop_latest              = 225453
|pop_latest_date         = 1 сар, 2014
|pop_latest_ref          = &lt;ref name=&quot;2014Est&quot;&gt;Amur Oblast Territorial Branch of the [[Russian Federal State Statistics Service|Federal State Statistics Service]]. {{Webarchiv|url=http://amurstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/amurstat/resources/d600c10043769f3eb9effbdd898fc419/07_1_4.htm |archive-is=20180318221127 |text=Оценка численности населения по городским округам, муниципальным районам, городским и сельским поселениям Амурской области на 1 января 2014 года |archiv-bot=2026-06-16 04:41:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190814075142/http://amurstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/amurstat/resources/d600c10043769f3eb9effbdd898fc419/07_1_4.htm |date=August 14, 2019 }} {{in lang|ru}}&lt;/ref&gt;
|established_date        = 1856
|established_title       =
|established_date_ref    = &lt;ref name=&quot;gr&quot; /&gt;
|current_cat_date        =
|current_cat_date_ref    =
|prev_name1              =
|prev_name1_date         =
|prev_name1_ref          =
|postal_codes            = 675000–675007, 675009–675011, 675014, 675016, 675018–675021, 671025, 671027–671030, 671700, 671801, 671890, 671960–671962, 671971, 671980–671983, 671985
|dialing_codes           = 4162
|dialing_codes_ref       =
|website                 = http://www.admblag.ru
|website_ref             =
}}

'''Благовещенск''' ({{lang-ru|Благовещенск}}&lt;ref&gt;[http://www.mojgorod.ru/cities/listcity.html Список всех городов Российской Федерации]. «Мой Город» {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;) — [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Амур муж]]ийн засаг захиргааны [[төв]].&lt;ref&gt;[http://megabook.ru/article/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 Административно-территориальное деление России] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://emigrant-ussr.ru/index/administrativno_territorialnoe_ustrojstvo_rossii/0-12 Административно-территориальное устройство России] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; Амар мөрний зүүн эрэг дээр, Орос-Хятадын улсын хил дээрх 225 мянган хүн амтай хот.  

== Газар зүй ==

Благовещенск нь ОХУ-ын [[Алс Дорнодын Холбооны тойрог|Алс Дорнодод]] [[Амар мөрөн|Амар мөрний]] зүүн эрэг дээр буюу нөгөө эрэг дээр байх [[Хятад улс|Хятадын]] [[Хэйхэ]] хотын эсрэг талд оршино. [[Сибирийн төмөр зам|Транс-Сибирийн төмөр замаар]] [[Москва]] хүртэл 7985 километр, агаарын зам урт 5630 километр.

=== Цаг агаар ===
{{Уур амьсгалын хүснэгт
| location = Благовещенск (1991–2020, туйлын үе 1859–одоо)
| metric first = yes
| single line = yes
| Jan record high C = 0.2
| Feb record high C = 7.0
| Mar record high C = 20.3
| Apr record high C = 31.4
| May record high C = 34.7
| Jun record high C = 39.4
| Jul record high C = 37.7
| Aug record high C = 36.9
| Sep record high C = 33.5
| Oct record high C = 28.0
| Nov record high C = 13.4
| Dec record high C = 3.6
| year record high C = 39.4
| Jan high C = -15.1
| Feb high C = -9.4
| Mar high C = -0.2
| Apr high C = 11.2
| May high C = 19.9
| Jun high C = 25.5
| Jul high C = 27.7
| Aug high C = 25.4
| Sep high C = 19.4
| Oct high C = 9.3
| Nov high C = -4.6
| Dec high C = -14.7
| year high C = 7.9
| Jan mean C = -21.0
| Feb mean C = -16.1
| Mar mean C = -6.4
| Apr mean C = 4.9
| May mean C = 13.2
| Jun mean C = 19.4
| Jul mean C = 22.2
| Aug mean C = 19.9
| Sep mean C = 13.0
| Oct mean C = 3.5
| Nov mean C = -9.8
| Dec mean C = -19.8
| year mean C = 1.9
| Jan low C = -25.6
| Feb low C = -21.8
| Mar low C = -12.2
| Apr low C = -1.1
| May low C = 6.9
| Jun low C = 13.8
| Jul low C = 17.5
| Aug low C = 15.4
| Sep low C = 7.9
| Oct low C = -1.1
| Nov low C = -13.9
| Dec low C = -23.9
| year low C = -3.2
| Jan record low C = -44.5
| Feb record low C = -45.4
| Mar record low C = -35.7
| Apr record low C = -17.7
| May record low C = -7.5
| Jun record low C = 0.1
| Jul record low C = 8.2
| Aug record low C = 4.4
| Sep record low C = -4.3
| Oct record low C = -24.8
| Nov record low C = -32.9
| Dec record low C = -41.2
| year record low C = -45.4
| precipitation colour = green
| Jan precipitation mm = 7
| Feb precipitation mm = 7
| Mar precipitation mm = 10
| Apr precipitation mm = 25
| May precipitation mm = 55
| Jun precipitation mm = 91
| Jul precipitation mm = 141
| Aug precipitation mm = 112
| Sep precipitation mm = 68
| Oct precipitation mm = 30
| Nov precipitation mm = 13
| Dec precipitation mm = 11
| year precipitation mm = 570
| Jan snow depth cm = 12
| Feb snow depth cm = 10
| Mar snow depth cm = 3
| Apr snow depth cm = 0
| May snow depth cm = 0
| Jun snow depth cm = 0
| Jul snow depth cm = 0
| Aug snow depth cm = 0
| Sep snow depth cm = 0
| Oct snow depth cm = 1
| Nov snow depth cm = 4
| Dec snow depth cm = 8
| year snow depth cm = 12
| Jan humidity = 73
| Feb humidity = 68
| Mar humidity = 62
| Apr humidity = 55
| May humidity = 55
| Jun humidity = 70
| Jul humidity = 78
| Aug humidity = 80
| Sep humidity = 72
| Oct humidity = 62
| Nov humidity = 67
| Dec humidity = 74
| year humidity = 68
| Jan rain days = 0
| Feb rain days = 0
| Mar rain days = 0.4
| Apr rain days = 9
| May rain days = 15
| Jun rain days = 17
| Jul rain days = 18
| Aug rain days = 17
| Sep rain days = 16
| Oct rain days = 8
| Nov rain days = 0.4
| Dec rain days = 0
| year rain days = 101
| Jan snow days = 12
| Feb snow days = 7
| Mar snow days = 8
| Apr snow days = 6
| May snow days = 1
| Jun snow days = 0
| Jul snow days = 0
| Aug snow days = 0
| Sep snow days = 0.2
| Oct snow days = 5
| Nov snow days = 12
| Dec snow days = 14
| year snow days = 65
| Jan sun = 138
| Feb sun = 194
| Mar sun = 227
| Apr sun = 222
| May sun = 252
| Jun sun = 255
| Jul sun = 226
| Aug sun = 227
| Sep sun = 168
| Oct sun = 190
| Nov sun = 157
| Dec sun = 123
| year sun = 2379
| source 1 = Погода и Климат&lt;ref name=&quot;Погода&quot; &gt;{{cite web
|url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/31510.htm
|title = Климат Благовещенска
|access-date = 2026-06-14
|publisher = Погода и Климат 
|language = ru }}&lt;/ref&gt;
| source 2 = [[NOAA]] (нар, 1961–1990)&lt;ref name = NOAA&gt;{{cite web
| url = https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/RA/31510.TXT
| title = Blagovescensk Climate Normals 1961–1990
| publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа
| access-date = 2026-06-14
| archive-date = 2023-06-12
| archive-url = https://web.archive.org/web/20230612213750/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/RA/31510.TXT
| url-status = dead
}}&lt;/ref&gt;
| date = 2010
| source = 
}}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Blagoveshchensk|Благовещенск}}
* [http://www.admblag.ru/ Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас] 

== Зүүлтийн тайлбар== 
{{лавлах холбоос}}

{{ОХУ-ын тавин том хот}}
[[Ангилал:Амур мужийн суурин]]
[[Ангилал:Оросын хот]]
[[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]]
[[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]]
[[Ангилал:1856 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>nfydlb1gxbr0y8442xukbr5yy5knz3t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Брянск</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45297</id>
    <revision>
      <id>859016</id>
      <parentid>858865</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T05:05:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>859016</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12294" sha1="2es8wc44txyryiumqibu11xrgwmzlh6" xml:space="preserve">{{Short description|Оросын Брянск мужийн хот}}
{{Инфобокс Оросын суурин
|mn_name=Брянск
|ru_name=
| image_skyline = {{multiple image
| perrow = 2/2/1
| border = infobox
| total_width = 266
| image1 = Драмтеатр1.jpg{{!}}{{ill|Брянскийн драмын театр|ru|Брянский областной театр драмы имени А. К. Толстого}}
| image2 = DBA2C12E-2D57-.jpg{{!}}{{ill|Брянскийн Улсын Техникийн Их Сургууль|ru|Брянский государственный технический университет}}
| image3 = Петровская гора (комплекс зданий) - 1.jpg{{!}}Пересвет хонхны цамхаг
| image4 = Facade of the BMZ Palace of Culture in Bryansk.jpg{{!}}Соёлын ордон
| image5 =Entrance group of the Svensky Monastery.jpg{{!}}Свенскийн хийд
| caption1 = Брянскийн драмын театр
| caption2 = Брянскийн Улсын Техникийн Их Сургууль
| caption3 = Пересвет хонхны цамхаг
| caption4 = Соёлын ордон
| caption5 = Свенскийн хийд}}
|coordinates={{coord|53|14|N|34|22|E|display=inline,title}}
|map_label_position=right
|image_coa=Bransk_CoA_2016.gif
|coa_caption=Герб Брянска
|image_flag=Flag of Bryansk.png
|flag_caption=
|anthem=
|anthem_ref=
|holiday=9 сарын&amp;nbsp;17
|holiday_ref=
|federal_subject=[[Брянск муж]]
|federal_subject_ref=&lt;ref name=&quot;Ref25&quot; /&gt;
|adm_city_jur=Брянскийн [[холбооны субъектийн чанартай хот|хотын захиргааны тойрог]] (холбооны субъектийн чанартай хот)
|adm_city_jur_ref=&lt;ref name=&quot;Ref1456&quot;&gt;Law #69-Z&lt;/ref&gt;
|adm_ctr_of1=[[Брянск муж]]
|adm_ctr_of1_ref=&lt;ref name=&quot;Ref25&quot; /&gt;
|adm_ctr_of2=Брянскийн хотын захиргааны тойрог
|adm_ctr_of2_ref=&lt;ref name=&quot;Ref1456&quot; /&gt;
|inhabloc_cat=Хот
|inhabloc_cat_ref=&lt;ref name=&quot;Ref25&quot; /&gt;
|inhabloc_type=
|inhabloc_type_ref=
|urban_okrug_jur=Брянск хотын тойрог
|urban_okrug_jur_ref=&lt;ref name=&quot;Ref27&quot; /&gt;
|mun_admctr_of=Брянск хотын тойрог
|mun_admctr_of_ref=&lt;ref name=&quot;Ref27&quot; /&gt;
|leader_title=Тэргүүн
|leader_title_ref=&lt;ref name=&quot;HeadLegis&quot;&gt;Charter of Bryansk, Article&amp;nbsp;24&lt;/ref&gt;
|leader_name=Марина Дбар
|leader_name_ref=&lt;ref name=&quot;HeadName&quot;&gt;Official website of Bryansk Council of People's Deputies. [http://www.bryansk032.ru/?j=174&amp;m=175 Marina Valentynivna Dbar], Head of the City of Bryansk&lt;/ref&gt;
|representative_body=[[Брянск Ардын депутатуудын зөвлөл|Ардын депутатуудын зөвлөл]]
|representative_body_ref=&lt;ref name=&quot;HeadLegis&quot; /&gt;
|area_of_what=
|area_as_of=
|area_km2=
|area_km2_ref=
|pop_2010census=415721
|pop_2010census_rank=41-т
|pop_2010census_ref=&lt;ref name=&quot;2010Census&quot;&gt;{{ru-pop-ref|2010Census}}&lt;/ref&gt;
|pop_density=
|pop_density_as_of=
|pop_density_ref=
|pop_latest=426225
|pop_latest_date=1 сар, 2015
|pop_latest_ref=&lt;ref name=&quot;2015Est&quot;&gt;Bryansk Oblast Territorial Branch of the [[Russian Federal State Statistics Service|Federal State Statistics Service]]. {{Webarchiv|url=http://bryansk.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/bryansk/resources/5ba68a8047169cd3b972b987789c42f5/nas2015_po.htm |wayback=20150402184417 |text=Предварительная оценка численности населения Брянской области по городским округам и муниципальным районам на 1 января 2015 года |archiv-bot=2026-06-16 05:05:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402184417/http://bryansk.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/bryansk/resources/5ba68a8047169cd3b972b987789c42f5/nas2015_po.htm |date=April 2, 2015 }} {{in lang|ru}}&lt;/ref&gt;
|established_date=985&lt;ref name=&quot;gr&quot; /&gt; эсвэл 1146
|established_title=
|established_date_ref=&lt;ref name=&quot;Founded1146&quot;/&gt;
|current_cat_date=
|current_cat_date_ref=
|prev_name1=
|prev_name1_date=
|prev_name1_ref=
|postal_codes=241000–241002, 241004, 241006, 241007, 241010–241025, 241027–241031, 241033, 241035–241041, 241044, 241044, 241047, 241050, 241890, 241899, 241960–241967, 241970, 241980–241983, 241985, 241988, 241991
|dialing_codes=4832
|dialing_codes_ref=
|website=http://www.bga32.ru
|website_ref=
}}

'''Брянск''' ({{lang-ru|Брянск}}&lt;ref&gt;[http://www.mojgorod.ru/cities/listcity.html Список всех городов Российской Федерации]. «Мой Город» {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;) — [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Брянск муж]]ийн засаг захиргааны төв.&lt;ref&gt;[http://megabook.ru/article/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 Административно-территориальное деление России] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://emigrant-ussr.ru/index/administrativno_territorialnoe_ustrojstvo_rossii/0-12 Административно-территориальное устройство России] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; Брянск хот улсынхаа [[Москва|нийслэлээс]] баруун урд зүгт ойролцоогоор 380 км-ийн зайтай. Энэ хот {{EWZ|RU|15401}} хүн амтай (мэдээ: {{EWD|RU|15401}}),&lt;ref name=&quot;einwohner_aktuell&quot; /&gt; [[Десна гол]]ын эрэгт оршдог.

== Түүх ==
Брянскийг 985 онд [[Киев]]ийн гүн [[Владимир Святославич|I Владимир]] [[Десна гол]]ын баруун хөвөөнд дайснаас сэргийлэх харуулын цэг байгуулснаар бий болсон ба 1146 оны цаг түүхийн бичигт анх дурдагджээ. Угтаа „Дебрянск“ хэмээх нэртэй бөгөөд энэ нь ''дебрь'' буюу монголоор ''өтгөн/шигүү ой'' гэсэн утгатай аж. 13-р зуунд бие даасан хот байгаад [[Брянскийн Гүнт Улс]]ын хамба лам ба гүнгийн төв байв. 1239 онд [[Монголчууд]] [[Чернигов]], [[Новгород-Северский]] болон [[Черниговын Гүнт Улс]]ын бусад хотуудыг дайлаар мордон сүйрүүлсний дараа гүнт улсын захиргаа Брянскад шилжив. Гэвч удалгүй [[Алтан Орд]]ны довтолгоонд өртөн энэхүү гүнт улсыг мөхөөв. 1356 оноос эхлэн Брянск хот [[Литвын Их Гүнт Улс]]ын мэдэлд шилжсэн. 1503 онд [[Оросын Хаант Улс|Хаант Орост]] очжээ.

=== Хүн амын өсөлт ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Он
! Хүн ам
|-
| 1897 || align=&quot;right&quot; | 24.781 
|-
| 1939 || align=&quot;right&quot; | 179.946 
|-
| 1959 || align=&quot;right&quot; | 207.319 
|-
| 1970 || align=&quot;right&quot; | 317.504 
|-
| 1979 || align=&quot;right&quot; | 394.210 
|-
| 1989 || align=&quot;right&quot; | 452.160 
|-
| 2002 || align=&quot;right&quot; | 431.526 
|-
| 2010 || align=&quot;right&quot; | 415.721 
|}
&lt;small&gt;''Зүүлт:'' Хүн амын тооллогын мэдээ&lt;/small&gt;

== Зураг == 
&lt;gallery heights=&quot;200px&quot; widths=&quot;240px&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Train station Bryansk1.JPG
Петровская гора 2013.jpg
Bryansk - Spaso-Grobovskaya church.JPG
Памятник Александру Пересвету и Бояну на Покровской горе.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Уур амьсгал ==
{{Уур амьсгалын хүснэгт
|location = Брянск (1991–2020, туйлын үе 1928–одоо)
|metric first = yes
|single line = yes
|Jan record high C = 7.6
|Feb record high C = 9.9
|Mar record high C = 23.5
|Apr record high C = 28.3
|May record high C = 32.2
|Jun record high C = 34.9
|Jul record high C = 37.7
|Aug record high C = 38.4
|Sep record high C = 30.7
|Oct record high C = 24.8
|Nov record high C = 17.1
|Dec record high C = 9.9
|year record high C = 38.4
|Jan high C = -3.3
|Feb high C = -2.3
|Mar high C = 3.5
|Apr high C = 12.7
|May high C = 19.6
|Jun high C = 22.8
|Jul high C = 24.6
|Aug high C = 23.5
|Sep high C = 17.3
|Oct high C = 10.0
|Nov high C = 2.3
|Dec high C = -2.1
|year high C = 10.7
|Jan mean C = -5.7
|Feb mean C = -5.2
|Mar mean C = -0.3
|Apr mean C = 7.7
|May mean C = 14.1
|Jun mean C = 17.6
|Jul mean C = 19.5
|Aug mean C = 18.1
|Sep mean C = 12.5
|Oct mean C = 6.3
|Nov mean C = 0.1
|Dec mean C = -4.1
|year mean C = 6.7
|Jan low C = -8.1
|Feb low C = -8.1
|Mar low C = -3.7
|Apr low C = 3.2
|May low C = 8.8
|Jun low C = 12.5
|Jul low C = 14.6
|Aug low C = 13.2
|Sep low C = 8.3
|Oct low C = 3.1
|Nov low C = -2.0
|Dec low C = -6.3
|year low C = 3.0
|Jan record low C = -41.8
|Feb record low C = -34.9
|Mar record low C = -29.6
|Apr record low C = -21.8
|May record low C = -4.2
|Jun record low C = -1.3
|Jul record low C = 2.2
|Aug record low C = 0.1
|Sep record low C = -5.2
|Oct record low C = -13.0
|Nov record low C = -23.6
|Dec record low C = -38.6
|year record low C = -41.8
|precipitation colour = green
|Jan precipitation mm = 46
|Feb precipitation mm = 42
|Mar precipitation mm = 38
|Apr precipitation mm = 38
|May precipitation mm = 65
|Jun precipitation mm = 74
|Jul precipitation mm = 83
|Aug precipitation mm = 60
|Sep precipitation mm = 70
|Oct precipitation mm = 56
|Nov precipitation mm = 50
|Dec precipitation mm = 50
|year precipitation mm = 672
|Jan humidity = 85
|Feb humidity = 82
|Mar humidity = 76
|Apr humidity = 68
|May humidity = 65
|Jun humidity = 69
|Jul humidity = 71
|Aug humidity = 72
|Sep humidity = 77
|Oct humidity = 81
|Nov humidity = 87
|Dec humidity = 87
|year humidity = 77
|Jan rain days = 7
|Feb rain days = 6
|Mar rain days = 8
|Apr rain days = 14
|May rain days = 16
|Jun rain days = 18
|Jul rain days = 17
|Aug rain days = 14
|Sep rain days = 16
|Oct rain days = 16
|Nov rain days = 14
|Dec rain days = 10
|year rain days = 156
|Jan snow days = 23
|Feb snow days = 21
|Mar snow days = 14
|Apr snow days = 4
|May snow days = 0.4
|Jun snow days = 0
|Jul snow days = 0
|Aug snow days = 0
|Sep snow days = 0.4
|Oct snow days = 4
|Nov snow days = 14
|Dec snow days = 22
|year snow days = 103
|Jan sun = 18.6
|Feb sun = 58.8
|Mar sun = 133.3
|Apr sun = 180.0
|May sun = 282.1
|Jun sun = 264.0
|Jul sun = 294.5
|Aug sun = 260.4
|Sep sun = 171.0
|Oct sun = 83.7
|Nov sun = 27.0
|Dec sun = 21.7
|year sun = 1795.1
|source 1 = Pogoda.ru.net&lt;ref name=pogoda&gt;{{cite web |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate/26898.htm |title=Weather and Climate- The Climate of Bryansk |publisher=Цаг агаар ба уур амьсгал (Погода и климат) |language=ru |access-date=2026-06-14 |archive-date=2021-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127030131/http://www.pogodaiklimat.ru/climate/26898.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|source 2 = Climatebase (нар, 1949–2011)&lt;ref name=climatebase &gt;{{cite web |url=http://climatebase.ru/station/26898/?lang=en |title=Brjansk Climate Normals |publisher=Climatebase |access-date=2026-06-14 |archive-date=2017-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170624180710/http://climatebase.ru/station/26898/?lang=en |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|date=2012
}}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Bryansk|Брянск}}
{{Wiktionary}}
* [http://www.bryanskcity.ru/ Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас]{{Dead link|date=Гуравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Зүүлтийн тайлбар== 
{{лавлах холбоос}}

{{ОХУ-ын тавин том хот}}
[[Ангилал:Брянск мужийн суурин]]
[[Ангилал:Оросын хот]]
[[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]]
[[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]]
[[Ангилал:Десна голын суурин]]</text>
      <sha1>2es8wc44txyryiumqibu11xrgwmzlh6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кострома</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45301</id>
    <revision>
      <id>859065</id>
      <parentid>858871</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T10:09:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>859065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12767" sha1="049evvvd4cfduuqn1vnfgy0jp1k1erd" xml:space="preserve">{{Short description|Оросын Кострома мужийн хот}}
{{Ижил нэрийн тайлбар}}
{{Инфобокс Оросын суурин
|mn_name=Кострома
|ru_name=
|image_skyline=Kostroma. Fire Tower P7140241 2640.jpg
|image_caption=Кострома дахь галын ажиглалтын цамхаг (1825-1828)
|coordinates={{coord|57|46|05|N|40|55|37|E|display=inline,title}}
|map_label_position=right
|image_coa=Coat of Arms of Kostroma.svg
|coa_caption=
|image_flag=Flag of Kostroma (Kostroma Oblast).svg
|flag_caption=
|anthem=
|anthem_ref=
|holiday=
|holiday_ref=
|federal_subject=[[кострома муж]]
|federal_subject_ref=&lt;ref name=&quot;Ref59&quot; /&gt;
|adm_city_jur=Кострома [[холбооны субъектийн чанартай хот|мужийн ач холбогдолтой хот]]
|adm_city_jur_ref=&lt;ref name=&quot;Ref59&quot; /&gt;
|adm_ctr_of1=Кострома муж
|adm_ctr_of1_ref=&lt;ref name=&quot;Ref59&quot; /&gt;
|adm_ctr_of2=[[Костромагин район]]
|adm_ctr_of2_ref=&lt;ref name=&quot;Ref59&quot; /&gt;
|inhabloc_cat=Хот
|inhabloc_cat_ref=&lt;ref name=&quot;Ref59&quot; /&gt;
|inhabloc_type=
|inhabloc_type_ref=
|urban_okrug_jur=Кострома хотын тойрог
|urban_okrug_jur_ref=&lt;ref name=&quot;Ref61&quot; /&gt;
|mun_admctr_of1=Кострома хотын тойрог
|mun_admctr_of1_ref=&lt;ref name=&quot;Ref61&quot; /&gt;
|mun_admctr_of2=Костромагийн хотын район
|mun_admctr_of2_ref=&lt;ref name=&quot;Ref61&quot; /&gt;
|leader_title=Тэргүүн
|leader_title_ref=
|leader_name=Юрий Журин
|leader_name_ref=&lt;ref name=&quot;HeadName&quot;&gt;Official website of Kostroma. {{Webarchiv|url=http://www.gradkostroma.ru/power/head/ |wayback=20140913063157 |text=Viktor Valentinovich Yemets |archiv-bot=2026-06-16 10:09:02 InternetArchiveBot }}, Head of the Kostroma City Administration&lt;/ref&gt;
|representative_body=
|representative_body_ref=
|area_of_what=
|area_as_of=
|area_km2=
|area_km2_ref=
|pop_2010census=268742
|pop_2010census_rank=69-д
|pop_2010census_ref=&lt;ref name=&quot;2010Census&quot;&gt;{{ru-pop-ref|2010Census}}&lt;/ref&gt;
|pop_density=
|pop_density_as_of=
|pop_density_ref=
|pop_latest=
|pop_latest_date=
|pop_latest_ref=
|established_date=1152
|established_title=
|established_date_ref=&lt;ref name=&quot;Founded&quot; /&gt;
|current_cat_date=
|current_cat_date_ref=
|prev_name1=
|prev_name1_date=
|prev_name1_ref=
|postal_codes=156XXX
|postal_codes_ref=
|dialing_codes=4942
|dialing_codes_ref=
|website=https://grad.kostroma.gov.ru
|website_ref=
}}
'''Кострома''' ({{lang-ru|Кострома}}&lt;ref&gt;[http://www.mojgorod.ru/cities/listcity.html Список всех городов Российской Федерации]. «Мой Город» {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;) — [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Кострома муж]]ийн засаг захиргааны төв&lt;ref&gt;[http://megabook.ru/article/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 Административно-территориальное деление России] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://emigrant-ussr.ru/index/administrativno_territorialnoe_ustrojstvo_rossii/0-12 Административно-территориальное устройство России] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; бөгөөд нийт {{EWZ|RU|34401}} хүн амтай (мэдээ: {{EWD|RU|34401}})&lt;ref name=&quot;einwohner_aktuell&quot; /&gt; хот. Энэ хот нь [[Москва]]гаас зүүн хойд зүгт 300 орчим км зайд [[Кострома гол]] [[Ижил мөрөн]]д цутгах бэлчир дээр орших ба оросын эртний, гоёмсог хээнцэр архитектур бүхий жуулчдын очих дуртай ''[[Оросын Алтан цагариг|Оросын Алтан цагаригийн]]'' бүрэлдэхүүнд ордог хот юм.

== Түүх ==
Хот байгуулагдсан тухай хамгийн түгээмэл таамаглалыг үндэслэн авч үзвэл Кострома нь Москвагаас таван жилийн хойно байгуулагджээ. Үүгээр тус хот нь Оросын төв Европын хэсэг дэх эртний хотуудын нэгд орно.

=== Эртний түүх ===
Хотыг 1152 онд байгуулагдсан хэмээн нийтээр үздэг. Үүнийг 18-р зуунд оросын түүхч [[Василий Никитич Татищев|Василий Татищев]] анх нийтэлсэн ба түүнийхээр өнөөдөр үгүй болсон нэгэн баримтад [[Суздаль|Суздалийн]] их ван [[Юрий Долгорукий]] Ижил мөрний дээд хэсэгт газар нутгаа өргөтгөх явцад байгуулсан хэмээжээ. Харин хотыг анх баримтаар дурдсан нь 1213 он бөгөөд түүнд [[Ростов]]ын ван [[Константин Всеволодович|Константин]] Кострома хэмээх нэгэн жижиг гацааг шатаасан тухай бичсэн байдаг аж. 1238 оны бас нэгэн өөр баримтад мөн л Кострома гэх сууринг [[Бат хаан]] дайлсан талаар дурдсан байдаг байна.

12, 13-р зуунд дурдагдсан дээрх хоёр баримтаас өөр хотын түүхийн талаар мэдээлэл маш ховор учир хотын нэрийг найдвартай тайлбарлах арга байхгүй. Кострома голын нэртэй адилаар ''Кострома'' гэх нэр нь [[Фин-угор хэл|финно угор хэлнээс]] гаралтай ''кострум'' (үгчлэн орч. „цайз“) гэх үгнээс гаралтай байж магадгүй гэдэг.

=== Дундад зууны түүх ===
Aнхны бэхлэлт бүхий суурин бий болсон нь 1240-өөд онд байсан байх магадлалтай. Тухайн үед [[Монголчуудын Русь руу хийсэн довтолгоо]]ны улмаас тэр хавийн нутаг дэвсгэр [[Монголчууд]]ын хяналтад буюу [[Алтан Орд|Алтан Ордны Улсын]] эзэмшил болсон байв. Тиймээс Оросын их, бага бүх гүнгүүд бүгд Монголчуудаас нутаг дэвсгэр заалган захирах жишгийн дагуу [[Владимир]]ын их ван [[Ярослав Всеволодович II|Ярослав Всеволодович]] хүлээн авав. Ижил мөрний зүүн эрэг дэх ойгоор хүрээлэгдсэн өндөрлөг дээр Ярослав Кострома хотын анхны модон бэхлэлтийг бариулав.&lt;ref name=&quot;Kostromka&quot;&gt;Local history website. [http://kostromka.ru/torop/kostroma/de.php K. Torop. Kostroma]&lt;/ref&gt; Түүнээс гадна Ярослав гүн хотын анхны модон сүмийг бариулсан байна. 1246 онд түүнийг нас барсны дараа Ярославын хүү [[Василий Ярославич|Василийд]] Кострома хотын вангийн мэдэлд шилжив.

=== Хүн амын өсөлт  ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- class=&quot;hintergrundfarbe5&quot;
! Он
! Оршин суугч
|-
| 1825 || align=&quot;right&quot; | 16.874
|-
| 1870 || align=&quot;right&quot; | 27.178
|-
| 1897 || align=&quot;right&quot; | 41.336
|-
| 1939 || align=&quot;right&quot; | 121.325
|-
| 1959 || align=&quot;right&quot; | 171.720
|-
| 1970 || align=&quot;right&quot; | 223.042
|-
| 1979 || align=&quot;right&quot; | 254.725
|-
| 1989 || align=&quot;right&quot; | 278.414
|-
| 2002 || align=&quot;right&quot; | 278.750
|-
| 2010 || align=&quot;right&quot; | 268.742
|}
&lt;small&gt;''Тайлбар:'' Хүн амын тооллогын мэдээ&lt;/small&gt;

== Цаг агаар ==
{{Уур амьсгалын хүснэгт
| metric first = yes
| single line  =  yes
| width = auto
| location = Кострома (1991–2020, туйлын үе 1842–одоо)
| Jan record high C = 6.6
| Feb record high C = 7.2
| Mar record high C = 17.9
| Apr record high C = 27.6
| May record high C = 32.5
| Jun record high C = 34.5
| Jul record high C = 37.1
| Aug record high C = 37.3
| Sep record high C = 30.2
| Oct record high C = 22.9
| Nov record high C = 13.8
| Dec record high C = 9.4
| year record high C = 37.3
| Jan high C = -5.9
| Feb high C = -4.8
| Mar high C = 1.0
| Apr high C = 10.2
| May high C = 18.2
| Jun high C = 21.7
| Jul high C = 24.2
| Aug high C = 21.7
| Sep high C = 15.6
| Oct high C = 7.7
| Nov high C = 0.0
| Dec high C = -4.0
| year high C = 
| Jan mean C = -8.8
| Feb mean C = -8.2
| Mar mean C = -2.8
| Apr mean C = 5.0
| May mean C = 12.3
| Jun mean C = 16.1
| Jul mean C = 18.6
| Aug mean C = 16.3
| Sep mean C = 10.9
| Oct mean C = 4.4
| Nov mean C = -2.3
| Dec mean C = -6.6
| year mean C = 
| Jan low C = -11.8
| Feb low C = -11.3
| Mar low C = -6.3
| Apr low C = 0.8
| May low C = 7.1
| Jun low C = 11.1
| Jul low C = 13.7
| Aug low C = 11.7
| Sep low C = 7.2
| Oct low C = 1.8
| Nov low C = -4.4
| Dec low C = -9.1
| year low C = 
| Jan record low C = -46.4
| Feb record low C = -39.3
| Mar record low C = -31.1
| Apr record low C = -19.0
| May record low C = -5.5
| Jun record low C = -2.7
| Jul record low C = 3.2
| Aug record low C = 1.3
| Sep record low C = -5.8
| Oct record low C = -21.1
| Nov record low C = -28.8
| Dec record low C = -44.4
| year record low C = -46.4
| precipitation colour = green
| Jan precipitation mm = 41
| Feb precipitation mm = 29
| Mar precipitation mm = 31
| Apr precipitation mm = 35
| May precipitation mm = 53
| Jun precipitation mm = 74
| Jul precipitation mm = 73
| Aug precipitation mm = 73
| Sep precipitation mm = 56
| Oct precipitation mm = 64
| Nov precipitation mm = 49
| Dec precipitation mm = 40
| year precipitation mm = 
| Jan snow depth cm = 35
| Feb snow depth cm = 44
| Mar snow depth cm = 43
| Apr snow depth cm = 10
| May snow depth cm = 0
| Jun snow depth cm = 0
| Jul snow depth cm = 0
| Aug snow depth cm = 0
| Sep snow depth cm = 0
| Oct snow depth cm = 1
| Nov snow depth cm = 5
| Dec snow depth cm = 18
| year snow depth cm = 44
| Jan rain days = 6
| Feb rain days = 5
| Mar rain days = 8
| Apr rain days = 14
| May rain days = 16
| Jun rain days = 17
| Jul rain days = 16
| Aug rain days = 17
| Sep rain days = 18
| Oct rain days = 18
| Nov rain days = 11
| Dec rain days = 8
| year rain days = 154
| Jan snow days = 28
| Feb snow days = 24
| Mar snow days = 18
| Apr snow days = 8
| May snow days = 1
| Jun snow days = 0.1
| Jul snow days = 0
| Aug snow days = 0
| Sep snow days = 1
| Oct snow days = 7
| Nov snow days = 20
| Dec snow days = 27
| year snow days = 134
| Jan humidity = 87
| Feb humidity = 83
| Mar humidity = 77
| Apr humidity = 68
| May humidity = 64
| Jun humidity = 72
| Jul humidity = 74
| Aug humidity = 78
| Sep humidity = 82
| Oct humidity = 86
| Nov humidity = 88
| Dec humidity = 88
| year humidity = 79
| Jan sun = 35.1
| Feb sun = 68.7
| Mar sun = 136.9
| Apr sun = 193.0
| May sun = 257.1
| Jun sun = 278.6
| Jul sun = 284.3
| Aug sun = 232.4
| Sep sun = 136.5
| Oct sun = 67.6
| Nov sun = 29.7
| Dec sun = 22.2
| year sun = 
| source 1 = Pogoda.ru.net&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate/27333.htm |title=Погода и Климат – Климат Кострома |publisher=Цаг агаар ба уур амьсгал (Погода и климат) |language=ru |access-date=2026-06-14}}&lt;/ref&gt;
| source 2 = [[NOAA]]&lt;ref name = NOAA&gt;
{{cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/RussianFederation/CSV/Kostroma_27333.csv|title=Kostroma Climate Normals 1991–2020 |publisher=Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |access-date=2026-06-14}}&lt;/ref&gt;
}}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Kostroma|Кострома}}
{{Wikivoyage|Kostroma|Кострома}}
{{Wiktionary}}
* [http://www.gradkostroma.ru/ Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас]

== Эшлэл ==
&lt;references/&gt;

{{ОХУ-ын тавин том хот}}
[[Ангилал:Ижил мөрний суурин]]
[[Ангилал:Кострома мужийн суурин]]
[[Ангилал:Оросын хот]]
[[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]]
[[Ангилал:1152 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>049evvvd4cfduuqn1vnfgy0jp1k1erd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Курган</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45302</id>
    <revision>
      <id>859068</id>
      <parentid>858872</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T10:23:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>859068</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10159" sha1="leyysm2gpd3qhl0spor9x2j0z757r9t" xml:space="preserve">{{Short description|Оросын хот}}
{{Инфобокс Оросын суурин
| mn_name                 = Курган
| ru_name                 = 
| loc_name1               = 
| loc_lang1               = 
| loc_name2               = 
| loc_lang2               = 
| loc_name3               = 
| loc_lang3               = 
| loc_name4               = 
| loc_lang4               = 
| other_name              = 
| other_lang              = 
| image_skyline           = Kuybyshev street Kurgan.jpg
| image_caption           = Курган дахь Куйбышевын гудамж
| image_map               = 
| map_caption             = 
| coordinates             = {{coord|55|28|N|65|21|E|display= inline,title}}
| image_flag              = Flag of Kurgan (Kurgan oblast).svg
| flag_caption            = 
| image_coa               = Kurgan coat of arms.png
| coa_caption             = 
| anthem                  = 
| anthem_ref              = 
| holiday                 = 
| holiday_ref             = 
&lt;!-- administrative status --&gt;
| federal_subject         = [[Курган муж]]
| federal_subject_ref     = &lt;ref name=&quot;Ref49&quot; /&gt;
| adm_district_jur        = 
| adm_district_jur_ref    = 
| adm_inhabloc_jur        = Курган [[Холбооны субъектийн чанартай хот|мужийн харьяанд байдаг хот]]
| adm_inhabloc_jur_ref    = &lt;ref name=&quot;Ref49&quot; /&gt;
| adm_citydistrict_jur    = 
| adm_citydistrict_type   = 
| adm_citydistrict_jur_ref = 
| adm_selsoviet_jur       = 
| adm_selsoviet_type      = 
| adm_selsoviet_jur_ref   = 
| capital_of              = 
| capital_of_ref          = 
| adm_ctr_of1             = Курган муж
| adm_ctr_of1_ref         = &lt;ref name=&quot;Ref49&quot; /&gt;
| adm_ctr_of2             = Курган мужийн харьяанд байдаг хот
| adm_ctr_of2_ref         = &lt;ref name=&quot;Ref49&quot; /&gt;
| adm_ctr_of3             = 
| adm_ctr_of3_ref         = 
| inhabloc_cat            = Хот
| inhabloc_cat_ref        = &lt;ref name=&quot;Ref49&quot; /&gt;
| inhabloc_type           = 
| inhabloc_type_ref       = 
&lt;!-- municipal status --&gt;
| mun_district_jur        = 
| mun_district_jur_ref    = 
| urban_okrug_jur         = Курган хотын тойрог
| urban_okrug_jur_ref     = &lt;ref name=&quot;Ref363&quot; /&gt;
| urban_settlement_jur    = 
| urban_settlement_jur_ref = 
| rural_settlement_jur    = 
| rural_settlement_jur_ref = 
| inter_settlement_territory = 
| inter_settlement_territory_ref = 
| mun_admctr_of1          = Курган хотын тойрог
| mun_admctr_of1_ref      = &lt;ref name=&quot;Ref363&quot; /&gt; 
| mun_admctr_of2          = 
| mun_admctr_of2_ref      = 
| leader_title            = Тэргүүн
| leader_title_ref        = 
| leader_name             = Елена Ситникова
| leader_name_ref         = 
| representative_body     = Хотын дум
| representative_body_ref = &lt;ref&gt;[http://www.kurgan-city.ru/duma КУРГАНСКАЯ ГОРОДСКАЯ ДУМА (из Устава города Кургана)]&lt;/ref&gt;
&lt;!-- statistics --&gt;
| elevation_m             = 
| area_km2                = 393
| area_km2_ref            = &lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.kurgan-city.ru/about/statistics/passw/g_password.php |title= Паспорт муниципального образования Курганской области город Курган |publisher= City of Kurgan |access-date= 2012-10-28 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120510231736/http://www.kurgan-city.ru/about/statistics/passw/g_password.php |archive-date= May 10, 2012 |url-status= dead }}&lt;/ref&gt;
| pop_2010census          = 333606
| pop_2010census_rank     = 53-т
| pop_2010census_ref      = &lt;ref name=&quot;2010Census&quot;&gt;{{ru-pop-ref|2010Census}}&lt;/ref&gt;
| pop_latest              = 
| pop_latest_date         = 
| pop_latest_ref          = 
| population_demonym      = 
| time_zone_ref           = 
&lt;!-- history --&gt;
| established_date        = 1679
| established_title       = 
| established_date_ref    = 
| current_cat_date        = 1782
| current_cat_date_ref    = 
| abolished_date          = 
| abolished_date_ref      = 
&lt;!-- misc --&gt;
| postal_codes            = 640ххх
| postal_codes_ref        = 
| dialing_codes           = 3522
| dialing_codes_ref       = 
| website                 = http://www.kurgan-city.ru/
}}
'''Курган''' ({{lang-ru|Курган}}&lt;ref&gt;[http://www.mojgorod.ru/cities/listcity.html Список всех городов Российской Федерации]. «Мой Город» {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;) — [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[{{PAGENAME}} муж]]ийн засаг захиргааны төв.&lt;ref&gt;[http://megabook.ru/article/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 Административно-территориальное деление России] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://emigrant-ussr.ru/index/administrativno_territorialnoe_ustrojstvo_rossii/0-12 Административно-территориальное устройство России] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;

== Зураг ==
&lt;gallery&gt;
Kuybyshev street Kurgan.jpg
Marshal Golikov avenue Kurgan.jpg
Drama theatre Kurgan.jpg
Куйбышева 19 Дом Кюхельбекера.JPG
&lt;/gallery&gt;

== Уур амьсгал ==
{{Уур амьсгалын хүснэгт
|width = auto
|location = Курган (1991–2020, туйлын үе 1893–одоо)
|metric first = yes
|single line = yes
|Jan record high C = 4.3
|Feb record high C = 8.0
|Mar record high C = 17.3
|Apr record high C = 31.3
|May record high C = 36.6
|Jun record high C = 38.5
|Jul record high C = 41.2
|Aug record high C = 38.5
|Sep record high C = 35.8
|Oct record high C = 24.6
|Nov record high C = 14.2
|Dec record high C = 5.8
|year record high C = 
|Jan high C = −11.4
|Feb high C = −8.9
|Mar high C = -0.7
|Apr high C = 11.1
|May high C = 20.2
|Jun high C = 24.5
|Jul high C = 25.8
|Aug high C = 23.6
|Sep high C = 17.1
|Oct high C = 8.8
|Nov high C = -2.5
|Dec high C = -9.2
|year high C = 8.2
|Jan mean C = -15.5
|Feb mean C = -13.8
|Mar mean C = -5.7
|Apr mean C = 5.1
|May mean C = 13.4
|Jun mean C = 18.2
|Jul mean C = 19.7
|Aug mean C = 17.4
|Sep mean C = 11.1
|Oct mean C = 4.1
|Nov mean C = -6.0
|Dec mean C = -12.9
|year mean C = 2.9
|Jan low C = −19.4
|Feb low C = −18.3
|Mar low C = −10.2
|Apr low C = 0.0
|May low C = 6.8
|Jun low C = 11.9
|Jul low C = 13.7
|Aug low C = 11.9
|Sep low C = 6.2
|Oct low C = 0.2
|Nov low C = −9.3
|Dec low C = −16.6
|year low C = -1.9
|Jan record low C = −47.9
|Feb record low C = −47.9
|Mar record low C = −44.3
|Apr record low C = −27.2
|May record low C = −10.5
|Jun record low C = -3.5
|Jul record low C = 2.8
|Aug record low C = -1.6
|Sep record low C = −7.7
|Oct record low C = −24.8
|Nov record low C = −38.8
|Dec record low C = −46.4
|year record low C = −47.9
|precipitation colour = green
|Jan precipitation mm = 18
|Feb precipitation mm = 14
|Mar precipitation mm = 18
|Apr precipitation mm = 22
|May precipitation mm = 38
|Jun precipitation mm = 51
|Jul precipitation mm = 61
|Aug precipitation mm = 52
|Sep precipitation mm = 34
|Oct precipitation mm = 34
|Nov precipitation mm = 28
|Dec precipitation mm = 21
|year precipitation mm = 391
|Jan snow depth cm = 24
|Feb snow depth cm = 30
|Mar snow depth cm = 26
|Apr snow depth cm = 4
|May snow depth cm = 0
|Jun snow depth cm = 0
|Jul snow depth cm = 0
|Aug snow depth cm = 0
|Sep snow depth cm = 0
|Oct snow depth cm = 1
|Nov snow depth cm = 6
|Dec snow depth cm = 18
|year snow depth cm = 30
|Jan humidity = 82
|Feb humidity = 80
|Mar humidity = 78
|Apr humidity = 66
|May humidity = 59
|Jun humidity = 63
|Jul humidity = 69
|Aug humidity = 72
|Sep humidity = 74
|Oct humidity = 77
|Nov humidity = 81
|Dec humidity = 81
|year humidity = 74
|Jan rain days = 1
|Feb rain days = 1
|Mar rain days = 4
|Apr rain days = 10
|May rain days = 16
|Jun rain days = 16
|Jul rain days = 15
|Aug rain days = 17
|Sep rain days = 18
|Oct rain days = 14
|Nov rain days = 6
|Dec rain days = 2
|year rain days = 120
|Jan snow days = 23
|Feb snow days = 18
|Mar snow days = 14
|Apr snow days = 6
|May snow days = 2
|Jun snow days = 0.1
|Jul snow days = 0
|Aug snow days = 0
|Sep snow days = 1
|Oct snow days = 9
|Nov snow days = 17
|Dec snow days = 21
|year snow days = 111
|Jan sun = 72
|Feb sun = 118
|Mar sun = 185
|Apr sun = 237
|May sun = 279
|Jun sun = 306
|Jul sun = 300
|Aug sun = 251
|Sep sun = 180
|Oct sun = 109
|Nov sun = 69
|Dec sun = 56
|year sun = 2162
|source 1 = Pogoda.ru.net&lt;ref name = Pogoda &gt;
{{cite web
| url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/28661.htm
| title = Weather and Climate-The Climate of Kurgan
| publisher = Цаг агаар ба уур амьсгал
| language = ru
| access-date = 2026-06-14}}&lt;/ref&gt;
|source 2 = NOAA (нар, 1961–1990)&lt;ref name = NOAA &gt;{{cite web
| url = https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/RA/28661.TXT
| title = Kurgan Climate Normals 1961–1990
| publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]]
| access-date = 2026-06-14
| archive-date = 2023-06-27
| archive-url = https://web.archive.org/web/20230627113234/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/RA/28661.TXT
| url-status = dead
}}&lt;/ref&gt;
|date=2012

}}

== Цахим холбоос == 
{{Commonscat|Kurgan, Kurgan Oblast|Курган}}
{{Wiktionary}}

== Эшлэл ==
{{лавлах холбоос}}

{{ОХУ-ын тавин том хот}}
[[Ангилал:Курган мужийн суурин]]
[[Ангилал:Курган| ]]
[[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (ЗХУ)| ]]
[[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]]
[[Ангилал:Оросын хот]]
[[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]]
[[Ангилал:1662 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>leyysm2gpd3qhl0spor9x2j0z757r9t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Магадан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45303</id>
    <revision>
      <id>859071</id>
      <parentid>858874</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T10:58:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>859071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10863" sha1="29kx0cqcdb6pwb1gr9s7le30rvq37ro" xml:space="preserve">{{Short description|Оросын Магадан мужийн хот}}
{{Ижил нэрийн тайлбар}}
{{Инфобокс Оросын суурин
|mn_name=Магадан
|ru_name=
|image_skyline=Magadan seen from mountain.jpg
|image_caption=Магадан хотын үзэмж
|coordinates = {{coord|59|34|N|150|48|E|display=inline,title}}
|map_label_position=right
|image_coa=COA Magadan, Russian Federation.svg
|coa_caption=
|image_flag=Flag of Magadan.svg
|flag_caption=
|anthem=''байхгүй''
|anthem_ref=&lt;ref name=&quot;Anthem&quot;&gt;Article&amp;nbsp;4 of the Charter of Magadan does not specify any town symbols other than a flag and a coat of arms&lt;/ref&gt;
|holiday=July&amp;nbsp;14; observed on the&lt;br /&gt;third Saturday of July
|holiday_ref=&lt;ref name=&quot;Holiday&quot;&gt;Decision #49-D&lt;/ref&gt;
|federal_subject=[[магадан муж]]
|federal_subject_ref=&lt;ref name=&quot;Ref769&quot; /&gt;
|adm_city_jur=Магадан [[холбооны субъектийн чанартай хот|мужийн ач холбогдолтой суурин]]
|adm_city_jur_ref=&lt;ref name=&quot;Ref769&quot; /&gt;
|adm_ctr_of1=Магадан муж
|adm_ctr_of1_ref=&lt;ref name=&quot;MagadanOCharter&quot;&gt;Charter of Magadan Oblast, Article&amp;nbsp;38&lt;/ref&gt;
|adm_ctr_of2=Магадан мужийн ач холбогдолтой суурин
|adm_ctr_of2_ref=&lt;ref name=&quot;Ref769&quot; /&gt;
|inhabloc_cat=Суурин
|inhabloc_cat_ref=&lt;ref name=&quot;Ref769&quot; /&gt;
|inhabloc_type=
|inhabloc_type_ref=
|urban_okrug_jur=Магадан хотын тойрог
|urban_okrug_jur_ref=&lt;ref name=&quot;Ref770&quot; /&gt;
|mun_admctr_of=Магадан хотын тойрог
|mun_admctr_of_ref=&lt;ref name=&quot;Ref770&quot; /&gt;
|leader_title=Тэргүүн/Хотын дарга
|leader_title_ref=&lt;ref name=&quot;HeadMayor&quot;&gt;Charter of Magadan, Articles&amp;nbsp;33 and&amp;nbsp;35.1&lt;/ref&gt;
|leader_name=Андрей Попов (тэргүүн),&lt;ref name=&quot;Head&quot;&gt;Official website of Magadan Town Duma. {{Webarchiv|url=http://www.maggorduma.ru/index.php?newsid=983 |wayback=20180618031123 |text=Andrey Anatolyevich Popov |archiv-bot=2026-06-16 10:58:03 InternetArchiveBot }} {{in lang|ru}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;Юрий Гришан (Хотын дарга)
|leader_name_ref=&lt;ref name=&quot;Mayor&quot;&gt;Official website of Magadan's Mayor Office. {{Webarchiv|url=http://www.magadangorod.ru/index.php?newsid=15029 |wayback=20130527213725 |text=Serey Vasilyevich Abramov |archiv-bot=2026-06-16 10:58:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130527213725/http://www.magadangorod.ru/index.php?newsid=15029 |date=May 27, 2013 }}, Mayor of Magadan {{in lang|ru}}&lt;/ref&gt;
|representative_body=Хотын дум
|representative_body_ref=&lt;ref name=&quot;Legis&quot;&gt;Charter of Magadan, Article&amp;nbsp;24&lt;/ref&gt;
|area_of_what=
|area_km2=295
|area_km2_ref=&lt;ref name=&quot;Area&quot;&gt;Official website of Magadan's Mayor Office. {{Webarchiv|url=http://www.magadangorod.ru/index.php?newsid=57 |wayback=20130513060906 |text=Official Site of Magadan. Обновление материалов генерального плана 1994 г. Пояснительная записка. |archiv-bot=2026-06-16 10:58:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130513060906/http://www.magadangorod.ru/index.php?newsid=57 |date=May 13, 2013 }} {{in lang|ru}}&lt;/ref&gt;
|pop_2010census=95982
|pop_2010census_rank=178-д
|pop_2010census_ref=&lt;ref name=&quot;2010Census&quot;&gt;{{ru-pop-ref|2010Census}}&lt;/ref&gt;
|pop_density=
|pop_density_as_of=
|pop_density_ref=
|pop_latest=101045
|pop_latest_date=1 сар, 2014
|pop_latest_ref=&lt;ref name=&quot;2014Est&quot;&gt;Magadan Oblast Territorial Branch of the [[Russian Federal State Statistics Service|Federal State Statistics Service]]. {{Webarchiv|url=http://magadanstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/magadanstat/resources/d1b44280436ca7b2b3eaf374665da2b8/%D0%9E%D1%86%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%B0+%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BF%D0%BE+%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BC+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2014%D0%B3.+%D0%B8+%D0%B2+%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%BC+%D0%B7%D0%B0+2013%D0%B3..doc |wayback=20141216005131 |text=Оценка численности населения по районам на 1 января 2014 г. и в среднем за 2013 г. |archiv-bot=2026-06-16 10:58:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141216005131/http://magadanstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/magadanstat/resources/d1b44280436ca7b2b3eaf374665da2b8/%D0%9E%D1%86%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%B0+%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BF%D0%BE+%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BC+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2014%D0%B3.+%D0%B8+%D0%B2+%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%BC+%D0%B7%D0%B0+2013%D0%B3..doc |website=magadanstat.gks.ru|date=December 16, 2014 |language=RU}}&lt;/ref&gt;
|established_date=1929
|established_title=
|established_date_ref=&lt;ref name=&quot;Vazhenin&quot; /&gt;
|current_cat_date=7 сарын&amp;nbsp;14,{{citation needed|date=December 2014}} 1939
|current_cat_date_ref=&lt;ref name=&quot;Vazhenin&quot; /&gt;
|prev_name1=
|prev_name1_date=
|prev_name1_ref=
|postal_codes=685000–685005, 685007, 685017, 685021, 685024, 685030–685031, 685098–685099, 685700, 685960–685961
|dialing_codes=4132
|dialing_codes_ref=
|website=http://www.magadangorod.ru
|website_ref=
}}
'''Магадан''' ({{lang-ru|{{PAGENAME}}}}&lt;ref&gt;[http://www.mojgorod.ru/cities/listcity.html Список всех городов Российской Федерации]. «Мой Город» {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;) — [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Магадан муж]]ийн засаг захиргааны төв.&lt;ref&gt;[http://megabook.ru/article/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 Административно-территориальное деление России] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://emigrant-ussr.ru/index/administrativno_territorialnoe_ustrojstvo_rossii/0-12 Административно-территориальное устройство России] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;

== Уур амьсгал ==
{{Уур амьсгалын хүснэгт
|location=Магадан (1991–2020, туйлын үе 1930–одоо)
|metric first=yes
|single line=yes
|Jan record high C = 2.4 
|Feb record high C = 3.2 
|Mar record high C = 5.8
|Apr record high C = 9.7
|May record high C = 22.3
|Jun record high C = 24.5
|Jul record high C = 27.8
|Aug record high C = 26.1
|Sep record high C = 20.2
|Oct record high C = 13.8
|Nov record high C = 6.6
|Dec record high C = 3.6
|year record high C = 
|Jan high C = −13.3
|Feb high C = −12.5
|Mar high C = −7.5
|Apr high C = −1.1
|May high C = 5.4
|Jun high C = 11.5
|Jul high C = 15.1
|Aug high C = 15.1
|Sep high C = 10.8
|Oct high C = 2.1
|Nov high C = -7.0
|Dec high C = −12.3
|year high C = 
|Jan mean C = -15.6
|Feb mean C = -15.4
|Mar mean C = -10.9
|Apr mean C = -4.1
|May mean C = 2.2
|Jun mean C = 8.0
|Jul mean C = 12.1
|Aug mean C = 12.2
|Sep mean C = 7.8
|Oct mean C = -0.7
|Nov mean C = -9.5
|Dec mean C = -14.5
|year mean C = 
|Jan low C = −17.8
|Feb low C = −17.8
|Mar low C = −13.9
|Apr low C = −6.9
|May low C = −0.2
|Jun low C = 5.5
|Jul low C = 9.9
|Aug low C = 9.9
|Sep low C = 5.3
|Oct low C = -3.0
|Nov low C = −11.7
|Dec low C = −16.6
|year low C = 
|Jan record low C = −34.6
|Feb record low C = −33.3
|Mar record low C = −30.8
|Apr record low C = −23.5
|May record low C = −10.8
|Jun record low C = -3.0
|Jul record low C = 2.0
|Aug record low C = -1.0
|Sep record low C = −6.3
|Oct record low C = −21.1
|Nov record low C = −26.9
|Dec record low C = −37.0
|year record low C = 
|precipitation colour = green
|Jan precipitation mm = 18
|Feb precipitation mm = 14
|Mar precipitation mm = 21
|Apr precipitation mm = 24
|May precipitation mm = 40
|Jun precipitation mm = 52
|Jul precipitation mm = 67
|Aug precipitation mm = 102
|Sep precipitation mm = 85
|Oct precipitation mm = 75
|Nov precipitation mm = 61
|Dec precipitation mm = 27
|year precipitation mm = 586
|Jan snow depth cm = 26
|Feb snow depth cm = 24
|Mar snow depth cm = 25
|Apr snow depth cm = 24
|May snow depth cm = 9
|Jun snow depth cm = 0
|Jul snow depth cm = 0
|Aug snow depth cm = 0
|Sep snow depth cm = 0
|Oct snow depth cm = 5
|Nov snow depth cm = 23
|Dec snow depth cm = 31
|year snow depth cm = 31
|Jan humidity = 65
|Feb humidity = 64
|Mar humidity = 65
|Apr humidity = 71
|May humidity = 78
|Jun humidity = 82
|Jul humidity = 86
|Aug humidity = 83
|Sep humidity = 78
|Oct humidity = 69
|Nov humidity = 66
|Dec humidity = 64
|year humidity = 73
|Jan rain days = 0.1
|Feb rain days = 0.3
|Mar rain days = 0.3
|Apr rain days = 2
|May rain days = 11
|Jun rain days = 17
|Jul rain days = 21
|Aug rain days = 20
|Sep rain days = 19
|Oct rain days = 10
|Nov rain days = 2
|Dec rain days = 0.1
|year rain days = 103
|Jan snow days = 16
|Feb snow days = 16
|Mar snow days = 16
|Apr snow days = 17
|May snow days = 12
|Jun snow days = 0
|Jul snow days = 0
|Aug snow days = 0
|Sep snow days = 1
|Oct snow days = 14
|Nov snow days = 19
|Dec snow days = 16
|year snow days = 127
|Jan sun = 77.3
|Feb sun = 132.6
|Mar sun = 211.4
|Apr sun = 235.9
|May sun = 226.3
|Jun sun = 228.5
|Jul sun = 196.0
|Aug sun = 175.6
|Sep sun = 157.3
|Oct sun = 142.9
|Nov sun = 79.9
|Dec sun = 50.2
|year sun = 
|source 1 = Погода и Климат&lt;ref&gt;{{cite web
| url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/25913.htm
| title = КЛИМАТ МАГАДАНА 
| access-date = 2026-06-14
| publisher = Погода и Климат
| language = ru}}&lt;/ref&gt;
| source 2 = [[NOAA]]&lt;ref name = NOAA&gt;
{{cite web
| url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/RussianFederation/CSV/Magadan_25913.csv
| title = Magadan Climate Normals 1991-2020
| publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа
| access-date = 2026-06-14}}&lt;/ref&gt;
|date=2024
}}

== Зүүлтийн тайлбар== 
{{лавлах холбоос}}

{{ОХУ-ын тавин том хот}}

[[Ангилал:Далайн боомттой суурин]]
[[Ангилал:Магадан| ]]
[[Ангилал:Магадан мужийн суурин]]
[[Ангилал:Оросын хот]]
[[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]]
[[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]]
[[Ангилал:Оросын боомт]]
[[Ангилал:Номхон далайн боомт]]
[[Ангилал:1929 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>29kx0cqcdb6pwb1gr9s7le30rvq37ro</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мурманск</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45304</id>
    <revision>
      <id>858932</id>
      <parentid>858875</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T15:23:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Insider</username>
        <id>3661</id>
      </contributor>
      <comment>This is just a project, one of many</comment>
      <origin>858932</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13188" sha1="5lkdkmse39yk0545qlpydat6wmc5hzl" xml:space="preserve">{{short description|Оросын Мурманск мужийн хот}}
{{Ижил нэрийн тайлбар| Мурманск (салаа утга)}}
{{Инфобокс Оросын суурин
| mn_name                 = Мурманск
| ru_name                 = 
| loc_name1               = Мурман ланнҍ
| loc_lang1               = [[Кильдин Сами хэл|Кильдин Сами]]
| loc_name2               = Murmánska
| loc_lang2               = [[Хойд Сами хэл|Умард Сами]]
| loc_name3               = Muurman&lt;ref name=&quot;nds-muurman&quot;&gt;{{cite web |title=Muurman (subst. erisnimi) |url=https://saan.oahpa.no/detail/sms/fin/Muurman.html |access-date=October 11, 2023 |website=Neahttadigisánit}}&lt;/ref&gt; 
| loc_lang3               = [[Колтта Сами хэл|Колтта Сами]] 
| image_skyline           = File:Murmansk (cropped).jpg
| image_caption           = Хотын үзэмж
| image_map               = 
| map_caption             = 
| pushpin_map             = Орос Мурманск муж#Европын Орос#Европ
| coordinates             = {{coord|68|58|14|N|33|04|30|E|display=inline,title}}
| image_flag              = 
| flag_caption            = 
| image_coa               = RUS Murmansk COA.svg
| coa_caption             = 
| anthem                  = 
| anthem_ref              = 
| holiday                 = 10 сарын&amp;nbsp;4
| holiday_ref             = &lt;ref name=&quot;Holiday&quot;&gt;{{cite news |last=Stepanova, Anna |date=September 29, 2017 |title=День города в Мурманске 2017: программа праздника и перекрытия дорог |url=https://www.murmansk.kp.ru/daily/26738.7/3765418/ |access-date=November 20, 2017 |website=[[Komsomolskaya Pravda]]}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- administrative status --&gt;
| federal_subject         = [[мурманск муж]]
| federal_subject_ref     = &lt;ref name=&quot;Ref395&quot; /&gt;
| adm_district_jur        = 
| adm_district_jur_ref    = 
| adm_inhabloc_jur        = Мурманск [[Холбооны субъектийн чанартай хот|хот]]
| adm_inhabloc_jur_ref    = &lt;ref name=&quot;Ref395&quot; /&gt;
| adm_citydistrict_jur    = 
| adm_citydistrict_type   = 
| adm_citydistrict_jur_ref = 
| adm_selsoviet_jur       = 
| adm_selsoviet_type      = 
| adm_selsoviet_jur_ref   = 
| capital_of              = 
| capital_of_ref          = 
| adm_ctr_of1             = Мурманск муж
| adm_ctr_of1_ref         = &lt;ref name=&quot;Ref395&quot; /&gt;
| adm_ctr_of2             = Мурманск хот
| adm_ctr_of2_ref         = &lt;ref name=&quot;Ref395&quot; /&gt;
| adm_ctr_of3             = 
| adm_ctr_of3_ref         = 
| inhabloc_cat            = Хот
| inhabloc_cat_ref        = &lt;ref name=&quot;Ref395&quot; /&gt;
| inhabloc_type           = 
| inhabloc_type_ref       = 
&lt;!-- municipal status --&gt;
| mun_district_jur        = 
| mun_district_jur_ref    = 
| urban_okrug_jur         = Мурманск хотын тойрог
| urban_okrug_jur_ref     = &lt;ref name=&quot;Ref811&quot; /&gt;
| urban_settlement_jur    = 
| urban_settlement_jur_ref = 
| rural_settlement_jur    = 
| rural_settlement_jur_ref = 
| inter_settlement_territory = 
| inter_settlement_territory_ref = 
| mun_admctr_of1          = Мурманск хотын тойрог
| mun_admctr_of1_ref      = &lt;ref name=&quot;Ref811&quot; /&gt; 
| mun_admctr_of2          = 
| mun_admctr_of2_ref      = 
| leader_title            = Тэргүүн/Хотын дарга
| leader_title_ref        = 
| leader_name             = Дмитрий Филипов (Тэргүүн)&lt;br /&gt;Евгений Никора (Хотын дарга)
| leader_name_ref         = 
| representative_body     = [[Мурманск хотын төлөөлөгчдийн зөвлөл|Төлөөлөгчдийн зөвлөл]]
| representative_body_ref = 
&lt;!-- statistics --&gt;
| elevation_m             = 
| area_km2                = 
| area_km2_ref            = 
| pop_2010census_rank     = 61-т
| pop_latest              = 
| pop_latest_date         = 
| pop_latest_ref          = &lt;ref name=&quot;2014Est&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/doc_2014/bul_dr/mun_obr2014.rar |title=Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года |access-date=April 24, 2015 |archive-date=August 10, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140810202114/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2014/bul_dr/mun_obr2014.rar |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| population_demonym      = 
| time_zone_ref           = 
&lt;!-- history --&gt;
| established_date        = 10 сарын&amp;nbsp;4, 1916
| established_title       = Байгуулагдсан
| established_date_ref    = &lt;ref name=&quot;ATSBook24&quot; /&gt;
| current_cat_date        = 7 сарын&amp;nbsp;19, 1916
| current_cat_date_ref    = &lt;ref name=&quot;ATSBook24&quot; /&gt;
| abolished_date          = 
| abolished_date_ref      = 
&lt;!-- misc --&gt;
| postal_codes            = 183000–183099
| postal_codes_ref        = &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.russianpost.ru/PostOfficeFindInterface/FindOPSByPostOfficeID.aspx?index=183000 |title=Main Murmansk post office |access-date=July 18, 2010 |archive-date=February 26, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120226151741/http://www.russianpost.ru/PostOfficeFindInterface/FindOPSByPostOfficeID.aspx?index=183000 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| dialing_codes           = 8152
| dialing_codes_ref       = 
| website                 = http://www.citymurmansk.ru
}}
'''Мурманск''' ({{lang-ru|Мурманск}}&lt;ref&gt;[http://www.mojgorod.ru/cities/listcity.html Список всех городов Российской Федерации]. «Мой Город» {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;) — [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Мурманск муж]]ийн засаг захиргааны төв.&lt;ref&gt;[http://megabook.ru/article/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 Административно-территориальное деление России] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://emigrant-ussr.ru/index/administrativno_territorialnoe_ustrojstvo_rossii/0-12 Административно-территориальное устройство России] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;

==Зураг==
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Зураг:MurmanskHarbour.jpg
Зураг:Murmansk - view from hills.jpg
Зураг:Озёра Глубокие.jpg
Зураг:Храм Архангела Михаила (Мурманск).jpg
&lt;/gallery&gt;

== Цаг агаар ==
{{Уур амьсгалын хүснэгт
|width = auto
|location = Мурманск (1991–2020, туйлын үе 1918–одоо)
|metric first = yes
|single line = yes
| Jan record high C = 7.0
| Feb record high C = 6.6
| Mar record high C = 9.0
| Apr record high C = 17.6
| May record high C = 29.4
| Jun record high C = 30.8
| Jul record high C = 32.9
| Aug record high C = 30.2
| Sep record high C = 24.2
| Oct record high C = 15.0
| Nov record high C = 11.7
| Dec record high C = 7.2
| year record high C = 32.9
| Jan avg record high C = 1.7
| Feb avg record high C = 2.0
| Mar avg record high C = 4.5
| Apr avg record high C = 10.3
| May avg record high C = 19.1
| Jun avg record high C = 24.4
| Jul avg record high C = 26.9
| Aug avg record high C = 23.9
| Sep avg record high C = 17.8
| Oct avg record high C = 9.7
| Nov avg record high C = 3.9
| Dec avg record high C = 2.9
| year avg record high C = 27.7
| Jan high C = -6.5
| Feb high C = -6.4
| Mar high C = -1.9
| Apr high C = 2.9
| May high C = 8.4
| Jun high C = 13.8
| Jul high C = 17.7
| Aug high C = 15.3
| Sep high C = 10.7
| Oct high C = 3.6
| Nov high C = -1.8
| Dec high C = -4.1
| year high C = 4.3
| Jan mean C = -9.6
| Feb mean C = -9.3
| Mar mean C = -5.1
| Apr mean C = -0.3
| May mean C = 4.6
| Jun mean C = 9.4
| Jul mean C = 13.2
| Aug mean C = 11.5
| Sep mean C = 7.6
| Oct mean C = 1.6
| Nov mean C = -4.0
| Dec mean C = -6.8
| year mean C = 1.1
| Jan low C = -12.7
| Feb low C = -12.3
| Mar low C = -8.2
| Apr low C = -3.3
| May low C = 1.5
| Jun low C = 5.9
| Jul low C = 9.6
| Aug low C = 8.3
| Sep low C = 5.1
| Oct low C = -0.3
| Nov low C = -6.2
| Dec low C = -9.6
| year low C = -1.8
| Jan avg record low C = -25.1
| Feb avg record low C = -24.4
| Mar avg record low C = -19.1
| Apr avg record low C = -12.1
| May avg record low C = -3.8
| Jun avg record low C = 1.2
| Jul avg record low C = 5.2
| Aug avg record low C = 3.2
| Sep avg record low C = -0.4
| Oct avg record low C = -8.1
| Nov avg record low C = -16.4
| Dec avg record low C = -20.7
| year avg record low C = -28.5
| Jan record low C = -39.4
| Feb record low C = -38.6
| Mar record low C = -32.6
| Apr record low C = -24.0
| May record low C = -10.3
| Jun record low C = -2.8
| Jul record low C = 1.7
| Aug record low C = -2.0
| Sep record low C = -10.1
| Oct record low C = -21.2
| Nov record low C = -32.2
| Dec record low C = -34.9
| year record low C = -39.4
| precipitation colour = green
| Jan precipitation mm = 34
| Feb precipitation mm = 24
| Mar precipitation mm = 29
| Apr precipitation mm = 29
| May precipitation mm = 37
| Jun precipitation mm = 56
| Jul precipitation mm = 66
| Aug precipitation mm = 71
| Sep precipitation mm = 54
| Oct precipitation mm = 56
| Nov precipitation mm = 36
| Dec precipitation mm = 37
| year precipitation mm = 529
| Jan snow depth cm = 26
| Feb snow depth cm = 28
| Mar snow depth cm = 30
| Apr snow depth cm = 19
| May snow depth cm = 2
| Jun snow depth cm = 0
| Jul snow depth cm = 0
| Aug snow depth cm = 0
| Sep snow depth cm = 0
| Oct snow depth cm = 3
| Nov snow depth cm = 11
| Dec snow depth cm = 19
| year snow depth cm = 30
| Jan humidity = 84
| Feb humidity = 83
| Mar humidity = 79
| Apr humidity = 73
| May humidity = 72
| Jun humidity = 70
| Jul humidity = 75
| Aug humidity = 79
| Sep humidity = 80
| Oct humidity = 83
| Nov humidity = 86
| Dec humidity = 85
| year humidity = 79
| Jan rain days = 2
| Feb rain days = 2
| Mar rain days = 3
| Apr rain days = 9
| May rain days = 18
| Jun rain days = 22
| Jul rain days = 22
| Aug rain days = 22
| Sep rain days = 24
| Oct rain days = 17
| Nov rain days = 5
| Dec rain days = 3
| year rain days = 149
| Jan snow days = 27
| Feb snow days = 28
| Mar snow days = 24
| Apr snow days = 19
| May snow days = 14
| Jun snow days = 0
| Jul snow days = 0
| Aug snow days = 0
| Sep snow days = 0
| Oct snow days = 20
| Nov snow days = 24
| Dec snow days = 27
| year snow days = 183
| Jan sun = 1.9
| Feb sun = 44.5
| Mar sun = 133.4
| Apr sun = 188.6
| May sun = 205.2
| Jun sun = 234.8
| Jul sun = 249.4
| Aug sun = 165.4
| Sep sun = 108.3
| Oct sun = 51.7
| Nov sun = 5.8
| Dec sun = 0
| year sun = 
|source 1=Pogoda.ru.net&lt;ref name=&quot;pogoda&quot;&gt;{{cite web |script-title=ru:Климат Мурманска |trans-title=The Climate of Murmansk |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate/22113.htm |access-date=2026-06-14 |website=Цаг агаар ба уур амьсгал (Погода и климат) |language=ru |archive-date=2019-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190112092103/http://pogodaiklimat.ru/climate/22113.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|source 2 = [[NOAA]]&lt;ref name=&quot;NOAA&quot;&gt;{{cite web |title=Murmansk Climate Normals 1991–2020 |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/RussianFederation/CSV/Murmansk_22113.csv |access-date=2026-06-14 |publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |archive-date=2023-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116104507/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/RussianFederation/CSV/Murmansk_22113.csv |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Infoclimat&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.infoclimat.fr/climatologie/annee/1991/murmansk/valeurs/22113.html|title=Climatologie de l'année à Murmansk|publisher=Infoclimat|language=|access-date=2026-06-14|archive-date=2023-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20231120031257/https://www.infoclimat.fr/climatologie/annee/1991/murmansk/valeurs/22113.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
}}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Murmansk|Мурманск}}
{{Wiktionary}}
* [http://www.citymurmansk.ru/ Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас] 

== Зүүлтийн тайлбар== 
{{лавлах холбоос}}

{{ОХУ-ын тавин том хот}}
[[Ангилал:Далайн боомттой суурин]]
[[Ангилал:Мурманск| ]]
[[Ангилал:Мурманск мужийн суурин]]
[[Ангилал:Оросын боомт]]
[[Ангилал:Лениний одон шагналтан|!]]
[[Ангилал:Сами]]
[[Ангилал:Лапланд]]
[[Ангилал:Оросын хот]]
[[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]]
[[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]]
[[Ангилал:1916 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>5lkdkmse39yk0545qlpydat6wmc5hzl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ланьжоу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45626</id>
    <revision>
      <id>858940</id>
      <parentid>742933</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T21:38:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>858940</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13692" sha1="o7jkct07qp45s1pnjt8o69d5w3mqh3e" xml:space="preserve">{{Short description|Хятадын Ганьсү мужийн нийслэл}}
{{Инфобокс суурин
| name               = Ланьжоу
| official_name      = &lt;!-- Official name in English if different from 'name' --&gt;
| native_name        = 兰州市
| native_name_lang   = zh-Hans
| other_name         = 
| nickname           = 
| settlement_type    = [[Тойргийн энтэй хот]]
| motto              = 
| image_skyline      = {{multiple image
| border                 = infobox
| total_width            = 280
| image_style            = border:1;
| perrow                 = 1/3/2
| image1                 = Skyline Lanzhou August 2025.jpg
| caption1 = Ланьжоугийн тэнгэрийн хаяа болон Шар мөрөн
| image2                 = 西关清真寺i - panoramio.jpg
| caption2 = [[Шигуань сүм]]
| image3 = Lanzhou_Zhongshan_Qiao_2013.12.28_17-26-24.jpg
| caption3 = [[Жуншань гүүр]]
| image4                = The Yellow River at Lanzhou - 兰州黄河边上 (17143320738).jpg
| caption4 = Waterwheel Expo Garden
| image5                 = Lanzhou Chanyuan 2013.12.29 11-47-46.jpg
| caption5 = Чаньюуань сүм
| image6                 = 兰州牛肉面.jpg
| caption6 = Ланьжоу ламян
}}
| imagesize          = 
| image_caption      = 
| image_seal         = 
| seal_size          = 
| image_shield       = 
| shield_size        = 
| mapframe = yes
| mapframe-zoom = 7
| mapframe-point = none
| mapsize1           = 
| map_caption1       = Location of Lanzhou City jurisdiction in Gansu
| pushpin_map        = Хятад Ганьсү#Хятад
| pushpin_label_position = 
| pushpin_map_caption = Ганьсү дахь хотын төвийн байршил
| pushpin_mapsize    = 
| seat_type          = Захиргааны төв
| seat               = [[Чэнгуань дүүрэг, Ланьжоу|Чэнгуань дүүрэг]]
| subdivision_type   = Улс
| subdivision_name   = [[Хятад]]
| subdivision_type1  = [[Хятадын мужууд|Муж]]
| subdivision_name1  = [[Ганьсү]]
| subdivision_type2  = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарь#Хошууны түвшин (3-р)|Хошууны түвшин]]
| subdivision_name2  = 8
| government_footnotes = 
| government_type    = [[Тойргийн энтэй хот]]
| governing_body     = [[Ланьжоу Хотын Ардын Их Хурал]]
| leader_title       = [[Хятадын Коммунист Намын хорооны нарийн бичгийн дарга|ХКН-ын НБД]]
| leader_name        = Жан Шяочян
| leader_title1      = [[Ланьжоу Хотын Ардын Их Хурал|Хурлын]] дарга
| leader_name1       = Жан Жяньпин
| leader_title2      = [[Хотын дарга]]
| leader_name2       = Лю Жяньшүнь&lt;ref name=mayor&gt;{{cite web|url=https://m.jfdaily.com/wx/detail.do?id=602230|title=博士刘建勋任兰州市市长，全国已有多个&quot;70后&quot;省会城市市长}}&lt;/ref&gt;
| leader_title3      = [[Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөл|ХАУТЗЗ-ийн]] дарга
| leader_name3       = Ли Хуня
| established_title  = 
| established_date   = 
| established_title2 = &lt;!-- Incorporated (town) --&gt;
| established_date2  = 
| established_title3 = &lt;!-- Incorporated (city) --&gt;
| established_date3  = 
| area_magnitude     = 
| unit_pref          = &lt;!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--&gt;
| area_footnotes     = &lt;!-- ([[List of China administrative regions by area|ranked 29th]]) --&gt;
| area_total_km2     = 13086.9&lt;!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--&gt;
| area_land_km2      = &lt;!--See table @ Template:Infobox settlement for details on automatic unit conversion--&gt;
| area_water_km2     = 
| area_water_percent = 
| area_metro_km2     = 1112.9
| population_as_of   = 2020 оны тооллого
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;citypopulation.de&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/china/gansu/admin/|title=China: Gānsù (Prefectures, Cities, Districts and Counties) - Population Statistics, Charts and Map}}&lt;/ref&gt;
| population_total   = 4,359,446
| population_density_km2 = auto
| area_urban_km2     = 2432.9
| population_urban   = 3,474,858
| population_density_urban_km2 = auto
| population_metro   = 3,042,863
| population_density_metro_km2 = auto
| population_blank1_title = &lt;!-- Mun. Density rank --&gt;
| population_blank1  = &lt;!-- ([[List of China administrative regions by population density|4th]]) --&gt;
| population_blank2_title = Томоохон [[Хятадын ард түмэн|үндэстэн]]
| population_blank2  = &lt;!-- [[Хятадууд]] - 96%&lt;br /&gt;[[Манжууд]] – 2%&lt;br /&gt;[[Хотон (үндэстэн)]] – 2%&lt;br /&gt;[[Монголчууд]] – 0.3% --&gt;
| demographics_type2 = ДНБ&lt;ref&gt;{{cite book |author=甘肃省统计局、国家统计局甘肃调查总队 |title=《甘肃发展年鉴－2016》 |date=2016 |publisher=[[Хятадын статистикийн хэвлэл]] |isbn=978-7-5037-7894-0 |url=http://www.gstj.gov.cn/tjnj/2016/index.html }}{{Dead link|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title1 = [[Тойргийн энтэй хот]]
| demographics2_info1 = [[Хятадын юань|¥]]209.6 тэрбум&lt;br /&gt;[[Америк доллар|$]]33.7 тэрбум
| demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох
| demographics2_info2 = ¥56,972&lt;br /&gt;$9,147
| timezone           = [[Хятадын Стандарт Цаг|Хятадын Стандарт]]
| utc_offset         = +8
| coor_pinpoint      = Ганьсүгийн Ардын Засгийн Газар
| coordinates        = {{coord|36.0606|N|103.8268|E|type:adm2nd_region:CN-62_source:Gaode|format=dms|display=it}}
| elevation_footnotes = &lt;!--for references: use &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; tags--&gt;
| elevation_m        = 
| elevation_ft       = 
| postal_code_type   = [[Хятадын шуудангийн код|Шуудангийн код]]
| postal_code        = 730000
| area_code          = [[Хятад дахь утасны дугаар|931]]
| iso_code           = [[ISO 3166-2:CN|CN-GS-01]]
| blank_name         = [[Хятадын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаарын угтвар]]
| blank_info         = {{lang|zh-cn|甘A}}
| website            = {{URL|http://www.lanzhou.gov.cn/}}
| footnotes          = {{center|&lt;big&gt;'''Хотын [[цэцэг]]'''&lt;/big&gt;&lt;br /&gt; [[Үрчгэр сарнай]] }}
}}
{{Инфобокс Хятад хэл
| pic = Lanzhou_(Chinese_characters).svg
| piccap = &quot;Ланьжоу&quot; Хялбаршуулсан (дээр) болон Уламжлалт (доор) Хятад ханзаар
| picupright = 0.4
| t = {{linktext|蘭州}}
| s = {{linktext|兰州}}
| p = Lánzhōu
| w = Lan&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;-chou&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
| psp = Lanchow
| gr = Lanjou
| bpmf = ㄌㄢˊ&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;ㄓㄡ
| mi = {{IPAc-cmn|l|an|2|.|zh|ou|1}}
| j = Laan&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;-zau&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
| ci = {{IPAc-yue|l|aan|4|.|z|au|1}}
| y = Làahn-jāu
| suz = Le&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;-tseu&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
| poj = Lân-chiu
| tl = Lân-tsiu
| xej = لًا جِوْ
| zh-dungan = Ланҗу
| l = &quot;Цахирмаа [Толгодын] муж&quot;&lt;ref&gt;{{citation |last=Жүнь |first=Жин |author-mask=Жүнь Жин |title=The Temple of Memories: History, Power, and Morality in a Chinese Village |page=[https://books.google.com/books?id=3leAld7M7p0C&amp;pg=PA4 4] |publisher=Стэнфордын Их Сургуулийн Хэвлэл |location=Стэнфорд |date=1996 }}.&lt;/ref&gt;
| order = st
| c = 
| altname = 
}}

'''Ланьжоу''' (兰州) — [[Хятад улс]]ын [[Ганьсү]] мужийн засаг захиргааны төв, 13300 км² нутаг дэвсгэр бүхий [[Хятад улсын засаг захиргааны хуваарь|аймгийн энтэй хот]].

2010 онд 3.6 сая хүн оршин сууж байсан. Дотроо 5 дүүрэг, 3 шянь, 1 шинэ газар болж хуваагддаг. 

== Газар зүй ==

=== Цаг уур ===
{{Уур амьсгалын хүснэгт
| width = auto
| metric first = y
| single line = y
| collapsed = Y
| location = Ланьжоу, өндөр {{convert|1517|m|ft|abbr=on}}, (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1951–одоо)
| Jan high C = 2.3
| Feb high C = 7.6
| Mar high C = 14.1
| Apr high C = 20.7
| May high C = 24.9
| Jun high C = 28.6
| Jul high C = 30.2
| Aug high C = 28.8
| Sep high C = 23.6
| Oct high C = 17.5
| Nov high C = 10.3
| Dec high C = 3.5
| Jan mean C = -4.1
| Feb mean C = 0.6
| Mar mean C = 7.0
| Apr mean C = 13.2
| May mean C = 17.7
| Jun mean C = 21.7
| Jul mean C = 23.4
| Aug mean C = 22.2
| Sep mean C = 17.2
| Oct mean C = 10.7
| Nov mean C = 3.5
| Dec mean C = -2.9
| Jan low C = -8.4
| Feb low C = -4.3
| Mar low C = 1.6
| Apr low C = 7.2
| May low C = 11.5
| Jun low C = 15.8
| Jul low C = 17.9
| Aug low C = 16.9
| Sep low C = 12.6
| Oct low C = 6.1
| Nov low C = -0.9
| Dec low C = -7.0
| Jan record high C = 17.1
| Feb record high C = 21.0
| Mar record high C = 29.0
| Apr record high C = 34.6
| May record high C = 35.5
| Jun record high C = 36.8
| Jul record high C = 39.8
| Aug record high C = 37.3
| Sep record high C = 34.4
| Oct record high C = 30.5
| Nov record high C = 20.3
| Dec record high C = 16.5
| Jan record low C = −21.1
| Feb record low C = −17.6
| Mar record low C = −11.6
| Apr record low C = −5.7
| May record low C = −0.1
| Jun record low C = 5.7
| Jul record low C = 9.8
| Aug record low C = 8.6
| Sep record low C = 1.6
| Oct record low C = −7.1
| Nov record low C = −12.3
| Dec record low C = −19.7
| precipitation colour = green
| Jan precipitation mm = 1.7
| Feb precipitation mm = 3.0
| Mar precipitation mm = 6.7
| Apr precipitation mm = 16.3
| May precipitation mm = 39.0
| Jun precipitation mm = 44.0
| Jul precipitation mm = 63.5
| Aug precipitation mm = 66.0
| Sep precipitation mm = 43.7
| Oct precipitation mm = 21.7
| Nov precipitation mm = 2.7
| Dec precipitation mm = 0.7
| Jan humidity = 51
| Feb humidity = 46
| Mar humidity = 42
| Apr humidity = 40
| May humidity = 44
| Jun humidity = 48
| Jul humidity = 55
| Aug humidity = 58
| Sep humidity = 63
| Oct humidity = 63
| Nov humidity = 58
| Dec humidity = 54
| unit precipitation days = 0.1 мм
| Jan precipitation days = 2.4
| Feb precipitation days = 2.4
| Mar precipitation days = 3.7
| Apr precipitation days = 5.8
| May precipitation days = 7.8
| Jun precipitation days = 8.9
| Jul precipitation days = 10.7
| Aug precipitation days = 10.1
| Sep precipitation days = 9.9
| Oct precipitation days = 6.5
| Nov precipitation days = 2.1
| Dec precipitation days = 1.0
| Jan sun = 149.7
| Jan percentsun = 48
| Feb sun = 173.1
| Feb percentsun = 56
| Mar sun = 210.3
| Mar percentsun = 56
| Apr sun = 226.0
| Apr percentsun = 57
| May sun = 245.1
| May percentsun = 56
| Jun sun = 234.0
| Jun percentsun = 54
| Jul sun = 239.6
| Jul percentsun = 54
| Aug sun = 226.6
| Aug percentsun = 55
| Sep sun = 173.2
| Sep percentsun = 47
| Oct sun = 173.6
| Oct percentsun = 51
| Nov sun = 155.5
| Nov percentsun = 51
| Dec sun = 143.1
| Dec percentsun = 48
| Jan snow days = 4.9
| Feb snow days = 4.4
| Mar snow days = 3.3
| Apr snow days = 0.9
| May snow days = 0.1
| Jun snow days = 0
| Jul snow days = 0
| Aug snow days = 0
| Sep snow days = 0
| Oct snow days = 1.0
| Nov snow days = 3.1
| Dec snow days = 2.9
| year snow days = 
| source 1 = Хятадын Цаг Уурын Алба&lt;ref name=&quot;cma new&quot;/&gt;&lt;ref name=CMA&gt;{{cite web|url=http://old-cdc.cma.gov.cn/shuju/search1.jsp?dsid=SURF_CLI_CHN_MUL_MMON_19712000_CES&amp;tpcat=SURF&amp;type=table&amp;pageid=3 |script-title=zh:中国地面国际交换站气候标准值月值数据集（1971－2000年） |accessdate=2026-06-15 |publisher=[[Хятадын Цаг Уурын Алба]] |language=Хятад |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130921055035/http://old-cdc.cma.gov.cn/shuju/search1.jsp?dsid=SURF_CLI_CHN_MUL_MMON_19712000_CES&amp;tpcat=SURF&amp;type=table&amp;pageid=3 |archivedate=2013-09-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot; National Meteorological Center of CMA&quot;&gt;{{cite web |url = http://www.nmc.cn/publish/forecast/AGS/lanzhou.html |script-title=zh:1981年-2010年（兰州）月平均气温和降水| publisher = National Meteorological Center of CMA | language = zh-hans | access-date = 2026-06-15}}&lt;/ref&gt;
| source 2 = Weather China&lt;ref name=WCN&gt;{{cite web|script-title=zh:兰州城市介绍以及气候背景分析|url=http://www.weather.com.cn/cityintro/101160101.shtml? |website=Weather China|publisher=中国气象局公共气象服务中心|access-date=2026-06-15|language=zh}}&lt;/ref&gt;
| source = 
}}

== Зургийн цомог ==
&lt;gallery widths=&quot;170px&quot; heights=&quot;120px&quot;&gt;
Location_of_Lanzhou_Prefecture_within_Gansu_(China).png
Landzhou_07-2005.jpg
Lanzhou_station_01.jpg
&lt;/gallery&gt;
[[File:Lanzhou city from Five Springs Park.jpg|thumb|center|810px|Ланьжоугийн дэлгээсэн зураг]]

== Цахим холбоос ==
{{Commons|兰州|Ланьжоу}}
* [https://web.archive.org/web/20180812105154/http://www.lz.gansu.gov.cn/ Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас]

[[Ангилал:Ганьсүгийн суурин]]
[[Ангилал:Хятадын дүүрэггүй хот]]
[[Ангилал:Саятан хот]]
[[Ангилал:Ланьжоу| ]]
[[Ангилал:Хятадын засаг захиргааны нэгжийн төв суурин]]
[[Ангилал:Хятадын их сургуулийн хот]]</text>
      <sha1>o7jkct07qp45s1pnjt8o69d5w3mqh3e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хьюстон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45758</id>
    <revision>
      <id>858941</id>
      <parentid>838674</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T22:21:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>858941</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15830" sha1="gkixnfb99pjf2uqgyf7qov4z49iqkzy" xml:space="preserve">{{Short description|АНУ-ын Техас мужийн хамгийн том хот}}
{{About|АНУ-ын Техас муж дахь хот}}
{{Distinguish|Хьюстон тойрог, Техас}}
{{Инфобокс суурин
| name                           = Хьюстон
| native_name                    = Houston
| settlement_type                = Хот
| official_name                  = 
| nicknames                      = &lt;!--DO NOT CHANGE! --&gt;Space City (official), &lt;small&gt;[[Nicknames of Houston|more&amp;nbsp;...]]&lt;/small&gt;&lt;!--Please list unofficial nicknames in Culture section. See discussion on talk page. Thank you. --&gt;
| image_skyline                  = {{multiple image
  | border                       = infobox
  | total_width                  = 280
  | image_style                  = border:1;
  | perrow                       = 1/2/1/2
  | caption_align                = center
  | image1                       = Buildings-city-houston-skyline-1870617.jpg
  | caption1                     = Хьюстон хотын төв
  | image2                       = Texas medical center.jpg
  | caption2                     = [[Техасын эрүүл мэндийн төв]]
  | image3                       = Hermann Park, Sam Houston monument, 2012.JPG
  | caption3                     = [[Сэм Хьюстоны хөшөө]]
  | image4                       = Uptown Houston North of Guilford Ct. and McCue Rd. Panoramic 2 - Dec 2013.jpg
  | caption4                     = Хьюстоны бизнес дүүрэг
  | image5                       = Replica Space Shuttle Orbiter “Independence” (40638280872).jpg
  | caption5                     = [[Жонсоны сансрын төв]]
  | image6                       = MFA houston.jpg
  | caption6                     = [[Дүрслэх урлагийн музей, Хьюстон|Дүрслэх урлагийн музей]]
}}
| image_flag                     = Flag of Houston, Texas.svg
| flag_size                      = 110
| flag_link                      = Хьюстоны далбаа
| image_seal                     = Seal of Houston, Texas.svg
| seal_size                      = 90
| seal_link                      = Хьюстоны тамга
| mapframe                       = yes
| mapframe-zoom                  = 9
| mapframe-point                 = none
| pushpin_map                    = Техас#АНУ
| pushpin_relief                 = yes
| pushpin_map_caption            = Техас дахь байршил##АНУ дахь байршил
| pushpin_label_position         = top
| subdivision_type               = Улс
| subdivision_name               = {{flag|АНУ}}
| subdivision_type1              = [[АНУ-ын мужууд|Муж]]
| subdivision_name1              = {{flag|Техас}}
| subdivision_type2              = [[Техасын тойргийн жагсаалт|Тойрог]]
| subdivision_name2              = {{nowrap|[[Харрис тойрог, Техас|Харрис]], [[Форт Бенд тойрог, Техас|Форт&amp;nbsp;Бенд]], [[Монтгомери тойрог, Техас|Монтгомери]]}}
| government_type                = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]]
| governing_body                 = [[Хьюстон хотын зөвлөл]]
| leader_title                   = [[Хьюстоны хотын даргын жагсаалт|Хотын дарга]]
| leader_name                    = [[Жон Уитмир]] ([[Ардчилсан Нам (АНУ)|АН]])
| established_title              = [[Хотын корпораци|Нэгдсэн]]
| established_date               = {{Start date and age|1837|06|05}}
| unit_pref                      = Metric
| area_footnotes                 = &lt;ref name=&quot;CenPopGazetteer2021&quot;&gt;{{cite web|title=2021 U.S. Gazetteer Files|url=https://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2021_Gazetteer/2021_gaz_place_48.txt|publisher=АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо|access-date=2024-05-12}}&lt;/ref&gt;
| area_total_sq_mi               = 671.67
| area_total_km2                 = 1740
| area_land_sq_mi                = 640.44
| area_land_km2                  = 1658.73
| area_water_sq_mi               = 31.23
| area_water_km2                 = 80.89
| population_footnotes           = &lt;ref name=&quot;QuickFacts&quot;&gt;{{cite web |title=QuickFacts: Houston city, Texas |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/houstoncitytexas/PST045222 |publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2024-05-12}}&lt;/ref&gt;
| population_as_of               = [[2020 оны АНУ-ын хүн амын тооллого|2020]]
| population_total               = 2304580&lt;!-- OFFICIAL CENSUS FIGURES. DO NOT CHANGE UNTIL NEXT CENSUS! --&gt;
| population_est                 = 2397315 {{gain}}
| pop_est_as_of                  = 2025
| pop_est_footnotes              = &lt;ref name=&quot;QuickFacts&quot; /&gt;
| population_rank                = Хойд Америкт [[Хойд Америкийн хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|7-т]]&lt;br /&gt;АНУ-д [[АНУ-ын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|4-т]]&lt;br /&gt;Техаст [[Техасын хотын жагсаалт|1-т]]
| population_metro_footnotes     = &lt;ref name=&quot;2020Pop&quot;&gt;{{cite web |title=2020 Population and Housing State Data |url=https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2024-05-12}}&lt;/ref&gt;
| population_metro               = 7122240 (АНУ: [[АНУ-ын хот суурин газрын жагсаалт|5-д]])
| population_note                = 
| population_density_sq_mi       = 3598.43
| population_density_km2         = auto
| population_urban               = 5,853,575 (АНУ: [[Хотын бөөгнөрлийн статистик бүс нутаг|5-д]])
| population_density_urban_km2   = 1,289.5
| population_density_urban_sq_mi = 3,339.8
| population_urban_footnotes     = &lt;ref name=&quot;urban area&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.census.gov/programs-surveys/geography/guidance/geo-areas/urban-rural.html|title=List of 2020 Census Urban Areas|website=census.gov|publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо|access-date=2024-05-12}}&lt;/ref&gt;
| population_demonym             = Хьюстончууд
| demographics_type2             = ДНБ
| demographics2_footnotes        = &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Total Gross Domestic Product for Houston-The Woodlands-Sugar Land, TX (MSA)|url=https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP26420|website=fred.stlouisfed.org}}&lt;/ref&gt;
|demographics2_title1            = Их Хьюстон 
|demographics2_info1             = $757.751 тэрбум (2022)
| timezone                       = [[Хойд Америкийн Төв цагийн бүс|CST]]
| utc_offset                     = −6
| timezone_DST                   = [[Хойд Америкийн Төв цагийн бүс|CDT]]
| utc_offset_DST                 = −5
| postal_code_type               = [[ЗИП код]]ууд
| postal_code                    = 770xx, 772xx ([[Шуудангийн хайрцаг|Хайрцаг]])
| area_codes                     = [[Бүс нутгийн код 713, 281, 346, ба 832|713, 281, 832, 346]]
| coordinates                    = {{coord|29|45|46|N|95|22|59|W|region:US-TX_type:city(2,300,000)|display=inline,title}}
| elevation_m                    = 32
| elevation_ft                   = 80
| blank_name                     = [[Мэдээлэл Боловсруулах Холбоо Стандарт|МБХС]] код
| blank_info                     = 48-35000&lt;ref name=&quot;GR2&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.census.gov |publisher=[[АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо]] |access-date=2024-05-12 |title=U.S. Census website }}&lt;/ref&gt;
| blank1_name                    = [[Газар Зүйн Нэрийн Мэдээллийн Систем|ГНМС]] онцлог ID
| blank1_info                    = 1380948&lt;ref name=&quot;GR3&quot;&gt;{{cite web |url=http://geonames.usgs.gov |access-date=2024-05-12 |title=US Board on Geographic Names |publisher=[[АНУ-ын Геологийн алба]] |date=2007-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204035720/http://geonames.usgs.gov/ |archive-date=2012-02-04 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| website                        = {{URL|http://www.houstontx.gov/}}
| footnotes                      = 
| named_for                      = [[Сэм Хьюстон]]
}}

'''Хьюстон''' нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын Техас мужийн 2023 оны байдлаар 2,3 сая хүн амтай хамгийн том [[хот]] юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://travelandhistory.com/2011/06/561/ |title=US Cities by Population. Cities with over 100,000 people |access-date=2014-09-21 |archive-date=2015-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150311165525/http://travelandhistory.com/2011/06/561/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Хьюстон хот [[Мексикийн булан|Мексикийн булангаас]] холгүй 50 км зайнд оршдог.

Хьюстон хот нь 1836 оны 8-р сарын 30-нд байгуулагдсан бөгөөд 1837 оны 6-р сарын 5-нд [[Бүгд Найрамдах Техас улс|Бүгд Найрамдах Техас улсын]] бүрэлдэхүүнд багтсан бөгөөд Техасын хувьсгалын үеэр Техасын армийн ерөнхий командлагч, Бүгд Найрамдах Техас Улсын ерөнхийлөгч Сэмуэль Хьюстоны нэрээр нэрлэгдсэн. 19-р зуунд боомт, төмөр замын хурдацтай хөгжил, мөн газрын тосны үйлдвэрлэл хөгжиж, 20-р зуунд газрын тосны салбар өргөжсөн нь хүн амын хурдацтай өсөлтөд хүргэсэн.  

1960-аад онд хүн ам 1 сая, 2000-аад онд 2 саяыг давсан юм. 

== Хүн ам ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! style=&quot;background:#F3F3FF; text-align:center;&quot; | Огноо 
! style=&quot;background:#F3F3FF; text-align:center;&quot; | Хүн амын тоо¹
|-
| 1920
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 138.276
|-
| 1930
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 292.352
|-
| 1940
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 384.514
|-
| 1950
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 596.163
|-
| 1960
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 938.219
|-
| 1970
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 1.232.802
|-
| 1980
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 1.595.138
|-
| 1990
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 1.637.859
|-
| 2000
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 1.953.631
|-
| 2010
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 2.099.451
|-
| 2018
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 2.325.502
|}
¹ &lt;small&gt;1920–2010 он: Хүн амын тооллогын дүн; 2018 оных багцаагаар&lt;/small&gt;

== Уур амьсгал ==
{{Уур амьсгалын хүснэгт
| location = Houston ([[William P. Hobby Airport]]), 1991–2020 normals, extremes 1930–present
| collapsed = Y
| single line = Y

| Jan avg record high F = 78.2
| Feb avg record high F = 80.6
| Mar avg record high F = 84.3
| Apr avg record high F = 87.8
| May avg record high F = 92.5
| Jun avg record high F = 96.4
| Jul avg record high F = 98.1
| Aug avg record high F = 99.3
| Sep avg record high F = 96.1
| Oct avg record high F = 91.4
| Nov avg record high F = 84.7
| Dec avg record high F = 80.5
| year avg record high F = 100.2

| Jan high F = 63.8
| Feb high F = 67.6
| Mar high F = 73.4
| Apr high F = 79.3
| May high F = 85.9
| Jun high F = 91.0
| Jul high F = 92.9
| Aug high F = 93.5
| Sep high F = 89.3
| Oct high F = 82.1
| Nov high F = 72.6
| Dec high F = 65.7
| year high F = 79.8
| Jan mean F = 55.0
| Feb mean F = 58.9
| Mar mean F = 64.7
| Apr mean F = 70.6
| May mean F = 77.6
| Jun mean F = 83.0
| Jul mean F = 84.8
| Aug mean F = 85.1
| Sep mean F = 81.1
| Oct mean F = 73.0
| Nov mean F = 63.3
| Dec mean F = 56.9
| year mean F = 
| Jan low F = 46.1
| Feb low F = 50.1
| Mar low F = 55.9
| Apr low F = 61.8
| May low F = 69.3
| Jun low F = 74.9
| Jul low F = 76.6
| Aug low F = 76.7
| Sep low F = 72.9
| Oct low F = 63.9
| Nov low F = 54.0
| Dec low F = 48.0
| year low F = 62.5

| Jan avg record low F = 30.5
| Feb avg record low F = 34.5
| Mar avg record low F = 38.7
| Apr avg record low F = 46.5
| May avg record low F = 57.2
| Jun avg record low F = 68.7
| Jul avg record low F = 72.3
| Aug avg record low F = 72.0
| Sep avg record low F = 62.2
| Oct avg record low F = 47.2
| Nov avg record low F = 36.8
| Dec avg record low F = 32.8
| year avg record low F = 28.4

| Jan record high F = 92
| Feb record high F = 93
| Mar record high F = 96
| Apr record high F = 94
| May record high F = 100
| Jun record high F = 105
| Jul record high F = 104
| Aug record high F = 109
| Sep record high F = 108
| Oct record high F = 98
| Nov record high F = 95
| Dec record high F = 94
| Jan record low F = 10
| Feb record low F = 14
| Mar record low F = 22
| Apr record low F = 36
| May record low F = 44
| Jun record low F = 56
| Jul record low F = 64
| Aug record low F = 66
| Sep record low F = 50
| Oct record low F = 33
| Nov record low F = 25
| Dec record low F = 9
| precipitation colour = green
| Jan precipitation inch = 4.09
| Feb precipitation inch = 2.85
| Mar precipitation inch = 3.28
| Apr precipitation inch = 4.08
| May precipitation inch = 5.42
| Jun precipitation inch = 6.09
| Jul precipitation inch = 4.59
| Aug precipitation inch = 5.44
| Sep precipitation inch = 5.76
| Oct precipitation inch = 5.78
| Nov precipitation inch = 3.90
| Dec precipitation inch = 4.34
| year precipitation inch = 55.62

| unit precipitation days = 0.01 in
| Jan precipitation days = 10.2
| Feb precipitation days = 8.9
| Mar precipitation days = 8.3
| Apr precipitation days = 8.0
| May precipitation days = 7.7
| Jun precipitation days = 10.4
| Jul precipitation days = 9.2
| Aug precipitation days = 9.6
| Sep precipitation days = 9.8
| Oct precipitation days = 7.2
| Nov precipitation days = 8.4
| Dec precipitation days = 9.5

| source 1 = NOAA&lt;ref name = NOAA2&gt;
{{cite web
|url = https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&amp;stations=USW00012918&amp;format=pdf&amp;dataTypes=MLY-TMAX-NORMAL,MLY-TMIN-NORMAL,MLY-TAVG-NORMAL,MLY-PRCP-NORMAL,MLY-SNOW-NORMAL
|publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа
|title = U.S. Climate Normals Quick Access – Station: Houston Hobby AP, TX
|access-date = 2026-06-15
}}
&lt;/ref&gt;
| source 2 = Үндэсний Цаг Уурын Алба&lt;ref name = NOWData&gt;
{{cite web
|url = https://www.weather.gov/wrh/climate?wfo=hgx
|publisher = Үндэсний Цаг Уурын Алба
|title = NOAA Online Weather Data – NWS Houston
|access-date = 2026-06-15
}}
&lt;/ref&gt;
}}

{{Том зураг|Houston Skyline (5374518048).jpg|1200|Хьюстон хотын шөнийн төрх}}
{{Том зураг|Skyline of the Texas Medical Center - Houston, TX - December 2019.jpg|1200|[[Техас Эмнэлгийн Төв]]}}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Houston}}
* [http://www.houstontx.gov/ Албан ёсны цахим хуудас]

== Эшлэл ==
&lt;references/&gt;

[[Ангилал:Хьюстон| ]]
[[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот]]
[[Ангилал:АНУ-ын хот]]
[[Ангилал:Далайн боомттой суурин]]
[[Ангилал:Саятан хот]]
[[Ангилал:Техасын тойргийн төв]]
[[Ангилал:Техасын суурин]]
[[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]]</text>
      <sha1>gkixnfb99pjf2uqgyf7qov4z49iqkzy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>858942</id>
      <parentid>858941</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T22:22:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>858942</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15890" sha1="jusfp44g1q9vmwteqg6f4inbplfnuto" xml:space="preserve">{{Short description|АНУ-ын Техас мужийн хамгийн том хот}}
{{About|АНУ-ын Техас муж дахь хот}}
{{Distinguish|Хьюстон тойрог, Техас}}
{{Инфобокс суурин
| name                           = Хьюстон
| native_name                    = Houston
| settlement_type                = Хот
| official_name                  = 
| nicknames                      = &lt;!--DO NOT CHANGE! --&gt;Space City (official), &lt;small&gt;[[Nicknames of Houston|more&amp;nbsp;...]]&lt;/small&gt;&lt;!--Please list unofficial nicknames in Culture section. See discussion on talk page. Thank you. --&gt;
| image_skyline                  = {{multiple image
  | border                       = infobox
  | total_width                  = 280
  | image_style                  = border:1;
  | perrow                       = 1/2/1/2
  | caption_align                = center
  | image1                       = Buildings-city-houston-skyline-1870617.jpg
  | caption1                     = Хьюстон хотын төв
  | image2                       = Texas medical center.jpg
  | caption2                     = [[Техасын эрүүл мэндийн төв]]
  | image3                       = Hermann Park, Sam Houston monument, 2012.JPG
  | caption3                     = [[Сэм Хьюстоны хөшөө]]
  | image4                       = Uptown Houston North of Guilford Ct. and McCue Rd. Panoramic 2 - Dec 2013.jpg
  | caption4                     = Хьюстоны бизнес дүүрэг
  | image5                       = Replica Space Shuttle Orbiter “Independence” (40638280872).jpg
  | caption5                     = [[Жонсоны сансрын төв]]
  | image6                       = MFA houston.jpg
  | caption6                     = [[Дүрслэх урлагийн музей, Хьюстон|Дүрслэх урлагийн музей]]
}}
| image_flag                     = Flag of Houston, Texas.svg
| flag_size                      = 110
| flag_link                      = Хьюстоны далбаа
| image_seal                     = Seal of Houston, Texas.svg
| seal_size                      = 90
| seal_link                      = Хьюстоны тамга
| mapframe                       = yes
| mapframe-zoom                  = 9
| mapframe-point                 = none
| pushpin_map                    = Техас#АНУ
| pushpin_relief                 = yes
| pushpin_map_caption            = Техас дахь байршил##АНУ дахь байршил
| pushpin_label_position         = top
| subdivision_type               = Улс
| subdivision_name               = {{flag|АНУ}}
| subdivision_type1              = [[АНУ-ын мужууд|Муж]]
| subdivision_name1              = {{flag|Техас}}
| subdivision_type2              = [[Техасын тойргийн жагсаалт|Тойрог]]
| subdivision_name2              = {{nowrap|[[Харрис тойрог, Техас|Харрис]], [[Форт Бенд тойрог, Техас|Форт&amp;nbsp;Бенд]], [[Монтгомери тойрог, Техас|Монтгомери]]}}
| government_type                = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]]
| governing_body                 = [[Хьюстон хотын зөвлөл]]
| leader_title                   = [[Хьюстоны хотын даргын жагсаалт|Хотын дарга]]
| leader_name                    = [[Жон Уитмир]] ([[Ардчилсан Нам (АНУ)|АН]])
| established_title              = [[Хотын корпораци|Нэгдсэн]]
| established_date               = {{Start date and age|1837|06|05}}
| unit_pref                      = Metric
| area_footnotes                 = &lt;ref name=&quot;CenPopGazetteer2021&quot;&gt;{{cite web|title=2021 U.S. Gazetteer Files|url=https://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2021_Gazetteer/2021_gaz_place_48.txt|publisher=АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо|access-date=2024-05-12}}&lt;/ref&gt;
| area_total_sq_mi               = 671.67
| area_total_km2                 = 1740
| area_land_sq_mi                = 640.44
| area_land_km2                  = 1658.73
| area_water_sq_mi               = 31.23
| area_water_km2                 = 80.89
| population_footnotes           = &lt;ref name=&quot;QuickFacts&quot;&gt;{{cite web |title=QuickFacts: Houston city, Texas |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/houstoncitytexas/PST045222 |publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2024-05-12}}&lt;/ref&gt;
| population_as_of               = [[2020 оны АНУ-ын хүн амын тооллого|2020]]
| population_total               = 2304580&lt;!-- OFFICIAL CENSUS FIGURES. DO NOT CHANGE UNTIL NEXT CENSUS! --&gt;
| population_est                 = 2397315 {{gain}}
| pop_est_as_of                  = 2025
| pop_est_footnotes              = &lt;ref name=&quot;QuickFacts&quot; /&gt;
| population_rank                = Хойд Америкт [[Хойд Америкийн хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|7-т]]&lt;br /&gt;АНУ-д [[АНУ-ын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|4-т]]&lt;br /&gt;Техаст [[Техасын хотын жагсаалт|1-т]]
| population_metro_footnotes     = &lt;ref name=&quot;2020Pop&quot;&gt;{{cite web |title=2020 Population and Housing State Data |url=https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2024-05-12}}&lt;/ref&gt;
| population_metro               = 7122240 (АНУ: [[АНУ-ын хот суурин газрын жагсаалт|5-д]])
| population_note                = 
| population_density_sq_mi       = 3598.43
| population_density_km2         = auto
| population_urban               = 5,853,575 (АНУ: [[Хотын бөөгнөрлийн статистик бүс нутаг|5-д]])
| population_density_urban_km2   = 1,289.5
| population_density_urban_sq_mi = 3,339.8
| population_urban_footnotes     = &lt;ref name=&quot;urban area&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.census.gov/programs-surveys/geography/guidance/geo-areas/urban-rural.html|title=List of 2020 Census Urban Areas|website=census.gov|publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо|access-date=2024-05-12}}&lt;/ref&gt;
| population_demonym             = Хьюстончууд
| demographics_type2             = ДНБ
| demographics2_footnotes        = &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Total Gross Domestic Product for Houston-The Woodlands-Sugar Land, TX (MSA)|url=https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP26420|website=fred.stlouisfed.org}}&lt;/ref&gt;
|demographics2_title1            = Их Хьюстон 
|demographics2_info1             = $757.751 тэрбум (2022)
| timezone                       = [[Хойд Америкийн Төв цагийн бүс|CST]]
| utc_offset                     = −6
| timezone_DST                   = [[Хойд Америкийн Төв цагийн бүс|CDT]]
| utc_offset_DST                 = −5
| postal_code_type               = [[ЗИП код]]ууд
| postal_code                    = 770xx, 772xx ([[Шуудангийн хайрцаг|Хайрцаг]])
| area_codes                     = [[Бүс нутгийн код 713, 281, 346, ба 832|713, 281, 832, 346]]
| coordinates                    = {{coord|29|45|46|N|95|22|59|W|region:US-TX_type:city(2,300,000)|display=inline,title}}
| elevation_m                    = 32
| elevation_ft                   = 80
| blank_name                     = [[Мэдээлэл Боловсруулах Холбоо Стандарт|МБХС]] код
| blank_info                     = 48-35000&lt;ref name=&quot;GR2&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.census.gov |publisher=[[АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо]] |access-date=2024-05-12 |title=U.S. Census website }}&lt;/ref&gt;
| blank1_name                    = [[Газар Зүйн Нэрийн Мэдээллийн Систем|ГНМС]] онцлог ID
| blank1_info                    = 1380948&lt;ref name=&quot;GR3&quot;&gt;{{cite web |url=http://geonames.usgs.gov |access-date=2024-05-12 |title=US Board on Geographic Names |publisher=[[АНУ-ын Геологийн алба]] |date=2007-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204035720/http://geonames.usgs.gov/ |archive-date=2012-02-04 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| website                        = {{URL|http://www.houstontx.gov/}}
| footnotes                      = 
| named_for                      = [[Сэм Хьюстон]]
}}

'''Хьюстон''' нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын Техас мужийн 2023 оны байдлаар 2,3 сая хүн амтай хамгийн том [[хот]] юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://travelandhistory.com/2011/06/561/ |title=US Cities by Population. Cities with over 100,000 people |access-date=2014-09-21 |archive-date=2015-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150311165525/http://travelandhistory.com/2011/06/561/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Хьюстон хот [[Мексикийн булан|Мексикийн булангаас]] холгүй 50 км зайнд оршдог.

Хьюстон хот нь 1836 оны 8-р сарын 30-нд байгуулагдсан бөгөөд 1837 оны 6-р сарын 5-нд [[Бүгд Найрамдах Техас улс|Бүгд Найрамдах Техас улсын]] бүрэлдэхүүнд багтсан бөгөөд Техасын хувьсгалын үеэр Техасын армийн ерөнхий командлагч, Бүгд Найрамдах Техас Улсын ерөнхийлөгч Сэмуэль Хьюстоны нэрээр нэрлэгдсэн. 19-р зуунд боомт, төмөр замын хурдацтай хөгжил, мөн газрын тосны үйлдвэрлэл хөгжиж, 20-р зуунд газрын тосны салбар өргөжсөн нь хүн амын хурдацтай өсөлтөд хүргэсэн.  

1960-аад онд хүн ам 1 сая, 2000-аад онд 2 саяыг давсан юм. 

== Хүн ам ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! style=&quot;background:#F3F3FF; text-align:center;&quot; | Огноо 
! style=&quot;background:#F3F3FF; text-align:center;&quot; | Хүн амын тоо¹
|-
| 1920
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 138.276
|-
| 1930
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 292.352
|-
| 1940
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 384.514
|-
| 1950
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 596.163
|-
| 1960
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 938.219
|-
| 1970
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 1.232.802
|-
| 1980
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 1.595.138
|-
| 1990
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 1.637.859
|-
| 2000
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 1.953.631
|-
| 2010
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 2.099.451
|-
| 2018
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 2.325.502
|}
¹ &lt;small&gt;1920–2010 он: Хүн амын тооллогын дүн; 2018 оных багцаагаар&lt;/small&gt;

== Уур амьсгал ==
{{Уур амьсгалын хүснэгт
| location = Хьюстон ([[Уильям П. Хобби нисэх буудал]]), 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1930–одоо
| collapsed = Y
| single line = Y

| Jan avg record high F = 78.2
| Feb avg record high F = 80.6
| Mar avg record high F = 84.3
| Apr avg record high F = 87.8
| May avg record high F = 92.5
| Jun avg record high F = 96.4
| Jul avg record high F = 98.1
| Aug avg record high F = 99.3
| Sep avg record high F = 96.1
| Oct avg record high F = 91.4
| Nov avg record high F = 84.7
| Dec avg record high F = 80.5
| year avg record high F = 100.2

| Jan high F = 63.8
| Feb high F = 67.6
| Mar high F = 73.4
| Apr high F = 79.3
| May high F = 85.9
| Jun high F = 91.0
| Jul high F = 92.9
| Aug high F = 93.5
| Sep high F = 89.3
| Oct high F = 82.1
| Nov high F = 72.6
| Dec high F = 65.7
| year high F = 79.8
| Jan mean F = 55.0
| Feb mean F = 58.9
| Mar mean F = 64.7
| Apr mean F = 70.6
| May mean F = 77.6
| Jun mean F = 83.0
| Jul mean F = 84.8
| Aug mean F = 85.1
| Sep mean F = 81.1
| Oct mean F = 73.0
| Nov mean F = 63.3
| Dec mean F = 56.9
| year mean F = 
| Jan low F = 46.1
| Feb low F = 50.1
| Mar low F = 55.9
| Apr low F = 61.8
| May low F = 69.3
| Jun low F = 74.9
| Jul low F = 76.6
| Aug low F = 76.7
| Sep low F = 72.9
| Oct low F = 63.9
| Nov low F = 54.0
| Dec low F = 48.0
| year low F = 62.5

| Jan avg record low F = 30.5
| Feb avg record low F = 34.5
| Mar avg record low F = 38.7
| Apr avg record low F = 46.5
| May avg record low F = 57.2
| Jun avg record low F = 68.7
| Jul avg record low F = 72.3
| Aug avg record low F = 72.0
| Sep avg record low F = 62.2
| Oct avg record low F = 47.2
| Nov avg record low F = 36.8
| Dec avg record low F = 32.8
| year avg record low F = 28.4

| Jan record high F = 92
| Feb record high F = 93
| Mar record high F = 96
| Apr record high F = 94
| May record high F = 100
| Jun record high F = 105
| Jul record high F = 104
| Aug record high F = 109
| Sep record high F = 108
| Oct record high F = 98
| Nov record high F = 95
| Dec record high F = 94
| Jan record low F = 10
| Feb record low F = 14
| Mar record low F = 22
| Apr record low F = 36
| May record low F = 44
| Jun record low F = 56
| Jul record low F = 64
| Aug record low F = 66
| Sep record low F = 50
| Oct record low F = 33
| Nov record low F = 25
| Dec record low F = 9
| precipitation colour = green
| Jan precipitation inch = 4.09
| Feb precipitation inch = 2.85
| Mar precipitation inch = 3.28
| Apr precipitation inch = 4.08
| May precipitation inch = 5.42
| Jun precipitation inch = 6.09
| Jul precipitation inch = 4.59
| Aug precipitation inch = 5.44
| Sep precipitation inch = 5.76
| Oct precipitation inch = 5.78
| Nov precipitation inch = 3.90
| Dec precipitation inch = 4.34
| year precipitation inch = 55.62

| unit precipitation days = 0.01 инч
| Jan precipitation days = 10.2
| Feb precipitation days = 8.9
| Mar precipitation days = 8.3
| Apr precipitation days = 8.0
| May precipitation days = 7.7
| Jun precipitation days = 10.4
| Jul precipitation days = 9.2
| Aug precipitation days = 9.6
| Sep precipitation days = 9.8
| Oct precipitation days = 7.2
| Nov precipitation days = 8.4
| Dec precipitation days = 9.5

| source 1 = NOAA&lt;ref name = NOAA2&gt;
{{cite web
|url = https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&amp;stations=USW00012918&amp;format=pdf&amp;dataTypes=MLY-TMAX-NORMAL,MLY-TMIN-NORMAL,MLY-TAVG-NORMAL,MLY-PRCP-NORMAL,MLY-SNOW-NORMAL
|publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа
|title = U.S. Climate Normals Quick Access – Station: Houston Hobby AP, TX
|access-date = 2026-06-15
}}
&lt;/ref&gt;
| source 2 = Үндэсний Цаг Уурын Алба&lt;ref name = NOWData&gt;
{{cite web
|url = https://www.weather.gov/wrh/climate?wfo=hgx
|publisher = Үндэсний Цаг Уурын Алба
|title = NOAA Online Weather Data – NWS Houston
|access-date = 2026-06-15
}}
&lt;/ref&gt;
}}

{{Том зураг|Houston Skyline (5374518048).jpg|1200|Хьюстон хотын шөнийн төрх}}
{{Том зураг|Skyline of the Texas Medical Center - Houston, TX - December 2019.jpg|1200|[[Техас Эмнэлгийн Төв]]}}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Houston}}
* [http://www.houstontx.gov/ Албан ёсны цахим хуудас]

== Эшлэл ==
&lt;references/&gt;

[[Ангилал:Хьюстон| ]]
[[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот]]
[[Ангилал:АНУ-ын хот]]
[[Ангилал:Далайн боомттой суурин]]
[[Ангилал:Саятан хот]]
[[Ангилал:Техасын тойргийн төв]]
[[Ангилал:Техасын суурин]]
[[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]]</text>
      <sha1>jusfp44g1q9vmwteqg6f4inbplfnuto</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Финикс, Аризона</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45759</id>
    <revision>
      <id>858943</id>
      <parentid>849147</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T22:28:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>858943</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15415" sha1="qgxjqid3wfljbp55mo9bb469sqf9sb2" xml:space="preserve">{{Short description|АНУ, Аризона мужийн нийслэл}}
{{Инфобокс суурин
| name               = Финикс
| native_name        = Phoenix
| settlement_type    = [[АНУ-ын нийслэлүүдийн жагсаалт|Мужийн нийслэл хот]]
| image_skyline      = {{multiple image
| border                   = infobox
| total_width              = 280
| perrow                   = 1/2/2/2
| caption_align            = center
| image1                   = Downtown Phoenix Aerial Looking Northeast.jpg
| caption1                 = Финикс хотын төв
| image2                   = Arizona State Capitol (16399533605).jpg
| caption2                 = [[Аризона мужийн Капитол]]
| image3                   = 2013, Hole in the Rock, Papago Park - panoramio.jpg
| caption3                 = [[Папаго цэцэрлэгт хүрээлэн|Папаго]]
| image4                   = Rosso House-1.jpg
| caption4                 = [[Россон Хаус]]
| image5                   = St. Mary's Basilica-9.jpg
| caption5                 = [[Гэгээн Мэригийн сүм (Феникс)|Гэгээн Мэригийн сүм]]
| image6                   = Mystery Castle (14242518270).jpg
| caption6                 = [[Нууцлаг цайз]]
| image7                   = Reserve A-10 Warthogs Flyover 2023 World Series (8099146).jpg
| caption7                 = [[Чейз филд]]
}}|
| image_flag         = Flag of Phoenix, Arizona.svg
| flag_link          = Финиксийн далбаа
| image_seal         = 
| image_blank_emblem = 
| blank_emblem_type  = Лого
| nickname           = {{hlist|Нарны хөндий|Хөндий}}
| mapframe           = yes
| mapframe-zoom      = 8
| mapframe-point     = none
| pushpin_map        = Аризона#АНУ
| pushpin_relief     = yes
| pushpin_label_position = top
| pushpin_map_caption = Аризона дахь байршил##АНУ дахь байршил
| coordinates        = {{coord|33|26|54|N|112|04|26|W|type:city(161,000)_region:US-AZ|display=inline,title}}
| coordinates_footnotes = 
| subdivision_type   = [[Улс]]
| subdivision_name   = {{flag|АНУ}}
| subdivision_type1  = [[АНУ-ын мужууд|Муж]]
| subdivision_type2  = [[Аризонагийн тойргийн жагсаалт|Тойрог]]
| subdivision_name1  = {{flag|Аризона}}
| subdivision_name2  = [[Марикопа тойрог, Аризона|Марикопа]]
| established_title  = Суурьшил
| established_date   = {{start date and age|1867}}
| established_title1 = Нэгдсэн
| established_date1  = 2 сарын 25, 1881
| government_type    = [[Зөвлөл-менежерийн засгийн газар|Зөвлөл-менежер]]
| governing_body     = [[Финикс хотын зөвлөл]]
| leader_title       = [[Финиксийн хотын даргын жагсаалт|Хотын дарга]]
| leader_name        = [[Кейт Галлего]]
| leader_party       = [[Ардчилсан Нам (АНУ)|АН]]
| total_type         = Мужийн нийслэл
| unit_pref          = Metric
| area_footnotes     = &lt;ref name=&quot;CenPopGazetteer2020&quot;&gt;{{cite web|title=2020 U.S. Gazetteer Files|url=https://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2020_Gazetteer/2020_gaz_place_04.txt|publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо|access-date=2024-05-12}}&lt;/ref&gt;
| area_total_sq_mi   = 519.28
| area_total_km2     = 1344.94
| area_land_sq_mi    = 518.27
| area_land_km2      = 1342.30
| area_water_sq_mi   = 1.02
| area_water_km2     = 2.63
| elevation_footnotes = &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Geographic Names Information System |url=https://edits.nationalmap.gov/apps/gaz-domestic/public/gaz-record/44784 |access-date=2024-05-12 |website=edits.nationalmap.gov}}&lt;/ref&gt;
| elevation_ft       = 1086
| population_total   = 1608139
| population_as_of   = [[2020 оны АНУ-ын хүн амын тооллого|2020]]
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;USCensusEst2021&quot;/&gt;
| population_est     = 1624569
| pop_est_as_of      = 2021
| pop_est_footnotes  = &lt;ref name=&quot;USCensusEst2021&quot;/&gt;
| population_density_sq_mi = 3102.92
| population_density_km2 = 1198.04
| population_metro_footnotes = &lt;ref name=&quot;2020Pop&quot;&gt;{{cite web |title=2020 Population and Housing State Data |url=https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2024-05-12}}&lt;/ref&gt;
| population_metro   = 4845832 (АНУ: [[Хотын бөөгнөрлийн статистик бүс нутаг|10-т]])
| population_rank    = Хойд Америкт [[Хойд Америкийн хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|11-т]]&lt;br /&gt;АНУ-д [[АНУ-ын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|5-д]]&lt;br /&gt;Аризонад [[Аризонагийн хотын жагсаалт|1-т]]
| population_urban   = 3,976,313 (АНУ: [[АНУ-ын хот суурин газрын жагсаалт|11-т]])
| population_urban_footnotes = &lt;ref name=&quot;urban area&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.census.gov/programs-surveys/geography/guidance/geo-areas/urban-rural.html|title=List of 2020 Census Urban Areas|website=census.gov|publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо|access-date=2024-05-12}}&lt;/ref&gt;
| population_density_urban_km2 = 1,382.5
| population_density_urban_sq_mi = 3,580.7
| population_demonym = Финиксчүүд&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Billock |first=Jennifer |date=2021-07-12 |title=From Chicagoan to Phoenician, here's what to call the residents of the biggest US cities |url=https://www.popsci.com/diy/resident-nickname-most-populous-us-cities/ |access-date=2024-05-12 |magazine=Popular Science |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
| demographics_type2 = ДНБ
| demographics2_footnotes = &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Total Gross Domestic Product for Phoenix-Mesa-Scottsdale, AZ (MSA)|url=https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP38060|website=fred.stlouisfed.org}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title1 = Финикс (ХБСБ)
| demographics2_info1 = $398.129 тэрбум (2022)
| timezone           = [[Уулын цагийн бүс|УЦБ]] (Зуны цаггүй)
| utc_offset         = –07:00
| postal_code_type   = ЗИП кодууд
| postal_code        = 85001–85024, 85026-85046, 85048, 85050-85051, 85053-85054, 85060-85076, 85078-85080, 85082-85083, 85085-85087
| area_code_type     = Бүсийн кодууд
| area_code          = * Зүүн: [[Бүс нутгийн код 480|480]]
* Төв: [[Бүс нутгийн код 602|602]]
* Баруун: [[Бүс нутгийн код 623|623]]
| blank_name_sec1    = МБХС код
| blank_info_sec1    = {{FIPS|04|55000}}
| blank1_name_sec1   = [[Газар Зүйн Нэрийн Мэдээллийн Систем|ГНМС]] онцлог ID
| blank1_info_sec1   = 44784
| website            = {{URL|www.phoenix.gov}}
| footnotes          = 
| named_for          = [[Финикс (домог зүй)|Финикс, домогт амьтан]]
| founder            = [[Жак Свиллинг]]
| elevation_m        = 331
}}

'''Финикс (Аризона)''' нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын 1,6 сая гаруй хүнтэй [[хот]].

== Уур амьсгал ==
{{Уур амьсгалын хүснэгт
|location = [[Финикс Скай Харбор олон улсын нисэх буудал|Финикс Скай Харбор]], Аризона (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1895–одоо)
|collapsed = {{{collapsed|}}}
|single line = Y
|width = auto

|Jan record high F = 88
|Feb record high F = 92
|Mar record high F = 105
|Apr record high F = 105
|May record high F = 114
|Jun record high F = 122
|Jul record high F = 121
|Aug record high F = 118
|Sep record high F = 117
|Oct record high F = 113
|Nov record high F = 99
|Dec record high F = 88

|Jan avg record high F = 78.2
|Feb avg record high F = 82.1
|Mar avg record high F = 90.4
|Apr avg record high F = 99.0
|May avg record high F = 105.7
|Jun avg record high F = 112.7
|Jul avg record high F = 114.6
|Aug avg record high F = 113.2
|Sep avg record high F = 108.9
|Oct avg record high F = 100.7
|Nov avg record high F = 88.9
|Dec avg record high F = 77.7
|year avg record high F = 115.7

|Jan high F = 67.6
|Feb high F = 70.8
|Mar high F = 78.1
|Apr high F = 85.5
|May high F = 94.5
|Jun high F = 104.2
|Jul high F = 106.5
|Aug high F = 105.1
|Sep high F = 100.4
|Oct high F = 89.2
|Nov high F = 76.5
|Dec high F = 66.2
|year high F = 87.1

|Jan mean F = 56.8
|Feb mean F = 59.9
|Mar mean F = 66.3
|Apr mean F = 73.2
|May mean F = 82.0
|Jun mean F = 91.4
|Jul mean F = 95.5
|Aug mean F = 94.4
|Sep mean F = 89.2
|Oct mean F = 77.4
|Nov mean F = 65.1
|Dec mean F = 55.8
|year mean F = 75.6

|Jan low F = 46.0
|Feb low F = 49.0
|Mar low F = 54.5
|Apr low F = 60.8
|May low F = 69.5
|Jun low F = 78.6
|Jul low F = 84.5
|Aug low F = 83.6
|Sep low F = 78.1
|Oct low F = 65.6
|Nov low F = 53.7
|Dec low F = 45.3
|year low F = 64.1

|Jan avg record low F = 36.0
|Feb avg record low F = 40.0
|Mar avg record low F = 44.4
|Apr avg record low F = 50.1
|May avg record low F = 58.4
|Jun avg record low F = 69.4
|Jul avg record low F = 74.4
|Aug avg record low F = 74.2
|Sep avg record low F = 68.3
|Oct avg record low F = 53.8
|Nov avg record low F = 42.0
|Dec avg record low F = 35.4
|year avg record low F = 33.8

|Jan record low F = 16
|Feb record low F = 24
|Mar record low F = 25
|Apr record low F = 35
|May record low F = 39
|Jun record low F = 49
|Jul record low F = 63
|Aug record low F = 58
|Sep record low F = 47
|Oct record low F = 34
|Nov record low F = 27
|Dec record low F = 22

|precipitation colour = green
|Jan precipitation inch = 0.87
|Feb precipitation inch = 0.87
|Mar precipitation inch = 0.83
|Apr precipitation inch = 0.22
|May precipitation inch = 0.13
|Jun precipitation inch = 0.02
|Jul precipitation inch = 0.91
|Aug precipitation inch = 0.93
|Sep precipitation inch = 0.57
|Oct precipitation inch = 0.56
|Nov precipitation inch = 0.57
|Dec precipitation inch = 0.74
|year precipitation inch= 7.22

|unit precipitation days = 0.01 инч
|Jan precipitation days = 3.8
|Feb precipitation days = 4.1
|Mar precipitation days = 3.1
|Apr precipitation days = 1.5
|May precipitation days = 1.0
|Jun precipitation days = 0.5
|Jul precipitation days = 3.9
|Aug precipitation days = 4.6
|Sep precipitation days = 2.5
|Oct precipitation days = 2.2
|Nov precipitation days = 2.2
|Dec precipitation days = 4.0
|year precipitation days = 33.4

|Jan sun = 256.0 |Jan percentsun = 81
|Feb sun = 257.2 |Feb percentsun = 84
|Mar sun = 318.4 |Mar percentsun = 86
|Apr sun = 353.6 |Apr percentsun = 90
|May sun = 401.0 |May percentsun = 93
|Jun sun = 407.8 |Jun percentsun = 95
|Jul sun = 378.5 |Jul percentsun = 86
|Aug sun = 360.8 |Aug percentsun = 87
|Sep sun = 328.6 |Sep percentsun = 89
|Oct sun = 308.9 |Oct percentsun = 88
|Nov sun = 256.0 |Nov percentsun = 82
|Dec sun = 244.8 |Dec percentsun = 79
|year percentsun = 87

|Jan humidity = 50.9
|Feb humidity = 44.4
|Mar humidity = 39.3
|Apr humidity = 27.8
|May humidity = 21.9
|Jun humidity = 19.4
|Jul humidity = 31.6
|Aug humidity = 36.2
|Sep humidity = 35.6
|Oct humidity = 36.9
|Nov humidity = 43.8
|Dec humidity = 51.8
|year humidity = 36.6

|Jan dew point C = 0.2
|Feb dew point C = 0.1
|Mar dew point C = 0.5
|Apr dew point C = −0.2
|May dew point C = 1.3
|Jun dew point C = 3.9
|Jul dew point C = 13.4
|Aug dew point C = 14.6
|Sep dew point C = 11.3
|Oct dew point C = 6.1
|Nov dew point C = 2.1
|Dec dew point C = 0.6

|Jan uv = 3.1
|Feb uv = 4.4
|Mar uv = 6.6
|Apr uv = 8.5
|May uv = 9.7
|Jun uv = 10.9
|Jul uv = 11.0
|Aug uv = 10.1
|Sep uv = 8.3
|Oct uv = 5.6
|Nov uv = 3.7
|Dec uv = 2.7
|year uv = 7.0

|source 1 = NOAA (шүүдрийн цэг, харьцангуй чийгшил болон нар 1961–1990)&lt;ref name=&quot;Phoenix Weatherbox NOAA&quot;&gt;{{cite web 
|url = https://www.weather.gov/wrh/climate?wfo=psr
|title = NowData – NOAA Online Weather Data 
|publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] 
|access-date = 2026-06-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|url = https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&amp;startDate=0001-01-01&amp;endDate=9996-12-31&amp;stations=USW00023183&amp;format=pdf
|title = Summary of Monthly Normals 1991–2020
|publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]]
|access-date = 2026-06-15
|archive-url = https://web.archive.org/web/20230701001831/https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&amp;startDate=0001-01-01&amp;endDate=9996-12-31&amp;stations=USW00023183&amp;format=pdf
|archive-date = 2023-07-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Phoenix Weatherbox noaasun&quot;&gt;{{cite web 
|url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72278.TXT 
|title = WMO Climate Normals for PHOENIX/SKY HARBOR INTL, AZ 1961&amp;ndash;1990 
|access-date = 2026-06-15 
|publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа
|archive-url = https://web.archive.org/web/20230701000339/ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72278.TXT
|archive-date = 2023-07-01}}&lt;/ref&gt;, Weather.com&lt;ref name = &quot;Phoenix Weather.com&quot; &gt;
{{cite web
|url = http://www.weather.com/outlook/travel/businesstraveler/wxclimatology/monthly/graph/USAZ0166?from=36hr_bottomnav_undeclare
|title = Monthly Averages for Phoenix, AZ – Temperature and Precipitation
|access-date = 2026-06-15
|publisher = The Weather Channel
}}
&lt;/ref&gt;
|source 2 = UV Index Today (1995 - 2022)&lt;ref name = &quot;UVIT&quot;&gt;
{{cite web
|url = https://www.uvindextoday.com/usa/arizona/maricopa-county/phoenix-uv-index/historical-data
|title = Historical UV Index Data - Phoenix, AZ
|publisher = UV Index Today
|access-date = 2026-06-15
}}
&lt;/ref&gt;
}}

== Хамтын ажиллагаатай хотууд ==
{|
|-
| valign=&quot;top&quot; |
* {{CAN|#}} – [[Калгари]] ([[Альберта]], [[Канад]])
* {{ITA|#}} – [[Катани]] ([[Итали]])
* {{CHN|#}} – [[Чөндү]] ([[Хятад]])
* {{IRL|#}} – [[Эннис]] ([[Ирланд]])
* {{FRA|#}} – [[Гренобль]] ([[Овернь-Рона-Альп]], [[Франц]])
| valign=&quot;top&quot; |
* {{MEX|#}} – [[Эрмосилло]] ([[Сонора]], [[Мексик]])
* {{JPN|#}} – [[Химежи]] ([[Япон]])
* {{CZE|#}} – [[Праг]] ([[Чех]])
* {{ISR|#}} – [[Рамат Ган]] ([[Израил]])
* {{TWN|#}} – [[Тайбэй]] ([[Тайвань]])
|}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Phoenix, Arizona|Финикс}}
{{Wikivoyage}}
* [https://www.phoenix.gov/ Албан ёсны цахим хуудас] 

== Лавлах бичиг ==
{{лавлах холбоос|2}}

{{stub}}
[[Ангилал:Аризонын суурин]]
[[Ангилал:АНУ-ын муж улсын нийслэл]]
[[Ангилал:Аризонын тойргийн төв]]
[[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот]]
[[Ангилал:Саятан хот]]
[[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]]
[[Ангилал:Финикс (Аризона)| ]]
[[Ангилал:1886 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>qgxjqid3wfljbp55mo9bb469sqf9sb2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сан-Диего</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45761</id>
    <revision>
      <id>858944</id>
      <parentid>814694</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T22:36:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>858944</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20992" sha1="0yxnghobqpb4dbrh0agx57w2h6a67et" xml:space="preserve">{{Short description|АНУ-ын өмнөд Калифорни дахь хот}}
{{About|Калифорни дахь хотын|тойргийг|Сан-Диего тойрог, Калифорни|хэрэглээг|Сан-Диего (салаа утга)}}
{{Инфобокс суурин
| name                           = Сан-Диего
| native_name                    = San Diego
| settlement_type                = [[Калифорнийн хотын жагсаалт|Хот]]
| image_skyline                  = {{multiple image
  | border        = infobox
  | perrow        = 1/2/3/2
  | total_width   = 280
  | caption_align = center
  | image1             = San Diego skyline 18 (cropped).jpg
  | caption1           = Хотын төвийн тэнгэрийн шугам
  | image2             = La Jolla Shores view (cropped).jpg
  | caption2           = [[Ла-Холья]]
  | image3             = Mission San Diego (cropped2).jpg
  | caption3           = [[Сан Диего де Алкала]]
  | image4             = Balboa Park6 (cropped3).jpg
  | caption4           = [[Балбоа Парк (Сан-Диего)|Балбоа Парк]] дахь [[Калифорнийн цамхаг|цамхаг]]
  | image5             = Cortez Hill, San Diego, CA 92101, USA - panoramio (5).jpg
  | caption5           = [[Эль Кортез (Сан-Диего)|Эль Кортез]]
  | image6             = Balboa Theatre, San Diego 01 (cropped2).jpg
  | caption6           = [[Бальбоа театр]]
 }}
| image_flag                     = Flag of San Diego, California.svg
| flag_link                      = Сан-Диегогийн далбаа
| image_seal                     = Seal of San Diego, California.svg
| flag_size                      = 120px
| image_blank_emblem             = Logo of San Diego, California.svg{{!}}class=skin-invert
| blank_emblem_type              = Лого
| nicknames                      = &quot;Америкийн хамгийн сайхан хот&quot;,&lt;ref&gt;https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1985-12-25-vw-21243-story.html&lt;/ref&gt; &quot;Калифорнийн төрсөн газар&quot;, &quot;Хөдөлгөөнт хот&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=California City Nicknames List|url=http://www.seecalifornia.com/california/city-nicknames.html|access-date=December 29, 2020|website=www.seecalifornia.com}}&lt;/ref&gt;&lt;!--see discussion page regarding &quot;the 619&quot;--&gt;
| motto                          = ''Semper Vigilans'' ([[Латин хэл|Латинаар]] 'Үргэлж сэрэмжтэй')
| mapframe                       = yes
| mapframe-zoom                  = 8
| mapframe-point                 = none
| pushpin_map                    = Калифорни#АНУ#Хойд Америк
| pushpin_relief                 = yes
| pushpin_label                  = Сан-Диего
| pushpin_label_position         = left
| pushpin_map_caption            = Калифорни дахь байршил##АНУ дахь байршил
&lt;!-- Location -------------&gt;
| coordinates                    = {{coord|32|42|54|N|117|09|45|W|region:US-CA_city(1,400,000)|display=inline,title}}
| subdivision_type               = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]]
| subdivision_type1              = [[АНУ-ын мужууд|Муж]]
| subdivision_type2              = [[Калифорнийн тойргийн жагсаалт|Тойрог]]
| subdivision_name               = {{flagu|АНУ}}
| subdivision_name1              = {{flag|Калифорни}}
| subdivision_name2              = {{flagicon image|Flag of San Diego County, California.png}} [[Сан-Диего тойрог, Калифорни|Сан-Диего]]
&lt;!-- History --------------&gt;
| established_title              = Байгуулагдсан
| established_date               = {{start date and age|1769|7|16}} 
| established_title2             = [[Хотын корпораци|Нэгдсэн]]
| established_date2              = 3 сарын 27, 1850&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=http://www.calafco.org/docs/Cities_by_incorp_date.doc
 |title=California Cities by Incorporation Date
 |format=Word
 |publisher=California Association of [[Local Agency Formation Commission]]s
 |access-date=2024-05-12
|archive-url=https://web.archive.org/web/20141103002921/http://www.calafco.org/docs/Cities_by_incorp_date.doc
 |archive-date=2014-11-03
}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- Government -----------&gt;
| named_for                      = [[Алкалагийн Дидакус|Алкалагийн Гэгээн Дидакус]]
&lt;!-- Images and maps ------&gt;
| government_type                = [[Хүчтэй хотын дарга]]&lt;ref&gt;{{cite web
| url = http://docs.sandiego.gov/citycharter/Article%20XV.pdf
| title = City of San Diego City Charter, Article XV
| publisher = Сан-Диего хот
| access-date = 2024-05-12}}&lt;/ref&gt;
| governing_body                 = [[Сан-Диего хотын зөвлөл]]
| leader_title                   = [[Сан-Диего хотын дарга|Хотын дарга]]
| leader_name                    = [[Тодд Глориа]] ([[Ардчилсан Нам (АНУ)|АН]])
| leader_title1                  = [[Сан-Диего хотын прокурор|Хотын прокурор]]
| leader_name1                   = [[Мара Эллиотт]] ([[Ардчилсан Нам (АНУ)|АН]])&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=http://www.sandiego.gov/cityattorney/
 |title=Office of the City Attorney
 |date=2015-11-06
|publisher=Сан-Диего хот
 |access-date=2024-05-12}}&lt;/ref&gt;
| leader_title2                  = [[Сан-Диего хотын зөвлөл|Хотын зөвлөл]]&lt;ref&gt;{{cite web
 | url = http://www.sandiego.gov/citycouncil/
 | title = City Council Offices
 | publisher = Сан-Диего хот
 | access-date = 2024-05-12}}&lt;/ref&gt;
| leader_name2                   = {{Collapsible list
 |title       = 
 |frame_style = border:none; padding: 0;
 |title_style = &lt;!-- (optional) --&gt;
 |list_style  = text-align:left;display:none;
 |1           = • [[Жо ЛаКава]]
 |2           = • [[Женнифер Кэмпбелл (улс төрч)|Женнифер Кэмпбелл]]
 |3           = • [[Стивен Уитберн]]
 |4           = • [[Моника Монтгомери]]
 |5           = • [[Марни фон Вилперт]]
 |6           = • [[Кент Ли (улс төрч)|Кент Ли]]
 |7           = • [[Раул Кампилло]]
 |8           = • [[Вивиан Морено]]
 |9           = • [[Шон Эло Ривера]]}}
| leader_title3                  = [[Калифорни мужийн хурал|Мужийн хурлын гишүүд]]
| leader_name3                   = {{Collapsible list
 |frame_style = border:none; padding: 0;
 |list_style = text-align:left;
 |1 = • [[Брайан Майеншейн]]
 |2 = • [[Крис Уорд (Америкийн улс төрч)|Крис Уорд]]
 |3 = • [[Акила Вебер]]
 |4 = • [[Дэвид Альварес (улс төрч)|Дэвид Альварес]]}}
| leader_title4      = [[Калифорни мужийн сенат|Мужийн сенаторууд]]
| leader_name4       = {{Collapsible list
 |frame_style = border:none; padding: 0;
 |list_style = text-align:left;
 |1 = • [[Брайан Жонс (улс төрч)|Брайан Жонс]]
 |2 = • [[Тони Аткинс]]
 |3 = • [[Бен Хуэсо]]}}
| unit_pref                      = Metric
| total_type                     = Нийт
| area_footnotes                 = &lt;ref name=&quot;CenPopGazetteer2019&quot;&gt;{{cite web|title=2019 U.S. Gazetteer Files|url=https://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2019_Gazetteer/2019_gaz_place_06.txt|publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо|access-date=2024-05-12}}&lt;/ref&gt;
| area_total_km2                 = 964.57
| area_total_sq_mi               = 372.42
| area_land_km2                  = 844.04
| area_land_sq_mi                = 325.88
| area_water_km2                 = 120.53
| area_water_sq_mi               = 46.54
| area_water_percent             = 12.50
&lt;!-- Elevation ------------&gt;
| elevation_footnotes            = &lt;ref name=&quot;usgs&quot;&gt;{{Cite GNIS|2411782|City of San Diego|access-date= 2024-05-12}}&lt;/ref&gt;
| elevation_min_m                = 0
| elevation_min_point            = [[Номхон далай]]
| elevation_max_point            = [[Коулс уул]]
&lt;!-- Population -----------&gt;
| elevation_max_footnotes        = &lt;ref name=&quot;city data&quot;&gt;{{cite web |url= http://www.city-data.com/us-cities/The-West/San-Diego-Geography-and-Climate.html |title= San Diego: Geography and Climate |work= city-data.com |access-date= 2024-05-12}}&lt;/ref&gt;
| population_total               = 1386932
| population_as_of               = [[2020 оны АНУ-ын хүн амын тооллого|2020]]
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;QuickFacts&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/sandiegocitycalifornia/PST045222|title=QuickFacts: San Diego city, California|website=census.gov|publisher=АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо|access-date=2024-05-12}}&lt;/ref&gt;
| population_est                 = 1,381,611
| pop_est_as_of                  = 2021
| pop_est_footnotes              = &lt;ref name=&quot;QuickFacts&quot; /&gt;
| population_density_sq_mi       = 4255.96
| population_density_km2         = 1643.25
| population_urban               = 3,070,300 (АНУ: [[АНУ-ын хот суурин газрын жагсаалт|15-д]])
| population_density_urban_km2   = 1,756.9
| population_density_urban_sq_mi = 4,550.5
| population_urban_footnotes     = &lt;ref name=&quot;urban area&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.census.gov/programs-surveys/geography/guidance/geo-areas/urban-rural.html|title=List of 2020 Census Urban Areas|website=census.gov|publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо|access-date=2024-05-12}}&lt;/ref&gt;
| population_metro_footnotes = &lt;ref name=&quot;2020Pop&quot;&gt;{{cite web |title=2020 Population and Housing State Data |url=https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2024-05-12}}&lt;/ref&gt;
| population_metro               = 3276208 (АНУ: [[Хотын бөөгнөрлийн статистик бүс нутаг|18-д]])
| population_rank                = Хойд Америкт [[Хойд Америкийн хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|15-д]]&lt;br /&gt;АНУ-д [[АНУ-ын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|8-д]]&lt;br /&gt;Калифорнид [[Калифорнийн хотын жагсаалт|2-т]]
| population_demonym             = Сан-Диегочууд
&lt;!-- GDP -----------&gt;
| demographics_type1             = ДНБ
| demographics1_footnotes        = &lt;ref name=&quot;bea.gov&quot;&gt;{{cite web |url = https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP41740|title = Total Gross Domestic Product for San Diego-Carlsbad, CA (MSA)|website = АНУ-ын Эдийн засгийн шинжилгээний товчоо }}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title1           = Бөөгнөрөл
| demographics1_info1            = $314.943 тэрбум (2023)
| demographics1_title2           = Нэг хүнд ноогдох 
| demographics1_info2            = $95,472 (2023)
&lt;!-- Time zones -----------&gt;
| postal_code_type               = [[ЗИП код]]ууд&lt;ref&gt;{{cite web
 | url = https://tools.usps.com/go/ZipLookupAction!input.action
 | title = ZIP code(tm) Lookup
 | publisher = [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Шуудангийн Үйлчилгээ]]
 | access-date = 2024-05-12}}&lt;/ref&gt;
| postal_code        = 92101–92124, 92126–92132, 92134–92140, 92142-92143, 92145, 92147, 92149–92150, 92152-92155, 92158–92161, 92163, 92165–92179, 92182, 92186-92187, 92191–92193, 92195-92199
| area_code                      = [[Бүс нутгийн код 619 ба 858|619/858]]
| area_code_type                 = [[Хойд Америкийн дугаарлалтын төлөвлөгөө|Бүс нутгийн кодууд]]
&lt;!-- Area -----------------&gt;
| elevation_max_ft               = 1591
| timezone                       = [[Номхон далайн цаг|НДЦ]]
| utc_offset                     = −08:00
| timezone_DST                   = [[Номхон далайн зуны цаг|НДЗЦ]]
| utc_offset_DST                 = −07:00
&lt;!-- Codes ----------------&gt;
| blank_name                     = [[Мэдээлэл Боловсруулах Холбоо Стандарт|МБХС код]]
| blank_info                     = {{FIPS|06|66000}}
| blank1_name                    = [[Газар Зүйн Нэрийн Мэдээллийн Систем|ГНМС]] онцлог ID
| blank1_info                    = 1661377, 2411782
&lt;!-- Other ----------------&gt;
| website                        = {{URL|https://www.sandiego.gov}}
}}

'''Сан-Диего''' ({{lang-en|San Diego}} дуудлага англиар: [{{IPA|ˌsæn diːˈeɪgoʊ}}], дуудлага испаниар: [san ˈdjeɣo])  нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[Калифорни|Калифорни Муж Улсын]] найм дахь том хот. Хот 2010 оны байдлаар 1.301.621&lt;ref name=&quot;demographic&quot;&gt;{{cite web |title=American FactFinder – Results (San Diego city, California) |url=https://factfinder.census.gov/bkmk/table/1.0/en/PEP/2016/PEPANNRES/1620000US0666000 |website=United States Census Bureau |access-date=July 15, 2017 |archive-url=https://archive.today/20200213154418/https://factfinder.census.gov/bkmk/table/1.0/en/PEP/2016/PEPANNRES/1620000US0666000 |archive-date=February 13, 2020 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; оршин суугчтай байсан ба Калифорни мужийн баруун урд талд [[Мексик]]ийн хилийн ойролцоо оршдог.

== Хүн амын өсөлт ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! style=&quot;background:#F3F3FF; text-align:center;&quot; | Огноо 
! style=&quot;background:#F3F3FF; text-align:center;&quot; | Хүн амын тоо¹
|-
|1950
| align=&quot;right&quot; |334.387
|-
|1960
| align=&quot;right&quot; |573.224
|-
|1970
| align=&quot;right&quot; |696.769
|-
|1980
| align=&quot;right&quot; |875.553
|-
|1990
| align=&quot;right&quot; |1.110.549
|-
|2000
| align=&quot;right&quot; |1.222.920
|-
|2010
| align=&quot;right&quot; |1.301.621
|-
|2016
| align=&quot;right&quot; |1.406.630
|-
|}

¹ &lt;small&gt;1950–2010 он: Хүн амын тооллогын дүн; 2016 он: АНУ-ын тооллогын товчооны багцаалсан дүн&lt;/small&gt;

== Цаг агаар ==
{{Уур амьсгалын хүснэгт
|location = [[Сан-Диего олон улсын нисэх буудал]] (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1874–одоо)
|collapsed = Y
|single line = Y

|Jan record high F = 88
|Feb record high F = 91
|Mar record high F = 99
|Apr record high F = 98
|May record high F = 98
|Jun record high F = 101
|Jul record high F = 100
|Aug record high F = 98
|Sep record high F = 111
|Oct record high F = 107
|Nov record high F = 100
|Dec record high F = 88
|year record high F = 111

|Jan avg record high F = 78.8
|Feb avg record high F = 78.6
|Mar avg record high F = 80.2
|Apr avg record high F = 82.1
|May avg record high F = 79.3
|Jun avg record high F = 79.6
|Jul avg record high F = 82.9
|Aug avg record high F = 85.2
|Sep avg record high F = 90.6
|Oct avg record high F = 87.8
|Nov avg record high F = 85.4
|Dec avg record high F = 77.0
|year avg record high F = 94.0

|Jan high F = 66.4
|Feb high F = 66.2
|Mar high F = 67.0
|Apr high F = 68.8
|May high F = 69.5
|Jun high F = 71.7
|Jul high F = 75.3
|Aug high F = 77.3
|Sep high F = 77.2
|Oct high F = 74.6
|Nov high F = 70.7
|Dec high F = 66.0
|year high F = 70.9

|Jan mean F = 58.4
|Feb mean F = 59.0
|Mar mean F = 60.7
|Apr mean F = 62.9
|May mean F = 64.8
|Jun mean F = 67.2
|Jul mean F = 70.7
|Aug mean F = 72.4
|Sep mean F = 71.7
|Oct mean F = 68.1
|Nov mean F = 62.7
|Dec mean F = 57.9
|year mean F = 64.7

|Jan low F = 50.3
|Feb low F = 51.8
|Mar low F = 54.5
|Apr low F = 57.1
|May low F = 60.0
|Jun low F = 62.6
|Jul low F = 66.1
|Aug low F = 67.5
|Sep low F = 66.2
|Oct low F = 61.5
|Nov low F = 54.8
|Dec low F = 49.8
|year low F = 58.5

|Jan avg record low F = 43.7
|Feb avg record low F = 46.1
|Mar avg record low F = 48.7
|Apr avg record low F = 51.9
|May avg record low F = 55.8
|Jun avg record low F = 59.3
|Jul avg record low F = 63.0
|Aug avg record low F = 63.9
|Sep avg record low F = 61.8
|Oct avg record low F = 55.5
|Nov avg record low F = 48.2
|Dec avg record low F = 43.0
|year avg record low F = 42.6

|Jan record low F = 25
|Feb record low F = 34
|Mar record low F = 36
|Apr record low F = 39
|May record low F = 45
|Jun record low F = 50
|Jul record low F = 54
|Aug record low F = 54
|Sep record low F = 50
|Oct record low F = 43
|Nov record low F = 36
|Dec record low F = 32
|year record low F = 25

|precipitation colour = green
|Jan precipitation inch = 1.98
|Feb precipitation inch = 2.20
|Mar precipitation inch = 1.46
|Apr precipitation inch = 0.65
|May precipitation inch = 0.28
|Jun precipitation inch = 0.05
|Jul precipitation inch = 0.08
|Aug precipitation inch = 0.01
|Sep precipitation inch = 0.12
|Oct precipitation inch = 0.50
|Nov precipitation inch = 0.79
|Dec precipitation inch = 1.67
|year precipitation inch = 9.79

|unit precipitation days = 0.01 инч
|Jan precipitation days = 6.5
|Feb precipitation days = 7.1
|Mar precipitation days = 6.2
|Apr precipitation days = 3.8
|May precipitation days = 2.2
|Jun precipitation days = 0.7
|Jul precipitation days = 0.7
|Aug precipitation days = 0.3
|Sep precipitation days = 0.9
|Oct precipitation days = 2.4
|Nov precipitation days = 3.7
|Dec precipitation days = 5.8
|year precipitation days = 40.3

|Jan humidity = 63.1
|Feb humidity = 65.7
|Mar humidity = 67.3
|Apr humidity = 67.0
|May humidity = 70.6
|Jun humidity = 74.0
|Jul humidity = 74.6
|Aug humidity = 74.1
|Sep humidity = 72.7
|Oct humidity = 69.4
|Nov humidity = 66.3
|Dec humidity = 63.7
|year humidity = 69.0

|Jan sun = 239.3
|Feb sun = 227.4
|Mar sun = 261.0
|Apr sun = 276.2
|May sun = 250.5
|Jun sun = 242.4
|Jul sun = 304.7
|Aug sun = 295.0
|Sep sun = 253.3
|Oct sun = 243.4
|Nov sun = 230.1
|Dec sun = 231.3

|Jan percentsun = 75
|Feb percentsun = 74
|Mar percentsun = 70
|Apr percentsun = 71
|May percentsun = 58
|Jun percentsun = 57 
|Jul percentsun = 70
|Aug percentsun = 71
|Sep percentsun = 68
|Oct percentsun = 69 
|Nov percentsun = 73
|Dec percentsun = 74
|year percentsun = 69

|Jan dew point C = 6.0
|Feb dew point C = 7.4
|Mar dew point C = 8.5
|Apr dew point C = 9.7
|May dew point C = 11.7
|Jun dew point C = 13.9
|Jul dew point C = 16.2
|Aug dew point C = 16.9
|Sep dew point C = 15.9
|Oct dew point C = 13.1
|Nov dew point C = 9.2
|Dec dew point C = 6.2

|source 1 = [[NOAA]] (нар, харьцангуй чийгшил, шүүдрийн цэг 1961–1990)&lt;ref&gt;{{cite web 
|url = https://www.weather.gov/wrh/Climate?wfo=sgx
|title = NowData – NOAA Online Weather Data 
|publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] 
|access-date = 2026-06-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;San Diego Weatherbox NOAA txt&quot;&gt;{{cite web 
|url = https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&amp;startDate=0001-01-01&amp;endDate=9996-12-31&amp;stations=USW00023188&amp;format=pdf 
|publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа 
|title = Summary of Monthly Normals 1991–2020 
|access-date = 2026-06-15
|archive-url = https://web.archive.org/web/20230808014808/https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&amp;startDate=0001-01-01&amp;endDate=9996-12-31&amp;stations=USW00023188&amp;format=pdf
|archive-date = 2023-08-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web 
|url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72290.TXT 
|title = San Diego/Lindbergh Field CA Climate Normals 1961–1990 
|publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа 
|access-date = 2026-06-15
|archive-url = https://web.archive.org/web/20230808015012/ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72290.TXT
|archive-date = 2023-08-08}}&lt;/ref&gt;
}}

== Цахим холбоос ==
{{Commons|San Diego, California|Сан-Диего}}
* [http://www.sandiego.gov/ Сан-Диего хотын албан ёсны цахим хуудас]

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Сан-Диего| ]]
[[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот]]
[[Ангилал:АНУ-ын хот]]
[[Ангилал:Далайн боомттой суурин]]
[[Ангилал:Калифорнийн тойргийн төв]]
[[Ангилал:Калифорнийн суурин]]
[[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]]
[[Ангилал:Саятан хот]]
[[Ангилал:1769 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>0yxnghobqpb4dbrh0agx57w2h6a67et</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Даллас</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45763</id>
    <revision>
      <id>859061</id>
      <parentid>777658</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T08:58:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>859061</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20664" sha1="jmgfq62ihvf9itiutgwo7sgqn3qxdf2" xml:space="preserve">{{Инфобокс суурин
| name = Даллас
| native_name = Dallas
| settlement_type = Хот
| image_skyline = {{multiple image|total_width = 280px|perrow = 1/2/2/2|border = infobox|caption_align = center
| image1 = View of Dallas from Reunion Tower August 2015 05.jpg
| caption1 = Даллас хотын төв
| image2 = Big Tex 2013.jpg
| caption2 = [[Техасын мужийн үзэсгэлэн|Мужийн үзэсгэлэн]]
| image4 = Winspear Opera House 20.jpg
| caption4 = [[Маргот, Билл Уинспирын дуурийн театр|Уинспирын дуурийн театр]]
| image5 = Perot Museum of Nature and Science 03.jpg
| caption5 = [[Перотын байгаль, шинжлэх ухааны музей|Перотын музей]]
| image6 = Dallas July 2015 11 (Klyde Warren Park).jpg
| caption6 = [[Клайд Уоррен Парк]]
| image7  = The Margaret Hunt Hill Bridge.jpg
| caption7 = [[Маргарет Хант Хилл гүүр]]
| image8  = JFK Memorial Dallas Texas.jpg
| caption8 = [[Жон Фицджералд Кеннеди|ЖФК-ийн дурсгал]] 
}}
| imagesize = 50px
| image_caption = 
| image_flag = Flag of Dallas.svg
| flag_size = 100px
| flag_link = Далласын далбаа
| image_seal = Seal of Dallas.svg
| seal_size = 90px
| seal_alt = Далласын тамга
| image_blank_emblem = 
| blank_emblem_type = Лого
| nicknames = Big D, D-Town, Triple D, 214
| mapframe = yes
| mapframe-zoom = 9
| mapframe-point = none
| pushpin_map = Техас#АНУ
| pushpin_map_caption = Техас дахь байршил##АНУ дахь байршил
| pushpin_relief = 1
| coordinates = {{Coord|32|46|45|N|96|48|32|W|type:city(1,300,000)_region:US-TX|display=inline,title}}
| subdivision_type = Улс
| subdivision_name = {{flag|АНУ}}
| subdivision_type1 = [[АНУ-ын мужууд|Муж]]
| subdivision_name1 = {{flag|Техас}}
| subdivision_name2 = [[Даллас тойрог, Техас|Даллас]], [[Коллин тойрог, Техас|Коллин]], [[Дентон тойрог, Техас|Дентон]], [[Кауфман тойрог, Техас|Кауфман]], [[Роквэлл тойрог, Техас|Роквэлл]]
| subdivision_type2 = [[Техасын тойргийн жагсаалт|Тойрог]]
| established_title = [[Хотын корпораци|Нэгдсэн]]
| established_date = {{Start date and age|1856|02|02}}
| parts_type = [[Техасын тойргийн жагсаалт|Тойрог]]
| parts_style = para
| parts = &lt;!-- parts text, or header for parts list --&gt;
| government_type = [[Зөвлөл-менежерийн засгийн газар|Зөвлөл-менежер]]
| governing_body = [[Даллас хотын зөвлөл]]
| leader_title = [[Даллас хотын дарга|Хотын дарга]]
| leader_name = [[Эрик Жонсон (Техасын улс төрч)|Эрик Жонсон]] ([[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|БНН]])
| unit_pref = Metric
| area_footnotes = &lt;ref name=&quot;CenPopGazetteer2021&quot;&gt;{{cite web|title=2021 U.S. Gazetteer Files|url=https://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2021_Gazetteer/2021_gaz_place_48.txt|publisher=АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо|access-date=2026-06-16|archive-date=2021-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210827215900/https://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2021_Gazetteer/2021_gaz_place_48.txt|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| area_total_sq_mi = 385.9
| area_total_km2 = 999.2
| area_land_sq_mi = 339.604
| area_land_km2 = 879.56
| area_water_sq_mi = 43.87
| area_water_km2 = 113.60
| elevation_footnotes = &lt;ref name=gnis/&gt;
| elevation_ft = 482
| population_as_of = 2020
| population_total = 1,304,379
| pop_est_as_of = 2025
| population_est = 1,329,491 {{gain}}
| population_density_sq_mi = auto
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;QuickFacts&quot;&gt;{{cite web |title=QuickFacts: Dallas city, Texas |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/dallascitytexas/POP010220 |publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2024-05-12}}&lt;/ref&gt;
| population_metro_footnotes = &lt;ref name=&quot;2020Pop&quot;&gt;{{cite web |title=2020 Population and Housing State Data |url=https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2024-05-12}}&lt;/ref&gt;
| population_metro = 8,477,157 (АНУ: [[Хотын бөөгнөрлийн статистик бүс нутаг|4-т]])
| population_rank = Хойд Америкт [[Хойд Америкийн хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|18-д]]&lt;br /&gt;АНУ-д [[АНУ-ын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|9-д]]&lt;br /&gt;Техаст [[Техасын хотын жагсаалт|3-т]]
| population_urban = 5,968,322 (АНУ: [[АНУ-ын хот суурин газрын жагсаалт|6-д]])
| population_density_urban_km2 = 1,267.0
| population_density_urban_sq_mi = 3,281.5
| population_urban_footnotes = &lt;ref name=&quot;urban area&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.census.gov/programs-surveys/geography/guidance/geo-areas/urban-rural.html|title=List of 2020 Census Urban Areas|website=census.gov|publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо|access-date=2024-05-12}}&lt;/ref&gt;
| population_demonym = Далласчууд
| demographics_type2 = ДНБ
| demographics2_footnotes  = &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Total Gross Domestic Product for Dallas-Fort Worth-Arlington, TX (MSA)|url=https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP19100|website=Federal Reserve Economic Data }}&lt;/ref&gt;
|demographics2_title1 = Бөөгнөрөл
|demographics2_info1 = $800.601 тэрбум (2024)
| postal_code_type = [[ЗИП код]]ууд
| postal_code = {{collapsible list
|title      = ZIP Codes&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://zip4.usps.com/zip4/citytown.jsp |publisher=USPS |title=Zip Code Lookup |access-date=2024-05-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101104123722/http://zip4.usps.com/zip4/citytown.jsp |archive-date=2010-11-04 }}&lt;/ref&gt;
|framestyle = border:none; padding: 0;
|liststyle = text-align:center;display:none
|75201-75212, 75214-75238, 75240-75244, 75246-75254, 75260-75267, 75270, 75275, 75277, 75283-75285, 75287, 75301, 75303, 75312-75313, 75315, 75320, 75326, 75336, 75339, 75342, 75354-75360, 75367-75368, 75370-75374, 75376, 75378-75382, 75389-75395, 75397-75398}}
| area_code = [[Бүс нутгийн код 214, 469, 972, ба 945|214, 469, 945, 972]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.area-codes.com/search.asp?frmNPA=682&amp;frmNXX=&amp;frmCity=Dallas&amp;frmState=TX&amp;frmZip=&amp;frmCounty=Dallas&amp;frmCompany=&amp;search.x=0&amp;search.y=0|title=Area Code Lookup (NPA NXX)|website=Area-codes.com|access-date=2024-05-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.area-codes.com/search.asp?frmNPA=817&amp;frmNXX=&amp;frmCity=Dallas&amp;frmState=TX&amp;frmZip=&amp;frmCounty=Dallas&amp;frmCompany=&amp;search.x=0&amp;search.y=0|title=Area Code Lookup (NPA NXX)|website=Area-codes.com|access-date=2024-05-12}}&lt;/ref&gt;
| area_code_type = [[Хойд Америкийн дугаарлалтын төлөвлөгөө|Бүс нутгийн кодууд]]
| website = {{URL|http://www.dallascityhall.com/|dallascityhall.com}}
| footnotes = 
| timezone = [[Төв цагийн бүс|Төв]]
| utc_offset = −06:00
| timezone_DST = [[Төв цагийн бүс|Төв]]
| utc_offset_DST = −05:00
| blank_name_sec1 = [[Мэдээлэл Боловсруулах Холбоо Стандарт|МБХС код]]
| blank_info_sec1 = 48-19000&lt;ref name=&quot;GR2&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.census.gov |publisher=[[АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо]]|access-date=January 31, 2008 |title=U.S. Census website}}&lt;/ref&gt;
| blank1_name_sec1 = [[Газар Зүйн Нэрийн Мэдээллийн Систем|ГНМС]] онцлог ID
| blank1_info_sec1 = 1380944&lt;ref name=gnis&gt;{{GNIS|1380944}}&lt;/ref&gt;
}}

'''Даллас'''  (англи. ''Dallas'', [ˈdæləs]) -нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[Техас]] мужийн зүүн хойд хэсэгт Тринити голын эрэг дээр орших, 2020 оны байдлаар 1,3 сая гаруй хүнтэй [[хот]] юм.&lt;ref&gt;[http://www.infoplease.com/ipa/A0108676.html U.S. Cities with Population over 100,000 in 2005]&lt;/ref&gt;

== Түүх ==
Далласын газар нутгийг 1839 онд судалж байгаад хоёр жилийн дараа Жон Нили Брайан хэмээх худалдаачин 1841 онд байгуулжээ. Даллас тойрог 1846 онд байгуулагдсан бөгөөд АНУ-ын 11 дэх дэд ерөнхийлөгч [[Жорж Даллас|Жорж Далласын]] нэрээр нэрлэгдсэн. Гэсэн хэдий ч хотын нэрийн гарал үүсэл нь тодорхойгүй хэвээр байна. Оршин суугчид хотыг 1843 онд ингэж нэрлэдэг байсан тул одоогийн байдлаар нэрийн гарал үүслийн талаарх гурван үндсэн онол байдаг.

* Жорж Далласын нэрээр нэрлэгдсэн;
* 1812 оны дайны үеийн Мексикийн булангийн эскадрилийн командлагч, АНУ-ын Сангийн яамны нарийн бичгийн дарга Александр Даллас хэмээх Жорж Далласын эцгийн нэрээр нэрлэгдсэн;
* Энэ нэрийг 1842 онд шалгаруулалтаар сонгосон;

Далласт 1856 онд хотын статус олгож, 1871 онд албан ёсоор хот болгосон. 

1855 онд Европын хэсэг уран бүтээлч болон хөгжимчид Далласаас баруун зүгт &quot;Ла Реюнион&quot;  хэмээх коммун байгуулжээ. Коммун оршин тогтнохоо больсны дараа ихэнх хүмүүс Даллас руу нүүж, тэндээ төвийн ойролцоох Гүн Эллум бүсэд оршсоор байгаа урлагийн дүүрэг байгуулжээ. Contemporary Dallas нь сонгодог болон туршилтын репертуарыг хамарсан хүчирхэг театрын уламжлалтай.

1871 онд Даллас хотод төмөр замын барилгын ажил ойртож байсан тул хотын удирдлагууд уг замыг анх төлөвлөсний дагуу хотыг тойрч гарахыг хүсээгүй. Тэд Хьюстон болон Техасын төв төмөр замд 5000 доллар төлж баруун тийш 20 миль зайд замыг шилжүүлж хотыг дайрч өнгөрдөг болгосон байна. 

Удалгүй энэ хот хөвөн, үр тариа, бизон үхрийн худалдааны төв болжээ. 20-р зууны эхэн үед Даллас нь хөдөө аж ахуйн төвөөс банк, даатгалын компаниуд болон бусад бизнесийн бүтцийн төв болж өөрчлөгдсөн.

1930 онд Далласаас зүүн зүгт 160 км зайд их хэмжээний газрын тос олдсон бөгөөд тус хот нь [[Техас]], [[Оклахома]] мужуудын газрын тосны үйлдвэрлэлийн төв болжээ. 1958 онд Даллас хотод Texas Instruments компанийн ажилтан Жак Килби бичил цахим схемийг анх зохион бүтээжээ. 1980-аад он гэхэд газрын тосны салбар Хьюстон руу нүүсэн тул Даллас банк, бизнесийн төв хэвээр үлдэж, технологийн дэвшлийг (мэдээлэл, харилцаа холбооны салбар өсөн нэмэгдэж буй) нөхөхийн тулд байр сууриа өөрчилсөн. 1990-ээд онд Далласыг Техасын [[Цахиурын хөндий]] буюу Цахиурын тал гэж нэрлэдэг болсон.

1963 оны 11-р сарын 22-нд Даллас хотод АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Жон Фицжеральд Кеннеди|Жон Кеннеди]] алагдсан түүхтэй. 

== Уур амьсгал ==
{{Уур амьсгалын хүснэгт
|location = Даллас ([[Даллас Хайрын Талбай|Хайрын Талбай]]), 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1913–одоо
|collapsed = Y
|single line = Y

|Jan high F = 57.7
|Feb high F = 62.0
|Mar high F = 69.9
|Apr high F = 77.4
|May high F = 84.9
|Jun high F = 92.7
|Jul high F = 96.9
|Aug high F = 97.1
|Sep high F = 90.0
|Oct high F = 79.5
|Nov high F = 67.8
|Dec high F = 59.2
|year high F = 77.9

|Jan mean F = 47.8
|Feb mean F = 52.0
|Mar mean F = 59.6
|Apr mean F = 67.1
|May mean F = 75.4
|Jun mean F = 83.3
|Jul mean F = 87.3
|Aug mean F = 87.3
|Sep mean F = 80.1
|Oct mean F = 69.1
|Nov mean F = 57.8
|Dec mean F = 49.5
|year mean F = 

|Jan low F = 37.9
|Feb low F = 41.9
|Mar low F = 49.4
|Apr low F = 56.8
|May low F = 66.0
|Jun low F = 73.8
|Jul low F = 77.7
|Aug low F = 77.4
|Sep low F = 70.1
|Oct low F = 58.7
|Nov low F = 47.8
|Dec low F = 39.8
|year low F = 58.1

|Jan avg record high F = 76.7
|Feb avg record high F = 80.5
|Mar avg record high F = 85.9
|Apr avg record high F = 89.0
|May avg record high F = 95.0
|Jun avg record high F = 98.9
|Jul avg record high F = 103.6
|Aug avg record high F = 104.1
|Sep avg record high F = 99.1
|Oct avg record high F = 92.5
|Nov avg record high F = 82.9
|Dec avg record high F = 77.9
|year avg record high F = 105.5

|Jan avg record low F = 22.5
|Feb avg record low F = 26.5
|Mar avg record low F = 31.1
|Apr avg record low F = 41.3
|May avg record low F = 52.0
|Jun avg record low F = 64.2
|Jul avg record low F = 70.8
|Aug avg record low F = 69.4
|Sep avg record low F = 56.8
|Oct avg record low F = 42.0
|Nov avg record low F = 31.2
|Dec avg record low F = 25.1
|year avg record low F = 19.1

|Jan record high F = 88
|Feb record high F = 95
|Mar record high F = 97
|Apr record high F = 100
|May record high F = 103
|Jun record high F = 112
|Jul record high F = 112
|Aug record high F = 111
|Sep record high F = 110
|Oct record high F = 100
|Nov record high F = 92
|Dec record high F = 89

|Jan record low F = −3
|Feb record low F = 2
|Mar record low F = 11
|Apr record low F = 30
|May record low F = 39
|Jun record low F = 53
|Jul record low F = 56
|Aug record low F = 57
|Sep record low F = 36
|Oct record low F = 26
|Nov record low F = 17
|Dec record low F = 1

|precipitation colour = green
|Jan precipitation inch = 2.59
|Feb precipitation inch = 2.78
|Mar precipitation inch = 3.45
|Apr precipitation inch = 3.15
|May precipitation inch = 4.57
|Jun precipitation inch = 3.83
|Jul precipitation inch = 2.54
|Aug precipitation inch = 2.31
|Sep precipitation inch = 3.10
|Oct precipitation inch = 4.79
|Nov precipitation inch = 2.93
|Dec precipitation inch = 3.23
|year precipitation inch = 39.33

|Jan snow inch = 0.1
|Feb snow inch = 0.9
|Mar snow inch = 0.3
|Apr snow inch = 0.0
|May snow inch = 0.0
|Jun snow inch = 0.0
|Jul snow inch = 0.0
|Aug snow inch = 0.0
|Sep snow inch = 0.0
|Oct snow inch = 0.0
|Nov snow inch = 0.1
|Dec snow inch = 0.3
|year snow inch = 1.7

|unit precipitation days = 0.01 инч
|Jan precipitation days = 7.0
|Feb precipitation days = 6.9
|Mar precipitation days = 8.1
|Apr precipitation days = 7.3
|May precipitation days = 9.4
|Jun precipitation days = 7.3
|Jul precipitation days = 4.9
|Aug precipitation days = 5.1
|Sep precipitation days = 5.6
|Oct precipitation days = 7.2
|Nov precipitation days = 6.5
|Dec precipitation days = 6.9
|year precipitation days = 82.2

|unit snow days = 0.1 инч
|Jan snow days = 0.4
|Feb snow days = 0.5
|Mar snow days = 0.2
|Apr snow days = 0.0
|May snow days = 0.0
|Jun snow days = 0.0
|Jul snow days = 0.0
|Aug snow days = 0.0
|Sep snow days = 0.0
|Oct snow days = 0.0
|Nov snow days = 0.1
|Dec snow days = 0.3
|year snow days = 1.5

|Jan sun = 183.5 |Jan percentsun = 58
|Feb sun = 178.3 |Feb percentsun = 58
|Mar sun = 227.7 |Mar percentsun = 61
|Apr sun = 236.0 |Apr percentsun = 61
|May sun = 258.4 |May percentsun = 60
|Jun sun = 297.8 |Jun percentsun = 69
|Jul sun = 332.4 |Jul percentsun = 76
|Aug sun = 304.5 |Aug percentsun = 74
|Sep sun = 246.2 |Sep percentsun = 66
|Oct sun = 228.1 |Oct percentsun = 65
|Nov sun = 183.8 |Nov percentsun = 59
|Dec sun = 173.0 |Dec percentsun = 56
|year percentsun = 64

|Jan humidity = 67.5
|Feb humidity = 66.4
|Mar humidity = 63.7
|Apr humidity = 65.3
|May humidity = 69.7
|Jun humidity = 65.8
|Jul humidity = 60.0
|Aug humidity = 60.5
|Sep humidity = 66.5
|Oct humidity = 65.7
|Nov humidity = 67.4
|Dec humidity = 67.5
|year humidity = 65.4

|Jan dew point C = −0.4
|Feb dew point C = 1.8
|Mar dew point C = 5.9
|Apr dew point C = 11.1
|May dew point C = 16.1
|Jun dew point C = 19.2
|Jul dew point C = 19.8
|Aug dew point C = 19.3
|Sep dew point C = 17.4
|Oct dew point C = 11.8
|Nov dew point C = 6.5
|Dec dew point C = 1.5

|Jan uv = 3
|Feb uv = 5
|Mar uv = 7
|Apr uv = 9
|May uv = 10
|Jun uv = 10
|Jul uv = 10
|Aug uv = 10
|Sep uv = 8
|Oct uv = 6
|Nov uv = 4
|Dec uv = 3

|source 1 = [[NOAA]] (нар, харьцангуй чийгшил, шүүдрийн цэг 1961–1990 [[DFW нисэх буудал]]д)&lt;ref name = NCDC&gt;
{{cite web
|url = ftp://ftp.ncdc.noaa.gov/pub/data/normals/1981-2010/products/station/USW00013960.normals.txt
|title = Station Name: TX DALLAS LOVE FLD
|publisher = Үндэсний далай ба агаар мандлын захиргаа
|access-date = 2026-06-16
}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dallas Weatherbox NOAA txt&quot;&gt;
{{cite web
|url = https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&amp;startDate=0001-01-01&amp;endDate=9996-12-31&amp;stations=USW00013960&amp;format=pdf
|publisher = Үндэсний далай ба агаар мандлын захиргаа
|title = Summary of Monthly Normals 1991–2020
|access-date = 2026-06-16
}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref name = NOAA&gt;
{{cite web
|url = https://www.weather.gov/wrh/Climate?wfo=fwd
|title = NOWData – NOAA Online Weather Data
|publisher = Үндэсний далай ба агаар мандлын захиргаа
|access-date = 2026-06-16
}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref name= noaasun &gt;
{{cite web
|url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72259.TXT
|title = WMO Climate Normals for FORT WORTH/GREATER SW INT'L A, TX 1961&amp;ndash;1990
|access-date = 2026-06-16
|publisher = Үндэсний далай ба агаар мандлын захиргаа
}}
&lt;/ref&gt;
|source 2 = Weather Atlas (UV дундаж индекс)&lt;ref name = &quot;Weather Atlas - Dallas&quot;&gt;
{{cite web
|archive-url = https://web.archive.org/web/20201112002859/https://www.weather-us.com/en/texas-usa/dallas-climate
|archive-date = 2020-11-12
|url = https://www.weather-us.com/en/texas-usa/dallas-climate
|title = Dallas, Texas, USA - Monthly weather forecast and Climate data
|publisher = Weather Atlas
|access-date = 2026-06-16
}}
&lt;/ref&gt;
}}

== Хамтын ажиллагаатай хотууд ==
{|
| width=300 |
* {{CZE|#}} [[Брно]], [[Чех]]
* {{FRA|#}} [[Дижон]], [[Франц]]
* {{MEX|#}} [[Монтеррей]], [[Мексик]]
* {{LVA|#}} [[Рига]], [[Латви]]
* {{RUS|#}} [[Саратов]], [[Оросын Холбооны Улс]]
| valign=top |
* {{JPN|#}} [[Сэндай]], [[Япон]]
* {{TWN|#}} – [[Тайбэй]] ([[Тайвань]])
* {{CHN|#}} [[Тяньжинь]], [[Хятад]]
* {{ESP|#}} [[Валенси]], [[Испани]]
|}

Нөхөрсөг харилцаатай:
* {{CHN|#}} [[Далянь]], [[Хятад]]
* {{CHN|#}} [[Наньжин]], [[Хятад]]
* {{CHN|#}} [[Чиндао]], [[Хятад]]

== Зургийн цомог ==
{{Том зураг|Downtown Dallas Skyline.jpg|850|Даллас хотын сүндэрлэх хөрөг}}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Dallas, Texas|Даллас}}

== Лавлах бичиг ==
{{лавлах холбоос|2}}

[[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот]]
[[Ангилал:Даллас| ]]
[[Ангилал:Техасын суурин]]
[[Ангилал:Саятан хот]]
[[Ангилал:Техасын тойргийн төв]]
[[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]]</text>
      <sha1>jmgfq62ihvf9itiutgwo7sgqn3qxdf2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Детройт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45764</id>
    <revision>
      <id>859063</id>
      <parentid>801334</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T09:05:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>859063</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20947" sha1="hvxak41krt6evqczok8o6sbqfrjqw55" xml:space="preserve">{{Short description|АНУ-ын Мичиган мужийн хамгийн том хот}}
{{Инфобокс суурин
| name = Детройт
| native_name = Detroit
| settlement_type = [[Хот]]
| image_skyline = {{multiple image
 | border = infobox
 | total_width = 300
 | caption_align = center
 | perrow = 1/3/2/2
 | image1 = Detroit Skyline from Windsor 2025-09-01.jpg
 | caption1 = Хотын төвийн үзэмж
 | image2 = Fox Theater Restored to It's Original Brilliance.jpg
 | caption2 = [[Фокс театр (Детройт)|Фокс театр]]
 | image3 = Renaissance Center, Detroit, Michigan from S 2014-12-07.jpg
 | caption3 = [[Ренессанс төв]]
 | image4 = Aerial Tour of Gordie Howe Bridge - 54603376784.jpg
 | caption4 = [[Детройт гол]]
 | image5 = Comerica Park, Home of the Detroit Tigers Baseball Team.jpg
 | caption5 = [[Комерика Парк]]
 | image6 = Detroit institute of arts, esterno 01.jpg
 | caption6 = [[Детройтын урлагийн дээд сургууль]]
 | image7 = Motown Museum Detroit (52755960301).jpg
 | caption7 = [[Хитсвилл А.Н.У.]]
 | image8 = Historic Scott Fountain located at Belle Isle Park.jpg
 | caption8 = [[Белл Айл парк]]
}}
| image_flag = Flag of Detroit.svg
| flag_size = 110px
| flag_link = Детройтын далбаа
| image_seal = Seal of Detroit (B&amp;W).svg
| seal_size = 90px
| image_blank_emblem = 
| blank_emblem_type = Лого
| blank_emblem_size = 100
| blank_emblem_alt = 
| blank_emblem_link = Детройтын сүнс
| etymology = {{Lang-fr|détroit}} ([[Тэнгисийн хоолой|хоолой]])
| nicknames = Мотор хот, Motown, The D, 313, Д-Таун, Сэргэн мандалтын хот, Дэлхийг жолооддог хот, Хоккейтаун, Детройт Рок хот
| motto = {{Lang|la|[[Габриэл Ричард#Детройт дахь ажил|Speramus Meliora; Resurget Cineribus]]}}&lt;br /&gt;([[Латин хэл|Латин]]: Бид илүү сайн зүйлд найдаж байна; Энэ нь үнсээс босох болно)
| mapframe = yes
| mapframe-zoom = 9
| mapframe-point = none
| pushpin_map = Мичиган#АНУ
| pushpin_relief = yes
| pushpin_label = Детройт
| coordinates = {{Coord|42|19|54|N|83|2|45|W|region:US-MI_type:city|display=inline,title}}
| coordinates_footnotes = &lt;ref name=&quot;GNIS&quot;&gt;{{cite gnis|1617959|Detroit|2009-07-27 }}&lt;/ref&gt;
| subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]]
| subdivision_name = {{flag|АНУ}}
| subdivision_type1 = [[АНУ-ын мужууд|Муж]]
| subdivision_name1 = {{flag|Мичиган}}
| subdivision_type2 = [[Мичиганы тойргийн жагсаалт|Тойрог]]
| subdivision_name2 = [[Вэйн тойрог, Мичиган|Вэйн]]
| established_title = Байгуулагдсан
| established_date = {{Start date|1701|07|24}}
| established_title1 = Нэгдсэн
| established_date1 = {{Start date|1806|09|13}}
| established_title2 = Үүсгэн байгуулагч
| established_date2 = [[Антуан де ла Мот Кадиллак]] &amp; [[Альфонс де Тонти]]
| government_footnotes = &lt;!-- for references: use&lt;ref&gt; tags --&gt;
| government_type = [[Хотын захирагч-зөвлөлийн засгийн газар|Хүчтэй хотын дарга]]
| governing_body = [[Детройт хотын зөвлөл]]
| leader_title = [[Детройт хотын дарга|Хотын дарга]]
| leader_name = [[Мэри Шеффилд]] ([[Ардчилсан Нам (АНУ)|АН]])
| leader_title1 = Хотын зөвлөл
| leader_name1 = {{collapsible list|bullets=yes
 | title = Гишүүд
 | 1 = [[Мэри Д.Уотерс]]
 | 2 = [[II Коулман Янг]]
 | 3 = Жеймс Тэйт
 | 4 = Анжела Каллоуэй
 | 5 = Скотт Бенсон
 | 6 = Латиша Жонсон
 | 7 = Мэри Шеффилд
 | 8 = Габриэла Сантьяго-Ромеро
 | 9 = [[III Фред Дурхал]]
 }}
&lt;!-- Area --&gt;| unit_pref          = Metric
| area_footnotes = &lt;ref name=&quot;CenPopGazetteer2020&quot;&gt;{{cite web |title=2020 U.S. Gazetteer Files |url=https://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2020_Gazetteer/2020_gaz_place_26.txt |publisher=АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2026-06-16 |archive-date=2022-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220528225240/https://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2020_Gazetteer/2020_gaz_place_26.txt |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| area_total_sq_mi = 142.89
| area_total_km2 = 370.09
| area_land_sq_mi = 138.73
| area_land_km2 = 359.31
| area_water_sq_mi = 4.16
| area_water_km2 = 10.78
| area_urban_km2 = 3,327.7
| area_urban_sq_mi = 1,284.8
| area_metro_km2 = 10,071
| area_metro_sq_mi = 3,888.4
| elevation_ft = 597
| elevation_footnotes = &lt;ref name=&quot;GNIS&quot;/&gt;
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;USCensusEst2021&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.census.gov/data/tables/time-series/demo/popest/2020s-total-cities-and-towns.html |date=2022-05-30 |title=City and Town Population Totals: 2020–2021 |publisher=АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2026-06-16 |archive-date=2022-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220711040810/https://www.census.gov/data/tables/time-series/demo/popest/2020s-total-cities-and-towns.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| population_as_of = [[2020 оны АНУ-ын хүн амын тооллого|2020]]
| population_est = 649095 {{gain}}
| pop_est_as_of = 2025
| pop_est_footnotes = &lt;ref name=&quot;USCensusEst2023&quot;/&gt;
| population_total = 639111
| population_rank = Хойд Америкт [[Хойд Америкийн хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|73-т]]&lt;br /&gt;АНУ-д [[АНУ-ын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|26-д]]&lt;br /&gt;Мичиганд [[Мичиганы хотын жагсаалт|1-т]]
| population_metro_footnotes = &lt;ref name=&quot;2020Pop&quot;&gt;{{cite web |title=2020 Population and Housing State Data |newspaper=Census.gov |url=https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2024-05-14}}&lt;/ref&gt;
| population_metro = 4400578 (АНУ: [[Хотын бөөгнөрлийн статистик бүс нутаг|14-т]])
| population_density_sq_mi = 4606.84
| population_density_km2 = 1778.71
| population_urban = 3776890 (АНУ: [[АНУ-ын хот суурин газрын жагсаалт|12-т]])
| population_urban_footnotes = &lt;ref name=&quot;urban area&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.census.gov/programs-surveys/geography/guidance/geo-areas/urban-rural.html|title=List of 2020 Census Urban Areas|website=census.gov|publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо|access-date=2024-05-14}}&lt;/ref&gt;
| population_density_urban_km2 = 1,135.0
| population_density_urban_sq_mi = 2,939.6
| population_demonym = Детройтчууд
| demographics_type2 = ДНБ
| demographics2_footnotes = &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Total Gross Domestic Product for Detroit-Warren-Dearborn, MI (MSA) |url=https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP19820 |website=fred.stlouisfed.org |access-date=2026-06-16 |archive-date=2018-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180215024203/https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP19820 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title1 = Бөөгнөрөл
| demographics2_info1 = $331.333 тэрбум (2022)
| population_note = 
| timezone = [[Зүүн цагийн бүс|EST]]
| utc_offset = −5
| timezone_DST = [[Зүүн бүсийн зуны цаг|EDT]]
| utc_offset_DST = −4
| postal_code_type = [[ЗИП код]]ууд
| postal_code = {{collapsible list
|title = 482XX
|frame_style = border:none; padding: 0;
|list_style = text-align:center;display:none
|48201–48240, 48242-48244, 48255, 48260, 48264-48269, 48272, 48275, 48277-48279, 48288}}
| area_code = [[Бүс нутгийн код 313|313]]
| blank_name = [[Мэдээлэл Боловсруулах Холбоо Стандарт|МБХС код]]
| blank_info = 26-22000
| blank1_name = [[Газар Зүйн Нэрийн Мэдээллийн Систем|ГНМС]] онцлог ID
| blank1_info = 1617959&lt;ref name=&quot;GNIS&quot;/&gt;
| footnotes = 
| blank_name_sec2 = Томоохон нисэх онгоцны буудлууд
| blank_info_sec2 = [[Детройт Метрополитан нисэх онгоцны буудал]], [[Коулман Янгын олон улсын нисэх онгоцны буудал]]
| blank5_name_sec2 = [[Нийтийн тээвэр]]
| blank5_info_sec2 = [[Детройт хотын тээврийн газар]], [[Детройтын Пиплмувер]], [[Детройтын трамвай|QLine]]
| website = {{URL|https://detroitmi.gov}}
}}

'''Детройт''' ({{lang-en|Detroit}} [{{IPA|dɪˈtɹɔɪt}}]) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын зүүн хойно орших [[Мичиган]] муж улсын нэгэн том хот юм. Энэ хот нь [[Канад]]ын хил дээр, [[Детройт гол|Детройт голын]] эрэг дээр [[Сент-Клэр нуур (Хойд Америк)|Сент-Клэр нуур]] ба [[Эри нуур]] хоёрын хооронд оршдог. Детройт нь 370,2 км² газар нутагтай бөгөөд 2016 онд АНУ-ын хүн амын тооллогын товчооны бүртгэлээр ойролцоогоор 680.000 хүн амтай байсан нь тус хотыг Мичиган муж улсын хамгийн олон хүн амтай хот болгодог. 2010 онд оршин суугчдын 82,7 % афроамерикчууд байсан ба үүгээрээ тус улсын харууд ихтэй том хотуудын нэгэнд тооцогдоно. Детройт нь [[Вэйн тойрог|Вэйн тойргийн]] төвийн сацуу, Детройт метропол бүс нутгийн эдийн засаг, улс төр, соёлын төв болдог. Мөн түүнчлэн хүн амын бөөгнөрлөөрөө [[Их нуурууд|Их нууруудын]] бүс нутагт [[Чикаго]] ба [[Торонто|Торонтогийн]] дараа гуравт эрэмбэлэгдэнэ.

== Хүн амын өсөлт ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! style=&quot;background:#F3F3FF; text-align:center;&quot; | Огноо 
! style=&quot;background:#F3F3FF; text-align:center;&quot; | Хүн амын тоо&lt;ref&gt;{{Webarchiv |url=http://www.census.gov/popest/cities/tables/SUB-EST2009-01.csv |text= |wayback=20110102045422}}&lt;/ref&gt; 
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 1840 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 9.102
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 1850 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 21.019
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 1860 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 45.619
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 1870 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 79.577
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 1880 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 116.340
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 1890 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 205.876
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 1900 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 285.704
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 1910 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 465.766
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 1920 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 993.078
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 1930 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 1.568.662
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 1940 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 1.623.452
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 1950 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 1.849.568
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 1960 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 1.670.144
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 1970 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 1.511.482
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 1980 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 1.203.339
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 1990 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 1.027.974
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2000 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 951.270
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2010 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 713.777
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2013 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 681.090&lt;ref&gt;{{Webarchiv |url=http://www.semcog.org/uploadedFiles/Population_and_Household_Estimates_for_July_2013.pdf |text=— |wayback=20130926215451  }}&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2016 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 677.116&lt;ref&gt;https://www.census.gov/quickfacts/table/PST045215/2622000&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2017 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 673.104&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?src=bkmk |title=factfinder.census.gov: Annual Estimates of the Resident Population |access-date=2021-01-03 |archive-date=2020-02-13 |archive-url=https://archive.ph/20200213050253/https://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?src=bkmk |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|}

{{Том зураг|Detroit Skyline (123143197).jpeg|850|Хотын төв хэсэг}}
== Уур амьсгал ==
{{Уур амьсгалын хүснэгт
|location = Детройт ([[DTW]]), 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1874–одоо
|collapsed = Y
|single line = Y

|Jan record high F = 67
|Feb record high F = 73
|Mar record high F = 86
|Apr record high F = 89
|May record high F = 95
|Jun record high F = 104
|Jul record high F = 105
|Aug record high F = 104
|Sep record high F = 100
|Oct record high F = 92
|Nov record high F = 81
|Dec record high F = 69
|year record high F = 105

&lt;!-- To calculate avg record high, go to monthly summarized data, choose 1991-2020 as year range, max temp as variable, and daily maximum under summary and values are obtained under &quot;mean&quot;  --&gt;
|Jan avg record high F = 53.0
|Feb avg record high F = 55.3
|Mar avg record high F = 69.3
|Apr avg record high F = 79.6
|May avg record high F = 87.2
|Jun avg record high F = 92.6
|Jul avg record high F = 93.8
|Aug avg record high F = 92.1
|Sep avg record high F = 89.3
|Oct avg record high F = 80.6
|Nov avg record high F = 66.7
|Dec avg record high F = 56.1
|year avg record high F = 95.4

|Jan high F = 32.3
|Feb high F = 35.2
|Mar high F = 45.9
|Apr high F = 58.7
|May high F = 70.3
|Jun high F = 79.7
|Jul high F = 83.7
|Aug high F = 81.4
|Sep high F = 74.4
|Oct high F = 62.0
|Nov high F = 48.6
|Dec high F = 37.2
|year high F = 59.1

|Jan mean F = 25.8
|Feb mean F = 28.0
|Mar mean F = 37.2
|Apr mean F = 48.9
|May mean F = 60.3
|Jun mean F = 69.9
|Jul mean F = 74.1
|Aug mean F = 72.3
|Sep mean F = 64.9
|Oct mean F = 53.0
|Nov mean F = 41.2
|Dec mean F = 31.3
|year mean F = 50.6

|Jan low F = 19.2
|Feb low F = 20.8
|Mar low F = 28.6
|Apr low F = 39.1
|May low F = 50.2
|Jun low F = 60.2
|Jul low F = 64.4
|Aug low F = 63.2
|Sep low F = 55.5
|Oct low F = 44.0
|Nov low F = 33.9
|Dec low F = 25.3
|year low F = 42.0

&lt;!-- To calculate avg record low, go to monthly summarized data, choose 1991-2020 as year range, min as variable, and daily minium under summary and values are obtained under &quot;mean&quot;  --&gt;
|Jan avg record low F = 0.1
|Feb avg record low F = 3.5
|Mar avg record low F = 12.0
|Apr avg record low F = 25.5
|May avg record low F = 36.3
|Jun avg record low F = 47.3
|Jul avg record low F = 54.1
|Aug avg record low F = 53.4
|Sep avg record low F = 41.6
|Oct avg record low F = 31.0
|Nov avg record low F = 19.8
|Dec avg record low F = 8.8
|year avg record low F = -3.7

|Jan record low F = −21
|Feb record low F = −20
|Mar record low F = −4
|Apr record low F = 8
|May record low F = 25
|Jun record low F = 36
|Jul record low F = 42
|Aug record low F = 38
|Sep record low F = 29
|Oct record low F = 17
|Nov record low F = 0
|Dec record low F = −11
|year record low F = -21

|precipitation colour = green
|Jan precipitation inch = 2.23
|Feb precipitation inch = 2.08
|Mar precipitation inch = 2.43
|Apr precipitation inch = 3.26
|May precipitation inch = 3.72
|Jun precipitation inch = 3.26
|Jul precipitation inch = 3.51
|Aug precipitation inch = 3.26
|Sep precipitation inch = 3.22
|Oct precipitation inch = 2.53
|Nov precipitation inch = 2.57
|Dec precipitation inch = 2.25
|year precipitation inch = 34.32

|Jan snow inch = 14.0
|Feb snow inch = 12.5
|Mar snow inch = 6.2
|Apr snow inch = 1.5
|May snow inch = 0.0
|Jun snow inch = 0.0
|Jul snow inch = 0.0
|Aug snow inch = 0.0
|Sep snow inch = 0.0
|Oct snow inch = 0.0
|Nov snow inch = 1.9
|Dec snow inch = 8.9
|year snow inch = 45.0

|Jan snow depth inch = 7.1
|Feb snow depth inch = 6.6
|Mar snow depth inch = 4.4
|Apr snow depth inch = 0.8
|May snow depth inch = 0.0
|Jun snow depth inch = 0.0
|Jul snow depth inch = 0.0
|Aug snow depth inch = 0.0
|Sep snow depth inch = 0.0
|Oct snow depth inch = 0.0
|Nov snow depth inch = 1.1
|Dec snow depth inch = 4.3
|year snow depth inch = 10.0

|unit precipitation days = 0.01 инч
|Jan precipitation days = 13.4
|Feb precipitation days = 11.0
|Mar precipitation days = 11.1
|Apr precipitation days = 12.5
|May precipitation days = 12.9
|Jun precipitation days = 10.7
|Jul precipitation days = 10.5
|Aug precipitation days = 9.7
|Sep precipitation days = 9.5
|Oct precipitation days = 10.6
|Nov precipitation days = 11.0
|Dec precipitation days = 13.1
|year precipitation days = 136.0

|unit snow days = 0.1 инч
|Jan snow days = 10.7
|Feb snow days = 9.2
|Mar snow days = 5.3
|Apr snow days = 1.5
|May snow days = 0.1
|Jun snow days = 0.0
|Jul snow days = 0.0
|Aug snow days = 0.0
|Sep snow days = 0.0
|Oct snow days = 0.2
|Nov snow days = 2.6
|Dec snow days = 8.0
|year snow days = 37.6

|Jan humidity = 74.7
|Feb humidity = 72.5
|Mar humidity = 70.0
|Apr humidity = 66.0
|May humidity = 65.3
|Jun humidity = 67.3
|Jul humidity = 68.5
|Aug humidity = 71.5
|Sep humidity = 73.4
|Oct humidity = 71.6
|Nov humidity = 74.6
|Dec humidity = 76.7
|year humidity= 71.0

|Jan sun = 119.9
|Feb sun = 138.3
|Mar sun = 184.9
|Apr sun = 217.0
|May sun = 275.9
|Jun sun = 301.8
|Jul sun = 317.0
|Aug sun = 283.5
|Sep sun = 227.6
|Oct sun = 176.0
|Nov sun = 106.3
|Dec sun = 87.7

|Jan percentsun = 41 
|Feb percentsun = 47 
|Mar percentsun = 50
|Apr percentsun = 54
|May percentsun = 61
|Jun percentsun = 66
|Jul percentsun = 69
|Aug percentsun = 66
|Sep percentsun = 61
|Oct percentsun = 51
|Nov percentsun = 36
|Dec percentsun = 31
|year percentsun = 55

|Jan dew point C = −8.8
|Feb dew point C = -8.0
|Mar dew point C = −3.4
|Apr dew point C = 1.7
|May dew point C = 7.6
|Jun dew point C = 13.1
|Jul dew point C = 15.8
|Aug dew point C = 15.4
|Sep dew point C = 11.8
|Oct dew point C = 5.2
|Nov dew point C = 0.2
|Dec dew point C = −5.6
|year dew point C = 3.7

|Jan uv = 1.2
|Feb uv = 2.0
|Mar uv = 3.6
|Apr uv = 5.4
|May uv = 6.9
|Jun uv = 8.0
|Jul uv = 8.2
|Aug uv = 7.1
|Sep uv = 5.3
|Oct uv = 3.1
|Nov uv = 1.6
|Dec uv = 1.1
|year uv = 4.4

|source 1 = [[NOAA]] (харьцангуй чийгшил, шүүдрийн цэг болон нар 1961–1990)&lt;ref name = NOAA-D&gt;
{{cite web
|url = https://www.weather.gov/wrh/Climate?wfo=dtx
|title = NOWData – NOAA Online Weather Data/
|publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа
|access-date = 2026-06-16
}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite web
|archive-url = http://web.archive.org/web/20210504234135/https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&amp;startDate=0001-01-01&amp;endDate=9996-12-31&amp;stations=USW00094847&amp;format=pdf
|archive-date = 2021-05-04
|url = https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&amp;startDate=0001-01-01&amp;endDate=9996-12-31&amp;stations=USW00094847&amp;format=pdf
|publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа
|title = Summary of Monthly Normals 1991–2020
|access-date = 2026-06-16
}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref name = HKO &gt;
{{cite web
| url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72537.TXT
| title = Detroit/Metropolitan ARPT MI Climate Normals 1961–1990
| access-date = 2026-06-16
| publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа
}}
&lt;/ref&gt;
|source 2 = UV Index Today (1995 - 2022)&lt;ref name = &quot;UVIT&quot;&gt;
{{cite web
|url = https://www.uvindextoday.com/usa/michigan/wayne-county/detroit-uv-index/historical-data
|title = Historical UV Index Data - Detroit, MI
|publisher = UV Index Today
|access-date = 2026-06-16
}}
&lt;/ref&gt;
}}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Detroit|Детройт}}
* [http://www.detroitmi.gov/ Албан ёсны цахим хуудас]

== Лавлах бичиг ==
{{лавлах холбоос|2}}

[[Ангилал:Детройт| ]]
[[Ангилал:Мичиганы суурин]]
[[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]]
[[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот]]
[[Ангилал:1701 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>hvxak41krt6evqczok8o6sbqfrjqw55</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алессио Романьоли</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46064</id>
    <revision>
      <id>858977</id>
      <parentid>693086</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T02:15:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>858977</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5322" sha1="mqwg8h5kc9s4dokniqkgdba3wueyuj2" xml:space="preserve">{{Хөлбөмбөгчин 2
 |нэр                          = Алессио Романьоли
 |зураг                 = Romagnoli Alessio.jpg
 |хэмжээ                       = 250px
 |тайлбар         = 2012 онд
 |мэндэлсэн огноо       = 1995 оны 1 сарын 12
 |мэндэлсэн газар               = [[Итали]], [[Анцио]]
 |иргэншил          = {{Далбаа Итали|20px}} [[Итали]]
 |өндөр                        = 185
 |жин                          = 74
 |байрлал                     = [[хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хамгаалагч]]
 |одоогийн баг                = {{Далбаа Итали|20px}} [[Сампдориа]]
 |дугаар                       = 5
 |залуучуудын багууд             = {{хөлбөмбөгийн замнал
||{{Далбаа Итали|20px}} [[Рома (хөлбөмбөгийн баг)|Рома]]|}}
 |багууд        = {{хөлбөмбөгийн замнал
|2012—|{{Далбаа Итали|20px}} [[Рома (хөлбөмбөгийн баг)|Рома]]|13 (1)
|2014—|{{аренда}}{{Далбаа Итали|20px}} [[Сампдориа]] |4 (1)}}
 |шигшээ   = {{хөлбөмбөгийн замнал
|2011|{{Далбаа Итали|20px}} Итали (16-)|3 (0)
|2011—2012|{{Далбаа Итали|20px}} Итали (17-)|6 (0)
|2011—2013|{{Далбаа Итали|20px}} Итали (19-)|10 (0)}}
|2014-|{{Далбаа Итали|20px}} Итали (21-)|2 (0)
|сүүлд шинэчилсэн = 2014 оны 10 сарын 6 
|сүүлд шинэчилсэн (шигшээ) = 2014 оны 9 сарын 14}}
'''Алессио Романьоли''' ({{lang-it|Alessio Romagnoli}}; [[1995]] оны [[1 сарын 12|нэгдүгээр сарын 12-нд]] [[Анцио]] [[хот]]од төрсөн) — Италийн [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд «[[Сампдориа]]» &lt;small&gt;(зээлээр)&lt;/small&gt; болон Италийн залуучуудын шигшээд&lt;ref name=&quot;transfermarkt&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.transfermarkt.it/it/alessio-romagnoli/profil/spieler_197747.html |publisher=Transfermarkt |language=Italian |accessdate=|title=46 Alessio Romagnoli}}&lt;/ref&gt; [[хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хамгаалагчаар]] тоглодог.

== Замнал ==
Алессио — «[[Рома (хөлбөмбөгийн баг)|Ромагийн]]» төгсөгч. [[2012]] онд [[Зденек Земан]] дасгалжуулагчаар томилогдоод түүнийг нөөцөөс арвандолоотойд нь I багт дуудаж байв. Алессио [[2012]] оны [[12 сарын 11|арванхоёрдугаар сарын 11-нд]] «[[Аталанта (хөлбөмбөгийн баг)|Аталантагийн]]» эсрэг дебют хийсний&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.ilromanista.it/le-ultime-dai-campi/4163-romagnoli-buonissima-la-prima.html |publisher=Il Romanista |language=Italian |accessdate= |date=13 December 2012 |title=Romagnoli, buonissima la prima |archive-date=18 Арван хоёрдугаар сар 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121218234519/http://www.ilromanista.it/le-ultime-dai-campi/4163-romagnoli-buonissima-la-prima.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; дараахан [[12 сарын 22|22-нд]] «[[Милан (хөлбөмбөгийн баг)|Миланы]]» эсрэг [[Италийн хөлбөмбөгийн лиг|лигийн]] дебютээ хийсэн. «Ромагийн» өмнөөс 2013 оны гуравдугаар сарын 3-нд «[[Женоа (хөлбөмбөгийн баг)|Женоатай]]» тоглоход анх гоолдсон. Тэр 2014 оны тавдугаар сарын 31-нд 2018 он хүртэл гэрээлэв.

[[2014]] оны [[9 сарын 1|есдүгээр сарын 1-нд]] «[[Сампдориа]]» багт зээлэгдсэн ба [[9 сарын 24|есдүгээр сарын 24-нд]] «[[Кьево (хөлбөмбөгийн баг)|Кьевогийн]]» эсрэг анхны бөмбөгөө оруулж байв.
&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.pagineromaniste.com/esordio-serie-a-alessio-romagnoli/ |publisher=Il Romanista |language=Italian |accessdate=|date=23 December 2012 |title=Roma-Milan, esordio in serie A per Romagnoli}}&lt;/ref&gt;

== Лавлах холбоос ==
{{лавлах холбоос}}

== Цахим холбоос ==
* [http://www.asroma.it/en/team/alessio-romagnoli/ Профайл - «Рома»] {{en icon}}
* {{transfermarkt|alessio-romagnoli|197747}}
* [http://www.goal.com/en/people/italy/81596/alessio-romagnoli Профайл - goal.com] {{en icon}}

{{Italy-footy-bio-stub}}
{{Сампдориа багийн бүрэлдэхүүн}}

{{DEFAULTSORT:Романьоли, Алессио}}
[[Ангилал:Италийн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]]
[[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч]]
[[Ангилал:Милан багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Рома багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Сампдориа багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Италичууд]]
[[Ангилал:1995 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>mqwg8h5kc9s4dokniqkgdba3wueyuj2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жан-Кристоф Баэбек</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46238</id>
    <revision>
      <id>859049</id>
      <parentid>614735</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T07:52:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>859049</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5539" sha1="80su0yepkwdy4v4tten6kowhad82v1n" xml:space="preserve">{{Хөлбөмбөгчин 2
|нэр = Жан-Кристоф Баэбек
|зураг = Jean-Christophe Bahebeck au CL 2011.jpg
|хэмжээ = 250px
|мэндэлсэн огноо = [[1993]] оны [[5 сарын 1]]
|мэндэлсэн газар = [[Франц]], [[Сен-Дени]]
|иргэншил = {{Далбаа Франц|20px}} [[Франц]]
|өндөр = 182
|жин = 76
|байрлал = [[хагас хамгаалагч (хөлбөмбөг)|Вингер]]
|одоогийн баг = {{Далбаа Франц|20px}} [[Пари Сен-Жермен]]
|дугаар = 
|залуучуудын багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал
|2000—2003|{{Далбаа Франц|20px}} Персан Муниципаль|
|2003—2007|{{Далбаа Франц|20px}} Персан|
|2007—2011|{{Далбаа Франц|20px}} [[Пари Сен-Жермен]]
}}
|багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал
|2011—одоо|{{Далбаа Франц|20px}} [[Пари Сен-Жермен]]|27 (2)
|2012—2013|{{аренда}}{{Далбаа Франц|20px}} [[Труа (хөлбөмбөгийн баг)|Труа]]|27 (3)
|2013—2014|{{аренда}}{{Далбаа Франц|20px}} [[Валансьен (хөлбөмбөгийн баг)|Валансьен]]|19 (2)
}}
|шигшээ = {{хөлбөмбөгийн замнал
|2009|{{Далбаа Франц|20px}} Франц (16-)|2 (0)
|2010—2011|{{Далбаа Франц|20px}} Франц (17-)|6 (3)
|2011—2012|{{Далбаа Франц|20px}} Франц (19-)|12 (5)
|2012—2013|{{Далбаа Франц|20px}} Франц (20-)|12 (4)
}}
|сүүлд шинэчилсэн = 2014 оны 11 сарын 2
|сүүлд шинэчилсэн (шигшээ) = 2013 оны 9 сарын 6
}}
'''Жан-Кристоф Баэбек''' ({{lang-fr|Jean-Christophe Bahebeck}}; |тавдугаар сарын 1-нд]] [[Сен-Дени]] [[хот]]од төрсөн) — [[Камерун]] гаралтай [[Франц]]ын [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд «[[Пари Сен-Жермен]]» багт [[хагас хамгаалагч (хөлбөмбөг)|жигүүрийн хагас хамгаалагчаар]] тоглодог.&lt;ref name =&quot;bahebeck_career&quot;&gt;{{Cite web| url = http://www.footmercato.net/ligue1/entretien-avec-jean-christophe-bahebeck-marseille-et-bordeaux-se-sont-manifestes-mais-j-ai-choisi_62703 | title = Entretien avec... Jean-Christophe Bahebeck: &quot;Marseille et Bordeaux se sont manifestés, mais j’ai choisi le PSG, le club que je préfère&quot; | date = 19 February 2011 | accessdate = 2 March 2011 | publisher = FootMercato | language = French }}&lt;/ref&gt;

== Замнал ==
Баэбек [[2011]] оны [[6 сарын 23|зургаадугаар сарын 23-нд]] мэргэжлийн анхны гэрээгээ 2007—2011 онд залуучуудын бүрэлдэхүүнд бэлтгэгдсэн «[[Пари Сен-Жермен|Пари Сен-Жерментэйгээ]]» гурван жилээр байгуулжээ.&lt;ref&gt;{{cite news | title = Bahebeck signe pro au PSG | url = http://www.sport24.com/Football/homes-clubs/Paris-SG/fil-info/bahebeck-signe-pro-au-psg-485174 | date = 26 June 2011 | work = Sport24 | accessdate = 29 July 2011 | language = French }}&lt;/ref&gt;

Баэбек [[2013]] оны [[6 сарын 21|зургаадугаар сарын 21-нд]] [[Францын хөлбөмбөгийн лиг|Лиг 1-ийн]] «[[Валансьен (хөлбөмбөгийн баг)|Валансьен]]» багт [[2013/2014 оны Францын хөлбөмбөгийн лиг|2013/2014]] оны улирлын турш зээлэгдэв. &lt;ref&gt;{{cite web|title=Valenciennes agree loan move for Baheback|url=http://www.soccernews.com/valenciennes-agree-loan-move-for-baheback/122293/|publisher=soccernews.com|accessdate=20 June 2013|archive-date=4 Гуравдугаар сар 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304003436/http://www.soccernews.com/valenciennes-agree-loan-move-for-baheback/122293/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[2014]] оны [[11 сарын 1|арваннэгдүгээр сарын 1-нд]] «ПСЖ» «[[Лорьян (хөлбөмбөгийн баг)|Лорьяны]]» талбайд ялалт байгуулахад (1:'''2''') тэр {{comment|эцсийн цэгийг тавив|68-р минутанд гоолдсон}}.

== Амжилт ==
{{Далбаа Франц|20px}} '''[[Пари Сен-Жермен|ПСЖ]]'''
* [[Францын хөлбөмбөгийн супер цом|Францын супер цомын]] эзэн (1): 2014

{{Далбаа Франц|20px}} '''Франц (20-)'''
* {{Алт}} Идэрчүүдийн ДАШТ (1): 2013

== Лавлах холбоос ==
{{лавлах холбоос}}

== Цахим холбоос ==
* {{transfermarkt|jean-christophe-bahebeck|164897}}
* [http://int.soccerway.com/players/jean-christophe-bahebeck/157946/ Үзүүлэлт - soccerway]

{{France-footy-bio-stub}}
{{Пари Сен-Жермен багийн бүрэлдэхүүн}}
[[Ангилал:Камеруны хөлбөмбөгчин]]
[[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч]]
[[Ангилал:Труа багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Пари Сен-Жермен багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Валансьен багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Францын хүн]]
[[Ангилал:Камерунчууд]]
[[Ангилал:1993 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>80su0yepkwdy4v4tten6kowhad82v1n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гавьяат нисгэгч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47227</id>
    <revision>
      <id>858952</id>
      <parentid>858785</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T00:56:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>858952</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3326" sha1="n936eatnk33j1phv9bmi2gaxpw52zcf" xml:space="preserve">'''Гавьяат нисгэгч''' цол нь Монгол Улсын '''Хүндэт''' цолын хоёр дахь эрэмбийн цол болох [[гавьяат зүтгэлтэн]] цолын нэг нь юм.

1965 оны 5-р сарын 24-нд №115 тоот зарлигаар [[Дугарын Гунгаа|Д.Гунгаа]], [Ун-Аагийн Даравгар|У.Даравгар]] нарт анх олгожээ.

==Гавьяат нисгэгчид==
# [[Дугарын Гунгаа]] - Хөвсгөл Бүрэнтогтох /1965/
# [[Ун-Аагийн Даравгар]] - Увс, Зүүнхангай /1965/
# [[Гонсүрэнгийн Раднаа]] - Сэлэнгэ, Шаамар /1966/
# [[Санжмятавын Лхагважав]] - Завхан, Алдархаан /1967/
# [[Дугарын Цэрэндорж]] - Дорнод, Чойбалсан /1968/
# [[Дэмчигийн Чодин]] - Баянхонгор, Өлзийт /1981/
# [[Луузангийн Пүрэвсүрэн]] - Дундговь, Сайхан-Овоо /1985/
# [[Сүрэнжавын Тамир]] - Увс, Завхан /1985/
# [[Сэнгийн Жанар]]	- Хэнтий /1990/
# [[Төгсийн Сугар]] - Өмнөговь, Ханхонгор /1993/
# [[Ринчингийн Батнасан]] - Ховд, Эрдэнэбүрэн /1995/
# [[Жамбалдоржийн Наран]] - Төв, Сэргэлэн /1998/
# [[Даравгарын Пүрэвдорж]] - Төв, Сэргэлэн /1999/
# [[Дотейн Даштаун]] - Баян-Өлгий, Улаанхус /2000/
# [[Очирдоржийн Цог]] - Төв, Сэргэлэн /2000/
# [[Тамирын Батбаяр]] - Улаанбаатар /2004/
# [[Рословын Бат-Эрдэнэ]] - Хөвсгөл, Цагаан-Үүр /2005/
# [[Даржаагийн Сүрэнхорлоо]] - Булган, Сайхан /2006/
# [[Гунгаагийн Жаргалсайхан]] - Төв, Сэргэлэн/2011/
# Цэвэгдоржийн Дэлгэрсайхан - /2014/
# Ундгайн Арвинбуян - /2014/
# Д. Баатар - /2014/
# Гочоогийн Ерөөлт - Ховд Чандмань /2015/
# [[Лувсанбалдангийн Лувсанчимэд]] -  /2016/
# [[Дамбаравжаагийн Оюунболд]] - Дорнод, Булган /2017/
# [[Готовын Мөнх-Очир]] - Хөвсгөл, Тосонцэнгэл /2017/
# Дашдондогийн Баярсайхан - /2020/
# Даржаагийн Байгал - /2021/
# Самбуугийн Шаравсамбуу - /2022/
# Таштуаны Ауез - /2022/
# Насангийн Баясгалан - Дорноговь, Сайншанд /2022/
# Санжхүүгийн Гантөмөр - /2023/
# Галхүүгийн Сарангэрэл - /2025/
# Намжилцэрэнгийн Очирбат - /2025/
# Рэнцэнгийн Доржготов - /2025/
# Чимэддоржийн Нямсайхан - /2026/
# [[Цэнд-Аюушийн Ганбаатар]] - /2026/

==Эх үүсвэр==
https://web.archive.org/web/20141228043544/http://gaviyat.pms.mn/index.php?module=menu&amp;cmd=content&amp;menu_id=221&amp;id=272

[[Ангилал:Гавьяат Нисгэгч| ]]
[[Ангилал:Монгол улсын гавьяат зүтгэлтэн|Нисгэгч]]</text>
      <sha1>n936eatnk33j1phv9bmi2gaxpw52zcf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>858953</id>
      <parentid>858952</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T00:56:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>858953</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3327" sha1="c9f93lzxzyn7so8tj0a8ak82z5w1l1t" xml:space="preserve">'''Гавьяат нисгэгч''' цол нь Монгол Улсын '''Хүндэт''' цолын хоёр дахь эрэмбийн цол болох [[гавьяат зүтгэлтэн]] цолын нэг нь юм.

1965 оны 5-р сарын 24-нд №115 тоот зарлигаар [[Дугарын Гунгаа|Д.Гунгаа]], [[Ун-Аагийн Даравгар|У.Даравгар]] нарт анх олгожээ.

==Гавьяат нисгэгчид==
# [[Дугарын Гунгаа]] - Хөвсгөл Бүрэнтогтох /1965/
# [[Ун-Аагийн Даравгар]] - Увс, Зүүнхангай /1965/
# [[Гонсүрэнгийн Раднаа]] - Сэлэнгэ, Шаамар /1966/
# [[Санжмятавын Лхагважав]] - Завхан, Алдархаан /1967/
# [[Дугарын Цэрэндорж]] - Дорнод, Чойбалсан /1968/
# [[Дэмчигийн Чодин]] - Баянхонгор, Өлзийт /1981/
# [[Луузангийн Пүрэвсүрэн]] - Дундговь, Сайхан-Овоо /1985/
# [[Сүрэнжавын Тамир]] - Увс, Завхан /1985/
# [[Сэнгийн Жанар]]	- Хэнтий /1990/
# [[Төгсийн Сугар]] - Өмнөговь, Ханхонгор /1993/
# [[Ринчингийн Батнасан]] - Ховд, Эрдэнэбүрэн /1995/
# [[Жамбалдоржийн Наран]] - Төв, Сэргэлэн /1998/
# [[Даравгарын Пүрэвдорж]] - Төв, Сэргэлэн /1999/
# [[Дотейн Даштаун]] - Баян-Өлгий, Улаанхус /2000/
# [[Очирдоржийн Цог]] - Төв, Сэргэлэн /2000/
# [[Тамирын Батбаяр]] - Улаанбаатар /2004/
# [[Рословын Бат-Эрдэнэ]] - Хөвсгөл, Цагаан-Үүр /2005/
# [[Даржаагийн Сүрэнхорлоо]] - Булган, Сайхан /2006/
# [[Гунгаагийн Жаргалсайхан]] - Төв, Сэргэлэн/2011/
# Цэвэгдоржийн Дэлгэрсайхан - /2014/
# Ундгайн Арвинбуян - /2014/
# Д. Баатар - /2014/
# Гочоогийн Ерөөлт - Ховд Чандмань /2015/
# [[Лувсанбалдангийн Лувсанчимэд]] -  /2016/
# [[Дамбаравжаагийн Оюунболд]] - Дорнод, Булган /2017/
# [[Готовын Мөнх-Очир]] - Хөвсгөл, Тосонцэнгэл /2017/
# Дашдондогийн Баярсайхан - /2020/
# Даржаагийн Байгал - /2021/
# Самбуугийн Шаравсамбуу - /2022/
# Таштуаны Ауез - /2022/
# Насангийн Баясгалан - Дорноговь, Сайншанд /2022/
# Санжхүүгийн Гантөмөр - /2023/
# Галхүүгийн Сарангэрэл - /2025/
# Намжилцэрэнгийн Очирбат - /2025/
# Рэнцэнгийн Доржготов - /2025/
# Чимэддоржийн Нямсайхан - /2026/
# [[Цэнд-Аюушийн Ганбаатар]] - /2026/

==Эх үүсвэр==
https://web.archive.org/web/20141228043544/http://gaviyat.pms.mn/index.php?module=menu&amp;cmd=content&amp;menu_id=221&amp;id=272

[[Ангилал:Гавьяат Нисгэгч| ]]
[[Ангилал:Монгол улсын гавьяат зүтгэлтэн|Нисгэгч]]</text>
      <sha1>c9f93lzxzyn7so8tj0a8ak82z5w1l1t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Марио Лемина</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47384</id>
    <revision>
      <id>859074</id>
      <parentid>552618</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T11:44:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>859074</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4108" sha1="k21e5fc8i673vucq0oqhgbu66iha6ak" xml:space="preserve">{{Хөлбөмбөгчин 2
 |нэр                         = Марио Лемина
 |зураг                 = FC Lorient - january 3rd 2013 training - Mario Lemina.JPG
 |хэмжээ                      = 225px
 |тайлбар        = Марио Лемина «Лорьяна» багт
 |уугуул нэр                  = 
 |мэндэлсэн огноо              = [[1993]] оны [[9 сарын 1]]
 |мэндэлсэн газар              = [[Габон]], [[Либревиль]]
 |иргэншил              = {{Далбаа Франц|20px}} [[Франц]]&lt;br&gt;{{Далбаа Габон|20px}} [[Габон]]
 |өндөр                       = 184
 |жин                         = 76
 |байрлал                     = [[хагас хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хагас хамгаалагч]]
 |одоогийн баг               = {{Далбаа Англи|20px}} [[Саутхемптон (хөлбөмбөгийн баг)|Саутхемптон]]
 |дугаар                      = 18
 |залуучуудын багууд           = {{хөлбөмбөгийн замнал
 |2000—2004|{{Далбаа Франц|20px}} Нантерр|
 |2004—2006|{{Далбаа Франц|20px}} Руэль Мальмезон|
 |2006—2009|{{Далбаа Франц|20px}} Гаренн|
 |2009—2012|{{Далбаа Франц|20px}} [[Лорьян (хөлбөмбөгийн баг)|Лорьян]]|}}
 |багууд                     = {{хөлбөмбөгийн замнал
 |2012—2013|{{Далбаа Франц|20px}} [[Лорьян (хөлбөмбөгийн баг)|Лорьян]]|14 (0)
 |2013—2015|{{Далбаа Франц|20px}} [[Олимпик Марсель|Марсель]]|41 (2)
 |2015—2017|{{Далбаа Итали|20px}} [[Ювентус ХББ|Ювентус]]|29 (3)
 |2017—одоо|{{Далбаа Англи|20px}} [[Саутхемптон (хөлбөмбөгийн баг)|Саутхемптон]]|25 (1)}}
 |шигшээ      = {{хөлбөмбөгийн замнал
 |2013|{{Далбаа Франц|20px}} Франц (20-)|6 (0)
 |2013|{{Далбаа Франц|20px}} Франц (21-)|1 (0)
 |2015-одоо|{{Далбаа Габон|20px}} [[Габоны хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Габон]]|11 (3)}}
 |сүүлд шинэчилсэн   = 2018 оны 5 сарын 14
 |сүүлд шинэчилсэн (шигшээ) = 2017 оны 9 сарын 5
}}
'''Марио Лемина''' ({{lang-fr|Mario Lemina}}; [[1993]] оны [[9 сарын 1|есдүгээр сарын 1-нд]] [[Либревиль]] [[хотод]] төрсөн) — [[Габон]]ы [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд Английн [[Саутхемптон (хөлбөмбөгийн баг)|Саутхемптон]] багт [[хагас хамгаалагч (хөлбөмбөг)|төвийн хагас хамгаалагчаар]] тоглодог.

== Лавлах холбоос ==
{{лавлах холбоос}}

== Гадны холбоос ==
* [http://www.lfp.fr/joueur/lemina-mario Профайл - Францын лиг] {{ref-fr}}
* [https://web.archive.org/web/20180212201656/http://www.fff.fr/equipes-de-france/tous-les-joueurs/fiche-joueur/2308100665-mario-lemina Профайл - Францын хөлбөмбөгийн холбоо] {{ref-fr}}
* {{transfermarkt|mario-lemina|170934}}
* [http://int.soccerway.com/players/mario-lemina/163668/ Профайл - Soccerway] {{ref-en}}

{{france-footy-bio-stub}}

{{DEFAULTSORT:Лемина, Марио}}
[[Ангилал:Францын хөлбөмбөгчин]]
[[Ангилал:Габоны хөлбөмбөгчин]]
[[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч]]
[[Ангилал:Лорьян багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Олимпик Марсель багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Ювентус багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Саутхемптон багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Францчууд]]
[[Ангилал:1993 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>k21e5fc8i673vucq0oqhgbu66iha6ak</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монгол-Хятадын харилцаа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55428</id>
    <revision>
      <id>858933</id>
      <parentid>844052</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T15:30:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>858933</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28725" sha1="8r0kn8e974p3q3i3ty7jy3okuk77y85" xml:space="preserve">{{Хоёр орны харилцаа
| title       = Монгол-Хятадын харилцаа
| party1      = Монгол
| party2      = Хятад
| map         = Mongolia People's Republic of China Locator.png
| filetype    = svg
| size        = 
| mission1    = 
| mission2    = 
| envoytitle1 = 
| envoy1      = 
| envoytitle2 = 
| envoy2      = 
}}

'''Монгол-Хятадын харилцаа''' нь өнө эртний түүхтэй боловч БНХАУ байгуулагдаж хоёр улс 1949 оны 10-р сарын 16-нд дипломат харилцаа тогтоосноор орчин цагийн харилцаа эхэлсэн юм. Монгол, Хятадын хилийн шугам '''4709,6 км''' үргэлжилдэг. Хоёр тал 1950 онд Улаанбаатар, Бээжин хотноо тус тус [[Элчин сайдын яам|Элчин сайдын яамаа]] харилцан нээсэн. Монгол Улс анх 1957 оны 5-р сард БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны [[Хөх хот|Хөх хотод]] Ерөнхий консулын газраа нээж сүүлд 1991 онд сэргээн байгуулж, 1996 онд Эрээн хотод Консулын салбар газраа нээсэн бөгөөд 2007 онд Консулын бие даасан газар болгон ажиллуулах болсон. Мөн 2011 онд Монгол Улсаас БНХАУ-ын [[Хонконг|Хонконгт]] Ерөнхий консулын газар, 2012 онд БНХАУ-ын [[Шанхай]] хотод Консулын төлөөлөл, 2014 онд ӨМӨЗО-ны [[Хөлөнбуйр]] хотод Консулын газар тус тус байгуулж үйл ажиллагаа явуулж байна.

== Түүх ==

=== 1949 оноос 1990 оныг хүртэлх үе ===
1949 оны 10-р сарын 1-нд БНХАУ байгуулагдаж тусгаар тогтносон хоёр улс хоорондоо 1949 оны 10-р сарын 16-нд дипломат харицаа тогтоож улмаар харилцан дипломат төлөөлөгчийн газар буюу ЭСЯ-даа нээн ажиллуулжээ. 

БНМАУ-аас БНХАУ-д суух анхны Элчин сайдаар [[Баярын Жаргалсайхан|Баярын Жаргалсайханыг]] 1950 оны 5-р сард томилж 1950 оны 7-р сарын 3-нд тэрээр БНХАУ-ын Ардын Төв засгийн газрын дарга [[Мао Зэдун|Мао Зэдунд]] Итгэмжлэх жуух бичгээ барьсан юм. Мөн оны 7-р сарын 10-нд БНХАУ-аас БНМАУ-д суух Элчин сайд Зи Яатай БНМАУ-ын Бага хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга [[Гончигийн Бумцэнд|Гончигийн Бумцэндэд]] Итгэмжлэх жуух бичгээ барьсан юм.    

1952 оны 9-р сарын 28-наас 10-р сарын 7-нд БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга Юмжаагийн Цэдэнбал БНХАУ-д албан ёсны айлчлал хийсэн байна. Ю.Цэдэнбал тэргүүтэй төлөөлөгчдийг БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайд [[Жоу Эньлай]] тэргүүтэй 4 орлогч, 6 сайд 4 орлогч сайд Ардын дээд шүүхийн дарга, Хятадын [[Ардын Чөлөөлөх Арми|Ардын чөлөөлөх Армийн]] Жанжин штабын дарга, орлогч, Ардын Банкны орлогч захирал зэрэг өндөр албаны хүмүүс угтсан байна. Мөн Мао Зэдун, Жоу Эньлай нар хоюул  уулзаж зоог барьсан байна. Монголын төлөөлөгчид БНХАУ байгуулагдсаны 3 жилийн ойн баярын ёслолын арга хэмжээнд оролцохын зэрэгцээ хоёр улсын Засгийн газар хоорондын анхны хэлэлцээр болох &quot;Монгол, Хятадын эдийн засаг, соёлын хамтын ажиллагааны хэлэлцээр&quot;-т гарын үсэг зуржээ.     

1954 оны 7-р сарын 31-нээс 8-р сарын 1-нд БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайд Жоу Эньлай Монгол Улсад албан ёсоор айлчилсан байна. Энэ айлчлал бол хятадын талаас Монгол Улсад хийсэн хамгийн анхны дээд түвшний албан ёсны айлчлал байв. Энэ айлчлалын үеэр БНМАУ-ын АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн дарга Жамсрангийн Самбуу, Сайд нарын Зөвлөлийн дарга Ю.Цэдэнбал нар албан ёсны уулзалт хийж хүндэтгэлийн зоог барьсан байна.  

Үүнээс өмнө Жоу Эньлай ЗХУ-д айлчлаад буцах замдаа 1952 оны 9-р сарын 24-нд Улаанбаатар хотоор дайрч өнгөрсөн юм. Улаанбаатар хотын нисэх буудалд 1 цаг орчим саатах үеэр БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн орлогч дарга [[Шаравын Сүрэнжав]] тэргүүтэй өндөр албаны хүмүүс угтан авч уулзсан байна.     

1960 оны 5-р сарын 27-31-нд БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайд Жоу Эньлай Монгол Улсад айлчилах үеэр &quot;БНМАУ, БНХАУ-ын Найрамдал, харилцан туслалцах тухай гэрээ&quot;-нд гарын үсэг зурсан юм.    [[Файл:1952-10 1952年9月28日蒙古国总理泽登巴尔访问中国 周恩来 泽登巴尔 拉姆苏伦.png|thumb|1952 онд Бээжинд хүрэлцэн ирсэн Юмжаагийн Цэдэнбал]]
1949-1962 онд хоёр талын харилцаа шинээр төлөвшин хөгжиж, энэ хугацаанд '''Найрамдал, харилцан туслалцах тухай гэрээ (1960 он), [[Монгол-Хятадын хил|БНМАУ ба БНХАУ-ын Хилийн гэрээ (1962 он)]]''' зэрэг хоёр орны харилцааны эрх зүйн үндэс суурийг тавьсан олон гэрээ байгуулагдсан. 

'''1957''' онд БНХАУ-ын [[Хөх хот|Хөх хотод]] БНМАУ-ын Ерөнхий консулын газар анх нээж ажиллуулж эхэлсэн байна.  

Анх 1957 оноос МУИС-д 10 гаруй оюутанд Хятад хэлийг заах болсноор Монгол улсад хятад хэлний сургалт эхэлсэн түүхтэй. Монгол дахь Хятад хэлний сургалтын үйл явцыг 3 хуваан авч үзэж болно. Нэгдүгээр үе шат буюу 1957-1965 онд нийт 52 оюутан Хятад хэл сурч төгсөн. 1965 оноос харилцааны түүхэн шалтгааны улмаас хятад хэлний сургалт түр зогссон. 1973 оноос 1990 он хүртэл 2-р үе шат эхэлж МУИС-ыг 79 Хятад хэлний мэргэжилтэн төгсөн гарсан байна. 

=== 1990-2011 онууд ===
1994 онд Монгол Улс, БНХАУ-ын хооронд Найрсаг харилцаа, хамтын ажиллагааны тухай гэрээг шинэчлэн байгуулсан. Энэхүү гэрээ нь хоёр улсын одоогийн харилцааны эрх зүйн үндсийг бүрдүүлж байна.

1949-2012 онд хоёр орны харилцаа, хамтын ажиллагааны асуудлуудыг зохицуулсан 400 гаруй гэрээ байгуулагдсанаас 151 гэрээ хүчин төгөлдөр үйлчилж буйг тогтоосон.

2003 оны 6-р сард БНХАУ-ын дарга [[Ху Жиньтао]] Монгол Улсад төрийн айлчлал хийх үеэр хоёр тал '''Монгол, Хятадын сайн хөршийн, харилцан итгэсэн, түншлэлийн харилцааг''' тогтоон хөгжүүлэхээр тохиролцсон.

2004 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Нацагийн Багабанди|Н.Багабандийн]] БНХАУ-д хийсэн төрийн айлчлалын үеэр “Монгол, Хятадын хилийн боомт, тэдгээрийн дэглэмийн тухай хэлэлцээр”-т гарын үсэг зуржээ.

=== 2011 оноос хойш ===
2011 онд Монгол Улсын Ерөнхий сайд [[Сүхбаатарын Батболд|Сүхбаатарын Батболдын]] БНХАУ-д хийсэн албан ёсны айлчлалын үеэр хоёр тал ''' Монгол, Хятадын стратегийн түншлэлийн харилцааг тогтоосон'''.

2013 онд Монгол Улсын Ерөнхий сайд [[Норовын Алтанхуяг|Норовын Алтанхуягийн]] БНХАУ-д хийсэн албан ёсны айлчлалын үеэр хоёр тал “Монгол, Хятадын стратегийн түншлэлийн харилцааг хөгжүүлэх дунд, урт хугацааны хөтөлбөр”-ийг байгуулсан.

2014 оны 8-р сард БНХАУ-ын дарга [[Ши Жиньпин]] Монгол Улсад төрийн айлчлал хийсэн. Айлчлалын үеэр Засгийн газар болон хувийн хэвшлийн хооронд нийт 37 баримт бичигт гарын үсэг зурж, хоёр улсын харилцааны түвшинг '''Иж бүрэн стратегийн түншлэлийн түвшинд''' хүргэх улс төрийн шийдвэрийг зарласан байна. БНХАУ-ын дарга Ши Жиньпин Монгол Улсад айлчлах үеэр талууд “Төмөр замын дамжин өнгөрөх тээврийн хамтын ажиллагааны тухай” хэлэлцээрийг байгуулж, шинээр төмөр замын 4 боомт нээх, эдгээр хилийн боомтоор дамжуулан гуравдагч оронд Монгол Улсын экспортын бүтээгдэхүүнээ төмөр замаар дамжуулан экспортлох квот, тээврийн хөнгөлөлттэй тариф зэрэг нөхцлүүдийг тохирсон. 

2014 оны 10-р сард Монгол Улсын Их Хурлын дарга [[Зандаахүүгийн Энхболд]],  2015 оны 4 дүгээр сард Гадаад хэргийн сайд Л.Пүрэвсүрэн БНХАУ-д тус тус албан ёсны айлчлал хийжээ.

Монгол, Хятадын худалдаа, эдийн засгийн хамтын ажиллагаа эрх тэгш, харилцан ашигтай байх зарчмын үндсэн дээр тогтвортой хөгжиж байна.

2014 оны байдлаар хоёр орны худалдааны нийт хэмжээ 6.79 тэрбум ам.долларт хүрсэн бөгөөд экспорт 5 тэрбум 70 сая ам.доллар, импорт 1 тэрбум 729 сая ам.доллар болжээ. Нийт экспортын 80 орчим хувь, импортын 30 орчим хувийг БНХАУ эзэлж байна. Түүнчлэн, Монгол Улсад бүртгэлтэй гадаадын хөрөнгө оруулалт бүхий нийт аж ахуйн нэгжийн 50 орчим хувь, нийт хөрөнгө оруулалтын дүнгийн 40 орчим хувь нь тус улсад ногдож байна.

Монгол Улсад оруулсан гадаадын хөрөнгө оруулагч орнуудыг Хятад Улс сүүлийн 14 жил тэргүүлж байна. 1990-2013 оны байдлаар Монгол Улсад БНХАУ-ын 3.8 тэрбум ам.долларын хөрөнгө оруулалт хийжээ.

2013 оны 5 дугаар сард Монгол Улс, БНХАУ-ын ЗГХК-ын ээлжит 13 дугаар хуралдааныг Бээжин хотод зохион байгуулсан. Буцалтгүй тусламжийн хөрөнгөөр 2010 онд Улаанбаатар хотын Биеийн тамир, спортын ордон ашиглалтад оров. Хятадын соёлын төвийг 2010 оны 6 дугаар сард Улаанбаатар хотод байгуулсан.

Монгол Улс, БНХАУ-ын хооронд дипломат харилцаа тогтоосны 65 жилийн ойг тохиолдуулан хоёр тал 2014 оныг “Монгол-Хятадын найрсаг солилцооны жил” болгон зарласан байна.

Хоёр орны боловсролын салбарт хамтран ажиллах хэлэлцээрийн дагуу жил бүр манай 220 оюутан хятадын талын зардлаар суралцаж байна. Хятадын тал хоёр орны соёл, боловсролын салбарын хамтын ажиллагааг өргөжүүлэн хөгжүүлэх зорилгоор ирэх 5 жилийн хугацаанд жил бүр 1000 оюутанг БНХАУ-ын Засгийн газрын тэтгэлгээр суралцуулах болсноо мэдэгдсэн. Мөн 2005 оноос ӨМӨЗО-ны Ардын засгийн газрын тэтгэлгээр жилд 100 оюутан хүлээн авч суралцуулж байна. Манай тал ч хятадын тодорхой тооны хүмүүсийг Монголд өөрийн зардлаар сургаж байна.

2018 онд [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллагын]] /ШХАБ/ гишүүн орнуудын тэргүүн нарын уулзалт болон ОХУ-д болсон Дорнодын эдийн засгийн уулзалтаар  Монгол Улсын ерөнхийлөгч [[Халтмаагийн Баттулга]], БНХАУ-ын дарга [[Ши Жиньпин]] нар хоёр удаа уулзаж хоёр орны хамтын ажиллагааны талаар нийтлэг ойлголтод хүрсэн.

2019 оны 4-р сарын 24-25-нд Ерөнхийлөгч Х.Баттулга БНХАУ-ын дарга Ши Жиньпиний урилгаар Хятад улсад төрийн айлчлал хийж, хоёр улсын хооронд дипломат харилцаа тогтоосноос хойших өнгөрсөн хугацаанд Монгол-Хятадын харилцаанд ямар ахиц дэвшил, өөрчлөлт гарсан бэ гэдгийг дүгнэж, ирэх он жилүүдэд ямар зарчмаар хамтын ажиллагаагаа тодорхойлсон.

== Худалдаа, эдийн засгийн харилцаа ==
2017 оны байдлаар Монгол Улс, БНХАУ-тай хийсэн худалдаа '''6.7 тэрбум''' '''ам.долларт''' хүрч, манай улсын нийт гадаад худалдааны '''64''' хувийг бүрдүүлсэн. 2018 оны эхний 9 сарын байдлаар хоёр улсын худалдааны эргэлт 6.37 тэрбум ам.долларт хүрсэн нь манай улсын гадаад худалдааны 66 орчим хувийг бүрдүүлж байна.

2018 оны эхний 9 сарын байдлаар хоёр улсын худалдааны эргэлт 6.37 тэрбум ам.долларт хүрсэн нь манай улсын гадаад худалдааны 66 орчим хувийг бүрдүүлж байна. Мөн хугацаанд манай нийт экспортын 92.5 хувь, импортын 34.1 хувь Хятад улсад ногдож байна. Эдийн засаг, худалдааны харилцааг шинэ агуулга хэлбэрээр баяжуулан хөгжүүлж, 2020 он гэхэд худалдааны нийт эргэлтийг 10 тэрбум ам.долларт хүргэх зорилтыг хамтран дэвшүүлсэн.

=== Хөрөнгө оруулалтын хэмжээ, түүний бүтэц ===
1990-2017 хүртэлх хугацаанд Монгол Улсад БНХАУ-ын зүгээс 4.2 тэрбум ам.долларын хөрөнгө оруулалт хийсний дотор 70.1 хувь нь геологи, уул уурхайн эрэл хайгуул, олборлолт, 22 хувь нь худалдаа, нийтийн хоолны салбар, 2.3 хувь нь барилгын салбарт ногдож байна.


'''Боловсрол, шинжлэх ухааны салбарын харилцаа'''

2017-2018 оны хичээлийн жилд Хятадын Их, дээд сургуульд суралцаж буй Монгол оюутнуудын тоо 9000-д хүрээд байна. 

БНХАУ-ын Засгийн газрын тэтгэлэг -жилд 220 орчим тэтгэлэг,

БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны Засгийн газрын тэтгэлэг -жилд 100 орчим тэтгэлэг /сонгон шалгаруулалтад БСШУСЯ оролцдоггүй/,

Тусгай тэтгэлэгт хөтөлбөр  -жилд 200 тэтгэлэг

2015 оны 7 дугаар сарын 9-ний өдөр Улаанбаатар хотноо Монгол, Хятадын   Шинжлэх ухаан, технологийн хамтарсан хорооны анхдугаар хуралдаан   болсон.

'''Соёлын харилцаа'''


1994 онд Монгол Улсын Засгийн газар, БНХАУ-ын Засгийн газар хооронд соёлын салбарт хамтран ажиллах тухай хэлэлцээр байгуулсан.

2010 оны 5 дугаар сард байгуулсан “Соёлын төв харилцан байгуулах   тухай Монгол Улсын Засгийн газар, БНХАУ-ын Засгийн газрын хоорондын   хэлэлцээр”-ийн дагуу 2010 оны 6 дугаар сард Хятадын соёлын төвийг   Улаанбаатар хотод байгуулсан.

2012, 2014, 2015 онуудад Монголын соёлын өдрүүдийг Бээжин хот болон   Шаньдун мужийн Жинань хот, ӨМӨЗО-ы Хөххотод, Хятадын соёлын өдрүүдийг   Улаанбаатар хотод тус тус амжилттай зохион байгуулсан.

ӨМӨЗО-ы соёл, урлагийн байгууллагуудтай танилцах сургалтыг ӨМӨЗО-ы   Ардын засгийн газрын Хэвлэл мэдээллийн албатай хамтран 2016 онд зохион   байгуулсан.

БНХАУ-ын богино хугацааны тэтгэлэгт хөтөлбөрийн хүрээнд 2016 онд   монголын талын мэргэжилтнүүд соёлын бие бус болон биет өвийн богино   хугацааны сургалтад хамрагдсан.

Хятадын кино, дэлгэцийн шилдэг 25 бүтээлийг үнэ төлбөргүй өгч байна.

== Хоёр талын өндөр, дээд хэмжээний харилцан айлчлалууд ==
'''Нэг. Монгол Улсаас БНХАУ-д  айлчилсан төлөөлөгчид:''' 

1952, 1959, 1962 онд СНЗ-ийн дарга [[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]]

1954 онд АИХ–ын Тэргүүлэгчдийн дарга [[Жамсрангийн Самбуу|Ж.Самбуу]]

1960 онд АИХ–ын дарга Б.Жаргалсайхан

1988 онд АИХ–ын дарга Л.Ринчин

1989 онд ГЯЯ–ны сайд [[Цэрэнпилийн Гомбосүрэн|Ц.Гомбосүрэн]]

1990 онд АИХ–ын Тэргүүлэгчдийн дарга [[Пунсалмаагийн Очирбат|П.Очирбат]]

1991 онд Дэд ерөнхийлөгч Р.Гончигдорж

1992 онд Ерөнхий сайд Д.Бямбасүрэн

1994 онд УИХ–ын дарга [[Нацагийн Багабанди|Н.Багабанди]]

1996 онд Ерөнхий сайд [[Пунцагийн Жасрай|П.Жасрай]]

1997 онд Гадаад харилцааны сайд Ш.Алтангэрэл

1998 онд Ерөнхийлөгч [[Нацагийн Багабанди|Н.Багабанди]]

1999 онд Ерөнхий сайд Р.Амаржаргал

2000 онд УИХ-ын дарга Р.Гончигдорж, Гадаад харилцааны сайд  Н.Туяа

2002 онд Ерөнхий сайд [[Намбарын Энхбаяр|Н.Энхбаяр]]

2004 онд Ерөнхийлөгч Н.Багабанди

2005 онд Ерөнхийлөгч Н.Энхбаяр

2006 онд Ерөнхий сайд [[Миеэгомбын Энхболд|М.Энхболд]]

2008 онд УИХ-ын дарга Д.Дэмбэрэл, Гадаад хэргийн сайд С.Оюун

2009 онд Ерөнхий сайд [[Санжаагийн Баяр|С.Баяр]], УИХ-ын дэд дарга Г.Батхүү, Гадаад  харилцааны сайд С.Батболд,

2010 онд Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж

2011 онд Ерөнхий сайд С.Батболд

2012 онд Гадаад харилцааны сайд Г.Занданшатар

2013 онд Ерөнхий сайд Н.Алтанхуяг

2014 онд УИХ-ын дарга З.Энхболд, Гадаад хэргийн сайд Л.Болд,

2015 онд Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж, Гадаад хэргийн сайд  Л.Пүрэвсүрэн

2017 онд Ерөнхий сайд Ж.Эрдэнэбат,  Гадаад харилцааны сайд  Ц.Мөнх-Оргил, Гадаад харилцааны сайд Д.Цогтбаатар

2018 онд Ерөнхий сайд У.Хүрэлсүх

2019 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч  [[Халтмаагийн Баттулга|Х.Баттулга]], Гадаад харилцааны сайд Д.Цогтбаатар

2021 онд Гадаад харилцааны сайд Б.Батцэцэг


'''Хоёр.  БНХАУ-ын талаас Монгол Улсад айлчилсан төлөөлөгчид:''' 

1954, 1960 онд Төрийн зөвлөлийн Ерөнхий сайд [[Жоу Эньлай]]

1989 онд Гадаад хэргийн сайд Цянь Цичэнь

1991 онд БНХАУ-ын дарга [[Ян Шанкунь]]

1994 онд Төрийн зөвлөлийн Ерөнхий сайд Ли Пэн

1997 онд БХАТИХ-ын Байнгын Хорооны дарга Цяо Ши, Төрийн  зөвлөлийн Ерөнхий сайдын орлогч бөгөөд Гадаад хэргийн сайд Цянь Цичэнь

1999 онд БНХАУ-ын дарга [[Жян Зэминь]]

2001 онд Гадаад явдлын яамны сайд Тан Зясюань

2003 онд БНХАУ-ын дарга [[Ху Жиньтао]]

2005 онд БХАТИХ-ын Байнгын хорооны дэд дарга Оюунчимэг Монгол  Улсын Ерөнхийлөгч Н.Энхбаярын тангараг өргөх ёслолд оролцсон

2007 онд Гадаад хэргийн сайд Ян Жечи

2008 онд БНХАУ-ын дэд дарга [[Ши Жиньпин]]

2009 онд ХКН-ын ТХ-ны УТТ-ны Байнгын хорооны гишүүн, Намын  Сахилга батыг Хянан шалгах хорооны нарийн бичгийн дарга Хө Гуоцян, БХАТИХ-ын  Байнгын хорооны дэд дарга Сан Гуовэй айлчилсан, 

БХАТИХ-ын Байнгын хорооны дэд  дарга Зян Шушөн Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржийн тангараг өргөх ёслолд  оролцсон

2010 оны 6-р сарын 1-2-ны өдлрүүдэд Төрийн зөвлөлийн Ерөнхий сайд [[Вэнь Зябао]] албан ёсны айлчлал хийсэн.

2011 онд Гадаад хэргийн сайд Ян Жечи, ХКН-ын ТХ-ны УТТ-ны  Байнгын хорооны гишүүн, Намын Төв хорооны Улс төр, хуулийн хорооны нарийн  бичгийн дарга Жоу Юнкан

2012 онд Төрийн зөвлөлийн гишүүн Дай Бингуо

2013 онд Төрийн зөвлөлийн гишүүн Ян Жечи, БХАТИХ-ын Байнгын  хорооны дарга У Бангуо, БХАТИХ-ын Байнгын хорооны дэд дарга Самбуупунцаг Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржийн тангараг өргөх ёслолд оролцсон

2014 онд БНХАУ-ын дарга Ши Жиньпин, Гадаад хэргийн сайд [[Ван И]]

2016 онд Төрийн зөвлөлийн Ерөнхий сайд [[Ли Кэчян|Ли Көчян]]

2018 онд Төрийн зөвлөлийн гишүүн бөгөөд Гадаад хэргийн сайд Ван  И,

ХКН-ын Төв хорооны Улс төрийн товчооны гишүүн, Тяньжин хотын  Намын хорооны нарийн бичгийн дарга Ли Хунжун

2019 онд БНХАУ-ын дэд дарга Ван Чишань

2020 оны 9-р сар, 2022 оны 8-р сар болон 2026 оны 6-р сард БНХАУ-ын Төрийн зөвлөлийн гишүүн бөгөөд Гадаад хэргийн сайд [[Ван И]].

== Монгол Улсаас БНХАУ-д суусан Элчин сайд нар ==

# [[Баярын Жаргалсайхан]] /1950.07.01-1953.07.01/
#[[Баянбаатарын Очирбат]] /1953.07.01-1957.05.01/
#[[Сономын Лувсан]] /1957.05.01-1959.07.01/
#[[Дэндэвийн Шарав]] /1959-1962/
#[[Дондогийн Цэвэгмид]] /1962-1971/
#[[Сандагийн Сосорбарам]] /1971-1976/
#[[Лутын Чулуунбаатар]] /1976-1982/
#[[Пунцагийн Шагдарсүрэн]] /1982-1987/
#[[Нямын Лувсанчүлтэм]] /1987-1992/
#[[Дагвын Цахилгаан]] /1992-2000/
#[[Лувсандагвын Амарсанаа]] /2001-2005/
#[[Галсангийн Батсүх]] /2005-2010/
# [[Цэдэнжавын Сүхбааатар]] /2010-2016/
#Дамбын Ганхуяг /2016-2020/
#Түвшингийн Бадрал /2020-2023/
#[[Нямаагийн Энхболд]] /2023- /

== БНХАУ-аас Монгол Улсад суусан Элчин сайд нар ==

# Зи Ятай (1950.07-1953.07)
# Хэ Инь (1954.09-1958.08)
# Ше Фушэн (1958.09-1963.08)
# Жан Цаньмин (1963.09-1967.01)
# Шуй Вэн и (1971.08-1974.02)
# Жан Вейлиэ (1974.10-1978.04)
# Мэн Ин (1978.08-1983.07)
# Ли Жуйчин (1983.11-1989.06)
# Жан Дэлин (1989.08-1993.02)
# Пэй Жиа И (1993.03-1996.08)
# Чи Зижиа (1996.09-1999.08)
# Хуан Жиакуй (1999.08-2003.10)
# Гао Шумао (2003.11-2007.07)
# Юуй Хуняао (2007.08-2011.01)
# Ван Шиаолун (2011.02-2015.06)
# Шин Хаймин (2015.08-2019.12)
# Цай Вэньруй (2020.01-2024)

== Харилцаатай холбоотой ном ==
&quot;Элчин товчоон&quot;-2019 он.
[[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа| ]]</text>
      <sha1>8r0kn8e974p3q3i3ty7jy3okuk77y85</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>859026</id>
      <parentid>858933</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T06:07:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>859026</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28763" sha1="3b0bf5fjz2zxxistb2xwgmogwl03yd8" xml:space="preserve">{{Хоёр орны харилцаа
| title       = Монгол-Хятадын харилцаа
| party1      = Монгол
| party2      = Хятад
| map         = Mongolia People's Republic of China Locator.png
| filetype    = svg
| size        = 
| mission1    = 
| mission2    = 
| envoytitle1 = 
| envoy1      = 
| envoytitle2 = 
| envoy2      = 
}}

'''Монгол-Хятадын харилцаа''' нь өнө эртний түүхтэй боловч БНХАУ байгуулагдаж хоёр улс 1949 оны 10-р сарын 16-нд дипломат харилцаа тогтоосноор орчин цагийн харилцаа эхэлсэн юм. Монгол, Хятадын хилийн шугам '''4709,6 км''' үргэлжилдэг. Хоёр тал 1950 онд Улаанбаатар, Бээжин хотноо тус тус [[Элчин сайдын яам|Элчин сайдын яамаа]] харилцан нээсэн. Монгол Улс анх 1957 оны 5-р сард БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны [[Хөх хот|Хөх хотод]] Ерөнхий консулын газраа нээж сүүлд 1991 онд сэргээн байгуулж, 1996 онд Эрээн хотод Консулын салбар газраа нээсэн бөгөөд 2007 онд Консулын бие даасан газар болгон ажиллуулах болсон. Мөн 2011 онд Монгол Улсаас БНХАУ-ын [[Хонконг|Хонконгт]] Ерөнхий консулын газар, 2012 онд БНХАУ-ын [[Шанхай]] хотод Консулын төлөөлөл, 2014 онд ӨМӨЗО-ны [[Хөлөнбуйр]] хотод Консулын газар тус тус байгуулж үйл ажиллагаа явуулж байна.

== Түүх ==

=== 1949 оноос 1990 оныг хүртэлх үе ===
1949 оны 10-р сарын 1-нд БНХАУ байгуулагдаж тусгаар тогтносон хоёр улс хоорондоо 1949 оны 10-р сарын 16-нд дипломат харицаа тогтоож улмаар харилцан дипломат төлөөлөгчийн газар буюу ЭСЯ-даа нээн ажиллуулжээ. 

БНМАУ-аас БНХАУ-д суух анхны Элчин сайдаар [[Баярын Жаргалсайхан|Баярын Жаргалсайханыг]] 1950 оны 5-р сард томилж 1950 оны 7-р сарын 3-нд тэрээр БНХАУ-ын Ардын Төв засгийн газрын дарга [[Мао Зэдун|Мао Зэдунд]] Итгэмжлэх жуух бичгээ барьсан юм. Мөн оны 7-р сарын 10-нд БНХАУ-аас БНМАУ-д суух Элчин сайд Зи Яатай БНМАУ-ын Бага хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга [[Гончигийн Бумцэнд|Гончигийн Бумцэндэд]] Итгэмжлэх жуух бичгээ барьсан юм.    

1952 оны 9-р сарын 28-наас 10-р сарын 7-нд БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга Юмжаагийн Цэдэнбал БНХАУ-д албан ёсны айлчлал хийсэн байна. Ю.Цэдэнбал тэргүүтэй төлөөлөгчдийг БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайд [[Жоу Эньлай]] тэргүүтэй 4 орлогч, 6 сайд 4 орлогч сайд Ардын дээд шүүхийн дарга, Хятадын [[Ардын Чөлөөлөх Арми|Ардын чөлөөлөх Армийн]] Жанжин штабын дарга, орлогч, Ардын Банкны орлогч захирал зэрэг өндөр албаны хүмүүс угтсан байна. Мөн Мао Зэдун, Жоу Эньлай нар хоёул уулзаж зоог барьсан байна. Монголын төлөөлөгчид БНХАУ байгуулагдсаны 3 жилийн ойн баярын ёслолын арга хэмжээнд оролцохын зэрэгцээ хоёр улсын Засгийн газар хоорондын анхны хэлэлцээр болох &quot;Монгол, Хятадын эдийн засаг, соёлын хамтын ажиллагааны хэлэлцээр&quot;-т гарын үсэг зуржээ.

1954 оны 7-р сарын 31-нээс 8-р сарын 1-нд БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайд Жоу Эньлай Монгол Улсад албан ёсоор айлчилсан байна. Энэ айлчлал бол Хятадын талаас Монгол Улсад хийсэн хамгийн анхны дээд түвшний албан ёсны айлчлал байв. Энэ айлчлалын үеэр БНМАУ-ын АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн дарга Жамсрангийн Самбуу, Сайд нарын Зөвлөлийн дарга Ю.Цэдэнбал нар албан ёсны уулзалт хийж хүндэтгэлийн зоог барьсан байна.  

Үүнээс өмнө Жоу Эньлай ЗХУ-д айлчлаад буцах замдаа 1952 оны 9-р сарын 24-нд Улаанбаатар хотоор дайрч өнгөрсөн юм. Улаанбаатар хотын нисэх буудалд 1 цаг орчим саатах үеэр БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн орлогч дарга [[Шаравын Сүрэнжав]] тэргүүтэй өндөр албаны хүмүүс угтан авч уулзсан байна.     

1960 оны 5-р сарын 27-31-нд БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайд Жоу Эньлай Монгол Улсад айлчлах үеэр &quot;БНМАУ, БНХАУ-ын Найрамдал, харилцан туслалцах тухай гэрээ&quot;-нд гарын үсэг зурсан юм.
[[Файл:1952-10 1952年9月28日蒙古国总理泽登巴尔访问中国 周恩来 泽登巴尔 拉姆苏伦.png|thumb|1952 онд Бээжинд хүрэлцэн ирсэн Юмжаагийн Цэдэнбал]]
1949-1962 онд хоёр талын харилцаа шинээр төлөвшин хөгжиж, энэ хугацаанд '''Найрамдал, харилцан туслалцах тухай гэрээ (1960 он), [[Монгол-Хятадын хил|БНМАУ ба БНХАУ-ын Хилийн гэрээ (1962 он)]]''' зэрэг хоёр орны харилцааны эрх зүйн үндэс суурийг тавьсан олон гэрээ байгуулагдсан. 

'''1957''' онд БНХАУ-ын [[Хөх хот|Хөх хотод]] БНМАУ-ын Ерөнхий консулын газар анх нээж ажиллуулж эхэлсэн байна.  

Анх 1957 оноос МУИС-д 10 гаруй оюутанд хятад хэлийг заах болсноор Монгол улсад хятад хэлний сургалт эхэлсэн түүхтэй. Монгол дахь хятад хэлний сургалтын үйл явцыг 3 хуваан авч үзэж болно. Нэгдүгээр үе шат буюу 1957-1965 онд нийт 52 оюутан хятад хэл сурч төгсөн. 1965 оноос харилцааны түүхэн шалтгааны улмаас хятад хэлний сургалт түр зогссон. 1973 оноос 1990 он хүртэл 2-р үе шат эхэлж МУИС-ийг 79 хятад хэлний мэргэжилтэн төгсөн гарсан байна. 

=== 1990-2011 онууд ===
1994 онд Монгол Улс, БНХАУ-ын хооронд Найрсаг харилцаа, хамтын ажиллагааны тухай гэрээг шинэчлэн байгуулсан. Энэхүү гэрээ нь хоёр улсын одоогийн харилцааны эрх зүйн үндсийг бүрдүүлж байна.

1949-2012 онд хоёр орны харилцаа, хамтын ажиллагааны асуудлуудыг зохицуулсан 400 гаруй гэрээ байгуулагдсанаас 151 гэрээ хүчин төгөлдөр үйлчилж буйг тогтоосон.

2003 оны 6-р сард БНХАУ-ын дарга [[Ху Жиньтао]] Монгол Улсад төрийн айлчлал хийх үеэр хоёр тал '''Монгол, Хятадын сайн хөршийн, харилцан итгэсэн, түншлэлийн харилцааг''' тогтоон хөгжүүлэхээр тохиролцсон.

2004 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Нацагийн Багабанди|Н.Багабандийн]] БНХАУ-д хийсэн төрийн айлчлалын үеэр “Монгол, Хятадын хилийн боомт, тэдгээрийн дэглэмийн тухай хэлэлцээр”-т гарын үсэг зуржээ.

=== 2011 оноос хойш ===
2011 онд Монгол Улсын Ерөнхий сайд [[Сүхбаатарын Батболд|Сүхбаатарын Батболдын]] БНХАУ-д хийсэн албан ёсны айлчлалын үеэр хоёр тал ''' Монгол, Хятадын стратегийн түншлэлийн харилцааг тогтоосон'''.

2013 онд Монгол Улсын Ерөнхий сайд [[Норовын Алтанхуяг|Норовын Алтанхуягийн]] БНХАУ-д хийсэн албан ёсны айлчлалын үеэр хоёр тал “Монгол, Хятадын стратегийн түншлэлийн харилцааг хөгжүүлэх дунд, урт хугацааны хөтөлбөр”-ийг байгуулсан.

2014 оны 8-р сард БНХАУ-ын дарга [[Ши Жиньпин]] Монгол Улсад төрийн айлчлал хийсэн. Айлчлалын үеэр Засгийн газар болон хувийн хэвшлийн хооронд нийт 37 баримт бичигт гарын үсэг зурж, хоёр улсын харилцааны түвшнийг '''Иж бүрэн стратегийн түншлэлийн түвшинд''' хүргэх улс төрийн шийдвэрийг зарласан байна. БНХАУ-ын дарга Ши Жиньпин Монгол Улсад айлчлах үеэр талууд “Төмөр замын дамжин өнгөрөх тээврийн хамтын ажиллагааны тухай” хэлэлцээрийг байгуулж, шинээр төмөр замын 4 боомт нээх, эдгээр хилийн боомтоор дамжуулан гуравдагч оронд Монгол Улсын экспортын бүтээгдэхүүнээ төмөр замаар дамжуулан экспортлох квот, тээврийн хөнгөлөлттэй тариф зэрэг нөхцөлүүдийг тохирсон. 

2014 оны 10-р сард Монгол Улсын Их Хурлын дарга [[Зандаахүүгийн Энхболд]],  2015 оны 4 дүгээр сард Гадаад хэргийн сайд Л.Пүрэвсүрэн БНХАУ-д тус тус албан ёсны айлчлал хийжээ.

Монгол, Хятадын худалдаа, эдийн засгийн хамтын ажиллагаа эрх тэгш, харилцан ашигтай байх зарчмын үндсэн дээр тогтвортой хөгжиж байна.

2014 оны байдлаар хоёр орны худалдааны нийт хэмжээ 6.79 тэрбум ам.долларт хүрсэн бөгөөд экспорт 5 тэрбум 70 сая ам.доллар, импорт 1 тэрбум 729 сая ам.доллар болжээ. Нийт экспортын 80 орчим хувь, импортын 30 орчим хувийг БНХАУ эзэлж байна. Түүнчлэн, Монгол Улсад бүртгэлтэй гадаадын хөрөнгө оруулалт бүхий нийт аж ахуйн нэгжийн 50 орчим хувь, нийт хөрөнгө оруулалтын дүнгийн 40 орчим хувь нь тус улсад ногдож байна.

Монгол Улсад оруулсан гадаадын хөрөнгө оруулагч орнуудыг Хятад Улс сүүлийн 14 жил тэргүүлж байна. 1990-2013 оны байдлаар Монгол Улсад БНХАУ-ын 3.8 тэрбум ам.долларын хөрөнгө оруулалт хийжээ.

2013 оны 5 дугаар сард Монгол Улс, БНХАУ-ын ЗГХК-ын ээлжит 13 дугаар хуралдааныг Бээжин хотод зохион байгуулсан. Буцалтгүй тусламжийн хөрөнгөөр 2010 онд Улаанбаатар хотын Биеийн тамир, спортын ордон ашиглалтад оров. Хятадын соёлын төвийг 2010 оны 6 дугаар сард Улаанбаатар хотод байгуулсан.

Монгол Улс, БНХАУ-ын хооронд дипломат харилцаа тогтоосны 65 жилийн ойг тохиолдуулан хоёр тал 2014 оныг “Монгол-Хятадын найрсаг солилцооны жил” болгон зарласан байна.

Хоёр орны боловсролын салбарт хамтран ажиллах хэлэлцээрийн дагуу жил бүр манай 220 оюутан Хятадын талын зардлаар суралцаж байна. Хятадын тал хоёр орны соёл, боловсролын салбарын хамтын ажиллагааг өргөжүүлэн хөгжүүлэх зорилгоор ирэх 5 жилийн хугацаанд жил бүр 1000 оюутныг БНХАУ-ын Засгийн газрын тэтгэлгээр суралцуулах болсноо мэдэгдсэн. Мөн 2005 оноос ӨМӨЗО-ны Ардын засгийн газрын тэтгэлгээр жилд 100 оюутан хүлээн авч суралцуулж байна. Манай тал ч Хятадын тодорхой тооны хүмүүсийг Монголд өөрийн зардлаар сургаж байна.

2018 онд [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллагын]] (ШХАБ) гишүүн орнуудын тэргүүн нарын уулзалт болон ОХУ-д болсон Дорнодын эдийн засгийн уулзалтаар  Монгол Улсын ерөнхийлөгч [[Халтмаагийн Баттулга]], БНХАУ-ын дарга [[Ши Жиньпин]] нар хоёр удаа уулзаж хоёр орны хамтын ажиллагааны талаар нийтлэг ойлголтод хүрсэн.

2019 оны 4-р сарын 24-25-нд Ерөнхийлөгч Х.Баттулга БНХАУ-ын дарга Ши Жиньпиний урилгаар Хятад улсад төрийн айлчлал хийж, хоёр улсын хооронд дипломат харилцаа тогтоосноос хойших өнгөрсөн хугацаанд Монгол-Хятадын харилцаанд ямар ахиц дэвшил, өөрчлөлт гарсан бэ гэдгийг дүгнэж, ирэх он жилүүдэд ямар зарчмаар хамтын ажиллагаагаа тодорхойлсон.

== Худалдаа, эдийн засгийн харилцаа ==
2017 оны байдлаар Монгол Улс, БНХАУ-тай хийсэн худалдаа '''6.7 тэрбум''' '''ам.долларт''' хүрч, манай улсын нийт гадаад худалдааны '''64''' хувийг бүрдүүлсэн. 2018 оны эхний 9 сарын байдлаар хоёр улсын худалдааны эргэлт 6.37 тэрбум ам.долларт хүрсэн нь манай улсын гадаад худалдааны 66 орчим хувийг бүрдүүлж байна.

2018 оны эхний 9 сарын байдлаар хоёр улсын худалдааны эргэлт 6.37 тэрбум ам.долларт хүрсэн нь манай улсын гадаад худалдааны 66 орчим хувийг бүрдүүлж байна. Мөн хугацаанд манай нийт экспортын 92.5 хувь, импортын 34.1 хувь Хятад улсад ногдож байна. Эдийн засаг, худалдааны харилцааг шинэ агуулга хэлбэрээр баяжуулан хөгжүүлж, 2020 он гэхэд худалдааны нийт эргэлтийг 10 тэрбум ам.долларт хүргэх зорилтыг хамтран дэвшүүлсэн.

=== Хөрөнгө оруулалтын хэмжээ, түүний бүтэц ===
1990-2017 хүртэлх хугацаанд Монгол Улсад БНХАУ-ын зүгээс 4.2 тэрбум ам.долларын хөрөнгө оруулалт хийсний дотор 70.1 хувь нь геологи, уул уурхайн эрэл хайгуул, олборлолт, 22 хувь нь худалдаа, нийтийн хоолны салбар, 2.3 хувь нь барилгын салбарт ногдож байна.

==Боловсрол, шинжлэх ухааны салбарын харилцаа==

2017-2018 оны хичээлийн жилд Хятадын Их, дээд сургуульд суралцаж буй Монгол оюутнуудын тоо 9000-д хүрээд байна. 

БНХАУ-ын Засгийн газрын тэтгэлэг жилд 220 орчим, БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны Засгийн газрын тэтгэлэг жилд 100 орчим (сонгон шалгаруулалтад БСШУСЯ оролцдоггүй), Тусгай тэтгэлэгт хөтөлбөр жилд 200 оюутанд олгогддог.

2015 оны 7 дугаар сарын 9-ний өдөр Улаанбаатар хотноо Монгол, Хятадын Шинжлэх ухаан, технологийн хамтарсан хорооны анхдугаар хуралдаан болсон.

==Соёлын харилцаа==

1994 онд Монгол Улсын Засгийн газар, БНХАУ-ын Засгийн газар хооронд соёлын салбарт хамтран ажиллах тухай хэлэлцээр байгуулсан.

2010 оны 5 дугаар сард байгуулсан “Соёлын төв харилцан байгуулах тухай Монгол Улсын Засгийн газар, БНХАУ-ын Засгийн газрын хоорондын хэлэлцээр”-ийн дагуу 2010 оны 6 дугаар сард Хятадын соёлын төвийг Улаанбаатар хотод байгуулсан.

2012, 2014, 2015 онуудад Монголын соёлын өдрүүдийг Бээжин хот болон Шаньдун мужийн Жинань хот, ӨМӨЗО-ы Хөххотод, Хятадын соёлын өдрүүдийг Улаанбаатар хотод тус тус амжилттай зохион байгуулсан.

ӨМӨЗО-ы соёл, урлагийн байгууллагуудтай танилцах сургалтыг ӨМӨЗО-ы Ардын засгийн газрын Хэвлэл мэдээллийн албатай хамтран 2016 онд зохион байгуулсан.

БНХАУ-ын богино хугацааны тэтгэлэгт хөтөлбөрийн хүрээнд 2016 онд Монголын талын мэргэжилтнүүд соёлын бие бус болон биет өвийн богино хугацааны сургалтад хамрагдсан.

Хятадын кино, дэлгэцийн шилдэг 25 бүтээлийг үнэ төлбөргүй өгч байна.

== Хоёр талын өндөр, дээд хэмжээний харилцан айлчлалууд ==
'''Нэг. Монгол Улсаас БНХАУ-д айлчилсан төлөөлөгчид:''' 

1952, 1959, 1962 онд СНЗ-ийн дарга [[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]]

1954 онд АИХ–ын Тэргүүлэгчдийн дарга [[Жамсрангийн Самбуу|Ж.Самбуу]]

1960 онд АИХ–ын дарга Б.Жаргалсайхан

1988 онд АИХ–ын дарга Л.Ринчин

1989 онд ГЯЯ–ны сайд [[Цэрэнпилийн Гомбосүрэн|Ц.Гомбосүрэн]]

1990 онд АИХ–ын Тэргүүлэгчдийн дарга [[Пунсалмаагийн Очирбат|П.Очирбат]]

1991 онд Дэд ерөнхийлөгч Р.Гончигдорж

1992 онд Ерөнхий сайд Д.Бямбасүрэн

1994 онд УИХ–ын дарга [[Нацагийн Багабанди|Н.Багабанди]]

1996 онд Ерөнхий сайд [[Пунцагийн Жасрай|П.Жасрай]]

1997 онд Гадаад харилцааны сайд Ш.Алтангэрэл

1998 онд Ерөнхийлөгч [[Нацагийн Багабанди|Н.Багабанди]]

1999 онд Ерөнхий сайд Р.Амаржаргал

2000 онд УИХ-ын дарга Р.Гончигдорж, Гадаад харилцааны сайд  Н.Туяа

2002 онд Ерөнхий сайд [[Намбарын Энхбаяр|Н.Энхбаяр]]

2004 онд Ерөнхийлөгч Н.Багабанди

2005 онд Ерөнхийлөгч Н.Энхбаяр

2006 онд Ерөнхий сайд [[Миеэгомбын Энхболд|М.Энхболд]]

2008 онд УИХ-ын дарга Д.Дэмбэрэл, Гадаад хэргийн сайд С.Оюун

2009 онд Ерөнхий сайд [[Санжаагийн Баяр|С.Баяр]], УИХ-ын дэд дарга Г.Батхүү, Гадаад  харилцааны сайд С.Батболд,

2010 онд Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж

2011 онд Ерөнхий сайд С.Батболд

2012 онд Гадаад харилцааны сайд Г.Занданшатар

2013 онд Ерөнхий сайд Н.Алтанхуяг

2014 онд УИХ-ын дарга З.Энхболд, Гадаад хэргийн сайд Л.Болд,

2015 онд Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж, Гадаад хэргийн сайд  Л.Пүрэвсүрэн

2017 онд Ерөнхий сайд Ж.Эрдэнэбат,  Гадаад харилцааны сайд  Ц.Мөнх-Оргил, Гадаад харилцааны сайд Д.Цогтбаатар

2018 онд Ерөнхий сайд У.Хүрэлсүх

2019 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч  [[Халтмаагийн Баттулга|Х.Баттулга]], Гадаад харилцааны сайд Д.Цогтбаатар

2021 онд Гадаад харилцааны сайд Б.Батцэцэг

'''Хоёр.  БНХАУ-ын талаас Монгол Улсад айлчилсан төлөөлөгчид:''' 

1954, 1960 онд Төрийн зөвлөлийн Ерөнхий сайд [[Жоу Эньлай]]

1989 онд Гадаад хэргийн сайд Цянь Цичэнь

1991 онд БНХАУ-ын дарга [[Ян Шанкунь]]

1994 онд Төрийн зөвлөлийн Ерөнхий сайд Ли Пэн

1997 онд БХАТИХ-ын Байнгын Хорооны дарга Цяо Ши, Төрийн  зөвлөлийн Ерөнхий сайдын орлогч бөгөөд Гадаад хэргийн сайд Цянь Цичэнь

1999 онд БНХАУ-ын дарга [[Жян Зэминь]]

2001 онд Гадаад явдлын яамны сайд Тан Зясюань

2003 онд БНХАУ-ын дарга [[Ху Жиньтао]]

2005 онд БХАТИХ-ын Байнгын хорооны дэд дарга Оюунчимэг Монгол  Улсын Ерөнхийлөгч Н.Энхбаярын тангараг өргөх ёслолд оролцсон

2007 онд Гадаад хэргийн сайд Ян Жечи

2008 онд БНХАУ-ын дэд дарга [[Ши Жиньпин]]

2009 онд ХКН-ын ТХ-ны УТТ-ны Байнгын хорооны гишүүн, Намын  Сахилга батыг Хянан шалгах хорооны нарийн бичгийн дарга Хө Гуоцян, БХАТИХ-ын  Байнгын хорооны дэд дарга Сан Гуовэй айлчилсан, 

БХАТИХ-ын Байнгын хорооны дэд  дарга Зян Шушөн Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржийн тангараг өргөх ёслолд  оролцсон

2010 оны 6-р сарын 1-2-ны өдлрүүдэд Төрийн зөвлөлийн Ерөнхий сайд [[Вэнь Зябао]] албан ёсны айлчлал хийсэн.

2011 онд Гадаад хэргийн сайд Ян Жечи, ХКН-ын ТХ-ны УТТ-ны  Байнгын хорооны гишүүн, Намын Төв хорооны Улс төр, хуулийн хорооны нарийн  бичгийн дарга Жоу Юнкан

2012 онд Төрийн зөвлөлийн гишүүн Дай Бингуо

2013 онд Төрийн зөвлөлийн гишүүн Ян Жечи, БХАТИХ-ын Байнгын  хорооны дарга У Бангуо, БХАТИХ-ын Байнгын хорооны дэд дарга Самбуупунцаг Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржийн тангараг өргөх ёслолд оролцсон

2014 онд БНХАУ-ын дарга Ши Жиньпин, Гадаад хэргийн сайд [[Ван И]]

2016 онд Төрийн зөвлөлийн Ерөнхий сайд [[Ли Кэчян|Ли Көчян]]

2018 онд Төрийн зөвлөлийн гишүүн бөгөөд Гадаад хэргийн сайд Ван  И,

ХКН-ын Төв хорооны Улс төрийн товчооны гишүүн, Тяньжин хотын  Намын хорооны нарийн бичгийн дарга Ли Хунжун

2019 онд БНХАУ-ын дэд дарга Ван Чишань

2020 оны 9-р сар, 2022 оны 8-р сар болон 2026 оны 6-р сард БНХАУ-ын Төрийн зөвлөлийн гишүүн бөгөөд Гадаад хэргийн сайд [[Ван И]].

== Монгол Улсаас БНХАУ-д суусан Элчин сайд нар ==

# [[Баярын Жаргалсайхан]] /1950.07.01-1953.07.01/
#[[Баянбаатарын Очирбат]] /1953.07.01-1957.05.01/
#[[Сономын Лувсан]] /1957.05.01-1959.07.01/
#[[Дэндэвийн Шарав]] /1959-1962/
#[[Дондогийн Цэвэгмид]] /1962-1971/
#[[Сандагийн Сосорбарам]] /1971-1976/
#[[Лутын Чулуунбаатар]] /1976-1982/
#[[Пунцагийн Шагдарсүрэн]] /1982-1987/
#[[Нямын Лувсанчүлтэм]] /1987-1992/
#[[Дагвын Цахилгаан]] /1992-2000/
#[[Лувсандагвын Амарсанаа]] /2001-2005/
#[[Галсангийн Батсүх]] /2005-2010/
# [[Цэдэнжавын Сүхбааатар]] /2010-2016/
#Дамбын Ганхуяг /2016-2020/
#Түвшингийн Бадрал /2020-2023/
#[[Нямаагийн Энхболд]] /2023- /

== БНХАУ-аас Монгол Улсад суусан Элчин сайд нар ==

# Зи Ятай (1950.07-1953.07)
# Хэ Инь (1954.09-1958.08)
# Ше Фушэн (1958.09-1963.08)
# Жан Цаньмин (1963.09-1967.01)
# Шуй Вэн и (1971.08-1974.02)
# Жан Вейлиэ (1974.10-1978.04)
# Мэн Ин (1978.08-1983.07)
# Ли Жуйчин (1983.11-1989.06)
# Жан Дэлин (1989.08-1993.02)
# Пэй Жиа И (1993.03-1996.08)
# Чи Зижиа (1996.09-1999.08)
# Хуан Жиакуй (1999.08-2003.10)
# Гао Шумао (2003.11-2007.07)
# Юуй Хуняао (2007.08-2011.01)
# Ван Шиаолун (2011.02-2015.06)
# Шин Хаймин (2015.08-2019.12)
# Цай Вэньруй (2020.01-2023)
# Шэнь Миньжуань (2023 оноос) - анхны эмэгтэй элчин сайд

== Харилцаатай холбоотой ном ==
&quot;Элчин товчоон&quot;-2019 он

[[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа| ]]</text>
      <sha1>3b0bf5fjz2zxxistb2xwgmogwl03yd8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шолой сэцэн хан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56438</id>
    <revision>
      <id>858938</id>
      <parentid>814387</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T17:35:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ChagataiBorjigin</username>
        <id>93332</id>
      </contributor>
      <origin>858938</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5944" sha1="mg7ax57qmm89m3k0jwmuffmvvdgli4h" xml:space="preserve">'''Шолой сэцэн хан''' (1577-1655) бол Халхын дөрвөн аймгийн нэг [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн хан аймгийн]] бүх засаг ноёдын өвөг юм. 1624 онд [[Лигдэн хаан|'''Лигдэн хаанаас''']] зугтан ирсэн '''[[Авга хошуу|Авга]], [[Сөнид]]''' хошуудын ноёд түүнийг '''Махасамади Гэгээн Сэцэн ханд''' өргөмжилсөн. Энэ үеэс түүнийг Сэцэн хан гэж нэрлээд түүний захирсан нутаг нь Сэцэн хааны улс болжээ. 1655 онд түүний 4 дэх хүү Бабу залгамжилсан. 1691 он хүртэл Сэцэн хааны улс бие дааж оршин тогтнож байгаад зэрэг нэрээрээ [[Чин]] улсын Гадаад Монголын нэг аймаг болсон.

==Гэр бүл==
*Эцэг:[[Мууру буйма|Мууру буйм]]
*Эх: тодорхойгүй
*Хатан: Сумдара
===Хүүхэд===
Сэцэн хан Шолой нь нийт арван хүүтэй байсан. 
# Мажарай илдэн түшээт: түүний ач Дарь илдэн тайж 1691 онд [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сэцэн хан)|Бишрэлт засгийн хошууны]] анхны засаг ноён болж, 1750 онд Дарийн удмаас [[Эрх засгийн хошуу (Сэцэн хан)|Эрх засгийн хошуу]] тасран байгуулсан.
# Лабури эрх тайж: түүний ач хүү Сарандаш эрх тайж 1691 онд засаг, тэргүүн зэргийн тайж өргөмжлөгдөж, [[Мэргэн засгийн хошуу (Сэцэн хан)|Мэргэн засгийн хошууны]] ноён болсон.
# Чибури эрдэнэ хунтайж: түүний хүү Чойнжуур нь 1713 онд [[Ахай засгийн хошуу (Сэцэн хан)|Ахай засгийн хошууны]] анхны засаг, улсад туслагч гүн болсон.
# [[Бабу сэцэн хан]]: 1696 онд Бабу ханы хүү Мужин цөөхүрийн ач Туулай тайжд [[Дайчин засгийн хошуу (Сэцэн хан)|Дайчин засгийн хошуу]], 1698 онд Бабу ханы хүү Буд дайчин тайжд [[Далай дархан засгийн хошуу]], 1691 онд Бабу ханы хүү [[Норов сэцэн хан|Норов ханы]] хүү Намжил эрдэнэд [[Дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан)|Дархан засгийн хошуу]], 1701 онд Норов ханы хүү Чойжамцд [[Сүжигт засгийн хошуу (Сэцэн хан)|Сүжигт засгийн хошуу]], 1701 онд Норов ханы хүү Эрдэнэ тайжд [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сэцэн хан)|Эрдэнэ засгийн хошуу]], 1701 онд Норов ханы хүү Гэндэн тайжд [[Сэргэлэн засгийн хошуу]], 1691 онд Норов ханы хүү Пунцагт [[Илдэн засгийн хошуу]]&lt;nowiki/&gt;дыг тус тус нутаг салган хошуу'''&lt;nowiki/&gt;''' байгуулсан.
# Бумба баатар дархан хунтайж: 1695 онд ач хүү Цэвдэн гүн [[Эрхэмсэг засгийн хошуу|Эрхэмсэг засгийн хошууны]] анхны засаг ноён болсон.
# Чойжав эрдэнэ хунтайж: түүний хүү Цэрэндаш тайж 1691 онд [[Ёст засгийн хошуу (Сэцэн хан)|Ёст засгийн хошууны]] анхны засаг ноён, улсад туслагч гүн болсон. 1691 онд ач хүү Гүржавт Хурц засгийн хошууг, 1711 онд Цэрэндашийн дүү Дорждаш [[Үйзэн засгийн хошуу (Сэцэн хан)|Үйзэн засгийн хошууг]] тус тус байгуулсан.
# Цэвдэн сэцэн жонон: 1691 онд [[Жонон засгийн хошуу (Сэцэн хан)|Жонон засгийн хошууны]] анхны засаг ноён, бэйс болсон. 1754 онд Цэвдэнгийн 2-р хүү Дондов [[Зоригт засгийн хошуу (Сэцэн хан)|Зоригт засгийн хошууг]] байгуулсан. 1695 онд Дондовын хүү Ванжил [[Сэцэн засгийн хошуу (Сэцэн хан)|Сэцэн засгийн хошууг]] байгуулсан.
# Бадамдаш далай хунтайж: 1732 онд түүний ач Цэрэнвамбуугийн үед [[Баатар бэйлийн хошуу|Баатар бэйлийн хошууг]] байгуулсан.
# Ананд далай жонон: 1691 онд [[Чин ачит засгийн хошуу|Чин ачит засгийн хошууны]] анхны засаг бэйс болсон. 1697 онд түүний хүү Гончиг тайж [[Саруул засгийн хошуу|Саруул засгийн хошууны]] анхны засаг ноён болжээ.
# Буджав эрдэнэ жонон: 1691 онд [[Эрдэнэ далай засгийн хошуу|Эрдэнэ далай засгийн хошууны]] анхны засаг ноён, бэйс болсон.

{{s-start}}
{{Залгамжлал
|өмнө=[[Мууру буйма]]
|дараа=[[Бабу сэцэн хан]]
|он=?-1655
|албан_тушаал=Сэцэн ханы хошууны засаг ноён
}}
{{end}}

[[Ангилал:Сэцэн хан аймгийн хүн]]
[[Ангилал:Боржигин]] 
[[Ангилал:1577 онд төрсөн]] 
[[Ангилал:1655 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>mg7ax57qmm89m3k0jwmuffmvvdgli4h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>859029</id>
      <parentid>858938</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T06:18:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/ChagataiBorjigin|ChagataiBorjigin]] ([[User talk:ChagataiBorjigin|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Megzer|Megzer]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ.</comment>
      <origin>814387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5723" sha1="tu8fnilk4ku2rry3bqwb4ba4fs13vgq" xml:space="preserve">'''Шолой сэцэн хан''' (1577-1655) бол Халхын дөрвөн аймгийн нэг [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн хан аймгийн]] бүх засаг ноёдын өвөг юм. 1624 онд [[Лигдэн хаан|'''Лигдэн хаанаас''']] зугтан ирсэн '''[[Авга хошуу|Авга]], [[Сөнид]]''' хошуудын ноёд түүнийг '''Махасамади Гэгээн Сэцэн ханд''' өргөмжилсөн. Энэ үеэс түүнийг Сэцэн хан гэж нэрлээд түүний захирсан хошуу нь Сэцэн хан аймаг болжээ. 1655 онд түүний 4 дэх хүү Бабу залгамжилсан.

==Гэр бүл==
*Эцэг:[[Мууру буйма|Мууру буйм]]
*Эх: тодорхойгүй
*Хатан: Сумдара
===Хүүхэд===
Сэцэн хан Шолой нь нийт арван хүүтэй байсан. 
# Мажарай илдэн түшээт: түүний ач Дарь илдэн тайж 1691 онд [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сэцэн хан)|Бишрэлт засгийн хошууны]] анхны засаг ноён болж, 1750 онд Дарийн удмаас [[Эрх засгийн хошуу (Сэцэн хан)|Эрх засгийн хошуу]] тасран байгуулсан.
# Лабури эрх тайж: түүний ач хүү Сарандаш эрх тайж 1691 онд засаг, тэргүүн зэргийн тайж өргөмжлөгдөж, [[Мэргэн засгийн хошуу (Сэцэн хан)|Мэргэн засгийн хошууны]] ноён болсон.
# Чибури эрдэнэ хунтайж: түүний хүү Чойнжуур нь 1713 онд [[Ахай засгийн хошуу (Сэцэн хан)|Ахай засгийн хошууны]] анхны засаг, улсад туслагч гүн болсон.
# [[Бабу сэцэн хан]]: 1696 онд Бабу ханы хүү Мужин цөөхүрийн ач Туулай тайжд [[Дайчин засгийн хошуу (Сэцэн хан)|Дайчин засгийн хошуу]], 1698 онд Бабу ханы хүү Буд дайчин тайжд [[Далай дархан засгийн хошуу]], 1691 онд Бабу ханы хүү [[Норов сэцэн хан|Норов ханы]] хүү Намжил эрдэнэд [[Дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан)|Дархан засгийн хошуу]], 1701 онд Норов ханы хүү Чойжамцд [[Сүжигт засгийн хошуу (Сэцэн хан)|Сүжигт засгийн хошуу]], 1701 онд Норов ханы хүү Эрдэнэ тайжд [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сэцэн хан)|Эрдэнэ засгийн хошуу]], 1701 онд Норов ханы хүү Гэндэн тайжд [[Сэргэлэн засгийн хошуу]], 1691 онд Норов ханы хүү Пунцагт [[Илдэн засгийн хошуу]]&lt;nowiki/&gt;дыг тус тус нутаг салган хошуу'''&lt;nowiki/&gt;''' байгуулсан.
# Бумба баатар дархан хунтайж: 1695 онд ач хүү Цэвдэн гүн [[Эрхэмсэг засгийн хошуу|Эрхэмсэг засгийн хошууны]] анхны засаг ноён болсон.
# Чойжав эрдэнэ хунтайж: түүний хүү Цэрэндаш тайж 1691 онд [[Ёст засгийн хошуу (Сэцэн хан)|Ёст засгийн хошууны]] анхны засаг ноён, улсад туслагч гүн болсон. 1691 онд ач хүү Гүржавт Хурц засгийн хошууг, 1711 онд Цэрэндашийн дүү Дорждаш [[Үйзэн засгийн хошуу (Сэцэн хан)|Үйзэн засгийн хошууг]] тус тус байгуулсан.
# Цэвдэн сэцэн жонон: 1691 онд [[Жонон засгийн хошуу (Сэцэн хан)|Жонон засгийн хошууны]] анхны засаг ноён, бэйс болсон. 1754 онд Цэвдэнгийн 2-р хүү Дондов [[Зоригт засгийн хошуу (Сэцэн хан)|Зоригт засгийн хошууг]] байгуулсан. 1695 онд Дондовын хүү Ванжил [[Сэцэн засгийн хошуу (Сэцэн хан)|Сэцэн засгийн хошууг]] байгуулсан.
# Бадамдаш далай хунтайж: 1732 онд түүний ач Цэрэнвамбуугийн үед [[Баатар бэйлийн хошуу|Баатар бэйлийн хошууг]] байгуулсан.
# Ананд далай жонон: 1691 онд [[Чин ачит засгийн хошуу|Чин ачит засгийн хошууны]] анхны засаг бэйс болсон. 1697 онд түүний хүү Гончиг тайж [[Саруул засгийн хошуу|Саруул засгийн хошууны]] анхны засаг ноён болжээ.
# Буджав эрдэнэ жонон: 1691 онд [[Эрдэнэ далай засгийн хошуу|Эрдэнэ далай засгийн хошууны]] анхны засаг ноён, бэйс болсон.

{{s-start}}
{{Залгамжлал
|өмнө=[[Мууру буйма]]
|дараа=[[Бабу сэцэн хан]]
|он=?-1655
|албан_тушаал=Сэцэн ханы хошууны засаг ноён
}}
{{end}}

[[Ангилал:Сэцэн хан аймгийн хүн]]
[[Ангилал:Боржигин]] 
[[Ангилал:1577 онд төрсөн]] 
[[Ангилал:1655 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>tu8fnilk4ku2rry3bqwb4ba4fs13vgq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>859041</id>
      <parentid>859029</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T07:19:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Megzer</username>
        <id>20491</id>
      </contributor>
      <origin>859041</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7036" sha1="2soygl4tb9mraiz5k54bx8l0626fcwe" xml:space="preserve">'''Шолой сэцэн хан''' (1577-1655) бол Халхын дөрвөн аймгийн нэг [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн хан аймгийн]] бүх засаг ноёдын өвөг юм. Түүний цолыг 17-р зууны эхэн үеийн эх сурвалжууд &quot;1614 оны модон барс жилийн намрын цааз&quot;-д '''Далай сэцэн хунтайж'''{{sfn|Jigmeddorj|2016|pp=70}}, '''Далай сэцэн жонон''' зэргээр бичигджээ. 1624 онд [[Лигдэн хаан|'''Лигдэн хаанаас''']] зугтан ирсэн '''[[Авга хошуу|Авга]], [[Сөнид]]''' хошуудын ноёд '''Далай жонон''' Шолойн нутагт нүүдэллэн ирж, түүнийг '''Махасамади Гэгээн Сэцэн ханд''' өргөмжилсөн. Энэ үеэс түүнийг Сэцэн хан гэж нэрлээд түүний захирсан нутаг нь Сэцэн хааны улс болжээ. 1655 онд түүний 4 дэх хүү Бабу залгамжилсан. 1691 он хүртэл Сэцэн хааны улс бие дааж оршин тогтнож байгаад зэрэг нэрээрээ [[Чин улс|Чин улсын]] Гадаад Монголын нэг аймаг болсон.

==Гэр бүл==
*Эцэг: [[Мууру буйма]]
*Эх: Имагахай хатан{{sfn|Shagdarsuren|2006|pp=105}}: Жалайрын Холучийн охин{{sfn|Shagdarsuren|2006|pp=105}}
*Хатан: Сумдара, Ахай хатан{{sfn|Shagdarsuren|2006|pp=108}}
===Хүүхэд===
Сэцэн хан Шолой нь нийт арван хүүтэй байсан. 
# Мажарай илдэн түшээт: түүний ач Дарь илдэн тайж 1691 онд [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сэцэн хан)|Бишрэлт засгийн хошууны]] анхны засаг ноён болж, 1750 онд Дарийн удмаас [[Эрх засгийн хошуу (Сэцэн хан)|Эрх засгийн хошуу]] тасран байгуулсан.
# Лабури эрх тайж: түүний ач хүү Сарандаш эрх тайж 1691 онд засаг, тэргүүн зэргийн тайж өргөмжлөгдөж, [[Мэргэн засгийн хошуу (Сэцэн хан)|Мэргэн засгийн хошууны]] ноён болсон.
# Чибури эрдэнэ хунтайж: түүний хүү Чойнжуур нь 1713 онд [[Ахай засгийн хошуу (Сэцэн хан)|Ахай засгийн хошууны]] анхны засаг, улсад туслагч гүн болсон.
# [[Бабу сэцэн хан]]: 1696 онд Бабу ханы хүү Мужин цөөхүрийн ач Туулай тайжд [[Дайчин засгийн хошуу (Сэцэн хан)|Дайчин засгийн хошуу]], 1698 онд Бабу ханы хүү Буд дайчин тайжд [[Далай дархан засгийн хошуу]], 1691 онд Бабу ханы хүү [[Норов сэцэн хан|Норов ханы]] хүү Намжил эрдэнэд [[Дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан)|Дархан засгийн хошуу]], 1701 онд Норов ханы хүү Чойжамцд [[Сүжигт засгийн хошуу (Сэцэн хан)|Сүжигт засгийн хошуу]], 1701 онд Норов ханы хүү Эрдэнэ тайжд [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сэцэн хан)|Эрдэнэ засгийн хошуу]], 1701 онд Норов ханы хүү Гэндэн тайжд [[Сэргэлэн засгийн хошуу]], 1691 онд Норов ханы хүү Пунцагт [[Илдэн засгийн хошуу]]&lt;nowiki/&gt;дыг тус тус нутаг салган хошуу'''&lt;nowiki/&gt;''' байгуулсан.
# Бумба баатар дархан хунтайж: 1695 онд ач хүү Цэвдэн гүн [[Эрхэмсэг засгийн хошуу|Эрхэмсэг засгийн хошууны]] анхны засаг ноён болсон.
# Чойжав эрдэнэ хунтайж: түүний хүү Цэрэндаш тайж 1691 онд [[Ёст засгийн хошуу (Сэцэн хан)|Ёст засгийн хошууны]] анхны засаг ноён, улсад туслагч гүн болсон. 1691 онд ач хүү Гүржавт Хурц засгийн хошууг, 1711 онд Цэрэндашийн дүү Дорждаш [[Үйзэн засгийн хошуу (Сэцэн хан)|Үйзэн засгийн хошууг]] тус тус байгуулсан.
# Цэвдэн сэцэн жонон: 1691 онд [[Жонон засгийн хошуу (Сэцэн хан)|Жонон засгийн хошууны]] анхны засаг ноён, бэйс болсон. 1754 онд Цэвдэнгийн 2-р хүү Дондов [[Зоригт засгийн хошуу (Сэцэн хан)|Зоригт засгийн хошууг]] байгуулсан. 1695 онд Дондовын хүү Ванжил [[Сэцэн засгийн хошуу (Сэцэн хан)|Сэцэн засгийн хошууг]] байгуулсан.
# Бадамдаш далай хунтайж: 1732 онд түүний ач Цэрэнвамбуугийн үед [[Баатар бэйлийн хошуу|Баатар бэйлийн хошууг]] байгуулсан.
# Ананд далай жонон: 1691 онд [[Чин ачит засгийн хошуу|Чин ачит засгийн хошууны]] анхны засаг бэйс болсон. 1697 онд түүний хүү Гончиг тайж [[Саруул засгийн хошуу|Саруул засгийн хошууны]] анхны засаг ноён болжээ.
# Буджав эрдэнэ жонон: 1691 онд [[Эрдэнэ далай засгийн хошуу|Эрдэнэ далай засгийн хошууны]] анхны засаг ноён, бэйс болсон.

{{s-start}}
{{Залгамжлал
|өмнө=[[Мууру буйма]]
|дараа=[[Бабу сэцэн хан]]
|он=?-1655
|албан_тушаал=Сэцэн хан
}}
{{end}}
==Эшлэл==
{{Reflist}}
==Ном зүй==
*{{Cite journal |last=Jigmeddorj |first=E |date=2016-1-1 |title=“Халхын үйсэн цааз” дахь ноёдын удам угсааг тодруулах асуудалд |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5547 |journal=Historia Mongolarum |volume=15 |pages=67-86}}
*{{Cite book |last=Shagdarsuren |first=Ts |title=Эртний Монголын Хаадын Үндэсний Их Шар тууж оршвой |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар}}
[[Ангилал:Сэцэн хан аймгийн хүн]]
[[Ангилал:Боржигин]] 
[[Ангилал:1577 онд төрсөн]] 
[[Ангилал:1655 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>2soygl4tb9mraiz5k54bx8l0626fcwe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>859042</id>
      <parentid>859041</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T07:19:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Megzer</username>
        <id>20491</id>
      </contributor>
      <origin>859042</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7032" sha1="5ik0d3qxf5rco6oq57y3w9tbosg9gpj" xml:space="preserve">'''Шолой сэцэн хан''' (1577-1655) бол Халхын дөрвөн аймгийн нэг [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн хан аймгийн]] бүх засаг ноёдын өвөг юм. Түүний цолыг 17-р зууны эхэн үеийн эх сурвалжууд &quot;1614 оны модон барс жилийн намрын цааз&quot;-д '''Далай сэцэн хунтайж'''{{sfn|Jigmeddorj|2016|pp=70}}, '''Далай сэцэн жонон''' зэргээр бичигджээ. 1624 онд [[Лигдэн хаан|'''Лигдэн хаанаас''']] зугтан ирсэн '''[[Авга хошуу|Авга]], [[Сөнид]]''' хошуудын ноёд '''Далай жонон''' Шолойн нутагт нүүдэллэн ирж, түүнийг '''Махасамади Гэгээн Сэцэн ханд''' өргөмжилсөн. Энэ үеэс түүнийг Сэцэн хан гэж нэрлээд түүний захирсан нутаг нь Сэцэн хааны улс болжээ. 1655 онд түүний 4 дэх хүү Бабу залгамжилсан. 1691 он хүртэл Сэцэн хааны улс бие дааж оршин тогтнож байгаад зэрэг нэрээрээ [[Чин улс|Чин улсын]] Гадаад Монголын нэг аймаг болсон.

==Гэр бүл==
*Эцэг: [[Мууру буйма]]
*Эх: Имагахай хатан{{sfn|Shagdarsuren|2006|pp=105}}: Жалайрын Холучийн охин{{sfn|Shagdarsuren|2006|pp=105}}
*Хатан: Сумдара, Ахай хатан{{sfn|Shagdarsuren|2006|pp=108}}
===Хүүхэд===
Сэцэн хан Шолой нь нийт арван хүүтэй байсан. 
# Мажарай илдэн түшээт: түүний ач Дарь илдэн тайж 1691 онд [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сэцэн хан)|Бишрэлт засгийн хошууны]] анхны засаг ноён болж, 1750 онд Дарийн удмаас [[Эрх засгийн хошуу (Сэцэн хан)|Эрх засгийн хошуу]] тасран байгуулсан.
# Лабури эрх тайж: түүний ач хүү Сарандаш эрх тайж 1691 онд засаг, тэргүүн зэргийн тайж өргөмжлөгдөж, [[Мэргэн засгийн хошуу (Сэцэн хан)|Мэргэн засгийн хошууны]] ноён болсон.
# Чибури эрдэнэ хунтайж: түүний хүү Чойнжуур нь 1713 онд [[Ахай засгийн хошуу (Сэцэн хан)|Ахай засгийн хошууны]] анхны засаг, улсад туслагч гүн болсон.
# [[Бабу сэцэн хан]]: 1696 онд Бабу ханы хүү Мужин цөөхүрийн ач Туулай тайжд [[Дайчин засгийн хошуу (Сэцэн хан)|Дайчин засгийн хошуу]], 1698 онд Бабу ханы хүү Буд дайчин тайжд [[Далай дархан засгийн хошуу]], 1691 онд Бабу ханы хүү [[Норов сэцэн хан|Норов ханы]] хүү Намжил эрдэнэд [[Дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан)|Дархан засгийн хошуу]], 1701 онд Норов ханы хүү Чойжамцд [[Сүжигт засгийн хошуу (Сэцэн хан)|Сүжигт засгийн хошуу]], 1701 онд Норов ханы хүү Эрдэнэ тайжд [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сэцэн хан)|Эрдэнэ засгийн хошуу]], 1701 онд Норов ханы хүү Гэндэн тайжд [[Сэргэлэн засгийн хошуу]], 1691 онд Норов ханы хүү Пунцагт [[Илдэн засгийн хошуу]]&lt;nowiki/&gt;дыг тус тус нутаг салган хошуу'''&lt;nowiki/&gt;''' байгуулсан.
# Бумба баатар дархан хунтайж: 1695 онд ач хүү Цэвдэн гүн [[Эрхэмсэг засгийн хошуу|Эрхэмсэг засгийн хошууны]] анхны засаг ноён болсон.
# Чойжав эрдэнэ хунтайж: түүний хүү Цэрэндаш тайж 1691 онд [[Ёст засгийн хошуу (Сэцэн хан)|Ёст засгийн хошууны]] анхны засаг ноён, улсад туслагч гүн болсон. 1691 онд ач хүү Гүржавт Хурц засгийн хошууг, 1711 онд Цэрэндашийн дүү Дорждаш [[Үйзэн засгийн хошуу (Сэцэн хан)|Үйзэн засгийн хошууг]] тус тус байгуулсан.
# Цэвдэн сэцэн жонон: 1691 онд [[Жонон засгийн хошуу (Сэцэн хан)|Жонон засгийн хошууны]] анхны засаг ноён, бэйс болсон. 1754 онд Цэвдэнгийн 2-р хүү Дондов [[Зоригт засгийн хошуу (Сэцэн хан)|Зоригт засгийн хошууг]] байгуулсан. 1695 онд Дондовын хүү Ванжил [[Сэцэн засгийн хошуу (Сэцэн хан)|Сэцэн засгийн хошууг]] байгуулсан.
# Бадамдаш далай хунтайж: 1732 онд түүний ач Цэрэнвамбуугийн үед [[Баатар бэйлийн хошуу|Баатар бэйлийн хошууг]] байгуулсан.
# Ананд далай жонон: 1691 онд [[Чин ачит засгийн хошуу|Чин ачит засгийн хошууны]] анхны засаг бэйс болсон. 1697 онд түүний хүү Гончиг тайж [[Саруул засгийн хошуу|Саруул засгийн хошууны]] анхны засаг ноён болжээ.
# Буджав эрдэнэ жонон: 1691 онд [[Эрдэнэ далай засгийн хошуу|Эрдэнэ далай засгийн хошууны]] анхны засаг ноён, бэйс болсон.

{{s-start}}
{{Залгамжлал
|өмнө=[[Мууру буйма]]
|дараа=[[Бабу сэцэн хан]]
|он=?-1655
|албан_тушаал=Сэцэн хан
}}
{{end}}
==Эшлэл==
{{Reflist}}
==Ном зүй==
*{{Cite journal |last=Jigmeddorj |first=E |date=2016 |title=“Халхын үйсэн цааз” дахь ноёдын удам угсааг тодруулах асуудалд |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5547 |journal=Historia Mongolarum |volume=15 |pages=67-86}}
*{{Cite book |last=Shagdarsuren |first=Ts |title=Эртний Монголын Хаадын Үндэсний Их Шар тууж оршвой |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар}}
[[Ангилал:Сэцэн хан аймгийн хүн]]
[[Ангилал:Боржигин]] 
[[Ангилал:1577 онд төрсөн]] 
[[Ангилал:1655 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>5ik0d3qxf5rco6oq57y3w9tbosg9gpj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>859045</id>
      <parentid>859042</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T07:33:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Megzer</username>
        <id>20491</id>
      </contributor>
      <origin>859045</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7425" sha1="0a3pl1khdaf3bo6pzmmrs9d31re3e5d" xml:space="preserve">'''Шолой сэцэн хан''' (1577-1655) бол Халхын дөрвөн аймгийн нэг [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн хан аймгийн]] бүх засаг ноёдын өвөг юм. Түүний цолыг 17-р зууны эхэн үеийн эх сурвалжууд &quot;1614 оны модон барс жилийн намрын цааз&quot;-д '''Далай сэцэн хунтайж'''{{sfn|Jigmeddorj|2016|pp=70}}, '''Далай жонон'''{{sfn|Natsagdorj|2024|pp=75-76}}, '''Далай сэцэн жонон''' зэргээр бичигджээ. 1624 онд [[Лигдэн хаан|'''Лигдэн хаанаас''']] зугтан ирсэн '''[[Авга хошуу|Авга]], [[Сөнид]]''' хошуудын ноёд '''Далай жонон''' Шолойн нутагт нүүдэллэн ирж, түүнийг '''Махасамади Гэгээн Сэцэн ханд''' өргөмжилсөн. Энэ үеэс түүнийг Сэцэн хан гэж нэрлээд түүний захирсан нутаг нь Сэцэн хааны улс болжээ. 1655 онд түүний 4 дэх хүү Бабу залгамжилсан. 1691 он хүртэл Сэцэн хааны улс бие дааж оршин тогтнож байгаад зэрэг нэрээрээ [[Чин улс|Чин улсын]] Гадаад Монголын нэг аймаг болсон.

==Гэр бүл==
*Эцэг: [[Мууру буйма]]
*Эх: Имагахай хатан{{sfn|Shagdarsuren|2006|pp=105}}: Жалайрын Холучийн охин{{sfn|Shagdarsuren|2006|pp=105}}
*Хатан: Сумдара, Ахай хатан{{sfn|Shagdarsuren|2006|pp=108}}
===Хүүхэд===
Сэцэн хан Шолой нь нийт арван хүүтэй байсан. 
# Мажарай илдэн түшээт: түүний ач Дарь илдэн тайж 1691 онд [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сэцэн хан)|Бишрэлт засгийн хошууны]] анхны засаг ноён болж, 1750 онд Дарийн удмаас [[Эрх засгийн хошуу (Сэцэн хан)|Эрх засгийн хошуу]] тасран байгуулсан.
# Лабури эрх тайж: түүний ач хүү Сарандаш эрх тайж 1691 онд засаг, тэргүүн зэргийн тайж өргөмжлөгдөж, [[Мэргэн засгийн хошуу (Сэцэн хан)|Мэргэн засгийн хошууны]] ноён болсон.
# Чибури эрдэнэ хунтайж: түүний хүү Чойнжуур нь 1713 онд [[Ахай засгийн хошуу (Сэцэн хан)|Ахай засгийн хошууны]] анхны засаг, улсад туслагч гүн болсон.
# [[Бабу сэцэн хан]]: 1696 онд Бабу ханы хүү Мужин цөөхүрийн ач Туулай тайжд [[Дайчин засгийн хошуу (Сэцэн хан)|Дайчин засгийн хошуу]], 1698 онд Бабу ханы хүү Буд дайчин тайжд [[Далай дархан засгийн хошуу]], 1691 онд Бабу ханы хүү [[Норов сэцэн хан|Норов ханы]] хүү Намжил эрдэнэд [[Дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан)|Дархан засгийн хошуу]], 1701 онд Норов ханы хүү Чойжамцд [[Сүжигт засгийн хошуу (Сэцэн хан)|Сүжигт засгийн хошуу]], 1701 онд Норов ханы хүү Эрдэнэ тайжд [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сэцэн хан)|Эрдэнэ засгийн хошуу]], 1701 онд Норов ханы хүү Гэндэн тайжд [[Сэргэлэн засгийн хошуу]], 1691 онд Норов ханы хүү Пунцагт [[Илдэн засгийн хошуу]]&lt;nowiki/&gt;дыг тус тус нутаг салган хошуу'''&lt;nowiki/&gt;''' байгуулсан.
# Бумба баатар дархан хунтайж: 1695 онд ач хүү Цэвдэн гүн [[Эрхэмсэг засгийн хошуу|Эрхэмсэг засгийн хошууны]] анхны засаг ноён болсон.
# Чойжав эрдэнэ хунтайж: түүний хүү Цэрэндаш тайж 1691 онд [[Ёст засгийн хошуу (Сэцэн хан)|Ёст засгийн хошууны]] анхны засаг ноён, улсад туслагч гүн болсон. 1691 онд ач хүү Гүржавт Хурц засгийн хошууг, 1711 онд Цэрэндашийн дүү Дорждаш [[Үйзэн засгийн хошуу (Сэцэн хан)|Үйзэн засгийн хошууг]] тус тус байгуулсан.
# Цэвдэн сэцэн жонон: 1691 онд [[Жонон засгийн хошуу (Сэцэн хан)|Жонон засгийн хошууны]] анхны засаг ноён, бэйс болсон. 1754 онд Цэвдэнгийн 2-р хүү Дондов [[Зоригт засгийн хошуу (Сэцэн хан)|Зоригт засгийн хошууг]] байгуулсан. 1695 онд Дондовын хүү Ванжил [[Сэцэн засгийн хошуу (Сэцэн хан)|Сэцэн засгийн хошууг]] байгуулсан.
# Бадамдаш далай хунтайж: 1732 онд түүний ач Цэрэнвамбуугийн үед [[Баатар бэйлийн хошуу|Баатар бэйлийн хошууг]] байгуулсан.
# Ананд далай жонон: 1691 онд [[Чин ачит засгийн хошуу|Чин ачит засгийн хошууны]] анхны засаг бэйс болсон. 1697 онд түүний хүү Гончиг тайж [[Саруул засгийн хошуу|Саруул засгийн хошууны]] анхны засаг ноён болжээ.
# Буджав эрдэнэ жонон: 1691 онд [[Эрдэнэ далай засгийн хошуу|Эрдэнэ далай засгийн хошууны]] анхны засаг ноён, бэйс болсон.

{{s-start}}
{{Залгамжлал
|өмнө=[[Мууру буйма]]
|дараа=[[Бабу сэцэн хан]]
|он=?-1655
|албан_тушаал=Сэцэн хан
}}
{{end}}
==Эшлэл==
{{Reflist}}
==Ном зүй==
*{{Cite journal |last=Jigmeddorj |first=E |date=2016 |title=“Халхын үйсэн цааз” дахь ноёдын удам угсааг тодруулах асуудалд |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5547 |journal=Historia Mongolarum |volume=15 |pages=67-86}}
*{{Cite book |last=Shagdarsuren |first=Ts |title=Эртний Монголын Хаадын Үндэсний Их Шар тууж оршвой |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар}}
*{{Cite book |last=Natsagdorj |first=B |date=2024 |title=Түшээт хан аймгийн Жонон засгийн хошуу: Түүх, соёлын асуудал |chapter=Цогт хунтайжийн гэр бүл болон өмч иргэний тухай өгүүлэх нь |location=Улаанбаатар|pages=75-86}}
[[Ангилал:Сэцэн хан аймгийн хүн]]
[[Ангилал:Боржигин]] 
[[Ангилал:1577 онд төрсөн]] 
[[Ангилал:1655 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>0a3pl1khdaf3bo6pzmmrs9d31re3e5d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>R (программчлалын хэл)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66085</id>
    <revision>
      <id>858956</id>
      <parentid>858735</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T01:14:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>858956</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="115313" sha1="4hki3p7i9b0tucffvqe98rqb4gfqsfa" xml:space="preserve">{{Infobox programming language
| name                   = R хэл
| logo                   = [[File:R logo.svg|200px|Лого]]
| released               = {{Start date and age|1993|08}}&lt;ref name=&quot;Interface98&quot;&gt;{{cite techreport |url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Interface98.pdf |title=R : Past and Future History |first=Ross |last=Ihaka |institution=Statistics Department, The University of Auckland, Auckland, New Zealand |conference=Interface '98 |year=1998}}&lt;/ref&gt;
| designer               = [[wikisource:en:Ross Ihaka|Ross Ihaka]] and [[wikisource:en:Robert Gentleman (statistician)|Robert Gentleman]]
| developer              = R Core Team&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ |at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}}&lt;/ref&gt;
| typing                 = [[wikisource:en:dynamic typing|Dynamic]]
| implementations        =
| dialects               =
| influenced             = 
| license                = [[GNU GPL#Version 2|GNU GPL v2]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.r-project.org/COPYING |title=R license |publisher=r-project |access-date=6 June 2016}}&lt;/ref&gt;
| website                = [https://www.r-project.org/ www.r-project.org]
| wikibooks              = 
| paradigms              = [[Multi-paradigm programming language|Multi-paradigm]]: [[Array programming|Array]], [[Object-oriented programming|object-oriented]], [[Imperative programming|imperative]], [[Functional programming|functional]], [[Procedural programming|procedural]], [[Reflective programming|reflective]]
| latest_release_version = 3.4.0 (You Stupid Darkness)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-devel/NEWS.html|title=R News|website=CRAN|access-date=22 April 2017}}&lt;/ref&gt;
| latest_release_date    = {{Start date and age|2017|04|21}}
| latest_test_version    =
| latest_test_date       =
| influenced_by          = 
| file_ext               = .r, .R, .RData, .rds, .rda
}}

R нь статистик тооцоолол, график дүрслэлд зоиулагдсан нээлттэй эх бүхий [[программчлалын хэл]] болон програм хангамж бөгөөд Статистик Тооцооллын R Сан дээр түшиглэдэг.{{refn| R language and environment
* {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ| at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}}
R Foundation
* {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-the-R-Foundation_003f |title=R FAQ |at=2.13 What is the R Foundation? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}}
The R Core Team [https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Citing-R asks authors who use R in their data analysis] to cite the software using:
* R Core Team (2016). R: A language and environment for statistical computing. R Foundation for Statistical Computing, Vienna, Austria. URL http://www.R-project.org/.
}} R хэлийг статистикчид, [[Data mining|өгөгдлийн уурхайчид]] статистикийн програм хангамж{{refn| widely used
* {{cite journal | author1 = Fox, John | author2 = Andersen, Robert | lastauthoramp = yes | title = Using the R Statistical Computing Environment to Teach Social Statistics Courses | publisher = Department of Sociology, McMaster University | date = January 2005 | url = http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | format = PDF | accessdate = 2006-08-03 | archive-date = 2016-06-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160611085820/http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | url-status = dead }}
* {{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html |title=Data Analysts Captivated by R's Power | date=2009-01-06 | accessdate=2009-04-28|last=Vance| first=Ashlee |work=[[New York Times]]| quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}}
}} зохиох, мэдээлэлд дүн шинжилгээ хийх&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html|title=Data Analysts Captivated by R's Power|date=2009-01-06|accessdate=2009-04-28|last=Vance|first=Ashlee|work=[[New York Times]]|quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}}&lt;/ref&gt; зэрэгт өргөн хэрэглэхийн зэрэгцээ сүүлийн жилүүдэд түүний хэрэглээ бусад чиглэлд ч хурдацтай өсөн нэмэгдэж байна.{{refn| R's popularity
* David Smith (2012); [http://java.sys-con.com/node/2288420 ''R Tops Data Mining Software Poll''], Java Developers Journal, May 31, 2012.
* Karl Rexer, Heather Allen, &amp; Paul Gearan (2011); [http://www.rexeranalytics.com/Data-Miner-Survey-Results-2011.html ''2011 Data Miner Survey Summary''], presented at Predictive Analytics World, Oct. 2011.
* {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}}
* {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi =  10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}}
}}

R бол GNU програм хангамж юм.{{refn| GNU project
* {{cite web | url=http://directory.fsf.org/project/gnur/ | publisher=Free Software Foundation (FSF) Free Software Directory|title=GNU R |date=19 July 2010|accessdate=13 November 2012}}
* {{cite web | author=R Project|date=n.d.|url=https://www.r-project.org/about.html | title=What is R? | accessdate=2009-04-28}}
}} R програмын эх код [[Си хэл|C]], [[Фортран|Fortran]], R хэл дээр бичигдсэн.&lt;ref&gt;{{cite web|author=&quot;Wrathematics&quot;|url=http://librestats.com/2011/08/27/how-much-of-r-is-written-in-r/|title=How Much of R Is Written in R|date=27 August 2011|accessdate=2011-12-01|publisher=librestats}}&lt;/ref&gt; R програмыг [[GNU General Public License|GNU GPL Олон Нийтийн Лиценз]]-ээр голлох [[Үйлдлийн систем|үйлдлийн системүүд]] дээр үнэ төлбөргүй ашиглах боломжтой. Мөн R нь командын мөрнөөс ажилладаг тул зориулалтын [[Хэрэглэгчийн график интерфейс|график интерфейс]] бүхий програмаар дамжуулан ашиглах нь зүйтэй.&lt;ref name=&quot;R_gui&quot;&gt;{{cite web|title=7 of the Best Free Graphical User Interfaces for R|url=http://www.linuxlinks.com/article/20110306113701179/GUIsforR.html|website=linuxlinks.com|accessdate=9 February 2016}}&lt;/ref&gt;

== Түүх ==
R нь John Chambers гэдэг хүний Bell Labs-д ажиллаж байх үедээ зохиосон [[wikisource:en:S (programming language)|програмчлалын S хэл]] дээр тулгуурласан. Эдгээрийн хооронд хэдэн чухал ялгаа байдаг ч S хэлээр бичигдсэн кодын ихэнх нь R дээр шууд ажилладаг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.r-project.org/about.html|title=R: What is R?|website=R-Project|accessdate=7 February 2016}}&lt;/ref&gt;

R програмыг Росс Ihaka , Роберт Gentleman&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://myprofile.cos.com/rgentleman|title=Individual Expertise profile of Robert Gentleman|last=Gentleman|first=Robert|date=9 December 2006|accessdate=2009-07-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723215206/http://myprofile.cos.com/rgentleman|archivedate=23 July 2011}}&lt;/ref&gt; нар Шинэ Зеландын Веллингтон Их Сургууль-д байх үедээ зохиосон бөгөөд одоогоор ''R Development Core Team'' хөгжүүлж байна. S хэлний зохиогч Chambers уг багийн нэг гишүүн юм. R гэх нэр нь түүнийг анхлан зохиогчдын нэр болон гол суурь нь болсон S хэлний нэртэй холбоотой.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Why-is-R-named-R_003f|title=The R FAQ: Why is R named R?|isbn=3-900051-08-9|author=Kurt Hornik|accessdate=2008-01-29}}&lt;/ref&gt; Төсөл 1992 онд санаачлагдсан бол анхны хувилбар нь 1995 онд гарсан. Харин тогтвортой beta хувилбар нь 2000 онд гарсан.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/html/interface98-paper/paper_2.html|title=R : Past and Future History -- A Free Software Project|website=cran.r-project.org|access-date=2016-05-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://blog.revolutionanalytics.com/2016/03/16-years-of-r-history.html|title=Over 16 years of R Project history|website=Revolutions|access-date=2016-05-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Massey.pdf|title=The R Project: A Brief History and Thoughts About the Future|last=Ihaka|first=Ross|date=|website=stat.auckland.ac.nz|publisher=|access-date=}}&lt;/ref&gt;

== R програм Монгол улсад ==
R програмыг хэрэглэх, R хэлийг судлах явдал [[Монгол улс]]ад улам бүр дэлгэрч буй бөгөөд үүнийг гэрчлэх мэдээ материал&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://news.num.edu.mn/?p=38344|title=Судалгаанд статистикийн аргыг хэрэглэх нь сэдэвт сургалт амжилттай болж өндөрлөлөө|website=news.num.edu.mn|access-date=2016-11-29}}&lt;/ref&gt;, нийгмийн сүлжээний бүлгэмүүд&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.facebook.com/groups/238749916309897/|title=Монголын R хэрэглэгчдийн групп|website=facebook.com|access-date=2017-05-19}}&lt;/ref&gt; цөөнгүй байна. Зарим их, дээд сургууль сургалтын хөтөлбөртөө R програмыг нэвтрүүлснээс тухайлан [[Монгол Улсын Их Сургууль]] дээр хэрэгжиж буй Статистик хөтөлбөрийг дурдаж болно.{{citation needed|date=May 2017}} Монгол хэл дээрх ном, сурах бичиг, гарын авлагын хувьд [https://web.archive.org/web/20171129163653/http://galaa.mn/ Г.Махгал], Ш.Мөнгөнсүх нар бичиж Б.Магсаржав хянан тохиолдуулсан [https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html Статистик програмчлалын R хэл] сурах бичиг хэвлэгдэн гарчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|title=МУИС Пресс хэвлэлийн газар|website=mongolbooks.com|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20170519163835/http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://magadlal.mn/books/id-2.html|title=www.magadlal.mn|website=magadlal.mn|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Статистикийн зүгээс онцлох зүйлс ==
R, түүний сангууд олон янзын статистик болон график хэрэгсэл агуулдаг. Тухайлбал шугаман болон шугаман бус загвар, статистик шинжүүрүүд, хугацаан цувааны шинжилгээ, бүлэглэх, ангилах болон бусад олон шинжилгээ дурдаж болно. Мөн R програмын нэмэлт багцууд олон янзын функц болон бусад зүйлс агуулдаг. R хэлний стандарт функцүүдийн олонх нь R хэл дээрээ бичигдсэн бөгөөд нэмэлтээр [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээрх код оруулан ажиллуулж болдог. Өндөр мэдлэг чадвартай хэрэглэгчид C, C++,&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://www.jstatsoft.org/v40/i08|title=Rcpp: Seamless R and C++ Integration|first1=Dirk|last1=Eddelbuettel|first2=Romain|last2=Francois|journal=[[Journal of Statistical Software]]|volume=40|issue=8|year=2011|doi=10.18637/jss.v040.i08}}&lt;/ref&gt; [[Java]],&lt;ref&gt;{{cite web|title=Calling R from Java|first=Duncan|last=Temple Lang|url=http://www.nuiton.org/attachments/168/RFromJava.pdf|date=6 November 2010|accessdate=18 September 2013|publisher=Nuiton}}&lt;/ref&gt; [[.NET Фрэймворк|.NET]]{{refn| .NET Framework
* {{cite web  |title=Making GUIs using C# and R with the help of R.NET |url = http://psychwire.wordpress.com/2011/06/19/making-guis-using-c-and-r-with-the-help-of-r-net/}}
* {{cite web |title=R.NET homepage |url=http://rdotnet.codeplex.com/ |access-date=2017-05-18 |archive-date=2015-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151013020201/http://rdotnet.codeplex.com/ |url-status=dead }}
* {{cite conference |url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |title=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |last1=Haynold |first1=Oliver M. |date=April 2011 |conference=R/Finance 2011 |conference-url=http://www.rinfinance.com/RinFinance2011/agenda/ |publisher= |book-title= |pages= |location=Chicago, IL, USA |id= }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-16 01:14:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-13 00:14:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-10 00:40:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-09 01:15:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-30 00:38:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-27 00:13:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-24 00:21:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-20 23:36:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-18 00:41:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-14 23:39:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-12 00:42:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-09 00:06:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-06 00:39:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-02 23:33:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-30 00:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-26 23:38:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-24 00:34:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-23 18:36:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-20 20:14:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-04 03:21:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-31 23:46:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-29 01:12:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 23:40:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 15:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-20 22:50:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-17 23:46:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-14 22:54:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-11 23:57:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-08 23:22:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-05 23:40:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-02 22:48:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-27 23:49:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-24 22:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-21 23:32:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-18 23:02:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-15 23:30:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-12 22:45:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-09 23:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-06 23:31:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-03 22:53:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-31 23:53:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-28 22:54:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-25 23:32:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-22 23:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-19 23:35:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-16 22:55:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 23:22:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 03:16:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-10 04:04:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-05 22:44:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-02 21:42:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-31 00:40:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-27 22:10:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-24 22:29:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-21 21:38:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-18 22:42:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-15 21:36:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-12 22:21:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 22:02:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 03:45:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-05 21:09:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-02 19:51:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-25 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-21 23:47:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-15 18:28:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-12 17:33:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-09 18:20:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-06 17:56:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-03 18:15:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-31 17:30:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-28 18:41:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-25 18:26:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-22 19:11:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 17:21:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 11:24:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 02:49:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-14 21:41:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 20:40:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 14:14:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 07:33:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-07 22:30:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-04 21:50:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-01 21:57:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-28 22:26:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-25 21:31:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-22 22:20:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-19 21:38:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-17 02:50:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-13 22:36:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-10 22:11:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-07 23:03:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 22:07:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 15:38:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-01 16:55:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-29 15:32:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 16:17:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 05:15:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-23 08:15:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-20 00:58:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-16 23:37:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-14 01:18:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-10 23:56:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-08 00:11:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-05 00:39:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-01 23:58:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-30 00:38:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 23:52:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 09:26:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-23 08:56:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-20 08:08:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-17 09:00:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-13 02:17:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 12:20:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 07:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 03:51:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-11 22:54:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-09 17:17:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 22:40:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 15:10:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 05:45:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 21:39:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 08:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-23 17:13:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 20:09:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 00:21:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-19 00:48:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-17 00:06:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 12:49:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 04:39:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 09:35:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 00:55:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-12 01:56:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-09 01:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-06 02:10:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-04 21:26:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-29 00:04:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-26 00:51:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-23 00:06:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-20 02:24:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-17 00:55:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-14 00:10:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-11 00:45:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-08 00:19:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-05 00:52:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-01 23:56:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-29 01:00:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-26 00:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-23 00:44:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 23:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 21:44:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 19:51:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 17:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 16:01:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 14:02:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 12:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 10:14:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 08:24:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 06:31:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 04:38:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 02:34:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-17 22:09:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-07 21:38:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-04 20:50:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-01 22:11:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-29 20:49:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-26 21:49:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-23 21:06:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-20 21:41:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-17 20:54:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-14 21:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-11 20:48:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-08 21:41:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 20:55:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 14:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 07:26:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 01:27:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-01 22:19:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-26 23:16:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-23 22:32:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-20 22:59:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-17 22:13:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-14 23:11:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-11 22:21:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-08 22:50:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-05 22:25:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-02 23:03:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-30 22:09:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-29 19:19:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-24 22:21:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 22:54:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 17:03:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-18 17:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 17:33:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 11:02:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-11 21:07:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-08 21:55:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-05 21:02:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-02 21:53:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-30 21:14:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-27 21:46:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-24 20:59:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-21 22:01:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-18 21:06:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-15 21:41:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-12 21:15:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-09 22:36:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-06 21:06:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-03 21:52:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-30 20:59:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-27 21:53:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-24 21:25:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 21:36:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 15:16:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-18 15:56:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-15 15:31:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-12 16:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-09 17:02:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-06 18:17:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-20 23:39:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-18 22:35:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-08 00:12:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-05 00:41:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-01 23:54:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-29 01:10:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-26 00:54:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-23 00:42:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-20 00:16:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-17 00:39:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-13 23:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-11 01:00:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-07 23:55:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-05 00:50:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-02 00:13:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-30 00:43:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-27 00:02:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-24 00:51:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-20 23:52:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-18 00:48:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 23:48:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 19:34:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 14:52:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 12:21:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 09:07:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-10 16:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-07 15:01:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-04 16:35:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-31 09:33:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-28 12:22:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-25 09:51:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-22 09:58:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-17 13:54:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-14 14:33:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-11 13:16:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-08 15:15:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-05 13:29:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-02 14:31:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-29 14:02:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-26 13:52:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-24 18:03:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-20 11:07:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-17 11:47:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-14 11:19:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-11 11:45:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-08 10:54:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-05 11:53:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-02 10:48:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-30 11:46:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-27 11:12:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-24 11:42:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-21 11:41:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-18 12:34:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-15 11:55:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-12 10:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-09 11:53:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-08 10:54:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-07 08:13:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-06 00:38:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-04 23:27:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-02 01:42:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-29 00:14:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-26 01:43:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-23 00:59:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-20 00:07:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-17 00:48:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-14 00:20:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-11 00:57:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-07 20:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-04 18:23:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-01 20:05:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-29 19:22:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-27 03:09:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 17:56:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 05:41:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-22 02:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-21 08:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 14:08:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 01:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-19 12:23:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-18 12:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-17 20:04:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-14 21:51:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-11 21:02:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-08 21:37:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-05 20:47:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-02 21:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-28 21:02:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-25 21:36:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-22 21:10:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-19 21:40:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-16 21:01:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-13 21:44:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-10 20:53:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-07 21:24:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-04 20:40:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-01 21:47:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 19:37:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 03:10:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-28 03:40:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-27 08:11:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-26 15:41:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-25 23:48:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 23:22:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 03:04:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-23 10:42:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-22 16:16:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-21 15:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 20:27:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 05:13:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-19 13:05:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-18 13:06:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 16:34:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 00:43:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-16 09:14:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-13 01:25:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-10 07:39:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-07 00:41:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-04 00:02:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-01 00:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-28 23:55:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-26 00:48:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-22 23:59:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-20 00:42:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-16 23:59:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-14 00:46:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-10 23:47:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-08 01:13:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-05 00:45:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-01 23:52:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-29 01:02:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-25 23:51:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-23 00:47:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-20 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-17 00:36:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-13 23:55:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-11 00:55:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-07 23:50:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-05 19:50:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-02 00:06:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-30 01:23:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-26 23:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-24 01:20:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-20 23:50:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-18 00:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-15 00:08:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-12 00:39:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-08 23:53:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-06 01:17:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-02 23:50:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-30 01:05:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 23:46:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 05:10:10 InternetArchiveBot }}
}} болон [[Python]] зэрэг хэл дээр R хэлний объект уруу шууд хандаж ажиллах код бичдэг.&lt;ref name=&quot;SASvsR&quot;&gt;{{cite web|url=https://intellipaat.com/blog/choosing-between-sas-r-and-python-for-big-data-solution/|title=Choosing between SAS, R and Python for Big Data Solution - Intellipaat Blog|first=|last=Intellipaat|work=intellipaat.com|accessdate=2 December 2016}}&lt;/ref&gt; Статистик тооцооллын бусад хэлнүүдээс ялгарах гол давуу тал бол R хэлний [[Объект хандалтат програмчлал|объект-хандалтат]] чанар бөгөөд энэ нь S хэлнээс түүнд дамжсэн билээ. R хэлний бас нэг онцлог lexical scoping зарчмыг хэрэгжүүлсэн явдал юм.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Jackman|first=Simon|title=R For the Political Methodologist|journal=The Political Methodologist|volume=11|issue=1|pages=20–22|date=Spring 2003|publisher=Political Methodology Section, [[American Political Science Association]]|url=http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|format=PDF|accessdate=2006-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060721143309/http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|archivedate=2006-07-21}}&lt;/ref&gt;

Түүний өөр нэг давуу тал бол математикийн тэмдэгт агуулсан, хэвлэлийн шаардлагад нийцэх график диаграм байгуулдаг явдал юм. Мөн нэмэлт багцуудын тусламжтай динамик болон интерактив график диаграм ч байгуулах боломжтой.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|title=CRAN Task View: Graphic Displays &amp; Dynamic Graphics &amp; Graphic Devices &amp; Visualization|publisher=The Comprehensive R Archive Network|accessdate=2011-08-01|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926233106/https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

R програм өөрийн баримт бичиг боловсруулалтын [[LaTeX]] төст Rd гэх форматтай.&lt;ref name=&quot;R_Rd&quot;&gt;{{cite web|title=Rd format|url=http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|website=hep.by|accessdate=9 February 2016|archive-date=13 Есдүгээр сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180913185536/http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Програмчлалын зүгээс онцлох зүйлс ==
R нь шууд хөрвүүлэгдэн ажилладаг хэл бөгөөд хэрэглэгчид түүнийг командын мөрний хөрвүүлэгчээр дамжуулж ашигладаг. Хэрэв хэрэглэгч R хэлний командын мөрөнд &lt;code&gt;2+2&lt;/code&gt; гэж бичээд enter дарвал компьютер доор үзүүлсэн шиг 4 гэсэн хариу өгнө:&lt;source lang=&quot;rout&quot;&gt;
&gt; 2+2
[1] 4
&lt;/source&gt;R програм энэ тооцоог тус бүр нэг элементтэй хоёр векторын нийлбэр гэж ойлгох тул үр дүн нь нэг элементтэй вектор байна. &lt;code&gt;[1]&lt;/code&gt; угтвар векторын эхний элемент хэвлэгдсэнийг илтгэнэ (энэ нь тооцооны үр дүн олон мөр дамнан хэвлэгдэх үед илүү ашиг тустай байдаг).

APL , MATLAB зэрэгтэй адил R хэл матриц дээрх арифметик үйлдлүүдийг дэмждэг. R-ын [[Өгөгдлийн бүтэц|өгөгдлийн бүтцэд]] вектор, матриц, массив, датафрейм (өгөгдлийн сангийн хүснэгттэй төстэй), лист зэрэг багтдаг.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Dalgaard|first=Peter|title=Introductory Statistics with R|year=2002|publisher=Springer-Verlag|location=New York, Berlin, Heidelberg|isbn=0387954759|pages=10–18, 34}}&lt;/ref&gt; Эдгээр объектуудаас гадна регрессийн загвар, хугацаан цуваа болон гео-орон зайн координат зэрэг өөр бусад төрлийн объектууд байдаг. Мөн хэрэглэгч өөрөө шинээр объектын класс тодорхойлж ашиглах боломжтой. Скаляр төрлийн өгөгдлийн хувьд энэ нь бие даасан өгөгдлийн бүтэц болдоггүй.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Ihaka|first=Ross|last2=Gentlman|first2=Robert|date=Sep 1996|title=R: A Language for Data Analysis and Graphics|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/R-paper.pdf|journal=Journal of Computational and Graphical Statistics|publisher=American Statistical Association|volume=5|issue=3|pages=299–314|doi=10.2307/1390807|accessdate=2014-05-12}}&lt;/ref&gt; Үүний оронд скаляр утгыг нэг урттай вектор гэж үздэг.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://adv-r.had.co.nz/Data-structures.html|title=Data structures · Advanced R.|website=adv-r.had.co.nz|access-date=2016-09-26}}&lt;/ref&gt;

R нь зарим функцийн хувьд функц бүхий [[процедур хандалтат програмчлал]] болон ерөнхий функц бүхий [[объект хандалтат програмчлал]]&lt;nowiki/&gt;ын аль алийг дэмждэг. Ерөнхий функц нь түүний аргументаар дамжин ирсэн объектын классаас хамааран ажилладаг. Өөрөөр хэлбэл ерөнхий функц объектын классыг ялгаад улмаар харгалзах функц уруу замчилж өгдөг. Жишээлбэл &lt;code&gt;print&lt;/code&gt; нэртэй ерөнхий функц ашиглан бараг бүх төрлийн объектын утгыг хэвлэх тушаалыг  &lt;code&gt;print(objectname)&lt;/code&gt;  хэлбэрээр өгч болдог.&lt;ref name=&quot;help_print&quot;&gt;{{cite web|last1=R Core Team|title=Print Values|url=https://stat.ethz.ch/R-manual/R-devel/library/base/html/print.html|website=R Documentation|publisher=R Foundation for Statistical Computing|accessdate=30 May 2016}}&lt;/ref&gt;

== Багц ==
R програмын боломж бололцоог хэрэглэгчдийн үүсгэсэн ''багц'' нэмж суулгах замаар жишээлбэл мэргэжлийн статистикийн арга техник, график төхөөрөмж (тухайлбал ggplot2 багц, зохиогч нь Hadley Wickham), импорт/экспортын боломжууд, тайлан гаргах хэрэгсэл (knitr, Sweave) гэх мэтээр өргөтгөх боломжтой. Тэдгээр багцууд голдуу R заримдаа [[Java]], [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээр бичигдсэн байдаг.{{citation needed|date=January 2016}}

R програмын суулгацад агуулагдах үндсэн багцуудаас гадна Comprehensive R Archive Network (CRAN),&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cran.r-project.org/|title=The Comprehensive R Archive Network|publisher=}}&lt;/ref&gt; Bioconductor, Omegahat,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.omegahat.net/|title=Omegahat.net|publisher=Omegahat.net|date=|accessdate=2016-09-09}}&lt;/ref&gt; GitHub болон бусад агуулахуудад (2017 оны 4 сарын байдлаар) 10500 нэмэлт багц байна.{{refn| packages available from repositories
* {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}}
* {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi =  10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}}
* {{Cite web|url = http://www.rdocumentation.org/|title = &lt;nowiki&gt;Search all R packages and function manuals | Rdocumentation&lt;/nowiki&gt;|date = 2014-06-16|accessdate = 2014-06-16|website = Rdocumentation|publisher = }}
}}

== Гол үе шатууд ==
R програмын өөрчлөлтийн түүхчилсэн жагсаалт CRAN дээр хадгалагдаж байдаг.&lt;ref name=&quot;RNews&quot;&gt;Changes in versions 3.0.0 onward:
&lt;/ref&gt; Тэдгээрээс заримыг онцлон дор жагсаав.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Release
! Date
! Description
|-
! 0.16
|
|This is the last [[Alpha test|alpha]] version developed primarily by Ihaka and Gentleman. Much of the basic functionality from the &quot;White Book&quot; (see [[S (programming language)#History|S history]]) was implemented. The mailing lists commenced on April 1, 1997.
|-
! 0.49
| style=&quot;white-space:nowrap;&quot;|1997-04-23
| This is the oldest [[Source code|source]] release which is currently available on CRAN.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cran.r-project.org/src/base/R-0/|title=Index of /src/base/R-0|publisher=}}&lt;/ref&gt; CRAN is started on this date, with 3 mirrors that initially hosted 12 packages.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/1997/000001.html|title=ANNOUNCE:  CRAN|publisher=}}&lt;/ref&gt; Alpha versions of R for Microsoft Windows and the [[classic Mac OS]] are made available shortly after this version.{{citation needed|reason=the CRAN announcement does not specifically mention Windows or Mac OS|date=October 2015}}
|-
! 0.60
| 1997-12-05
| R becomes an official part of the [[GNU Project]]. The code is hosted and maintained on [[Concurrent Versions System|CVS]].
|-
! 0.65.1
| style=&quot;white-space:nowrap;&quot;|1999-10-07
| First versions of update.packages and install.packages functions for downloading and installing packages from CRAN.&lt;ref&gt;https://cran.r-project.org/src/base/NEWS.0&lt;/ref&gt;
|-
! 1.0
| 2000-02-29
| Considered by its developers stable enough for production use.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/2000/000127.html|title=R-1.0.0 is released|author=Peter Dalgaard|accessdate=2009-06-06}}&lt;/ref&gt;
|-
! 1.4
| 2001-12-19
| S4 methods are introduced and the first version for [[macOS|Mac OS X]] is made available soon after.
|-
! 2.0
| 2004-10-04
| Introduced [[lazy loading]], which enables fast loading of data with minimal expense of system memory.
|-
! 2.1
| 2005-04-18
| Support for [[UTF-8]] encoding, and the beginnings of [[internationalization and localization]] for different languages.
|-
! 2.11
| 2010-04-22
| Support for Windows 64 bit systems.
|-
! 2.13
| 2011-04-14
| Adding a new compiler function that allows speeding up functions by converting them to byte-code.
|-
! 2.14
| 2011-10-31
| Added mandatory namespaces for packages. Added a new parallel package.
|-
! 2.15
| 2012-03-30
| New load balancing functions. Improved serialization speed for long vectors.
|-
! 3.0
| 2013-04-03
| Support for numeric index values 2&lt;sup&gt;31&lt;/sup&gt; and larger on 64 bit systems.
|}

== Интерфейсүүд ==
Хамгийн өргөн хэрэглэгддэг R хэлний график интерфэйс бүхий хөгжүүлэлтийн цогц орчин бол RStudio юм. Үүнтэй ижил төстэй интерфэйс гэвэл R Tools for Visual Studio програмыг нэрлэж болно.

R хэлэнд зориулагдсан интерфейст мөн Crackle GUI, R Commander, RKWard багтана.

Өргөн хэрэглэгддэг зарим редактор R хэлийг дэмждэг. Тухайлбал Eclipse,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.walware.de/goto/statet|title=StatET for R|author=Unknown|access-date=2017-05-18|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926134541/http://www.walware.de/goto/statet|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
Emacs,
Кейт,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|title=Syntax Highlighting|publisher=Kate Development Team|accessdate=2008-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080707062903/http://www.kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|archivedate=2008-07-07|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
LyX.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://wiki.lyx.org/LyX/LyxWithRThroughSweave|title=LyX with R through Sweave|author=Paul E. Johnson and Gregor Gorjanc|accessdate=2017-04-04}}&lt;/ref&gt;
Notepad++,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sourceforge.net/projects/npptor/|title=NppToR: R in Notepad++|publisher=sourceforge.net|accessdate=2013-09-18|date=8 May 2013}}&lt;/ref&gt;
WinEdt,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/packages/RWinEdt/index.html|title=RWinEdt: R Interface to 'WinEdt'|author=Uwe Ligges|accessdate=2017-04-04}}&lt;/ref&gt;
Tinn-Р.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|title=Tinn-R|accessdate=2017-04-04|archive-date=2015-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713103753/http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

R хэлийг [[Python]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://rpy.sourceforge.net|title=A simple and efficient access to R from Python|accessdate=18 September 2013|date=21 October 2012|first=Laurent|last=Gautier}}&lt;/ref&gt; Perl,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://metacpan.org/module/Statistics::R|title=Statistics::R - Perl interface with the R statistical program - metacpan.org|author=Florent Angly|publisher=}}&lt;/ref&gt; Ruby,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://github.com/alexgutteridge/rsruby|title=GitHub - alexgutteridge/rsruby: Ruby - R bridge.|author=alexgutteridge|work=GitHub}}&lt;/ref&gt; F#&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bluemountaincapital.github.io/FSharpRProvider/|title=F# R Type Provider|author=BlueMountain Capital|publisher=}}&lt;/ref&gt; , Julia&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://github.com/JuliaInterop/RCall.jl}}&lt;/ref&gt; зэрэг хэд хэдэн скрипт хэлнээс хандаж ашиглах боломжтой байдаг.

== useR! хурал ==
R хэрэглэгчдийн албан ёсны жил тутмын цугларалт бол  &quot;[https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html useR!]&quot; юм.&lt;ref name=&quot;user&quot;&gt;&quot;useR!&quot;&lt;/ref&gt;

Үүний анхны арга хэмжээ [https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/ useR! 2004] 2004 оны тав дугаар сард Австри улсын [[Вена]] хотноо зохион байгуулагдсан.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|title=useR! 2004 - The R User Conference|accessdate=2013-09-18|date=27 May 2004|archive-date=2013-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Уг арга хэмжээ 2005 онд өнжсөнөөс хойш жил бүр Европ болон Хойд Америкт ээлжлэн зохион байгуулагдаж байна.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.r-project.org/conferences.html|title=R-related Conferences|author=R Project|date=9 August 2013|accessdate=2013-09-18|archive-date=2015-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Дараагийн хурлуудыг дор жагсаав:
* [https://www.r-project.org/conferences/useR-2006/ useR! 2006, Vienna, Austria]
* [https://web.archive.org/web/20161031082351/http://user2007.org/ useR! 2007, Ames, Iowa, USA]
* [https://web.archive.org/web/20170603005926/http://www.statistik.uni-dortmund.de/useR-2008/ useR! 2008, Dortmund, Germany]
* [https://web.archive.org/web/20161206224014/http://math.agrocampus-ouest.fr/infoglueDeliverLive/evenements/useR2009 useR! 2009, Rennes, France]
* [https://www.r-project.org/conferences/useR-2010/ useR! 2010, Gaithersburg, Maryland, USA]
* [https://web.archive.org/web/20170421113054/http://web.warwick.ac.uk/statsdept/useR-2011/ useR! 2011, Coventry, United Kingdom]
* [https://web.archive.org/web/20161103201807/http://biostat.mc.vanderbilt.edu/wiki/Main/UseR-2012 useR! 2012, Nashville, Tennessee, USA]
* [https://web.archive.org/web/20161103062642/http://www.edii.uclm.es/~useR-2013// useR! 2013, Albacete, Spain]
* [https://web.archive.org/web/20190107054408/http://user2014.stat.ucla.edu/ useR! 2014, Los Angeles, California, USA]
* [http://user2015.math.aau.dk// useR! 2015, Aalborg, Denmark]
*[https://user2016.r-project.org// useR! 2016, Stanford, California, USA]
* [http://user2017.brussels/ useR! 2017, Brussels, Belgium]
*[https://user2018.r-project.org/ useR! 2018, Brisbane, Australia]
*[https://web.archive.org/web/20191202142748/http://www.user2019.fr/ useR! 2019, Toulouse, France]
*[https://user2020.r-project.org/ useR! 2020, St. Louis, Missouri, USA]

== R сэтгүүл ==
''R сэтгүүл'' нь R төслийн нээлттэй хандалттай, хөндлөнгийн хяналттай сэтгүүл юм. Энд R програмын хэрэглээ болон хөгжүүлэлт тухайлбал R хэлний багц, програмчлалын зөвлөмж, мэдээ зэрэг зүйлс хэвлэгддэг.

== SAS, SPSS болон Stata програмуудтай харьцуулахад ==
R програмыг SAS, SPSS, Stata зэрэг өргөн тархсан статистикийн програмуудтай нарийвчлан харьцуулах нь зүйтэй.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.burns-stat.com/pages/Tutor/R_relative_statpack.pdf|title= Comparison of R to SAS, Stata and SPSS|first=Patrick|last=Burns|date=27 February 2007|accessdate=2013-09-18}}&lt;/ref&gt; R нь статистикийн програмуудын харьцуулалт дээр статистикийн шилдэг програмуудтай хамт тэргүүн эгнээнд жагсдаг.

''New York Times'' сонины 2009 оны 1 дүгээр сарын дугаарт өгөгдөл шинжээчдийн дунд R програм хүлээн зөвшөөрөгдөхийн зэрэгцээ SAS зэрэг арилжааны чанартай статистикийн програмын зах зээлд болзошгүй аюул учруулж буй талаар нийтлэл хэвлэгдсэн байдаг.{{refn | R as competition for commercial statistical packages
* {{cite news| url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=Data Analysts Are Mesmerized by the Power of Program R: [Business/Financial Desk] | date=2009-01-07}}
* {{cite news| url=http://bits.blogs.nytimes.com/2009/01/08/r-you-ready-for-r/ | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=R You Ready for R? | date=2009-01-08}}
}}

== Жишээ ==

=== Бичигдэх хэлбэр ===
Дараах жишээнд уг [[Синтакс|хэлний бичигдэх хэлбэр]] болон командын мөрнөөс ажиллах байдлыг харууллаа.{{citation needed|date=January 2016}}

R хэлэнд утга оноох оператор болох = тэмдэгтийн оронд &lt;- хоёр тэмдэгтээс тогтох сумыг өргөн хэрэглэдэг.&lt;ref&gt;{{cite web|author=R Development Core Team|title=Assignments with the = Operator|url=https://developer.r-project.org/equalAssign.html|accessdate=14 June 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;source lang=&quot;rout&quot;&gt;
&gt; x &lt;- c(1,2,3,4,5,6)   # Create ordered collection (vector)
&gt; y &lt;- x^2              # Square the elements of x
&gt; print(y)              # print (vector) y
[1]  1  4  9 16 25 36
&gt; mean(y)               # Calculate average (arithmetic mean) of (vector) y; result is scalar
[1] 15.16667
&gt; var(y)                # Calculate sample variance
[1] 178.9667
&gt; lm_1 &lt;- lm(y ~ x)     # Fit a linear regression model &quot;y = f(x)&quot; or &quot;y = B0 + (B1 * x)&quot;
                        # store the results as lm_1
&gt; print(lm_1)           # Print the model from the (linear model object) lm_1

Call:
lm(formula = y ~ x)

Coefficients:
(Intercept)            x
     -9.333        7.000

&gt; summary(lm_1)          # Compute and print statistics for the fit
                         # of the (linear model object) lm_1

Call:
lm(formula = y ~ x)

Residuals:
1       2       3       4       5       6
3.3333 -0.6667 -2.6667 -2.6667 -0.6667  3.3333

Coefficients:
            Estimate Std. Error t value Pr(&gt;|t|)
(Intercept)  -9.3333     2.8441  -3.282 0.030453 *
x             7.0000     0.7303   9.585 0.000662 ***
---
Signif. codes:  0 ‘***’ 0.001 ‘**’ 0.01 ‘*’ 0.05 ‘.’ 0.1 ‘ ’ 1

Residual standard error: 3.055 on 4 degrees of freedom
Multiple R-squared: 0.9583,	Adjusted R-squared: 0.9478
F-statistic: 91.88 on 1 and 4 DF,  p-value: 0.000662

&gt; par(mfrow=c(2, 2))     # Request 2x2 plot layout
&gt; plot(lm_1)             # Diagnostic plot of regression model
&lt;/source&gt;[[Файл:Plots_from_lm_example.svg]]

=== Функцийн бүтэц ===
Хэрэглэгчийн функц зохиоход хялбар байдал нь R хэлний нэг давуу тал юм. Функцийн бие доторх объект функцийн дотоод хувьсагч болохын зэрэгцээ функцийн буцаах утга өгөгдлийн аль ч төрөл хэлбэрт байж болдог.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.statmethods.net/management/userfunctions.html|title=Quick-R: User-Defined Functions|first=Robert|last=Kabacoff|year=2012|accessdate=2013-10-28|website=statmethods.net}}&lt;/ref&gt; Функцийн бүтцийг харуулсан жишээг дор өгөв:&lt;source lang=&quot;r&quot;&gt;
functionname &lt;- function(arg1, arg2, ... ){ # функцийн нэр болон аргументуудыг зарлаж байна
  statements                                # тушаалууд
  return(object)                            # object объектыг функцийн утга болгон буцааж байна
}

sumofsquares &lt;- function(x){ # хэрэглэгчийн үүсгэсэн функц
  return(sum(x^2))           # x векторын элементүүдийн квадратуудын нийлбэрийг буцааж байна
}
&lt;/source&gt;&lt;source lang=&quot;rout&quot;&gt;

&gt; sumofsquares(1:3)
[1] 14
&lt;/source&gt;

=== Mandelbrot олонлог ===
R хэл дээрх дараах богинохон код ''c'' комплекс тогтмолын янз бүрийн утганд харгалзах ''z'' = ''z''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; + ''c'' тэгшитгэлийн эхний 20 итерацаар Mandelbrot олонлогийг дүрслэн үзүүлнэ. Мөн энэ жишээ дараах зүйлсийг харуулна:
* энд caTools багцын хэрэглээ
* [[комплекс тоо]]&lt;nowiki/&gt;н дээрх үйлдэл
* тоон элементүүдээс тогтох олон хэмжээст массивын хэрэглээ (&lt;code&gt;C&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;Z&lt;/code&gt; , &lt;code&gt;X&lt;/code&gt;).&lt;source lang=&quot;r&quot;&gt;
install.packages(&quot;caTools&quot;)  # багц суулгах тушаал
library(caTools)             # write.gif функц ашиглахаар харгалзах багцыг дуудаж байна
jet.colors &lt;- colorRampPalette(c(&quot;#00007F&quot;, &quot;blue&quot;, &quot;#007FFF&quot;, &quot;cyan&quot;, &quot;#7FFF7F&quot;,
                                 &quot;yellow&quot;, &quot;#FF7F00&quot;, &quot;red&quot;, &quot;#7F0000&quot;))
dx &lt;- 400                    # урт
dy &lt;- 400                    # өргөн
C &lt;- complex( real=rep(seq(-2.2, 1.0, length.out=dx), each=dy ),
              imag=rep(seq(-1.2, 1.2, length.out=dy), dx ) )
C &lt;- matrix(C,dy,dx)         # комплекс тоонуудыг матриц хэлбэрт шилжүүлэх
Z &lt;- 0                       # Z хувьсагчид 0 утга оноох
X &lt;- array(0, c(dy,dx,20))   # гаралтанд ашиглах 3 хэмжээст массивыг үүсгэж байна
for (k in 1:20) {            # 20 итерац бүхий давталт
  Z &lt;- Z^2+C                 # итерац
  X[,,k] &lt;- exp(-abs(Z))     # үр дүнг хадгалах
}
write.gif(X, &quot;Mandelbrot.gif&quot;, col=jet.colors, delay=900)
&lt;/source&gt;[[Файл:Mandelbrot_Creation_Animation.gif|400x400px]]

== Санал болгох бусад мэдээлэл ==

* [[wikisource:en:Comparison of numerical analysis software|Comparison of numerical analysis software]]
* [[wikisource:en:Comparison of statistical packages|Comparison of statistical packages]]
* [[wikisource:en:List of numerical analysis software|List of numerical analysis software]]
* [[wikisource:en:List of statistical packages|List of statistical packages]]
* [[wikisource:en:Programming with Big Data in R|Programming with Big Data in R]] (pbdR)&lt;ref&gt;{{cite web|author=Ostrouchov, G., Chen, W.-C., Schmidt, D., Patel, P.|title=Programming with Big Data in R|year=2012|url=http://r-pbd.org/}}&lt;/ref&gt;
* [[wikisource:en:Rmetrics|Rmetrics]]

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|GNU R|R}}
* [https://www.r-project.org/ R төслийн албан ёсны веб сайт]
* [https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-release/R-intro.html An Introduction to R]
* [https://www.r-project.org/doc/bib/R-books.html R books], has extensive list (with brief comments) of R-related books
* [http://www.r-bloggers.com/ R-bloggers], a daily news site about R, with 10,000+ articles, tutorials and case-studies, contributed by over 450 R bloggers.
* [https://web.archive.org/web/20121206104812/http://rgm3.lab.nig.ac.jp/RGM/ The R Graphical Manual], a collection of R graphics from all R packages, and an index to all functions in all R packages
* [http://rseek.org R seek], a custom frontend to Google search engine, to assist in finding results related to the R language
* [https://web.archive.org/web/20061004131509/http://addictedtor.free.fr/graphiques/index.php R Graph Gallery]

== Ашигласан материал ==
{{Reflist|3}}

[[Ангилал:Статистикийн программчлалын хэл]]
[[Ангилал:Чөлөөт статистикийн программ хангамж]]
[[Ангилал:Чөлөөт тоон программ хангамж]]
[[Ангилал:GNU багц]]</text>
      <sha1>4hki3p7i9b0tucffvqe98rqb4gfqsfa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>БНХАУ-ын Гадаад хэргийн яам</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104288</id>
    <revision>
      <id>858934</id>
      <parentid>721553</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T15:47:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>858934</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8910" sha1="6dsvlsdtzlaxe2iw17yowty0s7ngfus" xml:space="preserve">'''[[БНХАУ]]-ын Гадаад хэргийн яам''' ({{lang-zh|中华人民共和国外交部}}) нь [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]ын Гадаад бодлогыг хэрэгжүүлэгч Төрийн яам. БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн бүрэлдэхүүнд ордог бөгөөд БНХАУ-ын Засгийн газрын бусад орнуудын Засгийн газартай болон Олон улсын байгууллагуудтай харилцах асуудлыг эрхэлдэг.

БНХАУ-ын удирдагчид “Дэлхийн олон улсын харилцааны олон тулгуурт бодлогыг баримтлана”, “цар тахалын дараах үед дэлхий дахинд харилцан оролцоотой, тэнцвэржүүлсэн даяршлалын чиг хандлага хэрэгтэй байна”, “бусад орны дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцохгүй байх зарчмыг байнга баримтална”, “хөрш орнуудтайгаа сайн харилцаа өрнүүлж тэднийг түнш гэж үзэх болно” гэж гадаад бодлогоо тодорхойлж байгаа.
  
БНХАУ нь [[Афганистан]], [[Балба]], [[Бутан]], [[Вьетнам]], [[Казахстан]], [[Киргиз]], [[Лаос]], [[Мьянмар]], [[Монгол]], [[ОХУ]], [[БНАСАУ]], [[Пакистан]], [[Тажикистан]] болон [[Энэтхэг]] гэсэн 14 улстай хиллэж, дэлхий 180 орчим улстай дипломат харилцаа тогтоосон байна.   

2020 оны байдлаар дэлхийн даяар 276 Дипломат төлөөлөгчийн газартайгаар дэлхийн бусад орнуудын жагаалтыг тэргүүлж байна.    

БНХАУ-ын ГХЯ тэтгэвэрт гарсан ахмад дипломат ажилтнуудын мэдлэг, туршлагыг ашиглах асуудалд түлхүү анхаарч байдаг. ГХЯ-ны бүтэц дотор тусгайлан “Ахмад ажилтнуудын товчоо” ажилдаг нь үүний тод илэрхийлэл гэж үзэж болно.            

Хятад улс НҮБ-ыг анх байгуулсан 51 орны нэг байсан бөгөөд 1971 оны 10 дугаар сарын 25-нд НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн № 2758 дугаар шийдвэрээр БНХАУ-д эрхийг шилжүүлэн өгч НҮБ-ын гишүүн бөгөөд НҮБ-ын Аюулгүй Зөвлөлийн байнгын 5 гишүүн орны нэг болсон. НҮБ-ын төсвийн '''7,92''' %-г БНХАУ бүрдүүлдэг.     

Мөн тус улс нь ШХАБ, БРИКС зэрэг олон улсын байгууллагын санаачлагч гишүүн орон юм. 

Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс нь БНХАУ-тай '''1949 оны 10 дугаар сарын 16-нд''' дипломат харилцаа тогтоожээ.

==БНХАУ-ын ГХЯ-ны бүтэц==

===ГХЯ-ны удирдлага===

БНХАУ-ын Гадаад хэргийн яамны удирдлагад Яамны сайдаас гадна ГХЯ-ны Намын хорооны нарийн бичгийн дарга, 5 орлогч сайд, Яамны хяналт шалгалт хариуцсан Намын хянан шалгах комиссын төлөөлөгч бөгөөд 3 сайдын туслах ордог байна.

2020 оны байдлаар БНХАУ хилийн чанд дахь ДТГ-уудын тоогоороо дэлхийд тэргүүлж нийт '''276''' болоод байгаа бол БНХАУ-ын газар нутаг дээр '''256''' Гадаадын Дипломат төлөөлөгчийн газрууд үйл ажиллагаа явуулж байна. ГХЯ-ны ажилтнуудаа эхлээд дотоодын их, дээд сургууль төгсөгчдөөс бүрдүүлж гадаадад давтан сургах хэлбэрээр бэлтгэдэг байна.     


''ГХЯ-ны бүтэц''
*Ерөнхий газар
*Бодлого төлөвлөлтийн газар
*Азийн газар
*Баруун Ази ба Хойд Африкийн газар
*Африкийн газар
*Европ-Төв Азийн газар
*Европын газар
*Умард Америк ба Далайн орнуудын газар
*Латин Америк ба Карибын тэнгисийн газар
*Олон улсын байгууллага, бага хурлын газар
*Олон улсын эдийн засгийн харилцааны газар
*Зэвсгийн хяналтын газар
*Гэрээ, эрх зүйн газар
*Улсын хил ба далайн асуудал эрхэлсэн газар
*Хэвлэл, мэдээллийн газар
*Ёслолын газар
*Консулын газар (Консулын туслалцаа үзүүлэх төв)
*Хонконг, Макао, Тайванийн хэргийн газар
*Орчуулгын газар
*Гадаад хэргийн удирдлага, зохицуулалтын газар
*Гадаад аюулгүй байдлын хэргийн газар
*Боловсон хүчний газар
*Тэтгэвэрт гарсан боловсон хүчний товчоо
*Захиргааны газар
*Санхүүгийн газар
*Намын хорооны асуудлын газар / Гадаад дахь Дипломат төлөөлөгчийн газрын намын хорооны асуудал/
*Гадаад хэргийн яамны хяналт шалгалтын алба
*Архивын товчоо
*Гадаад харилцааны яамны болон хилийн чанд дахь ДТГ-уудын үйлчилгээний газар

==Холбоотой ажилдаг Агентлагууд==

# БНХАУ-ын ГХЯ-ны Хонконг хотын Засаг захиргааны онцгой бүс дэх Комиссын ажлын алба
# БНХАУ-ын ГХЯ-ны Макаогийн онцгой бүс дэх Комиссын ажлын алба

==БНХАУ-ын Гадаад хэргийн сайд нар==

# '''[[Жоу Эньлай]]'''  (Zhou Enlai ) -(1949 оны 10-р сарын 1-ний өдрөөс 1958 оны 2-р сарын 11-ний өдөр хүртэл)
# '''Чэнь И'''  (Chen Yi) -(1958 оны 2-р срын 11-ний өдрөөс 1971 оны 3-р сарын 3-ны өдөр хүртэл);
# '''Цзи Пэнфэй''' (Ji Pengfei) -(1972 оны 1-р сарын 19-ний өдрөөс 1974 оны 11-р сарын 14-ний өдөр хүртэл);
# '''Цяо Гуаньхуа''' (Qiao Guanhua) -(1974 оны 11-р сарын 14-ний өдрөөс  1976 оны 12-р сарын 2-ны өдөр хүртэл);
# '''Хуан Хуа''' (Huang Hua) -(1976 оны 12-р сарын 2-ны өдрөөс 1982 оны 11-р сарын 19-ны өдөр хүртэл);
# '''У Сюэцянь''' (Wu Xueqian)-(1982 оны 11-р сарын 19-нөөс 1988 оны 4-р сарын 12-ны өдөр хүртэл);
# '''Цянь Цичэнь''' (Qian Qichen)-(1988 оны 4-р сарын 12-ноос 1998 оны 3-р сарын 17-ны өдөр хүртэл); Зөвлөлт судлал.
# '''Тан Зиасюань''' (Tang Jiaxuan)-(1998 оны 3-р сарын 17-ны өдрөөс 2003 оны 3-р сарын 17-ны өдөр хүртэл); Япон судлал.
# '''Ли Чжаосин''' (Li Zhaoxing)-(2003 оны 3-р сарын 17-ноос 2007 оны 4-р сарын 27-ны өдөр хүртэл); Америк судалал.
# '''[[Ян Жиэчи]]''' (Yang Jiechi )-(2007 оны 4-р сарын 27-ны өдрөөс 2013 оны 3-р сарын 18-ны өдөр хүртэл); Америк судлал./2011.06.16-нд Монголд айлчилсан/.
# '''[[Ван И]]''' (Wang Yi) -(2013 оны 3-р сарын 18-наас 2022 оны 12-р сар хүртэл). Япон хэлтэй , Япон дахь ЭСЯ-нд зөвлөхөөр болон Элчин сайдаар ажиллаж байсан.
# '''[[Цинь Ган]]''' (Qin Gang) (2022 оны 12-р сарын 30-наас -2023 оны 7-р сарын 25-ны өдөр хүртэл) [[Лондон]] бөгөөд [[Вашингтон (хот)|Вашингтонд]] Элчин сайдаар ажиллаж байсан. 
# [[Ван И]] (Wang Yi) -(2023 оны 7-р сарын 25-наас өнөө хүртэл).  

[[Ангилал:Хятадын гадаад бодлого]]</text>
      <sha1>6dsvlsdtzlaxe2iw17yowty0s7ngfus</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>858937</id>
      <parentid>858934</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T16:51:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>858937</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10003" sha1="e2h4hzf9aujitnzwmw29b6f0gvqxdyc" xml:space="preserve">[[Файл:Ministry of Foreign Affairs, Beijing.jpg|thumb|БНХАУ-ын Гадаад хэргийн яам, Бээжин хот]]
'''[[БНХАУ]]-ын Гадаад хэргийн яам''' ({{lang-zh|中华人民共和国外交部}}, [[пиньинь]] ''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó Wàijiāobù'' ) нь [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]ын Гадаад бодлогыг хэрэгжүүлэгч Төрийн яам. БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн бүрэлдэхүүнд ордог бөгөөд БНХАУ-ын Засгийн газрын бусад орнуудын Засгийн газартай болон Олон улсын байгууллагуудтай харилцах асуудлыг эрхэлдэг.

Хятадын Ардын Төв Засгийн газрын Гадаад хэргийн яам 1949 оны 10-р сард байгуулагдсан бөгөөд Ерөнхий сайд [[Жоу Эньлай]] анхны Гадаад хэргийн сайдаар хавсран ажиллаж байжээ. Тус яам 1954 оны 9-р сард одоогийн хэлбэрээ олж авсан. [[БНХАУ-ын Соёлын хувьсгал|Соёлын хувьсгалын]] үеэр тус яам хүнд байдалд орсон. [[Дэн Сяопин|Дэн Сяопины]] удирдлага дор тус яам мэргэжлийн түвшинд хүрч чадсан. 21-р зуунд Хятадын дэлхийн хүч чадал, дипломат харилцаа өсөхийн хэрээр тус яам улам чухал, нэр хүндтэй болсон.

БНХАУ-ын удирдагчид “Дэлхийн олон улсын харилцааны олон тулгуурт бодлогыг баримтлана”, “цар тахалын дараах үед дэлхий дахинд харилцан оролцоотой, тэнцвэржүүлсэн даяршлалын чиг хандлага хэрэгтэй байна”, “бусад орны дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцохгүй байх зарчмыг байнга баримтална”, “хөрш орнуудтайгаа сайн харилцаа өрнүүлж тэднийг түнш гэж үзэх болно” гэж гадаад бодлогоо тодорхойлж байгаа.
  
БНХАУ нь [[Афганистан]], [[Балба]], [[Бутан]], [[Вьетнам]], [[Казахстан]], [[Киргиз]], [[Лаос]], [[Мьянмар]], [[Монгол]], [[ОХУ]], [[БНАСАУ]], [[Пакистан]], [[Тажикистан]] болон [[Энэтхэг]] гэсэн 14 улстай хиллэж, дэлхий 180 орчим улстай дипломат харилцаа тогтоосон байна.   

2024 оны байдлаар дэлхийн даяар 274 Дипломат төлөөлөгчийн газартайгаар дэлхийн бусад орнуудын жагаалтыг тэргүүлж байна.    

БНХАУ-ын ГХЯ тэтгэвэрт гарсан ахмад дипломат ажилтнуудын мэдлэг, туршлагыг ашиглах асуудалд түлхүү анхаарч байдаг. ГХЯ-ны бүтэц дотор тусгайлан “Ахмад ажилтнуудын товчоо” ажилдаг нь үүний тод илэрхийлэл гэж үзэж болно.            

Хятад улс НҮБ-ыг анх байгуулсан 51 орны нэг байсан бөгөөд 1971 оны 10 дугаар сарын 25-нд НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн № 2758 дугаар шийдвэрээр БНХАУ-д эрхийг шилжүүлэн өгч НҮБ-ын гишүүн бөгөөд НҮБ-ын Аюулгүй Зөвлөлийн байнгын 5 гишүүн орны нэг болсон. НҮБ-ын төсвийн '''7,92''' %-г БНХАУ бүрдүүлдэг.     

Мөн тус улс нь ШХАБ, БРИКС зэрэг олон улсын байгууллагын санаачлагч гишүүн орон юм. 

Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс нь БНХАУ-тай '''1949 оны 10 дугаар сарын 16-нд''' дипломат харилцаа тогтоожээ.

==БНХАУ-ын ГХЯ-ны бүтэц==

===ГХЯ-ны удирдлага===

БНХАУ-ын Гадаад хэргийн яамны удирдлагад Яамны сайдаас гадна ГХЯ-ны Намын хорооны нарийн бичгийн дарга, 5 орлогч сайд, Яамны хяналт шалгалт хариуцсан Намын хянан шалгах комиссын төлөөлөгч бөгөөд 3 сайдын туслах ордог байна.

2020 оны байдлаар БНХАУ хилийн чанд дахь ДТГ-уудын тоогоороо дэлхийд тэргүүлж нийт '''276''' болоод байгаа бол БНХАУ-ын газар нутаг дээр '''256''' Гадаадын Дипломат төлөөлөгчийн газрууд үйл ажиллагаа явуулж байна. ГХЯ-ны ажилтнуудаа эхлээд дотоодын их, дээд сургууль төгсөгчдөөс бүрдүүлж гадаадад давтан сургах хэлбэрээр бэлтгэдэг байна.     


''ГХЯ-ны бүтэц''
*Ерөнхий газар
*Бодлого төлөвлөлтийн газар
*Азийн газар
*Баруун Ази ба Хойд Африкийн газар
*Африкийн газар
*Европ-Төв Азийн газар
*Европын газар
*Умард Америк ба Далайн орнуудын газар
*Латин Америк ба Карибын тэнгисийн газар
*Олон улсын байгууллага, бага хурлын газар
*Олон улсын эдийн засгийн харилцааны газар
*Зэвсгийн хяналтын газар
*Гэрээ, эрх зүйн газар
*Улсын хил ба далайн асуудал эрхэлсэн газар
*Хэвлэл, мэдээллийн газар
*Ёслолын газар
*Консулын газар (Консулын туслалцаа үзүүлэх төв)
*Хонконг, Макао, Тайванийн хэргийн газар
*Орчуулгын газар
*Гадаад хэргийн удирдлага, зохицуулалтын газар
*Гадаад аюулгүй байдлын хэргийн газар
*Боловсон хүчний газар
*Тэтгэвэрт гарсан боловсон хүчний товчоо
*Захиргааны газар
*Санхүүгийн газар
*Намын хорооны асуудлын газар / Гадаад дахь Дипломат төлөөлөгчийн газрын намын хорооны асуудал/
*Гадаад хэргийн яамны хяналт шалгалтын алба
*Архивын товчоо
*Гадаад харилцааны яамны болон хилийн чанд дахь ДТГ-уудын үйлчилгээний газар

==Холбоотой ажилдаг Агентлагууд==

# БНХАУ-ын ГХЯ-ны Хонконг хотын Засаг захиргааны онцгой бүс дэх Комиссын ажлын алба
# БНХАУ-ын ГХЯ-ны Макаогийн онцгой бүс дэх Комиссын ажлын алба

==БНХАУ-ын Гадаад хэргийн сайд нар==

# '''[[Жоу Эньлай]]'''  (Zhou Enlai ) -(1949 оны 10-р сарын 1-ний өдрөөс 1958 оны 2-р сарын 11-ний өдөр хүртэл)
# '''Чэнь И'''  (Chen Yi) -(1958 оны 2-р срын 11-ний өдрөөс 1971 оны 3-р сарын 3-ны өдөр хүртэл);
# '''Цзи Пэнфэй''' (Ji Pengfei) -(1972 оны 1-р сарын 19-ний өдрөөс 1974 оны 11-р сарын 14-ний өдөр хүртэл);
# '''Цяо Гуаньхуа''' (Qiao Guanhua) -(1974 оны 11-р сарын 14-ний өдрөөс  1976 оны 12-р сарын 2-ны өдөр хүртэл);
# '''Хуан Хуа''' (Huang Hua) -(1976 оны 12-р сарын 2-ны өдрөөс 1982 оны 11-р сарын 19-ны өдөр хүртэл);
# '''У Сюэцянь''' (Wu Xueqian)-(1982 оны 11-р сарын 19-нөөс 1988 оны 4-р сарын 12-ны өдөр хүртэл);
# '''Цянь Цичэнь''' (Qian Qichen)-(1988 оны 4-р сарын 12-ноос 1998 оны 3-р сарын 17-ны өдөр хүртэл); Зөвлөлт судлал.
# '''Тан Зиасюань''' (Tang Jiaxuan)-(1998 оны 3-р сарын 17-ны өдрөөс 2003 оны 3-р сарын 17-ны өдөр хүртэл); Япон судлал.
# '''Ли Чжаосин''' (Li Zhaoxing)-(2003 оны 3-р сарын 17-ноос 2007 оны 4-р сарын 27-ны өдөр хүртэл); Америк судалал.
# '''[[Ян Жиэчи]]''' (Yang Jiechi )-(2007 оны 4-р сарын 27-ны өдрөөс 2013 оны 3-р сарын 18-ны өдөр хүртэл); Америк судлал./2011.06.16-нд Монголд айлчилсан/.
# '''[[Ван И]]''' (Wang Yi) -(2013 оны 3-р сарын 18-наас 2022 оны 12-р сар хүртэл). Япон хэлтэй , Япон дахь ЭСЯ-нд зөвлөхөөр болон Элчин сайдаар ажиллаж байсан.
# '''[[Цинь Ган]]''' (Qin Gang) (2022 оны 12-р сарын 30-наас -2023 оны 7-р сарын 25-ны өдөр хүртэл) [[Лондон]] бөгөөд [[Вашингтон (хот)|Вашингтонд]] Элчин сайдаар ажиллаж байсан. 
# [[Ван И]] (Wang Yi) -(2023 оны 7-р сарын 25-наас өнөө хүртэл).  

[[Ангилал:Хятадын гадаад бодлого]]</text>
      <sha1>e2h4hzf9aujitnzwmw29b6f0gvqxdyc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Максим Кац</title>
    <ns>0</ns>
    <id>109793</id>
    <revision>
      <id>859073</id>
      <parentid>852478</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T11:27:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 9 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>859073</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29992" sha1="krsaq17d5wektfmt62mxlgozviwae85" xml:space="preserve">{{short description|Оросын улс төр, нийтийн зүтгэлтэн (1984 онд төрсөн)}}
{{Инфобокс албан тушаалтан
| name                = Максим Кац
| image               = Максим Кац перед записью видео на ютуб (cropped).jpg
| caption             = Кац 2023 онд
| office              = [[Оросын сөрөг хүчний зохицуулах зөвлөл]]ийн гишүүн
| termstart           = 2012 оны 10 сарын 22
| termend             = 2013 оны 5 сарын 27
| office1             = Москвагийн Щукино дүүргийн хотын хурлын гишүүн
| termstart1          = 2012 оны 3 сарын 4
| termend1            = 2016 оны 9 сарын 18
| birth_date          = {{Birth date and age|1984|12|23}}
| birth_place         = [[Москва]], [[ЗСБНХ Орос Улс]], [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] (одоо Орос)
| occupation          = Улс төрч, идэвхтэн, бизнес эрхлэгч
| party               = [[Яблоко]] (2016—2020)
| education           = [[Глазгогийн Их Сургууль]], [[Тел-Авивын Их Сургууль]]
| module              = {{Listen|pos=center|embed=yes|filename=Maksim Kats voice.oga|title=Максим Кацын хоолой|type=speech|description=}}
| children            = Валерия (2022 онд төрсөн)
Александра (2024 онд төрсөн)
| spouse              = Екатерина Патюлина (2020 оноос)
| website             = [http://maxkatz.ru/ maxkatz.ru]
}}

'''Макси́м Евге́ньевич Кац''' ([[1984 он|1984 оны]] [[12 сарын 23|12 сарын 23-нд]] төрсөн) — нь [[Оросын Холбооны Улс|Оросын]] [[улс төр]], нийгмийн зүтгэлтэн, «Хотын төслүүд» сангийн үүсгэн байгуулагч ба захирал, [[YouTube]] дээрх Максим Кац нэртэй сувгийн зохиогч, спорт покерын [[Оросын Холбооны Улс|Оросын]] аварга, «Яблоко» намаас [[Москва|Москва хотын]] Щукино дүүргийн хотын захиргааны төлөөлөгч асан.

== Намтар ==
Максим Кац [[Москва|Москва хотод]] төрсөн. Түүнийг найман настай байхад гэр бүл нь [[Израил]] руу нүүжээ. Максим [[Израил|Израилд]] [[Давид Бен-Гурион|Давид Бен-Гурионы]] нэрэмжит сургуульд сурч байсан гэж мэдээлсэн&lt;ref&gt;{{YouTube|ru5mY0qCRBM|Максим Кац, Яаж Израил улс үүссэн бэ, 16.10.2020.|start=39s}}&lt;/ref&gt;. Тэрээр 17 настайдаа [[Оросын Холбооны Улс|Орос]] руу буцаж ирсэн бөгөөд [[Израил|Израилын]] иргэншил аваагүй&lt;ref&gt;[https://jewish.ru/ru/news/articles/168871/ Представитель Максима Каца опроверг наличие у него израильского гражданства] // 10.09.2014&lt;/ref&gt;. Кац цэргийн алба хааж байгаагүй гэж ярилцлага өгөхдөө мэдэгдэж байв&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;[https://echo.msk.ru/programs/razbor_poleta/1299334-echo/ Максим Кац — Разбор полета — Эхо Москвы] // 14.04.2014&lt;/ref&gt;. [[2012 он|2012 онд]] тэрбээр &quot;Комсомольская правда&quot; радиод өгсөн ярилцлагадаа [[Оросын Холбооны Улс|Оросын]] гурван их сургуульд сурч байсан боловч боловсролын чанарт сэтгэл дундуур байсан тул сургуулиа төгсөөгүй орхиж байсан гэж хэлсэн. Дараагаар Кац өөрийн зардлаар хувийн хичээл заалгахаар [[Дани]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ-ын]] хот төлөвлөгчид дээр очиж байсан&lt;ref name=&quot;kp-9670&quot;&gt;{{cite web|author=Михаил Антонов|url=https://www.spb.kp.ru/radio/26511/3423049/|title=Максим Кац: «Образование в России — это какое-то лицемерие. Одни делают вид, что учат, другие — что учатся...»|lang=ru|website=[[Комсомольская правда]]|date=2012-07-18|accessdate=2020-11-17|deadlink=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200616171851/https://www.spb.kp.ru/radio/26511/3423049/|archivedate=2020-06-16}}&lt;/ref&gt;.

Максим [[Оросын Холбооны Улс|Орос]] руу буцаж ирээд [[Москва|Москвагийн]] казинод покер тоглож, WSOP-ын No-Limit Hold'em ангилалд түрүүлэв&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.wsop.com/players/profile/?playerid=58763|title=MAX KATZ {{!}} UNITED STATES {{!}} WSOP.com|publisher=www.wsop.com|accessdate=2020-01-10}}&lt;/ref&gt;.    [[2007 он|2007 онд]] тэрээр спорт покерын [[Оросын Холбооны Улс|Оросын]] аварга болжээ&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Чемпионат России по спортивному покеру|url=http://www.mk.ru/editions/daily/article/2007/12/07/66011-chempionat-rossii-po-sportivnomu-pokeru.html|accessdate=2017-05-01|language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/Doc-y/1366908|title=&quot;Не спешите бросать институты&quot;|date=2012-05-17|publisher=Коммерсантъ|accessdate=2012-10-26|archiveurl=|archivedate=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sports.ru/others/poker/74714767.html|title=Макс Кац: «Надеюсь, профессионально играть больше не придется»|date=2010-12-06|publisher=sports.ru|accessdate=2012-10-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/6COo6o6Ai?url=http://www.sports.ru/others/poker/74714767.html|archivedate=2012-11-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.pokerfederation.ru/ru/news/newsitem226|title=Чемпионат России по спортивному покеру 2007 / ФСПР|publisher=www.pokerfederation.ru|accessdate=2017-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170613150213/http://www.pokerfederation.ru/ru/news/newsitem226|archivedate=2017-06-13|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;. [[2010 он|2010 онд]] тэрээр [[Оросын Холбооны Улс|Оросын]] анхны санхүүжилтийн санг байгуулсан бөгөөд [[2010 он|2010 оны]] хамгийн том покерын арван арга хэмжээний нэгээр нэрлэгджээ&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports.ru/poker/75118745.html|title=Россия: 10 главных событий года в покере|date=2010-12-29|publisher=Sports.ru}}&lt;/ref&gt;.

[[2008 он|2008 оны]] 7-р сард Кац ижил нэртэй [[YouTube]] сувгийг бүртгүүлсэн&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web|lang=|url=https://www.youtube.com/channel/UCUGfDbfRIx51kJGGHIFo8Rw|title=YouTube канал &quot;Максим Кац&quot;|author=|website=|date=|publisher=www.youtube.com|accessdate=2020-05-29}}&lt;/ref&gt;. 

[[2016 он|2016 онд]] тэрээр [[Их Британи|Их Британийн]] засгийн газрын Чивнинг тэтгэлэг авсан 13 орос оюутны нэг болов. Энэхүү тэтгэлэг нь янз бүрийн салбарт манлайлах чадвартай хувь хүмүүст [[Их Британи|Их Британийн]] их сургуульд магистрын зэрэг хамгаалах боломжийг олгодог. Кац Глазго Их Сургуулийн Нийгэм, Улс төрийн Шинжлэх Ухааны факультетэд «Хотын засаглал ба төрийн бодлог» чиглэлээр магистрт элссэн&lt;ref&gt;{{Cite news|title=University of Glasgow graduation list|author=|url=https://www.pressreader.com/uk/the-scotsman/20171129/282656097771404|work=The Scotsman|date=2017-11-29}}&lt;/ref&gt;. Кац өөрийгөө [[Орос хэл|орос]], [[Англи хэл|англи]], [[Еврей хэл|еврей]] хэлээр чөлөөтэй ярьдаг гэжээ.

[[2020 он|2020 оны]] [[5 сарын 6|5 сарын 6-нд]] Екатерина Патюлинатай гэрлэсэн. Екатерина нь [[Илья Варламов|Илья Варламовын]] хамтаар &quot;Авторские Медиа&quot; ХХК-ийг үүсгэн байгуулж, ерөнхий захирал болсон&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.bfm.ru/news/443295|title=Как проходят свадьбы во время пандемии?|author=BFM.ru|publisher=BFM.ru - деловой портал|accessdate=2020-05-29}}&lt;/ref&gt;, &quot;Varlamov.ru&quot; блогийн арилжааны захирал, «Яблоко» намын гишүүн юм&lt;ref&gt;[https://www.yabloko.ru/news/2019/07/01-3 Член «Яблока» передала в Генпрокуратуру и СК 14 тыс. обращений в поддержку сестер Хачатурян | Партия ЯБЛОКО&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;. 

[[2020 он|2020 оны]] 6-р сард Кац [[2008 он|2008 онд]] үүсгэсэн бизнесийнхээ ачаар амьдардаг гэсэн бөгөөд энэ бизнес нь [[Оросын Холбооны Улс|Оростой]] бараг ямар ч холбоогүй гэж мэдэгдсэн юм.

== Нийгэм, хотын хөгжилд үзүүлсэн нөлөө ==

=== Щукины төлөвлөлт ===
[[2012 он|2012 онд]] [[Илья Варламов|Илья Варламовын]] хамт тэрээр хот байгуулалтад туслах &quot;Хотын төслүүд&quot; сан байгуулсан&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.the-village.ru/village/city/city/113963-gorodskie-proekty|title=Илья Варламов и Максим Кац запускают «Городские проекты»|author=Алиса По|date=2012-06-04|publisher=The Village|archiveurl=https://www.webcitation.org/6COo85FBu?url=http://www.the-village.ru/village/city/city/113963-gorodskie-proekty|archivedate=2012-11-23|accessdate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;. [[Москва|Москва хотын]] Щукино дүүргийн төлөөлөгч&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.novayagazeta.ru/articles/2014/08/30/60934-fso-samokat-dumskiy-veteran|title=ФСО, самокат, думский ветеран|date=2014-08-30|publisher=Новая газета - Novayagazeta.ru|lang=ru|accessdate=2020-03-02}}&lt;/ref&gt; байхдаа тэрээр асуудалтай газруудад судалгаа хийж, оршин суугчдын дэмжлэгтэйгээр, ялангуяа вандан сандал, тоглоомын талбайнуудыг суурилуулжээ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.novayagazeta.ru/articles/2012/11/09/52273-pervye-shagi-v-storonu-peshehoda|title=Первые шаги в сторону пешехода|date=2012-11-09|publisher=Новая газета - Novayagazeta.ru|lang=ru|accessdate=2020-03-02}}&lt;/ref&gt;. Щукин дахь нийтийн тээврийн зогсоолыг халаагуураар хангах тухай Кацын бас нэг санаачилгын дагуу «Хотын төслүүд» өөрсдөө тоног төхөөрөмж худалдан авахад бэлэн гэж мэдэгдсэн ч Мосгортранс дэмжээгүй&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rosbalt.ru/moscow/2013/02/25/1098613.html|title=Остановкам не дали тепла|publisher=[[Росбалт]]|lang=ru|accessdate=2020-03-02|archive-date=2020-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302010929/https://www.rosbalt.ru/moscow/2013/02/25/1098613.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.the-village.ru/village/city/city/120631-obogrevateli|title=Остановки в Щукине оснастят обогревателями|date=2012-12-14|publisher=The Village|accessdate=2020-03-02|archive-date=2020-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302010929/https://www.the-village.ru/village/city/city/120631-obogrevateli|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iz.ru/news/541420|title=Столичные остановки хотят оснастить обогревателями|author=Маргарита Верховская|date=2012-12-13|publisher=Известия|lang=ru|accessdate=2020-03-02}}&lt;/ref&gt;.

=== Тверская дахь зогсоол ===
[[2011 он|2011 онд]] [[Москва|Москвад]] явган хүний ​​зам дээр зогсоолын тэмдэглэгээ гарч эхэлсэн&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/interview/nm/s4807721.shtml|title=«Борьбы с автомобилистами мы не ведем»|publisher=[[Газета.Ru]]|lang=ru|accessdate=2020-03-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.the-village.ru/village/city/situation/109063-parkovka-na-tverskoy|title=На тротуарах Тверской улицы разрешили парковку|date=2011-09-08|publisher=The Village|accessdate=2020-03-02|archive-date=2020-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302192514/https://www.the-village.ru/village/city/situation/109063-parkovka-na-tverskoy|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, үүний дараа [[2012 он|2012 онд]] Максим Кац [[Илья Варламов|Илья Варламовын]] хамт Тверская гудамжинд судалгаа хийж&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://city4people.ru/projects/posts/posts_83.html|title=Отчет по исследованию Тверской|publisher=city4people.ru|lang=ru|accessdate=2020-03-12|archive-date=2020-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302010935/https://city4people.ru/projects/posts/posts_83.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, хэрхэн 340 гэсэн тоо баримт бүхий товхимол хэвлүүлэв. Тверскаяд зогссон машинууд өдөрт 100,000 хүн нэвтрэхэд саад учруулдаг тул явган зорчигчдын 99% нь явган хүний ​​замын гуравны нэгийг ашигладаг гэсэн мэдээлэл гарч ирсэн. Судалгааг хотын захиргаанд шилжүүлж, үүний дараа зогсоолыг хориглосон&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.novayagazeta.ru/articles/2014/08/29/60919-probki-dostigli-potolka|title=Пробки достигли потолка|date=2014-08-29|publisher=Новая газета - Novayagazeta.ru|lang=ru|accessdate=2020-03-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rg.ru/2012/10/18/tverskaya.html|title=Столичные власти запретили парковку на тротуарах Тверской|publisher=Российская газета|accessdate=2020-03-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.the-village.ru/village/people/experience/112077-maksim-kats|title=Личный опыт: Зачем идти в муниципальный совет|date=2012-02-28|publisher=The Village|accessdate=2020-03-02|archive-date=2020-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302192517/https://www.the-village.ru/village/people/experience/112077-maksim-kats|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. [[2012 он|2012 оноос]] хойш Москва хотын захиргаа хот даяар явган хүний ​​зам дээр зогсоол хийхийг хориглож эхэлсэн&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.m24.ru/articles/parkovki/21062013/19968|title=Власти запретили стоянку на тротуарах от &quot;Пушкинской&quot; до &quot;Белорусской&quot;|publisher=m24.ru|lang=ru|accessdate=2020-03-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://odintsovo.info/news/?id=70721|title=В Одинцово ликвидирована стихийная парковка на тротуаре|date=20191110T102312+00|publisher=Одинцово-ИНФО|lang=ru|accessdate=2020-03-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=http://dx.doi.org/10.1108/err.1999.3.7.78.72|автор=Peggy Gaugy|заглавие=Operabase WWW Site9972Mike Gibb. Operabase WWW Site.  Date of publication:.  URL: http://www.operabase.com/|год=1999-07|издание=Electronic Resources Review|том=3|выпуск=7|страницы=78—79|issn=1364-5137|doi=10.1108/err.1999.3.7.78.72}}&lt;/ref&gt;.

=== Хүрдэн хаалга===
[[2012 он|2012 онд]] Кац, [[Илья Варламов|Варламов]] нар хүрдэн хаалганы нийтийн тээвэрт үзүүлэх нөлөөллийн талаар судалгаа хийсэн&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://city4people.ru/post/posts_194.html|title=Эксперимент с турникетами|publisher=city4people.ru|lang=ru|accessdate=2020-03-12|archive-date=2020-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302010932/https://city4people.ru/post/posts_194.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; бөгөөд түүний үр дүнгээс харахад хүрдэн хаалгатай тул Москвагийн нийтийн тээврийн хэрэгсэл 15%-иар удаан явдаг бөгөөд өндөр хөгжилтэй орнуудад торгууль илүү үр дүнтэй ажилладаг байна&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://rg.ru/2013/02/14/proeazd.html|title=Мосгортранс: Турникеты обходятся Москве дешевле контролеров|publisher=Российская газета|lang=ru|accessdate=2020-03-02}}&lt;/ref&gt;. Максим Кацын саналуудыг Тээврийн газарт хүргүүлсэн.

=== Москва дахь авто замын төслүүдийн эсрэг гадаадын мэргэжилтнүүд ===
[[2013 он|2013 онд]] Максим Кацын урилгаар Вукан Вучик тэргүүтэй [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Норвеги]], [[Франц|Францын]] тээврийн мэргэжилтнүүд [[Москва|Москвад]] ирсэн. Мэргэжилтнүүд Москвагийн эрх баригчдад авто замын хоёр том төслийг шинэчлэхийг санал болгов&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.the-village.ru/village/city/city/123731-expert|title=Вукана Вучика пригласят оценить транспортные инициативы мэрии Москвы|date=2013-03-14|publisher=The Village|accessdate=2020-03-02|archive-date=2020-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302010929/https://www.the-village.ru/village/city/city/123731-expert|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vedomosti.ru/realty/articles/2013/05/28/sovety_sobyaninu#cut|title=Ленинскому проспекту реконструкция не поможет|publisher=Ведомости|accessdate=2020-03-02}}&lt;/ref&gt;. Ингэснээр Лениний өргөн чөлөө дэх төслийг хойшлуулсан&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/2239624|title=Власти Москвы отменили реконструкцию Ленинского проспекта|date=2013-07-23|publisher=www.kommersant.ru|accessdate=2020-03-02}}&lt;/ref&gt;.

=== Триумфальная талбай ===
[[2013 он|2013 онд]] Максим Кац [[Илья Варламов|Илья Варламовын]] хамтаар Триумфальная талбайд жагсаал зохион байгуулж, уг талбайг сэргээн босгох ажилд өмнө нь зарласан тендерийн дүнг цуцалж, архитектурын нээлттэй уралдаан зохион байгуулахыг шаардав. Тендерийг цуцалж, нээлттэй тендер зарласан&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/lifestyle/articles/2014/02/21/triumfalnuyu-ploschad-zhdet-rekonstrukciya|title=Триумфальную площадь ждет реконструкция|publisher=Ведомости|lang=ru|accessdate=2020-03-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.the-village.ru/village/city/public-space/137671-triumfalnaya|title=В Москве объявили конкурс на реконструкцию Триумфальной площади|date=2014-01-20|publisher=The Village|accessdate=2020-03-02|archive-date=2020-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302010932/https://www.the-village.ru/village/city/public-space/137671-triumfalnaya|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. 

=== Санкт-Петербург дахь үйл ажиллагаа ===
[[2014 он|2014 онд]] Кац [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербург хотод]] «Хотын төслүүд»-ийн салбараа нээсэн&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://novayagazeta.spb.ru/articles/9312/|title=Максим Кац: Если коммунист захочет посчитать троллейбусы, то бога ради|publisher=Новая Газета|accessdate=2020-03-02}}&lt;/ref&gt;. 

Санкт-Петербург дахь төслүүд: 

* Невскийн өргөн чөлөөний [https://web.archive.org/web/20210208151501/https://city4people.ru/post/posts_159.html судалгаа] ба явган хүнд ээлтэй болгох хэдэн санал&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gazeta.spb.ru/1677402-0/|title=Пешеходная зона на Невском проспекте может появиться уже в августе этого года (фото) {{!}}|date=2014-07-07|publisher=GAZETA.SPb|lang=ru|accessdate=2020-03-02|archive-date=2020-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302132710/https://gazeta.spb.ru/1677402-0/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.
* Казанийн сүм хийд, Конюшенная талбай, далангийн ойролцоо газар нутгийг сайжруулах [https://web.archive.org/web/20200302132710/https://spb.city4people.ru/project/kazanskiy төслүүдийг] бий болгосон&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.the-village.ru/village/city/news-city/342481-kats-varlamov-spb|title=Проект дня. Благоустройство трех петербургских пространств от Варламова и Каца|date=2019-02-25|publisher=The Village|accessdate=2020-03-02|archive-date=2020-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302132708/https://www.the-village.ru/village/city/news-city/342481-kats-varlamov-spb|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.
* Шпалерная гудамжийг сайжруулах төсөл&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://paperpaper.ru/papernews/2016/05/12/shpalernaya|title=«Городские проекты» показали, как сделать Шпалерную улицу удобнее для пешеходов и водителей|publisher=«Бумага»|lang=ru|accessdate=2020-03-02|archive-date=2020-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302132712/https://paperpaper.ru/papernews/2016/05/12/shpalernaya/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

&quot;Хотын төслүүд&quot; шөнийн автобусны хөдөлгөөний шинэ схемийг санал болгож&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.the-village.ru/village/city/transport/233891-night|title=«Городские проекты» предложили новую схему движения ночных автобусов в Петербурге|date=2016-03-28|publisher=The Village|accessdate=2020-03-02|archive-date=2020-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302132706/https://www.the-village.ru/village/city/transport/233891-night|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, нийтийн тээврийн тарифын шинэ систем&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.the-village.ru/village/city/transport/249815-novye-tarify-transport|title=Предложение дня. Изменить систему тарифов в петербургском общественном транспорте|date=2016-11-08|publisher=The Village|accessdate=2020-03-02|archive-date=2020-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302132710/https://www.the-village.ru/village/city/transport/249815-novye-tarify-transport|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, трамвайны хөдөлгөөнийг Литейний өргөн чөлөө рүү буцааж барихыг санал болгосон&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.fontanka.ru/2017/03/29/078/|title=«Городские проекты» предлагают вернуть трамвай на Литейный проспект|date=2017-03-29|publisher=www.fontanka.ru|lang=ru|accessdate=2020-03-02}}&lt;/ref&gt;. 

[[2019 он|2019 онд]] Кац, [[Илья Варламов|Варламов]] нар [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургийг]] өөрчлөх онлайн штабыг ажиллуулж&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.novayagazeta.ru/news/2019/02/25/149536-varlamov-i-kats-zapustili-shtab-prebrazheniya-peterburga-blogery-predlagayut-ostanovit-urbanisticheskoe-iznasilovanie-goroda|title=Варламов и Кац запустили «Штаб преображения Петербурга». Они предлагают остановить «урбанистическое изнасилование» города|publisher=Новая газета - Novayagazeta.ru|lang=ru|accessdate=2020-03-02}}&lt;/ref&gt;, хотын гудамж, талбай, талбайг өөрчлөх 18 төслийг санал болгосон&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://spb.city4people.ru/index|title=Штаб преображения Петербурга|publisher=spb.city4people.ru|accessdate=2020-03-02|archive-date=2020-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302132711/https://spb.city4people.ru/index|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Эдгээр төслүүдийг хэрэгжүүлэхийн тулд Петербургчүүдийг хотын сонгуульд оролцохыг уриалж. Максимыг [[Санкт-Петербург]] дахь Хотын төслүүд болон Яблоко намын сонгуулийн төв байранд томилсон&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=https://www.kommersant.ru/doc/4260961|заглавие=Максима Каца вычеркнут из списков|издание=Коммерсантъ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{cite web|author=Владимир Хейфец|url=https://www.kommersant.ru/doc/4251384|title=Плод раздора|subtitle=Максима Каца могут вновь исключить из «Яблока» за «нанесение политического ущерба» партии|lang=ru|website=[[Коммерсантъ]]|date=2020-02-11|accessdate=2020-11-17|deadlink=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200318051656/https://www.kommersant.ru/doc/4251384|archivedate=2020-03-18}}&lt;/ref&gt;.

=== Газар дээрх болон газар доорх гарцын хор хөнөөл ===
[[2014 он|2014 онд]] Кац газар дээрх болон газар доорхи гарцууд ямар хор уршигтай болохыг харуулсан, өгүүлсэн төсөл хэрэгжүүлж эхэлсэн&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.the-village.ru/village/city/city/143029-ssylki-dnya|title=Ссылки дня. Генератор ругательств из пьес Шекспира, интервью со Стоей и сайт ненависти к переходам|date=2014-04-23|publisher=The Village|accessdate=2020-03-02|archive-date=2020-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302132711/https://www.the-village.ru/village/city/city/143029-ssylki-dnya|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Төслийн зүгээс ийм гарцуудын аюулгүй байдал нь статистикийн хувьд батлагдаагүй домог бөгөөд хөдөлгөөний хязгаарлагдмал, хүн амын 30% -ийг бүрдүүлдэг хүмүүс гарцаар гарахад онцгой бэрхшээлтэй тулгардаг тул зорчих хэсгийн дагуух замыг хөндлөн гарахыг өдөөдөг гэсэн бөгөөд хотын тохь тухгүй орчныг бүрдүүлдэг гэж мэдэгджээ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://zebra.city4people.ru/|title=Сайт о вреде подземных переходов|publisher=zebra.city4people.ru|accessdate=2020-03-02|archive-date=2020-02-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20200214210527/http://zebra.city4people.ru/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Ном ==

* {{книга|автор=Варламов И., Кац. М. |заглавие=Хотын даргад өгөх 100 зөвлөгөө |издательство=Альпина нон-фикшн |год=2020 |страниц=464 |isbn=978-5-00139-255-2 }}
* {{ книга |автор=Кац М. |заглавие=Шинэ Оросын Түүх |издательство=Перо |год=2021 |страниц=336 |isbn=978-5-00189-808-5 }}

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

== Бусад холбоос ==
* {{Facebook|katz.max|name=Максим Кац}}
* {{Instagram|maxim_katz|id=}}
* {{Twitter|name=Максим Кац|id=max_katz}}

{{DEFAULTSORT:Кац, Максим}}
[[Ангилал:1984 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Оросын улс төрч]]
[[Ангилал:21-р зууны улс төрч]]</text>
      <sha1>krsaq17d5wektfmt62mxlgozviwae85</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Базарсадын Жаргалсайхан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>109840</id>
    <revision>
      <id>859008</id>
      <parentid>852485</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T04:02:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>859008</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10899" sha1="1w1bffxs1rqnje70c4fbd0ccmat7zog" xml:space="preserve">{{Short description|Монголын улс төрч, бизнесмен}}
{{Инфобокс албан тушаалтан
| name = Базарсадын Жаргалсайхан
| image = {{CSS image crop|Image = Bazarsadyn Jargalsaikhan in 2008.jpg|bSize = 400 |cWidth = 210|cHeight = 300|oTop = 12|oLeft =120|Location=center}}
| caption = Жаргалсайхан 2008 онд
| office = Үйлдвэр худалдааны сайд
| termstart = 2006 оны 1 сарын 5
| termend = 2007 оны 11 сарын 22
| predecessor = [[Халзхүүгийн Наранхүү]]
| primeminister = [[Миеэгомбын Энхболд]]
| office2 = [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн
| constituency2 = 70-р, [[Сонгинохайрхан|Сонгинохайрхан дүүрэг]], [[Улаанбаатар]]
| termstart2 = 2004 оны 8 сар
| termend2 = 2008 оны 7 сар
| office3 = [[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|Бүгд Найрамдах Намын]] дарга
| termstart3 = 2004 оны 4 сарын 5
| birth_date = {{birth date and age|1959|08|20}}
| birth_place = [[Улаанбаатар]], [[Монгол]]
| party = [[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|Бүгд Найрамдах Нам]]&lt;br&gt;(2004 оноос)
| otherparty = [[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|Бүгд Найрамдах Нам]]&lt;br&gt;(1992–2002)&lt;br&gt;[[Иргэний Зориг–Бүгд Найрамдах Нам]]&lt;br&gt;(2002–2004)
| alma_mater = [[Эрхүүгийн Улсын Их Сургууль]]
| legislature = Улсын Их Хурал
| profession = Бизнесмен, физикч
}}
'''Базарсадын Жаргалсайхан''' (олны танил нэр нь '''Буянгийн Жагаа'''; [[1959 он]]ы [[8 сарын 20|наймдугаар сарын 20]]-нд [[Улаанбаатар]]&lt;ref name=&quot;24tsag&quot;&gt;[https://www.24tsag.mn/a/170144 24tsag.mn: ''“Буян”-гийн Жагаа буюу Б.Жаргалсайхан гэж хэн бэ?''], нийтэлсэн 2019 оны хоёрдугаар сарын 27, хандсан 2021 оны нэгдүгээр сарын 30&lt;/ref&gt; хотод төрсөн) нь [[Монгол Улс|Монгол]]ын засгийн газрын гишүүн, [[улс төрч]], [[физик]]ч, [[бизнесмен]], Бүгд Найрамдах Намын дарга.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nachlese: Neuer Präsident will Armut bekämpfen |url=http://derstandard.at/2054852 |work=[[Der Standard]] |date=14 July 2008 |accessdate=26 February 2011 }}&lt;/ref&gt;

== Намтар ==
=== Бага нас ба боловсрол ===
Б. Жаргалсайхан нь 1959 онд Улаанбаатар хотод таван хүүхэдтэй айлын дундах&lt;ref name=&quot;24tsag&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;hamugmongol&quot; &gt;[https://hamugmongol.wordpress.com/2012/05/14/%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD-%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%87%D0%BE%D0%BE%D0%BD/ hamugmongol.wordpress.com: ''Намтрын товчоон''], нийтэлсэн 2012 оны тавдугаар сарын 12, хандсан 2021 оны нэгдүгээр сарын 30&lt;/ref&gt; болон төржээ. 1967 онд нийслэлийн 23-р дунд сургуульд&lt;ref name=&quot;hamugmongol&quot; /&gt; орсон ба дунд сургуулиа дүүргээд 1977 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын [[Эрхүү муж]]ийн төв [[Эрхүү]] хот дахь Политехникийн Дээд Сургуульд элсэн сансрын физикч&lt;ref name=&quot;hamugmongol&quot; /&gt; мэргэжлээр суралцан 1982 онд төгсжээ. Дараа нь [[Зүүн Герман]]д&lt;ref&gt;Англи ба орос хэлээрх википедиаг үзнэ үү.&lt;/ref&gt; бас сурч байсан байна.
=== Мэргэжлийн гараа ===
Сургуулиа төгсөөд эх орондоо эргэж ирэн 1982 оноос 1984 оныг хүртэл Говь комбинатад&lt;ref name=&quot;hamugmongol&quot; /&gt; туслахаар ажиллав. 1984 оноос 1988 оныг хүртэл хувиараа бизнес эрхэлж&lt;ref&gt;[http://itoim.mn/article/%D0%B0%D0%BD-%D1%8B%D0%BD-%D0%B5%D1%80%D3%A9%D0%BD%D1%85%D0%B8%D0%B9%D0%BB%D3%A9%D0%B3%D1%87-%D3%A9%D1%80%D1%81%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D3%A9%D1%85-%D0%B7%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%B0%D0%BD-%D1%85%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B9/8771 itoim.mn: ''Ардчилсан Намын Ерөнхийлөгчид өрсөлдөх зургаан хүний намтар''], нийтлэгч Э. Ганзориг, нийтэлсэн 2017 оны тавдугаар сарын 2, хандсан 2021 оны нэгдүгээр сарын 30&lt;/ref&gt; байгаад, 1988 онд Буян хоршоогоо байгуулан захирлаар нь ажилласан ба 1989 онд тус хоршоогоо хязгаарлагдмал хариуцлагатай компани болгон өргөтгөжээ.

Тэр Монголын анхны саятан&lt;ref name=&quot;inf&quot;&gt;[https://www.infpol.ru/99297-kto-sleduyushchiy-prezident-mongolii/ Кто следующий президент Монголии? - новости Бурятии и Улан-Удэ]&lt;/ref&gt; гэгддэг бөгөөд 1990 оноос 2004 оны хооронд монголын хөрөнгөтэй хүмүүсийн нэгд тооцогддог байв.

== Улс төрийн амьдрал ==
[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]аас [[Монгол Улс]]ад шилжих шилжилтийн жилүүдэд тэр ардчиллыг дэмжигч байсан ба эхлээд [[Ардчилсан Нам]]аас (1992, 1997 оны сонгуульд), дараа нь өөрийн байгуулсан БНН-аас (2008, 2016 онуудад) парламентын гишүүн болохоор оролдсон ч бүтээгүй. 2004 оны Улсын Их Хурлын сонгуульд 70-р тойргоос нэр дэвшин, их хурлын гишүүн болов. 2005 онд болсон ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшин, 129.147 хүний буюу 14,1 %-ийн&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20150916010103/http://psephos.adam-carr.net/countries/m/mongolia/mongolia2005.txt&lt;/ref&gt; санал авч байсан. 

[[Долоодугаар сарын нэгний түйвээн|2008 оны долоодугаар сарын 1-нд]] болсон их хурлын сонгуулийн үр дүнтэй холбоотой жагсаалыг зохион байгуулсан хэмээн сэжигтнээр татагдан баривчлагдаж байв.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://regnum.ru/news/polit/1051224.html |title=За организацию &quot;революции юрт&quot; в Монголии арестован лидер Республиканской партии - ИА REGNUM |access-date=2021-01-30 |archive-date=2021-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204094907/https://regnum.ru/news/polit/1051224.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Хэлсэн үг ==
Тэрбээр нэлээд хатуу ширүүн үгтэй учраас монголын хэвлэл мэдээллийн сувгууд түүнийг урьж цаг үе, нийгмийн байдлын талаар байнга санал хүсэлтийг нь сонсдог. Тиймээс хэлсэн, ярьсан зүйлүүд нь нэг хэсэгтээ нийтийн анхаарлын төвд байх ч цаад агуулга нь нийгмийн байдлыг шүүмжилсэн бизнесмен, улс төрч хүний үг байдаг. Түүний хэлсэн үгнүүдээс жишээ болгон хэдийг оруулав. 

{{Эшлэл|Гишүүдэд хэлье! Айж чацга царайлалгүй наад Энхболдыгоо буулга! Үхсэндээ айдаг юм. Үсрээд л нэг үл таних хужаа урдаас орж ирээд буудаж ална биз. Ийм нийгэмд үхэхээс айхгүй алалцаж байж төрөө цэвэрлэдэг юм.&lt;ref&gt;[http://www.bolod.mn/News/200883.html bolod.mn: ''Үхэхээс айхгүй аллалцаж байж төрөө цэвэрлэдэг юм шаарнуудаа''], нийтэлсэн 2018 оны наймдугаар сарын 3, хандсан 2021 оны нэгдүгээр сарын 30&lt;/ref&gt;|Б. Жаргалсайхан}}
Нэгэн телевизийн нэврүүлэгт оролцохдоо:
{{Эшлэл|Та улс төрийг сонирхохгүй бол таныг улс төр оролдоно. Таны хоолоор, таны эрх чөлөөгөөр дамжаад таныг оролдоно. Тийм учраас тусгаар тогтнол, эрх чөлөө, шударга ёсыг бий болгоё гэж байгаа бүх хүн хатуу нэг амьсгаа, дуу хоолойтой тэмцэгч байх ёстой.&lt;ref&gt;Нэгэн телевизийн нэврүүлэгт оролцохдоо хэлсэн үг.&lt;/ref&gt;|Б. Жаргалсайхан}}
inews.mn цахим хуудсанд хуримын тухай өгсөн ярилцлага:
{{Эшлэл|За тэгээд нөгөө ресторанд очихоор хөтлөгч гэж хурим базаад мэргэшчихсэн халтуурны хэдэн мөртүүдтэй нэг далбаганасан хошин шогийн ядаргаатай нөхөр бос, суу, дахиад бос, босооч, хурайл, өшөө сайн хурайлаач, алга ташаач, улам чанга ташаачдээ гэж тамлана. Тав тухтай ч сууж болдоггүй тамтай хүлээн авалт.&lt;ref&gt;[https://www.inews.mn/a/9193 inews.mn: ''Б.Жаргалсайхан: Би хуриманд очих дургүй''], нийтэлсэн 2019 оны долоодугаар сарын 12, хандсан 2021 оны нэгдүгээр сарын 30&lt;/ref&gt;|Б. Жаргалсайхан}}

== Эх сурвалж ==
{{Reflist|2}}

{{DEFAULTSORT:Жаргалсайхан, Базарсадын}}
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]]
[[Ангилал:Монголын үйлдвэр худалдааны сайд]]
[[Ангилал:Монголын засгийн газрын гишүүн]]
[[Ангилал:Бүгд Найрамдах Намын дарга (Монгол)]]
[[Ангилал:Монголын бизнесмен]]
[[Ангилал:Монголын физикч]]
[[Ангилал:Эрхүүгийн их сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1950 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>1w1bffxs1rqnje70c4fbd0ccmat7zog</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Австри-Унгар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111347</id>
    <revision>
      <id>858965</id>
      <parentid>787306</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T01:48:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>858965</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39880" sha1="n6l0dfg9tvik79nhe3b2kms6o7ktin0" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot; align=&quot;right&quot; cellpadding=&quot;2&quot; style=&quot;margin-left:15px; border-collapse:collapse; border-color:#F2F2F4; width:380px; font-size:90%; border:1px #AAAAAA solid;&quot;
! align=&quot;center&quot; colspan=&quot;2&quot; background-color:#f2f2f4| &lt;span style=&quot;font-size:120%&quot;&gt;Австри-Унгарын Эзэнт Улс&lt;br /&gt;{{lang-de|Österreichisch-Ungarische Monarchie}}&lt;br /&gt;{{lang-hu|Osztrák-Magyar Monarchia}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;1867–1918 он&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot; colspan=&quot;2&quot;|
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot; width=&quot;100%&quot;
| align=&quot;center&quot; | [[File:Austria-Hungaria transparency.png|alternativtext=|200x200px|Дундах нь хамтын сүлд (1915–1918)]]
|-
| align=&quot;center&quot; | [[#Төрийн сүлд|Сүлд]]
(Мөн [[Австри-Унгар#Үндэсний тэмдэг|Австри-Унгарын тугууд]]ыг үзнэ үү)
|}
|-
| align=&quot;center&quot; colspan=&quot;2&quot; | Бүрэлдэхүүнд нь:&lt;br /&gt;'''Эзэнт Улсын Зөвлөлд төлөөлөл бүхий Хант Улсууд ба Улсууд''' &lt;small&gt;([[Цислейтани]])&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;ба '''Унгарын Гэгээн Иштваны Титэмт Улсууд''' &lt;small&gt;([[Транслейтани]])&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;ба '''[[Австри-Унгарын Босни ба Херцеговин дахь засаглал|Босни-Херцеговин]]''' &lt;small&gt;(1878 оноос захиргаандаа оруулсан, 1908 онд өөртөө нэгтгэн авсан)&lt;/small&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; colspan=&quot;2&quot; style=&quot;letter-spacing:0.5px; background-color:#f2f2f4&quot;| '''Цаг тооны хэлхээс'''
|-
| style=&quot;background:#ffffff&quot; align=&quot;center&quot; colspan=&quot;2&quot; |
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot; width=&quot;100%&quot;
|+
|
|
| Өмнөх ба дараах улсууд
|-
| width=&quot;90px&quot; align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot; | [[File:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|20px]] [[Австрийн Хаант Улс]]
| align=&quot;right&quot; | ↔&lt;br /&gt;↔&lt;br /&gt;↔&lt;br /&gt;↔&lt;br /&gt;&amp;nbsp;
| align=&quot;right&quot; | Германы Австри [[File:Flag of Austria.svg|20px|Австрийн төрийн далбаа]]&lt;br /&gt;Бүгд Найрамдах Унгар (Ард) Улс [[File:Flag of Hungary (1920–1946).svg|20px|Унгар Улсын төрийн далбаа 1920]]&lt;br /&gt;Чехословакийн Бүгд Найрамдах Улс [[File:Flag of Bohemia.svg|20px|rand|Чехословакийн төрийн далбаа 1918–1920]]&lt;br /&gt;Словени, Хорват ба Серби Улс [[File:Flag of the State of Slovenes, Croats and Serbs.svg|20px|Словени, Хорват ба Серби Улсын төрийн далбаа]]&lt;br /&gt;Баруун Украины Бүгд Найрамдах Ард Улс [[Файл:Flag of Ukraine.svg|20px|Украин Улсын төрийн далбаа]]
|}
|-
| '''[[Үндсэн хууль]]'''
| [[Прагматик санкц]]&lt;br /&gt;[[Арванхоёрдугаар сарын үндсэн хууль#%D0%98%D1%82%D0%B3%D1%8D%D0%BC%D0%B6%D0%BB%D1%8D%D1%85 %D1%85%D1%83%D1%83%D0%BB%D1%8C|Итгэмжлэх хууль]]&lt;br /&gt;(хамтын үндсэн хууль байхгүй)
|-
| '''[[Албан ёсны хэл|Албан хэл]]'''
| [[Герман хэл|Герман]] ба [[Унгар хэл|унгар]] &lt;small&gt;мөн түүнчлэн Австри талдаа орон нутагт хэрэглэгдэх хэлнүүд: [[Польш хэл|польш]], [[Чех хэл|бохеми]], [[Сербохорват хэл|сербохорват]], [[Словени хэл|словени]], [[Румын хэл|румын]], [[Украин хэл|рутени]], [[Итали хэл|итали]]&lt;/small&gt;
|-
| '''[[Нийслэл|Нийслэлүүд]]'''
| [[Будапешт]] ба [[Вена]]
|-
| '''[[Засаглалын систем|Засаглалын хэлбэр]]'''
| [[Реал холбоо]]н дахь хоёр [[үндсэн хуульт хаант засаг]]лал
|-
| '''[[Төрийн тэргүүн]]'''
|[[Австрийн хаан]] ба [[Унгарын хан]]
|-
|'''[[Засгийн газрын тэргүүн]]'''
|байхгүй; засаг захиргааны зохицуулагч: [[Австри-Унгарын ерөнхий сайдын жагсаалт (1867–1918)|хамтарсан яамдын зөвлөлийн удирдлагууд]]
|-
| '''Газар нутгийн талбай''' || 675.964,89 км²
|-
| '''[[Хүн ам|Хүн амын тоо]]''' 1910 он|| 51.356.465
|-
| '''[[Хүн амын нягтрал]]''' || 76 хүн км² тутамд
|-
| '''[[Улсын байгуулалт|Байгуулагдсан]]''' ||[[1867 он]]ы [[6 сарын 8]] буюу [[12 сарын 21]]
|-
| '''Задарсан''' || [[1918 он]]ы [[10 сарын 31]]
|-
| '''[[Дуулал|Төрийн дуулал]]''' || ''[[Австрийн хааны дуулал|Австрийн хааны дууллыг]]'' үзнэ үү
|-
| '''[[Мөнгөн тэмдэгт]]''' || 1 [[талер]] ([[нэгдлийн талер]]) = 1½&amp;nbsp;[[Австрийн гулден|гулден]] = 150&amp;nbsp;[[Кройцер (зоос)|шинэ кройцер]];&lt;br /&gt;1892/1900 оноос: 1&amp;nbsp;[[Австрийн крон|крон]] = 100&amp;nbsp;[[Хеллер (зоос)|хеллер]]
|-
| align=&quot;center&quot; colspan=&quot;2&quot; style=&quot;letter-spacing:0.5px; background-color:#f2f2f4&quot;| '''Газрын зураг'''
|-
| style=&quot;background:#ffffff&quot; align=&quot;center&quot; colspan=&quot;2&quot; |
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot; width=&quot;100%&quot;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot; | [[File:Austro-Hungary Empire (orthographic projection).svg|330px]]
|}
|}
'''Австри-Унгарын Эзэнт Улс''' ({{lang-de|Österreichisch-Ungarische Monarchie}} [{{IPA|ˈøːstəʁaɪ̯çɪʃ-ˈʊŋɡaʁɪʃə monaʁˈçiː}}], {{lang-hu|Osztrák-Magyar Monarchia}}) товчоор '''Австри-Унгар''', албан бусаар бас ''[[kaiserlich und königlich]]'' (Хаант ба Хант Улс), ''Doppelmonarchie'' (Давхар Эзэнт Улс) гэж нэрлэгдэх энэхүү улс нь [[Төв Европ|Төв]] ба [[Зүүн Өмнөд Европ]]т 1867 оноос 1918 оны хооронд оршин тогтносон бодит холбоотон улс байв. Энэхүү улс нь 1867 оны зургаадугаар сарын 8-ны [[Австри-Унгарын тохиролцоо]]г үндэслэн (1867 оны арванхоёрдугаар сарын 21-нд Австри Улсад үндсэн хуулиар хэрэгжүүлсэн) [[Австрийн Хаант Улс]]ыг улсуудын холбоо&lt;ref&gt;Nach Ingo von Münch, Ute Mager: ''Staatsrecht I.&amp;nbsp;Staatsorganisationsrecht unter Berücksichtigung der europarechtlichen Bezüge'', 7.&amp;nbsp;Aufl., 2009, [https://books.google.de/books?id=fWJbT-71tVoC&amp;pg=PA371 Rn.&amp;nbsp;678, Anm.&amp;nbsp;5] eine völkerrechtliche Staatenverbindung im Sinne eines Staatenbündnisses.&lt;/ref&gt; болгон өөрчилснөөр бий болсон бөгөөд 1918 оны аравдугаар сарын 31-нийг хүртэл (реал холбооноос [[Унгарын Хант Улс|Унгар Улс]] гарсан) оршин тогтножээ.

Австри-Унгарын эзэнт улс нь ''«Эзэнт Улсын Зөвлөлд төлөөлөл бүхий Хант Улсууд ба Улсууд»'' - албан бусаар ''[[Цислейтани]]'' - (1915 оноос эхэлж албаны ёсоор ''Австри'' хэмээн нэрлэх болсон) ба ''«Унгарын Гэгээн Иштваны Титэмт Улсууд»'' - албан бусаар ''[[Унгарын Титэмт Улсууд|Транслейтани]]'' - гэсэн хоёр улсаас бүрдэж байв. Үүн дээр 1878 оноос хойш Австрийн эзэлсэн [[Австри-Унгарын Босни ба Херцеговин дахь засаглал|Босни-Херцеговины]] нутаг дэвсгэр нэмэгдэх бөгөөд энэ улс нь 1908 онд удаан үргэлжилсэн хэлэлцээрийн дараа [[кондоминиум]] байхаар тохирч эзэнт улсад үлджээ. [[Үндсэн хуулийн эрх зүй]]н тэнцвэрт байдлыг хадгалах, хангах, хэм хэмжээгээ ижил түвшинд байлгахыг хоёр талаас хоёулаа хүлээн зөвшөөрөв. Хамтын [[төрийн тэргүүн]] нь [[Австрийн хаан]] ба [[Хабсбург-Лотаринг|Хабсбург-Лотарингийн удмын]] [[Унгарын хан]] байхаар тогтов. 

Австри-Унгар нь 1908 онд Босни ба Херцеговиныг өөртөө нэгтгэсний дараа 676.000 км² нутаг дэвсгэртэй болсон нь европ тивдээ газар нутгаараа хоёр дахь том ([[Оросын Хаант Улс]]ын дараа), нийт 52,8 сая хүн амтайгаараа (1914 онд) мөн тивийн гурав дугаар том ([[Оросын Хаант Улс|Хаант Орос]] ба [[Германы Хаант Улс]]ын дараа) улс байв. Тус улсын нутаг дэвсгэрт өнөөгийн [[Австри]], [[Унгар]], [[Чех]] ([[Хлучин муж|Хлучины хязгаар]] орохгүй), [[Словак]], [[Словени]], [[Хорват]], [[Босни ба Херцеговин]] болон өнөөгийн [[Румын|Румын Улсын]] нутгийн хэсэг ([[Трансильвани]], [[Банат]], [[Кришана|Крайшийн хязгаар]], [[Сатмар]]ын зүүн хэсэг, [[Мармарош (комитат)|Өмнөд Мармарош]], [[Буковина|Өмнөд Буковина]]), [[Монтенегро]]гийн эргийн суурингууд, [[Польш]]ийн [[Галици|Баруун Галици]], [[Украин]]ы ([[Галици|Зүүн Галици]], [[Карпатын Русь]] ба Умард Буковина), [[Итали]]йн [[Трентино-Өмнөд Тирол]] болон [[Фриули-Венец Жулиа]], [[Серби]]йн өөртөө засах аймаг [[Воеводина]] зэргийн улсууд болон бүс нутгууд багтаж байлаа.

[[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]], 1918 оны аравдугаар сарын сүүлээр [[Чехословак]], [[Словени, Хорват ба Серби Улс]], [[Герман-Австрийн Бүгд Найрамдах Улс|Герман-Австри Улсуудын]] тусгаар тогтнол болон [[Галици]]йн уналт, мөн оны аравдугаар сарын 31-нд Реал холбооноос [[Унгар]]ын салан тусгаарласан, мөн түүнчлэн 1919 оны [[Сен-Жермений гэрээ]] ба 1920 оны [[Трианоны гэрээ]] зэргийн олон шалтгаанаас шалтгаалан Австри-Унгарын Эзэнт Улс нь задрасан байна. 

Тус эзэнт улсын дараах улс болох Герман-Австрийн Бүгд Найрамдах Улс («Үлдэгдэл Австри» гэх) нь австрийн нэрийг авч үлдэхийн зэрэгцээгээр хаант засгийг халан ([[Чехословак]]тай адил) бүгд найрамдах засагт шилжихийн сацуу, жирийн иргэн болохоос татгалзсан Хабсбургийн хан мэтийг улсын нутаг дэвсгэрээс хөөсөн ажээ. Удаах арван жилийн туршлага болон өнөөгийн австрийн өнцгөөс эсвэл бусад тусдаа гарсан залгамжлагч улсуудын зүгээс дийлэнх нь Австри-Унгарын Эзэнт Улсын талаар эерэгээр дурсан санагалздаг аж.

== Улсын нэр ==
Албан ёсоор улсын нэрийг ''Австри-Унгарын Эзэнт Улс'' ({{lang-de|Österreichisch-Ungarische Monarchie}}, {{lang-hu|Osztrák-Magyar Monarchia}}) гэх бөгөөд энэ нэрийг 1868 оны арваннэгдүгээр сарын 14-нд хаан бөгөөд хан [[Франц Иосиф I|Франц Иосифын]] зарлиг болох нэгэн гар бичмэлийг үндэслэн тогтсон ажээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno?aid=wrz&amp;datum=18681115&amp;seite=1&amp;zoom=33 |title=''Wiener Zeitung'' vom 15. November 1868, S. 1, Schreiben des Monarchen an Reichskanzler Friedrich Ferdinand von Beust |access-date=2021-03-09 |archive-date=2022-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220923071927/https://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno?aid=wrz&amp;datum=18681115&amp;seite=1&amp;zoom=33 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Stephan Vajda: ''Felix Austria. Eine Geschichte Österreichs.'' Ueberreuter, Wien 1980, ISBN 3-8000-3168-X, S.&amp;nbsp;527.&lt;/ref&gt; Үүнээс гадна тус давхар эзэнт улсыг ''«Австри-Унгарын Хаант ба Хант Улс»'' ({{lang-de|Kaiserliche und königliche Monarchie Österreich-Ungarn}}&lt;ref name=&quot;Kotulla_DtVerfGesch_Vom_Alten_Reich_bis_Weimar_485&quot;&gt;[[Michael Kotulla]]: ''Deutsche Verfassungsgeschichte: Vom Alten Reich bis Weimar (1495–1934).'' Springer, 2008, ISBN 978-3-540-48705-0, §&amp;nbsp;32&amp;nbsp;II [http://books.google.de/books?id=mfjijA5t9bUC&amp;pg=PA485 Rn.&amp;nbsp;1901].&lt;/ref&gt;) хэмээн нэрлэж байснаас үүдэн албан бус нэр болох ''«[[Kaiserlich und königlich|х. ба. х.]] Эзэнт Улс»'' гэх нэршил бий болжээ. Мөн [[Дунай мөрөн]] тус давхар эзэнт улсын нутгаар 1300&amp;nbsp;км нутгаар урсдаг үндсэн том [[мөрөн]] тул ''«Дунайн Эзэнт Улс»'' хэмээн бас ярьдаг. Давхар эзэнт улсын төрийн байгууламж нь эрх зүйн хувьд хаант засагтай талын мэдэлд байсан тул ''хааны хос бүргэд'' гэх нэршлийг хэрэглэх ба үүнийг [[Унгарын Хант Улс]] хэрэглэдэггүй байсан учир унгар талдаа огт хамаагүй нэршил юм.

Австрийн Хаант Улсыг 1915 оныг хүртэл албан ёсоор голдуу ''«Эзэнт Улсын Зөвлөлд төлөөлөл бүхий Хант Улсууд ба Улсууд»'' хэмээдэг байсан ба албан бусаар улс төрчид ба хуульчдын хэлэнд хилийн гол болох [[Лайта гол|Лейта голын]] нэрээр ''[[Цислейтани]]'' гэж бас нэрлэдэг. Унгарын Хант Улсыг албан ёсоор ''«Унгарын Гэгээн Иштваны Титэмт Улсууд»'' эсвэл [[Транслейтани]] гэж нэрлэнэ.

== Үндэсний тэмдэг ==

=== Зэвсэгт хүчний туг ===
Австри-Унгарт нэгдсэн төрийн далбаа байгаагүй боловч өмнө нь 1787 оны 1-р сарын 1-нээс хойш ашиглагдаж байсан улаан-цагаан-улаан тэнгисийн болон тэнгисийн цэргийн туг (титэмтэй бамбай), энгийн армийн цэргүүдийн туг, нийтлэг нэгийг нь 1869 оны 8-р сарын 1-нд танилцуулсан Худалдааны туг (тэнгисийн цэргийн далбаа болон Унгарын эзэнт гүрний тугны хослол, Унгарын жижиг сүлдээр нэмэлт).&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://alex.onb.ac.at/cgi-content/alex?aid=rgb&amp;datum=1869&amp;size=45&amp;page=143 |title=Kundmachung des Handelsministeriums vom 6. März 1869, RGBl. Nr. 28/1869 (S. 111) |access-date=2022-10-15 |archive-date=2022-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220923070418/https://alex.onb.ac.at/cgi-content/alex?aid=rgb&amp;datum=1869&amp;size=45&amp;page=143 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Peter Diem: ''Die Symbole Österreichs.'' Kremayr &amp; Scheriau, Wien 1995, ISBN 3-218-00594-9, S.&amp;nbsp;92&amp;nbsp;f.&lt;/ref&gt;
&lt;gallery&gt;
Austria-Hungary-flag-1869-1914-naval-1786-1869-merchant.svg|Далайн дайн ба тэнгисийн туг
Ensign of Austro-Hungarian civil fleet (1869-1918).svg|Худалдааны туг
&lt;/gallery&gt;

Хабсбургийн ордны өнгө нь эзэн хааны зөвлөлд (хар, шар) төлөөлдөг хаант улс, улс орнуудын тугнууд юм. Унгарын эзэнт гүрний хагас нь Унгарын сүлд бүхий улаан, цагаан, ногоон гурван өнгийн тугтай байв.
&lt;gallery&gt;
Flag of the Habsburg Monarchy.svg|Хабсбургийн ордны туг (Австрийн эзэнт гүрний хагас)
Flag of Hungary (1915-1918; angels; 3-2 aspect ratio).svg|Унгарын хаант улсын туг (Унгарын хант улс)
&lt;/gallery&gt;

=== Төрийн сүлд ===
[[Файл:Imperial Coat of Arms of the Empire of Austria.svg|thumb|100px|Дунд зэргийн нийтлэг сүлд]]
Австри-Унгарын сүлд нь 1867 оны Австри-Унгарын тохиролцооноос 1918 онд татан буугдах хүртэлх хугацаанд тухайн улсын бэлгэ тэмдэг байсан. Хабсбург-Лотарингийн эрх баригч танхимын хоёр толгойт бүргэдийг эзэн хаан болон хааны засаг захиргаа ашигладаг байжээ. (k. u. k.) Австри-Унгарын байгууллагууд буюу хос хаант засаглал. Нэмж дурдахад жинхэнэ эвлэлийн хоёр хэсэг тус бүр өөрийн гэсэн сүлдтэй байв.

== Түүх ==
=== Австри-Унгарын тохиролцоо 1848-1867 он ===
{{Гол|Австри-Унгарын тохиролцоо}}
Австри-Унгарын Эзэнт Улсын бий болох суурь нь 1815 оны зургаадугаар сарын 8-нд Австри тэргүүлэн үүсгэн байгуулсан [[Германы Холбоо|Германы Холбооны Улсын]] засгийн эрх мэдлийн төлөө [[Австрийн Хаант Улс]] [[Пруссийн Хант Улс]]тай зөрчилдсөн зөрчилдөөнөөс эхлэлтэй. [[Прусс]]ийн бүс нутаг дамнасан нийгэмлэг болох [[Германы Үндэсний Нийгэмлэг]] нь [[Бага Германы шийдэл|Бага Германы шийдэл]] дээр тулгуурлан ''Германы Холбооны'' улсуудыг Пруссийн удирдлага дор нэгтгэх гэсэн бодлогын гол саад нь Австри байсан тул тус улсыг энэхүү нэгдлээс хасах сонирхолтой байв.
[[Файл:Josef Klaus Krönung Kaiser Franz Josephs I. 1848.jpg|280px|thumb|right|Австрийн хаан Иосиф Клаусыг (''Франц Иосиф I'') хаан ширээнд залж буй нь]]

1866 оны долоодугаар сарын 3-нд [[Көниггрецийн дэргэдэх тулалдаан]]аар ([[Германы дайн|Германчуудын дайн]]) тус маргаан нь Пруссийн талд ашигтайгаар шийдэгдэв. Энэхүү дайны үр дагавар нь [[Австрийн Хаант Улс]]ыг германы улсуудаас хүчээр таслан ганцаардуулсан явдал байлаа. Ганцаардан шахагдсан Австрийн [[Германчууд]]ын хувьд өөрийн улсын нутаг дэвсгэр дээрх хүн амын цөөнх байсан учраас [[олон үндэстний улс]]ыг цаашид задрах бий гэх айдастай байв.

Энэхүү аюулыг багасгахын тулд хааны ордныхон унгарын талтай харилцаагаа уян хатан байлгах шаардлагатай болов. 1848 оны [[Унгарын хувьсгал (1848-1849)|Унгарын хувьсгалыг]] [[Оросын Хаант Улс|Оросын Хаант Улсын]] тусламжтайгаар л дарсан билээ. Тухайн үед 20 настай байсан [[Кайзер|хаан]] [[Франц Иосиф I|Франц Иосиф]] урьдын ерөнхий сайд байсан [[Лайош Баттяни]]йг цаазалсан болон [[Арадын тамлуулагч|Арадын 13 хүнийг золионд]] гаргасны хүчинд бага зэрэг намжсан байна. Гэсэн ч 1850 онд [[Серби муж ба Темешвар банат|Войводина]], Хорват, [[Славони]], [[Трансильвани]]йг салгасан болон үлдсэн унгарыг [[Албрехт фон Австри-Тешен|Эрцхерцог Албрехтийн]] армийн захиргаанд өгсөн нь хагаралыг улам гүнзгийрүүлэв.

Тус улсын жинхэнэ шийдвэр гаргагч болох [[Хабсбург|Хабсбург ордныхон]] тариачдыг чөлөөлснөөр унгарын язгууртнуудыг өөрсдийнхөө эсрэг чиглүүлжээ. Эдгээр язгууртнуудын албан тушаалаас татгалзах, татвар төлөхгүй байх мэтийн идэвхтэй бус эсэргүүцэл нь араасаа байнгын цэргийн хүчийг дагуулах болов. Тариачдыг чөлөөлснөөс гадна тухайн үед хийсэн шинэчлэлд [[Австрийн боловсролын систем|боловсролын системийн]] шинэчлэл, шүүх эрхийг өв залгамжлуулан хэрэгжүүлэхийг төгсгөл болгосон ба [[Эрүүгийн хууль (Австри)|Австрийн эрүүгийн хуулийг]] нэвтрүүлсэн зэрэг байв.

Зөрчлийг эдийн засгийн өсөлтөөр намжаасан хэдий ч 1865 онд унгарын орон нутгийн захиргааг сэргээсэн ба 1848 оны унгарын үндсэн хуулийг буцаан сэргээх тухай хаант улсын засгийн газраас амлах хүртэл бодитоор ойртох үйл явц гараагүй байдаг. 

Унгартай тохиролцоо хийх хэлэлцээрийн үеэр мажарууд дургүй байгаа нь илт байв. Унгарын хувьсгалын дараа нутгаасаа цөлөгдсөн үндэсний удирдагч [[Лайош Кошут]] ба тус улс дахь түүнийг дэмжигчид энэхүү нэгдэх тохиролцоо нь «Үндэстний Үхэл» болохын сацуу «гадныхны сонирхлыг татах уяа» болно гэж үзээд, Австриас салан тусгаарлахын төлөөх саналаа өгчээ.

Эцсийн мөчид тус улсын удирдагч [[Ференц Деак]]ийн саналыг дагав. Түүнийхээр бол тусгаар тогтносон Унгар нь хүчтэй [[слав|славчууд]] болон [[германчуудын цөөнх]]тэй тусгаарлагдан үлдвэл, тэр хоёрт дарагдан уусан алга болох аюултай хэмээн үзжээ. Дотроо үндэстнүүдийн асуудлаас болж суларсан мөн дээрээс нь Австрийн эзэн хаан нь унгар [[Үндэстэн|үндэстний]] титэмд тангараг өргөх учир түүнээр удирдуулан холбоотон улсууд болох нь хамгийн зөв арга гэж сэдэв. Хаан өөрөө ч энэхүү тохиролцоог байгуулснаар нутаг дэвсгэрийн болоод улс төрийн бүрэн бүтэн байдлыг хадгалах, мажар биш үндэстнүүдийг үргэлжлүүлэн захирах эрхийг унгар улс өөрөө шийднэ гэх мэтээр ятгасан байна.

[[Унгарын Хант Улс]]тай хийсэн [[Австри-Унгарын тохиролцоо|тохиролцооны]] талаарх хэлэлцээр 1867 оны эхээр дуусав. 1867 оны хоёрдугаар сарын 17-нд Франц Иосиф унгарын шинэ засгийн газрын тэргүүнээр [[гүн]] [[Дюла Андраши]]йг томилов. 1867 оны хоёрдугаар сарын 27-нд Унгарын [[Райхстаг (Унгар)|Райхстагийг]] буцаан сэргээв. Гуравдугаар сарын 15-нд [[Буда]]д гүн Андраши засгийн газрын хамтаар хаан Франц Иосифт тангараг өргөх ёслолыг гүйцэтгэв. Энэ мөчөөс эхлэн Австри-Унгарын тохиролцоо нь хэрэгжиж эхлэв.

=== Давхар эзэнт улс 1867-1914 он ===
[[File:Wien Parlament um 1900.jpg|thumb|Австрийн парламентын ордон, 1900 он]]
[[File:Parliament Buildung Hungary 20090920.jpg|thumb|Унгарын парламентын ордон]]
Франц Иосиф I. нь албан ёсоор хамтарсан үндсэн хуульт улсын [[төрийн тэргүүн]] байсан ба түүний мэдэлд [[гадаад бодлого]], [[Хамтын Арми]] ба [[Австри-Унгарын Тэнгисийн Зэвсэгт Хүчин|Тэнгисийн Зэвсэгт Хүчин]] болон эдгээрт шаардлагатай санхүүг хариуцсан гурван яам болох:
: - [[Австри-Унгарын ерөнхий сайдын жагсаалт|k. u. k. Гадаад хэргийн сайд; хамтын яамны удирдлага]]
: - [[Австри-Унгарын Дайны Яам|k. u. k. Дайны Яам]]
: - [[Австри-Унгарын ерөнхий сайдын жагсаалт|Хамтын сангийн сайд]]
зэрэг байв.

Бусад бүх хэргийг Австри ба Унгар эндээс эхлэн тус тусдаа шийдэх болов. Тохиролцоонд хүрснээр маргаантай асуудлыг бүгдийг шийдсэн гэвэл үгүй юм. Тиймээс унгар арван жил тутамд шинэчлэн зохицуулалт хийх байхыг баталгаажуулж авав.

Унгартай хийсэн тохиролцоо нь Унгар улсыг өргөн цар хүрээ бүхий [[автономи|өөртөө засах эрх]] олгосон ба энэ нь эргээд бусад үндэстнүүдийн ялангуяа славчуудын эсэргүүцэлд хүргэв. Ижил нөхцөл бүхий тохиролцооны шаардлагыг [[чехүүд]] [[Бохеми]]йн титэмт улсуудтай (Бохеми, [[Морави]], [[Австрийн Силези]]) хийхийг шаардав. Бусад үндэстнүүдийн сонирхлыг үл тоомсорлосон болон унгарын [[мажаржуулалт|мажаржуулах бодлого]] нь угсаатан хоорондын хурцадмал байдлыг лавшруулахын зэрэгцээ «хар гэрийн хориот ард түмэн» мэтийн ухагдахуун буй болов. Нөгөөтэйгүүр давхар эзэнт улс нь хамтын мөнгөн тэмдэгт бүхий хамтын [[эдийн засгийн бүс]] болон хөгжсөн давуу талтай.

Герман бус гаралтай Австри дахь үндэстнүүд нь мажар бус гаралтай Унгар дахь мажаржуулалтад өртсөн үндэстнүүдийг бодвол харьцангуй дээр нөхцөлд байв. Үүнд жишээлбэл дунд сургуульд эх хэлээрээ сурах, төрийн байгууллага, эзэнт улсын зөвлөлд болон Австрийн парламентад эх хэлээ хэрэглэх эрхтэй байв.

== Эзэнт улсын бүрэлдэхүүн ба улсууд ==
Австри ба Унгарын эзэнт улсын дотоод дахь хоорондын хилийн зарим хэсгийг [[Лайта гол]] бүрдүүлж байв. Үүнээс ''Цислейтани'' («Лайта голын энэтээ талын улс», эзэнт улсын баруун талын хагас) ба ''Транслейтани'' («Лайта голын чанадын улс», эзэнт улсын зүүн талын хагас) гэх нэр томьёо гарсан ба Цислейтанийг албан ёсоор ''«Эзэнт Улсын Зөвлөлд төлөөлөл бүхий Хант Улсууд ба Улсууд»'' (үүнээс өмнө албан бусаар, 1915 оноос албан ёсоор Австри Улс гэж нэрлэсэн) гэх ба түүнийг бүрдүүлж буй улсуудыг [[Кронланд]] гэх бол Транслейтанийг албан ёсоор ''«Унгарын Гэгээн Иштваны Титэмт Улсууд»'' хэмээн нэрлэнэ.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Эзэнт Улсын Зөвлөлд төлөөлөл бүхий Хант Улсууд ба Улсууд (Цислейтани) 1910 он&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?aid=ost&amp;datum=0001&amp;size=45 |title=k. k. Statistische Zentralkommission. Ergebnisse der Volkszählung vom 31. Dezember 1910. Kaiserlich-Königliche Hof- und Staatsdruckerei. Wien, 1917. |access-date=2021-03-19 |archive-date=2021-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415110003/https://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?aid=ost&amp;datum=0001&amp;size=45 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
! style=&quot;width:20em&quot;|Улс !! Нутаг дэвсгэр км² !! Хүн ам !! Нийслэл !! Хүн ам (хот)
|-
| [[Файл:Flag of Bohemia.svg|20px]] [[Бохемийн Хант Улс]]
| align=&quot;right&quot; | 51.946,09
| align=&quot;right&quot; |6.769.548
| [[Праг]] || align=&quot;right&quot; | 224.000
|-
| [[Файл:Flag of the Kingdom of Dalmatia.svg|20px]] [[Далматийн Хант Улс]]
| align=&quot;right&quot; |12.830,32
| align=&quot;right&quot; |645.666
| [[Задар]]|| align=&quot;right&quot; | 14.000
|-
| [[Файл:Flag of the Kingdom of Galicia and Lodomeria.svg|20px]] [[Галици|Галици ба Лодомерийн Хант Улс]]
| align=&quot;right&quot; |78.499,28
| align=&quot;right&quot; |8.025.675
| [[Львов|Лемберг]] || align=&quot;right&quot; | 206.000
|-
| [[Файл:Flag of Lower Austria.svg|20px]] [[Доод Австрийн түүх|Энсийн доод Австрийн Эрцхерцогт Улс]]
| align=&quot;right&quot; |19.825,33
| align=&quot;right&quot; |3.531.814
| [[Вена]] || align=&quot;right&quot; | 2.031.000
|-
| [[Файл:Flag of Tirol and Upper Austria.svg|20px]] [[Дээд Австрийн түүх|Энсийн дээд Австрийн Эрцхерцогт Улс]]
| align=&quot;right&quot; |11.981,73
| align=&quot;right&quot; |853.006
| [[Линц]] || align=&quot;right&quot; | 71.000
|-
| [[Файл:Wappen Herzogtum Bukowina.png|20px]] [[Буковина|Буковинын Херцогт Улс]]
| align=&quot;right&quot; |10.441,24
| align=&quot;right&quot; |800.098
| [[Черновцы]] || align=&quot;right&quot; | 87.000
|-
| [[Файл:Kaernten CoA.svg|20px]] [[Каринтийн Херцогт Улс]]
| align=&quot;right&quot; |10.325,79
| align=&quot;right&quot; |396.200
| [[Клагенфурт]] || align=&quot;right&quot; | 29.000
|-
| [[Файл:Wappen des Herzogtums Krain.png|20px]] [[Крайн|Крайны Херцогт Улс]]
| align=&quot;right&quot; |9.953,81
| align=&quot;right&quot; |525.995
| [[Любляна|Лайбах]] || align=&quot;right&quot; | 47.000
|-
| [[Файл:Flag of Salzburg, Vienna, Vorarlberg.svg|20px]] [[Зальцбургийн Херцогт Улс]]
| align=&quot;right&quot; |7.153,29
| align=&quot;right&quot; |214.737
| [[Зальцбург]] || align=&quot;right&quot; | 36.000
|-
| [[Файл:Wappen Herzogtum Schlesien.png|20px]] [[Австрийн Силези|Дээд ба Доод Шлезийн Херцогт Улс]]
| align=&quot;right&quot; |5.146,95
| align=&quot;right&quot; |756.949
| [[Опава|Троппау]] || align=&quot;right&quot; | 31.000
|-
| [[Файл:Steiermark Wappen.svg|20px]] [[Штирийн түүх|Штайермаркийн Херцогт Улс]]
| align=&quot;right&quot; |22.425,08
| align=&quot;right&quot; |1.444.157
| [[Грац]] || align=&quot;right&quot; | 152.000
|-
| [[Файл:Banner of arms of Moravia.svg|20px]] [[Моравийн Маркграфт Улс]]
| align=&quot;right&quot; |22.221,30
| align=&quot;right&quot; |2.622.271
| [[Брно|Брюнн]] || align=&quot;right&quot; | 126.000
|-
| [[Файл:Wappen Gefürstete Grafschaft Tirol.png|20px]] [[Тиролийн Гүнт Улс]] {{FN|2}}
| align=&quot;right&quot; |26.683{{0|,00}}
| align=&quot;right&quot; |946.613
| [[Инсбрук]] || align=&quot;right&quot; | 53.000
|-
| [[Файл:Wappen Gefürstete Grafschaft Görz &amp; Gradisca.png|20px]] [[Горици ба Градишка|Гөрц ба Градишкын Гүнт Улс]] {{FN|1}}
| align=&quot;right&quot; |2.918{{0|,00}}
| align=&quot;right&quot; |260.721
| [[Горици|Гөрц]]|| align=&quot;right&quot; | ≈ 25.000
|-
| [[Файл:Wappen Triest.png|20px]] [[Эзэнт Улсын чөлөөт хот Триест]] {{FN|1}}
| align=&quot;right&quot; |95{{0|,00}}
| align=&quot;right&quot; |229.510
| Триест || align=&quot;right&quot; | 161.000
|-
| [[Файл:Wappen Markgrafschaft Istrien.png|20px]] [[Истрийн Маркграфт Улс]] {{FN|1}}
| align=&quot;right&quot; |4.955{{0|,00}}
| align=&quot;right&quot; |403.566
| [[Пореч]]|| align=&quot;right&quot; | ≈ 4.000
|-
| [[Файл:VlbgLandeswappen1864.jpg|20px]] [[Форарльбергийн түүх|Форарльберг]] {{FN|2}}
| align=&quot;right&quot; |2.602{{0|,00}}
| align=&quot;right&quot; |145.408
| [[Брегенц]]|| align=&quot;right&quot; | 9.000
|-
! style=&quot;text-align:left&quot;| [[Цислейтани]] нийт
! style=&quot;text-align:right&quot;| 300.003,21
! style=&quot;text-align:right&quot;| 28.571.934
! style=&quot;text-align:left&quot;| Вена !!
|}
{{FNZ|1|Эдгээр гурван Кронланд улс нь дундаа нэг [[Kaiserlich-königlich|хааны&amp;nbsp;ханы]] эзэнтэй бөгөөд тэр нь Триестэд байрлана. Бүгдийг нэгтгээд «Австрийн эргийн орон» гэж нэрлэж байв. Мөн түүнчлэн тэдгээрийн газар нутгийн хэмжээ ба хүн амын тоог нэгтгэн 7.970,38&amp;nbsp;км² ба 893.797 хүнтэй гэсэн мэдээлэл байхаас тус тусдаа мэдээлэл байдаггүй. Нутаг дэвсгэрийн мэдээг 1910 оны «Хикманны Өврийн газрын зураг» номоос авсан.}}
{{FNZ|2|Тироль ба Форарльберг нь дундаа нэг Иннсбрук дахь эзэн буюу ноёнтой. Мөн түүнчлэн тэдгээрийн газар нутгийн хэмжээ ба хүн амын тоог нэгтгэн 29.284,59&amp;nbsp;км² ба 1.092.021 хүнтэй гэсэн мэдээлэл байхаас тус тусдаа мэдээлэл байдаггүй. Нутаг дэвсгэрийн мэдээг 1910 оны «Хикманны Өврийн газрын зураг» номоос авсан.}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Унгарын Гэгээн Иштваны Титэмт Улсууд (Транслейтани) 1910 он
! style=&quot;width:20em&quot;|Улс !! Нутаг дэвсгэр км² !! Хүн ам !! Нийслэл !! Хүн ам (хот)
|-
| [[Файл:Flag of Hungary (1915-1918; angels; 3-2 aspect ratio).svg|20px]] [[Унгарын Хант Улс]]
| align=&quot;right&quot; |282.274,66
| align=&quot;right&quot; |18.264.533&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://alex.onb.ac.at/cgi-content/alex?aid=shb&amp;datum=1915&amp;size=45&amp;page=1115 |title=''Staatshandbuch 1915.'' S. 1095. |access-date=2021-03-19 |archive-date=2023-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415120230/https://alex.onb.ac.at/cgi-content/alex?aid=shb&amp;datum=1915&amp;size=45&amp;page=1115 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| [[Будапешт]]
| хотын төв 882.000&lt;br /&gt;хотын зах хэсгийн хамт 1.290.000
|-
| [[Файл:Flag of Croatia-Slavonia with CoA.svg|20px]] [[Хорват ба Славонийн Хант Улс]]
| align=&quot;right&quot; |42.488,02
| align=&quot;right&quot; |2.621.954&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://alex.onb.ac.at/cgi-content/alex?aid=shb&amp;datum=1915&amp;size=45&amp;page=1314 |title=''Staatshandbuch 1915.'' S. 1294. |access-date=2021-03-19 |archive-date=2023-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230416231709/https://alex.onb.ac.at/cgi-content/alex?aid=shb&amp;datum=1915&amp;size=45&amp;page=1314 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| [[Загреб|Аграм]]
| 80.000
|-
| '''[[Транслейтани]]'''  нийт
| align=&quot;right&quot; |'''324.762,68'''
| align=&quot;right&quot; |'''20.886.487'''
| Будапешт
|
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Хоёр эзэнт улсын хамтарсан захиргаанд 1910 он
!style=&quot;width:20em&quot;|Улс !! Нутаг дэвсгэр км² !! Хүн ам !! Нийслэл !! Хүн ам (хот)
|-
| [[Австри-Унгарын Босни ба Херцеговин дахь засаглал|Босни ба Херцеговин]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://alex.onb.ac.at/cgi-content/alex?aid=shb&amp;datum=1915&amp;page=1337&amp;size=45 |title=''Staatshandbuch 1915.'' S. 1317. |access-date=2021-03-19 |archive-date=2021-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210830085733/https://alex.onb.ac.at/cgi-content/alex?aid=shb&amp;datum=1915&amp;size=45&amp;page=1337 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| align=&quot;right&quot; |51.199
| align=&quot;right&quot; |1.898.044&lt;ref&gt;Цэргийн хүч үүнд ороогүй тоо&lt;/ref&gt;
| [[Сараево]]
| 52.000
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Австри-Унгарын Эзэнт Улс 1910 он
|-
! Жинхэнэ холбоо !! Нийслэл
! Нутаг дэвсгэр км² !! Хүн ам
|-
! Австри-Унгар
! Вена ба Будапешт
! style=&quot;text-align:right&quot;| 675.964,89
! style=&quot;text-align:right&quot;|51.356.465
|}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Austria-Hungary|Австри-Унгар}}
* {{DNB-Portal|4075613-0|TEXT=Ном зүй:}}
* [http://phaidra.univie.ac.at/o:12994 ''Die österreichisch-ungarische Monarchie in Wort und Bild'', Band&amp;nbsp;22]

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Австри-Унгар| ]]
[[Ангилал:Европын түүхэн улс]]
[[Ангилал:Шинэ эриний түүхэн улс]]
[[Ангилал:Реал холбоо]]
[[Ангилал:1867 оны улс төр]]
[[Ангилал:1867 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:1918 онд татан буугдсан]]</text>
      <sha1>n6l0dfg9tvik79nhe3b2kms6o7ktin0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kaiserlich und königlich</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111366</id>
    <revision>
      <id>858951</id>
      <parentid>655618</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T00:54:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>858951</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7349" sha1="4rpn44769e7nbjz63ui8fw2c3ctasfr" xml:space="preserve">[[File:Imperial Coat of Arms of the Empire of Austria.svg|thumb|[[Австри-Унгар]]ын 1867-1915 оны хооронд хэрэглэсэн [[Хабсбург|Хабсбургийн угсааны сүлдийг]] залсан (Хабсбургийн арслан, [[Австрийн бүст бамбай]], Лотарингийн бүргэд) эвслийн дундын сүлд.]]
[[File:Austria-Hungaria transparency.png|thumb|1915-1918 оны хооорондох дундын сүлд. Энэ сүлдэнд давхар эзэнт улсын бэлгэдлийн дүрсүүд [[Хувийн холбоо|хувийн]] ба [[Реал холбоо|жинхэнэ холбоог]] хамтран барьсан нь илүү тодорхой болгожээ.]]
'''[[Герман хэл|Германаар]] Kaiserlich und königlich''' буюу [[Монгол хэл|монголоор]] Хааны ба Ханы ([{{IPA|ˈkaɪ̯zɐˌlɪç ʊnt ˈkøːnɪklɪç}}], товчоор '''k. u. k.''' эсвэл '''''k. und k.''''' маш цөөн тохиолдолд '''''k. &amp; k.''''') гэх үгийг 1867 онд [[Австрийн Хаант Улс]]аас бий болсон [[Австри-Унгар|Австри-Унгарын]] хамтарсан эзэнт улсаас буюу ''«давхар эзэнт улс»''-аас гаргасан нэршил юм. Энэ үг нь ''[[kaiserlich-königlich]]'' (товчоор k. k.) гэсэн үгнээс хэрэглээгээрээ ялгаатай.

Эхний ''к'' (kaiserlich) үсэг нь Австрийн хааны цолны товчлол, хоёр дахь ''к'' (königlich) үсэг нь Унгарын ханы цолны эхний үсгүүд юм. Хоёр ''к'' үсгийн дунд орсон ''u'' үсгийг товчлон бичсэн байсан ч заавал бүтнээр нь дууддаг. Тиймээс дуудлага ['ka:unt'ka:] болно.

== Давхар эзэнт улсын төрийн дээдсийн цол ==
Өмнөх «Титмийн онцгой эрх»-ийг 1867 оноос хойш «прагматик хэрэг» хэмээн нэрлэсний учир нь хүчин төгөлдөр мөрдөгдөж буй [[прагматик санкц|үндсэн хуулийг]] хамтын болгох шаардлагатай байсан юм.&lt;ref&gt;Franz Christoph von Scheyb, ''Heinrich Jasomirgott eine Lobschrift auf ihre kaiserliche und königliche Majestäten...'' Vienna, 1756.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Renatus Karl von Senkenberg and Karl Christian von Senkenberg, ''An Ihro Kaiserliche und Königliche Majestät allerunterthänigster Gegenbericht [...] unter dem 30. Mai 1796 eingegebenen Bericht.'' Giessen, 1797.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ignaz Franz von Mosel, ''Geschichte der Kaiserliche und Königliche Hofbibliothek zu Wien.'' Vienna, 1835.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[s.n.], ''Historische Märsche und sonstige Compositionen für das kaiserliche und königliche Heer. Instrumentirt für vollständige Militär-Musik. Vom k. u. k. Reichs-Kriegs-Ministerium autorisierte Ausgabe.'' Vienna, 1845.&lt;/ref&gt;
* Улсын эзэн нь өөрөө ''Seine k. und k. apostolische Majestät'' (хааны ба ханы апостолын эрхэм дээдэс) хэмээн нэрлэгдэв.
* Үе залгамжлагч херцогуудыг ''k. und k. Hoheit'' (хааны ба ханы өндөр дээдэс) гэж цоллох болов. 
* ''[[Ханы Ордны Яам|Хааны ба ханы ордны яам]]'' ба ''гадаад хэргийн яам'', түүний элч төлөөлөгчдийг ''k. und k.'' гэсэн тодотголтой байхаар тогтов. [[Фрийдрих Фердинанд фон Бойст]] нь 1867-1871 оны хооронд ''«[[Райхсканцлер|Reichskanzler]]»'' (Райхсканцлер; үгчлэн орчуулбал ''Эзэнт Улсын Канцлер'' боловч тус улсад ''гадаад хэргийн сайдаа'' энэ хугацаанд ийнхүү нэрлэж байж) тухайн албаны анхны сайд байсан ба унгарын талын хүсэлтээр 1871 оноос эхлэн энэ цолыг хэрэглээгүй.
* Хуучин хаант улсын сангийн яам нь 1903 оноос эхлэн хамтын сангийн яам болсон энэ мөчөөс эхлэн ''k. u. k.''  хэмээн нэршсэн.
* [[Австри-Унгарын Тэнгисийн Зэвсэгт Хүчин|Хамтын Тэнгисийн цэрэг]] нь албан ёсоор ''k. u. k.'' тодотголтой болсон.
* [[Хамтын Арми]] нь 1889 оноос эхлэн унгарын талын хүсэлтээр ''k. u. k.'' тодотголтой болсон (энх цагт тодотголгүй зүгээр ''(Хамтын) Зэвсэгт Хүчин'')
* Франц Иосиф 1911 оны есдүгээр сарын 20-нд цэргийн яамны сайдаа солигдох үеэр хуучин «Эзэнт улсын Дайны сайд» (''Reichskriegsminister'') гэсэн нэрийг халан «Дайны сайд» (''Kriegsminister'') гэсэн нэртэй болгожээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno?apm=0&amp;aid=wrz&amp;datum=19110922&amp;seite=1&amp;zoom=2 |title=Tageszeitung ''Wiener Zeitung'' vom 22. September 1911, S. 1. |access-date=2021-03-05 |archive-date=2022-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220310184820/https://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno?apm=0&amp;aid=wrz&amp;datum=19110922&amp;seite=1&amp;zoom=2 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Эндээс эхлэн тус яам нь ''[[Австри-Унгарын Дайны Яам|k. u. k. Kriegsministerium]]'' (Дайны Яам) гэж нэрлэгдэх болов.

== Эзэнт Улсын нэр бусад хэл дээр ==
{|class=&quot;wikitable&quot;
|-
!герман хэл
!чех хэл
!унгар хэл
!польш хэл
!словени хэл
!хорват хэл
!румын хэл
|-
|k. u. k. || c. a k. – ''císařský a královský'' || cs. és kir. – ''császári és királyi''&amp;nbsp; || C. i K. – ''Cesarski i Królewski''&amp;nbsp; || c. in kr. – ''cesarski in kraljevski''&amp;nbsp; || c. i. kr. – ''carski i kraljevski''
|i. s. c. ''– chezăresc și crăiesc'' / ''împărătesc și crăiesc''
|-
|k. k. || c.k. – ''císařsko-královský'' || cs. kir. – ''császári-királyi'' || C. K. – ''cesarsko-królewski'' || c. kr. – ''cesarsko-kraljevski'' || c. kr. – ''carsko kraljevsko''
|c. c. – ''cezaro-crăiesc'' / ''chezaro-crăiesc''
|-
|k. u. || král. uher. – ''královský uherský''&amp;nbsp; || m. kir. – ''magyar királyi'' || ''królewski węgierski'' || '' '' || kr. ug. – ''kraljevsko ugarsko''
|
|}

== Цахим холбоос ==
* {{Internetquelle|hrsg=Deutschlandfunk|titel=Österreich-Ungarn oder das Scheitern einer Utopie|url=http://www.dradio.de/dlf/sendungen/essayunddiskurs/1318640/ |werk=Serie Kakanische Ansichten, Teil 1|datum=2010-11-14|zugriff=2010-11-14}}

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:кайзерлих унд көниглих}}
[[Ангилал:Австри-Унгар]]
[[Ангилал:Хабсбург-Лотаринг]]
[[Ангилал:Австри-Унгарын харилцаа]]</text>
      <sha1>4rpn44769e7nbjz63ui8fw2c3ctasfr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ван И</title>
    <ns>0</ns>
    <id>116620</id>
    <revision>
      <id>858936</id>
      <parentid>735225</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T16:40:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>858936</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4500" sha1="fce8s3vdf0i6x918d39zehetm3rmw4x" xml:space="preserve">[[Файл:Wang Yi Japan 2019.jpg|thumb|БНХАУ-ын Гадаад хэргийн сайд Ван И]]
'''Ван И''' ([[Хятад хэл|хятад]]. хялбар. 王毅, [[пиньинь]] ''Wáng Yì'', 1953 оны 10-р сарын 19-нд [[Бээжин]] хотод төрсөн) - [[БНХАУ]]-ын улс төрийн зүтгэлтэн, 2013 оноос хойш БНХАУ-ын Гадаад хэргийн сайд. 2018 оноос БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн гишүүн. 2007 оноос [[Хятадын Коммунист Нам]]ын Төв хорооны 17-20 дугаар хурлын гишүүн. 

==Намтар==
Дунд сургуулиа 1969 оны 9-р сард дүүргээд 8 жил [[Хармөрөн муж]]ид барилгын байгууллагад ажилтнаар томилогдсон. 

1969-1977 онд байлдагч цэрэг, ротын холбоочин, Хармөрөний барилгын цэргийн ангийн үзэл суртлын орлогч дарга. 

1977 онд Шуудан холбооны яамны дэргэдэх Эрдэм шинжилгээний хүрээлэнгийн ажилчин. 
[[Файл:Vladimir Putin with Wang Yi (2018-04-05) 02.jpg|thumb]]
1977-1982 онд Бээжингийн Гадаад хэлний хоёрдугаар дээд сургуулийн Ази, Африкийн тэнхмийн япон хэлний ангид сурч төгссөн. Эдийн засгийн ухааны магистр. 

1982-1989 онд ГХЯ-нд референт, атташе, Азийн газрын орлогч дарга, даргаар ажилласан. 

1989-1994 онуудад [[Япон]] дахь БНХАУ-ын ЭСЯ-ны зөвлөх, Элчин зөвлөх,

1994-1995 онд ГХЯ-ын Азийн газрын орлогч дарга, 

1995-1998 онд ГХЯ-ны Азийн газрын дарга
[[Файл:Courtesy Call from Foreign Ministers of China and the ROK (2025) 01.jpg|thumb|251x251px]]
1997-1998 онд (5 сар) АНУ-ын Жоржтауны Их сургуульд уригдсан зочин багш. 

1999 онд Хятадын Гадаад харилцааны сургуульд мэргэжил дээшлүүлсэн.

1998-2001 онд Хятадын Гадаад хэргийн сайдын туслах бөгөөд ГХЯ-ын Бодлогын дүгнэлтийн газрын захирал. 

2001 онд БНХАУ-ын Гадаад хэргийн (Хятадын түүхэнд хамгийн залуу) дэд сайд. 

2004 оны 9-р сараас 2007 оны 9 дүгээр сарын хооронд Япон дахь Хятадын [[Элчин сайд]],

2007-2008 онд БНХАУ-ын Гадаад хэргийн нэгдүгээр орлогч сайд, 

2008 оны 6-р сараас 2013 он хүртэл [[Хятадын Коммунист Нам|Хятадын Коммунист Намын]] болон Төрийн Зөвлөлийн дэргэдэх [[Тайвань|Тайванийн]] асуудал эрхэлсэн газрын дарга, 

2013 оны 3-р сарын 16-наас 2022 он, 2023 оны 7-р сараас  БНХАУ-ын Гадаад хэргийн сайдаар томилогдон ажиллаж байна. 2018 оны 3 дугаар сараас БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн гишүүн. 

==Гэр бүл==
Эхнэр нь [[Жоу Эньлай]]н нарийн бичгийн даргын охин Цянь Цядун, тэд нэг охинтой.

== Монголд хийсэн айлчлалууд ==
БНХАУ-ын Гадаад хэргийн сайдын хувиар 2018 оны 8-р сард, 2020 оны 9-р сар, 2022 оны 8-р сар болон 2026 оны 6-р сард Монгол Улсад албан ёсны айлчлал хийж байсан. Түүнээс өмнө дэд сайд, сайд хийж байхдаа  2003, 2014 онд төрийн айлчлалд багтаж Монголд ирж байсан байна.  

Ван И Монгол Улсын &quot;Алтан гадас&quot; одонгоор шагнуулсан.
[[Ангилал:БНХАУ-ын гадаад хэргийн сайд]]
[[Ангилал:Япон дахь Хятадын элчин сайд]]
[[Ангилал:Хятадын дипломатч]]
[[Ангилал:Бээжингийн хүн]]
[[Ангилал:1953 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>fce8s3vdf0i6x918d39zehetm3rmw4x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ононгийн Орхон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126738</id>
    <revision>
      <id>858928</id>
      <parentid>738117</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T14:42:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>858928</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2053" sha1="6tr9yip43a4ovmgh2dlhigzqadusxjn" xml:space="preserve">'''Ононгийн Орхон''' (1975 онд Улаанбаатар хотод төрсөн)- Монгол Улсын арилжааны Худалдаа Хөгжлийн банкны гүйцэтгэх захирал.  

== Намтар ==
1993 онд ОХУ-ын Ярославль хотын 9-р дунд сургууль төгссөн. 

1997 онд МУИС-ийн ЭЗС-ийг банкны эдийн засагч мэргэжлээр төгссөн байна. 

1997-2003 онд Худалдаа хөгжлийн банкинд эдийн засагч, ахлах эдийн засагч, 

2003 онд Их Британийн Уэльсийн их сургуульд суралцаж банк санхүү, бизнесийн удирдлагын ухааны магистр цол хамгаалсан. 

2004-2005 онд &quot;Трий Тигерс&quot; ХХК-ийн Гүйцэтгэх захирал, 

2005-2006 онд Мянганы сорилтын сангийн үндэсний зөвлөлд санхүүгийн зөвлөх хийсэн.  

2007-2016 онд Улаанбаатар хотын болон Худалдаа хөгжлийн банкны гүйцэтгэх захирлын орлогчоор ажиллаж байсан. 

2016 оны 1-р сараас Худалдаа хөгжлийн банкны гүйцэтгэх захирлаар ажиллаж байна. 

Монголын банкны холбооны ерөнхийлөгчөөр сонгогдож байсан.

== Гэр бүл ==
Эхнэр Ганхуягийн Анхмаа /&quot;Гурван охин&quot; хамтлагийн дуучин/.

{{DEFAULTSORT:Орхон, Ононгийн}}
[[Ангилал:Монголчууд]]

{{DEFAULTSORT:Орхон, Ононгийн}}
[[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:Банкир]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:1975 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Амьд хүн]]</text>
      <sha1>6tr9yip43a4ovmgh2dlhigzqadusxjn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>859025</id>
      <parentid>858928</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T05:37:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>859025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2135" sha1="tvjmvfx0hkwff35tvdbez68a9fyesha" xml:space="preserve">'''Ононгийн Орхон''' (1975 онд Улаанбаатар хотод төрсөн, зөв бичгийн дүрэм ёсоор '''Ононы Орхон''' гэх боловч Ононгийн Орхон гэж бичиж хэвшжээ) - Монгол Улсын арилжааны [[Худалдаа Хөгжлийн Банк]]ны гүйцэтгэх захирал.  

== Намтар ==
1993 онд ОХУ-ын Ярославль хотын 9-р дунд сургууль төгссөн. 

1997 онд МУИС-ийн ЭЗС-ийг банкны эдийн засагч мэргэжлээр төгссөн. 

1997-2003 онд Худалдаа хөгжлийн банканд эдийн засагч, ахлах эдийн засагч, 

2003 онд Их Британийн Уэльсийн их сургуульд суралцаж, банк санхүү, бизнесийн удирдлагын ухааны магистр цол хамгаалсан. 

2004-2005 онд &quot;Трий Тигерс&quot; ХХК-ийн Гүйцэтгэх захирал, 

2005-2006 онд Мянганы сорилтын сангийн үндэсний зөвлөлд санхүүгийн зөвлөх хийсэн.  

2007-2016 онд Улаанбаатар хотын болон Худалдаа хөгжлийн банкны гүйцэтгэх захирлын орлогчоор ажиллаж байсан. 

2016 оны 1-р сараас Худалдаа хөгжлийн банкны гүйцэтгэх захирлаар ажиллаж байна. 

Монголын банкны холбооны ерөнхийлөгчөөр сонгогдож байсан.

== Гэр бүл ==
Эхнэр [[Ганхуягийн Анхмаа]] (&quot;[[3 Охин|Гурван охин]]&quot; хамтлагийн дуучин).

{{DEFAULTSORT:Орхон, Ононгийн}}
[[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:Банкир]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:1975 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Амьд хүн]]</text>
      <sha1>tvjmvfx0hkwff35tvdbez68a9fyesha</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дэлхийн томоохон номын сангуудын жагсаалт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>129065</id>
    <revision>
      <id>858968</id>
      <parentid>858777</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T01:55:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>858968</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4269" sha1="fhzb0698f5vi9d5sx8jp4khvprluxd5" xml:space="preserve">'''Дэлхийн томоохон номын сангуудын жагсаалт'''ад 14 саяас дээш номын цуглуулгатай номын сангуудыг багтаасан. Жагсаалтыг сангийн эзлэхүүний буурах дарааллаар дугаарласан байна.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!№
!Нэр
!Байрлал
!Номын санд хадгалагдаж буй ном, материалын нэгжийн тоо
!Нэг жилд ордог уншигчдын тоо
!Төсөв
!Ажилагсдын тоо
|-
|1.
|[[Британийн номын сан]]
|Их Британи, [[Лондон]]
|170 сая
|2,29 сая
|141 сая £ 
|1636
|-
|2.
|[[АНУ-ын Конгрессын номын сан|Конгрессын номын сан]]
|АНУ, [[Вашингтон (хот)|Вашингтон]]
|168,3 сая
|1,9 сая
|669,9 сая $ 
|3096
|-
|3.
|[[Нью-Йоркийн нийтийн номын сан]]
|АНУ, [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк]]
|53,1 сая
|18 сая
|250 сая $ 
|2937
|-
|4.
|Канадын номын сан болон Архив
|Канад, [[Оттава]]
|48 сая
|
|162,63 сая C$ 
|1113
|-
|5.
|[[ОХУ-ын Улсын номын сан]]
|Орос, [[Москва]]
|48,7 сая
|694,3 сая
|3 340 сая рубль
|1740
|-
|6.
|[[Германы Үндэсний номын сан]]
|Герман, [[Лайпциг]], [[Франкфурт (Одер)|Франкфурт]]
|43,7 сая
|904 мянга.
|57,6 сая €
|639
|-
|7.
|[[Оросын үндэсний номын сан|Оросын Үндэсний номын сан]]
|Орос, [[Санкт-Петербург]]
|38,4 сая
|852 мянга.
|1 089 сая рубль.
|1265
|-
|8.
|[[Японы Үндэсний парламентын номын сан]]
|Япон, [[Токио]], [[Киото]]
|35,7 сая
|624 мянга
|21,8 тэрбум ¥ )
|890
|-
|9.
|Данийн Хааны номын сан
|Дани, [[Копенхаген]]
|33,3 сая
|1,16 сая
|392,4 сая крон. 
|429 (нийт 611)
|-
|10.
|[[Хятадын Үндэсний номын сан]]
|БНХАУ, [[Бээжин]]
|31,2 сая
|5,2 сая
|
|1365
|-
|11.
|[[Францын Үндэсний номын сан]]
|Франц, [[Парис]]
|31 сая
|1,3 сая
|254 сая € 
|2668
|-
|12.
|Оросын Шинжлэх ухаан академийн номын сан
|Орос, Санкт-Петербург
|26,5 сая
|
|
|
|-
|13.
|[[Испанийн Үндэсний номын сан]]
|Испани, [[Мадрид]]
|25 сая
|
|52,9 сая € 
|1090
|-
|14.
|Урбан-Шампейн дахь Иллинойсын Их сургуулийн номын сан 
|АНУ, Урбан болон Шампейн
|24 сая
|
|
|
|-
|15.
|[[Берлиний улсын номын сан]]
|Герман, [[Берлин]]
|23,4 сая
|1,4 сая
|
|
|-
|16.
|Бостоны нийтийн номын сан
|АНУ, [[Бостон]]
|23,4 сая
|3,6 сая
|38,9 сая $ 
|
|-
|17.
|Нью-Йорк мужийн номын сан
|АНУ, Олбани
|20 сая
|
|
|
|-
|18.
|Шведийн Үндэсний номын сан
|Швед, [[Стокхольм]]
|18 сая
|
|
|400
|-
|19.
|Харвардын Их сургуулийн номын сан
|АНУ, [[Кембриж]]
|16,6 сая
|
|167 сая $ 
|1100
|-
|20.
|В.И.Вернадскийн нэрэмжит Украины Үндэсний номын сан
|Украин, [[Киев]]
|15,8 сая
|500 мянга.
|50,3 сая ₴
|900
|-
|21.
|Йелийн Их сургуулийн номын сан
|АНУ, Нью-Хейвен
|15,2 сая
|
|104,1 сая $
|598
|-
|22.
|ОХУ-ын ШУА-ийн Нийгмийн ухааны эрдэм шинжилгээний мэдээллийн хүрээлэн
|Орос, Москва
|14,2 сая
|135 мянга.
|
|330
|-
|23.
|ОХУ-ын ШУА-ийн Сибирийн салбарын эрдэм шинжилгээ-техникийн нийтийн номын сан
|Орос, [[Новосибирск]]
|14 сая
|365 мянга.
|
|431
|}

[[Ангилал:Байгууллагуудын жагсаалт]]
[[Ангилал:Номын сан|!]]</text>
      <sha1>fhzb0698f5vi9d5sx8jp4khvprluxd5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лувсанбямбаагийн Мөнхбаясгалан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135070</id>
    <revision>
      <id>859011</id>
      <parentid>823521</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T04:25:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-35345-07</username>
        <id>105357</id>
      </contributor>
      <comment>АН-ын дэд дарга</comment>
      <origin>859011</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3081" sha1="c12k6u0xl2o5ehezyjr0a0kiykgbfyv" xml:space="preserve">'''Лувсанбямбаагийн Мөнхбаясгалан''' (1977 оны [[5 сарын 31|5 дугаар сарын 31]]-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) сэтгүүлч бөгөөд “Цензургүй яриа”, “Цензургүй сурвалжилга”, “Гэргий” нэвтрүүлгийн санаачлагч, ерөнхий продюсер, хөтлөгч, сэтгүүлч хүн юм. 

== Намтар ==
Тайж нар овогтой Лувсанбямбаагийн Мөнхбаясгалан  

* 1984 – 1994 онд Нийслэлийн ерөнхий боловсролын 51 дүгээр дунд сургуульд сурч төгссөн. 
* 1997 – 1998 онд [[Хэвлэлийн хүрээлэн|Монголын хэвлэлийн хүрээлэн]] сурсан.

=== Ажилласан байдал ===

* 1998-1999 онд &quot;Сэрүүлэг&quot; сонинд сурвалжлагч
* 1999-2000 онд Эргүүлэг сонинд сурвалжлагч, ерөнхий эрхлэгч
* 2003-2005 онд [[Өдрийн сонин]]&lt;nowiki/&gt;д сурвалжлагч
* 2005-2007 онд “[[Ардын эрх сонин|Ардын эрх]]” сонинд тоймч
* 2007-2008 онд [[Өдрийн сонин]]&lt;nowiki/&gt;д тоймч
* 2009-2012 онд “Улс төрийн тойм” сонины ерөнхий эрхлэгч
* 2012-2014 онд “Шонхор” телевиз ерөнхий захирал
* 2015-2016 онд “2-р суваг” телевиз ерөнхий захирал
* 2017-2024 онд “Амьдрал фильм”-ийн ерөнхий захирал

== Гэр бүл ==
Сэтгүүлч бүсгүйн нөхрийг Б.Идэрчулуун гэдэг. Тэд 2002 онд ханилсан. Ам бүл дөрвүүлээ. 

== Улс төрд ==
[[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024]] онд УИХ-ын гишүүнээр сонгогдсон.

=== Сонгуульт ажил ===
* [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]-ын үндэсний бодлогын хорооны гишүүн
* &quot;Элэг нэгт монголчууд&quot; сангийн тэргүүн
* АН-ын дэд дарга

== Цахим холбоос ==
*[https://zuv.mn/n/9nv Д.Мөнхбаясгалан: Цагдаад байцаагдахгүй төрсөн өдөр]
*[https://www.facebook.com/ElegNegtMongolchuud/ Элэг нэгт монголчууд сан]
*[https://tac.mn/article/77166 Референт нөхөртөө эрх Л.Мөнхбаясгалан]
*[https://www.facebook.com/munkhbaysgalan.official/ Лувсанбямбаа Мөнхбаясгалан / Luvsanbymbaa Munkhbaysgalan] 

{{DEFAULTSORT:Мөнхбаясгалан, Лувсанбямбаагийн}}
[[Ангилал:Монголын сэтгүүлч]]
[[Ангилал:Монголын улс төрч]]
[[Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн]]
[[Ангилал:1977 онд төрсөн]]
__FORCETOC____INDEX__
__NEWSECTIONLINK__</text>
      <sha1>c12k6u0xl2o5ehezyjr0a0kiykgbfyv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Америкийн дуу хоолой</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135634</id>
    <revision>
      <id>859075</id>
      <parentid>787097</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T11:45:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>859075</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8686" sha1="nc7uwdpdh5jaubdrhg56vsaedq3pp7y" xml:space="preserve">[[Файл:VOA logo.svg|thumb|327x327px|Америкийн дуу хоолой радио станцын таних тэмдэг]]
'''Америкийн дуу хоолой''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Voice of America'', товчлол. ''VOA'')- Америкийн олон улсын олон нийтийн радио компаний радио станц юм. Энэхүү радио станц нь [[АНУ-ын Глобал хэвлэл мэдээллийн агентлаг|АНУ-ын Глобал хэвлэл мэдээллийн агентлагийн]] ([[Англи хэл|англи]]. ''U.S. Agency for Global Media'', товч. USAGM) нэгж буюу АНУ-ын Засгийн газрын эзэмшилд байдаг байна. 

Амеркийн дуу хоолой станцын Төв байр нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын нийслэл [[Вашингтон (хот)|Вашингтонд]] байрладаг. “Америкийн дуу хоолой” нь англи хэлнээс гадна гадаадын бусад 45 хэл дээр, мэдээ, мэдээлэл, соёлын нэвтрүүлгээ гадагшаа цацдаг байна. 

Гадаадын зарим сонсогчид &quot;Америкийн дуу хоолой&quot; радиог эерэг нөлөөлтэй гэж үздэг бол нөгөө хэсэг нь Америкийн суртал ухуулгын нэг хэлбэр бөгөөд АНУ-ын Засгийн газрын &quot;тархи угаадаг&quot; нэвтрүүлэг гэж үздэг юм.

== Түүх ==
“Америкийн дуу хоолой” радио анх 1942 оны 2-р сарын 24-нд эфирт цацагдаж эхэлсэн. &quot;Бид Америк болон дайны тухай ярих болно, мэдээ сайн буюу муу байж болно, гэхдээ бид танд үнэнийг хүргэх болно&quot; гэж радио станц хэлж мэдээгээ цацаж эхлүүлсэн байна. “Америкийн дуу хоолой” радиог анх фашист германы [[Йозеф Геббельс|Йозеф Геббельсийн]] суртал ухуулгын машины эсрэг ажлуулахаар үүсгэн байгуулсан гэдэг. 

'''[[Хүйтэн дайн|Хүйтэн дайны үе]]'''

Орос хэл дээрх нэвтрүүлгийн гол санаачлагч нь Уильям Аверелл Харриман ([[Англи хэл|англи]]. ''William Averell Harriman''; 1891—1986) байв. Тэрээр 1946 оны эхээр ЗСБНХУ-д АНУ-ын хэвлэмэл мэдээлэл сурталчилгааны үр нөлөө хязгаарлагдмал байгааг (хязгааралдмал тархалт, соёлын өөр хэв маяг, Зөвлөлтийн цензурын нөхцөл) тэмдэглэж, өөрийн засгийн газартаа &quot;Радио бол Америкаас Зөвлөлтийн ард түмэнд шууд чөлөөтэй хандаж болох цорын ганц хэрэгсэл юм&quot; гэж танилцуулсан байна.&quot; Үүний зэрэгцээ Америкийн нэвтрүүлгийг ЗХУ-ын эрх баригчид радио нэвтрүүлгийг хаах, гацаах (эсвэл богино долгионы радио хүлээн авагчийг хураах) нь Зөвлөлтийн ард түмэн болон дэлхий нийтийн өмнө тэдний нэр хүндийг унагаад зогсохгүй эдгээр нэвтрүүлгийн сонирхлыг улам нэмэгдүүлэх болно гэж үзжээ.

1947 онд [[Хүйтэн дайн]] эхэлснээр АНУ-ын гадаад бодлогын тэргүүлэх чиглэлүүдийн нэг болсонтой холбогдуулан Орос хэл дээр нэвтрүүлэг байгуулагдсан юм. Оросын нэвтрүүлгийг голдуу оросын &quot;хоёр дахь давалгаа&quot;-ны цагаачид бэлтгэдэг байсан бөгөөд үүнд мөн Зөвлөлтийн нэрт тагнуулын ажилтан Александр Бармин нар ордог байжээ. 

1949 онд украин, 1951 онд [[Литва хэл|Литва]], [[Латви хэл|Латви]], [[Эстони хэл|Эстони]], [[Гүрж хэл|Гүрж]], [[Армени хэл|Армени]], [[Азербайжан хэл|Азербайжан]] хэлээр нэвтрүүлэг бэлдэж эхэлсэн. 1970-аад оны дундуур &quot;Америкийн дуу хоолой&quot; радио станц нь засгийн газрын байгууллага байхаа больж, радиогийн сэтгүүлчид дэлхий дахинд болж буй бодит үйл явдлын талаар хувийн үзэл бодлоо (эсвэл &quot;редакцийн байр суурь&quot;) илэрхийлэх боломжтой болсон байна.

1950-1990 онд ЗХУ-ын иргэдэд &quot;Америкийн дуу хоолой&quot; болон &quot;Эрх чөлөө&quot; радио станцын мэдээнүүд ЗХУ дотор болон дэлхийн үйл явдлын талаарх бодит мэдээллийн эх сурвалж болж байжээ. Энэ үед орос хэл мэддэг монголын сэхээтнүүд ч мөн уг радиог сонсож хаалттай мэдээ, мэдээлэл авч байсан юм. ЗХУ-ын эрх баригчид Орос болон бусад зөвлөлтийн бүрэлдэхүүнд байсан ард түмний бусад хэл дээрх нэвтрүүлгийн эфирын долгионд тусгайлан шуугиан оруулж ойлгомжгүй болгох, гацаах зэрэг арга хэмжээ авдаг байсан. Гэсэн хэдий ч зөвлөлтийн хүмүүс тэс өөр өнцөгийн үзэл бодолтой нэвтрүүлгийг нууцаар сонсохыг ихэд хүсдэг байжээ.

Зөвлөлтийн сонсогчдын дунд Америкийн дуу хоолой станцын Уиллис Конверын хөтлөн явуулдаг &quot;Жааз хөгжмийн цаг&quot; ([[Англи хэл|англи]]. ''Jazz Hour'') хэмээх нэвтрүүлэг алдартай байв. Доктор Ирина Келлнерийн хөтлөн явуулсан эрүүл мэндийн хөтөлбөр, Людмила Фостерын номын тойм, Евгений Аронов, Уильям “Билл” Скандрич нарын залуучуудын нэвтрүүлэг бөгөөд [[Василий Гроссман]], [[Василий Аксёнов]], [[Александр Солженицын]], [[Эдгар По]] нарын өгүүллэгүүдийг уншиж өгдөг нэвтрүүлгүүд алдартай байсан юм.

1985 оны орчмоос ЗХУ-д &quot;[[Өөрчлөн байгуулалт (Перестройка)|Өөөрчлөн байгуулалт]]&quot; эхэлсэнээр энэхүү радио станцын нэвтрүүлэгт Зөвлөлтийн эрх баригчид зориуд саад хийх нь бараг больсон байна.   

'''1991 оноос хойш'''

2008 оны 7-р сарын 27-нд &quot;Америкийн дуу хоолой&quot; радиогийн Орос хэлний алба радио нэвтрүүлгээ зогсоож, интернет рүү бүрэн шилжсэн байна. Эдгээр үйл явдлууд нь вэб нэвтрүүлэгт анхаарлаа төвлөрүүлж боловсон хүчний бүтцийг 44 хүнээс 23 хүн болгон бууруулсан юм.

2014 оны 4-р сарын 9-нд хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр &quot;Россия сегодня&quot; агентлагийн захирал Дмитрий Киселев &quot;Америкийн дуу хоолой&quot; радиог Москвад дунд долгионоор дамжуулах гэрээгээ сунгахгүй гэж мэдэгдсэн юм. 

2017 онд  &quot;Эрх чөлөө/Чөлөөт Европ&quot; болон &quot;Америкийн дуу хоолой&quot; радиогийн хамтарсан &quot;[[Одоогийн цаг]]&quot; ([[Орос хэл|орос]]. ''Настоящее время'') орос хэл дээрх телевизийн суваг нээгдсэн байна.</text>
      <sha1>nc7uwdpdh5jaubdrhg56vsaedq3pp7y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Module:Params</title>
    <ns>828</ns>
    <id>138902</id>
    <revision>
      <id>858948</id>
      <parentid>854718</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T00:22:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Grufo</username>
        <id>96681</id>
      </contributor>
      <comment>Upstream updates</comment>
      <origin>858948</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="81803" sha1="km4whdg21r02vb25s045d3k1i72yr6b" xml:space="preserve">require[[strict]]


	---                                        ---
	---     LOCAL ENVIRONMENT                  ---
	---    ________________________________    ---
	---                                        ---


	--[[ Abstract utilities ]]--
	----------------------------


-- Helper function for `string.gsub()` (for managing zero-padded numbers)
local function zero_padded (str)
	return ('%03d%s'):format(#str, str)
end


-- Helper function for `table.sort()` (for natural sorting)
local function natural_sort (var1, var2)
	return var1:gsub('%d+', zero_padded) &lt; var2:gsub('%d+', zero_padded)
end


-- Parse a parameter name string and return it as a string or a number
local function get_parameter_name (par_str)
	local ret = par_str:match'^%s*(.-)%s*$'
	if ret ~= '0' and ret:find'^%-?[1-9]%d*$' == nil then return ret end
	return tonumber(ret)
end


-- Return a copy or a reference to a table
local function copy_or_ref_table (src, refonly)
	if refonly then return src end
	local newtab = {}
	for key, val in pairs(src) do newtab[key] = val end
	return newtab
end


-- Remove some numeric elements from a table, shifting everything to the left
local function remove_numeric_keys (tbl, idx, len)
	local cache, tmp = {}, idx + len - 1
	for key, val in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' and key &gt;= idx then
			if key &gt; tmp then cache[key - len] = val end
			tbl[key] = nil
		end
	end
	for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end
end


-- Make a reduced copy of a table (shifting in both directions if necessary)
local function copy_table_reduced (tbl, idx, len)
	local ret, tmp = {}, idx + len - 1
	if idx &gt; 0 then
		for key, val in pairs(tbl) do
			if type(key) ~= 'number' or key &lt; idx then
				ret[key] = val
			elseif key &gt; tmp then ret[key - len] = val end
		end
	elseif tmp &gt; 0 then
		local nshift = 1 - idx
		for key, val in pairs(tbl) do
			if type(key) ~= 'number' then ret[key] = val
			elseif key &gt; tmp then ret[key - tmp] = val
			elseif key &lt; idx then ret[key + nshift] = val end
		end
	else
		for key, val in pairs(tbl) do
			if type(key) ~= 'number' or key &gt; tmp then
				ret[key] = val
			elseif key &lt; idx then ret[key + len] = val end
		end
	end
	return ret
end


-- Make an expanded copy of a table (shifting in both directions if necessary)
local function copy_table_expanded (tbl, idx, len)
	local ret, tmp = {}, idx + len - 1
	if idx &gt; 0 then
		for key, val in pairs(tbl) do
			if type(key) ~= 'number' or key &lt; idx then
				ret[key] = val
			else ret[key + len] = val end
		end
	elseif tmp &gt; 0 then
		local nshift = idx - 1
		for key, val in pairs(tbl) do
			if type(key) ~= 'number' then ret[key] = val
			elseif key &gt; 0 then ret[key + tmp] = val
			elseif key &lt; 1 then ret[key + nshift] = val end
		end
	else
		for key, val in pairs(tbl) do
			if type(key) ~= 'number' or key &gt; tmp then
				ret[key] = val
			else ret[key - len] = val end
		end
	end
	return ret
end


-- Move a key from a table to another, but only if under a different name and
-- always parsing numeric strings as numbers
local function steal_if_renamed (val, src, skey, dest, dkey)
	local realkey = get_parameter_name(dkey)
	if skey ~= realkey then
		dest[realkey] = val
		src[skey] = nil
	end
end


-- Given a table, create two new tables containing the sorted list of keys
local function get_key_list_sorted (tbl, sort_fn)
	local nums, words, nn, nw = {}, {}, 0, 0
	for key, val in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' then
			nn = nn + 1
			nums[nn] = key
		else
			nw = nw + 1
			words[nw] = key
		end
	end
	table.sort(nums)
	table.sort(words, sort_fn)
	return nums, words, nn, nw
end


	--[[ Public strings ]]--
	------------------------


-- Special match keywords (functions and modifiers MUST avoid these names)
local mkeywords = {
	['or'] = 0,
	pattern = 1,
	plain = 2,
	strict = 3
}


-- Sort functions (functions and modifiers MUST avoid these names)
local sortfunctions = {
	alphabetically = false,
	naturally = natural_sort
}


-- Callback styles for the `mapping_*` and `renaming_*` class of modifiers
-- (functions and modifiers MUST avoid these names)
--[[

Meanings of the columns:

  col[1] = Loop type (0-3)
  col[2] = Number of module arguments that the style requires (1-3)
  col[3] = Minimum number of sequential parameters passed to the callback
  col[4] = Name of the callback parameter where to place each parameter name
  col[5] = Name of the callback parameter where to place each parameter value
  col[6] = Argument in the modifier's invocation that will override `col[4]`
  col[7] = Argument in the modifier's invocation that will override `col[5]`

A value of `-1` indicates that no meaningful value is stored (i.e. `nil`)

]]--
local mapping_styles = {
	names_and_values = { 3, 2, 2, 1, 2, -1, -1 },
	values_and_names = { 3, 2, 2, 2, 1, -1, -1 },
	values_only = { 1, 2, 1, -1, 1, -1, -1 },
	names_only = { 2, 2, 1, 1, -1, -1, -1 },
	names_and_values_as = { 3, 4, 0, -1, -1, 2, 3 },
	names_only_as = { 2, 3, 0, -1, -1, 2, -1 },
	values_only_as = { 1, 3, 0, -1, -1, -1, 2 },
	blindly = { 0, 2, 0, -1, -1, -1, -1 }
}


-- Memory slots (functions and modifiers MUST avoid these names)
local memoryslots = {
	h = 'header',
	f = 'footer',
	i = 'itersep',
	l = 'lastsep',
	n = 'ifngiven',
	p = 'pairsep',
	s = 'oxfordsep'
}


-- Possible trimming modes for the `parsing` modifier
local trim_parse_opts = {
	trim_none = { false, false },
	trim_positional = { false, true },
	trim_named = { true, false },
	trim_all = { true, true }
}


-- Possible string modes for the iteration separator in the `parsing` and
-- `reinterpreting` modifiers
local isep_parse_opts = {
	splitter_pattern = false,
	splitter_string = true
}


-- Possible string modes for the key-value separator in the `parsing` and
-- `reinterpreting` modifiers
local psep_parse_opts = {
	setter_pattern = false,
	setter_string = true
}


-- Possible position references for the `splicing` modifier
local position_references = {
	add_nothing = 0,
	add_smallest_number = 1,
	add_last_of_sequence = 2,
	add_largest_number = 3
}


-- Functions and modifiers MUST avoid these names too: `let`


	--[[ Module's private environment ]]--
	--------------------------------------


-- Hard-coded name of the module (to avoid going through `frame:getTitle()`)
local modulename = 'Module:Params'


-- The functions listed here declare that they don't need the `frame.args`
-- metatable to be copied into a regular table; if they are modifiers they also
-- guarantee that they will make their own (modified) copy available
local refpipe = {
	call_for_each_group = true,
	--coins = true,
	count = true,
	evaluating = true,
	for_each = true,
	list = true,
	list_values = true,
	list_maybe_with_names = true,
	value_of = true
}


-- The functions listed here declare that they don't need the
-- `frame:getParent().args` metatable to be copied into a regular table; if 
-- they are modifiers they also guarantee that they will make their own
-- (modified) copy available
local refparams = {
	call_for_each_group = true,
	combining = true,
	combining_by_calling = true,
	combining_values = true,
	concat_and_call = true,
	concat_and_invoke = true,
	concat_and_magic = true,
	count = true,
	grouping_by_calling = true,
	mixing_names_and_values = true,
	renaming_by_mixing = true,
	renaming_to_sequence = true,
	renaming_to_uppercase = true,
	renaming_to_lowercase = true,
	--renaming_to_values = true,
	shifting = true,
	splicing = true,
	--swapping_names_and_values = true,
	value_of = true,
	with_name_matching = true
}


-- Maximum number of numeric parameters that can be filled, if missing (we
-- chose an arbitrary number for this constant; you can discuss about its
-- optimal value at Module talk:Params)
local maxfill = 1024


-- The private table of functions
local library = {}


-- Functions and modifiers that can only be invoked in first position
local static_iface = {}


-- Create a new context
local function context_new (child_frame)
	local ctx = {}
	ctx.frame = child_frame:getParent()
	ctx.opipe = child_frame.args
	ctx.oparams = ctx.frame.args
	ctx.firstposonly = static_iface
	ctx.iterfunc = pairs
	ctx.sorttype = 0
	ctx.n_parents = 0
	ctx.n_children = 0
	ctx.n_available = maxfill
	return ctx
end


-- Move to the next action within the user-given list
local function context_iterate (ctx, n_forward)
	local nextfn
	if ctx.pipe[n_forward] ~= nil then
		nextfn = ctx.pipe[n_forward]:match'^%s*(.*%S)'
	end
	if nextfn == nil then error(modulename ..
		': You must specify a function to call', 0) end
	if library[nextfn] == nil then
		if ctx.firstposonly[nextfn] == nil then error(modulename ..
			': The function ‘' .. nextfn .. '’ does not exist', 0)
		else error(modulename .. ': The ‘' .. nextfn ..
			'’ directive can only appear in first position', 0)
		end
	end
	remove_numeric_keys(ctx.pipe, 1, n_forward)
	return library[nextfn]
end


-- Main loop
local function main_loop (ctx, start_with)
	local fn = start_with
	repeat fn = fn(ctx) until not fn
	if ctx.n_parents &gt; 0 then error(modulename ..
		': One or more ‘merging_substack’ directives are missing', 0) end
	if ctx.n_children &gt; 0 then error(modulename ..
		', For some of the snapshots either the ‘flushing’ directive is missing or a group has not been properly closed with ‘merging_substack’', 0) end
end


-- Load a `setting`-like directive string into the `dest` table
local function set_strings (dest, opts, start_from)
	local cmd
	if opts[start_from] == nil then return start_from - 1 end
	cmd = opts[start_from]:gsub('%s+', ''):gsub('/+', '/')
		:match'^/*(.*[^/])'
	if cmd == nil then return start_from end
	local amap, sep, argc = {}, string.byte('/'), start_from + 1
	local vname
	local chr
	for idx = 1, #cmd do
		chr = cmd:byte(idx)
		if chr == sep then
			for key, val in ipairs(amap) do
				dest[val] = opts[argc]
				amap[key] = nil
			end
			argc = argc + 1
		else
			vname = memoryslots[string.char(chr)]
			if vname == nil then error(modulename ..
				', ‘setting’: Unknown slot ‘' ..
				string.char(chr) .. '’', 0) end
			table.insert(amap, vname)
		end
	end
	for key, val in ipairs(amap) do dest[val] = opts[argc] end
	return argc
end


-- Add a new stack of parameters to `ctx.children`
local function push_cloned_stack (ctx, tbl)
	local newparams = {}
	local currsnap = ctx.n_children + 1
	if ctx.children == nil then ctx.children = { newparams }
	else ctx.children[currsnap] = newparams end
	for key, val in pairs(tbl) do newparams[key] = val end
	ctx.n_children = currsnap
end


-- Parse a raw argument containing a `sortfunctions` directive, or
-- `'without_sorting'`, or `nil`
local function load_sort_opt (raw_arg)
	if raw_arg == nil then return nil, 1, false end
	local tmp = raw_arg:match'^%s*(.-)%s*$'
	if tmp == 'without_sorting' then return nil, 2, false end
	tmp = sortfunctions[tmp]
	if tmp == nil then return nil, 1, false end
	return tmp or nil, 2, true
end


-- Parse optional user arguments of type `...|[let]|[...][number of additional
-- parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]`
local function load_child_opts (src, start_from, append_after)
	local tbl, pin = {}, start_from
	local names
	if src[pin] ~= nil and src[pin]:match'^%s*let%s*$' and
		src[pin + 1] ~= nil and src[pin + 2] ~= nil
	then
		names = {}
		repeat
			names[get_parameter_name(src[pin + 1])] = src[pin + 2]
			pin = pin + 3
		until src[pin] == nil or not src[pin]:match'^%s*let%s*$' or
			src[pin + 1] == nil or src[pin + 2] == nil
	end
	local tmp = tonumber(src[pin])
	if tmp ~= nil and math.floor(tmp) == tmp then
		if tmp &lt; 0 then tmp = -1 end
		local shf = append_after - pin
		for idx = pin + 1, pin + tmp do tbl[idx + shf] = src[idx] end
		pin = pin + tmp + 1
	end
	if names ~= nil then
		for key, val in pairs(names) do tbl[key] = val end
	end
	return tbl, pin
end


-- Load the optional arguments of some of the `mapping_*` and `renaming_*`
-- class of modifiers
local function load_callback_opts (src, n_skip, default_style)
	local style
	local shf
	local tmp = src[n_skip + 1]
	if tmp ~= nil then style = mapping_styles[tmp:match'^%s*(.-)%s*$'] end
	if style == nil then style, shf = default_style, n_skip - 1
	else shf = n_skip end
	local n_exist, karg, varg = style[3], style[4], style[5]
	tmp = style[6]
	if tmp &gt; -1 then
		karg = src[tmp + shf]:match'^%s*(.-)%s*$'
		if karg == '0' or karg:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then
			karg = tonumber(karg)
			n_exist = math.max(n_exist, karg)
		end
	end
	tmp = style[7]
	if tmp &gt; -1 then
		varg = src[tmp + shf]:match'^%s*(.-)%s*$'
		if varg == '0' or varg:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then
			varg = tonumber(varg)
			n_exist = math.max(n_exist, varg)
		end
	end
	local dest, nargs = load_child_opts(src, style[2] + shf, n_exist)
	tmp = style[1]
	if (tmp == 3 or tmp == 2) and dest[karg] ~= nil then
		tmp = tmp - 2 end
	if (tmp == 3 or tmp == 1) and dest[varg] ~= nil then
		tmp = tmp - 1 end
	return dest, nargs, tmp, karg, varg
end


-- Parse the arguments of some of the `mapping_*` and `renaming_*` class of
-- modifiers
local function load_replace_args (opts, whoami)
	if opts[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘' .. whoami .. '’: No pattern string was given', 0) end
	if opts[2] == nil then error(modulename ..
		', ‘' .. whoami .. '’: No replacement string was given', 0) end
	local ptn, repl, nmax, argc = opts[1], opts[2], tonumber(opts[3]), 3
	if nmax ~= nil or (opts[3] or ''):match'^%s*$' ~= nil then argc = 4 end
	local flg = opts[argc]
	if flg ~= nil then flg = mkeywords[flg:match'^%s*(.-)%s*$'] end
	if flg == 0 then flg = nil elseif flg ~= nil then argc = argc + 1 end
	return ptn, repl, nmax, flg, argc, (nmax ~= nil and nmax &lt; 1) or
		(flg == 3 and ptn == repl)
end


-- Parse the arguments of the `with_*_matching` class of modifiers
local function load_pattern_args (opts, whoami)
	local ptns, state, nptns, cnt = {}, 0, 0, 1
	local keyw
	for _, val in ipairs(opts) do
		if state == 0 then
			nptns, state = nptns + 1, -1
			ptns[nptns] = { val, false, false }
		else
			keyw = val:match'^%s*(.*%S)'
			if keyw == nil or mkeywords[keyw] == nil or (
				state &gt; 0 and mkeywords[keyw] &gt; 0
			) then break
			else
				state = mkeywords[keyw]
				if state &gt; 1 then ptns[nptns][2] = true end
				if state == 3 then ptns[nptns][3] = true end
			end
		end
		cnt = cnt + 1
	end
	if state == 0 then error(modulename .. ', ‘' .. whoami ..
		'’: No pattern was given', 0) end
	return ptns, nptns, cnt
end


-- Load the optional arguments of the `parsing` and `reinterpreting` modifiers
local function load_parse_opts (opts, start_from, isp, psp)
	local tmp
	local optslots, noptslots, argc = { true, true, true }, 3, start_from
	local trimn, trimu, iplain, pplain = true, false, true, true
	repeat
		noptslots, tmp = noptslots - 1, opts[argc]
		if tmp == nil then break end
		tmp = tmp:match'^%s*(.-)%s*$'
		if optslots[1] ~= nil and trim_parse_opts[tmp] ~= nil then
			tmp = trim_parse_opts[tmp]
			trimn, trimu = tmp[1], tmp[2]
			optslots[1] = nil
		elseif optslots[2] ~= nil and isep_parse_opts[tmp] ~= nil then
			argc = argc + 1
			iplain, isp = isep_parse_opts[tmp], opts[argc]
			optslots[2] = nil
		elseif optslots[3] ~= nil and psep_parse_opts[tmp] ~= nil then
			argc = argc + 1
			pplain, psp = psep_parse_opts[tmp], opts[argc]
			optslots[3] = nil
		else break end
		argc = argc + 1
	until noptslots &lt; 1
	return isp, iplain, psp, pplain, trimn, trimu, argc
end


-- Map parameters' values using a custom callback and a referenced table
local value_maps = {
	[0] = function (tbl, margs, karg, varg, fn)
		for key in pairs(tbl) do tbl[key] = fn() end
	end,
	[1] = function (tbl, margs, karg, varg, fn)
		for key, val in pairs(tbl) do
			margs[varg] = val
			tbl[key] = fn()
		end
	end,
	[2] = function (tbl, margs, karg, varg, fn)
		for key in pairs(tbl) do
			margs[karg] = key
			tbl[key] = fn()
		end
	end,
	[3] = function (tbl, margs, karg, varg, fn)
		for key, val in pairs(tbl) do
			margs[karg] = key
			margs[varg] = val
			tbl[key] = fn()
		end
	end
}


-- Private table for `map_names()`
local name_thieves = {
	[0] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn)
		for key, val in pairs(tbl) do
			steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn())
		end
	end,
	[1] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn)
		for key, val in pairs(tbl) do
			rargs[varg] = val
			steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn())
		end
	end,
	[2] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn)
		for key, val in pairs(tbl) do
			rargs[karg] = key
			steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn())
		end
	end,
	[3] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn)
		for key, val in pairs(tbl) do
			rargs[karg] = key
			rargs[varg] = val
			steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn())
		end
	end
}


-- Map parameters' names using a custom callback and a referenced table
local function map_names (tbl, rargs, karg, varg, looptype, fn)
	local cache = {}
	name_thieves[looptype](cache, tbl, rargs, karg, varg, fn)
	for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end
end


-- Return a new table that contains `src` regrouped according to the numeric
-- suffixes in its keys
local function make_groups (src)
	-- NOTE: `src` might be the original metatable!
	local prefix
	local gid
	local groups = {}
	for key, val in pairs(src) do
		-- `key` must only be a string or a number...
		if type(key) == 'string' then
			prefix, gid = key:match'^%s*(.-)%s*(%-?%d*)%s*$'
			gid = tonumber(gid) or ''
		else
			prefix = ''
			gid = key
		end
		if groups[gid] == nil then groups[gid] = {} end
		if prefix == '0' or prefix:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then
			prefix = tonumber(prefix)
			if prefix &lt; 1 then prefix = prefix - 1 end
		end
		groups[gid][prefix] = val
	end
	return groups
end


-- Split into parts a string containing the `$#` and `$@` placeholders and
-- return the information as a skeleton table, a canvas table and a length
local function parse_placeholder_string (target)
	local skel = {}
	local canvas = {}
	local idx = 1
	local s_pos = 1
	local e_pos = string.find(target, '%$[@#]', 1, false)
	while e_pos ~= nil do
		canvas[idx] = target:sub(s_pos, e_pos - 1)
		skel[idx + 1] = target:sub(e_pos, e_pos + 1) == '$@'
		idx = idx + 2
		s_pos = e_pos + 2
		e_pos = string.find(target, '%$[@#]', s_pos, false)
	end
	if (s_pos &gt; target:len()) then idx = idx - 1
	else canvas[idx] = target:sub(s_pos) end
	return skel, canvas, idx
end


-- Populate a table by parsing a parameter string
local function parse_parameter_string (tbl, str, isp, ipl, psp, ppl, trn, tru)
	local key
	local val
	local spos1
	local spos2
	local pos1
	local pos2
	local pos3 = 0
	local idx = 1
	local lenplone = #str + 1
	if isp == nil or isp == '' then
		if psp == nil or psp == '' then
			if tru then tbl[idx] = str:match'^%s*(.-)%s*$'
			else tbl[idx] = str end
			return idx
		end
		spos1, spos2 = str:find(psp, 1, ppl)
		if spos1 == nil then
			key = idx
			if tru then val = str:match'^%s*(.-)%s*$'
			else val = str end
			idx = idx + 1
		else
			key = get_parameter_name(str:sub(1, spos1 - 1))
			val = str:sub(spos2 + 1)
			if trn then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end
		end
		tbl[key] = val
		return idx
	end
	if psp == nil or psp == '' then
		repeat
			pos1 = pos3 + 1
			pos2, pos3 = str:find(isp, pos1, ipl)
			val = str:sub(pos1, (pos2 or lenplone) - 1)
			if tru then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end
			tbl[idx] = val
			idx = idx + 1
		until pos2 == nil
		return idx
	end
	repeat
		pos1 = pos3 + 1
		pos2, pos3 = str:find(isp, pos1, ipl)
		val = str:sub(pos1, (pos2 or lenplone) - 1)
		spos1, spos2 = val:find(psp, 1, ppl)
		if spos1 == nil then
			key = idx
			if tru then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end
			idx = idx + 1
		else
			key = get_parameter_name(val:sub(1, spos1 - 1))
			val = val:sub(spos2 + 1)
			if trn then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end
		end
		tbl[key] = val
	until pos2 == nil
	return idx
end


-- Heavy lifting for `combining` and `combining_values`
local function combine_parameters (ctx, keyval_fn, whoami)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! This function
	-- MUST create a copy of it before returning
	local opts = ctx.pipe
	if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘' .. whoami .. '’: No parameter name was provided', 0) end
	local tbl = ctx.params
	local vars = {}
	local sortfn, tmp, do_sort = load_sort_opt(opts[2])
	local argc = set_strings(vars, opts, tmp + 1)
	if argc &lt; tmp then error(modulename ..
		', ‘' .. whoami .. '’: No setting directive was given', 0) end
	tmp = true
	for _ in pairs(tbl) do
		tmp = false
		break
	end
	if tmp then
		if vars.ifngiven ~= nil then
			ctx.params = {
				[get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = vars.ifngiven
			}
		elseif tbl == ctx.oparams then ctx.params = {} end
		return argc
	end
	local cache
	local len
	if do_sort then
		local words
		cache, words, len, tmp = get_key_list_sorted(tbl, sortfn)
		for idx = 1, tmp do cache[len + idx] = words[idx] end
		len = len + tmp
	else
		cache = {}
		len = 0
		for key in pairs(tbl) do
			len = len + 1
			cache[len] = key
		end
	end
	local pmap, nss, kvs, pps = {}, 0, vars.pairsep or '', vars.itersep or ''
	for idx = 1, len do
		tmp = cache[idx]
		pmap[nss + 1] = pps
		pmap[nss + 2] = keyval_fn(tmp, tbl[tmp], kvs)
		nss = nss + 2
	end
	tmp = vars.oxfordsep or vars.lastsep
	if tmp ~= nil and nss &gt; 4 then pmap[nss - 1] = tmp
	elseif nss &gt; 2 and vars.lastsep ~= nil then
		pmap[nss - 1] = vars.lastsep
	end
	pmap[1] = vars.header or ''
	if vars.footer ~= nil then pmap[nss + 1] = vars.footer end
	ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = table.concat(pmap) }
	return argc
end


-- Concatenate the numeric keys from the table of parameters to the numeric
-- keys from the table of options; non-numeric keys from the table of options
-- will prevail over colliding non-numeric keys from the table of parameters
local function concat_params (ctx)
	local retval, tbl, nmax = {}, ctx.params, table.maxn(ctx.pipe)
	if ctx.subset == 1 then
		-- We need only the sequence
		for key, val in ipairs(tbl) do retval[key + nmax] = val end
	else
		if ctx.subset == -1 then
			for key in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end
		end
		for key, val in pairs(tbl) do
			if type(key) == 'number' and key &gt; 0 then
				retval[key + nmax] = val
			else retval[key] = val end
		end
	end
	for key, val in pairs(ctx.pipe) do retval[key] = val end
	return retval
end


-- Flush the parameters by calling a custom function for each value (after this
-- function has been invoked `ctx.params` will be no longer usable)
local function flush_params (ctx, fn)
	local tbl = ctx.params
	if ctx.subset == 1 then
		for key, val in ipairs(tbl) do fn(key, val) end
		return
	end
	if ctx.subset == -1 then
		for key, val in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end
	end
	if ctx.sorttype &gt; 0 then
		local nums, words, nn, nw = get_key_list_sorted(tbl, natural_sort)
		if ctx.sorttype == 2 then
			for idx = 1, nw do fn(words[idx], tbl[words[idx]]) end
			for idx = 1, nn do fn(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end
			return
		end
		for idx = 1, nn do fn(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end
		for idx = 1, nw do fn(words[idx], tbl[words[idx]]) end
		return
	end
	if ctx.subset ~= -1 then
		for key, val in ipairs(tbl) do
			fn(key, val)
			tbl[key] = nil
		end
	end
	for key, val in pairs(tbl) do fn(key, val) end
end


-- Flush the parameters by calling one of two custom functions for each value
-- (after this function has been invoked `ctx.params` will be no longer usable)
local function mixed_flush_params (ctx, fn_seq, fn_oth)
	if ctx.subset == 1 then
		for key, val in ipairs(ctx.params) do fn_seq(key, val) end
		return
	end
	if ctx.subset == -1 then
		flush_params(ctx, fn_oth)
		return
	end
	local tbl = ctx.params
	if ctx.sorttype &gt; 0 then
		local nums, words, nn, nw = get_key_list_sorted(tbl, natural_sort)
		local sequence = {}
		for key, val in ipairs(tbl) do sequence[key] = val end
		if ctx.sorttype == 2 then
			for idx = 1, nw do fn_oth(words[idx], tbl[words[idx]]) end
		end
		for idx = 1, nn do
			if sequence[nums[idx]] then
				fn_seq(nums[idx], sequence[nums[idx]])
			else
				fn_oth(nums[idx], tbl[nums[idx]])
			end
		end
		if ctx.sorttype ~= 2 then
			for idx = 1, nw do fn_oth(words[idx], tbl[words[idx]]) end
		end
		return
	end
	for key, val in ipairs(tbl) do
		fn_seq(key, val)
		tbl[key] = nil
	end
	for key, val in pairs(tbl) do fn_oth(key, val) end
end


-- Finalize and return a concatenated list
local function finalize_and_return_concatenated_list (ctx, lst, len, modsize)
	if len &gt; 0 then
		local tmp = ctx.oxfordsep or ctx.lastsep
		if tmp ~= nil and len &gt; modsize * 2 then
			lst[len - modsize + 1] = tmp
		elseif len &gt; modsize and ctx.lastsep ~= nil then
			lst[len - modsize + 1] = ctx.lastsep
		end
		lst[1] = ctx.header or ''
		if ctx.footer ~= nil then lst[len + 1] = ctx.footer end
		ctx.text = table.concat(lst)
	else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end
end


	--[[ Modifiers ]]--
	-----------------------------


-- Syntax:  #invoke:params|sequential|pipe to
library.sequential = function (ctx)
	if ctx.subset == 1 then error(modulename ..
		': The ‘sequential’ directive has been provided more than once', 0) end
	if ctx.subset == -1 then error(modulename ..
		': The two directives ‘non-sequential’ and ‘sequential’ are in contradiction with each other', 0) end
	if ctx.sorttype &gt; 0 then error(modulename ..
		': The ‘all_sorted’ and ‘reassorted’ directives are redundant when followed by ‘sequential’', 0) end
	ctx.iterfunc = ipairs
	ctx.subset = 1
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|non-sequential|pipe to
library['non-sequential'] = function (ctx)
	if ctx.subset == -1 then error(modulename ..
		': The ‘non-sequential’ directive has been provided more than once', 0) end
	if ctx.subset == 1 then error(modulename ..
		': The two directives ‘sequential’ and ‘non-sequential’ are in contradiction with each other', 0) end
	ctx.iterfunc = pairs
	ctx.subset = -1
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|all_sorted|pipe to
library.all_sorted = function (ctx)
	if ctx.sorttype == 1 then error(modulename ..
		': The ‘all_sorted’ directive has been provided more than once', 0) end
	if ctx.subset == 1 then error(modulename ..
		': The ‘all_sorted’ directive is redundant after ‘sequential’', 0) end
	if ctx.sorttype == 2 then error(modulename ..
		': The two directives ‘reassorted’ and ‘sequential’ are in contradiction with each other', 0) end
	ctx.sorttype = 1
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|reassorted|pipe to
library.reassorted = function (ctx)
	if ctx.sorttype == 2 then error(modulename ..
		': The ‘reassorted’ directive has been provided more than once', 0) end
	if ctx.subset == 1 then error(modulename ..
		': The ‘reassorted’ directive is redundant after ‘sequential’', 0) end
	if ctx.sorttype == 1 then error(modulename ..
		': The two directives ‘sequential’ and ‘reassorted’ are in contradiction with each other', 0) end
	ctx.sorttype = 2
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|setting|directives|...|pipe to
library.setting = function (ctx)
	local argc = set_strings(ctx, ctx.pipe, 1)
	if argc &lt; 2 then error(modulename ..
		', ‘setting’: No directive was given', 0) end
	return context_iterate(ctx, argc + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|scoring|new parameter name|pipe to
library.scoring = function (ctx)
	if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘scoring’: No parameter name was provided', 0) end
	local retval = 0
	for _ in pairs(ctx.params) do retval = retval + 1 end
	ctx.params[get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = tostring(retval)
	return context_iterate(ctx, 2)
end


-- Syntax:  #invoke:params|squeezing|pipe to
library.squeezing = function (ctx)
	local store, indices, tbl, newlen = {}, {}, ctx.params, 0
	for key, val in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' then
			newlen = newlen + 1
			indices[newlen] = key
			store[key] = val
			tbl[key] = nil
		end
	end
	table.sort(indices)
	for idx = 1, newlen do tbl[idx] = store[indices[idx]] end
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|filling_the_gaps|pipe to
library.filling_the_gaps = function (ctx)
	local tbl, tmp, nmin, nmax, nnums = ctx.params, {}, 1, nil, -1
	for key, val in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' then
			if nmax == nil then
				if key &lt; nmin then nmin = key end
				nmax = key
			elseif key &gt; nmax then nmax = key
			elseif key &lt; nmin then nmin = key end
			nnums = nnums + 1
			tmp[key] = val
		end
	end
	if nmax ~= nil and nmax - nmin &gt; nnums then
		ctx.n_available = ctx.n_available + nmin + nnums - nmax
		if ctx.n_available &lt; 0 then error(modulename ..
			', ‘filling_the_gaps’: It is possible to fill at most ' ..
			tostring(maxfill) .. ' parameters', 0) end
		for idx = nmin, nmax, 1 do tbl[idx] = '' end
		for key, val in pairs(tmp) do tbl[key] = val end
	end
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|clearing|pipe to
library.clearing = function (ctx)
	local tbl = ctx.params
	local numerics = {}
	for key, val in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' then
			numerics[key] = val
			tbl[key] = nil
		end
	end
	for key, val in ipairs(numerics) do tbl[key] = val end
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|cutting|left cut|right cut|pipe to
library.cutting = function (ctx)
	local lcut = tonumber(ctx.pipe[1])
	if lcut == nil or math.floor(lcut) ~= lcut then error(modulename ..
		', ‘cutting’: Left cut must be an integer number', 0) end
	local rcut = tonumber(ctx.pipe[2])
	if rcut == nil or math.floor(rcut) ~= rcut then error(modulename ..
		', ‘cutting’: Right cut must be an integer number', 0) end
	local tbl = ctx.params
	local len = #tbl
	if lcut &lt; 0 then lcut = len + lcut end
	if rcut &lt; 0 then rcut = len + rcut end
	local tot = lcut + rcut
	if tot &gt; 0 then
		local cache = {}
		if tot &gt;= len then
			for key in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end
			tot = len
		else
			for idx = len - rcut + 1, len, 1 do tbl[idx] = nil end
			for idx = 1, lcut, 1 do tbl[idx] = nil end
		end
		for key, val in pairs(tbl) do
			if type(key) == 'number' and key &gt; 0 then
				if key &gt; len then cache[key - tot] = val
				else cache[key - lcut] = val end
				tbl[key] = nil
			end
		end
		for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end
	end
	return context_iterate(ctx, 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|cropping|left crop|right crop|pipe to
library.cropping = function (ctx)
	local lcut = tonumber(ctx.pipe[1])
	if lcut == nil or math.floor(lcut) ~= lcut then error(modulename ..
		', ‘cropping’: Left crop must be an integer number', 0) end
	local rcut = tonumber(ctx.pipe[2])
	if rcut == nil or math.floor(rcut) ~= rcut then error(modulename ..
		', ‘cropping’: Right crop must be an integer number', 0) end
	local tbl = ctx.params
	local nmin
	local nmax
	for key in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' then
			if nmin == nil then nmin, nmax = key, key
			elseif key &gt; nmax then nmax = key
			elseif key &lt; nmin then nmin = key end
		end
	end
	if nmin ~= nil then
		local len = nmax - nmin + 1
		if lcut &lt; 0 then lcut = len + lcut end
		if rcut &lt; 0 then rcut = len + rcut end
		if lcut + rcut - len &gt; -1 then
			for key in pairs(tbl) do
				if type(key) == 'number' then tbl[key] = nil end
			end
		elseif lcut + rcut &gt; 0 then
			for idx = nmax - rcut + 1, nmax do tbl[idx] = nil end
			for idx = nmin, nmin + lcut - 1 do tbl[idx] = nil end
			local lshift = nmin + lcut - 1
			if lshift &gt; 0 then
				for idx = lshift + 1, nmax, 1 do
					tbl[idx - lshift] = tbl[idx]
					tbl[idx] = nil
				end
			end
		end
	end
	return context_iterate(ctx, 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|purging|start offset|length|pipe to
library.purging = function (ctx)
	local idx = tonumber(ctx.pipe[1])
	if idx == nil or math.floor(idx) ~= idx then error(modulename ..
		', ‘purging’: Start offset must be an integer number', 0) end
	local len = tonumber(ctx.pipe[2])
	if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename ..
		', ‘purging’: Length must be an integer number', 0) end
	local tbl = ctx.params
	if len &lt; 1 then
		len = len + table.maxn(tbl)
		if idx &gt; len then return context_iterate(ctx, 3) end
		len = len - idx + 1
	end
	ctx.params = copy_table_reduced(tbl, idx, len)
	return context_iterate(ctx, 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|backpurging|start offset|length|pipe to
library.backpurging = function (ctx)
	local last = tonumber(ctx.pipe[1])
	if last == nil or math.floor(last) ~= last then error(modulename ..
		', ‘backpurging’: Start offset must be an integer number', 0) end
	local len = tonumber(ctx.pipe[2])
	if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename ..
		', ‘backpurging’: Length must be an integer number', 0) end
	local idx
	local tbl = ctx.params
	if len &gt; 0 then
		idx = last - len + 1
	else
		for key in pairs(tbl) do
			if type(key) == 'number' and (idx == nil or
				key &lt; idx) then idx = key end
		end
		if idx == nil then return context_iterate(ctx, 3) end
		idx = idx - len
		if last &lt; idx then return context_iterate(ctx, 3) end
		len = last - idx + 1
	end
	ctx.params = copy_table_reduced(ctx.params, idx, len)
	return context_iterate(ctx, 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|shifting|addend|pipe to
library.shifting = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local nshift = tonumber(ctx.pipe[1])
	if nshift == nil or nshift == 0 or math.floor(nshift) ~= nshift then
		error(modulename .. ', ‘shifting’: A non-zero integer number must be provided', 0) end
	local tbl = {}
	for key, val in pairs(ctx.params) do
		if type(key) == 'number' then tbl[key + nshift] = val
		else tbl[key] = val end
	end
	ctx.params = tbl
	return context_iterate(ctx, 2)
end


-- Syntax:  #invoke:params|reversing_numeric_names|pipe to
library.reversing_numeric_names = function (ctx)
	local tbl, numerics, nmax = ctx.params, {}, 0
	for key, val in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' then
			numerics[key] = val
			tbl[key] = nil
			if key &gt; nmax then nmax = key end
		end
	end
	for key, val in pairs(numerics) do tbl[nmax - key + 1] = val end
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|pivoting_numeric_names|pipe to
--[[
library.pivoting_numeric_names = function (ctx)
	local tbl = ctx.params
	local shift = #tbl + 1
	if shift &lt; 2 then return library.reversing_numeric_names(ctx) end
	local numerics = {}
	for key, val in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' then
			numerics[key] = val
			tbl[key] = nil
		end
	end
	for key, val in pairs(numerics) do tbl[shift - key] = val end
	return context_iterate(ctx, 1)
end
]]--


-- Syntax:  #invoke:params|mirroring_numeric_names|pipe to
--[[
library.mirroring_numeric_names = function (ctx)
	local tbl, numerics = ctx.params, {}
	local nmax
	local nmin
	for key, val in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' then
			numerics[key] = val
			tbl[key] = nil
			if nmax == nil then nmin, nmax = key, key
			elseif key &gt; nmax then nmax = key
			elseif key &lt; nmin then nmin = key end
		end
	end
	for key, val in pairs(numerics) do tbl[nmax + nmin - key] = val end
	return context_iterate(ctx, 1)
end
]]--


-- Syntax:  #invoke:params|swapping_numeric_names|pipe to
--[[
library.swapping_numeric_names = function (ctx)
	local tbl, cache, nsize = ctx.params, {}, 0
	local tmp
	for key in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' then
			nsize = nsize + 1
			cache[nsize] = key
		end
	end
	table.sort(cache)
	for idx = math.floor(nsize / 2), 1, -1 do
		tmp = tbl[cache[idx] ]
		tbl[cache[idx] ] = tbl[cache[nsize - idx + 1] ]
		tbl[cache[nsize - idx + 1] ] = tmp
	end
	return context_iterate(ctx, 1)
end
]]--


-- Syntax:  #invoke:params|sorting_sequential_values|[criterion]|pipe to
library.sorting_sequential_values = function (ctx)
	local sortfn
	if ctx.pipe[1] ~= nil then
		sortfn = sortfunctions[ctx.pipe[1]:match'^%s*(.-)%s*$']
	end
	if sortfn then table.sort(ctx.params, sortfn)
	else table.sort(ctx.params) end -- i.e. either `false` or `nil`
	if sortfn == nil then return context_iterate(ctx, 1) end
	return context_iterate(ctx, 2)
end


-- Syntax:  #invoke:params|splicing|[add to position]|position|increment|
--            [number of elements to write]|...|pipe to
library.splicing = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params
	local tmp1 = opts[1]
	local tmp2
	local argc
	local pos
	local refp
	if tmp1 ~= nil then
		tmp2 = tonumber(tmp1)
		if tmp2 == nil or math.floor(tmp2) ~= tmp2 then
			pos, argc, tmp2 = tonumber(opts[2]), 4,
				tmp1:match'^%s*(.*%S)'
			if tmp2 ~= nil then
				refp = position_references[tmp2]
				if refp == nil then error(modulename ..
					', ‘splicing’: ‘' .. tostring(tmp2) ..
					'’ is not a valid first argument', 0) end
			else refp = 0 end
		else pos, argc, refp = tmp2, 3, 0 end
	else pos, argc, refp = tonumber(opts[2]), 4, 0 end
	if pos == nil or math.floor(pos) ~= pos then error(modulename ..
		', ‘splicing’: The position must be an integer number', 0) end
	local len = tonumber(opts[argc - 1])
	if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename ..
		', ‘splicing’: The increment must be an integer number', 0) end
	if refp == 2 then
		for _ in ipairs(tbl) do pos = pos + 1 end
		refp = 0
	end
	tmp1, tmp2 = nil, nil
	if refp ~= 0 or len ~= 0 then
		for key, val in pairs(tbl) do
			if type(key) == 'number' then
				if tmp1 == nil then tmp1, tmp2 = key, key
				elseif key &lt; tmp1 then tmp1 = key
				elseif key &gt; tmp2 then tmp2 = key end
			end
		end
	end
	if tmp2 == nil then len = 0
	elseif refp == 3 then pos = pos + tmp2
	elseif refp == 1 then pos = pos + tmp1 end
	if len &gt; 0 and pos + len &gt; tmp1 and pos &lt;= tmp2 then
		tbl = copy_table_expanded(tbl, pos, len)
	elseif len &lt; 0 and pos - len &gt; tmp1 and pos &lt;= tmp2 then
		tbl = copy_table_reduced(tbl, pos, -len)
	else tbl = copy_or_ref_table(tbl, tbl ~= ctx.oparams) end
	ctx.params = tbl
	tmp1 = tonumber(opts[argc])
	if len == 0 and (tmp1 == nil or tmp1 &lt; 1) then error(modulename ..
		', ‘splicing’: When the increment is zero the number of elements to add cannot be zero', 0) end
	if tmp1 == nil or tmp1 &lt; 0 or math.floor(tmp1) ~= tmp1 then
		return context_iterate(ctx, argc)
	end
	tmp2 = argc - pos + 1
	for key = pos, pos + tmp1 - 1 do tbl[key] = opts[key + tmp2] end
	return context_iterate(ctx, argc + tmp1 + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|imposing|name|value|pipe to
library.imposing = function (ctx)
	if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘imposing’: Missing parameter name to impose', 0) end
	ctx.params[get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = ctx.pipe[2]
	return context_iterate(ctx, 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|providing|name|value|pipe to
library.providing = function (ctx)
	if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘providing’: Missing parameter name to provide', 0) end
	local key = get_parameter_name(ctx.pipe[1])
	if ctx.params[key] == nil then ctx.params[key] = ctx.pipe[2] end
	return context_iterate(ctx, 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|discarding|name|[how many]|pipe to
library.discarding = function (ctx)
	if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘discarding’: Missing parameter name to discard', 0) end
	local len = tonumber(ctx.pipe[2])
	if len == nil then
		ctx.params[get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = nil
		return context_iterate(ctx, 2)
	end
	local key = tonumber(ctx.pipe[1])
	if key == nil or math.floor(key) ~= key then error(modulename ..
		', ‘discarding’: A range was provided, but the initial parameter name is not an integer number', 0) end
	if len &lt; 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename ..
		', ‘discarding’: A range can only be an integer number greater than zero', 0) end
	for idx = key, key + len - 1 do ctx.params[idx] = nil end
	return context_iterate(ctx, 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|excluding_non-numeric_names|pipe to
library['excluding_non-numeric_names'] = function (ctx)
	local tmp = ctx.params
	for key, val in pairs(tmp) do
		if type(key) ~= 'number' then tmp[key] = nil end
	end
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|excluding_numeric_names|pipe to
library.excluding_numeric_names = function (ctx)
	local tmp = ctx.params
	for key, val in pairs(tmp) do
		if type(key) == 'number' then tmp[key] = nil end
	end
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|with_name_matching|target 1|[plain flag 1]|[or]
--            |[target 2]|[plain flag 2]|[or]|[...]|[target N]|[plain flag
--            N]|pipe to
library.with_name_matching = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe,
		'with_name_matching')
	local tmp
	local ptn
	local tbl = ctx.params
	local newparams = {}
	for idx = 1, nptns do
		ptn = targets[idx]
		if ptn[3] then
			tmp = ptn[1]
			if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then
				tmp = tonumber(tmp)
			end
			newparams[tmp] = tbl[tmp]
		else
			for key, val in pairs(tbl) do
				if tostring(key):find(ptn[1], 1, ptn[2]) then
					newparams[key] = val
				end
			end
		end
	end
	ctx.params = newparams
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|with_name_not_matching|target 1|[plain flag 1]
--            |[and]|[target 2]|[plain flag 2]|[and]|[...]|[target N]|[plain
--            flag N]|pipe to
library.with_name_not_matching = function (ctx)
	local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe,
		'with_name_not_matching')
	local tbl = ctx.params
	if nptns == 1 and targets[1][3] then
		local tmp = targets[1][1]
		if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then
			tbl[tonumber(tmp)] = nil
		else tbl[tmp] = nil end
		return context_iterate(ctx, argc)
	end
	local yesmatch
	local ptn
	for key in pairs(tbl) do
		yesmatch = true
		for idx = 1, nptns do
			ptn = targets[idx]
			if ptn[3] then
				if tostring(key) ~= ptn[1] then
					yesmatch = false
					break
				end
			elseif not tostring(key):find(ptn[1], 1, ptn[2]) then
				yesmatch = false
				break
			end
		end
		if yesmatch then tbl[key] = nil end
	end
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|with_value_matching|target 1|[plain flag 1]|[or]
--            |[target 2]|[plain flag 2]|[or]|[...]|[target N]|[plain flag
--            N]|pipe to
library.with_value_matching = function (ctx)
	local tbl = ctx.params
	local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe,
		'with_value_matching')
	local nomatch
	local ptn
	for key, val in pairs(tbl) do
		nomatch = true
		for idx = 1, nptns do
			ptn = targets[idx]
			if ptn[3] then
				if val == ptn[1] then
					nomatch = false
					break
				end
			elseif val:find(ptn[1], 1, ptn[2]) then
				nomatch = false
				break
			end
		end
		if nomatch then tbl[key] = nil end
	end
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|with_value_not_matching|target 1|[plain flag 1]
--            |[and]|[target 2]|[plain flag 2]|[and]|[...]|[target N]|[plain
--            flag N]|pipe to
library.with_value_not_matching = function (ctx)
	local tbl = ctx.params
	local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe,
		'with_value_not_matching')
	local yesmatch
	local ptn
	for key, val in pairs(tbl) do
		yesmatch = true
		for idx = 1, nptns do
			ptn = targets[idx]
			if ptn[3] then
				if val ~= ptn[1] then
					yesmatch = false
					break
				end
			elseif not val:find(ptn[1], 1, ptn[2]) then
				yesmatch = false
				break
			end
		end
		if yesmatch then tbl[key] = nil end
	end
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|trimming_values|pipe to
library.trimming_values = function (ctx)
	local tbl = ctx.params
	for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:match'^%s*(.-)%s*$' end
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|mapping_to_lowercase|pipe to
library.mapping_to_lowercase = function (ctx)
	local tbl = ctx.params
	for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:lower() end
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|mapping_to_uppercase|pipe to
library.mapping_to_uppercase = function (ctx)
	local tbl = ctx.params
	for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:upper() end
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|mapping_by_calling|template name|[call
--            style]|[let]|[...][number of additional parameters]|[parameter
--            1]|[parameter 2]|[...]|[parameter N]|pipe to
library.mapping_by_calling = function (ctx)
	local opts = ctx.pipe
	local tname
	if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if tname == nil then error(modulename ..
		', ‘mapping_by_calling’: No template name was provided', 0) end
	local margs, argc, looptype, karg, varg = load_callback_opts(opts, 1,
		mapping_styles.values_only)
	local model = { title = tname, args = margs }
	value_maps[looptype](ctx.params, margs, karg, varg, function ()
		return ctx.frame:expandTemplate(model)
	end)
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|mapping_by_invoking|module name|function
--            name|[call style]|[let]|[...]|[number of additional
--            arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to
library.mapping_by_invoking = function (ctx)
	local opts = ctx.pipe
	local mname
	local fname
	if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if mname == nil then error(modulename ..
		', ‘mapping_by_invoking’: No module name was provided', 0) end
	if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end
	if fname == nil then error(modulename ..
		', ‘mapping_by_invoking’: No function name was provided', 0) end
	local margs, argc, looptype, karg, varg = load_callback_opts(opts, 2,
		mapping_styles.values_only)
	local model = { title = 'Module:' .. mname, args = margs }
	local mfunc = require(model.title)[fname]
	if mfunc == nil then error(modulename ..
		', ‘mapping_by_invoking’: The function ‘' .. fname ..
		'’ does not exist', 0) end
	value_maps[looptype](ctx.params, margs, karg, varg, function ()
		return tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model)))
	end)
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|mapping_by_magic|parser function|[call
--            style]|[let]|[...][number of additional arguments]|[argument
--            1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to
library.mapping_by_magic = function (ctx)
	local opts = ctx.pipe
	local magic
	if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if magic == nil then error(modulename ..
		', ‘mapping_by_magic’: No parser function was provided', 0) end
	local margs, argc, looptype, karg, varg = load_callback_opts(opts, 1,
		mapping_styles.values_only)
	value_maps[looptype](ctx.params, margs, karg, varg, function ()
		return ctx.frame:callParserFunction(magic, margs)
	end)
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|mapping_by_replacing|target|replace|[count]|[plain
--            flag]|pipe to
library.mapping_by_replacing = function (ctx)
	local ptn, repl, nmax, flg, argc, die =
		load_replace_args(ctx.pipe, 'mapping_by_replacing')
	if die then return context_iterate(ctx, argc) end
	local tbl = ctx.params
	if flg == 3 then
		for key, val in pairs(tbl) do
			if val == ptn then tbl[key] = repl end
		end
	else
		if flg == 2 then
			-- Copied from Module:String's `str._escapePattern()`
			ptn = ptn:gsub('[%(%)%.%%%+%-%*%?%[%^%$%]]', '%%%0')
		end
		for key, val in pairs(tbl) do
			tbl[key] = val:gsub(ptn, repl, nmax)
		end
	end
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|mapping_by_mixing|mixing string|pipe to
library.mapping_by_mixing = function (ctx)
	if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘mapping_by_mixing’: No mixing string was provided', 0) end
	local mix = ctx.pipe[1]
	local tbl = ctx.params
	if mix == '$#' then
		for key in pairs(tbl) do tbl[key] = tostring(key) end
		return context_iterate(ctx, 2)
	end
	local skel, cnv, n_parts = parse_placeholder_string(mix)
	for key, val in pairs(tbl) do
		for idx = 2, n_parts, 2 do
			if skel[idx] then cnv[idx] = val else cnv[idx] = tostring(key) end
		end
		tbl[key] = table.concat(cnv)
	end
	return context_iterate(ctx, 2)
end


-- Syntax:  #invoke:params|mapping_to_names|pipe to
--[[
library.mapping_to_names = function (ctx)
	local tbl = ctx.params
	for key in pairs(tbl) do tbl[key] = tostring(key) end
	return context_iterate(ctx, 1)
end
]]--


-- Syntax:  #invoke:params|renaming_to_lowercase|pipe to
library.renaming_to_lowercase = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local cache = {}
	for key, val in pairs(ctx.params) do
		if type(key) == 'string' then cache[key:lower()] = val else
		cache[key] = val end
	end
	ctx.params = cache
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|renaming_to_uppercase|pipe to
library.renaming_to_uppercase = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local cache = {}
	for key, val in pairs(ctx.params) do
		if type(key) == 'string' then cache[key:upper()] = val else
		cache[key] = val end
	end
	ctx.params = cache
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|renaming_to_sequence|[sort order]|pipe to
library.renaming_to_sequence = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local tbl = ctx.params
	local sortfn, argc, do_sort = load_sort_opt(ctx.pipe[1])
	local cache
	local len
	if do_sort then
		local words
		local wl
		cache, words, len, wl = get_key_list_sorted(tbl, sortfn)
		for idx = 1, len do cache[idx] = tbl[cache[idx]] end
		for idx = 1, wl do cache[len + idx] = tbl[words[idx]] end
	else
		cache = {}
		len = 0
		for _, val in pairs(tbl) do
			len = len + 1
			cache[len] = val
		end
	end
	ctx.params = cache
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|renaming_by_calling|template name|[call
--            style]|[let]|[...][number of additional parameters]|[parameter
--            1]|[parameter 2]|[...]|[parameter N]|pipe to
library.renaming_by_calling = function (ctx)
	local opts = ctx.pipe
	local tname
	if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if tname == nil then error(modulename ..
		', ‘renaming_by_calling’: No template name was provided', 0) end
	local rargs, argc, looptype, karg, varg = load_callback_opts(opts, 1,
		mapping_styles.names_only)
	local model = { title = tname, args = rargs }
	map_names(ctx.params, rargs, karg, varg, looptype, function ()
		return ctx.frame:expandTemplate(model)
	end)
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|renaming_by_invoking|module name|function
--            name|[call style]|[let]|[...]|[number of additional
--            arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to
library.renaming_by_invoking = function (ctx)
	local opts = ctx.pipe
	local mname
	local fname
	if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if mname == nil then error(modulename ..
		', ‘renaming_by_invoking’: No module name was provided', 0) end
	if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end
	if fname == nil then error(modulename ..
		', ‘renaming_by_invoking’: No function name was provided', 0) end
	local rargs, argc, looptype, karg, varg = load_callback_opts(opts, 2,
		mapping_styles.names_only)
	local model = { title = 'Module:' .. mname, args = rargs }
	local mfunc = require(model.title)[fname]
	if mfunc == nil then error(modulename ..
		', ‘renaming_by_invoking’: The function ‘' .. fname ..
		'’ does not exist', 0) end
	map_names(ctx.params, rargs, karg, varg, looptype, function ()
		return tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model)))
	end)
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|renaming_by_magic|parser function|[call
--            style]|[let]|[...][number of additional arguments]|[argument
--            1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to
library.renaming_by_magic = function (ctx)
	local opts = ctx.pipe
	local magic
	if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if magic == nil then error(modulename ..
		', ‘renaming_by_magic’: No parser function was provided', 0) end
	local rargs, argc, looptype, karg, varg = load_callback_opts(opts, 1,
		mapping_styles.names_only)
	map_names(ctx.params, rargs, karg, varg, looptype, function ()
		return ctx.frame:callParserFunction(magic, rargs)
	end)
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|renaming_by_replacing|target|replace|[count]|[plain
--            flag]|pipe to
library.renaming_by_replacing = function (ctx)
	local ptn, repl, nmax, flg, argc, die =
		load_replace_args(ctx.pipe, 'renaming_by_replacing')
	if die then return context_iterate(ctx, argc) end
	local tbl = ctx.params
	if flg == 3 then
		ptn = get_parameter_name(ptn)
		local val = tbl[ptn]
		if val ~= nil then
			tbl[ptn] = nil
			tbl[get_parameter_name(repl)] = val
		end
	else
		if flg == 2 then
			-- Copied from Module:String's `str._escapePattern()`
			ptn = ptn:gsub('[%(%)%.%%%+%-%*%?%[%^%$%]]', '%%%0')
		end
		local cache = {}
		for key, val in pairs(tbl) do
			steal_if_renamed(val, tbl, key, cache,
				tostring(key):gsub(ptn, repl, nmax))
		end
		for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end
	end
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|renaming_by_mixing|mixing string|pipe to
library.renaming_by_mixing = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘renaming_by_mixing’: No mixing string was provided', 0) end
	local mix = ctx.pipe[1]:match'^%s*(.-)%s*$'
	local cache = {}
	local tmp
	if mix == '$@' then
		for _, val in pairs(ctx.params) do
			cache[get_parameter_name(val)] = val
		end
	else
		local skel, canvas, n_parts = parse_placeholder_string(mix)
		for key, val in pairs(ctx.params) do
			for idx = 2, n_parts, 2 do
				if skel[idx] then canvas[idx] = val
				else canvas[idx] = tostring(key) end
			end
			cache[get_parameter_name(table.concat(canvas))] = val
		end
	end
	ctx.params = cache
	return context_iterate(ctx, 2)
end


-- Syntax:  #invoke:params|renaming_to_values|pipe to
--[[
library.renaming_to_values = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local cache = {}
	for _, val in pairs(ctx.params) do cache[val] = val end
	ctx.params = cache
	return context_iterate(ctx, 1)
end
]]--


-- Syntax:  #invoke:params|grouping_by_calling|template
--            name|[let]|[...]|[number of additional arguments]|[argument
--            1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to
library.grouping_by_calling = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local opts = ctx.pipe
	local tmp
	if opts[1] ~= nil then tmp = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if tmp == nil then error(modulename ..
		', ‘grouping_by_calling’: No template name was provided', 0) end
	local model = { title = tmp }
	local tmp, argc = load_child_opts(opts, 2, 0)
	local gargs = {}
	for key, val in pairs(tmp) do
		if type(key) == 'number' and key &lt; 1 then gargs[key - 1] = val
		else gargs[key] = val end
	end
	local groups = make_groups(ctx.params)
	for gid, group in pairs(groups) do
		for key, val in pairs(gargs) do group[key] = val end
		group[0] = gid
		model.args = group
		groups[gid] = ctx.frame:expandTemplate(model)
	end
	ctx.params = groups
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|parsing|string to parse|[trim flag]|[iteration
--            delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter setter]|[...]|pipe to
library.parsing = function (ctx)
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘parsing’: No string to parse was provided', 0) end
	local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc =
		load_parse_opts(opts, 2, '|', '=')
	parse_parameter_string(ctx.params, opts[1], isep, iplain, psep, pplain,
		trimnamed, trimunnamed)
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|reinterpreting|parameter to reinterpret|[trim
--            flag]|[iteration delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter
--            setter]|[...]|pipe to
library.reinterpreting = function (ctx)
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘reinterpreting’: No parameter to reinterpret was provided', 0) end
	local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc =
		load_parse_opts(opts, 2, '|', '=')
	local tbl, tmp = ctx.params, get_parameter_name(opts[1])
	local str = tbl[tmp]
	if str ~= nil then
		tbl[tmp] = nil
		parse_parameter_string(tbl, str, isep, iplain, psep, pplain,
			trimnamed, trimunnamed)
	end
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|evaluating|string to parse|[trim flag]|[iteration
--            delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter setter]|[...]|pipe to
library.evaluating = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘evaluating’: No string to parse was provided', 0) end
	local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc =
		load_parse_opts(opts, 2, '!', ':')
	if opts[1]:match'^%s*(.*%S)' == nil then
		ctx.pipe = copy_or_ref_table(opts, opts ~= ctx.opipe)
		return context_iterate(ctx, argc)
	end
	local new_opts, cache = {}, {}
	local shift = parse_parameter_string(cache, opts[1], isep, iplain,
		psep, pplain, trimnamed, trimunnamed) - argc
	for key, val in pairs(opts) do
		if type(key) ~= 'number' or key &lt; 1 then new_opts[key] = val
		elseif key &gt;= argc then new_opts[key + shift] = val end
	end
	for key, val in pairs(cache) do new_opts[key] = val end
	ctx.pipe = new_opts
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|mixing_names_and_values|mixing string|pipe to
library.mixing_names_and_values = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘mixing_names_and_values’: No mixing string was provided for parameter names', 0) end
	if ctx.pipe[2] == nil then error(modulename ..
		', ‘mixing_names_and_values’: No mixing string was provided for parameter values', 0) end
	local cache = {}
	local mix_k, mix_v = ctx.pipe[1]:match'^%s*(.-)%s*$', ctx.pipe[2]
	local tmp
	if mix_k == '$@' and mix_v == '$@' then
		for _, val in pairs(ctx.params) do
			cache[get_parameter_name(val)] = val
		end
	elseif mix_k == '$@' and mix_v == '$#' then
		for key, val in pairs(ctx.params) do
			cache[get_parameter_name(val)] = tostring(key)
		end
	elseif mix_k == '$#' and mix_v == '$#' then
		for _, val in pairs(ctx.params) do cache[key] = tostring(key) end
	else
		local skel_k, cnv_k, n_parts_k = parse_placeholder_string(mix_k)
		local skel_v, cnv_v, n_parts_v = parse_placeholder_string(mix_v)
		for key, val in pairs(ctx.params) do
			tmp = tostring(key)
			for idx = 2, n_parts_k, 2 do
				if skel_k[idx] then cnv_k[idx] = val else cnv_k[idx] = tmp end
			end
			for idx = 2, n_parts_v, 2 do
				if skel_v[idx] then cnv_v[idx] = val else cnv_v[idx] = tmp end
			end
			cache[get_parameter_name(table.concat(cnv_k))] =
				table.concat(cnv_v)
		end
	end
	ctx.params = cache
	return context_iterate(ctx, 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|swapping_names_and_values|pipe to
--[[
library.swapping_names_and_values = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local cache = {}
	for key, val in pairs(ctx.params) do cache[val] = key end
	ctx.params = cache
	return context_iterate(ctx, 1)
end
]]--


-- Syntax:  #invoke:params|combining|new parameter name|[sort order]|setting
--            directives|...|pipe to
library.combining = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	return context_iterate(ctx, combine_parameters(
		ctx,
		function (key, val, kvs) return key .. kvs .. val end,
		'combining'
	) + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|combining_values|new parameter name|[sort
--            order]|setting directives|...|pipe to
library.combining_values = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	return context_iterate(ctx, combine_parameters(
		ctx,
		function (key, val, kvs) return val end,
		'combining_values'
	) + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|combining_by_calling|template name|new parameter
--            name|pipe to
library.combining_by_calling = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local tname = ctx.pipe[1]
	if tname ~= nil then tname = tname:match'^%s*(.*%S)'
	else error(modulename ..
		', ‘combining_by_calling’: No template name was provided', 0) end
	if ctx.pipe[2] == nil then error(modulename ..
		', ‘combining_by_calling’: No parameter name was provided', 0) end
	ctx.params = {
		[get_parameter_name(ctx.pipe[2])] = ctx.frame:expandTemplate{
			title = tname,
			args = ctx.params
		}
	}
	return context_iterate(ctx, 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|combining_by_invoking|module name|function name|new
--            parameter name|pipe to
library.combining_by_invoking = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local mname = ctx.pipe[1]
	if mname ~= nil then mname = mname:match'^%s*(.*%S)'
	else error(modulename ..
		', ‘combining_by_invoking’: No module name was provided', 0) end
	local fname = ctx.pipe[2]
	if fname ~= nil then fname = fname:match'^%s*(.*%S)'
	else error(modulename ..
		', ‘combining_by_invoking’: No function name was provided', 0) end
	if ctx.pipe[3] == nil then error(modulename ..
		', ‘combining_by_invoking’: No parameter name was provided', 0) end
	local model = { title = 'Module:' .. mname, args = ctx.params }
	local mfunc = require(model.title)[fname]
	if mfunc == nil then error(modulename ..
		', ‘mapping_by_invoking’: The function ‘' .. fname ..
		'’ does not exist', 0) end
	ctx.params = {
		[get_parameter_name(ctx.pipe[3])] =
			tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model)))
	}
	return context_iterate(ctx, 4)
end


-- Syntax:  #invoke:params|combining_by_magic|parser function|new parameter
--            name|pipe to
library.combining_by_magic = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local magic = ctx.pipe[1]
	if magic ~= nil then magic = magic:match'^%s*(.*%S)'
	else error(modulename ..
		', ‘combining_by_magic’: No parser function was provided', 0) end
	if ctx.pipe[2] == nil then error(modulename ..
		', ‘combining_by_magic’: No parameter name was provided', 0) end
	ctx.params = {
		[get_parameter_name(ctx.pipe[2])] =
			ctx.frame:callParserFunction(magic, ctx.params)
	}
	return context_iterate(ctx, 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|snapshotting|pipe to
library.snapshotting = function (ctx)
	push_cloned_stack(ctx, ctx.params)
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|remembering|pipe to
library.remembering = function (ctx)
	push_cloned_stack(ctx, ctx.oparams)
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|entering_substack|[new]|pipe to
library.entering_substack = function (ctx)
	local tbl = ctx.params
	local ncurrparent = ctx.n_parents + 1
	if ctx.parents == nil then ctx.parents = { tbl }
	else ctx.parents[ncurrparent] = tbl end
	ctx.n_parents = ncurrparent
	if ctx.pipe[1] ~= nil and ctx.pipe[1]:match'^%s*new%s*$' then
		ctx.params = {}
		return context_iterate(ctx, 2)
	end
	local currsnap = ctx.n_children
	if currsnap &gt; 0 then
		ctx.params = ctx.children[currsnap]
		ctx.children[currsnap] = nil
		ctx.n_children = currsnap - 1
	else
		local newparams = {}
		for key, val in pairs(tbl) do newparams[key] = val end
		ctx.params = newparams
	end
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|pulling|parameter name|pipe to
library.pulling = function (ctx)
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘pulling’: No parameter to pull was provided', 0) end
	local parent
	local tmp = ctx.n_parents
	if tmp &lt; 1 then parent = ctx.oparams else parent = ctx.parents[tmp] end
	tmp = get_parameter_name(opts[1])
	if parent[tmp] ~= nil then ctx.params[tmp] = parent[tmp] end
	return context_iterate(ctx, 2)
end


-- Syntax:  #invoke:params|detaching_substack|pipe to
library.detaching_substack = function (ctx)
	local ncurrparent = ctx.n_parents
	if ncurrparent &lt; 1 then error(modulename ..
		', ‘detaching_substack’: No substack has been created', 0) end
	local parent = ctx.parents[ncurrparent]
	for key in pairs(ctx.params) do parent[key] = nil end
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|dropping_substack|pipe to
library.dropping_substack = function (ctx)
	local ncurrparent = ctx.n_parents
	if ncurrparent &lt; 1 then error(modulename ..
		', ‘dropping_substack’: No substack has been created', 0) end
	ctx.params = ctx.parents[ncurrparent]
	ctx.parents[ncurrparent] = nil
	ctx.n_parents = ncurrparent - 1
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|leaving_substack|pipe to
library.leaving_substack = function (ctx)
	local ncurrparent = ctx.n_parents
	if ncurrparent &lt; 1 then error(modulename ..
		', ‘leaving_substack’: No substack has been created', 0) end
	local currsnap = ctx.n_children + 1
	if ctx.children == nil then ctx.children = { ctx.params }
	else ctx.children[currsnap] = ctx.params end
	ctx.params = ctx.parents[ncurrparent]
	ctx.parents[ncurrparent] = nil
	ctx.n_parents = ncurrparent - 1
	ctx.n_children = currsnap
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|merging_substack|pipe to
library.merging_substack = function (ctx)
	local ncurrparent = ctx.n_parents
	if ncurrparent &lt; 1 then error(modulename ..
		', ‘merging_substack’: No substack has been created', 0) end
	local parent = ctx.parents[ncurrparent]
	local child = ctx.params
	ctx.params = parent
	ctx.parents[ncurrparent] = nil
	ctx.n_parents = ncurrparent - 1
	for key, val in pairs(child) do parent[key] = val end
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|flushing|pipe to
library.flushing = function (ctx)
	if ctx.n_children &lt; 1 then error(modulename ..
		', ‘flushing’: There are no substacks to flush', 0) end
	local parent = ctx.params
	local currsnap = ctx.n_children
	for key, val in pairs(ctx.children[currsnap]) do parent[key] = val end
	ctx.children[currsnap] = nil
	ctx.n_children = currsnap - 1
	return context_iterate(ctx, 1)
end


	--[[ Functions ]]--
	-----------------------------


-- Syntax:  #invoke:params|count
library.count = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.pipe` and `ctx.params` might be the original metatables!
	local retval = 0
	for _ in ctx.iterfunc(ctx.params) do retval = retval + 1 end
	if ctx.subset == -1 then retval = retval - #ctx.params end
	ctx.text = retval
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:args|concat_and_call|template name|[prepend 1]|[prepend 2]
--            |[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named item n=value
--            n]|[...]
library.concat_and_call = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable!
	local opts = ctx.pipe
	local tname
	if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if tname == nil then error(modulename ..
		', ‘concat_and_call’: No template name was provided', 0) end
	remove_numeric_keys(opts, 1, 1)
	ctx.text = ctx.frame:expandTemplate{
		title = tname,
		args = concat_params(ctx)
	}
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:args|concat_and_invoke|module name|function name|[prepend
--            1]|[prepend 2]|[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named
--            item n=value n]|[...]
library.concat_and_invoke = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable!
	local opts = ctx.pipe
	local mname
	local fname
	if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if mname == nil then error(modulename ..
		', ‘concat_and_invoke’: No module name was provided', 0) end
	if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end
	if fname == nil then error(modulename ..
		', ‘concat_and_invoke’: No function name was provided', 0) end
	remove_numeric_keys(opts, 1, 2)
	local mfunc = require('Module:' .. mname)[fname]
	if mfunc == nil then error(modulename ..
		', ‘concat_and_invoke’: The function ‘' .. fname ..
		'’ does not exist', 0) end
	ctx.text = mfunc(ctx.frame:newChild{
		title = 'Module:' .. mname,
		args = concat_params(ctx)
	})
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:args|concat_and_magic|parser function|[prepend 1]|[prepend
--            2]|[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named item n=
--            value n]|[...]
library.concat_and_magic = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable!
	local opts = ctx.pipe
	local magic
	if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if magic == nil then error(modulename ..
		', ‘concat_and_magic’: No parser function was provided', 0) end
	remove_numeric_keys(opts, 1, 1)
	ctx.text = ctx.frame:callParserFunction(magic, concat_params(ctx))
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|value_of|parameter name
library.value_of = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.pipe` and `ctx.params` might be the original metatables!
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘value_of’: No parameter name was provided', 0) end
	local val
	local key = opts[1]:match'^%s*(.-)%s*$'
	if key == '0' or key:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then
		key = tonumber(key)
		val = ctx.params[key]
		-- No worries: #ctx.params is unused when the modifier is in
		-- first position (and therefore `ctx.params` is a metatable)
		if val ~= nil and (
			ctx.subset ~= -1 or key &gt; #ctx.params or key &lt; 1
		) and (
			ctx.subset ~= 1 or (key &lt;= #ctx.params and key &gt; 0)
		) then
			ctx.text = (ctx.header or '') .. val .. (ctx.footer or '')
		else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end
	else
		val = ctx.params[key]
		if ctx.subset ~= 1 and val ~= nil then
			ctx.text = (ctx.header or '') .. val .. (ctx.footer or '')
		else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end
	end
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|list
library.list = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable!
	local ret, nss, kvs, pps = {}, 0, ctx.pairsep or '', ctx.itersep or ''
	flush_params(
		ctx,
		function (key, val)
			ret[nss + 1] = pps
			ret[nss + 2] = key
			ret[nss + 3] = kvs
			ret[nss + 4] = val
			nss = nss + 4
		end
	)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 4)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|list_values
library.list_values = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable!
	-- NOTE: `library.coins()` and `library.unique_coins()` rely on us
	local ret, nss, pps = {}, 0, ctx.itersep or ''
	flush_params(
		ctx,
		function (key, val)
			ret[nss + 1] = pps
			ret[nss + 2] = val
			nss = nss + 2
		end
	)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|list_maybe_with_names
library.list_maybe_with_names = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable!
	local ret, nss, kvs, pps = {}, 0, ctx.pairsep or '', ctx.itersep or ''
	mixed_flush_params(
		ctx,
		function (key, val)
			ret[nss + 1] = pps
			ret[nss + 2] = ''
			ret[nss + 3] = ''
			ret[nss + 4] = val
			nss = nss + 4
		end,
		function (key, val)
			ret[nss + 1] = pps
			ret[nss + 2] = key
			ret[nss + 3] = kvs
			ret[nss + 4] = val
			nss = nss + 4
		end
	)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 4)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|coins|[first coin = value 1]|[second coin = value
--            2]|[...]|[last coin = value N]
--[[
library.coins = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable!
	local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params
	for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = opts[get_parameter_name(val)] end
	return library.list_values(ctx)
end
]]--


-- Syntax:  #invoke:params|unique_coins|[first coin = value 1]|[second coin =
--            value 2]|[...]|[last coin = value N]
library.unique_coins = function (ctx)
	local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params
	local tmp
	for key, val in pairs(tbl) do
		tmp = get_parameter_name(val)
		tbl[key] = opts[tmp]
		opts[tmp] = nil
	end
	return library.list_values(ctx)
end


-- Syntax:  #invoke:params|for_each|wikitext
library.for_each = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable!
	local ret, nss, pps, txt = {}, 0, ctx.itersep or '', ctx.pipe[1] or ''
	local skel, cnv, n_parts = parse_placeholder_string(txt)
	flush_params(
		ctx,
		function (key, val)
			for idx = 2, n_parts, 2 do
				if skel[idx] then cnv[idx] = val
				else cnv[idx] = tostring(key) end
			end
			ret[nss + 1] = pps
			ret[nss + 2] = table.concat(cnv)
			nss = nss + 2
		end
	)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|call_for_each|template name|[append 1]|[append 2]
--            |[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param
--            n=value n]|[...]
library.call_for_each = function (ctx)
	local opts = ctx.pipe
	local tname
	if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if tname == nil then error(modulename ..
		', ‘call_for_each’: No template name was provided', 0) end
	local model = { title = tname, args = opts }
	local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or ''
	table.insert(opts, 1, true)
	flush_params(
		ctx,
		function (key, val)
			opts[1] = key
			opts[2] = val
			ret[nss + 1] = ccs
			ret[nss + 2] = ctx.frame:expandTemplate(model)
			nss = nss + 2
		end
	)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|invoke_for_each|module name|module function|[append
--            1]|[append 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]
--            |[named param n=value n]|[...]
library.invoke_for_each = function (ctx)
	local opts = ctx.pipe
	local mname
	local fname
	if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if mname == nil then error(modulename ..
		', ‘invoke_for_each’: No module name was provided', 0) end
	if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end
	if fname == nil then error(modulename ..
		', ‘invoke_for_each’: No function name was provided', 0) end
	local model = { title = 'Module:' .. mname, args = opts }
	local mfunc = require(model.title)[fname]

	local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or ''
	flush_params(
		ctx,
		function (key, val)
			opts[1] = key
			opts[2] = val
			ret[nss + 1] = ccs
			ret[nss + 2] = mfunc(ctx.frame:newChild(model))
			nss = nss + 2
		end
	)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|magic_for_each|parser function|[append 1]|[append 2]
--            |[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param
--            n=value n]|[...]
library.magic_for_each = function (ctx)
	local opts = ctx.pipe
	local magic
	if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if magic == nil then error(modulename ..
		', ‘magic_for_each’: No parser function was provided', 0) end
	local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or ''
	table.insert(opts, 1, true)
	flush_params(
		ctx,
		function (key, val)
			opts[1] = key
			opts[2] = val
			ret[nss + 1] = ccs
			ret[nss + 2] = ctx.frame:callParserFunction(magic, opts)
			nss = nss + 2
		end
	)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|call_for_each_value|template name|[append 1]|[append
--            2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param
--            n=value n]|[...]
library.call_for_each_value = function (ctx)
	local opts = ctx.pipe
	local tname
	if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if tname == nil then error(modulename ..
		', ‘call_for_each_value’: No template name was provided', 0) end
	local model = { title = tname, args = opts }
	local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or ''
	flush_params(
		ctx,
		function (key, val)
			opts[1] = val
			ret[nss + 1] = ccs
			ret[nss + 2] = ctx.frame:expandTemplate(model)
			nss = nss + 2
		end
	)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|invoke_for_each_value|module name|[append 1]|[append
--            2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param
--            n=value n]|[...]
library.invoke_for_each_value = function (ctx)
	local opts = ctx.pipe
	local mname
	local fname
	if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if mname == nil then error(modulename ..
		', ‘invoke_for_each_value’: No module name was provided', 0) end
	if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end
	if fname == nil then error(modulename ..
		', ‘invoke_for_each_value’: No function name was provided', 0) end
	local model = { title = 'Module:' .. mname, args = opts }
	local mfunc = require(model.title)[fname]
	local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or ''
	remove_numeric_keys(opts, 1, 1)
	flush_params(
		ctx,
		function (key, val)
			opts[1] = val
			ret[nss + 1] = ccs
			ret[nss + 2] = mfunc(ctx.frame:newChild(model))
			nss = nss + 2
		end
	)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|magic_for_each_value|parser function|[append 1]
--            |[append 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named
--            param n=value n]|[...]
library.magic_for_each_value = function (ctx)
	local opts = ctx.pipe
	local magic
	if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if magic == nil then error(modulename ..
		', ‘magic_for_each_value’: No parser function was provided', 0) end
	local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or ''
	flush_params(
		ctx,
		function (key, val)
			opts[1] = val
			ret[nss + 1] = ccs
			ret[nss + 2] = ctx.frame:callParserFunction(magic, opts)
			nss = nss + 2
		end
	)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|call_for_each_group|template name|[append 1]|[append
--            2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param
--            n=value n]|[...]
library.call_for_each_group = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.pipe` and `ctx.params` might be the original metatables!
	local opts = ctx.pipe
	local tmp
	if opts[1] ~= nil then tmp = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if tmp == nil then error(modulename ..
		', ‘call_for_each_group’: No template name was provided', 0) end
	local model = { title = tmp }
	local opts, ret, nss, ccs = {}, {}, 0, ctx.itersep or ''
	for key, val in pairs(ctx.pipe) do
		if type(key) == 'number' then opts[key - 1] = val
		else opts[key] = val end
	end
	ctx.pipe = opts
	ctx.params = make_groups(ctx.params)
	flush_params(
		ctx,
		function (gid, group)
			for key, val in pairs(opts) do group[key] = val end
			group[0] = gid
			model.args = group
			ret[nss + 1] = ccs
			ret[nss + 2] = ctx.frame:expandTemplate(model)
			nss = nss + 2
		end
	)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
	return false
end


	---                                        ---
	---     PUBLIC ENVIRONMENT                 ---
	---    ________________________________    ---
	---                                        ---


	--[[ First-position-only modifiers ]]--
	---------------------------------------


-- Syntax:  #invoke:params|new|pipe to
static_iface.new = function (child_frame)
	local ctx = context_new(child_frame)
	ctx.pipe = copy_or_ref_table(ctx.opipe, false)
	ctx.params = {}
	main_loop(ctx, context_iterate(ctx, 1))
	return ctx.text
end


	--[[ First-position-only functions ]]--
	---------------------------------------


-- Syntax:  #invoke:params|self
static_iface.self = function (frame)
	return frame:getParent():getTitle()
end


	--[[ Public metatable of functions ]]--
	---------------------------------------


return setmetatable({}, {
	__index = function (_, query)
		local fname = query:match'^%s*(.*%S)'
		if fname == nil then error(modulename ..
			': You must specify a function to call', 0) end
		local func = static_iface[fname]
		if func ~= nil then return func end
		func = library[fname]
		if func == nil then error(modulename ..
			': The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end
		return function (child_frame)
			local ctx = context_new(child_frame)
			ctx.pipe = copy_or_ref_table(ctx.opipe, refpipe[fname])
			ctx.params = copy_or_ref_table(ctx.oparams, refparams[fname])
			main_loop(ctx, func)
			return ctx.text
		end
	end
})</text>
      <sha1>km4whdg21r02vb25s045d3k1i72yr6b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Онолбаатарын Хулан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>140970</id>
    <revision>
      <id>858975</id>
      <parentid>823401</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T02:13:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>858975</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2082" sha1="8bdg8lh06gt7p1ir6svi4qgt5ud3n6d" xml:space="preserve">'''Онолбаатарын Хулан''' (1999 оны 7-р сарын 27-нд [[Улаанбаатар|Улаанбатар]] хотод төрсөн) -Монгол Улсын Гавьяат тамирчин, Монголын [[3х3 сагсан бөмбөг|&quot;3х3&quot; сагсан бөмбөгийн]] шигшээ багийн болон “Улаанбаатар Амазонс” багийн тамирчин. Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний мөнгөн медальт. Биеийн өндөр 180 см, 65 кг жинтэй тамирчин. [[2020 оны Зуны Олимп|“Токио-2020”]] [[2020 оны Зуны Олимп|зуны Олимпод]] оролцож Монгол Улсын баг тамирчдын тугч хийсэн тамирчин.

2017 онд [[Монгол Улсын Их Сургууль|МУИС]]-д элссэн цагаасаа эхлэн сагсан бөмбөгт эргэлт буцалтгүй орж, өдийг хүртэл олон улсын чанартай бүхий л тэмцээн уралдаанд эх орноо төлөөлөн оролцсоор буй залуу тамирчин юм.

Австри улсын Вена хотноо 2026 оны 6-р сарын 12–14-ний өдрүүдэд зохион байгуулагдсан “FIBA 3x3 Women’s Series Vienna 2026” тэмцээнд гайхалтай тоглолт үзүүлж, багийн хамт мөнгөн медалийн эзэн болсон.

==Гэр бүл==
Төрсөн ах [[Онолбаатарын Энхбаатар]] нь мөн сагсан бөмбөгийн тамирчин.

{{DEFAULTSORT:Хулан, Онолбаатарын}}
[[Ангилал:Монголын сагсан бөмбөгчин]]
[[Ангилал:Монголын олимпын оролцогч]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1999 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>8bdg8lh06gt7p1ir6svi4qgt5ud3n6d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>859036</id>
      <parentid>858975</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T06:31:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>859036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2157" sha1="enx9li2g6rui9n72dm395k9dceusnqg" xml:space="preserve">'''Онолбаатарын Хулан''' (1999 оны 7-р сарын 27-нд [[Улаанбаатар|Улаанбатар]] хотод төрсөн) -Монгол Улсын Гавьяат тамирчин, Монголын [[3х3 сагсан бөмбөг|&quot;3х3&quot; сагсан бөмбөгийн]] шигшээ багийн болон “Улаанбаатар Амазонс” багийн тамирчин. Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний мөнгөн медальт. Биеийн өндөр 180 см, 65 кг жинтэй тамирчин. [[2020 оны Зуны Олимп|“Токио-2020”]] [[2020 оны Зуны Олимп|зуны Олимпод]] оролцож Монгол Улсын баг тамирчдын тугч хийсэн тамирчин.

2017 онд [[Монгол Улсын Их Сургууль|МУИС]]-д элссэн цагаасаа эхлэн сагсан бөмбөгт эргэлт буцалтгүй орж, өдийг хүртэл олон улсын чанартай бүхий л тэмцээн уралдаанд эх орноо төлөөлөн оролцсоор буй залуу тамирчин юм.

Австри улсын Вена хотноо 2026 оны 6-р сарын 12–14-ний өдрүүдэд зохион байгуулагдсан “FIBA 3x3 Women’s Series Vienna 2026” тэмцээнд гайхалтай тоглолт үзүүлж, багийн хамт мөнгөн медалийн эзэн болсон.

==Гэр бүл==
Төрсөн ах [[Онолбаатарын Энхбаатар]] нь мөн сагсан бөмбөгийн тамирчин.

{{DEFAULTSORT:Хулан, Онолбаатарын}}
[[Ангилал:Монголын сагсан бөмбөгчин]]
[[Ангилал:Монгол улсын гавьяат тамирчин]]
[[Ангилал:Монголын олимпын оролцогч]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1999 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>enx9li2g6rui9n72dm395k9dceusnqg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эрдэнэ-Очирын Лхагва-Очир</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144860</id>
    <revision>
      <id>858954</id>
      <parentid>858731</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T01:03:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>858954</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6421" sha1="62zhm93is3mq464i3f3zijb716x67t1" xml:space="preserve">[[File:Lkhagva-Ochir.E.jpg|thumb|Эрдэнэ-Очирын Лхагва-Очир]]
'''Эрдэнэ-Очирын Лхагва-Очир''' (1987 оны 10 сарын 14-нд төрсөн) нь Монголын циркчин, модель, жүжигчин юм.

Тэрээр &quot;Cirque du Soleil&quot;-ийн CRYSTAL болон KOOZA шоунуудад тоглож байсан бөгөөд түүний урлагт оруулсан хувь нэмрийг нь үнэлэн [[Монгол]] Улсын Гавьяат жүжигчин цол, &quot;Алтан гадас&quot; одонгоор шагнажээ. Өнөөдөр Лхагва-Очир өөрийн мэдлэг туршлагаа олон улсын сургалт, хөтөлбөрүүд болон &quot;AcroMongolia Stage Artist Program&quot;-аар дамжуулан хойч үеийн уран бүтээлчидтэй хуваалцаж байна.

Лхагва-Очирын [[Physical Asia]] шоу тэмцээнд Монголын багийн гишүүнээр улсаа төлөөлж оролцсон нь түүнийг Монголын ба олон улсын үзэгчдэд улам ойртуулж хүүхэд залуусыг спорт ба урлагтай ойртуулахад чухал нөлөөлөл болж байна.

==Олон улсын цирк болон урлагийн шагнал==

*Хүрэл цом – [[Монако]]гийн олон улсын циркийн сургуулиудын 16 дахь удаагийн &quot;Première Rampe&quot; тэмцээн (2004)
*Тусгай шагнал – [[Вьетнам]], &quot;Хюэ&quot; олон улсын соёлын наадам (2012)
*Алтан цом – Вьетнам, [[Ханой]] хотын олон улсын циркийн 4 дэх удаагийн наадам (2012)
*Мөнгөн цом – [[Итали]], Лиана Орфейн нэрэмжит олон улсын циркийн 29 дэх удаагийн &quot;Golden Festival&quot; (2013)
*Мөнгөн цом – Монголын алиалагчдын уралдаан (Хишиг-Өлзийн хамт, 2010)
*2-р байр – B-Boy Breakdance-ын &quot;2 VS 2 Battle&quot; тэмцээн (2008)
*&quot;Budapest Prix&quot; шагнал – Унгар, Будапештын олон улсын циркийн 14 дэх удаагийн наадам (2022)
*&quot;Prix de l’Association Monégasque des Amis du Cirque&quot; шагнал – Монако, Монте-Карлогийн олон улсын циркийн 46 дахь удаагийн наадам (2024)
*&quot;Golden Star&quot; шагнал – [[Франц]], [[Гренобль]], Овернь-Рона-Альп Изерийн циркийн 23 дахь удаагийн наадам (2024)

==Төрийн дээд шагнал, цол хэргэм==

*Монгол Улсын Гавьяат жүжигчин (2025)
*Алтан гадас одон (2021)
*Монголын соёл, урлагийн шилдэг бүтээлийн шагнал (2012)
*&quot;Тэргүүний залуу&quot; алтан медаль – Монголын Залуучуудын Холбоо (2012)
*&quot;TOP YOUTH&quot; алтан медаль – Монголын Залуучуудын Холбоо (2012)
*Хүндэт медаль – &quot;Сити&quot; дээд сургууль (2013)

==Кино болон жүжиг==

*Сүүлчийн бүжиг (УСК) – Орлон тоглогч, Монгол (2007)
*Тэнгри (УСК, Хамба Продакшн) – Гол дүр: Сорог хунтайж, Монгол (2012)
*Парисын дарь эхийн сүм (Театрын жүжиг) – Бүжигчин, жүжигчин, Монгол (2013)
*Сахилгагүй хөрш (ОАК, Монгол HD телевиз) – Жүжигчин, Монгол (2015)
*Мөрдөгч (ОАК, Боловсрол суваг телевиз) – Жүжигчин, Монгол (2017)
*Дууласан нүд (Клип, Дуучин Баяртцэцэг) – Жүжигчин, Монгол (2021)
*Миний торгоны хээ (УСК, Боловсрол телевиз) – Гол дүр: Эрболд, Монгол (2023)
*Хайрын түүх (УСК, UBS телевиз) – Гол дүр: Эрхээдэй, Монгол (2024)

==Модель болон сурталчилгаа==

*G-Mobile – Гэрэл зураг болон видео сурталчилгаа (2012)
*Жалам хар алтан шар шар айраг – Гэрэл зураг болон видео сурталчилгаа (2013)
*Сахио (Sakho) гоёл чимэглэл – Модель, гэрэл зураг (2015)
*&quot;Саруул тал&quot; клип – Гол дүр (2015)
*&quot;Хан тэнгэрийн хайр&quot; цуврал клип – Гол дүр (2015)
*&quot;Амьдралын бэлэг&quot; клип – Тэнцвэржүүлэгч (Hand Balancing) үзүүлбэр (2016)
*Мөнгөн кашмер – Видео болон гэрэл зургийн сурталчилгаа (2021)
*US Project Virtual Show – Matrix Salon – Модель (2021)
*Cubist Scape аян – Mercedes-Maybach S-Class 2024, Дэвид ЛаШапель (АНУ, 2024)

==Телевизийн нэвтрүүлэг==

*Physical: Welcome to Mongolia – Netflix (2026)
*Physical Asia – Netflix (2025)
*&quot;Ододтой бүжиглэе&quot; 3-р улирал – 2-р байр, TV5 Монгол (2012)
*Instrumental Video – G Entertainment Art Media &amp; Лхагва-Очир (2016)
*The Models (Монгол HD телевиз) – Шүүгч (2021)
*To Be or Not to Be (UBS телевиз) – Шүүгч (2022)
*The Talk (CBS, АНУ) – Зочин үзүүлбэр үзүүлэгч (2023)

==Бодибилдингийн тэмцээн==

*Ирээдүйн Мистер Монгол, Men’s Fitness Physique – 1-р байр (2020)
*Дэлхийн бодибилдинг, фитнессийн 12 дахь удаагийн аварга шалгаруулах тэмцээн, Men’s Fitness Physique – 1-р байр, Узбекистан (2021)
*Мистер Монгол, Men’s Fitness Physique – 1-р байр (2021)
*&quot;Mongolia Champ Cup&quot; бодибилдинг, фитнессийн тэмцээн – 2-р байр (2021)

{{DEFAULTSORT:Лхагва-Очир, Эрдэнэ-Очирын}}
[[Ангилал:Монголын циркчин]]
[[Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)]]
[[Ангилал:1987 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>62zhm93is3mq464i3f3zijb716x67t1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хэрэглэгчийн яриа:Bembi0616</title>
    <ns>3</ns>
    <id>145304</id>
    <revision>
      <id>858925</id>
      <parentid>849127</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T14:33:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xaosflux</username>
        <id>37542</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Xaosflux moved page [[Хэрэглэгчийн яриа:維基新增者]] to [[Хэрэглэгчийн яриа:Bembi0616]]: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/維基新增者|維基新增者]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Bembi0616|Bembi0616]]&quot;</comment>
      <origin>849127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11" sha1="sq944674vtl3w3h10wq1w84jwlv2n3q" xml:space="preserve">{{welcome}}</text>
      <sha1>sq944674vtl3w3h10wq1w84jwlv2n3q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Country data Италийн хаант улс</title>
    <ns>10</ns>
    <id>145429</id>
    <revision>
      <id>859012</id>
      <parentid>850409</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T04:30:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>211</id>
      </contributor>
      <comment>[[File:Flag_of_Italy_(1860).svg]]-г [[File:Flag_of_the_Royal_Italian_Army.svg]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · As als</comment>
      <origin>859012</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="870" sha1="nj08rkt1xmiz02fhzbd2idyz419gihm" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|country showdata&lt;/noinclude&gt;}}}
| alias = Италийн хаант улс
| shortname alias = Итали
| flag alias = Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg
| flag alias-civil = Flag of Italy (1861-1946).svg
| flag alias-naval= Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg
| link alias-naval = Regia Marina
| link alias-air force = Regia Aeronautica
| flag alias-army = Flag of the Royal Italian Army.svg
| link alias-army = Royal Italian Army
| flag alias-navy= Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg
| link alias-navy = Regia Marina
| size = {{{size|}}}
| name = {{{name|}}}
| variant = {{{variant|}}}
&lt;noinclude&gt;
| var1 = civil
| related1 = Итали
| related2 = Наполеоны Итали
| related3 = Фашист Итали
| related4 = Бүгд Найрамдах Социал Итали Улс
| related5 = Савойн удам
&lt;/noinclude&gt;
}}</text>
      <sha1>nj08rkt1xmiz02fhzbd2idyz419gihm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гандан нуур</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146445</id>
    <revision>
      <id>858950</id>
      <parentid>856897</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T00:31:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Delgermurun Shishkhed goliin sav gazriin zahirgaa</username>
        <id>90862</id>
      </contributor>
      <origin>858950</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="644" sha1="puhkfui4iqfjxadizhi50xb9ktgl5hi" xml:space="preserve">Хөвсгөл аймайг Цагаан-Уул сумын нутагт Булнай нурууны Дайчин Түмбэнгийн овооны ард, Сангийн далай нуурын баруун талд, далайн түвшнээс дээш 1988 м өндөрт 1000 га талбайг эзэлж байршина. Гандан нуураас Салтын гол гарч 16 км урсан Сангийн далайн нуурт цутгадаг. Энэ нуурын ус цэнгэг, 4 горхи булаг цутгана. Нуурын тойронд намгархаг, 15 орчим жижиг нуурууд байдаг.</text>
      <sha1>puhkfui4iqfjxadizhi50xb9ktgl5hi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>859031</id>
      <parentid>858950</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T06:22:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>859031</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="804" sha1="guzuwizmz89x06m25jiwxmhyfczqchy" xml:space="preserve">'''Гандан нуур''' нь [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл аймгийн]] [[Цагааннуур сум (Хөвсгөл)|Цагаан-Уул сум]]ын нутагт Булнайн нурууны Дайчин Түмбэнгийн овооны ард, [[Сангийн далай нуур]]ын баруун талд, далайн түвшнээс дээш 1988 м өндөрт 1000 га талбайг эзэлж байршина. Гандан нуураас Салтын гол гарч 16 км урсан Сангийн далайн нуурт цутгадаг. Энэ нуурын ус цэнгэг, 4 горхи булаг цутгана. Нуурын тойронд намгархаг, 15 орчим жижиг нуур байдаг.

[[Ангилал:Монголын нуур]]</text>
      <sha1>guzuwizmz89x06m25jiwxmhyfczqchy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>859034</id>
      <parentid>859031</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T06:25:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>859034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="759" sha1="bvhnmmvcyhmm0zy06uvmohfmwkq8mu0" xml:space="preserve">'''Гандан нуур''' нь [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл аймгийн]] [[Цагаан-Уул сум]]ын нутагт Булнайн нурууны Дайчин Түмбэнгийн овооны ард, [[Сангийн далай нуур]]ын баруун талд, далайн түвшнээс дээш 1988 м өндөрт 1000 га талбайг эзэлж байршина. Гандан нуураас Салтын гол гарч 16 км урсан Сангийн далайн нуурт цутгадаг. Энэ нуурын ус цэнгэг, 4 горхи булаг цутгана. Нуурын тойронд намгархаг, 15 орчим жижиг нуур байдаг.

[[Ангилал:Монголын нуур]]</text>
      <sha1>bvhnmmvcyhmm0zy06uvmohfmwkq8mu0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Салтын нуур</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146447</id>
    <revision>
      <id>858949</id>
      <parentid>856899</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T00:30:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Delgermurun Shishkhed goliin sav gazriin zahirgaa</username>
        <id>90862</id>
      </contributor>
      <origin>858949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="341" sha1="ikj9lah5eqd1rvvs6yppy6k9bvqy6yv" xml:space="preserve">Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Уул сум '''Б'''аянзүрх уул, Бага хайрхан уулын баруун талд, сумын төвөөс зүүн урагш 17 км-т далайн түвшнээс дээш 2001 м өндөр оршдог. Нуурын ус давстай , талбай 110 га байна.</text>
      <sha1>ikj9lah5eqd1rvvs6yppy6k9bvqy6yv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>859033</id>
      <parentid>858949</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T06:24:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>859033</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="462" sha1="979u7t90r2uakm52kty4eczdysndmnm" xml:space="preserve">'''Салтын нуур''' нь [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл аймгийн]] [[Цагаан-Уул сум]]ын нутаг Баянзүрх уул, Бага хайрхан уулын баруун талд, сумын төвөөс зүүн урагш 17 км-т далайн түвшнээс дээш 2001 м өндөр оршдог. Нуурын ус давстай, талбай 110 га байна.

[[Ангилал:Монголын нуур]]</text>
      <sha1>979u7t90r2uakm52kty4eczdysndmnm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хунт бага нуур</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146448</id>
    <revision>
      <id>858947</id>
      <parentid>856900</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T00:18:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Delgermurun Shishkhed goliin sav gazriin zahirgaa</username>
        <id>90862</id>
      </contributor>
      <origin>858947</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="517" sha1="a4haevgdb38391ewogjplj0iyd1awow" xml:space="preserve">'''Хунт нуур:''' Хөвсгөл аймгийн Цэцэрлэг, Цагаан-Уул сумдын хил дээрх цагааннуураас урагш Хуримт уулын баруун хойно, Тэсийн голын ард, далайн түвшнээс дээш 1767 м өндөрт оршдог. Нуурын ус давстай, 50 га талбайтай. Хунт нуурт Жаргалант гол цутгаж, Хар ус гол гарч урсан Тэсийн голд цутгадаг</text>
      <sha1>a4haevgdb38391ewogjplj0iyd1awow</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Холбоо нуур</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146449</id>
    <revision>
      <id>858946</id>
      <parentid>856901</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T00:16:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Delgermurun Shishkhed goliin sav gazriin zahirgaa</username>
        <id>90862</id>
      </contributor>
      <comment>Холбоо нуур</comment>
      <origin>858946</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="397" sha1="4lywk2qh1cebo768j7flpjcb6hh0cpr" xml:space="preserve">Хөвсгөл аймаг Цагаан-УУл сум Өндөрхалзан уулын баруун хойно олон нуур бүхий намгархаг хөндийд далайн түвшнээс дээш 2036 м өндөрт 100 га, 50 га талбайта 2 жижиг нуур оршдог. Нуурын ус давстай , эргэн тойрон 5 жижиг нуур байна.</text>
      <sha1>4lywk2qh1cebo768j7flpjcb6hh0cpr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>858986</id>
      <parentid>858946</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T02:33:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>858986</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="510" sha1="jop3dzz9vk3n6c5fuuq4jcrb6w9i959" xml:space="preserve">'''Холбоо нуур'''- Монгол Улсын [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл аймгийн]] [[Цагаан-Уул сум]] Өндөрхалзан уулын баруун хойно олон нуур бүхий намгархаг хөндийд далайн түвшнээс дээш 2036 м өндөрт 100 га, 50 га талбайтай оршдог холбоотой 2 жижиг нуур . Нуурын ус давстай , эргэн тойрон 5 жижиг нуур байна.</text>
      <sha1>jop3dzz9vk3n6c5fuuq4jcrb6w9i959</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>859030</id>
      <parentid>858986</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T06:19:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>859030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="555" sha1="hkpt4jto22mho2p46widforewz9vtax" xml:space="preserve">'''Холбоо нуур''' - Монгол Улсын [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл аймгийн]] [[Цагаан-Уул сум]] Өндөрхалзан уулын баруун хойно олон нуур бүхий намгархаг хөндийд далайн түвшнээс дээш 2036 м өндөрт 100 га, 50 га талбайтай оршдог холбоотой 2 жижиг нуур. Нуурын ус давстай, эргэн тойрон 5 жижиг нуур байна.

[[Ангилал:Монголын нуур]]</text>
      <sha1>hkpt4jto22mho2p46widforewz9vtax</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лабрадор (нохой)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146656</id>
    <revision>
      <id>858927</id>
      <parentid>858899</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T14:41:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>858927</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3593" sha1="gsk04gihfo3apupz5gvuawu6sl2spgl" xml:space="preserve">[[Файл:Argos with duck.jpg|thumb]]
'''Лабрадор ретривер''' ({{langx|en|labrador retriever}}) — Нохойны нэгэн үүлдэр юм. Анх ан агнуурын зориулалттай үржүүлсэн бөгөөд сүүлд лабрадор нохойг ан агнуур, хөтөч нохой, аврах нохой, голчлон хамтрагч нохой болгон ашигладаг болсон. Энэ үүлдэр нь [[Канад|Канадын]] зүүн эрэг дээрх [[Ньюфаундленд арал|Ньюфаундленд арлаас]] гаралтай. 

Лабрадор үүлдрийн нохойн үржүүлж ирсэн түүх 19-р зуунаас эхэлдэг. Тухайн үед Ньюфаундленд арал дээр &quot;Жижиг Ньюфаундленд&quot; гэгддэг газар оршин тогтнож, загасчдын үнэнч хамтрагч болж байжээ. Питер Хоукер хэмээх англи эр эдгээр үүлдрийн хэдэн нохойг Их Британид авчирч, тэднийг «St. John’s Breed of Newfoundland» буюу &quot;Ньюфаундлендийн Гэгээн Жоны үүлдэр&quot; гэж нэрлэжээ. Эдгээр лабрадор нохойг &quot;буржгар ретривер&quot;, магадгүй Английн фоксхаунд (үнэгний нохой), сеттер зэрэгтэй эрлийзжүүлж гаргасан гэж үздэг.
[[Файл:Labr.jpg|thumb]]
Тус үүлдрийн нохойны анхны стандартыг 1887 онд тогтоосон байна. 1903 онд Английн нохой үржүүлгийн &quot;Кеннел клуб&quot; ([[Англи хэл|англи.]] ''The Kennel Club'') зөвхөн хар өнгөтэй лабрадор нохойг хүлээн зөвшөөрдөг байсан бол 20-р зууны сүүлээр бугын өнгө, дараа нь шоколадны өнгө хүлээн зөвшөөрөгдөх болжээ.

== Гадаад төрх ==
Бат бөх биетэй, авсаархан, эрч хүчтэй; өргөн гавал; өргөн ба гүн цээж; хавирга; нуруу болон хойд хэсэг нь өргөн ба бат бөх.

Гавлын яс нь өргөн бөгөөд тодорхой ялгардаг, махлаг бус хацартай. Хамар нь өргөн, сайн хөгжсөн хамрын нүхтэй. Хошуу нь том бөгөөд нарийхан биш. Эрүү нь дунд зэргийн урттай, нэлээд хүчтэй боловч маш зөөлөн. Эрүү, шүд нь хүчтэй, төгс, тогтмол, бүрэн хайчтай, өөрөөр хэлбэл дээд шүд нь доод шүдтэй нягт давхцаж, эрүүнд дөрвөлжин байрладаг. Нүд нь дунд зэргийн хэмжээтэй, оюун ухаан, сайн зан чанарыг илэрхийлдэг ажээ.

Урд хөл нь бөх ястай, тохойноосоо газар хүртэл шулуун, урд болон хажуу талаас нь харвал. Мөр нь урт, налуу. Арын хөл нь сайн хөгжсөн, сүүл рүүгээ налуугүй. Хөл нь дугуй, нягт, нуман хэлбэртэй хуруутай, сайн хөгжсөн дэвсгэртэй. Алхаа нь чөлөөтэй, зохих газрыг хамардаг; урдаас хойш шулуун, үнэн зөв.</text>
      <sha1>gsk04gihfo3apupz5gvuawu6sl2spgl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>859024</id>
      <parentid>858927</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T05:32:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>859024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3591" sha1="fogr0v193jacrxabxolbhhy46sdfact" xml:space="preserve">[[Файл:Argos with duck.jpg|thumb]]
'''Лабрадор ретривер''' ({{langx|en|labrador retriever}}) — Нохойн нэгэн үүлдэр юм. Анх ан агнуурын зориулалттай үржүүлсэн бөгөөд сүүлд лабрадор нохойг ан агнуур, хөтөч нохой, аврах нохой, голчлон хамтрагч нохой болгон ашигладаг болсон. Энэ үүлдэр нь [[Канад|Канадын]] зүүн эрэг дээрх [[Ньюфаундленд арал|Ньюфаундленд арлаас]] гаралтай. 

Лабрадор үүлдрийн нохойн үржүүлж ирсэн түүх 19-р зуунаас эхэлдэг. Тухайн үед Ньюфаундленд арал дээр &quot;Жижиг Ньюфаундленд&quot; гэгддэг газар оршин тогтнож, загасчдын үнэнч хамтрагч болж байжээ. Питер Хоукер хэмээх англи эр эдгээр үүлдрийн хэдэн нохойг Их Британид авчирч, тэднийг «St. John’s Breed of Newfoundland» буюу &quot;Ньюфаундлендийн Гэгээн Жоны үүлдэр&quot; гэж нэрлэжээ. Эдгээр лабрадор нохойг &quot;буржгар ретривер&quot;, магадгүй Английн фоксхаунд (үнэгний нохой), сеттер зэрэгтэй эрлийзжүүлж гаргасан гэж үздэг.
[[Файл:Labr.jpg|thumb]]
Тус үүлдрийн нохойны анхны стандартыг 1887 онд тогтоосон байна. 1903 онд Английн нохой үржүүлгийн &quot;Кеннел клуб&quot; ([[Англи хэл|англи.]] ''The Kennel Club'') зөвхөн хар өнгөтэй лабрадор нохойг хүлээн зөвшөөрдөг байсан бол 20-р зууны сүүлээр бугын өнгө, дараа нь шоколадны өнгө хүлээн зөвшөөрөгдөх болжээ.

== Гадаад төрх ==
Бат бөх биетэй, авсаархан, эрч хүчтэй; өргөн гавал; өргөн ба гүн цээж; хавирга; нуруу болон хойд хэсэг нь өргөн ба бат бөх.

Гавлын яс нь өргөн бөгөөд тодорхой ялгардаг, махлаг бус хацартай. Хамар нь өргөн, сайн хөгжсөн хамрын нүхтэй. Хошуу нь том бөгөөд нарийхан биш. Эрүү нь дунд зэргийн урттай, нэлээд хүчтэй боловч маш зөөлөн. Эрүү, шүд нь хүчтэй, төгс, тогтмол, бүрэн хайчтай, өөрөөр хэлбэл дээд шүд нь доод шүдтэй нягт давхцаж, эрүүнд дөрвөлжин байрладаг. Нүд нь дунд зэргийн хэмжээтэй, оюун ухаан, сайн зан чанарыг илэрхийлдэг ажээ.

Урд хөл нь бөх ястай, тохойноосоо газар хүртэл шулуун, урд болон хажуу талаас нь харвал. Мөр нь урт, налуу. Арын хөл нь сайн хөгжсөн, сүүл рүүгээ налуугүй. Хөл нь дугуй, нягт, нуман хэлбэртэй хуруутай, сайн хөгжсөн дэвсгэртэй. Алхаа нь чөлөөтэй, зохих газрыг хамардаг; урдаас хойш шулуун, үнэн зөв.</text>
      <sha1>fogr0v193jacrxabxolbhhy46sdfact</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ле Зуан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146662</id>
    <revision>
      <id>858929</id>
      <parentid>858906</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T14:45:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>858929</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4614" sha1="1kx8x4h19s2soadpb11baewble2hik9" xml:space="preserve">[[Файл:Le duan.png|thumb]]
'''Ле Зуан''' ([[Вьетнам хэл|вьет.]] ''Lê Duẩn'', 1907 оны 4-р сарын 7-нд Францын харьяаны Аннамын Куангчи мужийн Битьла тосгонд төрсөн – 1986 оны 7-р сарын 10-нд [[Ханой]] хотод нас барсан) - [[Вьетнам|Бүгд Найрамдах Социалист Вьетнам Улсын]] төр, улс төрийн болон олон улсын коммунист хөдөлгөөний зүтгэлтэн. 

Ле Зуан бол [[Энэтхэг-Хятадын Коммунист Нам|Энэтхэг-Хятадын Коммунист Намыг]] үүсгэн байгуулагчдын нэг байв. 1960-1986 онд тэрээр [[Вьетнамын Коммунист Нам]]ын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга (анх нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга)-аар ажиллаж байжээ.

1986 онд Ле Зуаныг нас барсаны дараа Вьетнамын нийгмийн бараг бүх талыг хянах хүсэлтэй байсан гэж буруутгаж байв. 

Тэрээр ЗХУ-тай нягт харилцаатай байсан бөгөөд түүний хамгийн чухал амжилтуудын нэг бол Хятадын дарамт шахалт, дараа нь зэвсэгт түрэмгийлэлд өртсөн ч [[Камбож|Камбожид]] [[Пол Пот|Пол Потын]] дэглэмийг ялсан явдал байв.

== Намтар ==

* 1929: Вьетнамын Хувьсгалт Залуучуудын Холбоонд элссэн.
* 1930: Энэтхэг-Хятадын Коммунист Намд элссэн.
* 1931: Бак Ки дахь Намын Хорооны Суртал ухуулгын хорооны гишүүн.
* 1931 оны 4-р сарын 20: Хайфон хотод Францын эрх баригчдад баривчиллагдаж, Хоа Ло, Сон Ла, Кон Дао хотуудад 20 жил хоригдох ял авсан.
* 1936: Суллагдаж, Трунг Ки хотод хувьсгалт үйл ажиллагаагаа үргэлжлүүлжээ.
* 1937: Чун Ки дахь Намын Хорооны нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байжээ.
* 1939: Энэтхэг-Хятадын Коммунист Намын Төв Хорооны Товчооны гишүүнээр томилогдсон. 1939 оны сүүлээр тэрээр Төв Хорооны 6-р хуралд оролцсон.
* 1940: [[Сайгон]] хотод Францын эрх баригчид баривчилж, 10 жилийн хорих ял оноож, Кон Дао руу хоёр дахь удаагаа цөлөгдсөн.
* 1946: Ерөнхийлөгч [[Хо Ши Мин|Хо Ши Минтэй]] хамт ажилласан.
* 1946-1954: Өмнөд Вьетнамын Намын Хорооны нарийн бичгийн дарга, Намын Төв Хорооны Өмнөд хэсгийн нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байсан.
* 1951: Бүх [[Вьетнамын Коммунист Нам|Вьетнамын Коммунист намын]] 2-р Их Хурлаар Төв Хороо болон Улс төрийн Товчоонд сонгогдсон.
* 1954-1957: Өмнөд Вьетнамд хувьсгалт үйл ажиллагааг удирдсан. 
* 1957 оны сүүлээр [[Ханой]] руу явж, Ерөнхийлөгч Хо Ши Минтэй ойр хамтран ажилласан.
* 1960 оны 9-р сар: Вьетнамын бүх намын гуравдугаар их хурлаар тэрээр Төв хороо болон Улс төрийн товчоонд сонгогдож, Намын Төв хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга, Цэргийн төв комиссын нарийн бичгийн даргаар томилогдсон байна.
* IV (1976 оны 12-р сар) болон V (1982 оны 3-р сар) Бүх Вьетнамын намын их хурлуудаар Төв Хороо болон Улс төрийн товчоонд сонгогдож, 1986 оны 7-р сард нас барах хүртлээ [[Вьетнамын Коммунист Нам|Вьетнамын Коммунист намын]] Ерөнхий нарийн бичгийн даргын албан тушаалыг хашиж байсан.</text>
      <sha1>1kx8x4h19s2soadpb11baewble2hik9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хөгжмийн бичлэгийн гэрчилгээ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146668</id>
    <revision>
      <id>858955</id>
      <parentid>858704</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T01:07:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>858955</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21423" sha1="trea6nmfd0et5hf3xaycj63djf11ckr" xml:space="preserve">[[File:Wall of Gold &amp; Platinum Sales (Country Music Hall of Fame And Museum).jpg|thumb|Алт ба платинум пянзан сертификат]]
[[File:Saadoaliw1.jpg|thumb|Сомалийн дуучин Садо Али Варсамэ насан туршийн зүтгэлтний Алтан Пянзаа авав]]

'''Хөгжмийн бичлэгийн гэрчилгэ'''э (алт, платинум зэрэг) нь тухайн хөгжмийн бүтээлийг тодорхой тооны хувиар борлуулагдсан, түгээгдсэн эсвэл цахим хэлбэрээр дамжуулагдсан (стрим хийгдсэн) болохыг баталгаажуулдаг систем юм. Гэрчилгээ олгох борлуулалтын доод хэмжээ нь бүтээлийн төрөл (цомог, сингл, хөгжмийн видео гэх мэт) болон улс орон, бүс нутгаас хамааран өөр өөр байдаг (Хөгжмийн бичлэгийн гэрчилгээний жагсаалтыг үзнэ үү).

Бараг бүх улс орнууд Америкийн Дуу бичлэгийн үйлдвэрлэлийн холбооны (RIAA) гэрчилгээний ангиллыг бага зэрэг өөрчлөн дагаж мөрддөг бөгөөд эдгээр нь үнэт металл, эрдэнэсийн нэрээр (алт, платинум, алмаз) нэрлэгддэг.

Эдгээр шагналыг авахад шаардагдах борлуулалтын босго хэмжээ нь уг бүтээлийг гаргасан бүс нутгийн хүн амын тооноос хамаардаг. Ерөнхийдөө эдгээр гэрчилгээг зөвхөн олон улсын хэмжээнд гарсан бүтээлүүдэд олгодог бөгөөд цомог борлуулагдсан улс тус бүрд нь тусгайлан шагнадаг. Түүнчлэн хөгжмийн өөр өөр зөөвөрлөгчид (жишээ нь: видео, цомог, сингл эсвэл хөгжим таталт)-д зориулсан борлуулалтын түвшин харилцан адилгүй байх бөгөөд зарим нь нөгөөгөөсөө 10 дахин их байх тохиолдол ч бий.

==Түүх==

Анхны алт, мөнгөн цомгийн шагналуудыг дуу бичлэгийн компаниуд өөрсдийн уран бүтээлчдийн борлуулалтын амжилтыг сурталчлах зорилгоор гардуулдаг байв. Хамгийн анхны мөнгөн дискийг 1937 оны 12 дугаар сард &quot;Regal Zonophone&quot; компаниас Жорж Формбид &quot;The Window Cleaner&quot; дуу нь 100,000 хувь борлуулагдсаныг үнэлж гардуулжээ.

Хамгийн анхны бодит алтан цомог шагналыг 1942 оны 2 дугаар сарын 10-нд &quot;RCA Victor&quot; компани (охин компани болох &quot;Bluebird Records&quot;-оор дамжуулан) Гленн Миллер болон түүний оркестрт &quot;Chattanooga Choo Choo&quot; сингл нь 1.2 сая хувь борлуулагдсаныг тэмдэглэж гардуулсан байна.

Компаниудын зүгээс олгодог шагналын бусад жишээнээс дурдвал: 1956 онд &quot;RCA Victor&quot; компани Харри Белафонтегийн &quot;Calypso&quot; цомгийг 1 саяас олон хувь борлуулагдсан анхны LP (пянз) цомог болсонд, мөн Элвис Преслигийн &quot;Don't Be Cruel&quot; сингл нь 1 сая хувь борлуулагдсанд тус тус алтан цомог гардуулжээ. Мөн 1956 онд &quot;Decca&quot; компани Жерри Льюист &quot;Rock-a-Bye Your Baby with a Dixie Melody&quot; сингл дууных нь төлөө алтан цомог гардуулсан байна.

Салбарын хэмжээнд авч үзвэл, 1958 онд Америкийн Дуу бичлэгийн үйлдвэрлэлийн холбоо (RIAA) жижиглэнгийн борлуулалт нь 1 сая долларт хүрсэн бүхий л төрлийн пянз, цомог, синглд зориулсан алтан цомгийн шагналын хөтөлбөрөө нэвтрүүлсэн байна. Эдгээр борлуулалтыг зөвхөн АНУ-д суурилсан дуу бичлэгийн компаниудаар хязгаарлаж байсан бөгөөд бусад улс орнууд руу хийсэн экспортыг тооцдоггүй байв. 1968 оны байдлаар цомгийн хувьд дотооддоо ойролцоогоор 670,000 хувь, харин сингл дууны хувьд 1,000,000 хувь түгээгдсэн байх шаардлагатай байжээ.

1976 онд RIAA цомгийн борлуулалт 1 сая, синглийн борлуулалт 2 сая хувьд хүрсэн тохиолдолд олгох &quot;Платинум&quot; гэрчилгээг нэвтрүүлсэн бөгөөд алтан гэрчилгээний босгыг цомгийн хувьд 500,000 хувь борлуулагдсан байхаар шинэчлэн тогтоожээ (сингл хэвээрээ 1 сая байсан). Үүнээс өмнө ямар ч цомог платинум гэрчилгээ авч байгаагүй. Ван Клиберний 1958 онд &quot;RCA Victor&quot;-д бичүүлсэн Чайковскийн төгөлдөр хуурын концерт хожмоо платинум өргөмжлөл хүртсэн ч энэ нь цомог гарснаас хойш хорин жилийн дараа болсон үйл явдал юм. 1999 онд 10 сая хувь борлуулагдсан бүтээлүүдэд зориулсан &quot;Алмаз&quot; гэрчилгээг нэвтрүүлсэн байна. 1980-аад оны сүүлчээр сингл дууны гэрчилгээний босгыг цомгийнхтой ижил түвшинд хүргэж бууруулжээ.

==RIAA гэрчилгээ==

Америкийн Дуу бичлэгийн үйлдвэрлэлийн холбоо (RIAA)-ноос &quot;Алтан цомог/дуу&quot; хэмээх анхны албан ёсны тэмдэглэгээг 1958 онд сингл дуунуудад зориулан бий болгосон бөгөөд RIAA нь &quot;gold record&quot; (алтан цомог) гэх нэр томьёог АНУ-д барааны тэмдгээр баталгаажуулжээ. 1958 оны 3 дугаар сарын 14-нд RIAA өөрийн анхны алтан гэрчилгээг Перри Комогийн хит сингл болох &quot;Catch a Falling Star&quot; дуунд олгосон байна. Үүнээс дөрвөн сарын дараа &quot;Oklahoma!&quot; киноны дууны цомог анхны алтан цомгоор шалгарчээ. 1976 онд RIAA платинум гэрчилгээг нэвтрүүлж, анх удаа 1976 оны 2 дугаар сарын 24-нд Eagles хамтлагийн &quot;Their Greatest Hits (1971–1975)&quot; түүвэр цомогт, мөн 1976 оны 4 дүгээр сарын 22-нд Жонни Тейлорын &quot;Disco Lady&quot; синглд олгосон байна. Компакт диск (CD) гарч ирснээр хөгжмийн борлуулалт өсөж, улмаар RIAA 1984 онд &quot;Олон платинум&quot; (Multi-Platinum) шагналыг бий болгожээ. Сингл эсвэл цомгийн борлуулалт нь 10,000,000 хувьд хүрсэн уран бүтээлчдийг алдаршуулах &quot;Алмаз&quot; шагналыг 1999 онд нэвтрүүлсэн байна.

Хорьдугаар зуунд болон 21 дүгээр зууны эхний арван жилийн зарим хэсэгт дистрибьютор компаниуд жижиглэнгийн бодит борлуулалт биш, харин бөөний цэгүүд рүү тээвэрлэсэн (түгээсэн) хэмжээнд үндэслэн гэрчилгээ нэхэмжлэх нь түгээмэл байсан бөгөөд энэ нь эцсийн жижиглэнгийн борлуулалтын бодит тооноос давсан олон гэрчилгээ олгогдоход хүргэсэн. Жижиглэнгийн борлуулалтын дийлэнх хэсэг нь төлбөрөө төлсөн дижитал таталт болон цахим дамжуулалт (стриминг) руу шилжсэнээр энэ байдал эрс багассан байна.

==Дижитал медиа гэрчилгээ==

Ихэнх улс оронд гэрчилгээ нь зөвхөн биет зөөвөрлөгчид (пянз, CD) хамаарахаа больсон бөгөөд одоо дижитал таталтыг борлуулалтын амжилтад тооцдог болсон (АНУ болон Их Британид 2004 оноос хойш). 2006 оны 6 дугаар сард RIAA дууны рингтон таталтыг мөн баталгаажуулж эхэлсэн байна. Apple Music, Spotify, Tidal, Napster зэрэг хэрэглэгчийн хүсэлтээр ажилладаг үйлчилгээнүүдийн стримингийг АНУ-д 2013 оноос, Их Британи болон Германд 2014 оноос хойш одоо байгаа дижитал гэрчилгээний системд багтаасан. АНУ болон Германд YouTube, VEVO, Xite, Yahoo! Music зэрэг видео стриминг үйлчилгээнүүдийг гэрчилгээнд тооцож эхэлсэн бөгөөд хоёр улсад 100 цахим дамжуулалтыг (стрим) 1 дижитал таталттай тэнцүүлэх томьёог ашиглаж байна. Дани, Испани зэрэг бусад улс орнууд дижитал сингл таталт болон стримингийг тусад нь шагнадаг хэвээр байна.

==Бэлгэдлийн шинжтэй гэрчилгээ==

1980-аад оны эхээр Рафаэльд түүний харьяалагддаг &quot;Hispavox&quot; лейбл болон &quot;SGAE&quot; зохиогчийн эрхийн холбооноос карьерынх нь борлуулалтыг үнэлж гардуулсан &quot;Ураны диск&quot;.

Зарим уран бүтээлчид онцгой бөгөөд бэлгэдлийн шинжтэй шагналуудыг авч байсан. Үүний дотор 1980-аад оны эхээр Рафаэльд түүний карьерын борлуулалтыг үнэлж Hispavox болон SGAE-ээс &quot;Ураны диск&quot; олгосон байдаг. Луис Мигель 1999 онд Чили улсад 1.7 саяас олон хувь борлогдсон амжилтаараа &quot;Лазурит (Номин) диск&quot; хүртсэн бол Луис Фонси 2017 онд &quot;Despacito&quot; дууных нь дэлхий даяарх борлуулалтыг үнэлж Universal Music Group-ээс &quot;Плутоны диск&quot; хүртжээ.

==IFPI гэрчилгээ==

Олон улсын фонограмм үйлдвэрлэгчдийн холбоо (IFPI) нь 1933 онд байгуулагдсан бөгөөд 1996 оноос хойш Европ болон Ойрхи Дорнодод (2009 оны 10 дугаар сарын байдлаар) цомгийн борлуулалт нь 1 саяас давсан бүтээлүүдэд &quot;Platinum Europe Award&quot; (Европын платинум шагнал) олгож эхэлсэн. Олон платинум шагналыг дараагийн сая саяар давтсан борлуулалтад олгодог. Шагнал олгоход хугацаа (бүтээл гарсан огнооноос хойш) хамаарахгүй бөгөөд зөвхөн Европын уран бүтээлчдээр хязгаарлагддаггүй.

==IMPALA гэрчилгээ==

Хараат бус хөгжмийн компаниудын холбоо (IMPALA) нь бие даасан хөгжмийн салбарыг хөгжүүлэх, уран сайхны, энтрепренершип болон соёлын олон янз байдлын ашиг сонирхлын үүднээс бие даасан хөгжмийг сурталчлах зорилгоор 2000 оны 4 дүгээр сард байгуулагдсан. IMPALA нь 2005 онд борлуулалтын шагналыг нэвтрүүлсэн бөгөөд энэ нь бүх Европыг хамарсан амжилт нь борлуулалт 1 сая хүрэхээс хамаагүй өмнө эхэлдэг гэдгийг хүлээн зөвшөөрсөн анхны шагнал болсон юм.

Шагналын түвшнүүд нь: Мөнгө (20,000+), Давхар мөнгө (40,000+), Алт (75,000+), Давхар алт (150,000+), Алмаз (200,000+), Платинум (400,000+) болон Давхар платинум (800,000+) юм.

==Гэрчилгээний босго хэмжээ==

Америкийн Дуу бичлэгийн үйлдвэрлэлийн холбоо (RIAA)-ноос олгодог &quot;Алмаз шагнал&quot; нь АНУ-д цомог болон сингл дууны аль алиных нь хувьд 10 сая хувь борлогдсоныг гэрчилдэг.

АНУ, Их Британи, Канад, Франц улсуудын гэрчилгээний босго хэмжээг доор харуулав. Хүснэгт дэх тоонууд нь тухайн зөөвөрлөгчийн нэг борлуулалт эсвэл нэг түгээлтийг илэрхийлэх &quot;нэгж&quot; (хувь)-ээр хэмжигдэнэ. Гэрчилгээг ихэвчлэн хуримтлуулах зарчмаар олгодог бөгөөд нэг бүтээл дараалан мөнгө, алт, платинум гэрчилгээ авах боломжтой. Жишээлбэл, АНУ-д 2,000,000 хувь борлогдсон цомгийг &quot;Давхар платинум&quot; эсвэл заримдаа &quot;Олон платинум&quot; гэж нэрлэдэг. АНУ-д 2013 оноос, Их Британид 2014 оноос, Германд 2014 оноос хойш дууны цахим дамжуулалтыг (стрим) сингл дууны гэрчилгээнд тооцдог болсон бөгөөд 150 стримийг 1 сингл борлуулалттай, эсвэл цомгийн аравны нэгтэй ($1/10$) тэнцүүжүүлэн тооцдог байна. 2016 оны 2 дугаар сараас эхлэн RIAA нь Алт болон Платинум цомгийн шагналд хэрэглэгчийн хүсэлтээрх аудио болон видео дамжуулалт (стрим) болон дуу худалдан авалтын тэнцүүлэх нэгжийг багтаасан. Энэхүү хөтөлбөр нь сингл болон цомгийн гэрчилгээнд борлуулалт болон стримингийн аль алиныг нь тооцдог болсон байна.


{{col-begin|width=70%}}
{{col-break|width=45%}} '''АНУ'''&lt;ref&gt;{{cite web |title=Certification Criteria |url=https://www.riaa.com/goldandplatinum.php?content_selector=criteria |publisher=Recording Industry Association of America |access-date=22 June 2012 |archive-date=17 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111017073017/http://www.riaa.com/goldandplatinum.php?content_selector=criteria |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=History of the Awards |url=https://www.riaa.com/goldandplatinum.php?content_selector=historyx |publisher=Recording Industry Association of America |access-date=22 June 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070701162808/http://www.riaa.com/goldandplatinum.php?content_selector=historyx |archive-date=1 July 2007 }}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! style=&quot;text-align:center;&quot;| Meдиа
! style=&quot;text-align:center;&quot;| Алт
! style=&quot;text-align:center;&quot;| Платинум
! style=&quot;text-align:center;&quot;| Алмаз
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| Aльбом
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 500,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 1,000,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 10,000,000
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| Сингл
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 500,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 1,000,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 10,000,000
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| Хөгжмийн видео
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 50,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 100,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 1,000,000
|}

{{col-break|width=45%}}'''Их Британ'''&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Award Levels|url=https://www.bpi.co.uk/brit-certified/award-levels/|access-date=25 February 2022|website=BPI|language=en|archive-date=4 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220404092729/https://www.bpi.co.uk/brit-certified/award-levels/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! style=&quot;text-align:center;&quot;| Meдиа
! style=&quot;text-align:center;&quot;| Алт
! style=&quot;text-align:center;&quot;| Платинум
! style=&quot;text-align:center;&quot;| Алмаз
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| Aльбом
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 60,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 100,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 300,000
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| Сингл
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 400,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 600,000
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| Хөгжмийн видео
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 25,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 50,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 75,000
|}
{{col-end}}

{{col-begin|width=70%}}
{{col-break|width=45%}} '''Канад'''
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! style=&quot;text-align:center;&quot;| Meдиа
! style=&quot;text-align:center;&quot;| Алт
! style=&quot;text-align:center;&quot;| Платинум
! style=&quot;text-align:center;&quot;| Алмаз
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| Aльбом
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 40,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 80,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 800,000
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| Сингл
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 40,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 80,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 800,000
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| Хөгжмийн видео
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 5,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 10,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 100,000
|}

{{col-break|width=45%}}'''Франц'''
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! style=&quot;text-align:center;&quot;| Meдиа
! style=&quot;text-align:center;&quot;| Алт
! style=&quot;text-align:center;&quot;| Платинум
! style=&quot;text-align:center;&quot;| Алмаз
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| Aльбом
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 50,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 100,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 500,000
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| Сингл
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 75,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 150,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 250,000
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| Хөгжмийн видео
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 7,500
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 15,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 60,000
|}
{{col-end}}

==Шагналын үйлдвэрлэл==

Шагналын самбарууд нь шилэн дотроо янз бүрийн зүйлсийг агуулсан байдаг. Орчин үеийн шагналуудад пянзны оронд ихэвчлэн CD ашиглах болсон. Ихэнх алт болон платинум пянзнууд нь вакуум орчинд металжуулж, өнгө оруулсан энгийн винил (хуванцар) пянзнууд байдаг бөгөөд анхндаа пянзыг хэвлэж гаргахад ашигладаг металл эх бэлдэц, хэв буюу &quot;матриц&quot; (masters, mothers, stampers)-ыг засаж, бүрж ашигладаг байжээ. Пянзны говилга дахь хөгжим нь шагнал авч буй бодит бичлэгтэй тохирдоггүй тохиолдол ч бий.

Шагналын самбар үйлдвэрлэгч тус бүр өөрсдийн график дизайны хэлтсийн ашигладаг технологи болон бэлэн байгаа материалын дагуу шагналуудаа үйлдвэрлэдэг байв. Эдгээр самбар нь хэмжээ, загвар хийцийн нарийн төвөгтэй байдлаас хамааран 135-аас 275 ам.долларын хооронд хэлбэлзэх үнэтэй байх бөгөөд ихэвчлэн тухайн бүтээлийг анх гаргасан дуу бичлэгийн студи (лейбл) захиалж, худалдан авдаг байна.

==Эх сурвалж==
{{reflist}}

[[Ангилал:Хөгжим]]
[[Ангилал:Хөгжмийн урлаг]]</text>
      <sha1>trea6nmfd0et5hf3xaycj63djf11ckr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Отто Скорцени</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146671</id>
    <revision>
      <id>858957</id>
      <parentid>858729</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T01:16:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>858957</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10736" sha1="gukozb2vjcxn7s0jn5xbxndrhfgw4kt" xml:space="preserve">[[Файл:Otto Skorzeny at train.jpg|thumb]]
'''Отто Скорцени''' ({{langx|de|Otto Skorzeny}}, 1908 оны 6-р сарын 12-нд Австри-Унгарын [[Вена]] хотод төрж, 1975 оны 7-р сарын 6-нд Испанийн [[Мадрид]] хотод нас барсан) - Австрид төрсөн Германы хорлон сүйтгэгч, Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеэр амжилттай тусгай ажиллагаа явуулснаараа өргөн тархсан [[Нацист Герман|Нацист Германы]] &quot;'''[[СС]]&quot;'''-ийн Оберстурмбаннфюрер буюу хурандаа байв. Отто Скорценигийн хамгийн алдартай ажиллагаа бол огцорсон [[Бенито Муссолини|Бенито Муссолиниг]] шоронгоос сулласан явдал байв.

== Намтар ==
Отто Скорцени 1908 оны 6-р сарын 12-нд Вена хотод польш гаралтай инженерийн гэр бүлд төрсөн. Отто Скорзени өндөр (194 см) байсан тул хожим нь Люфтваффед сайн дураараа ажиллахаас татгалзсан юм. Тэрээр 1920-иод онд Вена хотын Холбооны Технологийн Институтэд суралцаж байжээ. 

Тэрээр 1931 онд түүнийг [[Нацист Нам|Нацист намд]] элсүүлэхийг санал болгосон [[Эрнст Калтенбруннер|Эрнст Калтенбруннертэй]] дотно харилцаатай болж, удалгүй SA-д элссэн. 1934 онд тэрээр Венад нацистуудын төрийн эргэлтийг эхлүүлсэн 89 дэх SS-Standart-д элссэн. Эдгээр байгууллагуудын дотор тэрээр эхнээсээ л манлайллын чанараа харуулсан байна.

Отто 1938 онд Нацист Германы Австрийг эрхшээлдээ оруулах үеэр Австрийн Ерөнхийлөгч Вильхельм Миклас, Канцлер Курт Шушниг нарыг баривчилж байжээ.

СС-ийн &quot;Дас Рейх&quot; дивизийн их бууны хороонд автомашины тоног төхөөрөмж хариуцсан офицер байхдаа Скорцени Францын аян дайн, Югослав руу довтлох, дараа нь 1941 онд Зөвлөлт Холбоот Улсад болсон тулалдаанд оролцсон байна. 1941 оны 8-р сард тэрээр цусан суулга өвчнөөр өвдөж, эмнэлэгт хэвтэж, 2-р зэргийн Төмөр загалмай одонгоор шагнуулжээ. 1941 оны 12-р сард Улаан армийн Москвагийн ойролцоо сөрөг довтолгоо эхлэхэд Отто Скорцениг төрөлх Вена руу нь эмчилгээ хийлгэхээр илгээжээ. Энэ нь Скорценигийн фронтын шугам дахь тулалдаан төгсгөл болсон юм.

Цөсний хүүдийн өвчнөөс эдгэрсний дараа тухайн үед СС-Гауптстурмфюрер (армийн ахмадтай дүйцэхүйц) Отто Скорцениг 1943 оны 4-р сард шинээр байгуулагдсан СС-ийн дайсны шугамын ард тагнуул, хорлон сүйтгэх ажиллагаа явуулах тусгай хүчний ангиудыг удирдахыг санал болгосон. 

== Нууц ажиллагаанууд ==
1943 оны 7-р сард тэрээр түлхэн унагасны дараа шоронд хоригдож байсан Италийн дарангуйлагч [[Бенито Муссолини|Бенито Муссолиниг]] суллах нууц ажиллагааг удирдсан. Скорценид уг ажиллагааг удирдахыг даалгах шийдвэрийг [[Адольф Хитлер]] өөрөө биечлэн гаргаж, түүнийг зургаан нэр дэвшигч дундаас сонгосон гэдэг.

Б.Муссолинигийн байршлыг тогтооход бараг хоёр сар зарцуулсан юм. 1943 оны 9-р сарын 12-нд &quot;Царс&quot; ажиллагаа эхэлсэн бөгөөд энэ үеэр Отто Скорцени тэргүүтэй Германы шүхэрчид Абруццогийн Гран Сассо уулын бүсэд газардаж, Муссолинигийн хоригдож байсан Кампо Императоре зочид буудал руу дайрчээ. Италийн дарангуйлагчийг ганц ч буун дуу гаргалгүй суллаж (Италичууд эсэргүүцэл үзүүлээгүй) [[Мюнхен]] хот рүү хүргэсэн байна. 

Тухайн үед Райхын Аюулгүй байдлын ерөнхий газрын VI хэлтсийн &quot;СС&quot; нууц албаны дарга, Оберштурмбаннфюрер байсан Отто Скорцени &quot;Урт үсрэлт&quot; нэртэй нууц ажиллагаа боловсруулсан бөгөөд түүний зорилго нь [[Тегераны бага хурал|Тегераны бага хурлын]] үеэр Хитлерийн эсрэг эвслийн орнуудын удирдагчид болох И.Сталин, У.Черчилль, Т.Рузвельт нарыг алах явдал байв. Гэхдээ энэ нь тодорхой шалтгаанаас бүтээгүй байна. 

1944 оны намар Отто Скорцениг Унгар руу илгээв. Түүний даалгавар бол [[Унгар|Унгарын]] Регент [[Хорти Миклош|Хорти Миклошийн]] Зөвлөлт Холбоот Улстай хийж буй энхийн хэлэлцээрийг тасалдуулах явдал байв. 10-р сарын 15-нд Фаустпатрон ажиллагааны хүрээнд Хорти Миклошийг хүүг Будапештэд хулгайлжээ. Хүүгийн нь амь нас аюулд өртсөн Хорти хаан ширээнээсээ бууж, Германыг дэмжигч [[Ференц Шаласи|Ференц Шаласигийн]] засгийн газарт эрх мэдлээ шилжүүлэв. Унгар улс 1945 оны 4-р сард Зөвлөлтийн хүчнийхэнд бүрэн ялагдах хүртлээ Германы талд тулалдсаар байсан юм.

== Дайны дараах амьдрал ==
1945 оны 5-р сарын 15-нд Отто Скорцени баривчлагдаж, түүний хэн болох нь тэр дороо тогтоогджээ. Түүнийг Оберурселийн хуаранд хатуу харуул хамгаалалт дор хорьсон юм. Скорцени Эрнст Калтенбруннертэй нэг камерт 5 өдөр өнгөрөөсөн. Тэрээр [[Нюрнбергийн шүүх хурал]] дээр Фриц Заукелийн өмнөөс мэдүүлэг өгсөн.

Тэрээр Америкийн тагнуулын албатай хамтран ажилласны ачаар 1947 оны 8-р сард болсон шүүх хурлаар цагаатгагдаж, америкчуудад &quot;Абел&quot; гэсэн нууц нэрээр элсэгдсэн байна. Нойштадт ан дер Ланд байхдаа тэрээр Германы тагнуулын албаны талаар бүрэн дүүрэн мэдүүлэг өгсөн. Дараа нь түүнийг Дармштадт дахь цэрэггүйжүүлэх хорих лагерьт хорьсон. 1948 оны 7-р сард америкчуудын тусламжтайгаар тэрээр АНУ руу зугтаж, тэнд шүхэрчдийг сургаж байжээ.

Дараа нь тэрээр Францын [[Парис]] хотод очсон. 1950 онд дуулианы дараа тэрээр 1948 оны 2-р сараас хойш НҮБ-ын Дайны гэмт хэрэгтэй тэмцэх комисст бүртгэгдсэн бөгөөд тус комисс Скорценигийн талаар тусгай хэрэг нээсэн байв. Уг мэдэгдэлд буруутгагдаж буй түүнийг 1945 оны 4-р сард Плоштина тосгоны оршин суугчдын эсрэг шийтгэх ажиллагаанд оролцож, 27 хүнийг хөнөөсөн гэж мэдэгджээ. Баруун Германд тэрээр Рольф Штайнер нэрээр дурсамжаа хэвлүүлж эхэлсэн. 1951 онд тэрээр Итали руу нүүж, дараа нь [[Франсиско Франко|Франсиско Франкогийн]] Испанид &quot;Пабло Лерно&quot; гэх нэртэй Франкогийн өөрийн биеэр олгосон паспорт болон дайны өмнөх инженер мэргэжлийг нь харуулсан тэмдэглэлтэйгээр оршин суурьшжээ. 1951 онд түүнийг Германы засгийн газар &quot;ентназифизиерт&quot; буюу нацистын хэргээс хасагдсан гэж зарлаж, Баруун Германы цагдаагийн газраас эрэн сурвалжилж буй хүмүүсийн жагсаалтаас нэрийг нь хассан. Энэхүү мэдэгдлийн дараа тэрээр өөрийн болон хуучин удирдагчдынхаа ял шийтгэл буруу болохыг хүлээн зөвшөөрсөн бол Герман эсвэл Австри улсад цагдан хоригдож болох байсан юм.

Тэрээр хожим нь Египетийн Ерөнхийлөгч [[Гамаль Абдель Нассер]], Аргентины Ерөнхийлөгч Хуан Пероны зөвлөхөөр ажиллаж байжээ. 

Отто Скорцени 1975 оны 7-р сарын 6-нд [[Мадрид]] хотод хорт хавдраар нас баржээ.

{{DEFAULTSORT:Скорцени, Отто}}
[[Ангилал:Нацист Германы хүн]]
[[Ангилал:1908 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1975 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>gukozb2vjcxn7s0jn5xbxndrhfgw4kt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>858963</id>
      <parentid>858957</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T01:43:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>858963</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10774" sha1="dinq3cwtg17d7403atk4sgxjtvxork7" xml:space="preserve">[[Файл:Otto Skorzeny at train.jpg|thumb]]
'''Отто Скорцени''' ({{langx|de|Otto Skorzeny}}, 1908 оны 6-р сарын 12-нд Австри-Унгарын [[Вена]] хотод төрж, 1975 оны 7-р сарын 6-нд Испанийн [[Мадрид]] хотод нас барсан) - Австрид төрсөн Германы хорлон сүйтгэгч, Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеэр амжилттай тусгай ажиллагаа явуулснаараа өргөн тархсан [[Нацист Герман|Нацист Германы]] &quot;'''[[СС]]&quot;'''-ийн Оберстурмбаннфюрер буюу хурандаа байв. Отто Скорценигийн хамгийн алдартай ажиллагаа бол огцорсон [[Бенито Муссолини|Бенито Муссолиниг]] шоронгоос сулласан явдал байв.

== Намтар ==
Отто Скорцени 1908 оны 6-р сарын 12-нд Вена хотод польш гаралтай инженерийн гэр бүлд төрсөн. Отто Скорзени өндөр (194 см) хүн байсан тул хожим нь Люфтваффе буюу нисэх хүчинд сайн дураараа ажиллахаас татгалзсан юм. Тэрээр 1920-иод онд Вена хотын Холбооны Технологийн Институтэд суралцаж байжээ. 

Тэрээр 1931 онд түүнийг [[Нацист Нам|Нацист намд]] элсүүлэхийг санал болгосон [[Эрнст Калтенбруннер|Эрнст Калтенбруннертэй]] дотно харилцаатай болж, удалгүй SA-д элссэн. 1934 онд тэрээр Венад нацистуудын төрийн эргэлтийг эхлүүлсэн 89 дэх SS-Standart-д элссэн. Эдгээр байгууллагуудын дотор тэрээр эхнээсээ л манлайллын чанараа харуулсан байна.

Отто 1938 онд Нацист Германы Австрийг эрхшээлдээ оруулах үеэр Австрийн Ерөнхийлөгч Вильхельм Миклас, Канцлер Курт Шушниг нарыг баривчилж байжээ.

СС-ийн &quot;Дас Рейх&quot; дивизийн их бууны хороонд автомашины тоног төхөөрөмж хариуцсан офицер байхдаа Скорцени Францын аян дайн, Югослав руу довтлох, дараа нь 1941 онд Зөвлөлт Холбоот Улсад болсон тулалдаанд оролцсон байна. 1941 оны 8-р сард тэрээр цусан суулга өвчнөөр өвдөж, эмнэлэгт хэвтэж, 2-р зэргийн Төмөр загалмай одонгоор шагнуулжээ. 1941 оны 12-р сард Улаан армийн Москвагийн ойролцоо сөрөг довтолгоо эхлэхэд Отто Скорцениг төрөлх Вена руу нь эмчилгээ хийлгэхээр илгээжээ. Энэ нь Скорценигийн фронтын шугам дахь тулалдаан төгсгөл болсон юм.

Цөсний хүүдийн өвчнөөс эдгэрсний дараа тухайн үед СС-Гауптстурмфюрер (армийн ахмадтай дүйцэхүйц) Отто Скорцениг 1943 оны 4-р сард шинээр байгуулагдсан СС-ийн дайсны шугамын ард тагнуул, хорлон сүйтгэх ажиллагаа явуулах тусгай хүчний ангиудыг удирдахыг санал болгосон. 

== Нууц ажиллагаанууд ==
1943 оны 7-р сард тэрээр түлхэн унагасны дараа шоронд хоригдож байсан Италийн дарангуйлагч [[Бенито Муссолини|Бенито Муссолиниг]] суллах нууц ажиллагааг удирдсан. Скорценид уг ажиллагааг удирдахыг даалгах шийдвэрийг [[Адольф Хитлер]] өөрөө биечлэн гаргаж, түүнийг зургаан нэр дэвшигч дундаас сонгосон гэдэг.

Б.Муссолинигийн байршлыг тогтооход бараг хоёр сар зарцуулсан юм. 1943 оны 9-р сарын 12-нд &quot;Царс&quot; ажиллагаа эхэлсэн бөгөөд энэ үеэр Отто Скорцени тэргүүтэй Германы шүхэрчид Абруццогийн Гран Сассо уулын бүсэд газардаж, Муссолинигийн хоригдож байсан Кампо Императоре зочид буудал руу дайрчээ. Италийн дарангуйлагчийг ганц ч буун дуу гаргалгүй суллаж (Италичууд эсэргүүцэл үзүүлээгүй) [[Мюнхен]] хот рүү хүргэсэн байна. 

Тухайн үед Райхын Аюулгүй байдлын ерөнхий газрын VI хэлтсийн &quot;СС&quot; нууц албаны дарга, Оберштурмбаннфюрер байсан Отто Скорцени &quot;Урт үсрэлт&quot; нэртэй нууц ажиллагаа боловсруулсан бөгөөд түүний зорилго нь [[Тегераны бага хурал|Тегераны бага хурлын]] үеэр Хитлерийн эсрэг эвслийн орнуудын удирдагчид болох И.Сталин, У.Черчилль, Т.Рузвельт нарыг алах явдал байв. Гэхдээ энэ нь тодорхой шалтгаанаас бүтээгүй байна. 

1944 оны намар Отто Скорцениг Унгар руу илгээв. Түүний даалгавар бол [[Унгар|Унгарын]] Регент [[Хорти Миклош|Хорти Миклошийн]] Зөвлөлт Холбоот Улстай хийж буй энхийн хэлэлцээрийг тасалдуулах явдал байв. 10-р сарын 15-нд Фаустпатрон ажиллагааны хүрээнд Хорти Миклошийг хүүг Будапештэд хулгайлжээ. Хүүгийн нь амь нас аюулд өртсөн Хорти хаан ширээнээсээ бууж, Германыг дэмжигч [[Ференц Шаласи|Ференц Шаласигийн]] засгийн газарт эрх мэдлээ шилжүүлэв. Унгар улс 1945 оны 4-р сард Зөвлөлтийн хүчнийхэнд бүрэн ялагдах хүртлээ Германы талд тулалдсаар байсан юм.

== Дайны дараах амьдрал ==
1945 оны 5-р сарын 15-нд Отто Скорцени баривчлагдаж, түүний хэн болох нь тэр дороо тогтоогджээ. Түүнийг Оберурселийн хуаранд хатуу харуул хамгаалалт дор хорьсон юм. Скорцени Эрнст Калтенбруннертэй нэг камерт 5 өдөр өнгөрөөсөн. Тэрээр [[Нюрнбергийн шүүх хурал]] дээр Фриц Заукелийн өмнөөс мэдүүлэг өгсөн.

Тэрээр Америкийн тагнуулын албатай хамтран ажилласны ачаар 1947 оны 8-р сард болсон шүүх хурлаар цагаатгагдаж, америкчуудад &quot;Абел&quot; гэсэн нууц нэрээр элсэгдсэн байна. Нойштадт ан дер Ланд байхдаа тэрээр Германы тагнуулын албаны талаар бүрэн дүүрэн мэдүүлэг өгсөн. Дараа нь түүнийг Дармштадт дахь цэрэггүйжүүлэх хорих лагерьт хорьсон. 1948 оны 7-р сард америкчуудын тусламжтайгаар тэрээр АНУ руу зугтаж, тэнд шүхэрчдийг сургаж байжээ.

Дараа нь тэрээр Францын [[Парис]] хотод очсон. 1950 онд дуулианы дараа тэрээр 1948 оны 2-р сараас хойш НҮБ-ын Дайны гэмт хэрэгтэй тэмцэх комисст бүртгэгдсэн бөгөөд тус комисс Скорценигийн талаар тусгай хэрэг нээсэн байв. Уг мэдэгдэлд буруутгагдаж буй түүнийг 1945 оны 4-р сард Плоштина тосгоны оршин суугчдын эсрэг шийтгэх ажиллагаанд оролцож, 27 хүнийг хөнөөсөн гэж мэдэгджээ. Баруун Германд тэрээр Рольф Штайнер нэрээр дурсамжаа хэвлүүлж эхэлсэн. 1951 онд тэрээр Итали руу нүүж, дараа нь [[Франсиско Франко|Франсиско Франкогийн]] Испанид &quot;Пабло Лерно&quot; гэх нэртэй Франкогийн өөрийн биеэр олгосон паспорт болон дайны өмнөх инженер мэргэжлийг нь харуулсан тэмдэглэлтэйгээр оршин суурьшжээ. 1951 онд түүнийг Германы засгийн газар &quot;ентназифизиерт&quot; буюу нацистын хэргээс хасагдсан гэж зарлаж, Баруун Германы цагдаагийн газраас эрэн сурвалжилж буй хүмүүсийн жагсаалтаас нэрийг нь хассан. Энэхүү мэдэгдлийн дараа тэрээр өөрийн болон хуучин удирдагчдынхаа ял шийтгэл буруу болохыг хүлээн зөвшөөрсөн бол Герман эсвэл Австри улсад цагдан хоригдож болох байсан юм.

Тэрээр хожим нь Египетийн Ерөнхийлөгч [[Гамаль Абдель Нассер]], Аргентины Ерөнхийлөгч Хуан Пероны зөвлөхөөр ажиллаж байжээ. 

Отто Скорцени 1975 оны 7-р сарын 6-нд [[Мадрид]] хотод хорт хавдраар нас баржээ.

{{DEFAULTSORT:Скорцени, Отто}}
[[Ангилал:Нацист Германы хүн]]
[[Ангилал:1908 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1975 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>dinq3cwtg17d7403atk4sgxjtvxork7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эстонийн боловсрол</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146672</id>
    <revision>
      <id>858960</id>
      <parentid>858739</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T01:21:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>858960</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6006" sha1="knixs2sd5y7ao7jtjqrcn8k3gge4ar9" xml:space="preserve">'''Эстонийн боловсрол''' ([[Эстони хэл|эстони.]] ''Haridus Eestis'', [[Англи хэл|англи.]] ''Education in Estonia'')- [[Эстони]] улсын суурь, мэргэжлийн болон тасралтгүй боловсролыг багтаасан мэдлэг эзэмших тогтолцоо юм.

Эстонийн Боловсролын тогтолцоо нь сургуулийн өмнөх, бага, дунд, дээд боловсрол гэсэн 4 шатлалт систем дээр суурилдаг. Сургууль, боловсролын байгууллагуудын өргөн сүлжээ байдаг. Эстони улсын боловсролын тогтолцоо нь улсын, хотын, нийтийн болон хувийн боловсролын байгууллагуудаас бүрддэг байна. 

Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа, хөгжлийн байгууллага (OECD)-ийн [[PISA]] 2018 судалгааны үр дүнгээс харахад (79 орны 15 настай 600,000 орчим сургуулийн сурагчдыг хамруулсан) Эстони улс тэргүүн байр эзэлжээ.

== Түүх ==
Эстонийн сургуулийн боловсролын түүх нь 13, 14-р зуунд үүссэн анхны хийд, сүмийн сургуулиудаас эхэлдэг. Эстони хэлний анхны цагаан толгой 1575 онд хэвлэгдсэн байна. Эстонийн хамгийн эртний их сургууль бол 1632 онд Шведийн хаан II Густав Адольфын үүсгэн байгуулсан [[Тартугийн их сургууль]] юм. Эстонийн улсын боловсролын тогтолцооны эхлэл нь 1680-аад онд гарч ирсэн бөгөөд энэ нь голчлон Бенгт Форселиусын хүчин чармайлтын үр дүн байсан бөгөөд тэрээр мөн бичгийн эстони хэлэнд зөв бичгийн дүрмийн шинэчлэл хийсэн юм.

Олон нийтийн боловсрол нь 19-р зууны эцэс гэхэд [[Эстоничууд|эстоничуудыг]] дэлхийн хамгийн бичиг үсэгтэй ард түмний нэг болгох боломжийг олгосон: 1881 оны хүн амын тооллогоор хүн амын 94% нь уншиж чаддаг байсан бол 48% нь уншиж, бичиж чаддаг байжээ.

1919 онд Их сургуулийн хичээлүүдийг [[Эстони хэл|эстони хэлээр]] зааж эхэлсэн түүхтэй.

== Орчин үе ==

=== Ерөнхий дунд боловсрол ===
2009 оны байдлаар Эстонид 589 сургууль байсан. Багш нарын дийлэнх нь буюу 86% эмэгтэйчүүд байв.

2015 оны [[PISA]] судалгаагаар Эстонийн сурагчид Европт нэгдүгээрт, дэлхийд гуравдугаарт жагссан байна.

2022 оны 10-р сард 2030 он гэхэд бүх сургуулийг эстони хэлний сургалтад шилжүүлэх засгийн газрын үйл ажиллагааны төлөвлөгөөг баталсан.

=== Дээд боловсрол ===
Эстони улсад академик дээд боловсрол нь бакалавр, магистр, докторын гэсэн гурван түвшинд хуваагддаг. Зарим мэргэжлээр (анхан шатны анагаах ухааны боловсрол, мал эмнэлгийн анагаах ухаан, эм зүй, шүдний эмчилгээ, архитектурын инженерчлэл, сургуулийн багш бэлтгэх хөтөлбөр) бакалавр, магистрын зэргийг нэг болгон нэгтгэдэг. Эстонийн улсын их дээд сургуулиуд нь хэрэглээний дээд боловсролын байгууллагуудаас илүү их бие даасан байдалтай байдаг. Их сургуулийн эрдэм шинжилгээний амьдралыг зохион байгуулахаас гадна их дээд сургуулиуд шинэ сургалтын хөтөлбөр боловсруулж, дүрэм журам, нөхцөлийг баталж, төсвийг баталж, хөгжлийн төлөвлөгөөг баталж, ректорыг сонгож, хөрөнгийн менежментийг хязгаарлаж болдог ажээ.

Хамгийн том улсын их сургуулиуд нь [[Тартугийн их сургууль|Тартугийн Их Сургууль]], Таллины Технологийн Их Сургууль, Таллины Их Сургууль, Эстонийн Амьдралын Шинжлэх Ухааны Их Сургууль, Эстонийн Урлагийн Академи, хамгийн том хувийн их сургууль нь Аудентес Олон Улсын Их Сургууль юм.

Жагсаалт: 

* Таллины Их сургууль ''(Tallinna Ülikool)''
* Таллины Техникийн Их сургууль ''(Tallinna Tehnikaülikool)''
** Эстонийн далайн академи ''(Eesti Mereakadeemia)''
* Тартугийн Их сургууль ''(Tartu Ülikool)''
* Эстоны хөгжим, театрын академи ''(Eesti Muusika- ja Teatriakadeemia)''
* Эстонийн урлагийн академи ''(Eesti Kunstiakadeemia)''
* Эстонийн Байгалийн ухааны Их сургууль ''(Eesti Maaülikool)''

[[Ангилал:Боловсрол улс орноор]]
[[Ангилал:Эстони|Боловсрол]]</text>
      <sha1>knixs2sd5y7ao7jtjqrcn8k3gge4ar9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төвөд улс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146674</id>
    <revision>
      <id>858961</id>
      <parentid>858765</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T01:27:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>858961</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5419" sha1="80g5lkriyso6iylr9soi9cjk2rr1p4i" xml:space="preserve">{{Инфобокс түүхэн улс
| native_name            = {{bo-textonly|བོད་}}
| common_name            = Төвөд
| conventional_long_name = Төвөд улс
| government_type        = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] Буддын [[хэмжээгүй эрхт хаант засаг]]

| title_leader           = [[Далай лам]]

| leader1                = [[13-р Далай лам]]
| year_leader1           = 1912–1933
| leader2                = [[14-р Далай лам]]
| year_leader2           = 1937–1951

| title_representative   = Төр баригч
| representative1        = [[5-р Ретин ринбүүчи]]
| year_representative1   = 1934–1941
| representative2        = [[3-р Дагцаг ринбүүч]]
| year_representative2   = 1941–1950

| title_deputy           = [[Сикён|Гэгээн Триба]]
| deputy1                = Түвдэнсажа
| year_deputy1           = 1912–1920 (анхны)
| deputy2                = Лувсандаш
| year_deputy2           = 1950–1951 (сүүлчийн)
| era                    = 
| life_span              = 
| year_start             = 1912
| year_end               = 1951
| event_start            = 
| date_start             = 
| event1                 = 
| date_event1            = 
| event2                 = 
| date_event2            =  
| event3                 = 
| date_event3            = 
| event4                 =  
| date_event4            =  
| event_end              = 
| date_end               = 
| p1                     = Чин Улсын эрхшээл дэх Төвөд орон{{!}}Чин Улс
| flag_p1                = Flag of the Qing Dynasty (1889-1912).svg
| s1                     = Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс
| flag_s1                = Flag of the People's Republic of China.svg
| today                  = БНХАУ-ын [[Төвөдийн өөртөө засах орон]]
| image_flag             = Flag of Tibet (1916-1951).svg
| flag_caption           = [[Төвөд Улсын Төрийн далбаа|Төрийн далбаа]]
| flag_border            = no
| image_coat             = Emblem of Tibet.svg
| symbol_type            = [[Төвөд Улсын Төрийн сүлд|Сүлд]]

| image_map              = Tibet, 1946.svg
| image_map_caption      = 1946 оны Төвөд улс
| capital                = [[Лхас]]
| status                 = {{plainlist|
*[[Түүхэн хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй улсын жагсаалт|Хэсэгчлэн хүлээн зөвшөөрөгдсөн улс]]{{NoteTag|Зөвхөн [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] зэрэг улсууд л хүлээн зөвшөөрсөн.}}
* [[Дундад Иргэн Улс]]ын [[цэргийн дэглэм]]
}}
| national_anthem        = &quot;Гяллу&quot;&lt;br&gt;{{lang|bo|རྒྱལ་གླུ}}
| common_languages       = [[Төвөд хэл]]
| religion               = [[Төвөдийн Буддын шашин]] (албан ёсны), [[Бон (шашин)|Бон]]
| currency               = [[Төвөдийн танга]]

| legislature            = Байхгүй (зарлигаар удирдах)
}}

'''Төвөд улс''' нь 1912-1951 онуудад оршин тогтносон [[Төвөд]] ард түмний байгуулсан улс байв.

1912 онд Хятадад [[Синьхайн хувьсгал]] гарч, [[Чин улс]]ын эзэн хааныг түлхэн унагааж, [[Дундад Иргэн Улс]]ыг байгуулсан. Хэдийгээр ДИУ нь анх Хятад, Манж, Монгол, Хотон, Төвөд ард түмний харьяалагддаг байсан газруудыг өөрийн нутаг дэвсгэрийн нэг хэсэг гэж мэдэгдсэн ч төвөдүүд, монголчууд энэ үзэл бодолтой санал нийлээгүй. Төвөдүүд ДИУ-ын амбанг 1913 он 1 дүгээр сард [[Лхас]] хотоос хөөн гаргаснаар тусгаар тогтнолоо тунхаглажээ. Өмнө нь монголчууд хятадуудыг хөөн зайлуулж, [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]]ыг байгуулсан. 1913 оны 1-р сарын 11-нд [[Нийслэл хүрээ]] хотод Төвөд, Монгол улсууд бие биенээ тусгаар тогтносон улсууд гэж хүлээн зөвшөөрч, [[Монгол-Төвөдийн гэрээ]]нд гарын үсэг зурав.

Хятадын засгийн газар Төвөдийг тусгаар тогтносон улс гэж хэзээ ч хүлээн зөвшөөрөөгүй. 1950 онд Хятад Төвөд руу довтлов. 1951 онд Хятад, Төвөд улсууд [[17 зүйл гэрээ]]нд гарын үсэг зурж, Төвөдийг Хятад улс нэгтгэв. Үүний дараа 1959 онд [[Төвөдийн өөртөө засах орон]] байгуулагдсан. [[14-р Далай лам]] [[Энэтхэг]]ийн [[Дарамсала]] руу зугтаж, тэнд Дүрвэгсдийн засгийн газар байгуулжээ.

== Тэмдэглэл ==
{{NoteFoot}}
{{Notelist}}

==Эшлэл==
&lt;references /&gt;

[[Ангилал:Төвөдийн түүх]]</text>
      <sha1>80g5lkriyso6iylr9soi9cjk2rr1p4i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төвөдийн эзэнт гүрэн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146676</id>
    <revision>
      <id>858962</id>
      <parentid>858768</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T01:36:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>858962</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2971" sha1="cidqrr375ob5qozqyhinhe0ewucxqgx" xml:space="preserve">[[File:Tibetan empire greatest extent 780s-790s CE.png|thumb|right|250px|Төвөдийн эзэнт гүрэн 790-ээд он, хамгийн их өргөжсөн үедээ]]
'''Төвөдийн эзэнт гүрэн''' ({{lang-bo|བོད་ཆེན་པོ}}, ''bod chen po'') нь 618-842 онуудад оршин тогтносон [[төвөд]] ард түмний байгуулсан улс байв.

618 онд [[Соронзонгомбо хаан|Соронзонгомбо]] Төвөдийг нэгтгэж, хөрш зэргэлдээ ард түмнүүдийг байлдан дагуулж, Төвөдийн түүхэн дэх анхны улс болох Төвөдийн эзэнт гүрнийг байгуулжээ. Соронзонгомбын хаанчлалын үед төвөдүүд [[Хятад]], [[Энэтхэг]]ээс дэвшилтэт соёлыг сурч, үндэсний хүч чадлаа эрс нэмэгдүүлж, баруун Хятадын хамгийн том цэргийн аюул заналхийлэл болжээ. Соронзонгомбо [[Түми Самбхота]]г Төвөдийн бичгийг судалж, бүтээхээр Энэтхэг рүү илгээжээ. Үүний зэрэгцээ Энэтхэгээс Төвөдөд Буддын шашин нэвтэрчээ.

8-р зууны дунд үе бол Төвөдийн эзэнт гүрний хамгийн хүчирхэг үе байв. Энэ үед Буддын шашин Төвөдийн албан ёсны шашин гэж хүлээн зөвшөөрөгдсөн. 763 онд Төвөд Хятад руу довтолж, нийслэл [[Шиань|Чанъанийг]] түр хугацаагаар эзэлжээ. Гэсэн хэдий ч 9-р зуун гэхэд Төвөд болон [[Тан улс]]ын хүч чадал буурч эхэлсэн. Эцэст нь 822 онд Төвөд, Хятадын албан тушаалтнууд Чанъаньд уулзаж, энхийн хэлэлцээрт хүрсэн. Энэхүү энхийн хэлэлцээрийг чулуун самбар дээр сийлсэн бөгөөд энэ нь өнөөдөр ч [[Лхас]] дахь [[Жоханг сүм]]д байдаг.

838 онд [[Ландарма хаан|Ландарма]] Төвөдийн хаан ширээнд суужээ. Тэрээр хаанчлалынхаа үеэр Буддын шашинтнуудыг их хэмжээгээр хавчиж байсан, Буддын шашны эсрэг хаан байв. 842 онд Дарма хааныг лам хөнөөжээ. Түүний хоёр хүү хаан ширээний төлөө тэмцэж, улс орныг эмх замбараагүй байдалд оруулсан. Үүний дараа бослого гарснаар хэд хэдэн жижиг улс болж хуваагджээ.

[[Ангилал:Төвөдийн түүх]]</text>
      <sha1>cidqrr375ob5qozqyhinhe0ewucxqgx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ибн Баттута</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146677</id>
    <revision>
      <id>858964</id>
      <parentid>858772</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T01:46:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>858964</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4565" sha1="50nesez775r6i0581o7ehm0uuct6wd2" xml:space="preserve">[[Файл:Bust of Ibn Battuta at Ibn Battuta museum.jpg|thumb]]
'''Ибн Баттута''' гэдэг нэрээрээ илүү алдартай '''Абу Абдуллах Мухаммед бин Баттута''' ({{langx|ar|ابن بطوطة}}; 1304 оны 2-р сарын 24-нд төрсөн - 1368/1369 онд  [[Марракеш]] хотод нас барсан) — [[Болгар (хот)|Болгараас]] [[Момбаса]], Тимбуктугаас Хятад хүртэл 1325-1354 онуудад 30 жилийн хугацаанд Африк, Ази, Иберийн хойгийн ихэнх хэсгээр аялсан мусульман аялагч, худалдаачин байв. Тэрээр &quot;''[[Ибн Баттутагийн аялал|Хотуудын гайхамшиг ба аяллын гайхамшгийг эргэцүүлэн боддог хүмүүст зориулсан бэлэг]]''&quot; ({{langx|en|A Gift to Those Who Contemplate the Wonders of Cities and the Marvels of Travelling}}) номын зохиогч юм. 

Ибн Баттута дундад зууны үеийн бусад судлаач, аялагчдаас илүү хол аялж, нийт 117,000 км (73,000 миль) замыг туулсан. Харьцуулахад Жэн Хэ 50,000 км (31,000 миль), [[Марко Поло]] 24,000 км (15,000 миль) аялсан юм. 

== Нэр ==
&quot;Ибн Баттута&quot; гэдэг нь овог нэр бөгөөд шууд утгаараа &quot;нугасны дэгдээхэйн хүү&quot; гэсэн утгатай. Түүний хамгийн түгээмэл бүтэн нэрийг Абу Абдулла Мухаммед бин Баттута гэдэг. Тэрээр аяллын тэмдэглэл болох &quot;Рихла&quot; номдоо бүтэн нэрээ &quot;Шамс ад-Дин Абу 'Абдалла Мухаммед бин 'Абдалла ибн Мухаммед бин Ибрахим бин Мухаммед бин Юсуф Лавати аль-Танжи бин Баттута&quot; гэж бичсэн байдаг.

== Түүхэн ач холбогдол ==
[[Файл:Asia in 1345.svg|thumb|389x389px|1345 оны Ази тив]]
Ибн Баттута нийтдээ 120,700 орчим км аялсан. Тэрээр аялсан бүх улс орнуудаа аль болох бүрэн дүрсэлсэн байдаг. Түүний бүтээлийг анх 1818 онд &quot;De Mohammed Ebn-Batuto Arabe Tingitano ejusque itineribus&quot; нэртэйгээр Европын (Латин) хэл рүү хэсэгчлэн орчуулсан бөгөөд дараа нь 1829 онд ''&quot;The Travels of Ibn Batuta, translated using Arabic MS. Copies by Lec&quot;'' нэртэйгээр англи хэл рүү орчуулагдсан байна.

Барууны Дорно дахины судлаачид Ибн Баттута түүний дүрсэлсэн бүх газарт үнэхээр өөрөө очиж үзсэн эсэхэд эргэлздэг юм, түүний зарим тодорхойлолт нь хувийн ажиглалтаас илүү дам ярианд үндэслэсэн гэж үздэг. Жишээлбэл, Ибн Баттута Их Монгол улс болон Хятадад үнэхээр очиж үзсэн эсэх асуудал шийдэгдээгүй хэвээр байна. Гэсэн хэдий ч тодорхой найдваргүй байдлаас үл хамааран Ибн Баттутагийн тэмдэглэл нь 14-р зууны соёл иргэншлийн ихэнх хэсгийг сайн тоймлон харуулдаг.

Ибн Баттута Исламын шашныг дөнгөж баталсан ард түмний ёс заншил болон түүний хүмүүжсэн хэм хэмжээний хоорондох зөрүүгээс болж заримдаа соёлын цочролд ордог байв. Жишээлбэл, тэрээр монгол эмэгтэйчүүд нөхөртэйгээ ярилцахдаа өөрсдийгөө чөлөөтэй илэрхийлж байсанд их цочирдсон байдаг.

[[Өзбег|Өзбег хааны]] хаанчлалын үеийн [[Алтан Орд|Алтан Ордын]] тухай тодорхойлолт нь Монголын түүхэнд хамгийн чухал ач холбогдолтой юм.

[[Ангилал:Арабын аялагч]]
[[Ангилал:1304 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1369 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>50nesez775r6i0581o7ehm0uuct6wd2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ибн Баттутагийн аялал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146678</id>
    <revision>
      <id>858967</id>
      <parentid>858774</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T01:52:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>858967</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3824" sha1="bihfoy20lpfexpcpkf1zcy8p2xkrunc" xml:space="preserve">[[Файл:تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار (cropped).jpg|thumb]]
'''Ибн Баттутагийн аялал''' ({{langx|ar|تحفة النظار في غرائب ​​الأمصار وعجائب الأسفار}}, ром үсгээр: Tuḥfat an-nuẓẓār fīāẓẓār fīābāʿʾāʾāʾār. al-asfār, утгачилбал  &quot;Сониуч хүмүүст зориулсан бэлэг, хотуудын гайхамшгууд болон тэдгээрт хийсэн аяллын гайхамшгуудын тухай&quot;) буюу '''Рихла''' ({{langx|ar|الرحلة}} ar-riḥla) нь [[Ибн Баттута]]гийн [[араб хэл]]ээр бичсэн аяллын тэмдэглэл юм. Рихла гэдэг нь аялал гэсэн утгатай араб үг бөгөөд Арабын уран зохиолын аяллын зохиолын төрөл юм.

Ибн Баттута 1353 онд Марокко руу аяллаас буцаж ирснийхээ дараа Маринид Султан Абу Инан Фарисын ивээл дор Андалусын эрдэмтэн Абу Абдалла Ибн Жузайд аяллынхаа тухай ярьсан тэмдэглэлээ бичүүлж үлдээсэн бөгөөд тэрээр Ибн Жузайд уг тэмдэглэлийг хүлээн авч, засварлахыг даалгасан байна. Гранаданы хуульч Ибн Жузай аль-Калби аль-Гарнатигийн хүү Ибн Жузай мөн өөрийн зүгээс найруулгын хувь нэмрийг оруулсан гэдэг. Энэхүү бүтээл нь Ибн Баттута аяллаа эхэлснээс хойш 31 жилийн дараа буюу 1356 онд бичигдэж дуусчээ.

1345 онд Ибн Баттута тухайн үед монголчуудын мэдэлд байсан Хятадын [[Фужянь муж]]ийн Чуанжоу хотод иржээ. Түүний анзаарсан хамгийн эхний зүйл бол мусульманчууд хотыг &quot;Зайтун&quot; (чидун гэсэн утгатай) гэж нэрлэдэг байсан ч Ибн Баттута хаанаас ч чидун жимс олж чадаагүй явдал байв. Тэрээр орон нутгийн уран бүтээлчид болон шинээр ирсэн гадаадын иргэдийн хөрөг зурах ур чадварыг дурдсан бөгөөд эдгээр нь аюулгүй байдлын зорилгоор хийгдсэн байв. Ибн Баттута гар урчууд болон тэдний торго, шаазан эдлэл, мөн чавга, тарвас зэрэг жимс, [[Цаасан мөнгө|цаасан мөнгөний]] давуу талыг магтжээ.

Дараа нь тэрээр Хятадын эрэг дагуу өмнө зүг рүү аялж, [[Гуанжоу]] хотод очиж, хотын баян худалдаачдын нэгэнд хоёр долоо хоног хоногложээ.

Ибн Баттута Бээжингээс Ханжоу руу аялж, дараа нь Фужоу руу явсан. Чуанжоу руу буцаж ирээд удалгүй Зүүн Өмнөд Ази руу явж байсан Самудера Пасай Султаны эзэмшдэг хятад бараа ачсан хөлөг онгоцонд суусан бөгөөд үүний дараа Ибн Баттутагаас багийнхан шударга бусаар их хэмжээний мөнгө нэхэмжилж, Хятадад байх хугацаандаа цуглуулсан зүйлсийнхээ ихэнхийг алдсан гэдэг.</text>
      <sha1>bihfoy20lpfexpcpkf1zcy8p2xkrunc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нью-Йоркийн нийтийн номын сан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146679</id>
    <revision>
      <id>858969</id>
      <parentid>858779</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T01:59:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>858969</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10605" sha1="e24k1tlf01zpkdq0ke7mifmo3f1b3o4" xml:space="preserve">[[Файл:Facade of the New York Public Library Main Branch 2.jpg|thumb|377x377px|Нью-Йоркийн нийтийн номын сангийн төв хаалга]]
'''Нью-Йоркийн Нийтийн номын сан''' ({{langx|en|The New York Public Library, NYPL}}) нь дэлхийн хамгийн том номын сангийн нэг бөгөөд дэлхийн хамгийн том судалгааны номын сангийн системийн нэг юм. Энэ нь олон нийтийн эрхэм зорилготой хувийн, ашгийн бус байгууллага бөгөөд хувийн болон олон нийтийн санхүүжилтийг хоёуланг нь авдаг. Түүхч Дэвид МакКаллоу Нью-Йоркийн Нийтийн номын санг АНУ-ын хамгийн чухал номын сангуудын нэг гэж нэрлэжээ (бусад таван номын санд [[АНУ-ын Конгрессын номын сан]], Бостоны Нийтийн Номын Сан, Харвард болон [[Йелийн их сургууль|Йелийн Их Сургуулийн]] номын сангууд багтдаг).

Одоогийн байдлаар Нью-Йоркийн Нийтийн номын сан нь 87 хэлтсээс бүрдэж байна: зээл олгодоггүй 4 судалгааны номын сан, зээл олгодог 4 үндсэн номын сан, хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүст зориулсан номын сан, 77 хорооллын салбар. NYPL системийн бүх номын сангууд олон нийтэд үнэ төлбөргүй үйлчилдэг. 2008 онд системийн цуглуулгад 44,160,825 ном (ном, видео, газрын зураг гэх мэт) байсан бөгөөд үүнээс 15,985,192 нь ном байв. Салбарууд нь 7,565,579 ном хадгалж байсан бөгөөд үүнээс 4,416,812 нь ном байв. 2009 онд үндсэн цуглуулгад 44,356,334 ном, салбаруудад 8,708,869 ном байжээ. Нийтдээ системийн цуглуулгад 50 сая гаруй зүйл, үүнээс 20 сая гаруй нь ном байна. Тиймээс цуглуулгынхаа хэмжээгээр Нью-Йоркийн Нийтийн номын сан нь АНУ-ын Конгрессын Номын сан болон Британийн Номын сангийн дараа ордог.

== Түүх ==
[[Файл:NYC Public Library Research Room Jan 2006.jpg|thumb|453x453px|Нью-Йоркийн нийтийн номын сангийн уншлагын танхим]]
Номын сангийн анхны хандивлагчдын нэг нь Нью-Йорк хотын захирагч, ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшигч Самуэль Жонс Тилден байсан бөгөөд тэрээр өөрийн өвийн ихэнх хэсгийг (ойролцоогоор 2.4 сая доллар) &quot;Нью-Йорк хотод үнэгүй номын сан, уншлагын танхим байгуулах, засвар үйлчилгээ хийхэд&quot; зориулан үлдээжээ. 1886 онд С.Тилден нас барах үед Нью-Йоркт хоёр чухал номын сан аль хэдийн оршин тогтнож байсан: Асторын номын сан (эргэлтгүй лавлах номын сан) болон Ленокс номын сан.

Номын санд хөрөнгө хандивласан өөр нэг хүн бол улс төрч Жон Уоттсын хүү, Нью-Йоркийн чинээлэг худалдаачин Роберт Уоттс байв.

1892 он гэхэд Астор болон Ленокс номын сангууд санхүүгийн бэрхшээлтэй тулгарсан байна. Энэхүү нөхцөл байдлын ашиглан Самуэль Тилдений гэрээслэлийг биелүүлэгч Нью-Йоркийн өмгөөлөгч Жон Бигелоу Тилдений өвийг ашиглан хоёр номын сангийн нөөцийг нэгтгэх төлөвлөгөөг санал болгов. Өмгөөлөгч Бигелоу &quot;Нью-Йоркийн Нийтийн Номын Сан, Астор, Ленокс, Тилдений Сангууд&quot; гэсэн нэрийг санал болгосон юм. Жон Бигелоугийн саналыг 1895 оны 5-р сарын 23-нд хүлээн авч, улмаар олон нийтийн сайн сайхны төлөөх хувийн буяны үйлсийн жишээ болж эерэг үнэлгээ авсан юм.

1901 оны 2-р сард шинээр байгуулагдсан номын сан Нью-Йоркийн Чөлөөт Эргэлтийн Номын Сантай нэгдэж, буяны үйлстэн [[Эндрю Карнеги]] салбаруудыг барихад 5.2 сая доллар хандивлаж, тэдгээрийг хотын захиргааны мэдэлд байлгах нөхцөлтэйгөөр байгуулав. Тэр жилийн сүүлээр Нью-Йоркийн Нийтийн номын сан [[Бронкс]], [[Манхэттен]], [[Стейтен Айлэнд]] зэрэг дүүрэг дахь 39 салбар нээхээр хоттой гэрээ байгуулсан ажээ.

АНУ-ын Конгрессын номын сан гэх мэт бусад томоохон номын сангуудаас ялгаатай нь Нью-Йоркийн Нийтийн номын сан нь засгийн газраас байгуулагдаагүй юм. Анхны өдрүүдээс өнөөг хүртэл номын сан нь хотын захиргаа болон хувийн буяны байгууллагуудын нягт хамтын ажиллагааны уламжлалыг хадгалсаар ирсэн байна. 2010 оны байдлаар түүний системийн судалгааны номын сангууд хувийн эх үүсвэрээс ихээхэн хэмжээний хандив авдаг бол дүүргийн салбаруудыг голчлон засгийн газрын хөрөнгөөр ​​санхүүжүүлж ирсэн ажээ. 2009 он хүртэл судалгааны номын сангууд болон дүүргийн салбарууд бараг тусдаа номын сангийн систем хэлбэрээр ажиллаж байсан боловч дараа нь нэгтгэгдсэн. 2010 оны эхээр, хэсэгчлэн тасралтгүй нэгтгэсний улмаас номын сангийн ажилтнуудын тоог ойролцоогоор 16%-иар цомхотгосон юм.

=== Вэб хуудас ===
Нью-Йоркийн Нийтийн номын сангийн вэбсайт (www.nypl.org 1997 оны 1-р сарын 3-нд Wayback Machine дээр архивлагдсан) нь номын сангийн каталог, онлайн цуглуулга, захиалгын мэдээллийн сан, мөн номын сангийн системд болох үйл явдлууд, үзэсгэлэн, компьютерын сургалт, англи хэлийг хоёрдогч хэл болгон судлах сургалтуудын талаарх мэдээлэлд хандах боломжийг олгодог. 2011 оны 12-р сарын 15-нд Wayback Machine дээр архивлагдсан LEO (зээлийн цуглуулгыг хайх) болон CATNYP (судалгааны номын сангийн цуглуулгыг хайх) гэсэн хоёр онлайн каталог нь хэрэглэгчдэд номын сангийн цуглуулгаас ном, сэтгүүл болон бусад материалыг хайх боломжийг олгодог. LEO систем нь карт эзэмшигчдэд номын сангийн аль ч хоёр байршлын хооронд ном хүргэлт захиалах боломжийг олгодог байна.

Нью-Йоркийн Нийтийн номын сан нь карт эзэмшигчдэд гэрийн компьютероосоо EBSCOhost зэрэг захиалгын мэдээллийн санд агуулагдах мянга мянган одоогийн болон түүхэн сэтгүүл, сонин, эрдэм шинжилгээний сэтгүүл, лавлагааны бүтээлүүдэд үнэ төлбөргүй хандах боломжийг олгодог бөгөөд үүнд 2009 оны 3-р сарын 25-нд Wayback Machine дээр архивлагдсан бөгөөд ихэнх томоохон сонины бүрэн эхийг агуулсан Wayback Machine дээр архивлагдсан бөгөөд Нью-Йорк Таймс сонины бүрэн эхийг 2009 оны 2-р сарын 14-нд Wayback Machine дээр архивласан (1995 оноос өнөөг хүртэл), Gale's Ready Reference Shelf дээр архивлагдсан бөгөөд 2008 оны 11-р сарын 23-нд Wayback Machine дээр архивлагдсан бөгөөд Холбооны нэвтэрхий толь бичиг болон тогтмол хэвлэлийн лавлахууд, Хэвлэмэл номууд дээр архивлагдсан 2009 оны 7-р сарын 13-нд Wayback Machine дээр архивлагдсан, Ульрихийн тогтмол хэвлэлийн лавлах 2009 оны 2-р сарын 14-нд Wayback Machine дээр архивлагдсан.

Нью-Йоркийн Нийтийн номын сангийн Дижитал цахим Галерей нь номын сангийн цуглуулгаас авсан 700,000 гаруй дижитал хэлбэрт оруулсан зургийн мэдээллийн сан юм. Дижитал Галерейг Time сэтгүүлийн &quot;50 Coolest Websites of 2005&quot; -ын нэгээр нэрлэсэн бөгөөд музейн мэргэжилтнүүдийн олон улсын бүлгээс 2006 оны шилдэг судалгааны сайтаар шалгаруулсан (2011 оны 5-р сарын 27-нд Wayback Machine дээр архивлагдсан Best Research Site of 2006-г үзнэ үү).</text>
      <sha1>e24k1tlf01zpkdq0ke7mifmo3f1b3o4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Google Ном</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146680</id>
    <revision>
      <id>858970</id>
      <parentid>858780</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T02:01:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>858970</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2308" sha1="hqe6z5jbutzn0nt7pw6pdzeor39ajpd" xml:space="preserve">[[Файл:Google Books logo 2015.svg|thumb|338x338px]]
'''Google Ном''' ({{langx|en|Google Books, Google Print, Project Ocean}})- Америкийн олон улсын корпорац болох [[Google]]-ийн 2004 онд эхлүүлсэн, сая сая хэвлэмэл бүтээлийг цахим хэлбэрт оруулж, онлайнаар нийтэд хүргэх зорилготой томоохон төсөл юм. Гол санаа нь хэвлэсэн бүх номыг онлайнаар унших, хайх боломжтой болгож, хэрэглэгчдэд хязгааргүй мэдлэг олж авах боломжийг бүрдүүлэх явдал юм. 2010 онд [[Google]] дэлхий даяар 129 сая гаруй хэвлэмэл бүтээл байгааг тооцоолсноо зарласан бөгөөд тус компани 10 жилийн дотор бүрэн цахим хэлбэрт оруулахаар төлөвлөжээ. 

Цуглуулгын ихэнх хэсгийг Их сургуулиудын номын сангуудаас цахим хэлбэрт оруулсан. Номуудад үнэгүй хандахын оронд их сургуулиуд үнэгүй цахим хуулбарыг хүлээн авсан бөгөөд Google нь хайлтын системээ сайжруулж, цогц цахим цуглуулга бүтээх нөөцийг хүлээн авсан. Тус компани Мичиганы Их Сургууль, Харвард, Стэнфорд, Оксфордын Их сургуулиудын номын сангууд, мөн [[Нью-Йоркийн нийтийн номын сан]] зэрэг 40 гаруй томоохон номын сантай хамтран ажилласан юм. Цуглуулгын зарим хэсгийг хэвлэн нийтлэгчид болон зохиолчдоос авсан бөгөөд тэд Google-д контент зар сурталчилгаанаас олох орлого эсвэл цахим номын эрэлт хэрэгцээ нэмэгдсэний улмаас борлуулалтыг нэмэгдүүлэхийн оронд материалыг цахим хэлбэрт оруулах зөвшөөрөл олгосон.</text>
      <sha1>hqe6z5jbutzn0nt7pw6pdzeor39ajpd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цэнд-Аюушийн Ганбаатар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146681</id>
    <revision>
      <id>858971</id>
      <parentid>858782</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T02:02:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>858971</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="359" sha1="a40binjqp0qr0x1h0vl3ppr6qyh1vyd" xml:space="preserve">'''Цэнд-Аюушийн Ганбаатар''' - Иргэний нисэхийн ерөнхий газрын итгэмжлэгдсэн байцаагч, “Боинг 767-300” агаарын хөлгийн дарга, багш нисгэгч.

{{DEFAULTSORT:Ганбаатар, Цэнд-Аюушийн}}
[[Ангилал:Монголын нисгэгч]]</text>
      <sha1>a40binjqp0qr0x1h0vl3ppr6qyh1vyd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сүрэнжавын Тамир</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146682</id>
    <revision>
      <id>858972</id>
      <parentid>858783</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T02:04:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>858972</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2796" sha1="rhbdmpoodrsswyimy5b2rspic6iqc2h" xml:space="preserve">'''Сүрэнжавын Тамир''' (1938 онд Улаанбаатар хотод төрж, 2004 онд нас барсан) - Монгол Улсын [[Гавьяат нисгэгч]].

== Намтар ==
1947-1957 онд нийслэл хотын 2-р дунд сургууль, 1957-1960 онд ЗХУ-ын Сасов хотын нисэхийн дунд сургуульд суралцаж төгсөөд нисгэгч мэргэжил эзэмшсэн.

1960 оноос Агаарын харилцааны газар 2-р нисгэгч, онгоцны дарга, багш нисгэгч зэрэг ажлыг тасралтгүй 30 гаруй жил хийж ЯК-18, АН-2, ИЛ-14, АН-24, АН-26, АН-30 зэрэг агаарын хөлгөөр 8 сая км агаарын зам туулж, 23 мянган цагийн нислэг хийжээ.

С.Тамир хөдөө аймгуудад шуудан, хүн тээврийн нислэгийн үүрэг гүйцэтгэж байснаас гадна ИЛ-14, АН-24, АН-26 онгоцуудаар Эрхүү, Бээжингийн тогтмол нислэгт нисэж ЗХУ, Польш, Унгар, Герман, Афганистан зэрэг улсад тусгай үүргийн нислэгийг амжилттай биелүүлж байжээ. Нисэхийн нарийн мэргэжилд сургасан багш Х.Сэнгээ, Х.Дорж, Г.Раднаа, Ц.Жамбалдорж, Б.Дашдорж, Ж.Ёндон, Р.Жамъян нартаа баярлаж бахархаж явдаг гэжээ. АН-24, Ан-30 онгоцны дарга 10 гаруй, 2-р нисгэгч 20-иодыг бэлтгэж гаргасан. Мөн Иргэний агаарын тээврийн албанд олон жил үр бүтээлтэй ажиллаж байгаа ТУ-154, Боинг-727 онгоцны багш нисгэгч Н.Төмөртогоо, Р.Батнасан АН-24 онгоцны багш нисгэгч Ж.Наран, Д.Дугаржав зэрэг олон шавь нараараа бахархан явдаг гэж дурссан. 

С.Тамирын нислэгийн нөр их хөдөлмөрийг төр засгаас өндрөөр үнэлж, Байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон, Алтангадас одон болон бусад ойн медалиудаар шагнаж, 1985 онд Монголын нисэх хүчний 60 жилийн ойгоор “БНМАУ-ын гавьяат нисгэгч” цолоор шагнажээ.

{{DEFAULTSORT:Тамир, Сүрэнжавын}}
[[Ангилал:Монголын нисгэгч]]
[[Ангилал:1938 онд төрсөн]]
[[Ангилал:2004 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>rhbdmpoodrsswyimy5b2rspic6iqc2h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>858989</id>
      <parentid>858972</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T02:36:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>858989</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2901" sha1="1mhqw3jpmsvvln68eme8r11j8v1w1po" xml:space="preserve">'''Сүрэнжавын Тамир''' (1938 онд [[Улаанбаатар]] хотод төрж, 2004 онд нас барсан) - Монгол Улсын [[Гавьяат нисгэгч]].

== Намтар ==
1947-1957 онд нийслэл хотын 2-р дунд сургууль, 1957-1960 онд ЗХУ-ын [[Сасово (хот)|Сасово]] хотын нисэхийн дунд сургуульд суралцаж төгсөөд нисгэгч мэргэжил эзэмшсэн.

1960 оноос Агаарын харилцааны газар 2-р нисгэгч, онгоцны дарга, багш нисгэгч зэрэг ажлыг тасралтгүй 30 гаруй жил хийж [[ЯК-18]], [[Ан-2|АН-2]], [[Ил-14|ИЛ-14]], [[Ан-24|АН-24]], [[Ан-26|АН-26]], [[Ан-30|АН-30]] зэрэг агаарын хөлгөөр 8 сая км агаарын зам туулж, 23 мянган цагийн нислэг хийжээ.

С.Тамир хөдөө аймгуудад шуудан, хүн тээврийн нислэгийн үүрэг гүйцэтгэж байснаас гадна ИЛ-14, АН-24, АН-26 онгоцуудаар Эрхүү, Бээжингийн тогтмол нислэг хийж, ЗХУ, Польш, Унгар, Герман, Афганистан зэрэг улсад тусгай үүргийн нислэгийг амжилттай биелүүлж байжээ. Нисэхийн нарийн мэргэжилд сургасан багш Х.Сэнгээ, Х.Дорж, Г.Раднаа, Ц.Жамбалдорж, Б.Дашдорж, Ж.Ёндон, Р.Жамъян нартаа баярлаж бахархаж явдаг гэжээ. АН-24, Ан-30 онгоцны дарга 10 гаруй, 2-р нисгэгч 20-иодыг бэлтгэж гаргасан. Мөн Иргэний агаарын тээврийн албанд олон жил үр бүтээлтэй ажиллаж байгаа ТУ-154, Боинг-727 онгоцны багш нисгэгч Н.Төмөртогоо, Р.Батнасан АН-24 онгоцны багш нисгэгч Ж.Наран, Д.Дугаржав зэрэг олон шавь нараараа бахархан явдаг гэж дурссан байдаг. 

С.Тамирын нислэгийн нөр их хөдөлмөрийг төр засгаас өндрөөр үнэлж, Байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон, Алтангадас одон болон бусад ойн медалиудаар шагнаж, 1985 онд Монголын нисэх хүчний 60 жилийн ойгоор “БНМАУ-ын гавьяат нисгэгч” цолоор шагнажээ.

{{DEFAULTSORT:Тамир, Сүрэнжавын}}
[[Ангилал:Монголын нисгэгч]]
[[Ангилал:1938 онд төрсөн]]
[[Ангилал:2004 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>1mhqw3jpmsvvln68eme8r11j8v1w1po</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Даржаагийн Сүрэнхорлоо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146683</id>
    <revision>
      <id>858974</id>
      <parentid>858784</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T02:09:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>858974</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4578" sha1="q6kar9nw0e606ctjqihuqmgrf8sry54" xml:space="preserve">'''Даржаагийн Сүрэнхорлоо''' (1943 оны өвлийн дунд сарын шинийн 3-нд [[Булган аймаг|Булган аймгийн]] [[Сайхан сум (Булган)|Сайхан сумын]] 6-р багийн нутаг Тахилтын хөндий гэдэг газар төрж, 2009 онд Улаанбаатар хотод нас барсан) - Монгол Улсын Гавьяат нисгэгч.

== Намтар ==
Д.Сүрэнхорлоо нь Содномын Даржаагийн 2-р хүүхэд болон 1943 онд Булган аймгийн Сайхан суманд төрсөн. 1966 онд ЗХУ-ын Сасово хотод ЗХУ-ын баатар Г.А.Тараны нэрэмжит Нисэхийн дунд сургуульд суралцаад сургуулиа “Онц” дүнтэй, дэслэгч цолтой төгссөн. 

Сургуулиа дүүргэж ирээд Завхан аймгийн нисэх буудалд хуваарилагдан очиж З.Бороохой нисгэгчийн 2-р нисгэгчээр ажлын гараагаа эхэлсэн түүхтэй. 1975 онд Ленинград хотын Иргэний нисэхийн академийн удирдлагын факультетыг Инженер-нисгэгч мэргэжлээр төгссөн. 1969-1970 онд АН-2, [[Ан-24|АН-24]] онгоцны II нисгэгч, АН-2 Нисэх багийн дарга, ИАТУЕГ-ын Нисэх отрядын Ой хөдөө аж ахуйн эскадрилийн дарга, хэлтсийн дарга, БХЯ-ны Нислэгийн хэлтсийн дарга, Иргэний агаарын тээврийг удирдах ерөнхий газрын нэгдүгээр орлогч дарга, МАХН-ын Төв хорооны Иргэний нисэхийн асуудал хариуцсан зааварлагч, Зам тээврийн яамны орлогч сайд бөгөөд МИАТ нэгтгэлийн Ерөнхий захирал, Иргэний агаарын тээврийг удирдах газрын дарга, Москва хот дахь МИАТ компанийн Төлөөлөгчийн газарт Ерөнхий төлөөлөгч, Буянт-Ухаа нисэх буудлын захирал, МИАТ компанийн албаны дарга, ИНЕГ-ын Ахмадын хорооны дарга зэргийг хашиж байсан. 1986 онд Улаанбаатар хотын АДХ-ын төлөөлөгч, 1990 онд АИХ-ын депутатаар тус тус сонгогдож байсан.

Түүний хийсэн ажлын заримаас нь дурдвал:
*ИАТ-ийн байгууллагыг Олон Улсын ИАТ-ийн байгууллага болох ИКАО-д элсүүлэх
*Олон Улсын суудал захиалгын системийн байгууллага болох СИТА-д элсүүлэх
*ОУ-ын ИАТ-ийн байгуулагуудын камерын асуудлыг нэгтгэн дүрэм журам, үнэ тарифыг баталдаг ИАТА-д элсүүлэх
*Том онгоцтой болж Москва, Бээжин, Берлин Токиод шууд нислэг бие даан хийлгэх
*ИАТ-ийн ажилтан ажилчдыг иргэний нисэхийн формтой болгох
*Тооцоолон бодох төвтэй болох
зэрэг ажлуудыг хөөцөлдөн гүйцэтгэсэн бөгөөд түүний хийсэн бүтээснийг тоочоод баршгүй Д.Сүрэнхорлоо нь сайн удирдагч зохион байгуулагч сайн нисгэгч байсан төдийгүй сайн багш байсан юм.

=== Шагнал ===
2006 онд Монгол хүн сансарт ниссэний 25 жилийн ойгоор Монгол Улсын гавьяат нисгэгч цолоор шагнуулсан. Байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон, Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон, Алтан гадас одон болон бусад ойн медалиар шагнуулсан.

{{DEFAULTSORT:Сүрэнхорлоо, Даржаагийн}}
[[Ангилал:Монголын нисгэгч]]
[[Ангилал:Сайханы (Булган) хүн]]
[[Ангилал:1943 онд төрсөн]]
[[Ангилал:2009 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>q6kar9nw0e606ctjqihuqmgrf8sry54</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санжмятавын Лхагважав</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146684</id>
    <revision>
      <id>858976</id>
      <parentid>858786</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T02:13:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>858976</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2335" sha1="a90lqglagp90rsvavosef5kkwnc16k5" xml:space="preserve">'''Санжмятавын Лхагважав''' (1917 онд [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Алдархаан сум|Алдархаан сумын]] нутагт Яруугийн гол гэдэг газар төрж, 1997 онд нас барсан) - Монгол улсын Гавьяат нисгэгч.

Тэрээр 1917 онд ард Санжмятавын 2-р хүү болон төрсөн. 1927 онд хошууны бага сургууль, 1936 онд нам улсын төв сургууль, 1938-1940 онд дотоодын нисэхийн сургууль, 1944-1950 онд ЗХУ-д нисэх хүчний академи төгссөн. 1938 онд МАХН-д элссэн. 1940 оноос нисэхийн 1-р хороонд нисгэгч, хэлтсийн дарга, эскадриль хорооны улс төрийн орлогч, багш-нисгэгч, онгоцны дарга, нислэгийн байцаагч, нисэх төв буудлын дарга, БХЯ-ны харьяа 109-р ангийн дарга зэрэг ажлыг 40 шахам жил тасралтгүй ажиллажээ. Батлан хамгаалахын болон иргэний агаарын АН-2, ИЛ-14, АН-24 онгоцуудыг эзэмшиж агаарт 10 гаруй мянган цаг, 3 сая гаруй км ниссэн байна. С.Лхагважавт залуу нисгэгчдийг бэлтгэн сурган дадлагажуулахад Монголын нисэх хүчний байгууллагад удаан жил идэвх зүтгэлтэй ажилласан явдлыг төр засгаас өндрөөр үнэлж Сүхбаатарын одон, ЗХУ-ын засгийн газраас Улаан таван хошуу одон, бусад ойн медалиудаар шагнаж, 1967 онд Октябрийн социалист их хувьсгалын 50 жилийн ойгоор ”БНМАУ-ын гавьяат нисгэгч” цолоор шагнасан байна.

{{DEFAULTSORT:Лхагважав, Санжмятавын}}
[[Ангилал:Монголын нисгэгч]]
[[Ангилал:Алдархааны хүн]]
[[Ангилал:1917 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1997 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>a90lqglagp90rsvavosef5kkwnc16k5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Соронзонгомбо хаан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146685</id>
    <revision>
      <id>858978</id>
      <parentid>858792</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T02:16:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>858978</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4437" sha1="sie0zav0vho9te1ctnkjeq75s9mgil5" xml:space="preserve">{{Infobox royalty
| name = Соронзонгомбо&lt;br&gt;{{nobold|{{bo-textonly|སྲོང་བཙན་སྒམ་པོ}}}}
| title = зонбо
| image = Songstengampo.jpg
| caption = 
| succession = [[Төвөдийн эзэнт гүрэн|Төвөдийн]] хаан
| reign = 618 – 650
| coronation = 
| regnal name = Кри Соронзонгомбо

| predecessor = [[Намри Сонцен]]
| regent = [[Гунсон Гунцен]] (645–650)
| reg-type = Төр баригч
| successor = [[Мансон Манцен]]
| dynasty = 
| father = Намри Сонцен
| mother = Дриза Токар
| spouse = [[Бхрикути]] (Белмоза Трицүн)&lt;br&gt;[[Вэньчэн гүнж]] (Гямоза Мунчан)&lt;br&gt;Минякза Гялмоцүн&lt;br/&gt;Литикмэн&lt;br&gt;Монза Тричам
| spouse-type = хатан
| issue = [[Гунсон Гунцен]]
| birth_name = Соронзон
| birth_date = 569
| birth_place = Төвөд
| death_date = 650
| death_place = Төвөд
| burial_date = 
| burial_place =  
| religion = 
}}
'''Соронзонгомбо''' эсвэл '''Сонгцен Гампо''' ({{langx|bo|སྲོང་བཙན་སྒམ་པོ་}}, 569-650) нь 618-650 оны хооронд хаанчилж байсан Төвөдийн хаан байв. Тэрээр [[Төвөдийн эзэнт гүрэн|Төвөдийн эзэнт гүрнийг]] үндэслэгч байв.

Соронзонгомбо нь [[Намри Сонцен]]ы хүү байв. 618 онд Намри Сонцен алагдаж, залуу Соронзонгомбо хаан ширээнд суув. Тэрээр өгөөмөр, зоригтой, авхаалж самбаатай байсан бөгөөд хаанчлалынхаа үеэр Төвөдийн өндөрлөг газрыг бүхэлд нь эзлэн авч, Төвөдийн эзэнт гүрнийг хүчирхэг улс болгосон. Балба улс Төвдөд захирагджээ. [[Балба|Балбын]] хаан охин [[Бхрикути]]г Соронзонгомботой гэрлүүлжээ. Бхрикути бол сүсэг бишрэлтэй Буддын шашинтан байсан бөгөөд тэрээр Буддын олон хөшөө, судар авчирсан нь Буддын шашин Төвөдөд нэвтрэх эхлэлийг тавьсан юм. [[Лхас]] дахь [[Рамоче сүм]] болон [[Будала ордон]]г Соронзонгомбын захиалгаар барьсан гэсэн домогт өгүүлдэг.

634 онд Төвөд [[Тан улс]]ад довтлов. Энэ дайн хэдэн жил үргэлжилж, Төвөдийн эзэнт гүрэн Тугухунь, Дансянь, Байланы нутаг зэрэг газруудыг эзэлжээ. Соронзонгомбо энхийн гэрээ байгуулах найдвараар Тан улсын нийслэл [[Шиань|Чанъань]] руу элч илгээжээ. Тан улсын эзэн хаан [[Тан Тайзун]] мөн дайныг үргэлжлүүлэхийг хүсээгүй тул хүсэлтийг зөвшөөрч, [[Вэньчэн гүнж]]ийг Соронзонгомботой гэрлүүлжээ. Вэньчэн гүнж Хятадын одон орон, хуанлийн систем болон бусад шинжлэх ухааны мэдлэгийг Төвөдөд авчирсан. Цаашилбал, Соронзонгомбо [[Түми Самбхота]]г Энэтхэг рүү суралцуулахаар илгээжээ. Төвөдөд буцаж ирснийхээ дараа Түми Самбхота санскрит хэлнээс загварчилсан төвөд бичгийг бүтээжээ.

Соронзонгомбо, [[Трисон Дэцэн]], [[Три Ралпачен]] нарыг төвөдүүд Бурханы шашныг дэлгэрүүлсэн &quot;Гурван Дхарма хаан&quot; гэж нэрлэдэг. Түүнийг Бхрикути, Вэньчэн гүнж нарын хамт төвөдүүд [[Жанрайсаг бурхан]], [[Цагаан дарь эх]], [[Ногоон дарь эх]]ийн хувилгаан гэж үздэг.

[[Ангилал:569 онд төрсөн]]
[[Ангилал:650 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Төвөдүүд]]</text>
      <sha1>sie0zav0vho9te1ctnkjeq75s9mgil5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гунгаагийн Жаргалсайхан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146686</id>
    <revision>
      <id>858979</id>
      <parentid>858788</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T02:19:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>858979</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3037" sha1="h9hupocxyji9emfp4q7lttl9wllobta" xml:space="preserve">'''Гунгаагийн Жаргалсайхан''' (1952 онд [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] Сэргэлэн суманд төрсөн) - Монгол Улсын [[гавьяат нисгэгч]].

== Намтар ==
ЗХУ-ыг Сасов хотод ЗХУ-ын баатар Г.А.Тараны нэрэмжит Нисэхийн дунд сургуулийг 1972 онд, Ленинград хотын Иргэний агаарын тээврийн академийг 1981 онд тус тус төгссөн. Инженер-нисгэгч мэргэжилтэй. 

Агаарын харилцааны газарт АН-2, АН-24 онгоцны хоёрдугаар нисгэгчээр ажлын гараагаа эхлэж, онгоцны дарга, Нисэх отрядын харьяа Тээврийн эксадрилийн дарга, Нисэх техникийн улсын байцаан шалгах газрын дарга, ИАТУЕГ-ын НШХ-т байцаагч нисгэгч 1982-1985 онд, МИАТ нэгтгэлийн Нисэх албаны дарга, ТУ-154 онгоцны дарга, багш нисгэгч, МИАТ компанийн нислэг эрхэлсэн орлогч захирал, Боинг-727 онгоцны дарга, багш нисгэгч, МИАТ компанийн Москва хот дахь Ерөнхий төлөөлөгч, компанийн Тэргүүн дэд захирал, Боинг-737 онгоцны дарга, Нисэх албаны дарга, Ерөнхий нисгэгч, Нислэг үйлдвэрлэл эрхэлсэн орлогч захирал, 2012-2015 oнд МИАТ-ТӨХК-ийн гүйцэтгэх захирал, МИАТ ТӨХК-ийн ААЧНАБА-д нислэгийн аюулгүй ажиллагаа хариуцсан байцаагчаар 2016-2022 оны 2-р сар хүртэл ажиллаж, мөн К-18А, Ан-26, АН-30 онгоцнуудаар нисч, нийт агаарт 21420 цагийн нислэг хийсэн байна. МИАТ-д 1972 оноос 2022 он хүртэл 50 жил aжилласан.

Тэрээр удам дамжсан нисгэгч, түүний эцэг [[Дугарын Гунгаа]] нь Монгол Улсын баатар, Монгол Улсын анхны гавьяат нисгэгч, хошууч генерал цолтой.

== Шагнал ==
2011 онд Тулгар төр байгуулагдсаны 2220 жилийн ой, Ардын их хувьсгалын 90 жилийн ой, Үндэсний их баяр наадмаар Монгол Улсын гавьяат нисгэгч цол хүртсэн. Үүнээс өмнө Алтан гадас болон бусад одон, ойн медалиар шагнуулсан.

{{DEFAULTSORT:Жаргалсайхан, Гунгаагийн}}
[[Ангилал:Монголын нисгэгч]]
[[Ангилал:Сэргэлэний (Төв) хүн]]
[[Ангилал:1952 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>h9hupocxyji9emfp4q7lttl9wllobta</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сасово (хот)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146687</id>
    <revision>
      <id>858980</id>
      <parentid>858790</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T02:24:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>858980</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="736" sha1="88g5op9m15rlapewor1pz003vir9hj1" xml:space="preserve">'''Сасово''' — ОХУ-ын [[Рязань муж|Рязань мужийн]] Сасово дүүргийн захиргааны төв хот (1926 оноос). Сасово нь хотын дүүрэг үүсгэдэг.

Оросын Рязань мужийн зүүн хэсэгт, Цна голын эрэг дээр, [[Рязань]] хотоос 184 километрийн зайд оршдог. Хүн ам 2023 оны байдлаар 21,220 байв.

ЗХУ-ын баатар [[Григорий Таран|Григорий Тараны]] нэрэмжит Сасово хотын Иргэний нисэхийн нислэгийн сургууль байдаг.

[[Ангилал:Рязань мужийн суурин]]</text>
      <sha1>88g5op9m15rlapewor1pz003vir9hj1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жон Барри</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146691</id>
    <revision>
      <id>858985</id>
      <parentid>858823</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T02:33:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>858985</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3846" sha1="1ops3pnk17wu5rqmus69457dhqzmh82" xml:space="preserve">[[Файл:Barry in concert.jpg|thumb|349x349px]]
'''Жон Барри''' ({{langx|en|John Barry}}, төрөхдөө ''Жон Барри Прендергаст''; 1933 оны 11-р сарын 3-нд Английн Йорк хотод төрж, 2011 оны 1-р сарын 30-нд АНУ-ын Нью-Йорк мужийн Глен-Ков хотод нас барсан) — Английн хөгжмийн зохиолч, кино хөгжмийн зохиолоороо [[Алтан бөмбөрцөг]] болон [[Британийн Кино болон телевизийн урлагийн академи (BAFTA)|BAFTA]] шагнал, 5 удаа [[Оскарын шагнал|Оскарын шагнал]] хүртсэн хүн. Британийн эзэнт гүрний одон (OBE)-гийн эзэн. [[Жеймс Бонд|Жеймс Бондын]] 11 киноны хөгжмөөрөө алдартай тэрээр 007 кино цувралын өвөрмөц хэв маягт гүн гүнзгий нөлөө үзүүлсэн.

1933 онд Английн Йорк хотод төрсөн Барри нь кино театрын сүлжээ эзэмшигч Жон (Жек Ксавье) Прендергаст болон төгөлдөр хуурч Дорис Прендергаст (төрсөн овог нь Уилкинсон) нарын гурав дахь бөгөөд хамгийн бага хүүхэд болж төрсөн. Тэрээр бага боловсролоо Йорк хотын Католик шашны Бар Приори сургуулиар авсан. Хэдийгээр тэрээр албан ёсны боловсрол эзэмшээгүй ч төгөлдөр хуур, гармоник зэрэг чиглэлээр маш сайн тоглодог байжээ. 

Тэрээр 7 настайгаасаа эхлэн кино урлагт дурлаж, 14 настайгаасаа эхлэн эцгийнхээ кино театрын сүлжээнд кино механикчаар ажиллаж байжээ. Тэнд тэрээр Фред Штайнер, Эрих Корнголд, Франц Ваксман зэрэг Холливудын хөгжмийн зохиолчдын бүтээлтэй ойр дотно танилцаж, өөрөө кино хөгжмийн зохиолч болох карьераа төлөвлөж эхэлжээ.

Жон Барри 1953-1955 онд Кипр, Египетэд хоёр жил цэргийн алба хааж байхдаа янз бүрийн цэргийн хөгжим тоглож, зохиосон. Үүний зэрэгцээ тэрээр [[Жааз хөгжим|жааз хөгжмийн]] зохиолч Билл Руссотой захидал харилцаатай байсан бөгөөд тэрээр шинэ хамт ажиллагсдадаа шуудангаар хөгжмийн хичээл заадаг байжээ. 1957 он гэхэд тэрээр ''Жон Барри'' хэмээх тайзны нэрийг авч, ''John Barry Seven'' (Жон Барри Севен) хэмээх жааз-рок хамтлагийг байгуулжээ.

Жеймс Бондын тухай анхны кинонууд болон &quot;Зулу&quot; киноны амжилт нь түүнд 1960-аад оны дунд үе гэхэд жилд 3-4 киноны хөгжим зохиох захиалгатай болсон. 

1970-аад оны дунд үе хүртэл Жон Барри төрөлх Англидаа амьдарч, дараа нь АНУ руу, Нью-Йорк хотын ойролцоох Ойстер Бэй рүү нүүжээ.

{{DEFAULTSORT:Барри, Жон}}
[[Ангилал:Английн хөгжмийн зохиолч]]
[[Ангилал:1933 онд төрсөн]]
[[Ангилал:2011 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>1ops3pnk17wu5rqmus69457dhqzmh82</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>858990</id>
      <parentid>858985</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T02:37:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>858990</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3859" sha1="i3o3yieovbvp8kxhu03w6iyw87cpz4o" xml:space="preserve">[[Файл:Barry in concert.jpg|thumb|349x349px]]
'''Жон Барри''' ({{langx|en|John Barry}}, төрөхдөө ''Жон Барри Прендергаст''; 1933 оны 11-р сарын 3-нд Английн [[Йорк|Йорк хотод]] төрж, 2011 оны 1-р сарын 30-нд АНУ-ын Нью-Йорк мужийн Глен-Ков хотод нас барсан) — Английн хөгжмийн зохиолч, кино хөгжмийн зохиолоороо [[Алтан бөмбөрцөг]] болон [[Британийн Кино болон телевизийн урлагийн академи (BAFTA)|BAFTA]] шагнал, 5 удаа [[Оскарын шагнал|Оскарын шагнал]] хүртсэн хүн. Британийн эзэнт гүрний одон (OBE)-гийн эзэн. [[Жеймс Бонд|Жеймс Бондын]] 11 киноны хөгжмөөрөө алдартай тэрээр 007 кино цувралын өвөрмөц хэв маягт гүн гүнзгий нөлөө үзүүлсэн.

1933 онд Английн Йорк хотод төрсөн Барри нь кино театрын сүлжээ эзэмшигч Жон (Жек Ксавье) Прендергаст болон төгөлдөр хуурч Дорис Прендергаст (төрсөн овог нь Уилкинсон) нарын гурав дахь бөгөөд хамгийн бага хүүхэд болж төрсөн. Тэрээр бага боловсролоо Йорк хотын Католик шашны Бар Приори сургуулиар авсан. Хэдийгээр тэрээр албан ёсны боловсрол эзэмшээгүй ч төгөлдөр хуур, гармоник зэрэг чиглэлээр маш сайн тоглодог байжээ. 

Тэрээр 7 настайгаасаа эхлэн кино урлагт дурлаж, 14 настайгаасаа эхлэн эцгийнхээ кино театрын сүлжээнд кино механикчаар ажиллаж байжээ. Тэнд тэрээр Фред Штайнер, Эрих Корнголд, Франц Ваксман зэрэг Холливудын хөгжмийн зохиолчдын бүтээлтэй ойр дотно танилцаж, өөрөө кино хөгжмийн зохиолч болох карьераа төлөвлөж эхэлжээ.

Жон Барри 1953-1955 онд Кипр, Египетэд хоёр жил цэргийн алба хааж байхдаа янз бүрийн цэргийн хөгжим тоглож, зохиосон. Үүний зэрэгцээ тэрээр [[Жааз хөгжим|жааз хөгжмийн]] зохиолч Билл Руссотой захидал харилцаатай байсан бөгөөд тэрээр шинэ хамт ажиллагсдадаа шуудангаар хөгжмийн хичээл заадаг байжээ. 1957 он гэхэд тэрээр ''Жон Барри'' хэмээх тайзны нэрийг авч, ''John Barry Seven'' (Жон Барри Севен) хэмээх жааз-рок хамтлагийг байгуулжээ.

Жеймс Бондын тухай анхны кинонууд болон &quot;Зулу&quot; киноны амжилт нь түүнд 1960-аад оны дунд үе гэхэд жилд 3-4 киноны хөгжим зохиох захиалгатай болсон. 

1970-аад оны дунд үе хүртэл Жон Барри төрөлх Англидаа амьдарч, дараа нь АНУ руу, Нью-Йорк хотын ойролцоох Ойстер Бэй рүү нүүжээ.

{{DEFAULTSORT:Барри, Жон}}
[[Ангилал:Английн хөгжмийн зохиолч]]
[[Ангилал:1933 онд төрсөн]]
[[Ангилал:2011 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>i3o3yieovbvp8kxhu03w6iyw87cpz4o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загзуу гол</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146701</id>
    <revision>
      <id>859018</id>
      <parentid>858893</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T05:27:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>859018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="573" sha1="a9vtp9a30ib83cmah0e875i3gw4ywko" xml:space="preserve">'''Загзуу гол''' нь [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл аймгийн]] [[Бүрэнтогтох сум|Бүрэнтогтох сумын]] нутагт Могойн уулын баруун хойноос далайн түвшнээс дээш 1650 м өндрөөс эх авч 18 км урсаж [[Дэлгэрмөрөн гол]]ын урд биеэс далайн түвшнээс дээш 1318 м өндөрт Эрчим багийн төвийн баруун талд очиж цутгадаг.

[[Ангилал:Монголын гол мөрөн]]</text>
      <sha1>a9vtp9a30ib83cmah0e875i3gw4ywko</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хөх цавын гол</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146702</id>
    <revision>
      <id>859019</id>
      <parentid>858894</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T05:28:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>859019</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="614" sha1="hv8sq2xsb9ool6x6qrjyaminas91yt7" xml:space="preserve">'''Хөх цавын гол''' нь [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл аймгийн]] [[Бүрэнтогтох сум]]ын нутагт Бүлээний нурууны зүүн талд далайн түвшнээс дээш 1896 м өндөрт орших Доод нуураас эх авч 23 км урсан Хайрхан овооны ар талаас дадайн түвшнээс дээш 1774 м өндөрт Бургуулын голын ар биеэс цутгадаг. Хөх цавын голд 4 булаг горхи цутгана.

[[Ангилал:Монголын гол мөрөн]]</text>
      <sha1>hv8sq2xsb9ool6x6qrjyaminas91yt7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хэрэглэгчийн яриа:維基新增者</title>
    <ns>3</ns>
    <id>146704</id>
    <redirect title="Хэрэглэгчийн яриа:Bembi0616" />
    <revision>
      <id>858926</id>
      <timestamp>2026-06-15T14:33:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xaosflux</username>
        <id>37542</id>
      </contributor>
      <comment>Xaosflux moved page [[Хэрэглэгчийн яриа:維基新增者]] to [[Хэрэглэгчийн яриа:Bembi0616]]: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/維基新增者|維基新增者]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Bembi0616|Bembi0616]]&quot;</comment>
      <origin>858926</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67" sha1="0livi9rx8zizy3rmcnp22hoclq5w2mf" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Хэрэглэгчийн яриа:Bembi0616]]</text>
      <sha1>0livi9rx8zizy3rmcnp22hoclq5w2mf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ян Жиэчи</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146705</id>
    <revision>
      <id>858935</id>
      <timestamp>2026-06-15T16:14:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Yang Jiechi Japan 2020.jpg|thumb]] '''Ян''' '''Жиэчи''' ([[Хятад хэл|хятад.]] 杨洁篪; [[Англи хэл|англи]]. ''Yang Jiechi'', 1950 оны 5-р сарын 1-нд Хятадын [[Шанхай]] хотод төрсөн) — хятадын улс төрч, [[Хятадын Коммунист Нам|Хятадын Коммунист намын]] Төв хорооны Улс төрийн Товчооны гишүүн (2017...&quot;</comment>
      <origin>858935</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4035" sha1="t0g9565haihl42fx4h6mh6me6eknu7f" xml:space="preserve">[[Файл:Yang Jiechi Japan 2020.jpg|thumb]]
'''Ян''' '''Жиэчи''' ([[Хятад хэл|хятад.]] 杨洁篪; [[Англи хэл|англи]]. ''Yang Jiechi'', 1950 оны 5-р сарын 1-нд Хятадын [[Шанхай]] хотод төрсөн) — хятадын улс төрч, [[Хятадын Коммунист Нам|Хятадын Коммунист намын]] Төв хорооны Улс төрийн Товчооны гишүүн (2017 оноос), 2013–2022 он – ХКН-ын Төв Хорооны Гадаад хэргийн удирдах хэсгийн Тамгын газрын захирал. 2013–2018 онуудад тэрээр БНХАУ-ын Төрийн зөвлөлийн гишүүн байсан. 2007–2013 онуудад тэрээр БНХАУ-ын 10 дахь Гадаад хэргийн сайдаар ажиллаж байсан. 2001-2004 онуудад тэрээр АНУ-д суугаа Хятадын Элчин сайдаар ажиллаж байжээ. 

== Намтар ==
Ян Жиэчи 1968-1972 онд [[Шанхай]] хотын Пужиан цахилгаан тоолуурын үйлдвэрт ажилтнаар ажиллаж байгаад 1972 онд Гадаад хэргийн яаманд орсон. 

Тэрээр Шанхайн Олон Улсын Судалгааны Их Сургуульд суралцаж байсан. 1973-1975 онд Лондонгийн Эдийн засаг, улс төрийн шинжлэх ухааны сургуульд дадлага хийж байжээ. 1975-1983 онуудад Ян Хятадын Гадаад хэргийн яамны Орчуулга, хэлмэрчлэлийн хэлтэст ажилтан, хоёрдугаар нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байжээ.

1983-1987 онд тэрээр [[Вашингтон (хот)|Вашингтон]] дахь Хятадын Элчин сайдын яаманд Хоёрдугаар нарийн бичгийн дарга, зөвлөхөөр томилогдон ажилласан байна. Дараа нь 1987 онд Орчуулга, хэлмэрчлэлийн хэлтэст буцаж ирээд 1990 он хүртэл тэнд захирал, зөвлөхөөр ажилласан.

1990-1993 онд тэрээр Гадаад хэргийн яамны Хойд Америк, Далайн орнуудын газрын дэд захирлаар ажиллаж байсан бөгөөд 1993-1995 оны хооронд Вашингтон дахь Элчин сайдын яаманд буцаж ирээд Элчин зөвлөх буюу дэд тэргүүнээр ажиллаж байв.

1995-1998 онд Гадаад хэргийн сайдын туслах, 2000-2004 онд АНУ-д суугаа Хятадын Элчин сайд, 2004-2007 онд Гадаад хэргийн дэд сайд, 

2007 оны 4-р сарын 27-ноос 2013 оны 3-р сарын 16 хүртэл тэрээр БНХАУ-ын Гадаад хэргийн сайдаар ажилласан. Тэрээр БНХАУ байгуулагдсаны дараа төрсөн БНХАУ-ын анхны Гадаад хэргийн сайд болжээ.

2013 оны 3-р сараас БНХАУ-ын Төрийн зөвлөлийн гишүүнээр (2018 он хүртэл) ажиллаж байв.

2013 оны 8-р сараас Хятадын Коммунист Намын Төв Хорооны Гадаад хэргийн удирдах газрын захирлаар ажиллаж байв.

2022 оны 10-р сард болсон Хятадын Коммунист Намын 20-р их хурлын дараа Ян Жиэчи Улс төрийн Товчооноос гарсан. 2023 оны 1-р сарын 1-нд Ян Жиэчи Төв Гадаад хэргийн комиссын газрын захирлын албан тушаалаасаа бууж, улс төрөөс албан ёсоор гарсан байна.</text>
      <sha1>t0g9565haihl42fx4h6mh6me6eknu7f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>859027</id>
      <parentid>858935</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T06:16:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>859027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4366" sha1="qz6c8z672xycuvt7ow9sdvrlr8pg7s5" xml:space="preserve">[[Файл:Yang Jiechi Japan 2020.jpg|thumb]]
'''Ян Жиэчи''' ([[Хятад хэл|хятад.]] 杨洁篪; [[Англи хэл|англи]]. ''Yang Jiechi'', 1950 оны 5-р сарын 1-нд Хятадын [[Шанхай]] хотод төрсөн) — Хятадын улс төрч, [[Хятадын Коммунист Нам|Хятадын Коммунист намын]] Төв хорооны Улс төрийн Товчооны гишүүн (2017 оноос), 2013–2022 онд ХКН-ын Төв Хорооны Гадаад хэргийн удирдах хэсгийн Тамгын газрын захирал. 2013–2018 онуудад тэрээр БНХАУ-ын Төрийн зөвлөлийн гишүүн байсан. 2007–2013 онуудад БНХАУ-ын 10 дахь Гадаад хэргийн сайд, 2001-2004 онуудад АНУ-д суугаа Хятадын Элчин сайдаар ажиллаж байжээ. 

== Намтар ==
Ян Жиэчи 1968-1972 онд [[Шанхай]] хотын Пужиан цахилгаан тоолуурын үйлдвэрт ажилтнаар ажиллаж байгаад 1972 онд Гадаад хэргийн яаманд орсон. 

Тэрээр Шанхайн Олон Улсын Судалгааны Их Сургуульд суралцаж байсан. 1973-1975 онд Лондоны Эдийн засаг, улс төрийн шинжлэх ухааны сургуульд дадлага хийж байжээ. 1975-1983 онуудад Ян Хятадын Гадаад хэргийн яамны Орчуулга, хэлмэрчлэлийн хэлтэст ажилтан, хоёрдугаар нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байжээ.

1983-1987 онд тэрээр [[Вашингтон (хот)|Вашингтон]] дахь Хятадын Элчин сайдын яаманд Хоёрдугаар нарийн бичгийн дарга, зөвлөхөөр томилогдон ажилласан байна. Дараа нь 1987 онд Орчуулга, хэлмэрчлэлийн хэлтэст буцаж ирээд 1990 он хүртэл тэнд захирал, зөвлөхөөр ажилласан.

1990-1993 онд тэрээр Гадаад хэргийн яамны Хойд Америк, Далайн орнуудын газрын дэд захирлаар ажиллаж байсан бөгөөд 1993-1995 оны хооронд Вашингтон дахь Элчин сайдын яаманд буцаж ирээд Элчин зөвлөх буюу дэд тэргүүнээр ажиллаж байв.

1995-1998 онд Гадаад хэргийн сайдын туслах, 2000-2004 онд АНУ-д суугаа Хятадын Элчин сайд, 2004-2007 онд Гадаад хэргийн дэд сайд, 

2007 оны 4-р сарын 27-ноос 2013 оны 3-р сарын 16 хүртэл тэрээр БНХАУ-ын Гадаад хэргийн сайдаар ажилласан. Тэрээр БНХАУ байгуулагдсаны дараа төрсөн тус улсын анхны Гадаад хэргийн сайд болжээ.

2013 оны 3-р сараас БНХАУ-ын Төрийн зөвлөлийн гишүүнээр (2018 он хүртэл) ажиллаж байв.

2013 оны 8-р сараас Хятадын Коммунист Намын Төв Хорооны Гадаад хэргийн удирдах газрын захирлаар ажиллаж байв.

2022 оны 10-р сард болсон Хятадын Коммунист Намын 20-р их хурлын дараа Ян Жиэчи Улс төрийн Товчооноос гарсан. 2023 оны 1-р сарын 1-нд Ян Жиэчи Төв Гадаад хэргийн комиссын газрын захирлын албан тушаалаасаа бууж, улс төрөөс албан ёсоор гарсан байна.

[[Ангилал:Хятадын гадаад хэргийн сайд]]
[[Ангилал:Хятадын дипломатч]]
[[Ангилал:АНУ дахь Хятадын элчин сайд]]
[[Ангилал:Хятадын Коммунист Намын улс төрийн товчооны гишүүн]]
[[Ангилал:Хятадын улс төрч]]
[[Ангилал:1950 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>qz6c8z672xycuvt7ow9sdvrlr8pg7s5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>859028</id>
      <parentid>859027</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T06:17:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>859028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4367" sha1="o1wobxhdvs0n5h9xnfsyb88bej7hoiy" xml:space="preserve">[[Файл:Yang Jiechi Japan 2020.jpg|thumb]]
'''Ян Жиэчи''' ([[Хятад хэл|хятад.]] 杨洁篪; [[Англи хэл|англи]]. ''Yang Jiechi'', 1950 оны 5-р сарын 1-нд Хятадын [[Шанхай]] хотод төрсөн) — Хятадын улс төрч, [[Хятадын Коммунист Нам|Хятадын Коммунист намын]] Төв хорооны Улс төрийн Товчооны гишүүн (2017 оноос), 2013–2022 онд ХКН-ын Төв Хорооны Гадаад хэргийн удирдах хэсгийн Тамгын газрын захирал. 2013–2018 онуудад тэрээр БНХАУ-ын Төрийн зөвлөлийн гишүүн байсан. 2007–2013 онуудад БНХАУ-ын 10 дахь Гадаад хэргийн сайд, 2001-2004 онуудад АНУ-д суугаа Хятадын Элчин сайдаар ажиллаж байжээ. 

== Намтар ==
Ян Жиэчи 1968-1972 онд [[Шанхай]] хотын Пужиан цахилгаан тоолуурын үйлдвэрт ажилтнаар ажиллаж байгаад 1972 онд Гадаад хэргийн яаманд орсон. 

Тэрээр Шанхайн Олон Улсын Судалгааны Их Сургуульд суралцаж байсан. 1973-1975 онд Лондоны Эдийн засаг, улс төрийн шинжлэх ухааны сургуульд дадлага хийж байжээ. 1975-1983 онуудад Ян Хятадын Гадаад хэргийн яамны Орчуулга, хэлмэрчлэлийн хэлтэст ажилтан, хоёрдугаар нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байжээ.

1983-1987 онд тэрээр [[Вашингтон (хот)|Вашингтон]] дахь Хятадын Элчин сайдын яаманд Хоёрдугаар нарийн бичгийн дарга, зөвлөхөөр томилогдон ажилласан байна. Дараа нь 1987 онд Орчуулга, хэлмэрчлэлийн хэлтэст буцаж ирээд 1990 он хүртэл тэнд захирал, зөвлөхөөр ажилласан.

1990-1993 онд тэрээр Гадаад хэргийн яамны Хойд Америк, Далайн орнуудын газрын дэд захирлаар ажиллаж байсан бөгөөд 1993-1995 оны хооронд Вашингтон дахь Элчин сайдын яаманд буцаж ирээд Элчин зөвлөх буюу дэд тэргүүнээр ажиллаж байв.

1995-1998 онд Гадаад хэргийн сайдын туслах, 2000-2004 онд АНУ-д суугаа Хятадын Элчин сайд, 2004-2007 онд Гадаад хэргийн дэд сайд, 

2007 оны 4-р сарын 27-ноос 2013 оны 3-р сарын 16 хүртэл тэрээр БНХАУ-ын Гадаад хэргийн сайдаар ажилласан. Тэрээр БНХАУ байгуулагдсаны дараа төрсөн тус улсын анхны Гадаад хэргийн сайд болжээ.

2013 оны 3-р сараас БНХАУ-ын Төрийн зөвлөлийн гишүүнээр (2018 он хүртэл) ажиллаж байв.

2013 оны 8-р сараас Хятадын Коммунист Намын Төв Хорооны Гадаад хэргийн удирдах газрын захирлаар ажиллаж байв.

2022 оны 10-р сард болсон Хятадын Коммунист Намын 20-р их хурлын дараа Ян Жиэчи Улс төрийн Товчооноос гарсан. 2023 оны 1-р сарын 1-нд Ян Жиэчи Төв Гадаад хэргийн комиссын газрын захирлын албан тушаалаасаа бууж, улс төрөөс албан ёсоор гарсан байна.

[[Ангилал:БНХАУ-ын гадаад хэргийн сайд]]
[[Ангилал:Хятадын дипломатч]]
[[Ангилал:АНУ дахь Хятадын элчин сайд]]
[[Ангилал:Хятадын Коммунист Намын улс төрийн товчооны гишүүн]]
[[Ангилал:Хятадын улс төрч]]
[[Ангилал:1950 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>o1wobxhdvs0n5h9xnfsyb88bej7hoiy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Module:Байршлын газрын зураг/өгөгдөл/Молдав</title>
    <ns>828</ns>
    <id>146706</id>
    <revision>
      <id>858994</id>
      <timestamp>2026-06-16T02:41:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;return { 	name = 'Молдав', 	top = 48.7, 	bottom = 45.1, 	left = 26.3, 	right = 30.4, 	image = 'Moldova adm location map.svg', 	image1 = 'Moldova relief map.png' }&quot;</comment>
      <origin>858994</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="168" sha1="3yebe2nq51ilrcvliys6od3ud3rsrgq" xml:space="preserve">return {
	name = 'Молдав',
	top = 48.7,
	bottom = 45.1,
	left = 26.3,
	right = 30.4,
	image = 'Moldova adm location map.svg',
	image1 = 'Moldova relief map.png'
}</text>
      <sha1>3yebe2nq51ilrcvliys6od3ud3rsrgq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йорк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146707</id>
    <revision>
      <id>859002</id>
      <timestamp>2026-06-16T02:55:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:York 03.jpg|thumb]] '''Йорк''' ([[Англи хэл|англи.]] ''York'', [[Латин хэл|латин.]] ''Eboracum, Eburacum, Eburaci'') — Английн хамгийн чухал бөгөөд гол хотуудын нэг. Тус хот нь &quot;Сити&quot; статустай захиргааны нэгж бөгөөд Норт-Йоркшир мужийн зүүн өмнөд хэсэгт оршдог бөгөөд энд Йорк дүүргий...&quot;</comment>
      <origin>859002</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1383" sha1="ojnzhjoovnji4a7xxeknyfm1c3i9nug" xml:space="preserve">[[Файл:York 03.jpg|thumb]]
'''Йорк''' ([[Англи хэл|англи.]] ''York'', [[Латин хэл|латин.]] ''Eboracum, Eburacum, Eburaci'') — Английн хамгийн чухал бөгөөд гол хотуудын нэг. Тус хот нь &quot;Сити&quot; статустай захиргааны нэгж бөгөөд Норт-Йоркшир мужийн зүүн өмнөд хэсэгт оршдог бөгөөд энд Йорк дүүргийн архиепископ буюу хамба ламын өргөө байралдаг. 

Энэ хот нь баялаг түүх, соёлын өвтэй бөгөөд Английн Вант улсын түүхэнд нөлөөлсөн томоохон улс төрийн үйл явдлуудын үндэс суурь болсоор ирсэн.

Аялал жуулчлал нь мөн хотын орлогын чухал эх үүсвэр юм. Йорк хот нь олон тооны түүх, архитектурын дурсгалт газруудаараа алдартай бөгөөд хамгийн алдартай нь Йорк Минстер сүм юм.

Йорк хотын метрополитан бүс нь 208,400 хүн амтай бөгөөд хүн амын дундаж нягтрал нь 687 хүн/км² (2016 он) бөгөөд 271 км² талбайг хамардаг байна.</text>
      <sha1>ojnzhjoovnji4a7xxeknyfm1c3i9nug</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>859037</id>
      <parentid>859002</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T06:33:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>859037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1431" sha1="bzeoc507a9qe621d2ppswlvm8aa77kz" xml:space="preserve">[[Файл:York 03.jpg|thumb]]
'''Йорк''' ([[Англи хэл|англи.]] ''York'', [[Латин хэл|латин.]] ''Eboracum, Eburacum, Eburaci'') — Английн хамгийн чухал бөгөөд гол хотуудын нэг. Тус хот нь &quot;Сити&quot; статустай захиргааны нэгж бөгөөд Норт-Йоркшир мужийн зүүн өмнөд хэсэгт оршдог бөгөөд энд Йорк дүүргийн архиепископ буюу хамба ламын өргөө байралдаг. 

Энэ хот нь баялаг түүх, соёлын өвтэй бөгөөд Английн Вант улсын түүхэнд нөлөөлсөн томоохон улс төрийн үйл явдлуудын үндэс суурь болсоор ирсэн.

Аялал жуулчлал нь мөн хотын орлогын чухал эх үүсвэр юм. Йорк хот нь олон тооны түүх, архитектурын дурсгалт газруудаараа алдартай бөгөөд хамгийн алдартай нь Йорк Минстер сүм юм.

Йорк хотын метрополитан бүс нь 208,400 хүн амтай бөгөөд хүн амын дундаж нягтрал нь 687 хүн/км² (2016 он) бөгөөд 271 км² талбайг хамардаг байна.

[[Ангилал:Английн суурин]]</text>
      <sha1>bzeoc507a9qe621d2ppswlvm8aa77kz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>CallPro</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146708</id>
    <revision>
      <id>859009</id>
      <timestamp>2026-06-16T04:07:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enerelee</username>
        <id>105356</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;{{AFC submission|d|lang|u=Enerelee|ns=118|decliner=Dan arndt|declinets=20260616040139|ts=20260616034832}}&lt;!-- Do not remove this line! --&gt;{{AFC comment|In accordance with the Wikimedia Foundation's [[wmf:Terms of Use/en#paid-contrib-disclosure|Terms of Use]], I disclose that I have been paid by my employer for my contributions to this article. &lt;!--Comment automatically added by the Article Wizard--&gt; [[User:Enerelee|Enerelee]] ([[User talk:Enerelee|talk]]) 03:46,...&quot;</comment>
      <origin>859009</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10340" sha1="529bqa4nacn7cs8v9h5mvmr6aulvjx4" xml:space="preserve">{{AFC submission|d|lang|u=Enerelee|ns=118|decliner=Dan arndt|declinets=20260616040139|ts=20260616034832}}&lt;!-- Do not remove this line! --&gt;{{AFC comment|In accordance with the Wikimedia Foundation's [[wmf:Terms of Use/en#paid-contrib-disclosure|Terms of Use]], I disclose that I have been paid by my employer for my contributions to this article. &lt;!--Comment automatically added by the Article Wizard--&gt; [[User:Enerelee|Enerelee]] ([[User talk:Enerelee|talk]]) 03:46, 16 June 2026 (UTC)}}
----{{Short description|Unified communication platform}}{{Draft topics|internet-culture|software|technology}} {{AfC topic|org}}&lt;!-- Important, do not remove anything above this line before article has been created. --&gt;'''CallPro LLC''' (кирилл. «КоллПро») нь Монгол Улсад үүсгэн байгуулагдсан мэдээлэл, харилцаа холбооны салбарт үйл ажиллагаа явуулдаг технологийн компани юм.

Тус компани нь байгууллагын харилцаа холбооны шийдлээр дагнасан технологийн компани бөгөөд үүлэн технологид суурилсан дуудлагын төвийн утсыг удирдах, мессеж сувгийг автоматжуулах, дотоод харилцааны болон хэрэглэгчтэй харилцах бусад бүх төрлийн сувгийг үйлчилгээг нэгтгэн удирдах омничаннел систем болох CallPro Platform системийг &lt;ref&gt;https://cnbc.mn/news/h1yw9&lt;/ref&gt;  хөгжүүлэн B2B (Business-to-Business) зах зээлд нийлүүлдэг.

'''Түүх'''

КоллПро компанийг 2014 онд Г.Тулга, Б.Идэр-Од болон А.Золзаяа нар үүсгэн байгуулсан ба байгууллагын зах зээл дээрх суурин утасны дуудлага алдахгүй байх, хэрэглэгчийн үйлчилгээг саадгүй үзүүлэх, дуудлагын ачааллыг удирдах анхны инновац шингэсэн бүтээгдэхүүнээр үйл ажиллагаагаа эхлүүлж байв. Улмаар байгууллагын харилцаа холбооны бусад сувгуудыг зохицуулах үйлчилгээнүүдээр хүрээгээ тэлсээр явна.&lt;ref&gt;https://unread.today/c/spotlight-callpro-2023&lt;/ref&gt;

'''Бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ'''

КоллПро компани олон улсад түгээмэл хэрэглэгддэг байгууллагын омничаннел системийг Монголд анх удаа нэвтрүүллээ. Энэ нь байгууллагуудын хэрэглэгчидтэйгээ холбогддог утас, и-мэйл, мессенжер гэхчлэн бүх сувгуудыг нэгтгэж нэг интерфейсээс удирдахад тусална.&lt;ref&gt;https://lemonpress.mn/post/C1PTQyQWwqT&lt;/ref&gt; CallPro Platform системээс дараах үйлчилгээнүүдийг авах боломжтой.

'''CallPro Voice''' - Байгууллагын суурин утасны дуудлага зохицуулах энэхүү үйлчилгээ нь олон мянган харилцагчдаас ирэх дуудлага бүрийг алдалгүй хүлээн авах, хуваарилах, удирдахад шаардлагатай автомат хариулагч, ярианы бичлэг, цагийн тохиргоо, дуудлага шилжүүлэх, хянах самбар, дотоод системийн интеграци, тайлан зэрэг боломжуудыг олгоно.&lt;ref&gt;https://www.callpro.mn/service/voice&lt;/ref&gt;

'''CallPro Text''' - Байгууллагын мессеж сувгийг удирдах энэхүү үйлчилгээ нь байгууллагынхаа дугаараас хэрэглэгчдэд төрөл бүрийн текст бүхий мэдээлэл илгээх, хүлээн авах боломжийг олгоно. Хэрэглэгч бүрд өөр утга бүхий масс мессеж илгээх, байгууллагынхаа дотоод системтэй интеграци хийж нэг удаагийн OTP код болон төлөв өөрчлөгдөх үеийн автомат мессежийг илгээнэ.&lt;ref&gt;https://www.callpro.mn/service/text&lt;/ref&gt;

'''CallPro Teams''' - “Байгууллага-Ажилтан-Хэрэглэгч” гэсэн гурван талт харилцаа холбоог нэгтгэсэн, ухаалаг платформ юм.&lt;ref&gt;https://unread.today/c/techworm-callpro-teams&lt;/ref&gt; Ихэнх байгууллагууд өөрсдийн дотоод харилцааны тусгай программгүйн улмаас Facebook, Viber, Telegram гэх зэрэг нийгмийн сүлжээний аппаар харилцдаг. Энэ нь тухайн байгууллагын мэдээллийн аюулгүй байдал, мэргэжилтнүүдийн бүтээмжид сөргөөр нөлөөлөх эрсдэл дагуулж байдаг.&lt;ref&gt;https://unread.today/c/insight-callpro-teams&lt;/ref&gt; Тэгвэл CallPro Teams нь байгууллагын ажилчид хоорондоо харилцах чатын систем болон ажлын виртуал дугаарыг нэгтгэсэн апп юм.&lt;ref&gt;https://www.callpro.mn/service/teams&lt;/ref&gt;

'''CallPro Social''' - Байгууллагын сошиал сувгуудын чатыг нэг дор хүлээн авах инбокс систем. Платформ хооронд шилжих шаардлагагүйгээр Viber, Facebook, Instagram, WhatsApp, Telegram зэрэг бүх сувгийг нэг самбарт нэгтгэн, чат бүрийг ажилтанд хуваарилан багийн ажиллагаа болон хэрэглэгчийн үйлчилгээг сайжруулах боломжтой.&lt;ref&gt;https://www.callpro.mn/service/social&lt;/ref&gt;

'''CallPro AI''' - Дуудлага болон чатад операторын оролцоогүй хариулах хиймэл оюунт туслахын үйлчилгээ. Дуудлага зохицуулах CallPro Voice болон сошиал инбокс CallPro Social үйлчилгээндээ нэмэлтээр авч ашиглах боломжтой. Байгууллагын мэдлэгийн санд суурилан хэрэглэгчид тохирох мэдээллийг өгч, операторын ачааллыг хөнгөвчилнө. Хэрэглэгчийн яриа, бичвэрийг ойлгож тохирох хариултыг өгнө, ярианы бичлэгийг текст болгон хөрвүүлж, ямар төрлийн яриа болсныг ялгаж, ангилал өгнө.&lt;ref&gt;https://www.callpro.mn/service/ai&lt;/ref&gt;

'''CallPro Agent''' - Байгууллагын гарах дуудлага, чатын хэсгийг хариуцаж ажиллах мэргэжлийн операторын үйлчилгээ. Хэрэглэгчээс судалгаа авах, авлага барагдуулах, бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ санал болгох, мэдээлэл хүргэх гэх мэт төрөл бүрийн гарах дуудлагыг стандартын дагуу гүйцэтгэнэ.&lt;ref&gt;https://www.callpro.mn/service/agent&lt;/ref&gt;

'''Viber''' - КоллПро нь Rakuten Viber компанийн албан ёсны Messaging Partner болж,&lt;ref&gt;https://www.forbusiness.viber.com/en/messaging-partners.old/callpro-platform/&lt;/ref&gt; Монгол улсын хэмжээнд бүх төрлийн мобайл сурталчилгааг борлуулах онцгой эрхтэй төлөөлөгчөөр ажиллаж байна.&lt;ref&gt;https://www.linkedin.com/posts/rakuten-viber_callpro-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8-viber-ads-%D2%AF%D0%B9%D0%BB%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B3%D1%8D%D1%8D%D0%BD%D0%B8%D0%B9-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB-activity-7417203770050347008-Gj7g&lt;/ref&gt;

Энэ түншлэлийн хүрээнд Viber-ийн бизнест зориулсан Business Messages, Business Calls, Chatbots болон Ads зэрэг шийдлүүд нэвтэрч байна.&lt;ref&gt;https://ikon.mn/n/3ku5 https://unread.today/c/viber-business-callpro-collab https://bloombergtv.mn/news/mojos0&lt;/ref&gt;

Салбар компани - КоллПро компани нь 2022 онд Бүгд Найрамдах Киргиз Улсад&lt;ref&gt;https://www.callpro.kg/&lt;/ref&gt;, 2023 онд АНУ-д, 2025 онд Сингапур улсад&lt;ref&gt;https://mycallpro.ai/&lt;/ref&gt; тус тус салбар компаниа байгуулж олон улсад үйл ажиллаагаагаа идэвхтэй явуулж байна.

Мэдээллийн аюулгүй байдал -  Үйл ажиллагаандаа Мэдээллийн аюулгүй байдлын менежментийн тогтолцооны олон улсын ISO/IEC 27001:2022 стандартыг бүрэн нэвтрүүлж МонСертф тохирлын үнэлгээний байгууллагаас баталгаажуулалтын гэрчилгээ авсан.&lt;ref&gt;https://bloombergtv.mn/news/mkdge4&lt;/ref&gt;

Харилцагчид - КоллПро нь байгууллагын харилцаа холбооны омничаннел шийдлийг Монгол, Киргиз, Сингапур, АНУ зэрэг улсын 4000 гаруй байгууллагад үзүүлж байна.&lt;ref&gt;https://www.callpro.mn/customers&lt;/ref&gt; Байгууллагын чиглэл, үйл ажиллагаа, бүтэц зэрэг бүх төрлийн хэрэгцээ, шаардлагад үндэслэн зөвхөн тухайн байгууллагад тохирох шийдлийг санал болгож нэвтрүүлдэг.

== References ==&lt;!-- Inline citations added to your article will automatically display here. See en.wikipedia.org/wiki/WP:REFB for instructions on how to add citations. --&gt;
{{reflist}}</text>
      <sha1>529bqa4nacn7cs8v9h5mvmr6aulvjx4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>859010</id>
      <parentid>859009</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T04:11:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enerelee</username>
        <id>105356</id>
      </contributor>
      <origin>859010</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9634" sha1="0c0xuipk6bbj024ms85ay21p35b4b8h" xml:space="preserve">'''CallPro LLC''' (кирилл. «КоллПро») нь Монгол Улсад үүсгэн байгуулагдсан мэдээлэл, харилцаа холбооны салбарт үйл ажиллагаа явуулдаг технологийн компани юм.

Тус компани нь байгууллагын харилцаа холбооны шийдлээр дагнасан технологийн компани бөгөөд үүлэн технологид суурилсан дуудлагын төвийн утсыг удирдах, мессеж сувгийг автоматжуулах, дотоод харилцааны болон хэрэглэгчтэй харилцах бусад бүх төрлийн сувгийг үйлчилгээг нэгтгэн удирдах омничаннел систем болох CallPro Platform системийг &lt;ref&gt;https://cnbc.mn/news/h1yw9&lt;/ref&gt;  хөгжүүлэн B2B (Business-to-Business) зах зээлд нийлүүлдэг.

'''Түүх'''

КоллПро компанийг 2014 онд Г.Тулга, Б.Идэр-Од болон А.Золзаяа нар үүсгэн байгуулсан ба байгууллагын зах зээл дээрх суурин утасны дуудлага алдахгүй байх, хэрэглэгчийн үйлчилгээг саадгүй үзүүлэх, дуудлагын ачааллыг удирдах анхны инновац шингэсэн бүтээгдэхүүнээр үйл ажиллагаагаа эхлүүлж байв. Улмаар байгууллагын харилцаа холбооны бусад сувгуудыг зохицуулах үйлчилгээнүүдээр хүрээгээ тэлсээр явна.&lt;ref&gt;https://unread.today/c/spotlight-callpro-2023&lt;/ref&gt;

'''Бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ'''

КоллПро компани олон улсад түгээмэл хэрэглэгддэг байгууллагын омничаннел системийг Монголд анх удаа нэвтрүүллээ. Энэ нь байгууллагуудын хэрэглэгчидтэйгээ холбогддог утас, и-мэйл, мессенжер гэхчлэн бүх сувгуудыг нэгтгэж нэг интерфейсээс удирдахад тусална.&lt;ref&gt;https://lemonpress.mn/post/C1PTQyQWwqT&lt;/ref&gt; CallPro Platform системээс дараах үйлчилгээнүүдийг авах боломжтой.

'''CallPro Voice''' - Байгууллагын суурин утасны дуудлага зохицуулах энэхүү үйлчилгээ нь олон мянган харилцагчдаас ирэх дуудлага бүрийг алдалгүй хүлээн авах, хуваарилах, удирдахад шаардлагатай автомат хариулагч, ярианы бичлэг, цагийн тохиргоо, дуудлага шилжүүлэх, хянах самбар, дотоод системийн интеграци, тайлан зэрэг боломжуудыг олгоно.&lt;ref&gt;https://www.callpro.mn/service/voice&lt;/ref&gt;

'''CallPro Text''' - Байгууллагын мессеж сувгийг удирдах энэхүү үйлчилгээ нь байгууллагынхаа дугаараас хэрэглэгчдэд төрөл бүрийн текст бүхий мэдээлэл илгээх, хүлээн авах боломжийг олгоно. Хэрэглэгч бүрд өөр утга бүхий масс мессеж илгээх, байгууллагынхаа дотоод системтэй интеграци хийж нэг удаагийн OTP код болон төлөв өөрчлөгдөх үеийн автомат мессежийг илгээнэ.&lt;ref&gt;https://www.callpro.mn/service/text&lt;/ref&gt;

'''CallPro Teams''' - “Байгууллага-Ажилтан-Хэрэглэгч” гэсэн гурван талт харилцаа холбоог нэгтгэсэн, ухаалаг платформ юм.&lt;ref&gt;https://unread.today/c/techworm-callpro-teams&lt;/ref&gt; Ихэнх байгууллагууд өөрсдийн дотоод харилцааны тусгай программгүйн улмаас Facebook, Viber, Telegram гэх зэрэг нийгмийн сүлжээний аппаар харилцдаг. Энэ нь тухайн байгууллагын мэдээллийн аюулгүй байдал, мэргэжилтнүүдийн бүтээмжид сөргөөр нөлөөлөх эрсдэл дагуулж байдаг.&lt;ref&gt;https://unread.today/c/insight-callpro-teams&lt;/ref&gt; Тэгвэл CallPro Teams нь байгууллагын ажилчид хоорондоо харилцах чатын систем болон ажлын виртуал дугаарыг нэгтгэсэн апп юм.&lt;ref&gt;https://www.callpro.mn/service/teams&lt;/ref&gt;

'''CallPro Social''' - Байгууллагын сошиал сувгуудын чатыг нэг дор хүлээн авах инбокс систем. Платформ хооронд шилжих шаардлагагүйгээр Viber, Facebook, Instagram, WhatsApp, Telegram зэрэг бүх сувгийг нэг самбарт нэгтгэн, чат бүрийг ажилтанд хуваарилан багийн ажиллагаа болон хэрэглэгчийн үйлчилгээг сайжруулах боломжтой.&lt;ref&gt;https://www.callpro.mn/service/social&lt;/ref&gt;

'''CallPro AI''' - Дуудлага болон чатад операторын оролцоогүй хариулах хиймэл оюунт туслахын үйлчилгээ. Дуудлага зохицуулах CallPro Voice болон сошиал инбокс CallPro Social үйлчилгээндээ нэмэлтээр авч ашиглах боломжтой. Байгууллагын мэдлэгийн санд суурилан хэрэглэгчид тохирох мэдээллийг өгч, операторын ачааллыг хөнгөвчилнө. Хэрэглэгчийн яриа, бичвэрийг ойлгож тохирох хариултыг өгнө, ярианы бичлэгийг текст болгон хөрвүүлж, ямар төрлийн яриа болсныг ялгаж, ангилал өгнө.&lt;ref&gt;https://www.callpro.mn/service/ai&lt;/ref&gt;

'''CallPro Agent''' - Байгууллагын гарах дуудлага, чатын хэсгийг хариуцаж ажиллах мэргэжлийн операторын үйлчилгээ. Хэрэглэгчээс судалгаа авах, авлага барагдуулах, бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ санал болгох, мэдээлэл хүргэх гэх мэт төрөл бүрийн гарах дуудлагыг стандартын дагуу гүйцэтгэнэ.&lt;ref&gt;https://www.callpro.mn/service/agent&lt;/ref&gt;

'''Viber''' - КоллПро нь Rakuten Viber компанийн албан ёсны Messaging Partner болж,&lt;ref&gt;https://www.forbusiness.viber.com/en/messaging-partners.old/callpro-platform/&lt;/ref&gt; Монгол улсын хэмжээнд бүх төрлийн мобайл сурталчилгааг борлуулах онцгой эрхтэй төлөөлөгчөөр ажиллаж байна.&lt;ref&gt;https://www.linkedin.com/posts/rakuten-viber_callpro-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8-viber-ads-%D2%AF%D0%B9%D0%BB%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B3%D1%8D%D1%8D%D0%BD%D0%B8%D0%B9-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB-activity-7417203770050347008-Gj7g&lt;/ref&gt;

Энэ түншлэлийн хүрээнд Viber-ийн бизнест зориулсан Business Messages, Business Calls, Chatbots болон Ads зэрэг шийдлүүд нэвтэрч байна.&lt;ref&gt;https://ikon.mn/n/3ku5 https://unread.today/c/viber-business-callpro-collab https://bloombergtv.mn/news/mojos0&lt;/ref&gt;

Салбар компани - КоллПро компани нь 2022 онд Бүгд Найрамдах Киргиз Улсад&lt;ref&gt;https://www.callpro.kg/&lt;/ref&gt;, 2023 онд АНУ-д, 2025 онд Сингапур улсад&lt;ref&gt;https://mycallpro.ai/&lt;/ref&gt; тус тус салбар компаниа байгуулж олон улсад үйл ажиллаагаагаа идэвхтэй явуулж байна.

Мэдээллийн аюулгүй байдал -  Үйл ажиллагаандаа Мэдээллийн аюулгүй байдлын менежментийн тогтолцооны олон улсын ISO/IEC 27001:2022 стандартыг бүрэн нэвтрүүлж МонСертф тохирлын үнэлгээний байгууллагаас баталгаажуулалтын гэрчилгээ авсан.&lt;ref&gt;https://bloombergtv.mn/news/mkdge4&lt;/ref&gt;

Харилцагчид - КоллПро нь байгууллагын харилцаа холбооны омничаннел шийдлийг Монгол, Киргиз, Сингапур, АНУ зэрэг улсын 4000 гаруй байгууллагад үзүүлж байна.&lt;ref&gt;https://www.callpro.mn/customers&lt;/ref&gt; Байгууллагын чиглэл, үйл ажиллагаа, бүтэц зэрэг бүх төрлийн хэрэгцээ, шаардлагад үндэслэн зөвхөн тухайн байгууллагад тохирох шийдлийг санал болгож нэвтрүүлдэг.

== References ==&lt;!-- Inline citations added to your article will automatically display here. See en.wikipedia.org/wiki/WP:REFB for instructions on how to add citations. --&gt;
{{reflist}}</text>
      <sha1>0c0xuipk6bbj024ms85ay21p35b4b8h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>859039</id>
      <parentid>859010</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T07:05:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enerelee</username>
        <id>105356</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>859039</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10172" sha1="io218jmtk4ekjrxh066v1rmdqk9nspi" xml:space="preserve">{{Инфобокс компани
| name = КоллПро ХХК
| logo = CallPro logo primary lockup.png
| industry = Харилцаа холбоо, мэдээллийн технологи
| founded = 2014.04.07
| hq_location = Монгол Улс, Улаанбаатар хот
| products = {{Unbulleted list|[[CallPro Voice]]|[[CallPro Text]]|[[CallPro Teams]]|[[CallPro Social]]}}
| num_employees = 100
| subsid = {{Unbulleted list|[[CallPro KG LLC]]|[[CallPro US Inc]]|[[CallPro Pte. Ltd.]]}}
| website = https://www.callpro.mn/
}}

'''CallPro LLC''' (кирилл. «КоллПро») нь Монгол Улсад үүсгэн байгуулагдсан мэдээлэл, харилцаа холбооны салбарт үйл ажиллагаа явуулдаг технологийн компани юм.

Тус компани нь байгууллагын харилцаа холбооны шийдлээр дагнасан технологийн компани бөгөөд үүлэн технологид суурилсан дуудлагын төвийн утсыг удирдах, мессеж сувгийг автоматжуулах, дотоод харилцааны болон хэрэглэгчтэй харилцах бусад бүх төрлийн сувгийг үйлчилгээг нэгтгэн удирдах омничаннел систем болох CallPro Platform системийг &lt;ref&gt;https://cnbc.mn/news/h1yw9&lt;/ref&gt;  хөгжүүлэн B2B (Business-to-Business) зах зээлд нийлүүлдэг.

'''Түүх'''

КоллПро компанийг 2014 онд Г.Тулга, Б.Идэр-Од болон А.Золзаяа нар үүсгэн байгуулсан ба байгууллагын зах зээл дээрх суурин утасны дуудлага алдахгүй байх, хэрэглэгчийн үйлчилгээг саадгүй үзүүлэх, дуудлагын ачааллыг удирдах анхны инновац шингэсэн бүтээгдэхүүнээр үйл ажиллагаагаа эхлүүлж байв. Улмаар байгууллагын харилцаа холбооны бусад сувгуудыг зохицуулах үйлчилгээнүүдээр хүрээгээ тэлсээр явна.&lt;ref&gt;https://unread.today/c/spotlight-callpro-2023&lt;/ref&gt;

'''Бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ'''

КоллПро компани олон улсад түгээмэл хэрэглэгддэг байгууллагын омничаннел системийг Монголд анх удаа нэвтрүүллээ. Энэ нь байгууллагуудын хэрэглэгчидтэйгээ холбогддог утас, и-мэйл, мессенжер гэхчлэн бүх сувгуудыг нэгтгэж нэг интерфейсээс удирдахад тусална.&lt;ref&gt;https://lemonpress.mn/post/C1PTQyQWwqT&lt;/ref&gt; CallPro Platform системээс дараах үйлчилгээнүүдийг авах боломжтой.

'''CallPro Voice''' - Байгууллагын суурин утасны дуудлага зохицуулах энэхүү үйлчилгээ нь олон мянган харилцагчдаас ирэх дуудлага бүрийг алдалгүй хүлээн авах, хуваарилах, удирдахад шаардлагатай автомат хариулагч, ярианы бичлэг, цагийн тохиргоо, дуудлага шилжүүлэх, хянах самбар, дотоод системийн интеграци, тайлан зэрэг боломжуудыг олгоно.&lt;ref&gt;https://www.callpro.mn/service/voice&lt;/ref&gt;

'''CallPro Text''' - Байгууллагын мессеж сувгийг удирдах энэхүү үйлчилгээ нь байгууллагынхаа дугаараас хэрэглэгчдэд төрөл бүрийн текст бүхий мэдээлэл илгээх, хүлээн авах боломжийг олгоно. Хэрэглэгч бүрд өөр утга бүхий масс мессеж илгээх, байгууллагынхаа дотоод системтэй интеграци хийж нэг удаагийн OTP код болон төлөв өөрчлөгдөх үеийн автомат мессежийг илгээнэ.&lt;ref&gt;https://www.callpro.mn/service/text&lt;/ref&gt;

'''CallPro Teams''' - “Байгууллага-Ажилтан-Хэрэглэгч” гэсэн гурван талт харилцаа холбоог нэгтгэсэн, ухаалаг платформ юм.&lt;ref&gt;https://unread.today/c/techworm-callpro-teams&lt;/ref&gt; Ихэнх байгууллагууд өөрсдийн дотоод харилцааны тусгай программгүйн улмаас Facebook, Viber, Telegram гэх зэрэг нийгмийн сүлжээний аппаар харилцдаг. Энэ нь тухайн байгууллагын мэдээллийн аюулгүй байдал, мэргэжилтнүүдийн бүтээмжид сөргөөр нөлөөлөх эрсдэл дагуулж байдаг.&lt;ref&gt;https://unread.today/c/insight-callpro-teams&lt;/ref&gt; Тэгвэл CallPro Teams нь байгууллагын ажилчид хоорондоо харилцах чатын систем болон ажлын виртуал дугаарыг нэгтгэсэн апп юм.&lt;ref&gt;https://www.callpro.mn/service/teams&lt;/ref&gt;

'''CallPro Social''' - Байгууллагын сошиал сувгуудын чатыг нэг дор хүлээн авах инбокс систем. Платформ хооронд шилжих шаардлагагүйгээр Viber, Facebook, Instagram, WhatsApp, Telegram зэрэг бүх сувгийг нэг самбарт нэгтгэн, чат бүрийг ажилтанд хуваарилан багийн ажиллагаа болон хэрэглэгчийн үйлчилгээг сайжруулах боломжтой.&lt;ref&gt;https://www.callpro.mn/service/social&lt;/ref&gt;

'''CallPro AI''' - Дуудлага болон чатад операторын оролцоогүй хариулах хиймэл оюунт туслахын үйлчилгээ. Дуудлага зохицуулах CallPro Voice болон сошиал инбокс CallPro Social үйлчилгээндээ нэмэлтээр авч ашиглах боломжтой. Байгууллагын мэдлэгийн санд суурилан хэрэглэгчид тохирох мэдээллийг өгч, операторын ачааллыг хөнгөвчилнө. Хэрэглэгчийн яриа, бичвэрийг ойлгож тохирох хариултыг өгнө, ярианы бичлэгийг текст болгон хөрвүүлж, ямар төрлийн яриа болсныг ялгаж, ангилал өгнө.&lt;ref&gt;https://www.callpro.mn/service/ai&lt;/ref&gt;

'''CallPro Agent''' - Байгууллагын гарах дуудлага, чатын хэсгийг хариуцаж ажиллах мэргэжлийн операторын үйлчилгээ. Хэрэглэгчээс судалгаа авах, авлага барагдуулах, бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ санал болгох, мэдээлэл хүргэх гэх мэт төрөл бүрийн гарах дуудлагыг стандартын дагуу гүйцэтгэнэ.&lt;ref&gt;https://www.callpro.mn/service/agent&lt;/ref&gt;

'''Viber''' - КоллПро нь Rakuten Viber компанийн албан ёсны Messaging Partner болж,&lt;ref&gt;https://www.forbusiness.viber.com/en/messaging-partners.old/callpro-platform/&lt;/ref&gt; Монгол улсын хэмжээнд бүх төрлийн мобайл сурталчилгааг борлуулах онцгой эрхтэй төлөөлөгчөөр ажиллаж байна.&lt;ref&gt;https://www.linkedin.com/posts/rakuten-viber_callpro-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8-viber-ads-%D2%AF%D0%B9%D0%BB%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B3%D1%8D%D1%8D%D0%BD%D0%B8%D0%B9-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB-activity-7417203770050347008-Gj7g&lt;/ref&gt;

Энэ түншлэлийн хүрээнд Viber-ийн бизнест зориулсан Business Messages, Business Calls, Chatbots болон Ads зэрэг шийдлүүд нэвтэрч байна.&lt;ref&gt;https://ikon.mn/n/3ku5 https://unread.today/c/viber-business-callpro-collab https://bloombergtv.mn/news/mojos0&lt;/ref&gt;

Салбар компани - КоллПро компани нь 2022 онд Бүгд Найрамдах Киргиз Улсад&lt;ref&gt;https://www.callpro.kg/&lt;/ref&gt;, 2023 онд АНУ-д, 2025 онд Сингапур улсад&lt;ref&gt;https://mycallpro.ai/&lt;/ref&gt; тус тус салбар компаниа байгуулж олон улсад үйл ажиллаагаагаа идэвхтэй явуулж байна.

Мэдээллийн аюулгүй байдал -  Үйл ажиллагаандаа Мэдээллийн аюулгүй байдлын менежментийн тогтолцооны олон улсын ISO/IEC 27001:2022 стандартыг бүрэн нэвтрүүлж МонСертф тохирлын үнэлгээний байгууллагаас баталгаажуулалтын гэрчилгээ авсан.&lt;ref&gt;https://bloombergtv.mn/news/mkdge4&lt;/ref&gt;

Харилцагчид - КоллПро нь байгууллагын харилцаа холбооны омничаннел шийдлийг Монгол, Киргиз, Сингапур, АНУ зэрэг улсын 4000 гаруй байгууллагад үзүүлж байна.&lt;ref&gt;https://www.callpro.mn/customers&lt;/ref&gt; Байгууллагын чиглэл, үйл ажиллагаа, бүтэц зэрэг бүх төрлийн хэрэгцээ, шаардлагад үндэслэн зөвхөн тухайн байгууллагад тохирох шийдлийг санал болгож нэвтрүүлдэг.

== References ==&lt;!-- Inline citations added to your article will automatically display here. See en.wikipedia.org/wiki/WP:REFB for instructions on how to add citations. --&gt;
{{reflist}}</text>
      <sha1>io218jmtk4ekjrxh066v1rmdqk9nspi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>859043</id>
      <parentid>859039</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T07:28:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enerelee</username>
        <id>105356</id>
      </contributor>
      <comment>хамтын ажиллагааны хэсэг нэмэгдсэн</comment>
      <origin>859043</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11776" sha1="eu2rishb5vrahx980cwh6h7bao80ggz" xml:space="preserve">{{Инфобокс компани
| name = КоллПро ХХК
| logo = CallPro logo primary lockup.png
| industry = Харилцаа холбоо, мэдээллийн технологи
| founded = 2014.04.07
| hq_location = Монгол Улс, Улаанбаатар хот
| products = {{Unbulleted list|[[CallPro Voice]]|[[CallPro Text]]|[[CallPro Teams]]|[[CallPro Social]]}}
| num_employees = 100
| subsid = {{Unbulleted list|[[CallPro KG LLC]]|[[CallPro US Inc]]|[[CallPro Pte. Ltd.]]}}
| website = https://www.callpro.mn/
}}

'''CallPro LLC''' (кирилл. «КоллПро») нь Монгол Улсад үүсгэн байгуулагдсан мэдээлэл, харилцаа холбооны салбарт үйл ажиллагаа явуулдаг технологийн компани юм.

Тус компани нь байгууллагын харилцаа холбооны шийдлээр дагнасан технологийн компани бөгөөд үүлэн технологид суурилсан дуудлагын төвийн утсыг удирдах, мессеж сувгийг автоматжуулах, дотоод харилцааны болон хэрэглэгчтэй харилцах бусад бүх төрлийн сувгийг үйлчилгээг нэгтгэн удирдах омничаннел систем болох '''CallPro Platform''' системийг &lt;ref&gt;https://cnbc.mn/news/h1yw9&lt;/ref&gt;  хөгжүүлэн B2B (Business-to-Business) зах зээлд нийлүүлдэг.

== '''Түүх''' ==
КоллПро компанийг 2014 онд Г.Тулга, Б.Идэр-Од болон А.Золзаяа нар үүсгэн байгуулсан ба байгууллагын зах зээл дээрх суурин утасны дуудлага алдахгүй байх, хэрэглэгчийн үйлчилгээг саадгүй үзүүлэх, дуудлагын ачааллыг удирдах анхны инновац шингэсэн бүтээгдэхүүнээр үйл ажиллагаагаа эхлүүлж байв. Улмаар байгууллагын харилцаа холбооны бусад сувгуудыг зохицуулах үйлчилгээнүүдээр хүрээгээ тэлсээр явна.&lt;ref&gt;https://unread.today/c/spotlight-callpro-2023&lt;/ref&gt;

== '''Бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ''' ==
КоллПро компани олон улсад түгээмэл хэрэглэгддэг байгууллагын омничаннел системийг Монголд анх удаа нэвтрүүллээ. Энэ нь байгууллагуудын хэрэглэгчидтэйгээ холбогддог утас, и-мэйл, мессенжер гэхчлэн бүх сувгуудыг нэгтгэж нэг интерфейсээс удирдахад тусална.&lt;ref&gt;https://lemonpress.mn/post/C1PTQyQWwqT&lt;/ref&gt; CallPro Platform системээс дараах үйлчилгээнүүдийг авах боломжтой.

=== '''CallPro Voice''' ===
Байгууллагын суурин утасны дуудлага зохицуулах энэхүү үйлчилгээ нь олон мянган харилцагчдаас ирэх дуудлага бүрийг алдалгүй хүлээн авах, хуваарилах, удирдахад шаардлагатай автомат хариулагч, ярианы бичлэг, цагийн тохиргоо, дуудлага шилжүүлэх, хянах самбар, дотоод системийн интеграци, тайлан зэрэг боломжуудыг олгоно.&lt;ref&gt;https://www.callpro.mn/service/voice&lt;/ref&gt;

=== '''CallPro Text''' ===
Байгууллагын мессеж сувгийг удирдах энэхүү үйлчилгээ нь байгууллагынхаа дугаараас хэрэглэгчдэд төрөл бүрийн текст бүхий мэдээлэл илгээх, хүлээн авах боломжийг олгоно. Хэрэглэгч бүрд өөр утга бүхий масс мессеж илгээх, байгууллагынхаа дотоод системтэй интеграци хийж нэг удаагийн OTP код болон төлөв өөрчлөгдөх үеийн автомат мессежийг илгээнэ.&lt;ref&gt;https://www.callpro.mn/service/text&lt;/ref&gt;

=== '''CallPro Teams''' ===
“Байгууллага-Ажилтан-Хэрэглэгч” гэсэн гурван талт харилцаа холбоог нэгтгэсэн, ухаалаг платформ юм.&lt;ref&gt;https://unread.today/c/techworm-callpro-teams&lt;/ref&gt; Ихэнх байгууллагууд өөрсдийн дотоод харилцааны тусгай программгүйн улмаас Facebook, Viber, Telegram гэх зэрэг нийгмийн сүлжээний аппаар харилцдаг. Энэ нь тухайн байгууллагын мэдээллийн аюулгүй байдал, мэргэжилтнүүдийн бүтээмжид сөргөөр нөлөөлөх эрсдэл дагуулж байдаг.&lt;ref&gt;https://unread.today/c/insight-callpro-teams&lt;/ref&gt; Тэгвэл CallPro Teams нь байгууллагын ажилчид хоорондоо харилцах чатын систем болон ажлын виртуал дугаарыг нэгтгэсэн апп юм.&lt;ref&gt;https://www.callpro.mn/service/teams&lt;/ref&gt;

=== '''CallPro Social''' ===
Байгууллагын сошиал сувгуудын чатыг нэг дор хүлээн авах инбокс систем. Платформ хооронд шилжих шаардлагагүйгээр Viber, Facebook, Instagram, WhatsApp, Telegram зэрэг бүх сувгийг нэг самбарт нэгтгэн, чат бүрийг ажилтанд хуваарилан багийн ажиллагаа болон хэрэглэгчийн үйлчилгээг сайжруулах боломжтой.&lt;ref&gt;https://www.callpro.mn/service/social&lt;/ref&gt;

=== '''CallPro AI''' ===
Дуудлага болон чатад операторын оролцоогүй хариулах хиймэл оюунт туслахын үйлчилгээ. Дуудлага зохицуулах CallPro Voice болон сошиал инбокс CallPro Social үйлчилгээндээ нэмэлтээр авч ашиглах боломжтой. Байгууллагын мэдлэгийн санд суурилан хэрэглэгчид тохирох мэдээллийг өгч, операторын ачааллыг хөнгөвчилнө. Хэрэглэгчийн яриа, бичвэрийг ойлгож тохирох хариултыг өгнө, ярианы бичлэгийг текст болгон хөрвүүлж, ямар төрлийн яриа болсныг ялгаж, ангилал өгнө.&lt;ref&gt;https://www.callpro.mn/service/ai&lt;/ref&gt;

=== '''CallPro Agent''' ===
Байгууллагын гарах дуудлага, чатын хэсгийг хариуцаж ажиллах мэргэжлийн операторын үйлчилгээ. Хэрэглэгчээс судалгаа авах, авлага барагдуулах, бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ санал болгох, мэдээлэл хүргэх гэх мэт төрөл бүрийн гарах дуудлагыг стандартын дагуу гүйцэтгэнэ.&lt;ref&gt;https://www.callpro.mn/service/agent&lt;/ref&gt;

== Хамтын ажиллагаа ==

=== '''Rakuten Viber''' ===
КоллПро нь Rakuten Viber компанийн албан ёсны түнш (Official Messaging Partner) &lt;ref&gt;https://www.forbusiness.viber.com/en/messaging-partners.old/callpro-platform/&lt;/ref&gt; болон Монгол улсын хэмжээнд бүх төрлийн мобайл сурталчилгааг борлуулах онцгой эрхтэй төлөөлөгчөөр (Exclusive Reseller for Rakuten Viber Ads in Mongolia) ажиллаж байна.&lt;ref&gt;https://www.linkedin.com/posts/rakuten-viber_callpro-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8-viber-ads-%D2%AF%D0%B9%D0%BB%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B3%D1%8D%D1%8D%D0%BD%D0%B8%D0%B9-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB-activity-7417203770050347008-Gj7g&lt;/ref&gt;

Энэ түншлэлийн хүрээнд Viber-ийн бизнест зориулсан Business Messages, Business Calls, Chatbots болон Ads зэрэг шийдлүүдийг зах зээлд нэвтрүүлсэн.&lt;ref&gt;https://ikon.mn/n/3ku5 https://unread.today/c/viber-business-callpro-collab https://bloombergtv.mn/news/mojos0&lt;/ref&gt;

=== WhatsApp ===
Дэлхийн хамгийн том харилцаа холбооны платформын нэг болох WhatsApp-ийн албан ёсны технологийн түншээр (Official Solution Partner) ажиллаж байна. Энэ хамтын ажиллагаагаар Монголын B2B зах зээлд WhatsApp Business API үйлчилгээг албан ёсны эрхтэйгээр нэвтрүүлж, байгууллагуудад өөрийн албан ёсны баталгаат буюу ногоон тэмдэгтэй сувгаас үйлчилгээ үзүүлэх боломжийг олгож байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Become a Partner |url=https://whatsappbusiness.com/partners/become-a-partner/ |access-date=2026-06-16 |website=WhatsApp for Business |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== Монголын тэргүүлэгч хиймэл оюуны систем ===
Chimege, Mazaal AI, Duran AI зэрэг Монголын тэргүүлэгч хиймэл оюуны туслахуудтай хамтран ажиллаж байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Чимэгэ системс ХХК-тай хамтран харилцаа холбооны салбарт шинэ технологийг нэвтрүүлнэ |url=https://www.callpro.mn/blogs/blog-qjgsf1 |access-date=2026-06-16 |website=www.callpro.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

== Салбар компани ==
КоллПро компани нь 2022 онд Бүгд Найрамдах Киргиз Улсад&lt;ref&gt;https://www.callpro.kg/&lt;/ref&gt;, 2023 онд АНУ-д, 2025 онд Сингапур улсад&lt;ref&gt;https://mycallpro.ai/&lt;/ref&gt; тус тус салбар компаниа байгуулж олон улсад үйл ажиллаагаагаа идэвхтэй явуулж байна.

== Мэдээллийн аюулгүй байдал ==
Үйл ажиллагаандаа Мэдээллийн аюулгүй байдлын менежментийн тогтолцооны олон улсын ISO/IEC 27001:2022 стандартыг бүрэн нэвтрүүлж МонСертф тохирлын үнэлгээний байгууллагаас баталгаажуулалтын гэрчилгээ авсан.&lt;ref&gt;https://bloombergtv.mn/news/mkdge4&lt;/ref&gt;

== Харилцагчид ==
КоллПро нь байгууллагын харилцаа холбооны омничаннел шийдлийг Монгол, Киргиз, Сингапур, АНУ зэрэг улсын 4000 гаруй байгууллагад үзүүлж байна.&lt;ref&gt;https://www.callpro.mn/customers&lt;/ref&gt; Байгууллагын чиглэл, үйл ажиллагаа, бүтэц зэрэг бүх төрлийн хэрэгцээ, шаардлагад үндэслэн зөвхөн тухайн байгууллагад тохирох шийдлийг санал болгож нэвтрүүлдэг.

== References ==&lt;!-- Inline citations added to your article will automatically display here. See en.wikipedia.org/wiki/WP:REFB for instructions on how to add citations. --&gt;
{{reflist}}</text>
      <sha1>eu2rishb5vrahx980cwh6h7bao80ggz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>859044</id>
      <parentid>859043</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T07:29:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enerelee</username>
        <id>105356</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>859044</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11800" sha1="ren4afz9j26fcv11s7e0rc22owos047" xml:space="preserve">{{Инфобокс компани
| name = КоллПро ХХК
| logo = CallPro logo primary lockup.png
| industry = Харилцаа холбоо, мэдээллийн технологи
| founded = 2014.04.07
| hq_location = Монгол Улс, Улаанбаатар хот
| products = {{Unbulleted list|[[CallPro Voice]]|[[CallPro Text]]|[[CallPro Teams]]|[[CallPro Social]]}}
| num_employees = 100
| subsid = {{Unbulleted list|[[CallPro KG LLC]]|[[CallPro US Inc]]|[[CallPro Pte. Ltd.]]}}
| website = https://www.callpro.mn/
}}

'''CallPro LLC''' (кирилл. «КоллПро») нь Монгол Улсад үүсгэн байгуулагдсан мэдээлэл, харилцаа холбооны салбарт үйл ажиллагаа явуулдаг технологийн компани юм.

Тус компани нь байгууллагын харилцаа холбооны шийдлээр дагнасан технологийн компани бөгөөд үүлэн технологид суурилсан дуудлагын төвийн утсыг удирдах, мессеж сувгийг автоматжуулах, дотоод харилцааны болон хэрэглэгчтэй харилцах бусад бүх төрлийн сувгийг үйлчилгээг нэгтгэн удирдах омничаннел систем болох '''CallPro Platform''' системийг &lt;ref&gt;https://cnbc.mn/news/h1yw9&lt;/ref&gt;  хөгжүүлэн B2B (Business-to-Business) зах зээлд нийлүүлдэг.

== '''Түүх''' ==
КоллПро компанийг 2014 онд Г.Тулга, Б.Идэр-Од болон А.Золзаяа нар үүсгэн байгуулсан ба байгууллагын зах зээл дээрх суурин утасны дуудлага алдахгүй байх, хэрэглэгчийн үйлчилгээг саадгүй үзүүлэх, дуудлагын ачааллыг удирдах анхны инновац шингэсэн бүтээгдэхүүнээр үйл ажиллагаагаа эхлүүлж байв. Улмаар байгууллагын харилцаа холбооны бусад сувгуудыг зохицуулах үйлчилгээнүүдээр хүрээгээ тэлсээр явна.&lt;ref&gt;https://unread.today/c/spotlight-callpro-2023&lt;/ref&gt;

== '''Бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ''' ==
КоллПро компани олон улсад түгээмэл хэрэглэгддэг байгууллагын омничаннел системийг Монголд анх удаа нэвтрүүллээ. Энэ нь байгууллагуудын хэрэглэгчидтэйгээ холбогддог утас, и-мэйл, мессенжер гэхчлэн бүх сувгуудыг нэгтгэж нэг интерфейсээс удирдахад тусална.&lt;ref&gt;https://lemonpress.mn/post/C1PTQyQWwqT&lt;/ref&gt; CallPro Platform системээс дараах үйлчилгээнүүдийг авах боломжтой.

=== '''CallPro Voice''' ===
Байгууллагын суурин утасны дуудлага зохицуулах энэхүү үйлчилгээ нь олон мянган харилцагчдаас ирэх дуудлага бүрийг алдалгүй хүлээн авах, хуваарилах, удирдахад шаардлагатай автомат хариулагч, ярианы бичлэг, цагийн тохиргоо, дуудлага шилжүүлэх, хянах самбар, дотоод системийн интеграци, тайлан зэрэг боломжуудыг олгоно.&lt;ref&gt;https://www.callpro.mn/service/voice&lt;/ref&gt;

=== '''CallPro Text''' ===
Байгууллагын мессеж сувгийг удирдах энэхүү үйлчилгээ нь байгууллагынхаа дугаараас хэрэглэгчдэд төрөл бүрийн текст бүхий мэдээлэл илгээх, хүлээн авах боломжийг олгоно. Хэрэглэгч бүрд өөр утга бүхий масс мессеж илгээх, байгууллагынхаа дотоод системтэй интеграци хийж нэг удаагийн OTP код болон төлөв өөрчлөгдөх үеийн автомат мессежийг илгээнэ.&lt;ref&gt;https://www.callpro.mn/service/text&lt;/ref&gt;

=== '''CallPro Teams''' ===
“Байгууллага-Ажилтан-Хэрэглэгч” гэсэн гурван талт харилцаа холбоог нэгтгэсэн, ухаалаг платформ юм.&lt;ref&gt;https://unread.today/c/techworm-callpro-teams&lt;/ref&gt; Ихэнх байгууллагууд өөрсдийн дотоод харилцааны тусгай программгүйн улмаас Facebook, Viber, Telegram гэх зэрэг нийгмийн сүлжээний аппаар харилцдаг. Энэ нь тухайн байгууллагын мэдээллийн аюулгүй байдал, мэргэжилтнүүдийн бүтээмжид сөргөөр нөлөөлөх эрсдэл дагуулж байдаг.&lt;ref&gt;https://unread.today/c/insight-callpro-teams&lt;/ref&gt; Тэгвэл CallPro Teams нь байгууллагын ажилчид хоорондоо харилцах чатын систем болон ажлын виртуал дугаарыг нэгтгэсэн апп юм.&lt;ref&gt;https://www.callpro.mn/service/teams&lt;/ref&gt;

=== '''CallPro Social''' ===
Байгууллагын сошиал сувгуудын чатыг нэг дор хүлээн авах инбокс систем. Платформ хооронд шилжих шаардлагагүйгээр Viber, Facebook, Instagram, WhatsApp, Telegram зэрэг бүх сувгийг нэг самбарт нэгтгэн, чат бүрийг ажилтанд хуваарилан багийн ажиллагаа болон хэрэглэгчийн үйлчилгээг сайжруулах боломжтой.&lt;ref&gt;https://www.callpro.mn/service/social&lt;/ref&gt;

=== '''CallPro AI''' ===
Дуудлага болон чатад операторын оролцоогүй хариулах хиймэл оюунт туслахын үйлчилгээ. Дуудлага зохицуулах CallPro Voice болон сошиал инбокс CallPro Social үйлчилгээндээ нэмэлтээр авч ашиглах боломжтой. Байгууллагын мэдлэгийн санд суурилан хэрэглэгчид тохирох мэдээллийг өгч, операторын ачааллыг хөнгөвчилнө. Хэрэглэгчийн яриа, бичвэрийг ойлгож тохирох хариултыг өгнө, ярианы бичлэгийг текст болгон хөрвүүлж, ямар төрлийн яриа болсныг ялгаж, ангилал өгнө.&lt;ref&gt;https://www.callpro.mn/service/ai&lt;/ref&gt;

=== '''CallPro Agent''' ===
Байгууллагын гарах дуудлага, чатын хэсгийг хариуцаж ажиллах мэргэжлийн операторын үйлчилгээ. Хэрэглэгчээс судалгаа авах, авлага барагдуулах, бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ санал болгох, мэдээлэл хүргэх гэх мэт төрөл бүрийн гарах дуудлагыг стандартын дагуу гүйцэтгэнэ.&lt;ref&gt;https://www.callpro.mn/service/agent&lt;/ref&gt;

== '''Хамтын ажиллагаа''' ==

=== '''Rakuten Viber''' ===
КоллПро нь Rakuten Viber компанийн албан ёсны түнш (Official Messaging Partner) &lt;ref&gt;https://www.forbusiness.viber.com/en/messaging-partners.old/callpro-platform/&lt;/ref&gt; болон Монгол улсын хэмжээнд бүх төрлийн мобайл сурталчилгааг борлуулах онцгой эрхтэй төлөөлөгчөөр (Exclusive Reseller for Rakuten Viber Ads in Mongolia) ажиллаж байна.&lt;ref&gt;https://www.linkedin.com/posts/rakuten-viber_callpro-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8-viber-ads-%D2%AF%D0%B9%D0%BB%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B3%D1%8D%D1%8D%D0%BD%D0%B8%D0%B9-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB-activity-7417203770050347008-Gj7g&lt;/ref&gt;

Энэ түншлэлийн хүрээнд Viber-ийн бизнест зориулсан Business Messages, Business Calls, Chatbots болон Ads зэрэг шийдлүүдийг зах зээлд нэвтрүүлсэн.&lt;ref&gt;https://ikon.mn/n/3ku5 https://unread.today/c/viber-business-callpro-collab https://bloombergtv.mn/news/mojos0&lt;/ref&gt;

=== WhatsApp ===
Дэлхийн хамгийн том харилцаа холбооны платформын нэг болох WhatsApp-ийн албан ёсны технологийн түншээр (Official Solution Partner) ажиллаж байна. Энэ хамтын ажиллагаагаар Монголын B2B зах зээлд WhatsApp Business API үйлчилгээг албан ёсны эрхтэйгээр нэвтрүүлж, байгууллагуудад өөрийн албан ёсны баталгаат буюу ногоон тэмдэгтэй сувгаас үйлчилгээ үзүүлэх боломжийг олгож байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Become a Partner |url=https://whatsappbusiness.com/partners/become-a-partner/ |access-date=2026-06-16 |website=WhatsApp for Business |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== Монголын тэргүүлэгч хиймэл оюуны систем ===
Chimege, Mazaal AI, Duran AI зэрэг Монголын тэргүүлэгч хиймэл оюуны туслахуудтай хамтран ажиллаж байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Чимэгэ системс ХХК-тай хамтран харилцаа холбооны салбарт шинэ технологийг нэвтрүүлнэ |url=https://www.callpro.mn/blogs/blog-qjgsf1 |access-date=2026-06-16 |website=www.callpro.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

== '''Салбар компани''' ==
КоллПро компани нь 2022 онд Бүгд Найрамдах Киргиз Улсад&lt;ref&gt;https://www.callpro.kg/&lt;/ref&gt;, 2023 онд АНУ-д, 2025 онд Сингапур улсад&lt;ref&gt;https://mycallpro.ai/&lt;/ref&gt; тус тус салбар компаниа байгуулж олон улсад үйл ажиллаагаагаа идэвхтэй явуулж байна.

== '''Мэдээллийн аюулгүй байдал''' ==
Үйл ажиллагаандаа Мэдээллийн аюулгүй байдлын менежментийн тогтолцооны олон улсын ISO/IEC 27001:2022 стандартыг бүрэн нэвтрүүлж МонСертф тохирлын үнэлгээний байгууллагаас баталгаажуулалтын гэрчилгээ авсан.&lt;ref&gt;https://bloombergtv.mn/news/mkdge4&lt;/ref&gt;

== '''Харилцагчид''' ==
КоллПро нь байгууллагын харилцаа холбооны омничаннел шийдлийг Монгол, Киргиз, Сингапур, АНУ зэрэг улсын 4000 гаруй байгууллагад үзүүлж байна.&lt;ref&gt;https://www.callpro.mn/customers&lt;/ref&gt; Байгууллагын чиглэл, үйл ажиллагаа, бүтэц зэрэг бүх төрлийн хэрэгцээ, шаардлагад үндэслэн зөвхөн тухайн байгууллагад тохирох шийдлийг санал болгож нэвтрүүлдэг.

== References ==&lt;!-- Inline citations added to your article will automatically display here. See en.wikipedia.org/wiki/WP:REFB for instructions on how to add citations. --&gt;
{{reflist}}</text>
      <sha1>ren4afz9j26fcv11s7e0rc22owos047</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>859046</id>
      <parentid>859044</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T07:36:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enerelee</username>
        <id>105356</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>859046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11892" sha1="nmndnzporqn5lfq8dd8iexnes5gy83v" xml:space="preserve">{{Инфобокс компани
| name = КоллПро ХХК
| logo = CallPro logo primary lockup.png
| industry = Харилцаа холбоо, мэдээллийн технологи
| founded = 2014.04.07
| hq_location = Монгол Улс, Улаанбаатар хот
| products = {{Unbulleted list|[[CallPro Voice]]|[[CallPro Text]]|[[CallPro Teams]]|[[CallPro Social]]}}
| num_employees = 100
| subsid = {{Unbulleted list|[[CallPro KG LLC]]|[[CallPro US Inc]]|[[CallPro Pte. Ltd.]]}}
| website = https://www.callpro.mn/
}}

'''КоллПро ХХК''' нь Монгол Улсад үүсгэн байгуулагдсан мэдээлэл, харилцаа холбооны салбарт үйл ажиллагаа явуулдаг технологийн компани юм.

Тус компани нь байгууллагын харилцаа холбооны шийдлээр дагнасан технологийн компани бөгөөд үүлэн технологид суурилсан дуудлагын төвийн утсыг удирдах, мессеж сувгийг автоматжуулах, дотоод харилцааны болон хэрэглэгчтэй харилцах бусад бүх төрлийн сувгийг үйлчилгээг нэгтгэн удирдах омничаннел систем болох '''[https://console.callpro.mn/ CallPro Platform]''' системийг &lt;ref&gt;https://cnbc.mn/news/h1yw9&lt;/ref&gt;  хөгжүүлэн B2B (Business-to-Business) зах зээлд нийлүүлдэг.

== '''Түүх''' ==
КоллПро компанийг 2014 онд Г.Тулга, Б.Идэр-Од болон А.Золзаяа нар үүсгэн байгуулсан ба байгууллагын зах зээл дээрх суурин утасны дуудлага алдахгүй байх, хэрэглэгчийн үйлчилгээг саадгүй үзүүлэх, дуудлагын ачааллыг удирдах анхны инновац шингэсэн бүтээгдэхүүнээр үйл ажиллагаагаа эхлүүлж байв. Улмаар байгууллагын харилцаа холбооны бусад сувгуудыг зохицуулах үйлчилгээнүүдээр хүрээгээ тэлсээр явна.&lt;ref&gt;https://unread.today/c/spotlight-callpro-2023&lt;/ref&gt;

== '''Бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ''' ==
КоллПро компани олон улсад түгээмэл хэрэглэгддэг байгууллагын омничаннел системийг Монголд анх удаа нэвтрүүллээ. Энэ нь байгууллагуудын хэрэглэгчидтэйгээ холбогддог утас, и-мэйл, мессенжер гэхчлэн бүх сувгуудыг нэгтгэж нэг интерфейсээс удирдахад тусална.&lt;ref&gt;https://lemonpress.mn/post/C1PTQyQWwqT&lt;/ref&gt; CallPro Platform системээс дараах үйлчилгээнүүдийг авах боломжтой.

=== '''CallPro Voice''' ===
Байгууллагын суурин утасны дуудлага зохицуулах энэхүү үйлчилгээ нь олон мянган харилцагчдаас ирэх дуудлага бүрийг алдалгүй хүлээн авах, хуваарилах, удирдахад шаардлагатай автомат хариулагч, ярианы бичлэг, цагийн тохиргоо, дуудлага шилжүүлэх, хянах самбар, дотоод системийн интеграци, тайлан зэрэг боломжуудыг олгоно.&lt;ref&gt;https://www.callpro.mn/service/voice&lt;/ref&gt;

=== '''CallPro Text''' ===
Байгууллагын мессеж сувгийг удирдах энэхүү үйлчилгээ нь байгууллагынхаа дугаараас хэрэглэгчдэд төрөл бүрийн текст бүхий мэдээлэл илгээх, хүлээн авах боломжийг олгоно. Хэрэглэгч бүрд өөр утга бүхий масс мессеж илгээх, байгууллагынхаа дотоод системтэй интеграци хийж нэг удаагийн OTP код болон төлөв өөрчлөгдөх үеийн автомат мессежийг илгээнэ.&lt;ref&gt;https://www.callpro.mn/service/text&lt;/ref&gt;

=== '''CallPro Teams''' ===
“Байгууллага-Ажилтан-Хэрэглэгч” гэсэн гурван талт харилцаа холбоог нэгтгэсэн, ухаалаг платформ юм.&lt;ref&gt;https://unread.today/c/techworm-callpro-teams&lt;/ref&gt; Ихэнх байгууллагууд өөрсдийн дотоод харилцааны тусгай программгүйн улмаас Facebook, Viber, Telegram гэх зэрэг нийгмийн сүлжээний аппаар харилцдаг. Энэ нь тухайн байгууллагын мэдээллийн аюулгүй байдал, мэргэжилтнүүдийн бүтээмжид сөргөөр нөлөөлөх эрсдэл дагуулж байдаг.&lt;ref&gt;https://unread.today/c/insight-callpro-teams&lt;/ref&gt; Тэгвэл CallPro Teams нь байгууллагын ажилчид хоорондоо харилцах чатын систем болон ажлын виртуал дугаарыг нэгтгэсэн апп юм.&lt;ref&gt;https://www.callpro.mn/service/teams&lt;/ref&gt;

=== '''CallPro Social''' ===
Байгууллагын сошиал сувгуудын чатыг нэг дор хүлээн авах инбокс систем. Платформ хооронд шилжих шаардлагагүйгээр Viber, Facebook, Instagram, WhatsApp, Telegram зэрэг бүх сувгийг нэг самбарт нэгтгэн, чат бүрийг ажилтанд хуваарилан багийн ажиллагаа болон хэрэглэгчийн үйлчилгээг сайжруулах боломжтой.&lt;ref&gt;https://www.callpro.mn/service/social&lt;/ref&gt;

=== '''CallPro AI''' ===
Дуудлага болон чатад операторын оролцоогүй хариулах хиймэл оюунт туслахын үйлчилгээ. Дуудлага зохицуулах CallPro Voice болон сошиал инбокс CallPro Social үйлчилгээндээ нэмэлтээр авч ашиглах боломжтой. Байгууллагын мэдлэгийн санд суурилан хэрэглэгчид тохирох мэдээллийг өгч, операторын ачааллыг хөнгөвчилнө. Хэрэглэгчийн яриа, бичвэрийг ойлгож тохирох хариултыг өгнө, ярианы бичлэгийг текст болгон хөрвүүлж, ямар төрлийн яриа болсныг ялгаж, ангилал өгнө.&lt;ref&gt;https://www.callpro.mn/service/ai&lt;/ref&gt;

=== '''CallPro Agent''' ===
Байгууллагын гарах дуудлага, чатын хэсгийг хариуцаж ажиллах мэргэжлийн операторын үйлчилгээ. Хэрэглэгчээс судалгаа авах, авлага барагдуулах, бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ санал болгох, мэдээлэл хүргэх гэх мэт төрөл бүрийн гарах дуудлагыг стандартын дагуу гүйцэтгэнэ.&lt;ref&gt;https://www.callpro.mn/service/agent&lt;/ref&gt;

== '''Хамтын ажиллагаа''' ==

=== '''Rakuten Viber''' ===
КоллПро нь Rakuten Viber компанийн албан ёсны түнш (Official Messaging Partner) &lt;ref&gt;https://www.forbusiness.viber.com/en/messaging-partners.old/callpro-platform/&lt;/ref&gt; болон Монгол улсын хэмжээнд бүх төрлийн мобайл сурталчилгааг борлуулах онцгой эрхтэй төлөөлөгчөөр (Exclusive Reseller for Rakuten Viber Ads in Mongolia) ажиллаж байна.&lt;ref&gt;https://www.linkedin.com/posts/rakuten-viber_callpro-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8-viber-ads-%D2%AF%D0%B9%D0%BB%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B3%D1%8D%D1%8D%D0%BD%D0%B8%D0%B9-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB-activity-7417203770050347008-Gj7g&lt;/ref&gt;

Энэ түншлэлийн хүрээнд Viber-ийн бизнест зориулсан [https://www.callpro.mn/service/viber Business Messages, Business Calls, Chatbots болон Ads] зэрэг шийдлүүдийг зах зээлд нэвтрүүлсэн.&lt;ref&gt;https://ikon.mn/n/3ku5 https://unread.today/c/viber-business-callpro-collab https://bloombergtv.mn/news/mojos0&lt;/ref&gt;

=== WhatsApp ===
Дэлхийн хамгийн том харилцаа холбооны платформын нэг болох [[WhatsApp]]-ийн албан ёсны технологийн түншээр (Official Solution Partner) ажиллаж байна. Энэ хамтын ажиллагаагаар Монголын B2B зах зээлд WhatsApp Business API үйлчилгээг албан ёсны эрхтэйгээр нэвтрүүлж, байгууллагуудад өөрийн албан ёсны баталгаат буюу ногоон тэмдэгтэй сувгаас үйлчилгээ үзүүлэх боломжийг олгож байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Become a Partner |url=https://whatsappbusiness.com/partners/become-a-partner/ |access-date=2026-06-16 |website=WhatsApp for Business |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== Монголын тэргүүлэгч хиймэл оюуны систем ===
[[Чимэгэ Системс ХХК|Chimege]], Mazaal AI, Duran AI зэрэг Монголын тэргүүлэгч хиймэл оюуны туслахуудтай хамтран ажиллаж байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Чимэгэ системс ХХК-тай хамтран харилцаа холбооны салбарт шинэ технологийг нэвтрүүлнэ |url=https://www.callpro.mn/blogs/blog-qjgsf1 |access-date=2026-06-16 |website=www.callpro.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

== '''Салбар компани''' ==
КоллПро компани нь 2022 онд Бүгд Найрамдах Киргиз Улсад&lt;ref&gt;https://www.callpro.kg/&lt;/ref&gt;, 2023 онд АНУ-д, 2025 онд Сингапур улсад&lt;ref&gt;https://mycallpro.ai/&lt;/ref&gt; тус тус салбар компаниа байгуулж олон улсад үйл ажиллаагаагаа идэвхтэй явуулж байна.

== '''Мэдээллийн аюулгүй байдал''' ==
Үйл ажиллагаандаа Мэдээллийн аюулгүй байдлын менежментийн тогтолцооны олон улсын [[ISO/IEC 27001]]:2022 стандартыг бүрэн нэвтрүүлж МонСертф тохирлын үнэлгээний байгууллагаас баталгаажуулалтын гэрчилгээ авсан.&lt;ref&gt;https://bloombergtv.mn/news/mkdge4&lt;/ref&gt;

== '''Харилцагчид''' ==
КоллПро нь байгууллагын харилцаа холбооны омничаннел шийдлийг Монгол, Киргиз, Сингапур, АНУ зэрэг улсын 4'000 гаруй байгууллагад үзүүлж байна.&lt;ref&gt;https://www.callpro.mn/customers&lt;/ref&gt; Байгууллагын чиглэл, үйл ажиллагаа, бүтэц зэрэг бүх төрлийн хэрэгцээ, шаардлагад үндэслэн зөвхөн тухайн байгууллагад тохирох шийдлийг санал болгож нэвтрүүлдэг.

== References ==&lt;!-- Inline citations added to your article will automatically display here. See en.wikipedia.org/wiki/WP:REFB for instructions on how to add citations. --&gt;
{{reflist}}</text>
      <sha1>nmndnzporqn5lfq8dd8iexnes5gy83v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сейм (Литва)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146709</id>
    <revision>
      <id>859050</id>
      <timestamp>2026-06-16T07:59:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Seimas logo.svg|thumb]] '''Сейм''' '''(Литва)''' буюу Бүгд Найрамдах [[Литва]] Улсын Сейм ([[Литва хэл|литва.]] ''Lietuvos Respublikos Seimas'') — Литва улсын хууль тогтоох дээд байгууллага.  == Ерөнхий мэдээлэл == Литвийн Сейм нь бүх нийтийн, тэгш, шууд сонгуулийн нууц санал хураалтаар...&quot;</comment>
      <origin>859050</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6689" sha1="8bro6t8ma5apc08kpdpa9xh64twyrvk" xml:space="preserve">[[Файл:Seimas logo.svg|thumb]]
'''Сейм''' '''(Литва)''' буюу Бүгд Найрамдах [[Литва]] Улсын Сейм ([[Литва хэл|литва.]] ''Lietuvos Respublikos Seimas'') — Литва улсын хууль тогтоох дээд байгууллага.

== Ерөнхий мэдээлэл ==
Литвийн Сейм нь бүх нийтийн, тэгш, шууд сонгуулийн нууц санал хураалтаар 4 жилийн хугацаатай сонгогддог 141 гишүүнтэй нэг танхимаас бүрдэнэ. Сеймийн гишүүнийг зөвхөн Ерөнхий сайд эсвэл сайд томилж болно (60-р зүйлийн 2-р хэсэг).

Литва улсын Үндсэн хуулийн V бүлэгт заасны дагуу Литва улсад байнга оршин суудаг, гадаад улсын өмнө тангараг өргөөөгүй, үүрэг хүлээгээгүй, сонгуулийн өдөр 21 нас хүрсэн (2022 он хүртэл 25 нас хүрсэн) Литва улсын иргэн Сеймд сонгогдож болно. Шүүхийн шийтгэл аваад эдлээгүй, эсвэл шүүхээс эрх зүйн хувьд чадваргүй гэж үзсэн хүнийг Сеймд сонгож болохгүй. Сеймд сонгогдсон гишүүн нь Сеймд Литва улсын өмнө үнэнч байх тангараг өргөснөөр ард түмний төлөөлөгчийн бүх эрхийг олж авдаг. Сейм жил бүр хавар, намрын улиралд хоёр ээлжит чуулганаар хуралддаг.

* Хаврын чуулган 3-р сарын 10-нд эхэлж, 6-р сарын 30-нд дуусна.
* Намрын чуулган 9-р сарын 10-нд эхэлж, 12-р сарын 23-нд дуусна.
* Парламентын нийт гишүүдийн гуравны нэгээс доошгүй хэсгийн санал болгосноор Сеймийн дарга, Үндсэн хуульд заасан тохиолдолд Ерөнхийлөгч ээлжит бус чуулганыг зарлан хуралдуулж болно.

[[Файл:Baltijas Asamblejas 31.sesija Viļņā (8169464170).jpg|thumb|355x355px|Сеймийн чуулганы танхим]]
Сеймийн хуралдааныг Сеймийн дарга эсвэл түүний орлогч даргална.

Сонгуулийн дараах Сеймийн анхны хуралдааныг Сеймийн хамгийн ахмад гишүүн нээх ёстой. Сеймийн бүтэц, журмыг Сеймийн дүрмээр тогтоодог байна.

== Семийн бүрэн эрх ==

* Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах асуудлыг хэлэлцэж, батлах;
* Хууль гаргах (Сеймээс баталсан хуулиуд нь Литва Улсын Ерөнхийлөгч гарын үсэг зурж, албан ёсоор батлагдсаны дараа хүчин төгөлдөр болно);
* Ард нийтийн санал асуулгын тухай тогтоол батлах;
* Литва Улсын Ерөнхийлөгчийн сонгуулийг зарлах;
* Хуульд заасан төрийн байгууллагуудыг байгуулах, тэдгээрийн даргыг томилох, чөлөөлөх;
* Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгчийн нэр дэвшүүлсэн Ерөнхий сайдын нэр дэвшигчийг батлах эсвэл татгалзах;
* Ерөнхий сайдын өргөн барьсан Засгийн газрын хөтөлбөрийг хэлэлцэж, батлах эсэхээ шийдэх;
* Засгийн газрын санал болгосноор Литва Улсын яамдыг байгуулах буюу татан буулгах;
* Засгийн газрын үйл ажиллагаанд хяналт тавих бөгөөд Ерөнхий сайд болон сайдад итгэлгүй байгаагаа илэрхийлэх;
* Үндсэн хуулийн шүүхийн шүүгч, Дээд шүүхийн шүүгч, эдгээр шүүхийн даргыг томилох;
* Литва Улсын Банкны Улсын аудитор болон ТУЗ-ийн даргыг томилох, чөлөөлөх;
* Хотын зөвлөлийн сонгуулийг зарлах;
* Сонгуулийн төв комиссыг байгуулах, бүрэлдэхүүнийг нь өөрчлөх;
* Улсын төсвийг баталж, хэрэгжилтийг нь хянана;
* Улсын татвар болон бусад заавал төлөх төлбөрийг тогтооно;
* Литва улсын олон улсын гэрээг соёрхон баталж, цуцална, гадаад бодлогын бусад асуудлыг авч үзнэ;
* Бүгд Найрамдах Улсын засаг захиргааны хуваарийг тогтооно;
* Литва улсын төрийн шагналуудыг тогтооно;
* Өршөөлийн тухай хууль гаргана;
* Шууд засаглал, тулааны байдал, онц байдал тогтооно, дайчилгаа зарлана, зэвсэгт хүч ашиглах асуудлыг шийдвэрлэнэ.

== Сеймийн удирлага ==
'''2025 он'''

* Сеймийн дарга —                -[[Юозас Олекас]] (Литвийн Социал демократ нам)
* Сеймийн тэргүүн дэд дарга - Раймондас Шукис (Неман дэгүүрх үүрийн гэгээ)
* Сеймийн дэд дарга - Раса Будбергите (Литвийн Социал демократ нам)
* Сеймийн дэд дарга - Оринта Лейпюте (Литвийн Социал демократ нам)
* Сеймийн дэд дарга - Aušrine Norkienė (Литвийн тариаланчид ба ногоонуудын холбоо)
* Сеймийн дэд дарга - Дайва Жебелиенэ (Неманы дээгүүрх үүрийн гэгээ)
* Сеймийн дэд дарга - Радвиле Моркунайте-Микулиенье (Эх орон холбоо — Литвийн Христийн ардчилсан нам)
* Сеймийн дэд дарга - Викториа Чмилете- Ниельсэн (Либерал хөдөлгөөн)</text>
      <sha1>8bro6t8ma5apc08kpdpa9xh64twyrvk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>859052</id>
      <parentid>859050</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T08:04:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>859052</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7799" sha1="r6hnlontq29dvxxi3f3v2zd6fjra1gp" xml:space="preserve">[[Файл:Seimas logo.svg|thumb]]
'''Сейм''' '''(Литва)''' буюу Бүгд Найрамдах [[Литва]] Улсын Сейм ([[Литва хэл|литва.]] ''Lietuvos Respublikos Seimas'') — Литва улсын хууль тогтоох дээд байгууллага.

== Түүх ==
1990 оны 2-р сарын 24-нд ЗХУ-ын Зөвлөлт Литвийн парламентын сонгууль болж, сонгогдсон Дээд Зөвлөл (141 гишүүн) 1990 оны 3-р сарын 11-нд тусгаар тогтносон Литва Бүгд Найрамдах Улсыг сэргээн байгуулсныг зарлаж, 1992 оны 7-р сарын 7-нд Сейм гэж нэрлэсэн байна. Литвийн түүх судлалд үүнийг &quot;Сэргээгдсэн Сейм&quot; гэж нэрлэдэг. Тусгаар тогтносны дараах анхны парламентын сонгууль 1992 оны 10-р сарын 25, 11-р сарын 15-нд болсон. Хоёрдугаар Сейм 1996-2000 онуудад үйл ажиллагаагаа явуулсан. 2000 онд сонгогдсон парламентад Социал Демократ Эвсэл (СДЭ) 51 суудал, Шинэ Холбоо (нийгмийн либералууд) 25 суудал, Либерал Холбоо 24 суудалтай байв.

== Ерөнхий мэдээлэл ==
Литвийн Сейм нь бүх нийтийн, тэгш, шууд сонгуулийн нууц санал хураалтаар 4 жилийн хугацаатай сонгогддог 141 гишүүнтэй нэг танхимаас бүрдэнэ. Сеймийн гишүүнийг зөвхөн Ерөнхий сайд эсвэл сайд томилж болно (60-р зүйлийн 2-р хэсэг).

Литва улсын Үндсэн хуулийн V бүлэгт заасны дагуу Литва улсад байнга оршин суудаг, гадаад улсын өмнө тангараг өргөөөгүй, үүрэг хүлээгээгүй, сонгуулийн өдөр 21 нас хүрсэн (2022 он хүртэл 25 нас хүрсэн) Литва улсын иргэн Сеймд сонгогдож болно. Шүүхийн шийтгэл аваад эдлээгүй, эсвэл шүүхээс эрх зүйн хувьд чадваргүй гэж үзсэн хүнийг Сеймд сонгож болохгүй. Сеймд сонгогдсон гишүүн нь Сеймд Литва улсын өмнө үнэнч байх тангараг өргөснөөр ард түмний төлөөлөгчийн бүх эрхийг олж авдаг. Сейм жил бүр хавар, намрын улиралд хоёр ээлжит чуулганаар хуралддаг.

* Хаврын чуулган 3-р сарын 10-нд эхэлж, 6-р сарын 30-нд дуусна.
* Намрын чуулган 9-р сарын 10-нд эхэлж, 12-р сарын 23-нд дуусна.
* Парламентын нийт гишүүдийн гуравны нэгээс доошгүй хэсгийн санал болгосноор Сеймийн дарга, Үндсэн хуульд заасан тохиолдолд Ерөнхийлөгч ээлжит бус чуулганыг зарлан хуралдуулж болно.

[[Файл:Baltijas Asamblejas 31.sesija Viļņā (8169464170).jpg|thumb|355x355px|Сеймийн чуулганы танхим]]
Сеймийн хуралдааныг Сеймийн дарга эсвэл түүний орлогч даргална.

Сонгуулийн дараах Сеймийн анхны хуралдааныг Сеймийн хамгийн ахмад гишүүн нээх ёстой. Сеймийн бүтэц, журмыг Сеймийн дүрмээр тогтоодог байна.

== Семийн бүрэн эрх ==

* Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах асуудлыг хэлэлцэж, батлах;
* Хууль гаргах (Сеймээс баталсан хуулиуд нь Литва Улсын Ерөнхийлөгч гарын үсэг зурж, албан ёсоор батлагдсаны дараа хүчин төгөлдөр болно);
* Ард нийтийн санал асуулгын тухай тогтоол батлах;
* Литва Улсын Ерөнхийлөгчийн сонгуулийг зарлах;
* Хуульд заасан төрийн байгууллагуудыг байгуулах, тэдгээрийн даргыг томилох, чөлөөлөх;
* Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгчийн нэр дэвшүүлсэн Ерөнхий сайдын нэр дэвшигчийг батлах эсвэл татгалзах;
* Ерөнхий сайдын өргөн барьсан Засгийн газрын хөтөлбөрийг хэлэлцэж, батлах эсэхээ шийдэх;
* Засгийн газрын санал болгосноор Литва Улсын яамдыг байгуулах буюу татан буулгах;
* Засгийн газрын үйл ажиллагаанд хяналт тавих бөгөөд Ерөнхий сайд болон сайдад итгэлгүй байгаагаа илэрхийлэх;
* Үндсэн хуулийн шүүхийн шүүгч, Дээд шүүхийн шүүгч, эдгээр шүүхийн даргыг томилох;
* Литва Улсын Банкны Улсын аудитор болон ТУЗ-ийн даргыг томилох, чөлөөлөх;
* Хотын зөвлөлийн сонгуулийг зарлах;
* Сонгуулийн төв комиссыг байгуулах, бүрэлдэхүүнийг нь өөрчлөх;
* Улсын төсвийг баталж, хэрэгжилтийг нь хянана;
* Улсын татвар болон бусад заавал төлөх төлбөрийг тогтооно;
* Литва улсын олон улсын гэрээг соёрхон баталж, цуцална, гадаад бодлогын бусад асуудлыг авч үзнэ;
* Бүгд Найрамдах Улсын засаг захиргааны хуваарийг тогтооно;
* Литва улсын төрийн шагналуудыг тогтооно;
* Өршөөлийн тухай хууль гаргана;
* Шууд засаглал, тулааны байдал, онц байдал тогтооно, дайчилгаа зарлана, зэвсэгт хүч ашиглах асуудлыг шийдвэрлэнэ.

== Сеймийн удирлага ==
'''2025 он'''

* Сеймийн дарга —                -[[Юозас Олекас]] (Литвийн Социал демократ нам)
* Сеймийн тэргүүн дэд дарга - Раймондас Шукис (Неман дэгүүрх үүрийн гэгээ)
* Сеймийн дэд дарга - Раса Будбергите (Литвийн Социал демократ нам)
* Сеймийн дэд дарга - Оринта Лейпюте (Литвийн Социал демократ нам)
* Сеймийн дэд дарга - Aušrine Norkienė (Литвийн тариаланчид ба ногоонтнуудын холбоо)
* Сеймийн дэд дарга - Дайва Жебелиенэ (Неманы дээгүүрх үүрийн гэгээ)
* Сеймийн дэд дарга - Радвиле Моркунайте-Микулиенье (Эх орон холбоо — Литвийн Христийн ардчилсан нам)
* Сеймийн дэд дарга - Викториа Чмилете- Ниельсэн (Либерал хөдөлгөөн)</text>
      <sha1>r6hnlontq29dvxxi3f3v2zd6fjra1gp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>859055</id>
      <parentid>859052</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T08:26:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>859055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7733" sha1="72tkteyr23zlclvlur7g4h0l4ttehw9" xml:space="preserve">[[Файл:Seimas logo.svg|thumb]]
'''Сейм''' буюу '''Бүгд Найрамдах [[Литва]] Улсын Сейм''' ({{langx|lt|Lietuvos Respublikos Seimas}}) — Литва улсын хууль тогтоох дээд байгууллага.

== Түүх ==
1990 оны 2-р сарын 24-нд ЗХУ-ын Зөвлөлт Литвын парламентын сонгууль болж, сонгогдсон Дээд Зөвлөл (141 гишүүн) 1990 оны 3-р сарын 11-нд тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Литва Улсыг сэргээн байгуулсныг зарлаж, 1992 оны 7-р сарын 7-нд Сейм гэж нэрлэсэн байна. Литвийн түүх судлалд үүнийг &quot;Сэргээгдсэн Сейм&quot; гэж нэрлэдэг. Тусгаар тогтносны дараах анхны парламентын сонгууль 1992 оны 10-р сарын 25, 11-р сарын 15-нд болсон. Хоёрдугаар Сейм 1996-2000 онуудад үйл ажиллагаагаа явуулсан. 2000 онд сонгогдсон парламентад Социал Демократ Эвсэл (СДЭ) 51 суудал, Шинэ Холбоо (нийгмийн либералууд) 25 суудал, Либерал Холбоо 24 суудалтай байв.

== Ерөнхий мэдээлэл ==
Литвын Сейм нь бүх нийтийн, тэгш, шууд сонгуулийн нууц санал хураалтаар 4 жилийн хугацаатай сонгогддог 141 гишүүнтэй нэг танхимаас бүрдэнэ. Сеймийн гишүүнийг зөвхөн Ерөнхий сайд эсвэл сайд томилж болно (60-р зүйлийн 2-р хэсэг).

Литва улсын Үндсэн хуулийн V бүлэгт заасны дагуу Литва улсад байнга оршин суудаг, гадаад улсын өмнө тангараг өргөөөгүй, үүрэг хүлээгээгүй, сонгуулийн өдөр 21 нас хүрсэн (2022 он хүртэл 25 нас хүрсэн) Литва улсын иргэн Сеймд сонгогдож болно. Шүүхийн шийтгэл аваад эдлээгүй, эсвэл шүүхээс эрх зүйн хувьд чадваргүй гэж үзсэн хүнийг Сеймд сонгож болохгүй. Сеймд сонгогдсон гишүүн нь Сеймд Литва улсын өмнө үнэнч байх тангараг өргөснөөр ард түмний төлөөлөгчийн бүх эрхийг олж авдаг. Сейм жил бүр хавар, намрын улиралд хоёр ээлжит чуулганаар хуралддаг.

* Хаврын чуулган 3-р сарын 10-нд эхэлж, 6-р сарын 30-нд дуусна.
* Намрын чуулган 9-р сарын 10-нд эхэлж, 12-р сарын 23-нд дуусна.
* Парламентын нийт гишүүдийн гуравны нэгээс доошгүй хэсгийн санал болгосноор Сеймийн дарга, Үндсэн хуульд заасан тохиолдолд Ерөнхийлөгч ээлжит бус чуулганыг зарлан хуралдуулж болно.

[[Файл:Baltijas Asamblejas 31.sesija Viļņā (8169464170).jpg|thumb|355x355px|Сеймийн чуулганы танхим]]
Сеймийн хуралдааныг Сеймийн дарга эсвэл түүний орлогч даргална.

Сонгуулийн дараах Сеймийн анхны хуралдааныг Сеймийн хамгийн ахмад гишүүн нээх ёстой. Сеймийн бүтэц, журмыг Сеймийн дүрмээр тогтоодог байна.

== Семийн бүрэн эрх ==

* Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах асуудлыг хэлэлцэж, батлах;
* Хууль гаргах (Сеймээс баталсан хуулиуд нь Литва Улсын Ерөнхийлөгч гарын үсэг зурж, албан ёсоор батлагдсаны дараа хүчин төгөлдөр болно);
* Ард нийтийн санал асуулгын тухай тогтоол батлах;
* Литва Улсын Ерөнхийлөгчийн сонгуулийг зарлах;
* Хуульд заасан төрийн байгууллагуудыг байгуулах, тэдгээрийн даргыг томилох, чөлөөлөх;
* Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгчийн нэр дэвшүүлсэн Ерөнхий сайдад нэр дэвшигчийг батлах эсвэл татгалзах;
* Ерөнхий сайдын өргөн барьсан Засгийн газрын хөтөлбөрийг хэлэлцэж, батлах эсэхээ шийдэх;
* Засгийн газрын санал болгосноор Литва Улсын яамдыг байгуулах буюу татан буулгах;
* Засгийн газрын үйл ажиллагаанд хяналт тавих бөгөөд Ерөнхий сайд болон сайдад итгэлгүй байгаагаа илэрхийлэх;
* Үндсэн хуулийн шүүхийн шүүгч, Дээд шүүхийн шүүгч, эдгээр шүүхийн даргыг томилох;
* Литва Улсын Банкны Улсын аудитор болон ТУЗ-ийн даргыг томилох, чөлөөлөх;
* Хотын зөвлөлийн сонгуулийг зарлах;
* Сонгуулийн төв комиссыг байгуулах, бүрэлдэхүүнийг нь өөрчлөх;
* Улсын төсвийг баталж, хэрэгжилтийг нь хянана;
* Улсын татвар болон бусад заавал төлөх төлбөрийг тогтооно;
* Литва улсын олон улсын гэрээг соёрхон баталж, цуцална, гадаад бодлогын бусад асуудлыг авч үзнэ;
* Бүгд Найрамдах Улсын засаг захиргааны хуваарийг тогтооно;
* Литва улсын төрийн шагналуудыг тогтооно;
* Өршөөлийн тухай хууль гаргана;
* Шууд засаглал, тулааны байдал, онц байдал тогтооно, дайчилгаа зарлана, зэвсэгт хүч ашиглах асуудлыг шийдвэрлэнэ.

== Сеймийн удирдлага ==
'''2025 он'''

* Сеймийн дарга — [[Юозас Олекас]] (Литвын Социал демократ нам)
* Сеймийн тэргүүн дэд дарга - Раймондас Шукис (Неман дэгүүрх үүрийн гэгээ)
* Сеймийн дэд дарга - Раса Будбергите (Литвын Социал демократ нам)
* Сеймийн дэд дарга - Оринта Лейпюте (Литвын Социал демократ нам)
* Сеймийн дэд дарга - Aušrine Norkienė (Литвын тариаланчид ба ногоонтнуудын холбоо)
* Сеймийн дэд дарга - Дайва Жебелиенэ (Неманы дээгүүрх үүрийн гэгээ)
* Сеймийн дэд дарга - Радвиле Моркунайте-Микулиенье (Эх орон холбоо — Литвын Христийн ардчилсан нам)
* Сеймийн дэд дарга - Викториа Чмилете- Ниельсэн (Либерал хөдөлгөөн)</text>
      <sha1>72tkteyr23zlclvlur7g4h0l4ttehw9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>859070</id>
      <parentid>859055</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T10:55:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>859070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7756" sha1="oirom75dix2vs4auaplgurmcvbr9md7" xml:space="preserve">[[Файл:Seimas logo.svg|thumb]]
'''Сейм''' буюу '''Бүгд Найрамдах [[Литва]] Улсын Сейм''' ({{langx|lt|Lietuvos Respublikos Seimas}}) — Литва улсын хууль тогтоох дээд байгууллага.

== Түүх ==
1990 оны 2-р сарын 24-нд ЗХУ-ын Зөвлөлт Литвын парламентын сонгууль болж, сонгогдсон Дээд Зөвлөл (141 гишүүн) 1990 оны 3-р сарын 11-нд тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Литва Улсыг сэргээн байгуулсныг зарлаж, 1992 оны 7-р сарын 7-нд Сейм гэж нэрлэсэн байна. Литвийн түүх судлалд үүнийг &quot;Сэргээгдсэн Сейм&quot; гэж нэрлэдэг. Тусгаар тогтносны дараах анхны парламентын сонгууль 1992 оны 10-р сарын 25, 11-р сарын 15-нд болсон. Хоёрдугаар Сейм 1996-2000 онуудад үйл ажиллагаагаа явуулсан. 2000 онд сонгогдсон парламентад Социал Демократ Эвсэл (СДЭ) 51 суудал, Шинэ Холбоо (нийгмийн либералууд) 25 суудал, Либерал Холбоо 24 суудалтай байв.

== Ерөнхий мэдээлэл ==
Литвын Сейм нь бүх нийтийн, тэгш, шууд сонгуулийн нууц санал хураалтаар 4 жилийн хугацаатай сонгогддог 141 гишүүнтэй нэг танхимаас бүрдэнэ. Сеймийн гишүүнийг зөвхөн Ерөнхий сайд эсвэл сайд томилж болно (60-р зүйлийн 2-р хэсэг).

Литва улсын Үндсэн хуулийн V бүлэгт заасны дагуу Литва улсад байнга оршин суудаг, гадаад улсын өмнө тангараг өргөөөгүй, үүрэг хүлээгээгүй, сонгуулийн өдөр 21 нас хүрсэн (2022 он хүртэл 25 нас хүрсэн) Литва улсын иргэн Сеймд сонгогдож болно. Шүүхийн шийтгэл аваад эдлээгүй, эсвэл шүүхээс эрх зүйн хувьд чадваргүй гэж үзсэн хүнийг Сеймд сонгож болохгүй. Сеймд сонгогдсон гишүүн нь Сеймд Литва улсын өмнө үнэнч байх тангараг өргөснөөр ард түмний төлөөлөгчийн бүх эрхийг олж авдаг. Сейм жил бүр хавар, намрын улиралд хоёр ээлжит чуулганаар хуралддаг.

* Хаврын чуулган 3-р сарын 10-нд эхэлж, 6-р сарын 30-нд дуусна.
* Намрын чуулган 9-р сарын 10-нд эхэлж, 12-р сарын 23-нд дуусна.
* Парламентын нийт гишүүдийн гуравны нэгээс доошгүй хэсгийн санал болгосноор Сеймийн дарга, Үндсэн хуульд заасан тохиолдолд Ерөнхийлөгч ээлжит бус чуулганыг зарлан хуралдуулж болно.

[[Файл:Baltijas Asamblejas 31.sesija Viļņā (8169464170).jpg|thumb|355x355px|Сеймийн чуулганы танхим]]
Сеймийн хуралдааныг Сеймийн дарга эсвэл түүний орлогч даргална.

Сонгуулийн дараах Сеймийн анхны хуралдааныг Сеймийн хамгийн ахмад гишүүн нээх ёстой. Сеймийн бүтэц, журмыг Сеймийн дүрмээр тогтоодог байна.

== Семийн бүрэн эрх ==

* Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах асуудлыг хэлэлцэж, батлах;
* Хууль батлах (Сеймээс баталсан хуулиуд нь Литва Улсын Ерөнхийлөгч гарын үсэг зурж, албан ёсоор батлагдсаны дараа хүчин төгөлдөр болно);
* Ард нийтийн санал асуулга явуулах тухай тогтоол батлах;
* Литва Улсын Ерөнхийлөгчийн сонгуулийг зарлах;
* Хуульд заасан төрийн байгууллагуудыг байгуулах, тэдгээрийн даргыг томилох, чөлөөлөх;
* Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгчийн нэр дэвшүүлсэн Ерөнхий сайдад нэр дэвшигчийг батлах эсвэл татгалзах;
* Ерөнхий сайдын өргөн барьсан Засгийн газрын хөтөлбөрийг хэлэлцэж, батлах эсэхээ шийдэх;
* Засгийн газрын санал болгосноор Литва Улсын яамдыг байгуулах буюу татан буулгах;
* Засгийн газрын үйл ажиллагаанд хяналт тавих бөгөөд Ерөнхий сайд болон сайд нарт итгэл үзүүлэх эсэхийг илэрхийлэх;
* Үндсэн хуулийн шүүхийн шүүгч, Дээд шүүхийн шүүгч, эдгээр шүүхийн даргыг томилох;
* Литва Улсын Банкны Улсын аудитор болон ТУЗ-ийн даргыг томилох, чөлөөлөх;
* Хотын зөвлөлийн сонгуулийг зарлах;
* Сонгуулийн төв комиссыг байгуулах, бүрэлдэхүүнийг нь өөрчлөх;
* Улсын төсвийг баталж, хэрэгжилтийг нь хянана;
* Улсын татвар болон бусад заавал төлөх төлбөрийг тогтооно;
* Литва улсын олон улсын гэрээг соёрхон баталж, цуцална, гадаад бодлогын бусад асуудлыг авч үзнэ;
* Бүгд Найрамдах Улсын засаг захиргааны хуваарийг тогтооно;
* Литва улсын төрийн шагналуудыг тогтооно;
* Өршөөлийн тухай хууль гаргана;
* Шууд засаглал, дайны байдал, онц байдал тогтооно, дайчилгаа зарлана, зэвсэгт хүчин ашиглах асуудлыг шийдвэрлэнэ.

== Сеймийн удирдлага ==
'''2025 он'''

* Сеймийн дарга — [[Юозас Олекас]] (Литвын Социал демократ нам)
* Сеймийн тэргүүн дэд дарга - Раймондас Шукис (Неман дэгүүрх үүрийн гэгээ)
* Сеймийн дэд дарга - Раса Будбергите (Литвын Социал демократ нам)
* Сеймийн дэд дарга - Оринта Лейпюте (Литвын Социал демократ нам)
* Сеймийн дэд дарга - Aušrine Norkienė (Литвын тариаланчид ба ногоонтнуудын холбоо)
* Сеймийн дэд дарга - Дайва Жебелиенэ (Неманы дээгүүрх үүрийн гэгээ)
* Сеймийн дэд дарга - Радвиле Моркунайте-Микулиенье (Эх орон холбоо — Литвын Христийн ардчилсан нам)
* Сеймийн дэд дарга - Викториа Чмилете- Ниельсэн (Либерал хөдөлгөөн)</text>
      <sha1>oirom75dix2vs4auaplgurmcvbr9md7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Литвын Үндсэн хууль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146710</id>
    <revision>
      <id>859053</id>
      <timestamp>2026-06-16T08:17:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Constitution of Lithuania (cover).jpg|thumb|Литвийн Үндсэн хууль]] '''Литва Улсын Үндсэн хууль''' ([[Литва хэл|литва.]] ''Lietuvos Respublikos Konstitucija)'' - нь Литва Улсын эрх зүйн дээд хүчин төгөлдөр үндсэн хууль.  Одоо хүчин төгөлдөр байгаа Литва Улсын Үндсэн хуулийг 1992 оны 10-р сарын 25-нд...&quot;</comment>
      <origin>859053</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3113" sha1="a738cmghgkcjdlf3xm9qjvik0o2if1f" xml:space="preserve">[[Файл:Constitution of Lithuania (cover).jpg|thumb|Литвийн Үндсэн хууль]]
'''Литва Улсын Үндсэн хууль''' ([[Литва хэл|литва.]] ''Lietuvos Respublikos Konstitucija)'' - нь Литва Улсын эрх зүйн дээд хүчин төгөлдөр үндсэн хууль.

Одоо хүчин төгөлдөр байгаа Литва Улсын Үндсэн хуулийг 1992 оны 10-р сарын 25-нд бүх нийтийн санал асуулгаар баталсан.

Литвийн Үндсэн хууль нь 14 бүлэг болон &quot;Эцсийн заалтууд&quot; гэсэн 154 зүйлээс бүрдэнэ. Үндсэн хууль нь Литва улсын төрийн бүтцийг тогтоодог.

Үндсэн хууль нь шууд үйлчилдэг үндсэн хууль юм. Энэ нь Литва улсын иргэд, түүнчлэн Литва улс доторх гадаад улсын иргэд болон харьяалалгүй хүмүүсийн үндсэн эрх, эрх чөлөөг тодорхойлдог юм. Эрх мэдлийг хуваарилах зарчмын дагуу Үндсэн хууль нь Сейм, Ерөнхийлөгч, Засгийн газар, шүүхийн эрх мэдлийг тогтоодог.

== Түүх ==
Литва улс  янз бүрийн байгууллагууд баталсан хэд хэдэн түр болон байнгын үндсэн хуулиуд байдаг. Үүнд:

1918 оны 11-р сарын 2 — Улсын Зөвлөлийн Тэргүүлэгчид түр үндсэн хуулийг баталсан бөгөөд уг хуулийн дагуу хууль тогтоох эрх мэдэл нь Улсын Зөвлөлд, гүйцэтгэх эрх мэдэл нь Тэргүүлэгчдэд харьяалагддаг байв.

1919 — Түр Үндсэн хууль.

1920 оны 6-р сарын 10 — Үндсэн хуулийн Сейм түр үндсэн хуулийг баталсан.

1922 оны 8-р сарын 1 — Хууль тогтоох эрх мэдэл нь Сеймд, гүйцэтгэх эрх мэдэл нь ерөнхийлөгч, засгийн газарт харьяалагддаг анхны байнгын үндсэн хуулийг баталсан. Сейм болон ерөнхийлөгчийг гурван жилийн хугацаатай сонгодог байв.

1928 оны 5-р сарын 15 — Цэргийн эргэлтийн дараа үүссэн авторитар дэглэмийг хууль ёсны дагуу албан ёсоор баталгаажуулсан хоёр дахь байнгын үндсэн хуулийг баталсан.

1938 оны 5-р сарын 12 — Сеймийн 2-р сарын 11-нд баталсан гурав дахь үндсэн хуулийг нийтэлж, хүчин төгөлдөр болсон. 1940 оны 8-р сарын 25 — Зөвлөлт Литвын &quot;Сталинч&quot; Үндсэн хуулийг баталсан.</text>
      <sha1>a738cmghgkcjdlf3xm9qjvik0o2if1f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>859056</id>
      <parentid>859053</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T08:27:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Zorigt moved page [[Литвийн Үндсэн хууль]] to [[Литвын Үндсэн хууль]] without leaving a redirect</comment>
      <origin>859053</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3113" sha1="a738cmghgkcjdlf3xm9qjvik0o2if1f" xml:space="preserve">[[Файл:Constitution of Lithuania (cover).jpg|thumb|Литвийн Үндсэн хууль]]
'''Литва Улсын Үндсэн хууль''' ([[Литва хэл|литва.]] ''Lietuvos Respublikos Konstitucija)'' - нь Литва Улсын эрх зүйн дээд хүчин төгөлдөр үндсэн хууль.

Одоо хүчин төгөлдөр байгаа Литва Улсын Үндсэн хуулийг 1992 оны 10-р сарын 25-нд бүх нийтийн санал асуулгаар баталсан.

Литвийн Үндсэн хууль нь 14 бүлэг болон &quot;Эцсийн заалтууд&quot; гэсэн 154 зүйлээс бүрдэнэ. Үндсэн хууль нь Литва улсын төрийн бүтцийг тогтоодог.

Үндсэн хууль нь шууд үйлчилдэг үндсэн хууль юм. Энэ нь Литва улсын иргэд, түүнчлэн Литва улс доторх гадаад улсын иргэд болон харьяалалгүй хүмүүсийн үндсэн эрх, эрх чөлөөг тодорхойлдог юм. Эрх мэдлийг хуваарилах зарчмын дагуу Үндсэн хууль нь Сейм, Ерөнхийлөгч, Засгийн газар, шүүхийн эрх мэдлийг тогтоодог.

== Түүх ==
Литва улс  янз бүрийн байгууллагууд баталсан хэд хэдэн түр болон байнгын үндсэн хуулиуд байдаг. Үүнд:

1918 оны 11-р сарын 2 — Улсын Зөвлөлийн Тэргүүлэгчид түр үндсэн хуулийг баталсан бөгөөд уг хуулийн дагуу хууль тогтоох эрх мэдэл нь Улсын Зөвлөлд, гүйцэтгэх эрх мэдэл нь Тэргүүлэгчдэд харьяалагддаг байв.

1919 — Түр Үндсэн хууль.

1920 оны 6-р сарын 10 — Үндсэн хуулийн Сейм түр үндсэн хуулийг баталсан.

1922 оны 8-р сарын 1 — Хууль тогтоох эрх мэдэл нь Сеймд, гүйцэтгэх эрх мэдэл нь ерөнхийлөгч, засгийн газарт харьяалагддаг анхны байнгын үндсэн хуулийг баталсан. Сейм болон ерөнхийлөгчийг гурван жилийн хугацаатай сонгодог байв.

1928 оны 5-р сарын 15 — Цэргийн эргэлтийн дараа үүссэн авторитар дэглэмийг хууль ёсны дагуу албан ёсоор баталгаажуулсан хоёр дахь байнгын үндсэн хуулийг баталсан.

1938 оны 5-р сарын 12 — Сеймийн 2-р сарын 11-нд баталсан гурав дахь үндсэн хуулийг нийтэлж, хүчин төгөлдөр болсон. 1940 оны 8-р сарын 25 — Зөвлөлт Литвын &quot;Сталинч&quot; Үндсэн хуулийг баталсан.</text>
      <sha1>a738cmghgkcjdlf3xm9qjvik0o2if1f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>859057</id>
      <parentid>859056</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T08:32:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>859057</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3131" sha1="s881xp5xqbhnw68fg83vxjwdbyh7y3e" xml:space="preserve">[[Файл:Constitution of Lithuania (cover).jpg|thumb|Литвийн Үндсэн хууль]]
'''Литва Улсын Үндсэн хууль''' ({[langx|lt|Lietuvos Respublikos Konstitucija}}) нь Литва Улсын эрх зүйн дээд хүчин төгөлдөр үндсэн хууль.

Одоо хүчин төгөлдөр байгаа Литва Улсын Үндсэн хуулийг 1992 оны 10-р сарын 25-нд бүх нийтийн санал асуулгаар баталсан.

Литвын Үндсэн хууль нь 14 бүлэг болон &quot;Эцсийн заалтууд&quot; гэсэн 154 зүйлээс бүрдэнэ. Үндсэн хууль нь Литва улсын төрийн бүтцийг тогтоодог.

Үндсэн хууль нь шууд үйлчилдэг үндсэн хууль юм. Энэ нь Литва улсын иргэд, түүнчлэн Литва улс доторх гадаад улсын иргэд болон харьяалалгүй хүмүүсийн үндсэн эрх, эрх чөлөөг тодорхойлдог юм. Эрх мэдлийг хуваарилах зарчмын дагуу Үндсэн хууль нь [[Сейм (Литва)|Сейм]], Ерөнхийлөгч, Засгийн газар, шүүхийн эрх мэдлийг тогтоодог.

== Түүх ==
Литва улсын түүхийн турш янз бүрийн байгууллагууд баталсан хэд хэдэн түр болон байнгын үндсэн хууль байв. Үүнд:
*1918 оны 11-р сарын 2 — Улсын Зөвлөлийн Тэргүүлэгчид түр үндсэн хуулийг баталсан бөгөөд уг хуулийн дагуу хууль тогтоох эрх мэдэл нь Улсын Зөвлөлд, гүйцэтгэх эрх мэдэл нь Тэргүүлэгчдэд харьяалагддаг байв.
*1919 — Түр Үндсэн хууль.
*1920 оны 6-р сарын 10 — Үндсэн хуулийн Сейм түр үндсэн хуулийг баталсан.
*1922 оны 8-р сарын 1 — Хууль тогтоох эрх мэдэл нь Сеймд, гүйцэтгэх эрх мэдэл нь ерөнхийлөгч, засгийн газарт харьяалагддаг анхны байнгын үндсэн хуулийг баталсан. Сейм болон ерөнхийлөгчийг гурван жилийн хугацаатай сонгодог байв.
*1928 оны 5-р сарын 15 — Цэргийн эргэлтийн дараа үүссэн авторитар дэглэмийг хууль ёсны дагуу албан ёсоор баталгаажуулсан хоёр дахь байнгын үндсэн хуулийг баталсан.
*1938 оны 5-р сарын 12 — Сеймийн 2-р сарын 11-нд баталсан гурав дахь үндсэн хуулийг нийтэлж, хүчин төгөлдөр болсон. 
*1940 оны 8-р сарын 25 — Зөвлөлт Литвын &quot;Сталинч&quot; Үндсэн хуулийг баталсан.</text>
      <sha1>s881xp5xqbhnw68fg83vxjwdbyh7y3e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>859058</id>
      <parentid>859057</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T08:32:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>859058</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3132" sha1="gwqaxt0ymxt2621ke3xjo4ld9ftk5nt" xml:space="preserve">[[Файл:Constitution of Lithuania (cover).jpg|thumb|Литвийн Үндсэн хууль]]
'''Литва Улсын Үндсэн хууль''' ({{[langx|lt|Lietuvos Respublikos Konstitucija}}) нь Литва Улсын эрх зүйн дээд хүчин төгөлдөр үндсэн хууль.

Одоо хүчин төгөлдөр байгаа Литва Улсын Үндсэн хуулийг 1992 оны 10-р сарын 25-нд бүх нийтийн санал асуулгаар баталсан.

Литвын Үндсэн хууль нь 14 бүлэг болон &quot;Эцсийн заалтууд&quot; гэсэн 154 зүйлээс бүрдэнэ. Үндсэн хууль нь Литва улсын төрийн бүтцийг тогтоодог.

Үндсэн хууль нь шууд үйлчилдэг үндсэн хууль юм. Энэ нь Литва улсын иргэд, түүнчлэн Литва улс доторх гадаад улсын иргэд болон харьяалалгүй хүмүүсийн үндсэн эрх, эрх чөлөөг тодорхойлдог юм. Эрх мэдлийг хуваарилах зарчмын дагуу Үндсэн хууль нь [[Сейм (Литва)|Сейм]], Ерөнхийлөгч, Засгийн газар, шүүхийн эрх мэдлийг тогтоодог.

== Түүх ==
Литва улсын түүхийн турш янз бүрийн байгууллагууд баталсан хэд хэдэн түр болон байнгын үндсэн хууль байв. Үүнд:
*1918 оны 11-р сарын 2 — Улсын Зөвлөлийн Тэргүүлэгчид түр үндсэн хуулийг баталсан бөгөөд уг хуулийн дагуу хууль тогтоох эрх мэдэл нь Улсын Зөвлөлд, гүйцэтгэх эрх мэдэл нь Тэргүүлэгчдэд харьяалагддаг байв.
*1919 — Түр Үндсэн хууль.
*1920 оны 6-р сарын 10 — Үндсэн хуулийн Сейм түр үндсэн хуулийг баталсан.
*1922 оны 8-р сарын 1 — Хууль тогтоох эрх мэдэл нь Сеймд, гүйцэтгэх эрх мэдэл нь ерөнхийлөгч, засгийн газарт харьяалагддаг анхны байнгын үндсэн хуулийг баталсан. Сейм болон ерөнхийлөгчийг гурван жилийн хугацаатай сонгодог байв.
*1928 оны 5-р сарын 15 — Цэргийн эргэлтийн дараа үүссэн авторитар дэглэмийг хууль ёсны дагуу албан ёсоор баталгаажуулсан хоёр дахь байнгын үндсэн хуулийг баталсан.
*1938 оны 5-р сарын 12 — Сеймийн 2-р сарын 11-нд баталсан гурав дахь үндсэн хуулийг нийтэлж, хүчин төгөлдөр болсон. 
*1940 оны 8-р сарын 25 — Зөвлөлт Литвын &quot;Сталинч&quot; Үндсэн хуулийг баталсан.</text>
      <sha1>gwqaxt0ymxt2621ke3xjo4ld9ftk5nt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>859059</id>
      <parentid>859058</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T08:32:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>859059</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3131" sha1="7djgi8dd1n2p2pf2u5w3py4lvi5dufw" xml:space="preserve">[[Файл:Constitution of Lithuania (cover).jpg|thumb|Литвийн Үндсэн хууль]]
'''Литва Улсын Үндсэн хууль''' ({{langx|lt|Lietuvos Respublikos Konstitucija}}) нь Литва Улсын эрх зүйн дээд хүчин төгөлдөр үндсэн хууль.

Одоо хүчин төгөлдөр байгаа Литва Улсын Үндсэн хуулийг 1992 оны 10-р сарын 25-нд бүх нийтийн санал асуулгаар баталсан.

Литвын Үндсэн хууль нь 14 бүлэг болон &quot;Эцсийн заалтууд&quot; гэсэн 154 зүйлээс бүрдэнэ. Үндсэн хууль нь Литва улсын төрийн бүтцийг тогтоодог.

Үндсэн хууль нь шууд үйлчилдэг үндсэн хууль юм. Энэ нь Литва улсын иргэд, түүнчлэн Литва улс доторх гадаад улсын иргэд болон харьяалалгүй хүмүүсийн үндсэн эрх, эрх чөлөөг тодорхойлдог юм. Эрх мэдлийг хуваарилах зарчмын дагуу Үндсэн хууль нь [[Сейм (Литва)|Сейм]], Ерөнхийлөгч, Засгийн газар, шүүхийн эрх мэдлийг тогтоодог.

== Түүх ==
Литва улсын түүхийн турш янз бүрийн байгууллагууд баталсан хэд хэдэн түр болон байнгын үндсэн хууль байв. Үүнд:
*1918 оны 11-р сарын 2 — Улсын Зөвлөлийн Тэргүүлэгчид түр үндсэн хуулийг баталсан бөгөөд уг хуулийн дагуу хууль тогтоох эрх мэдэл нь Улсын Зөвлөлд, гүйцэтгэх эрх мэдэл нь Тэргүүлэгчдэд харьяалагддаг байв.
*1919 — Түр Үндсэн хууль.
*1920 оны 6-р сарын 10 — Үндсэн хуулийн Сейм түр үндсэн хуулийг баталсан.
*1922 оны 8-р сарын 1 — Хууль тогтоох эрх мэдэл нь Сеймд, гүйцэтгэх эрх мэдэл нь ерөнхийлөгч, засгийн газарт харьяалагддаг анхны байнгын үндсэн хуулийг баталсан. Сейм болон ерөнхийлөгчийг гурван жилийн хугацаатай сонгодог байв.
*1928 оны 5-р сарын 15 — Цэргийн эргэлтийн дараа үүссэн авторитар дэглэмийг хууль ёсны дагуу албан ёсоор баталгаажуулсан хоёр дахь байнгын үндсэн хуулийг баталсан.
*1938 оны 5-р сарын 12 — Сеймийн 2-р сарын 11-нд баталсан гурав дахь үндсэн хуулийг нийтэлж, хүчин төгөлдөр болсон. 
*1940 оны 8-р сарын 25 — Зөвлөлт Литвын &quot;Сталинч&quot; Үндсэн хуулийг баталсан.</text>
      <sha1>7djgi8dd1n2p2pf2u5w3py4lvi5dufw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юозас Олекас</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146711</id>
    <revision>
      <id>859072</id>
      <timestamp>2026-06-16T11:15:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Juozas Olekas portrait.jpg|thumb]] '''Юо́зас О́лекас''' ([[Литва хэл|литв.]] ''Juozas Olekas'', 1955 оны 10-р сарын 30-нд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын Зөвлөлт Оросын [[Красноярскийн хязгаар|Красноярскийн хязгаарын]] Их Унгут тосгонд төрсөн) — [[Литва]] улсын төрийн болон улс төрийн зү...&quot;</comment>
      <origin>859072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2333" sha1="kj8ercfbrse0qpc6o2ojayk5f9ab603" xml:space="preserve">[[Файл:Juozas Olekas portrait.jpg|thumb]]
'''Юо́зас О́лекас''' ([[Литва хэл|литв.]] ''Juozas Olekas'', 1955 оны 10-р сарын 30-нд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын Зөвлөлт Оросын [[Красноярскийн хязгаар|Красноярскийн хязгаарын]] Их Унгут тосгонд төрсөн) — [[Литва]] улсын төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн. Литвын Социал Демократ Намын (ЛСДН) гишүүн. 2019-2024 онд [[Европын Парламент|Европын Парламентын]] болон Бүгд Найрамдах Литва Улсын [[Сейм (Литва)|Сеймийн]] гишүүн бөгөөд 2025 оноос Литвын Сеймийн дарга. 

== Намтар ==
1955 оны 10-р сарын 30-нд ЗХУ-ын Красноярскийн хязгаарын Их Унгут тосгонд төрсөн. 1974 онд Зөвлөлт Литвын Вилкавишкис хотын дунд сургуулийг төгссөн. 1974-1976 онд [[Каунас]] хотын Анагаах Ухааны Дээд Сургуульд суралцсан. 1976 онд Вильнюс Их Сургуулийн Анагаах Ухааны факультетэд элсэн орж, 1980 онд төгссөн. 1989 онд Зөвлөлт Литвын Вилкавишкис үндэсний-нутаг дэвсгэрийн сонгуулийн тойргоос ЗХУ-ын Ардын депутатаар сонгогдсон. 1990-1992 онд тусгаар Литвийн Эрүүл мэндийн сайдаар ажиллаж байсан. 1994-1997 оны хооронд тэрээр [[Вильнюс их сургууль|Вильнюс]] [[Вильнюс их сургууль|Их Сургуулийн]] эмнэлгийн ерөнхий эмчээр ажиллаж байжээ. 1996-2012 онд Литва улсын Сеймийн гишүүн, 2006-2008 онд Литвын Батлан ​​​​хамгаалахын сайдаар ажиллаж байсан. 2012 онд энэ албан тушаалд дахин ажилласан. 2025 оны 9-р сарын 10-нд Литвын Сеймийн даргаар сонгогдсон.</text>
      <sha1>kj8ercfbrse0qpc6o2ojayk5f9ab603</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>