Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.6 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 4349 859083 858796 2026-06-16T13:17:54Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859083 wikitext text/x-wiki [[Файл:Coal.jpg|thumb|right|250px|Нүүрс]] {{Хадмал |монгол_бичиг =[[Зураг:Negüresü.PNG|21px]] |кирилл_буриад = |кирилл_монгол =нүүрс |кирилл_халимаг =нүүрсн }} [[Файл:Struktura chemiczna węgla kamiennego.svg|thumb|right|250px|Нүүрсний химийн найрлага (жишээ)]] '''Нүүрс''' нь хар, хар хүрэн өнгөтэй, амархан шатдаг нэгэн төрлийн "" шиг өнгөтэй чулуу юм. Нүүрс нь дээд ургамлын үлдэгдэл [[хүлэр|хүлэрээс]] үүсэх ба дотроо [[хүрэн нүүрс]], [[чулуун нүүрс]], [[антрацит]] гэсэн төрөлд хуваагдана. Бүрдүүлэгч үндсэн химийн элемент нь [[нүүрстөрөгч]], [[устөрөгч]] бөгөөд, [[хүчилтөрөгч]], [[хүхэр]], [[азот]] тодорхой хэмжээгээр агуулагдана. Нүүрс нь эрчим хүчний үндсэн эх үүсвэр бөгөөд нүүрсний ордыг [[уурхай|ил]] болон [[уурхай|далд уурхайгаар]] ашиглана. Нүүрс нь Дэлхийн хэмжээнд цахилгаан эрчим хүч гарган авах хамгийн гол түүхий эд бөгөөд мөн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]]ийн гол үүсвэр болж байна. СО₂ нь [[хүлэмжийн хий]] бөгөөд [[цаг уур]]ын өөрчлөлт, [[Дэлхийн дулаарал|Дэлхийн дулаарлын]] гол шалтгаан гэж үзэж байна<ref>{{Webarchiv|url=http://www.agu.org/sci_soc/policy/positions/climate_change2008.shtml|wayback=20080513085904|text="Human Impacts on Climate"|archiv-bot=2023-09-26 16:04:59 InternetArchiveBot}} [[American Geophysical Union]]. Retrieved on Sept 23rd 2008</ref>. Нүүрсийг шатаах явцад [[байгалийн хий]]нээс хоёр дахин их, [[газрын тос]]ноос арай илүү хэмжээний СО₂ ялгардаг байна<ref> The EIA reports the following emissions in million metric tons of carbon dioxide: * Nat gas: 5,840.07 * Petroleum: 10,995.47 * Coal: 11,357.19 For 2005 as the official energy statistics of the US Government.[http://www.eia.doe.gov/iea/carbon.html]</ref>. Монгол орон нүүрсний нөөцөөр баялаг бөгөөд одоогоор [[таамаг нөөц]] 162 тэрбум тонноор үнэлэгдэж байна. == Нэршил == [[Англи хэл]]ний ''"Coal"'' буюу нүүрс гэдэг үг нь герман гаралтай үг ([[Герман хэл|германаар]] ''Kohle'', [[Швед хэл|шведээр]] ''kol''<ref>''[[Oxford English Dictionary]]'' 1989 edition</ref>) бөгөөд [[нүүрстөрөгч]] ("carbon") гэдэг нэр томьёо бас ижил үүсэлтэй. Модыг агааргүй орчинд халаан, түүнд агуулагдах ус, дэгдэмхий бодисыг зайлуулан, нүүрстөрөгчийн өндөр агуулгатай (нүүрстөрөгч 85-95 %), хар өнгөтэй, хөнгөн, нүх сүвэрхэг, бутрамтгай үлдэгдэл гаргаж авахыг "Модны нүүрс" ("Charcoal") гэж нэрлэнэ. == Нүүрсний төрөлүүд == * [[Хүрэн нүүрс]] (''Lignite'' мөн ''Brown coal'') нь бага хувирсан нүүрс бөгөөд ихэвчлэн дулааны цахилгаан станцaд түлш болгон хэрэглэдэг. * [[Чулуун нүүрс]] (''Sub-bituminous coal'' болон ''Bituminous coal'') - нүүрсний хувирлын дунд шатны бүтээгдэхүүн. Дулааны цахилгаан станцд түлш болгон хэрэглэхээс гадна зарим онцгой төрөл-[[коксжих нүүрс|коксжих нүүрсийг]] коксжуулан [[ган]]гийн үйлдвэрт хэрэглэнэ. * [[Хагас антрацит]] болон [[антрацит]] (''Anthracite'') - хамгийн их хувирсан нүүрс. Голчлон утаагүй түлш болгон хэрэглэнэ. == Нүүрсний хэрэглээ == === Түлшинд хэрэглэх === Нүүрсийг дулааны цахилгаан станцад шатааж, [[цахилгаан]], [[дулаан]] гаргаж авахад хэрэглэх ба дэлхийн нүүрсний жилийн хэрэглээ ойролцоогоор 7 тэрбум тонн. Нийт нүүрсний 75% нь цахилгаан гаргаж авахад зориулагдаж байгаа ба хамгийн том хэрэглэгч [[БНХАУ]], [[Энэтхэг]] 2 улс бөгөөд одоогийн байдлаар нэг жилд 1.7 тэрбум [[тонн]] нүүрс хэрэглэж байна. Уг бүс нутгийн нүүрсний хэрэглээ урьдчилсан тооцоогоор [[2025]] онд 2.7 тэрбумд хүрнэ гэж таамаглаж байна <ref>{{cite web | title=International Energy Outlook | url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/ieo/coal.html | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. Одоогийн байдлаар нүүрсний хэрэглээ 3 жил тутамд ойролцоогооор 25% нэмэгдэж байгаа нь бусад төрлийн [[Шатах ашигт малтмал|эрчим хүчний түүхий эдүүдтэй]] харьцуулахад хамгийн их хурдацтайгаар хэрэглээ нь нэмэгдэх байгаа түүхий эд болж байна. Дэлхий дээр үйлдвэрлэж буй нийт эрчим хүчний 40%-ийг нүүрснээс гарган авч байгаа <ref>{{Cite web |url=http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |title=Archive copy |access-date=2008-10-22 |archive-date=2009-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518072233/http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |url-status=dead }}</ref> ба АНУ-д энэ хэмжээ 49% байна<ref>http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/epa/figes1.html</ref>. === Коксжуулах === [[Кокс]] нь бага [[үнсжилт]], [[хүхэр|хүхрийн]] агуулгатай коксжих нүүрсийг агааргүй орчинд 1,000 ^oС дээш хэмд халаан гаргаж авсан саарал өнгөтэй, нүх сүвэрхэг бүтээгдэхүүн юм. Дулаан ялгаруулах чадвар өндөр, 29.6Мж/кг. [[кокс|Коксыг]] [[төмөр|төмрийн]] [[хүдэр]] хайлуулахад түлш, мөн ангижруулагч болгон хэрэглэнэ. Нүүрсийг коксжуулах явцад коксоос гадна нүүрсний давирхай (coal tar), хөнгөн [[газрын тос|тос]], [[байгалийн хий|хий]] ялгарна. === Хийжүүлэх === [[Газрын тос]], [[шатдаг хий|хийн]] үнийн өсөлтөөс хамааран сүүлийн жилүүдэд нүүрснээс [[байгалийн хий|шатдаг хий]] болон шингэн бүтээгдэхүүн (газрын тостой адил бүтээгдэхүүн) гарган авах технологийг эрчтэй хөгжүүлж байна. Нүүрсийг хийжүүлнэ гэдэг нь нүүрсийг өндөр даралт, температурын нөлөөн дор задлан, хийн бүтээгдэхүүн гаргаж авахыг хэлнэ. [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс]] нүүрсийг хийжүүлэх технологийг өргөнөөр хэрэглэж байгаа (ганц) орон юм. === Шингэрүүлэх === Нүүрсийг шууд болон шууд бус аргаар шингэрүүлэн [[бензин]], [[дизел|дизелийн]] түлш гарган авахад зориулсан хэд хэдэн технологи боловсрогдож, бэлэн болсон байна. Шууд бус аргаар шингэрүүлэх, [[Фишер Тропш технологи]] [[дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн II дайны]] үед [[Герман|Германд]] боловсрогдсон бөгөөд одоо Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улсын Сасол компани хэрэглэж байна. Уг технологи нь эхлээд нүүрсийг хийжүүлээд (тодорхой хэмжээний СО ба Н₂-ийг нэмж), дараа нь уг хийгээ конденсацлан хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авах арга юм. Эцэст нь нүүрсустөрөгчөө дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авна. Шууд шингэрүүлэх буюу устөрөгчжүүлэн шингэрүүлэх (''liquefaction by hydrogenation'') "Бергиус" технологийг Германд боловсруулсан<ref>Robert Haul: Friedrich Bergius (1884-1949), p. 62 in 'Chemie in unserer Zeit', VCH-Verlagsgesellschaft mbH, 19. Jahrgang, April 1985, Weinheim Germany </ref> ба Дэлхийн I ба II дайны үед ашиглаж байв. Шууд шингэрүүлэх хэд хэдэн өөр технологи боловсрогдсоноос, АНУ-ын Гальф Ойл компанийн боловсруулсан SRC-I and SRC-II (''Solvent Refined Coal'') технологи<ref>{{cite paper | author=Cleaner Coal Technology Programme | title=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction | publisher=Department of Trade and Industry (UK) | date=October 1999 | url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | accessdate=2006-11-23 | format=PDF | archiveurl=http://web.archive.org/web/20070616133813/www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | archivedate=2007-06-16 }} {{Webarchiv|url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf |wayback=20070604213700 |text=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction |archiv-bot=2026-06-16 13:17:54 InternetArchiveBot }}</ref>, [[1976]] онд Вильбурн Шроедэр (''Wilburn C. Schroeder'') нэр дээр [[патент|патентлагдсан]] NUS корпорацийн технологи зэргийг дурьдах хэрэгтэй юм. NUS корпорацийн устөрөгчжүүлэн, шууд шингэрүүлэх технологи нь нүүрсийг нунтаглан, хатааж, 1% [[молибдени]] [[катализатори|катализаторийн]] тусламжтайгаар өндөр [[температур]], [[даралт|даралтын]] нөлөөгөөр, бага хэмжээний хий (C3/C4), шингэн (C5-C10) - бензиний фракц, NH₃, ба CO₂ гаргаж авна <ref>{{cite paper | author=Phillip A. Lowe, Wilburn C. Schroeder, Anthony L. Liccardi | title=Technical Economies, Synfuels and Coal Energy Symposium, Solid-Phase Catalytic Coal Liquefaction Process | publisher=The American Society of Mechanical Engineers | date=1976 | page=35}}</ref>. Нүүрснээс шингэн бүтээгдэхүүн гаргаж авах өөр нэг арга нь бага температурт [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчжүүлэх]] юм. Нүүрсийг бага температурт (450 and 700&nbsp;°C) коксжуулахад, [[нүүрсний давирхай|давирхай]] нь жирийн [[нүүрсний давирхай|давирхайнаас]] (800 to 1000&nbsp;°C-д [[кокс|коксжуулсанаас]]) илүү их хэмжээний хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] агуулдаг байна. Уг давирхайг дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авах боломжтой юм. Эдгээр бүх нүүрсийг шингэрүүлэх технологиудын сул тал нь [[газрын тос|газрын тосноос]] бензин, дизель түлш ялгаж авахаас хамаагүй илүү их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO₂) ялгаруулдаг явдал юм. Тиймээс цаашид уг технологийг их хэмжээгээр хэрэглэх тохиолдолд, нүүрсийг шингэрүүлэх явцад ялгарч буй СО2-ийг багасгах, мөн агаар мандалд цацалгүйгээр СО₂-ийг [[азот]], эсвэл бусад хийн тусламжтайгаар шингэрүүлэх зэрэг аргаар шийдэх хэрэгтэй гэж үзэж байна. Нүүрсийг шингэрүүлэх нь нэгэн төрлийн нөөц технологи бөгөөд, газрын тосны нөөц, олборлолт багасан, эрэлт их хэмжээгээр нэмэгдсэн үед хэрэглэх боломжтой юм. Зарим судлаачдийн тооцоогоор, газрын тосны үнэ 35 ам.доллар/баррель орчим (болон түүнээс дээш) байгаа тохиолдолд, [[АНУ]] дотоодынхоо нүүрснээс бензин гаргаж авах нь эдийн засгийн хувьд ашигтай гэж гарсан байна<ref>{{cite web | title=Diesel Fuel News: Ultra-clean fuels from coal liquefaction: China about to launch big projects - Brief Article | url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477 | accessmonthday= September 9 |accessyear= 2005 }}</ref>. Хэдийгээр 35 ам.доллар/баррель гэдэг урт хугацааны [[газрын тос]]ны дундаж үнээс өндөр байгаа ч, яг одоогийн байдлаар газрын тосны үнэ үүнээс өндөр байгаа билээ. Одоо хэрэглэгдэж буй нүүрс шингэрүүлэх технологиудын талаархи Вилиамс, Ларсон (Williams and Larson, 2003) нарын тайлангаас үзэхэд, [[Хятад|Хятадад]] нүүрснээс гарган авч буй шингэн бүтээгдэхүүний өөрийн өртөг 25-35 ам.доллар/баррель байна. == Сөрөг нөлөө == === Нүүрсний уурхай, олборлолт === [[Файл:Coal mine Wyoming.jpg|thumb|Нүүрсний ил уурхай, [[Вайомин муж]], [[АНУ]]]] [[уурхай|Нүүрс олборлолт]] байгальд муугаар нөлөөлдөг. Нүүрсний уурхайд хөрс хуулалтын дараа, нүүрсэнд агуулагдах [[пирит]] (төмрийн сульфид) нь [[ус]], [[агаар|агаарын]] [[хүчилтөрөгч|хүчилтөрөгчтэй]] урвалд орж, [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уурхайн усыг шүүрүүлэх явцад уг [[хүхрийн хүчил]] гадагшлах ба уурхайн овоолго дахь [[пирит]] ч борооны устай урвалд орон удаан хугацааны туршид, тасралтгүй хүхрийн хүчил үүсгэсээр байдаг. Хүхрийн хүчил нь [[хөрс]], [[хөрсний ус|хөрсний усанд]] нэвчин, улмаар урсгал болон тогтмол усны [[рН]]-ын хэмжээг өөрчилж, [[амьтан]], [[ургамaл|ургамaлыг]] хордуулах ба улмаар мөхөхөд хүргэнэ. Ялангуяа усны амьтад рН-ийн өөрчлөлтийг тэсвэрлэдэггүй байна. 1930-аад оны үед, АНУ-ын нүүрсний [[уурхай|уурхайнуудын]] олборлолтын явцад, жилд 2.3 сая тн хүхрийн хүчил үүсдэг байсан гэсэн тооцоо байдаг. 1960-аад оны үед зөвхөн Огайо голын савд (the Ohio River), олборлолт хийж буй 1200 уурхайгаас жилд 1.4 сая тн [[хүхрийн хүчил]] гадагшилдаг байв. === Нүүрсийг шатаах === Бусад [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалуудтай]] адил, нүүрсийг шатаах явцад их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO₂), азотын исэлүүд (NO_x), [[хүхрийн давхар исэл]] (SO₂) ялгарна. [[Хүхрийн давхар исэл]] хүчилтөрөгчтэй урвалд орон [[хүхрийн гуравч исэл]] (SO₃), улмаар [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уг хүхрийн хүчил нь борооны усыг хүчиллэгжүүлнэ. [[Хүчиллэг бороо]] нь химийн идэмхий шинжтэй, амьд байгаль болон хүний биед үлэмж хортой. Нүүрсний цахилгаан станцаас үлэмж хэмжээний (CO₂), мөн ажиллаж байгаа болон хаагдсан уурхайгаас нилээдгүй хэмжээний [[метан]] ялгарах ба эдгээр нь [[дэлхийн цаг уурын дулааралт|дэлхийн цаг уурын дулааралтын]] гол шалтгаан болж байна<ref>http://www.columbia.edu/~jeh1/2007/IowaCoal_20071105.pdf</ref>. Нүүрсэнд агуулагдах [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчийн]] хэмжээ [[газрын тос|газрын тосныхоос]] илүү бөгөөд бусад хортой хольцыг нүүрснээс салгах нь тосныхоос илүү төвөгтэй. Зөвхөн АНУ-д нүүрсний цахилгаан станцын хорт хаягдлаас болон жил бүр хэдэн арван мянган хүмүүс нас барж байгаа гэсэн судалгаа байна<ref>{{cite web | title=Deadly power plants? Study fuels debate | url=http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ | accessmonthday=September 4 |accessyear=2006}}</ref>. Сүүлийн үед цахилгаан станцын хортой хаягдалыг багасгах талаар нилээдгүй туршилт судалгаа хийж байна. Жишээлбэл, станцаас ялгарч буй [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO₂]] цуглуулан, [[нүүрстөрөгч]]ийг ялгаж, хадгалах технологи юм (одоогоор хэрэглэгдэж эхлээгүй). Нүүрс болон түүний хаягдалд (шатаах явцад ялгарах хий болон үнсэнд) [[хүнцэл]], [[хар тугалга]], [[меркури]], [[никель]], [[ванади]], [[берилли]], [[кадми]], [[бари]], [[хром]], [[зэс]], [[молибден]], [[цайр]], [[селени]], [[ради]] зэрэг [[хүнд металууд]], мөн бага хэмжээгээр [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[тори]] зэрэг байгальд тааралдах [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисыг]] агуулдаг <ref>{{cite web | title=Coal Combustion | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Radioactive Elements in Coal and Fly Ash, USGS Factsheet 163-97 | url=http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2006-12-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061209214403/http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | url-status=dead }}</ref> . Эдгээр нь, ялангуяа [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисууд]], байгаль дээр нүүрсэнд агуулагдахдаа сарнимал, бага хэмжээтэй байх ч, их хэмжээний нүүрсийг шатаах явцад хуримтлагдан, зарим тохиолдолд атомын цахилгаан станцын хаягдлаас өндөр цацраг идэвхит бодисын агуулгатай байх тохиолдол бий <ref>{{cite web | title=Coal Combustion: Nuclear Resource or Danger | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=October 16 | accessyear=2006 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref>. Нүүрс нь дэлхийн цаг уурын өөрчлөлт болон агаарын бохирдлын талаар хяналт султай нутаг дэвсгэрт хүний эрүүл мэндэд маш сөргөөр нөлөөлж байгаа болно. == Энергийн хэмжээ == Нүүрсний ялгаруулах [[энерги|энергийн]] хэмжээ ойролцоогоор 24 Мж/кг <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Juliya | title = Energy Density of Coal | work = The Physics Factbook | url = http://hypertextbook.com/facts/2003/JuliyaFisher.shtml|accessdate = 2006-08-25 }}</ref>, хэрэв kW-цаг -аар хэмжвэл 6.67 kW-цаг/кг болно. Нүүрсний цахилгаан станцын ашигт ажиллагааны коэффициент 30%. Өөрөөр хэлбэл 1 кг нүүрс шатаахад ялгарах 6.67 kW-цаг энергийн 30% буюу 2.0 kW-ц нь цахилгаан эрчим хүч болон хувирна. Жишээ нь, 100W-ийн компютер нэг жилд 876 kW-ц (100 W × 24 цаг × 365 {өдөр} = 876000 W-ц = 876 kW-ц) эрчим хүч хэрэглэнэ. Энэ хэмжээний эрчим хүчийг гарган авахын тулд : 876 kW-цаг/2.0 kW-цаг = 438 кг нүүрс зарцуулна<ref>A similar result, using a lightbulb instead, see<br />{{cite web | title = How much coal is required to run a 100-watt light bulb 24 hours a day for a year? | work = Howstuffworks | url = http://science.howstuffworks.com/question481.htm | accessdate = 2006-08-25 }}</ref>. Гэхдээ цахилгаан дамжуулах үед гарах шугамын цахилгаан эсэргүүцлийн алдагдлыг (5 - 10%) тооцвол үүнээс илүү хэмжээний цахилгаан (нүүрс) хэрэгтэй болох юм. == Нүүрстөрөгчийн хэмжээ == Нүүрсэнд агуулагдах нүүрстөрөгчийн хэмжээ хамгийн багадаа 50% буюу 1кг нүүрс 0.5кг-с дээш хэмжээний нүүрстөрөгч агуулна. байна. 0.5kg/12kg kmol<suр>-1</suр> = 1/24kmol, 1 mol N_A -тэй ([[Авогадрогийн тоо]]) тэнцүү. Энэ агаарын хүчилтөрөгчтэй нэгдэн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] үүсгэх ба (12 + 16 × 2 = жин(CO₂) = 44 кг/кмоль) болно. 1 кг нүүрс шатаахад, 1/24 кmol [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO₂]] ялгарах ба 1/24 кmol х 44 kг/kmol = 11/6 кг буюу ойролцоогоор 1.83 кг CO₂ болно. 1 кг нүүрсний 29.9% нь 2 kW-ц цахилгаан болон хувирах учир бид 1 kW-ц цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээ тутамд 0.370 kg(CO₂) үүсгэж байна<ref>[http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/page/co2_report/co2report.html CO₂ Emissions Report<!-- Bot generated title -->]</ref>. == Нүүрсний гүний шаталт == Нүүрсний давхраас ой, хээрийн түймэр болон, уурхайн дотоод шаталтын улмаас газрын гүнд шатна <ref>{{cite web | title=Sino German Coal fire project | url=http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2020-05-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200516134445/https://web.archive.org/web/20050830091254/http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web | title=Committee on Resources-Index | url=http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2005-08-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050825231038/http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2016-08-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160829162308/https://web.archive.org/web/20060218013724/http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url-status=dead }}</ref>. Нүүрсний гүний шаталтын улмаас БНХАУ-д жил бүр 109 сая тн нүүрс шатаж, 200 сая тн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] ялгарч байна. Энэ нь дэлхийн хэмжээнд [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалаас]] үүсэж буй нийт CO₂-ийн 2-3% юм. АНУ-ын Пенсилвани мужийн хаагдсан нүүрсний уурхайд байрлаж байсан хогийг шатаасны улмаас [[1962]] онд эхэлсэн нүүрсний давхраасын гүний шаталт одоо хүртэл үргэлжилсээр байна. Австралийн "Шатаж буй уул"-ыг (Burning Mountain) галт уул гэж үздэг байв. Гэвч энэ нь сүүлийн 5,500 жилийн турш шатсаар байгаа нүүрсний гүний шаталтаас үүссэн утаа, үнс болохыг тогтоосон байна <ref>{{cite web | title=Burning Mountain Nature Reserve | url=http://www.nationalparks.nsw.gov.au/parks.nsf/ParkContent/N0503?Opendocument&ParkKey=N0503&Type=xo | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. == Дэлхийн нүүрсний нөөц == [[Файл:Coal mine in Dhanbad, India.jpg|thumb|Энэтхэгийн Жакарканд уурхай. Энэтхэгт Дэлхийн нүүрсний нөөцийн 10% ноогдоно.]] [[1996]] оны үнэлгээгээр дэлхийн нийт олборлож болох нөөцийг нэг [[грамм|эксаграмм]] (1 × 10¹⁵ кг буюу 1 триллон тн)-аар, түүний хагас нь чулуун нүүрс гэж үнэлсэн байна. Уг хэмжээний нүүрснээс гаргаж авах энергийн хэмжээг нь 290 зеттажоул <ref>Sustainable Energy" 2005 page 303 The MIT Press by Jefferson W. Tester et al. ISBN 0-262-20153-4</ref>, дэлхийн жилийн хэрэглээг 15 терраватт гэвэл <ref>BP2006 energy report, and US EIA 2006 overview</ref>, 600 жил хүрэлцэх хэмжээний нөөц юм. Английн [[Бритиш Петролеум]] компанийн 2005 оны эцсээр хийсэн тооцоогоор, дэлхийн нүүрсний нөөц 909,064 сая тн-оор үнэлэгдсэн байна. [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Оросын Холбооны Улс]], [[Австрали]], [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] зэрэг орнууд нүүрсний ихээхэн нөөцтэй юм. {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний нийт нөөц, [[1999]] оны байдлаар (сая тн)<ref>{{Cite web |url=http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |title=Archive copy |access-date=2007-06-28 |archive-date=2007-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070127034512/http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |url-status=dead }}</ref>''' |- | width="100pt"|'''Орон''' | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Битумжсан нүүрс]]''' ([[антрацит]] багтсан) | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Хагас битумжсан нүүрс]]''' | width="120pt"|'''[[Хүрэн нүүрс]]''' | width="100pt"|'''Нийт''' |- |[[Америкийн Нэгдсэн Улс]] ||115891||101021||33082||249994 |- |[[Оросын Холбооны Улс]] ||49088||97472||10450||157010 |- |[[Хятад]] ||62200||33700||18600||114500 |- |[[Энэтхэг]] ||82396||||2000||84396 |- |[[Австрали]] ||42550||1840||37700||82090 |- |[[Герман]] ||23000||||43000||66000 |- |[[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] ||49520||||||49520 |- |[[Украин]] ||16274||15946||1933||34153 |- |[[Казахстан]] ||31000||||3000||34000 |- |[[Польш]] ||20300||||1860||22160 |} == Нүүрс экспортлогч орнууд == {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний экспорт, орон болон жилээр (сая тн)'''<ref>http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/supplement/pdf/suptab_114.pdf </ref> |- | width="130pt"|'''Орон''' | width="100pt"|'''2003''' | width="100pt"|'''2004''' |- | [[Австрали]] | 238.1 | 247.6 |- | [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | 43.0 | 48.0 |- | [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] | 78.7 | 74.9 |- | [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Хуучин Зөвлөлт Холбоот Улс]] | 41.0 | 55.7 |- | [[Польш]] | 16.4 | 16.3 |- | [[Канад]] | 27.7 | 28.8 |- | [[Хятад]] | 103.4 | 95.5 |- | [[Өмнөд Америк]] | 57.8 | 65.9 |- | [[Индонез]] | 107.8 | 131.4 |- | '''Нийт''' | '''713.9''' | '''764.0''' |} [[Файл:Tagebau Garzweiler Panorama 2005.jpg|center|1000px|thumb|Германы Гарцвайлер дахь нүүрсний ил уурхай. Өндөр нарийвчлалтай дэлгэмэл зураг.]] == Бусад холбоотой сэдвүүд == * [[Шатах ашигт малтмал]] * [[Дэлхийн дулаарал]] * [[Газрын тос]] * [[Геологи]] * [[Шингэрүүлсэн байгалийн хий]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20080119164838/http://www.coalonline.org/site/coalonline/content/home Coal Online] Утаагүй түлш боловсруулах технологийн талаар * [https://web.archive.org/web/20110225003728/http://www.worldcoal.org/ World Coal Institute] Дэлхийн нүүрсний хүрээлэн * [http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ MSNBC report on coal pollution health effects in the United States] * [https://web.archive.org/web/20050621112309/http://www.uic.com.au//nip83.htm Clean coal technologies] Нүүрс боловсруулах технологи ** [https://web.archive.org/web/20100809105829/http://www.jcoal.or.jp/overview_en/gijutsu.html Advanced methods of using coal] * [https://web.archive.org/web/20130303040016/http://www.fe.doe.gov/programs/fuels/hydrogen/Hydrogen_from_Coal_R%26D.html USDOE Hydrogen from Coal Research] Нүүрснээс устөрөгч ялгах * [http://smtc.uwyo.edu/coal/ Wyoming Coal] Вайомингийн Их Сургуулийн вэб хуудас * [https://web.archive.org/web/20070704031944/http://www.our-energy.com/coal_en.html Coal - origin, purification and consumption] Нүүрсний гарал үүсэл, баяжуулалт, хэрэглээ * [https://web.archive.org/web/20071206003202/http://www.stoke.gov.uk/ccm/museums/museum/2006/gladstone-pottery-museum/information-sheets/coal-in-north-staffordshire.en History of coal seams and the practice of coal mining in North Staffordshire, UK] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Ашигт малтмалын геологи]] [[Ангилал:Нүүрс| ]] [[Ангилал:Нүүрсний уурхай]] [[Ангилал:Шатах ашигт малтмал]] 7aokzovnej25m83wkuvqhtj8ms0v7ic 0 4681 859079 857041 2026-06-16T12:32:11Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859079 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Монгол Улс | native_name = {{unbulleted list|{{MongolUnicode|ᠮᠤᠩᠭᠤᠯ}} {{MongolUnicode|ᠤᠯᠤᠰ}}}} | common_name = Монгол | image_flag = Flag of Mongolia.svg | flag_type = [[Монгол Улсын Төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = State emblem of Mongolia.svg | symbol_type = [[Монгол Улсын Төрийн сүлд|Төрийн сүлд]] | other_symbol_type = [[Монгол Улсын Төрийн тамга|Төрийн тамга]]: | other_symbol = [[File:State seal of Mongolia.svg|90px]] | image_map = Mongolia (orthographic projection).svg | map_caption = | national_motto = | national_anthem = {{lang|mn|Монгол Улсын Төрийн дуулал}}<br /> | official_languages = [[Халх Монгол хэл]] | languages_type = [[Монгол түүхэн бичиг үсгүүд|Албан бичиг]] | languages = [[Монгол бичиг]]<br>[[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|Кирилл бичиг]]<!-- Please, add an official (and non-media) source, otherwise it may be removed. --><ref>{{Cite news |date=June 21, 2011 |title=Official Documents to be in Mongolian Script |work=UB Post |url=http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=6478&Itemid=36 |url-status=dead |access-date=2010-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111101013639/http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=6478&Itemid=36 |archive-date=November 1, 2011}}</ref> | ethnic_groups = {{unbulleted list |96 % [[Монголчууд]] |↳92 % [[Халх]] |↳4 % бусад [[Монгол угсаатан|Монгол ястан]] |3,4 % [[казахууд|Казахууд]] |0,6 % [[Монголын хүн ам зүй|Бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2020<ref name="web-old.archive.org">{{cite web |url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |url-status=dead |title=Хун ам, орон сууцны 2020 оны улсын ээлжит тооллогы нэгдсэн дун |language=mn |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230731/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |archive-date=7 November 2020 |access-date=16 August 2021}}</ref> | demonym = [[Монголчууд]] | capital = [[Улаанбаатар]] | religion = {{unbulleted list | 51,7 % [[Монголын буддизм|Буддизм]] | 40,6 % Шашингүй | 3,2 % [[Ислам]] | 2,5 % [[Монголын бөө мөргөл|Бөө мөргөл]] | 1,3 % [[Христийн шашин|Христ]] | 0,7 % [[Монгол дахь шашин шүтлэг|Бусад]] }} | religion_year = 2020<ref name="web-old.archive.org"/> | coordinates = {{coord|48|N|106|E|scale:20000000_source:GNS|display=title}} | largest_city = capital | politics_link = Монголын улс төр | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Холимог засаглалын систем|Парламентын засаглалтай]] [[бүгд найрамдах улс]]<ref name="IDEA">{{Cite web |last=Odonkhuu |first=Munkhsaikhan |author-link=<!-- Munkhsaikhan Odonkhuu --> |date=12 February 2016 |title=Mongolia: A Vain Constitutional Attempt to Consolidate Parliamentary Democracy |url=http://www.constitutionnet.org/news/mongolia-vain-constitutional-attempt-consolidate-parliamentary-democracy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225144740/http://www.constitutionnet.org/news/mongolia-vain-constitutional-attempt-consolidate-parliamentary-democracy |archive-date=February 25, 2016 |access-date=21 February 2016 |website=ConstitutionNet |publisher=International Institute for Democracy and Electoral Assistance (International IDEA) |quote=Mongolia is sometimes described as a semi-presidential system because, while the prime minister and cabinet are collectively responsible to the SGKh, the president is popularly elected, and his/her powers are much broader than the conventional powers of heads of state in parliamentary systems. |df=mdy-all}}</ref> | leader_title1 = [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] | leader_title2 = [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]] | leader_name2 = [[Ням-Осорын Учрал]] | leader_title4 = [[Улсын Их Хурал#Дарга|УИХ-ын дарга]] | leader_name4 = [[Сандагийн Бямбацогт]] | legislature = [[Улсын Их Хурал]] | area_rank = 18 | area_km2 = 1 564 116 | area_sq_mi = 603 909 <!-- Do not remove per [[WP:Manual of Style/Dates and numbers]] --> | percent_water = 0,67<ref name="cia">{{Cite web |title=Mongolia |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |access-date=August 9, 2015 |website=The World Factbook |publisher=CIA |df=mdy-all |archive-date=Нэгдүгээр сар 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114155343/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |url-status=dead }} World Factbook</ref> | population_estimate = 3 544 835<ref>{{Cite web |last=Б |first=Энхжаргал |date=2025 |title=Монгол Улсын хүн ам-2024 |url=https://www.nso.mn/uploads/uKSipa0_ks2fQjoFj5-nCPO1hG-h8t-1Z57t9_-D.pdf}}</ref> | population_estimate_year = 2024 | population_estimate_rank = ? | population_density_km2 = 2.3<ref>{{Cite book |last=Үндэсний |first=Статистикийн хороо |date=2025 |title=Монгол Улсын Статистикийн Эмхэтгэл-2024 |url=https://www.nso.mn/uploads/1762244920195-Statistical%20Yearbook%202024.pdf|pages=23|year=2025|location=Улаанбаатар}}</ref> | GDP_PPP_year = 2019 | GDP_PPP = 47&nbsp;тэрбум $<ref name="IMFWEOMN">{{Cite web |title=World Economic Outlook Database, January 2019 |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=77&pr1.y=5&c=948&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |access-date=24 February 2019 |website=IMF.org |publisher=[[Олон Улсын Валютын Сан]]}}</ref> | GDP_PPP_rank = 115 | GDP_PPP_per_capita = 14 270 $<ref name="IMFWEOMN" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 93 | GDP_nominal = 16,81&nbsp;тэрбум $<ref name="IMFWEOMN" /> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = ? | GDP_nominal_per_capita = 4 946 $<ref name="IMFWEOMN" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = ? | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!-- increase/decrease/steady --> | Gini = 32.7 <!-- number only --> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{Cite web |title=GINI index (World Bank estimate) – Mongolia |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MN |access-date=22 March 2020 |website=data.worldbank.org |publisher=[[Дэлхийн Банк]]}}</ref> | Gini_rank = | HDI_year = 2019 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --> | HDI_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> | HDI = 0.737 <!-- number only, between 0 and 1 --> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 December 2020}}</ref> | HDI_rank = 99 | sovereignty_type = [[Монголын түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Хүннү улс|Хүннү гүрэн]] | established_date1 = МЭӨ 209 | established_event2 = [[Их Монгол Улс]] | established_date2 = 1206 | established_event3 = [[Чин улс]]аас [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|тусгаар тогтнолоо зарлав]] | established_date3 = 1911 оны 12 сарын 29 | established_event4 = [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] байгуулагдав | established_date4 = 1924 оны 11 сарын 26 | established_event5 = [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date5 = 1992 оны 2 сарын 13 | currency = [[Төгрөг]] | currency_code = MNT | time_zone = <!-- [[Asia/Hovd|HOVD]] (Hovd Standard Time) / [[Asia/Ulaanbaatar||ULAT]] (Ulaanbaatar Standard Time) --> | utc_offset = +7/+8<ref>{{Cite web |title=Mongolia Standard Time is GMT (UTC) +8, some areas of Mongolia use GMT (UTC) +7 |url=http://www.timetemperature.com/asia/mongolia_time_zone.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071013100212/http://timetemperature.com/asia/mongolia_time_zone.shtml |archive-date=October 13, 2007 |access-date=2007-09-30 |publisher=Time Temperature.com |df=mdy-all}}</ref> | time_zone_DST = | utc_offset_DST = | date_format = жжжж.сс.өө | drives_on = баруун гарын | calling_code = [[+976]] | iso3166code = MN | cctld = [[.mn]], .мон | footnote_a = | footnote_b = }} '''Монгол Улс'''<ref>{{Webarchiv|url=http://www.legalinfo.mn/law/details/367 |wayback=20190530064907 |text=legalinfo.mn: |archiv-bot=2023-11-17 07:28:58 InternetArchiveBot }} Монгол Улсын үндсэн хуулийн нэгдүгээр бүлэг, нэгдүгээр зүйл</ref> нь [[Дорнод Ази|Зүүн А]][[Ази|зи]]д орших [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]. Хойгуураа [[Оросын Холбооны Улс]], өмнө талаараа [[Хятад|БНХАУ]]-тай хиллэдэг, [[далайд гарцгүй улс|далайд гарцгүй]] улс юм. Улсын нийслэл нь [[Улаанбаатар]] хот бөгөөд улс доторх цорын ганц [[Саятан хот|их хүн амтай хот]]. Монгол Улс нь 1,564,116 км² талбай нутаг дэвсгэртэй, 2022 оны байдлаар 3,398 сая гаруй хүн амтай байв. Нийт хүн амын 95 хувийг монгол үндэстэн, 4 гаруй хувийг [[Казах үндэстэн]] эзэлдэг. == Түүх == Өнөөгийн Монгол Улсын нутаг дэвсгэр дээр хүн анх суурьшсан цагаас эхлэн нүүдэлчин соёл иргэншил эзэгнэн, Монголын [[Хүннү улс|Хүннү]], [[Сяньби]], [[Нирун улс|Нирун]], [[Хөх Түрэгийн хаант улс|Түрэг]] [[Уйгур улс|Уйгур]], [[Хидан Улс|Кидан]] улс байгуулагдан оршин тогтнож байв. 1206 онд [[Чингис хаан]] [[Их Монгол Улс]]ыг байгуулан [[Еврази|Евроази]]йг эзэлсэн эзэнт гүрнийг үүсгэн байгуулжээ. Түүний ач хүү [[Хубилай хаан]] Хятадын эх газрыг бүхэлд нь эзэлж, [[Юань Улс|Юань улсыг]] (1271-1368) байгуулж улсын нийслэлийг Дайду буюу одоогийн [[Бээжин]]<nowiki/>д шилжүүлсэн байна. Юань улс унасны дараа төрийн нэгдмэл захиргаа суларч монголчууд бие даасан шинжтэй хэд хэдэн хэсэгт хуваагдан орших болсон. 17-18-р зуунд [[Зүрчид]]ийн [[манж үндэстэн|Манж]] [[Чин улс]]ын мэдэлд орсон ч 1911 онд [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|тусгаар тогтнолоо сэргээн тогтоосон]]. 20-р зуунд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол улс]] нь олон улсад тусгаар тогтнолоо бүрэн олж авсны дараа нийгэм, эдийн засаг, төр захиргааны хувьд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улс]] тэргүүтэй социалист орнуудтай хамтын ажиллагаа бүхий холбоотон улс байв. 1924 онд түүхэндээ анх удаа [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуультай]] болж, Бүгд Найрамдах Ардын засаглалыг тунхаглаж, социалист орон болсон. 1990 оны Ардчилсан хувьсгалаар Монгол Улс социализмаас [[ардчилал|ардчилсан]], чөлөөт [[зах зээлийн эдийн засаг|зах зээлийн]] эдийн засагт нийгэмд шилжин орсон. Монгол Улс нь хөгжиж буй орон юм. Дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хэмжээгээр (26,8 тэрбум [[америк доллар|ам.доллар]]) дэлхийд 110-т жагсаж, нэг хүнд ноогдох хэмжээ 11,882 $ байна. [[Хөдөө аж ахуй]], [[Мал аж ахуй|нүүдлийн мал аж ахуйн]] уламжлалтай. [[Зэс]], [[нүүрс]] экспортолдог. Мөнгөний нэгж — [[төгрөг]]. Монгол Улс нь [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-ын 191 улс болон [[Гэгээн Ширээт Улс]], [[Палестин Улс|Палестин]], [[Европын Холбоо|Европын Холбоотой]] дипломат харилцаа тогтоосон бөгөөд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага]], [[Олон Улсын Валютын Сан]], [[Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллага]] болон “Далайд гарцгүй хөгжиж буй орнуудын Олон улсын судалгааны төвийг байгуулах олон талт хэлэлцээр”-т нэгдсэн орсон улс юм. == Нэр == Монгол хэмээх нэрний учир, үгийн гарлын талаар [[Монголчууд#Нэр|хэдэн янз таамаг]] бий. Монгол улсыг түүхэнд оршин тогтнож төр засгийн дагуу [[Их Монгол Улс]], [[Юань Улс|Юань улс]], [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс]], [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ) гэх мэтээр нэрлэж ирсэн. [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|1992 оны Үндсэн хуулийг]] баталснаар улсын албан ёсны нэр нь "'''Монгол Улс"''' болсон. == Газар зүй == {{Гол|Монгол улсын байгалийн цогцолборт газар}} [[Зураг:Mongolia 103.88219E 46.91703N.jpg|thumb|Хиймэл дагуулаас харсан зураг]] Монгол Улс 1,564,116 км² талбай газар нутагтай. Энэ нь дэлхийн хуурай газрын бараг 1 хувьтай тэнцэнэ. Газар нутгийн хэмжээгээр дэлхийд 19, Ази тивд 7, далайд гарцгүй улсуудаас 2 дугаарт ордог. Нутаг дэвсгэрийн 0,43 % гадаргын ус бүрхсэн. === Байрлал === Монгол Улс Ази тивд хойд өргөрөг (х.ө)- ийн 41°35' - 52°09', зүүн уртраг (з.у)-ийн 87°44'-119°56'-ийн хооронд оршдог бөгөөд [[ЮНЕСКО]]-гийн ангиллаар [[Төв Ази]], НҮБ-ийн шинэ ангиллаар [[Дорнод Ази]]д хамаардаг байна. Газрын байрлалаар хоёуланд нь, [[соёл]]ын хувьд Төв Ази, [[эдийн засаг|эдийн засгийн]] хувьд Дорно Азитай илүү дотно. Саяхнаас [[Зүүн Хойд Ази]]йн бүсийн хурал зөвлөгөөнд оролцох болсон. Өмнөд, дорнод, өрнөд гурван талаараа [[Хятад]] Улстай 4,677 км, умард талаараа [[Оросын Холбооны Улс|Орос Улстай]] 3,543 км урт зурвасаар хиллэнэ. [[Далайд гарцгүй улс|Далайд гарцгүй]] улс. Хилийн нийт урт — 8,220 км. Хэдий хиллэдэггүй ч баруун хил [[Казахстан|Казахстан Улс]]аас 38-хан километр зайтай байдаг. Хөндлөн 2,392 км, гулд 1,259 км сунасан «дэлгэсэн тэрлэг шиг»<ref>[[Шагдарсүрэнгийн Гүрбазар|Ш.Гүрбазар]] бичиж, [[Хурд (хамтлаг)|Хурд хамтлаг]] дуулсан «Би Монголоороо гоёдог» дуунаас.</ref> хэлбэртэй. Захын цэг:<ref>{{Cite web |url=http://www.mne.mn/mn/news/show/1663 |title=МОНГОЛ ОРНЫ ТӨВ БУЮУ “ХҮЙС ЦЭГ” ХААНА БАЙДАГ ВЭ? |access-date=2023-06-22 |archive-date=2022-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304122533/http://www.mne.mn/mn/news/show/1663 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://ktms08.blog.gogo.mn/read/entry45902 |title=Монгол улсынхаа хамгийн хамгийнийг мэдэж байхад илүүдэхгүй болов уу? |access-date=2023-06-22 |archive-date=2019-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220182832/http://ktms08.blog.gogo.mn/read/entry45902 |url-status=dead }}</ref> * Баруун цэг — [[Монгол Алтайн нуруу|Монгол Алтайн нурууны]] Мааньт уул * Хойд цэг — [[Соёны нуруу|Их Соёны нурууны]] Монгол шарын даваа * Зүүн цэг — [[Соёлз уул|Соёлз уулын]] модот хамар * Урд цэг — Орвог гашууны бор толгой * Төв цэг (хүйс) — [[Бүрд сум]]ын Өвөр хөшөөтийн булгийн эх === Газрын гадарга === [[Зураг:Mongolia Landscape.jpg|thumb|left|160px|Монголын байгаль]] {{Гол|Монгол орны уулс}} Монгол УлсТөв Азийн өндөрлөгт байрлах тул нийт нутгийн 80 орчим хувь нь [[Далайн түвшнээс дээш өндөр|далайн түвшнээс дээш]] 1000 м-ээс илүү өндөрт оршино. Нутгийн баруун талаар 900 км урт [[Монгол Алтай]], түүний үргэлжлэл [[Монгол алтайн нуруу|Говь Алтайн нуруу]] байна. Нутгийн төв хэсгээр [[Хангайн нуруу|Хангай]], Хөвсгөлийн уулархаг нутаг (хойш [[Соён]] хүрнэ), дорно умард нутгаар [[Хэнтийн нуруу]] байна. Зүүн, зүүн өмнөд зүг рүү өндрийн хэмжээ буурсан байдаг. [[Монгол орны уулс|Уулсын өндрөөс дурдвал]] Монгол Алтайн нурууны ноён оргил [[Алтай Таван Богд|Таван богд]] хөвчийн [[Хүйтэн оргил]] (4374 м), Хангайн [[Отгонтэнгэр]] (4008 м), Соёны [[Мөнх сарьдаг]] (3491 м), Хэнтийн [[Асралт хайрхан]] (2799 м) юм. Дорнод нутгаар [[Шилийн богд уул|Шилийн богд]] (1778 м) зэрэг унтарсан галт уулстай. Томоохон гол, мөрний сав газраар харьцангуй нам доор байна. Нутгийн баруунтаа [[Их нууруудын хотгор]], Дэлхийн [[Дэлхийн өв|байгалийн өвд]] бүртгэгдсэн [[Увс нуурын хотгор]] байгаа бол Дорнод аймагт Монгол Улсын хамгийн нам доор цэг буюу [[Хөх нуур (Дорнод)|Хөх нуурын хотгор]] далайн түвшнээс дээш 560 м-т бий. === Усны зүй === [[Зураг:Uvs_n%C3%BAr.JPG|thumb|[[Увс нуур]]]] {{Гол|Монгол орны гол мөрд|Монгол орны томоохон нуурууд}} Монголд нийлээд 67,000 км урт болох 3811 гол горхи, 500 м³ эзлэхүүнтэй 3500 гаруй нуур, 7000 орчим булаг шанд, 540 м² талбай бүхий 190 гаруй мөсөн гол, 250 гаруй рашаан, газрын доорх усны 139 орд газар байна. Улаанбаатар хот бол хот дотроо рашаантай байдаг дэлхийн хоёрхон нийслэлийн нэг юм. Монголын гол мөрнийг [[Умард мөсөн далай|Умард мөсөн далайн]], [[Номхон далай|Номхон далайн]], Төв азийн гадагшаа урсгалгүй гэсэн гурван ай сав газарт хуваан үзнэ. [[Орхон гол|Орхон]] бол Монголын хамгийн урт гол юм (1124 км, усаа цуглуулах талбай 133.000 км²). Харин Хятадад урсдаг уртыг нь оруулж тооцвол [[Хэрлэн гол]] Монголын хамгийн урт гол /1200 км/ юм. Хамгийн ус ихтэй нь [[Сэлэнгэ мөрөн]] юм. Жилийн дундаж урсац нь 300 м³/сек байдаг. Монгол орны хамгийн том мөсөн гол бол Алтай Таван богд дахь [[Потанины мөсөн гол]] бөгөөд 20 км орчим урттай. Хамгийн том нуур нь [[Увс нуур|Увс]] (3350 км²), хамгийн гүн нуур нь [[Хөвсгөл нуур|Хөвсгөл]] (238 м) юм. === Бүс, хөрс === Монгол Улс хойноосоо урагш ойт хээр, хээр, говь, цөлийн гэсэн өргөргийн дөрвөн бүс, өндөр уулс, ялангуяа ойт хээрийн бүсийн уулс өөд авирахад тайгын болон тагийн бүслүүр ажиглагддаг. Монголын байгалийн бүс, бүслүүр, гадаргын байдлыг харгалзан Хангай, Хэнтийн, Алтайн уулархаг, Дорнодын талархаг, Говийн гэж дөрвөн их хэсэгт хуваадаг. Ойт бүслүүр нь тогтмол дулаан, тааламжтай уур амьсгалтай, үржил шим сайтай, ялзмаг ихтэй. Хүрэн, хар хүрэн, цайвар хүрэн, хар шороон, нугын хүрэн, говийн бор, цөлийн бор саарал, нуга намгийн болон мараалаг, давсархаг зэрэг олон төрлийн хөрс байдаг. Үүний дотор үржил шимт хүрэн хөрс тавь орчим хувийг эзэлдэг. Газар тариалан эрхэлж болох газар нь газар нутгийн 0,76 %-г эзэлдэг. Усжуулалттай газар 840 км² байна. [[Зураг:Takhi2a.jpg|thumb|Хустайн нурууны [[тахь]]]] === Ургамал, амьтан === {{гол|Монгол орны ургамал газар зүй|Монгол орны загас}} Монгол оронд нэг ба олон наст, модлог, бутлаг, хагас бутлаг зэрэг 4000-аад зүйлийн ургамал, ногоо ургадаг. 7 баг, 24 овог, 70 гаруй төрөлд хамаарагдах 140 гаруй зүйлийн [[хөхтөн]], 390-ээд зүйлийн [[шувуу|жигүүртэн]] оршино. Түүний дотор [[тахь]], [[хавтгай]], [[мазаалай]] зэрэг [[амьтан]], [[Монгол Алтан хундага|монгол алтан хундага]], [[тарваган шийр]], [[дорогостойн вансэмбэрүү]] зэрэг дэлхийд өөр аль ч газарт байхгүй эмийн [[ургамал]] бий. == Хүн ам зүй == {{гол|Монголын хүн ам зүй}} [[Зураг:Map of Mongolia topographic layers.xcf|thumb|Физик газар зүйн зураг|alt= т]] {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам <br>(мян.)<ref>[http://www.bscnet.ru/upload/iblock/cf6/vestnik_4_8_.pdf ВЕСТНИК]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (2012)</ref> |- | 1918 || 647,500 |- | 1935 || 738,200 |- | 1956 || 845,500 |- | 1969 || 1,197,600 |- | 1989 || 2,044,000 |- | 2010 || 2,754,700 |- | 2015 || 3,000,000 |- |2022||3,457,500 |- |2025 |3,591,120 |} [[Зураг:Mongolia-demography.png|thumb|left|Хүн амын тоо (1961-2003)]] Монгол Улс хүн амын тооллогыг ойролцоогоор арав арван жилийн зайтай явуулдаг. 1918 онд явуулсан хүн амын анхны тооллогоор Монгол Улсын хүн ам 647 мянга байсан.<ref>[https://www.burtgel.gov.mn/index.php/about/history/80-civil Иргэний бүртгэлийн түүхэн тойм] ЗАСГИЙН ГАЗРЫН ХЭРЭГЖҮҮЛЭГЧ АГЕНТЛАГ УЛСЫН БҮРТГЭЛИЙН ЕРӨНХИЙ ГАЗАР</ref> [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайны]] дараа Монгол Улсын хүн амын тоо эрчимтэй өсч 1966 онд 1 сая, 1988 онд 2 сая хүнтэй болжээ. Нийгмийн шилжилтийн үед хүн амын өсөлт буурч 2010 оны тооллогоор 2,75 сая хүнтэй байсан бол 2015 оны эхэнд 3 сая хүн амтай болсон.<ref>{{Webarchiv|url=http://yellow.zindaa.mn/%D0%9E%D1%80%D0%BE%D0%BD-%D0%BD%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%B3/1ndk |wayback=20150908214159 |text=Монгол Улсын гурван сая дахь иргэнээр охин хүүхэд тодорлоо |archiv-bot=2023-10-24 09:49:08 InternetArchiveBot }} (2015)</ref> 2025 оны байдлаар 3 сая 591 мянга 120 болсон байна. Хүн амын тоогоор дэлхийн 194 улсаас [[Армени]], [[Литва]]тай зэрэгцээд [[Улс орнуудын хүн амын тоо|135-р байранд]] байна. Хүн амын нягтаршил — 2.3 хүн/км²<ref>{{Cite book |last=Үндэсний |first=Статистикийн хороо |url=https://www.nso.mn/uploads/1762244920195-Statistical%20Yearbook%202024.pdf |title=Монгол Улсын Статистикийн Эмхэтгэл-2024 |date=2025 |year=2025 |location=Улаанбаатар |pages=23}}</ref> буюу энэ үзүүлэлтээрээ хүн амын [[Улс орнуудын хүн амын нягт сийрэг|хамгийн сийрэг]] суурьшилтай орон болно. 1000 хүн тутамд 20 хүн төрж, 6 хүн нас бардаг, жилийн дундаж өсөлт — 1,49&nbsp;% (2016 он). Хүн амын 36,6&nbsp;% нь 0–14 насны багачууд, 68,9&nbsp;% нь 15–64 насны хөдөлмөрийн чадвартан, 4&nbsp;% нь 65-ээс дээш өндөр настан юм. хүйсийн харьцаа жигд, дундаж наслалт — 68,6 жил.<ref>[{{Webarchiv|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mg.html |wayback=20180129161336 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-09-26 14:09:55 InternetArchiveBot }} CIA World Factbook". CIA. 2012.]]</ref> === Ард түмэн === {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |+ ! style="width:160px;"| Яс үндэс !! Хүн ам <br>(2020 он)<ref>{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Үндэсний Статистикийн хороо |url=https://www.nso.mn/uploads/1616994519422.pdf |title=Хүн ам, орон сууцны 2020 оны улсын ээлжит тооллогын нэгдсэн дүн |publisher=Би Си Ай ХХК |year=2020 |location=Улаанбаатар |pages=52}}</ref>!! Хувь |- | [[Халх ястан|Халх үндэстэн]] || 3 220 350 || 91.8 % |- | [[Казах үндэстэн]] || 110 999 || 3.8 % |- | [[Дөрвөд|Дөрвөд угсаатан]] || 68719 || 1.9 % |- | [[Баяд|Баяд угсаатан]] || 57 775 || 1.6 % |- | [[Буриад ястан|Буриад угсаатан]] || 43 661 || 1.2 % |- |[[Захчин]] |24 407 | 0.7% |- | Монголын харъяат гадаад үндэстэн || 3979 || 0,1 % |- | гадаадын иргэн || 22418 || 0,7 % |} Монгол Улс үндсэндээ нэгэн төрлийн ард түмнээс бүрдэнэ. Хүн амын 96 хувь [[Монголчууд|монгол үндэстэн]] байна.<ref>[http://tuv.nso.mn/uploads/users/4/files/XAOCT%20uls.pdf Монгол улсын хүн амын 2010 оны тооллогын дүн]</ref> Угсаатны цөөнхүүд нь Халхжих, [[Тувачууд|тува]], [[Хотон (үндэстэн)|хотон]], чантуу зэрэг [[Түрэг|түрэг угсаатан]], хамниган [[Тунгус хэл|тунгус угсаатан]] нь монголжих үйл явц явагдсаар байгаа. Казахууд тусдаа исламын шашинтай, Баян-Өлгий аймгийн хүн амын 80&nbsp;%-ийг эзэлж байгаа болохоор харьцангуй тогтвортой байна. БНМАУ-ын үед БНХАУ-тай харьцаа муудан 1963—1966 онд [[хужаа|Хятадуудыг]] үлдэн хөөж, [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] бутрахад 1990—1992 онд Монголд байсан Зөвлөлтийн цэргийн анги, мэргэжилтнүүдийг гаргажээ.<ref>{{Cite web |url=http://www.mglradio.com/main/640744 |title=MGLRADIO |access-date=2023-06-22 |archive-date=2015-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150909225639/http://www.mglradio.com/main/640744 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://bigbrother.blog.banjig.net/post.php?post_id=91235 |wayback=20160310151738 |text=Орос-Хятадын харилцаа ба Монгол улсын аюулгүй байдал |archiv-bot=2023-10-06 11:58:31 InternetArchiveBot }} (2011)</ref> Ардчилсан Монголд хуулийн хязгаарыг (нийт 3&nbsp;%, нэг улсаас 1&nbsp;%) давахгүйгээр гадаадын иргэд орж гардаг болсон.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.legalinfo.mn/law/details/211 |wayback=20210624204033 |text=Гадаадын иргэний эрх зүйн байдлын тухай |archiv-bot=2023-11-23 07:43:18 InternetArchiveBot }} (2010)</ref> === Хэл бичиг === Улсын албан ёсны хэл нь Халх [[монгол хэл]] байна. Монгол хэл [[Алтай хэлний язгуур|алтай]] язгуурын [[Монгол хэлний бүлэг|монгол]] бүлгийн гол хэл юм. Монгол Улсад [[халх аялга]] голчлох ба [[буриад аялга]], Урианхай [[Ойрад–Халимаг аялга|аялга]], [[дархад аялга]] тодорхой ялгардаг. 1941 оноос хойш [[кирил үсэг]] нэвтрүүлсэн. [[Кирил монгол бичгийн дүрэм|Кирил монгол бичгийн дүрмийг]] 1-р ангиас хүүхдүүдэд заадаг. 35 үсэгтэй. Чингис хааны үеэс уламжилсан [[Монгол бичиг]] 1990 оноос сэргэж, дунд сургуулийн 5-р ангиас заадаг болсон. Компьютер, гар утаснаа [[латин үсэг]] хэрэглэх нь түгээмэл. Мөн алтай язгуурын [[түрэг хэлний бүлэг|түрэг]] төрлийн [[казах хэл|казах]], [[тува хэл]]ээр ярина. 1-4-р ангид эх хэлийг хүүхдүүдэд зааж, 5-р ангиас [[Англи хэл|Англи]] (сүүлийн үе), [[орос хэл|орос]] (Зөвлөлтийн үеэс), [[солонгос хэл|солонгос]], [[герман хэл|герман]], [[хятад хэл|хятад]], [[япон хэл|япон]] зэрэг харь хэлийг хүүхэд залуус сонгон сурч эзэмшдэг. === Шашин шүтлэг === {{bar box |title=Монголын шашин шүтлэг (2020)<ref>{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Үндэсний Статистикийн хороо |title=Хүн ам, орон сууцны 2020 оны ээлжит тооллого-Нэгдсэн дүн |year=2020 |location=Улаанбаатар |pages=61-63}}</ref> |titlebar=#ddd |float=right |bars= {{bar percent|[[Буддын шашин|будда]]|orange|51.7}} {{bar percent|''[[Шашин шүтэхгүй байх|бурхангүй]]''|grey|40.6}} {{bar percent|[[Исламын шашин|Ислам]]|green|3.2}} {{bar percent|[[Бөө мөргөл|Бөө]]|black|2.5}} {{bar percent|[[Христийн шашин|христ]]|blue|1.3}} {{bar percent|Бусад шашин |brown|0.7}} }} Монголын ард түмний ихэнх нь [[буддын шашин]]тан (51.7 %<ref>{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Үндэсний Статистикийн хороо |title=Хүн ам, орон сууцны 2020 оны ээлжит тооллого-Нэгдсэн дүн |year=2020 |location=Улаанбаатар |pages=61-63}}</ref>). Буддын шашны ''гэлүгва'' буюу [[шарын шашин]] гэсэн ёсыг дагадаг. Мөн шашин, бурхны сүжиг алдрах хүний тоо (40.6 %) өссөн. Хүн амын цөөн хувьд [[Ислам]], [[бөө мөргөл|бөө]], [[христийн шашин|христийн]] шүтлэг байна.<ref>[http://tuv.nso.mn/uploads/users/4/files/XAOCT%20uls.pdf Монгол улсын хүн амын 2010 оны тооллогын дүн]</ref> Эрт дээр үеэс Монголд бөө, [[тэнгэр шүтлэг]] байсан бөгөөд 16-р зуунаас буддын шашин Монголд гурав дахь удаагаа хүчтэй дэлгэрсэн. [[Жавзандамба хутагт|Жавзандамба]] нарын олон хутагт хувилгаан тодорсон. БНМАУ-ын эхэн үед шашныг хориглож, сүм хийдийг шатааж, лам нарыг хороож байв. Хожим суларч 1990 оноос хойш шашин шүтэх эрх чөлөөтэй болсон. 2010 онд буддын 127, христийн 96, лалын 6, бүгд 234 сүм хийд байв.<ref>[http://www.slideshare.net/Gelegjamts/2010-get-file-wwwgelegjamtsorg-wwwgelegjamtsblogspotcom-httpwwwnsomn?related=1 Монгол улсын статистикийн эмхтгэл-2010].</ref> Бурханы шашны хамгийн том нь [[Гандантэгчэнлин хийд]]. === Хот суурин === [[Зураг:UlaanBaatar-2009.jpg|thumb|left|200px|[[Улаанбаатар]]]] [[Зураг:Darkhan.jpg|thumb|150px|[[Дархан (хот)|Дархан]]]] [[Зураг:Erdenet_02.jpg|thumb|left|200px|[[Эрдэнэт]]]] {{гол|Монголын хотын жагсаалт}} Монголын хүн амын 71 хувь хот газар амьдарч байна.<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2212.html |title=URBANIZATION |access-date=2023-06-22 |archive-date=2019-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122160008/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2212.html |url-status=dead }}</ref> Гэхдээ хот дотроо [[гэр хороолол]] их. Засаг захиргааны [[Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь|хот суурин]] байхгүй. Уламжлал болон [https://web.archive.org/web/20210927062641/https://www.legalinfo.mn/law/details/532 хууль] харвал [[Монголын хотууд|22-26 хот]] бий: Улаанбаатар хотод 2025 оны байдлаар 1 сая 796 мянган хүн амтай байна. {|class="wikitable" |+ 2010 оны хүн амын тоогоор: |- valign="top" | * [[Улаанбаатар]] (1&nbsp;200&nbsp;358) * [[Эрдэнэт]] (85&nbsp;000) * [[Дархан]] (75&nbsp;000) * [[Чойбалсан (хот)|Чойбалсан]] (38&nbsp;537) * [[Мөрөн]] (35&nbsp;789) * [[Налайх]] (30&nbsp;049) * [[Баянхонгор (хот)|Баянхонгор]] (29&nbsp;817) * [[Өлгий]] (29&nbsp;392) || * [[Ховд (хот)|Ховд]] (29&nbsp;012) * [[Арвайхээр]] (27&nbsp;162) * [[Улаангом]] (27&nbsp;152) * [[Багануур]] (22&nbsp;210) * [[Цэцэрлэг хот|Цэцэрлэг]] (20&nbsp;604) * [[Сүхбаатар (хот)|Сүхбаатар]] (19&nbsp;662) * [[Даланзадгад]] (18&nbsp;740) * [[Сайншанд]] (18&nbsp;735) |} == Түүх == {{гол|Монголын түүх}} {{Загвар:Монголын түүх}} === Эртний улс === {{гол|Хүннү улс|Сяньби|Нирун улс|Түрэг улс|Уйгур улс|Хидан Улс}} Монгол оронд 850.000 жилийн тэртээ «[[босоо хүн]]» амьдарч байсан<ref>{{cite web |url=http://www.archaeology.mas.ac.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=56&Itemid=64 |title=Хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажлын ололт амжилт |publisher=Institute of Mongolian Archaeology |date=2013-06-24 |access-date=2023-06-22 |archive-date=2013-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131226092610/http://www.archaeology.mas.ac.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=56&Itemid=64 |url-status=dead }}</ref> ба балар эртний хүний хадны сүг зураг эд олдвор [[Хойд Цэнхэрийн агуй|Хойд цэнхэрийн агуйгаас]] олддог.<ref name="Novgorodova">Eleanora Novgorodova, Archäologische Funde, Ausgrabungsstätten und Skulpturen, in ''Mongolen (catalogue)'', pp. 14–20</ref> [[Чулуун зэвсгийн үе|Чулуун зэвсэг]], [[Хүрэл зэвсгийн үе|хүрэл зэвсэг]], [[Төмөр зэвсгийн үе|төмөр зэвсгийн үеийг]] дамжсаар эртний улсуудын үетэй золгожээ. Монгол орон эртнээс [[анчин]], [[малчин]], [[нүүдэлчин]] ард түмний өлгий байсаар ирсэн бөгөөд тэдгээр нь [[Монголчууд|монгол]], [[түрэг]], [[зүрчид]] аль ч угсаа байсан үргэлж өмнөд газрын [[нанхиад]]тай зууралдан байлдах ба [[Цагаан хэрэм|түмэн газрын их цагаан хэрмээр]] хил тогтдог байв. [[File:Hsiung-nu-Empire.png|thumb|175px|left|[[Хүннү улс]] (НТӨ 209 – НТ 48)]] Сурвалж бичигт [[гуйфань]], [[шаньрун]], [[ицюй]], [[ху]], [[линь ху]], [[дунху]] (дорнод ху), [[хуньюй]], шюжун зэрэг олон нэрээр тэмдэглэгдэж явсаар МЭӨ 209 онд [[Модун шаньюй]] [[Хүннү улс]]ыг (НТӨ 209 – НТ 48) нэгтгэн байгуулжээ. [[Ноён уулын булш|Ноён уулнаас]] Хүннүгийн ноёны бүлэг булш олсон ба хүннүгийн [[мал]] адуулах, [[нум]] [[сум]], [[жад]], охор илдээр зэвсэглэх нь [[Монголчууд|монголоос]] ялгаагүй юм. Хүннүгийн зүүн этгээдийн [[Сяньби]] хүчирхэгжин Монголыг эзэгнэсэн нь 93–234 он бөгөөд [[Таньшихуай]]н үед нэр мандсан. Дараа нь бас нэгэн [[Монголчууд|монгол угсаат]] [[Жужан улс]]ыг (330—555) [[Шэлүнь]] хэмээх сайн эр алдаршуулж яваад [[Түрэг улс]]ад (555—745) зай тавьжээ. [[Уйгур улс]]ын (745—840) нийслэл [[Хар балгас]]ыг бас нэг [[түрэг угсаатан]] болох [[Енисейн киргиз]] галдан шатаасан боловч удалгүй монголын [[Хидан Улс]]ад (907—1125) түрэгджээ. [[Киданчууд|Кидан хүмүүсийг]] зүрчидийн [[Алтан улс]] мөхөөсний дараа Монголын тал нутагт олон аймаг зэрэгцэн оршиж, олзлон булаалдаж байсан ба хамтатгаад [[зүбү]] аймгийн холбоо гэж байв. === Эзэнт гүрэн === {{гол|Их Монгол Улс|Юань Улс}} [[Зураг:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg|thumb|left|140px|[[Чингис хаан]]]] [[Зураг:Mongol Empire map.gif|thumb|200px|Монголын эзэнт гүрэн]] [[Дундад зууны монгол аймгууд|Олон]] аймгийн дотроос [[Хамаг Монгол]]ын [[хиад]] аймгийн [[боржигон]] овогт [[Тэмүүжин]] буюу [[Чингис хаан]] (1162—1227) тодорч [[татар]], [[мэргид]], [[хэрэйд]], [[найман]]ыг ээлж дараалан дагуулсаар 1206 онд Хэрлэний хөдөө арлын [[Их Хуралдай|хуралдайгаар]] нэгдсэн [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсыг]] байгуулжээ. Чингис хаан «мөнх тэнгэрийн хүчинд» [[Тангуд улс|Тангуд]], [[Алтан улс|Алтан]], [[Хар Хидан]], [[Сартуул улс|Сартуул]] (''Хорезм'') улсыг дайлан дагуулсан ба найманы [[Тататунга]] багшаар [[Монгол бичиг]] (эхэндээ ''уйгуржин''), татарын [[Шихихутуг]] заргачаар [[Их Засаг]] хуулийг зохиолгон улсаа засчээ. Чингис хааны өндөр төрийг [[Өгөөдэй хаан|Өгөөдэй]] хаан залган [[Хархорум]]ыг нийслэл болгон хөгжүүлж, [[Монголын нууц товчоо|'''Монголын Нууц Товчоо''']]-г бичүүлж, Алтан улсыг мөхөөж, дорно [[Европ]]ыг байлдан дагуулсан бол [[Гүюг хаан|Гүюг]], дараа нь [[Мөнх хаан|Мөнх]] хаан залгаж Багдадын халифыг буулган [[Иран]]ыг эзэлжээ. [[Хубилай хаан|Хубилай]] хаан 1260 онд Монголын хаан болоод 1271 онд '''[[Юань Улс]]''' (1271—1368) хэмээх үеийг эхлүүлэн [[Дайду]]г (одоо Бээжин) нийслэл болгон сууж, 1279 онд өмнөд [[Сүн улс|Сүнг]] мөхөөн [[Хятад]] орныг бүрэн эзлэсэн ба [[буддын шашин|буддын]] шашныг шүтэн дэлгэрүүлж, [[дөрвөлжин үсэг|дөрвөлжин]] үсэг бүтээлгэн хэрэглэж байжээ. Монголын байлдан дагуулал өрнө зүгт [[Адриатын тэнгис]], [[Египет]], дорно зүгт [[Япон]], өмнө зүгт Индонезийн [[Ява]] арал хүрч 33 сая км² газарт ноёрхож байв.<ref name="EarthRule">{{Cite web |url=http://www.hostkingdom.net/earthrul.html |title=Archive copy |access-date=2023-06-22 |archive-date=2012-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121011090918/http://www.hostkingdom.net/earthrul.html |url-status=dead }}</ref> «Дэлхийн талыг эзэлсэн» гэж ярих бөгөөд түүхэн дэх хоёрдугаар ([[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] дараа) их нутагтай гүрэн байжээ. [[Луужин]], [[өртөө]], [[Монголын энхтайван|энхтайван]], цэргийн арга ухаан, [[Юань улсын цаасан мөнгө|цаасан мөнгө]], өрнө-дорныг холбосон худалдаа арилжаа зэрэг дэвшил, нээлт авчирсан юм. Нүсэрдээд ирэхийн цагт Юань, [[Алтан Орд|Зүчи]], [[Цагаадайн Улс|Цагаадай]], [[Ил Хаант Улс|Хүлэгүгийн улс]] болон бутарчээ. [[Тогоонтөмөр хаан]] 1368 онд Хятадыг [[Мин улс]]ад алдан «Давааны арын орон» буюу монгол нутагтаа эргэн суусан. ===Хаант улс === {{гол|Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[File:Mongolia XVI.png|thumb|[[Бутралын үеийн Монгол|14-17-р зууны Монгол улс]]]] [[File:ErdeneZuuKhiidTemple.jpg|thumb|Хархорины [[Эрдэнэ зуу]]]] Тогоонтөмөр хааныг [[Аюушридар хаан|Аюушридар]] залгаж Хархорумд суусан ч Хархорумыг [[Мин улс|Мингийн]] цэрэг 1380, 1388 онд довтлон галдан шатаажээ. 1634 онд [[Лигдэн хаан]] нас барж улсгүй болох хүртэл Чингисээс эхлэн тоолвол [[Монголын хаадын төр барьсан жилийн жагсаалт|39 хаан]] суусан. Улсын нэрийг эхэндээ «Умард Юань» хэмээсэн ч замхраад хожмоо түүхчид «Бага хаадын үе», [[Бутралын үеийн Монгол|«Монголын хаант улс»]], «Дөчин дөрвөн хоёр» зэргээр нэрийджээ. Улс төрийн эв бутарсан буюу [[алтан ураг|алтан ургийн]] ноёнтой дөчин монгол (зүүн монгол)-[[дөрвөн Ойрадын холбоо|дөрвөн Ойрад]] (баруун монгол) болон талцаж, хаад нэгнээ хороон солигддог байв. Мин улсын [[Жөнтун]] хааныг олзолж байсан [[Эсэн тайш|Эсэн хаан]] (1453—1454) алтан ургийн дундуур ганцаар шургасан байдаг. [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай сэцэн хатны]] авчирсан [[Батмөнх даян хаан]] (1480—1517) улсаа хурааж «хөл хөсөр, гар газар» амаржуулж байв. Зүүн монгол нь [[халх]], [[цахар]], [[урианхай]] зүүн гурван түмэн, [[ордос]], [[түмэд]], [[юншээбүү]] баруун гурван түмэн, баруун монгол нь [[цорос]], [[дөрвөд]], [[торгууд]], [[хошууд]] 4 аймагт хуваагдаж байв. Сүүлчийн хаад цахар нутагт (хожмын [[Өвөр Монгол]]) сууж байсан ба түмэдийн [[Алтан хан]] 1577 онд төвөдийн Содномжамцыг урин залж «[[Далай лам]]» өргөмжилсөнөөс эхлээд монголчууд нийтээрээ [[шарын шашин]]д орсон нь [[буддын шашин]] Монголд гурав дахиа дэлгэрсэн явдал юм. Ар халхад 1585 онд [[Эрдэнэ зуу]] хийд баригдсан. 1634 онд манжууд Лигдэн хааныг дарж өвөр монголыг дагуулснаар Монголын хаант улс (1368—1634) мөхсөн юм. Гэхдээ ар Монголд [[халх]]ын Түшээт, Засагт, Сэцэн ханы гурван аймаг, [[хотгойд]], Шиньжянд дөрвөн Ойрад аймаг тусгаар оршин байв. 1688 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]ын [[Галдан]]д ялагдан дайжсан [[Занабазар|Өндөр гэгээн]], [[Чахундорж]] нар халхаа аван 1691 онд манж [[Чин улс]]ад дагаар оржээ. === Гадаад Монгол === [[Зураг:MongolianRoyalty.jpg|thumb|160px|left|1921 он. Монгол хатан]] {{гол|Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|Ар Монгол}} [[Манж үндэстэн|Манж]] [[Чин улс]] [[Монголчууд|монголчуудыг]] 1634-1755 оны хооронд гурван хэсэг үед дагаар оруулж эзэрхээд олон хошуу, аймаг, чуулган болгон захирсан бөгөөд өнөөгийн Монгол орныг сүүлийн жилүүддээ «Гадаад (манжаар ''түлэрги'') Монгол» хэмээж байв. Үүнд [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн]], [[Түшээт хан аймаг|Түшээт]], [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён]], [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]]ы халх дөрвөн аймаг, [[Ховдын хязгаар]], [[Тагны Урианхайн хязгаар]] (одоо [[Тува орон]]) орж байв. Хожим [[Жавзандамба хутагт|Богдын]] [[Их Шавь|шавь нутаг]] нэмэгдсэн. Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яам байгуулагдаж, [[Улиастай]] (төв), [[Хүрээ]], [[Ховд]]од [[амбан]] жанжин суудаг байлаа. 1755 онд хотгойдын [[Чингүнжав]] Зүүнгарын [[Амарсанаа]]тай зэрэг манжийн цэргийн эсрэг босоод дарагджээ. [[Чин улс]] монгол ноёдыг [[ван]], [[бэйл]], [[бэйс]], [[гүн]] гэж зэрэглэн алба гувчуур авч, цалин [[пүнлүү]] өгч, ардыг дарлах шат тогтолцоог бий болгосон бөгөөд «[[хятад үндэстэн|хятад хүн]] монгол нутагт сууж болохгүй», «хятад хүн монгол эхнэр авч болохгүй» зэрэг үндэстний шинжийг хамгаалах хууль цааз гаргаж байсан юм. 1907 онд Ховдын хязгаараас [[Алтай тойрог|Алтайн хязгаар]]ыг салган байгуулж, мөн онд «[[Шинэ засгийн бодлого]]» гэдэг хятаджуулах түрэмгий бодлого явуулж эхэлснээр Ар Монголын ноёдын үндэсний ухамсар сэргэн, тусгаар тогтнох эв санаа нэгджээ. === Тусгаар тогтнол === [[Зураг:Sharav_bogd_khan.jpg|thumb|180px|[[Богд хаан]]]] [[Зураг:Khalkhin_Gol_George_Zhukov_and_Khorloogiin_Choibalsan_1939.jpg|thumb|180px|1939 он. [[Халхын голын байлдаан]]. [[Георгий Жуков|Жуков]], [[Хорлоогийн Чойбалсан|Чойбалсан]]]] {{гол|Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцлийн түүх|Ардын хувьсгал|Монгол Улсын тусгаар тогтнолын төлөө бүх ард түмний санал хураалт}} Чин улс хэзээ мөдгүй мөхөх нь тодорхой болсон цагт халхын ноёд Их хүрээнд нууцаар зөвлөлдөх болж, [[1911]] оны [[12 сарын 29]]-нд Богд гэгээн, 8-р [[Жавзандамба хутагт]]ыг [[Богд хаан]]аар өргөмжлөн Монгол Улс сэргэснийг зарлан тунхаглаж, оны цолыг «Олноо өргөгдсөн» гээд улсын нийслэлийг [[Нийслэл хүрээ]] хэмээжээ. Монгол улс сэргэн мандахад [[барга]], [[харчин]], [[өөлд]] зэрэг олон газрын монголчууд ирж хүчээ өргөж, талархан сайшааж байв. [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] 5 яам бүхий засгийн газар байгуулаад Хүрээ, Улиастай, Ховдын манж амбан, дарангуй цэргийг хөөн гаргажээ. Тухайлбал 1912 оны зун [[Манлайбаатар Дамдинсүрэн|Дамдинсүрэн]], [[Хатанбаатар Магсаржав|Магсаржав]] нарын удирдсан 5000 монгол цэрэг Ховдыг чөлөөлж, 1913—1914 онд [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] чөлөөлөхөөр 10.000 цэрэг [[Таван замын байлдаан|таван замаар байлдаж]] [[Хаалган]] хүртэл давшсан байна. Олон улсаар хүлээн зөвшөөрүүлэх, [[Дундад Иргэн Улс|Дундад Иргэн Улсын]] нэхэлтийг сөрөхөөр [[Оросын Хаант Улс|Оросын Хаант Улсаас]] тусламж гуйх зорилгоор Элч зарж байжээ. 1914-1915 оны Хятад-Монгол-Орос гурван улсын [[Хиагтын гэрээ|'''Хиагтын гэрээгээр''']] тусгаар тогтносон бодит байдлаа баталж чадалгүй [[Гадаад Монгол]] нь Хятадын доор «өөртөө эзэрхэх» гэгдэж байв. 1919 онд хятадын [[Сю Шүжан|Сю Шүжанаар]] удирдуулсан цэрэг Нийслэл хүрээг эзэлж, автономийг устган дарангуйлсан ч 1920 онд [[Барон Унгерн]]ээр удирдуулсан Оросын Хаант Улсын үлдэгдэл цагаан цэрэг нэвтэрч Үндэсний Хувьсгалт Армиг Хүрээнээс хөөхөд Хиагт руу бүгсэн. Богдыг дахин хаан ширээнд өргөмжиллөө. [[1921 он]]ы [[3 сарын 18]]-нд Зөвлөлтийн улаан цэргээр дэмжүүлж [[Дамдины Сүхбаатар|Дамдины Сүхбаатарын]] удирдсан Ардын журамт цэрэг [[Хиагт]]ыг чөлөөлж, 7-р сард Нийслэл хүрээнд орж ирсэнээс хойш Монгол Улс дахин тусгаар тогтнолоо олж авсан байна. [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] шинэ тутам [[коммунизм|коммунист]] ертөнцөө тэлж Монголыг багтаагаад, Хятадаас өмгөөлөгч ар тал болжээ. [[Богд хаан|Богд хааныг]] эхлээд хэмжээт эрхт болгоод Ардын засаг байгуулагдав. Богд хаан нас барснаар хаант засгаас татгалзаж, [[1924]] оны [[11 сарын 26]]-нд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ)-ыг тунхаглан [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|анхны Үндсэн хууль]] баталж, нийслэлийг [[Улаанбаатар]] хэмээсэн. Харц ардыг тэтгэж, харин язгууртан, ламыг хавчих болсон бөгөөд 1932 онд [[Баруун дөрвөн аймагт гарсан 1932 оны зэвсэгт бослого|шамбалын дайн]] дэгдэн дарагдаж, 1937 оны үед лам, сэхээтэн, феодал зэрэг 20.000 орчим хүнийг [[Их Хэлмэгдүүлэлт (Монгол)|хилсээр]] буудан хороожээ. 1936 оны Харилцан туслалцах протоколын дагуу 1939 онд [[Япон]] Монгол руу [[Халхын голын дайн|дайрахад]] ЗХУ цэрэг зэвсгээр тусалж, 1941 онд [[Нацист Герман|Герман]] Зөвлөлт рүү [[Аугаа их эх орны дайн|дайрахад]] БНМАУ агт, хувцас, аль байдгаараа тусалжээ. [[1945 оны чөлөөлөх дайн]]д [[Монгол Улсын Зэвсэгт хүчин|Монгол ардын хувьсгалт цэрэг]] [[Хаалган хот|Жанчхүүгийн]] даваа хүртэл Японоос чөлөөлж [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы төгсгөлд болсон [[Ялтын уулзалт|Яалтын бага хурлаар]] үнэлэгдэн, [[Монгол Улсын тусгаар тогтнолын төлөө бүх ард түмний санал хураалт|ард иргэдийн нэгэн үзүүрт сэтгэл]] биелж ЗХУ ([[Зөвлөлт Холбоот Улс|Орос]]) ДИУ ([[Хятад]]) хоёр Монгол Улсыг олсон тусгаар тогтнолоо хадгалахыг хүлээн зөвшөөрчээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.slideshare.net/zorigoogantumur/ss-9970338 |wayback=20231006120327 |text=Ахмад дипломатчын дурсамж: Монголын статус кво |archiv-bot=2025-11-13 20:25:44 InternetArchiveBot }} (2011)</ref> [[Хорлоогийн Чойбалсан]] Өвөр Монголыг нэгтгэхийг санаархсан ч Хятадыг коммунист улс болгосондоо ханасан [[Иосиф Сталин]] дэмжээгүй байна. 1949 онд шинээр байгуулагдсан [[БНХАУ]]-тай дипломат харилцаа тогтоож, 1961 онд Монгол улс [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] бүрэн эрхт гишүүн болсон.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.unen.mn/content/954.shtml |wayback=20120511200956 |text=НҮБ-д элсэхийн тулд найман удаа санал дэвшүүлжээ |archiv-bot=2023-10-06 11:58:31 InternetArchiveBot }} (2011)</ref> === Социалист орон === {{гол|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс}} Социалист БНМАУ-ын нийгэм, эдийн засаг онц дэвшиж, тогтвортой суурь тавигджээ. [[Монгол улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь|Засаг захиргааны хуваарийг]] 1925, 1931, 1957 онд ихээр өөрчилж,<ref>{{Webarchiv|url=http://www.khural.mn/n/zwho |wayback=20200807045950 |text=Засаг захиргааны нэгжийн үүсэл хөгжил |archiv-bot=2023-09-26 14:09:55 InternetArchiveBot }} (2014)</ref> аймаг, сумын төв [[Монголын хотууд|хот сууринг]] барьж босгож, улсын болоод орон нутгийн байгууллага, эмнэлэг, цэцэрлэг, сургууль, тээвэр, соёл урлаг, спортын байгууллага, холбоо, их сургууль гээд олон зүйл бий болжээ. 1941 оноос [[Монгол бичиг|монгол бичгийг]] «хуучин монгол» хэмээн халж [[кирилл үсэг|кирилл үсгийг]] «шинэ үсэг» хэмээн хэрэглэх болж, 1960-аад онд бүх нийтээр [[үсэг|бичиг үсэг]]тэн болжээ. 1930-аад онд хамтрал, 1960-аад онд нэгдэлжих хөдөлгөөн, соёлын довтолгоо, атрын аян явагдаж залуус "МХЗЭ" гэх илгээлтээр очиж малчны хот, сангийн аж ахуйг зорьж ажилладаг байв. Дулааны цахилгаан станц, Налайхын уурхай, [[Багануур ХК|Багануурын нүүрсний уурхай]], Шарын голын уурхай, [[Эрдэнэт үйлдвэр|Эрдэнэтийн зэс молибдений үйлдвэр]], [[Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэр]], [[Говь ХК|Говь]], [[Улаанбаатар хивс]], Эрдэнэт хивс, [[Талх Чихэр ХК|Талх чихэр]], [[Мах импекс]] зэрэг хүнд болоод хөнгөн аж үйлдвэр бий болж хөгжсөн байна. [[Жамсрангийн Самбуу]] (1954—1972), [[Юмжаагийн Цэдэнбал]] (1940—1984), [[Жамбын Батмөнх]] (1984—1990) нар нам, төрийг олон жил тогтвортой тэргүүлж байв. === Ардчилсан Монгол === {{гол|Ардчилсан хувьсгал}} ЗХУ-ын [[Өөрчлөн байгуулалт (Перестройка)|өөрчлөн байгуулалт]], дорно [[Европ]]ын ардчилалын төлөөх тэмцлийн салхи Монголд итгэл төрүүлж 1989 оны [[12 сарын 10]]-нд [[ардчилал|ардчиллын]] төлөө анхны цуглаан болж [[Монголын Ардчилсан Холбоо]] (МоАХ) байгуулагджээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://baabar.niitlelch.mn/content/1070.shtml |wayback=20171003133253 |text=Монголын ардчилсан хувьсгалын хроник |archiv-bot=2023-10-06 11:58:31 InternetArchiveBot }} (2009)</ref> 1990 оны 3 сарын 7-нд [[улс төрийн өлсгөлөн]] зарлаж 3 сарын 9-нд [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]ын Төв хорооны Улс төрийн товчоо бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцров.<ref>[http://www.ikon.mn/n/ezf Анхны улстөрийн өлсгөлөн] (2015)</ref> Талууд харилцан ойлголцож «оготны хамраас дусал цус гаргаагүй» ардчилсан хувьсгал Монгол Улсад олон намын тогтолцоо, [[хүний эрх]], [[хувийн өмч]] зэрэг олон дэвшилтэд зүйлийг авчирсан юм. 1990 онд [[Улсын Их Хурал#Улсын Бага Хурал, Улсын Их Хурлын Тамгын газар|Улсын Бага Хурал]], дараа нь [[Ардын Их Хурал]] байгуулагдан Монгол Улсын [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуулийг]] батлав. Үндсэн хууль ёсоор төрийн эрх ард түмний гарт, түүний төлөөлөл [[Улсын Их Хурал]]д шилжсэн.<ref name="үндсэнхууль">{{Webarchiv|url=http://www.legalinfo.mn/law/details/367?lawid=367 |wayback=20210802141613 |text=Монгол Улсын Үндсэн Хууль |archiv-bot=2023-11-23 07:43:18 InternetArchiveBot }} (1992)</ref> 1992 оноос 2016 он хүртэл МАХН харьцангуй давамгай, заримдаа [[Ардчилсан Нам]] төр барьжээ. 2003 оноос [[иргэний хөдөлгөөн]] идэвхжиж, жагсаал цуглаан хэвийн үзэгдэл, [[Оюутолгой]], [[Тавантолгой]] байнгын ярианы сэдэв болсон. Төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгаас [[зах зээлийн эдийн засаг]]т шилжихэд бусад орны адил хямарсан бөгөөд үнийн өсөлт, мөнгөний ханш уналт, банкны дампуурал, барааны хомсдол зэрэг олон бэрхшээл үзсэн ч 2000-аад он гарснаар байдал дээрдэж Монгол Улсын нийгэм, эдийн засгийн амьдрал улам олон төрлөөр салбарлан хөгжиж байна Гэвч 2012 оноос хойш экспортын гол бүтээгдэхүүн болох ашигт малтмалын дэлхийн зах зээлийн уналт, мөн гадаад худалдааны гол харилцагч орон болох Хятадын эдийн засгийн удаашрал, хамгийн гол нь Засгийн газрын үрэлгэн бодлогын нөлөөгөөр эдийн засгийн өсөлт удааширсан бөгөөд 2016 оны сонгуулиар МАН эдийн засгийг сэргээх амлалт өгч, эрх баригч хүчин болжээ. == Төр засаг == {{гол|Монголын улс төр}} Монгол бол парламентын засаглалтай, хагас ерөнхийлөгчийн засаглалтай улс юм. Тус улс нь хагас ерөнхийлөгчийн засаглалтай, төлөөллийн ардчилсан бүгд найрамдах улсын хэлбэрээр ажилладаг бөгөөд ерөнхийлөгч нь ард түмнээс шууд сонгогдож, төрийн тэргүүний үүргийг гүйцэтгэдэг бол ерөнхий сайд нь ерөнхийлөгчөөс томилогддог боловч гүйцэтгэх эрх мэдлийг эзэмшиж, өдөр тутмын засаглалыг хариуцдаг. УИХ-аас депутатуудыг сонгодог бөгөөд Ерөнхий сайдын саналыг үндэслэн Ерөнхийлөгч Засгийн газрын гишүүдийг томилдог. Монгол Улс 1992 оны Үндсэн хуулиар парламентын засаглалтай Бүгд найрамдах улс болж, 2019 онд нэмэлт өөрчлөлт оруулснаар зарим эрх мэдлийг Ерөнхийлөгчөөс Ерөнхий сайдад шилжүүлсэн нь парламентын хяналтыг сайжруулахад шилжсэнийг харуулж байна. Түүнчлэн 2023 онд УИХ-аас баталсан Үндсэн хуулийн өөрчлөлтөөр УИХ-ын 76 суудлын тоог 126 болгож, сонгуулийн хувь тэнцүүлсэн тогтолцоог сэргээсэн. Эдгээр өөрчлөлтүүд нь хагас ерөнхийлөгчийн тогтолцооны зарим онцлог, ялангуяа ерөнхийлөгч, ерөнхий сайдын давхар гүйцэтгэх үүргийг хадгалсан ч Монгол Улс парламентын засаглалтай байх амлалтыг улам бататгасан юм. Энэхүү тогтолцоо нь үзэл бодлоо илэрхийлэх, шашин шүтэх эрх чөлөөг баталгаажуулсан ардчилсан зарчмууд бүхий ерөнхийлөгч, парламент, ерөнхий сайд нарын эрх мэдлийн тэнцвэрийг хангадаг. === Ерөнхийлөгч === {{гол|Монгол Улсын Ерөнхийлөгч}} [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хууль]]д зааснаар [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|ерөнхийлөгч]] Монгол Улсын төрийн тэргүүн бөгөөд эв нэгдлийн илэрхийлэл, зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч болно. Ерөнхийлөгч 50 нас хүрсэн, Монгол Улсын иргэн байх ба дөрвөн жил тутам парламентат суудалтай намаас нэр дэвшин ард түмний шууд сонгуулиар сонгогдож, нэг удаа улиран сонгогдох эрхтэй. Тус хугацаанд [[Пунсалмаагийн Очирбат]] (1990—1997), [[Нацагийн Багабанди]] (1997—2005), [[Намбарын Энхбаяр]] (2005—2009), [[Цахиагийн Элбэгдорж]] (2009—2017), [[Халтмаагийн Баттулга]] (2017-2021), [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] (2021-одоо) нар сонгогдон ажиллаж ирсэн. === Улсын хурал === [[Зураг:Mongolian parliament members.jpg|thumb|left|Улсын Их Хурлын танхим]] {{гол|Улсын Их Хурал}} Монгол Улсын хууль тогтоох байгууллага нь [[Улсын Их Хурал]] (УИХ) юм. УИХ-ын нэг танхимын 76 суудлыг дөрвөн жилийн хугацаатай сонгоно. Сүүлийн сонгууль тус бүр нэг мандаттай жижиг 76 тойрог бүхий мажоритари системээр зохион байгуулагдсан. [[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1992 оны УИХ-ын сонгуулиа]]<nowiki/>р [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (72 суудал), 1996 онд Ардчилсан холбоо эвсэл (50), 2000 онд МАХН (72) дийлэнх олонх суудал авч байсан бол 2004 онд 38-38-аар тэнцэж анх удаа «эвслийн» тодотголтой Засгийн газар байгуулагдаж байв. [[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар]] МАХН (45), 2012 онд [[Ардчилсан Нам]] (34) олонхын санал авч Засгийн газраа бүрдүүлжээ. [[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар]] бүрэлдсэн бөгөөд МАН 65 суудал, АН 9 суудал, [[МАХН]] 1 суудалтай, мөн 1 бие даагч сонгогдон ажиллаж байв. [[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020 оны Улсын Их Хурлын Сонгуулийн]] 29 тойргоос [[МАН]] 62 суудал, [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан нам]] 11 суудал, Та бидний эвсэл 1 суудал, [[Зөв Хүн Электорат Эвсэл]] 1 суудал авснаар бүрдэж, 2024 он хүртэл УИХ-ын даргаар нь [[Гомбожавын Занданшатар]] ажиллаж байсан. [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны Улсын Их Хурлын Сонгуульд]] шинэ системээр явагдаж, 13 тойргоос 78 дэвшигчийг сонгож, 48 дэвшигчийг намын жагсаалтаас сонгохдоо намд өгсөн саналын хувьтай дүйцүүлэн хуваарьлав. [[Монгол Ардын Нам|МАН]]: тойргоос 50, жагсаалтаас 18 нийт 68 суудал; [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан нам]]: тойргоос 26, жагсаалтаар 16 нийт 42 суудал; [[ХҮН нам]]: тойргоос 2, жагсаалтаас 6 нийт 8 суудал; [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]]: жагсаалтаас 4 суудал; Үндэсний эвсэл жагсаалтаас 4 суудал авч нийт 126 гишүүнтэй [[УИХ]] бүрдсэн. Одоогийн УИХ-ын дарга нь [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] ажиллаж байгаад огцорорч 2026 онд [[Сандагийн Бямбацогт]] ажиллаж байна. === Засгийн газар === [[Зураг:Mongolian Parliament 5.JPG|thumb|150px|Есөн хөлт <br>Их цагаан туг]] {{гол|Монгол Улсын Засгийн Газар|Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}} Монгол Улсын төрийн бодлогыг хэрэгжүүлэх байгууллага нь [[Монгол Улсын Засгийн Газар]] (ЗГ) юм. УИХ-ын сонгуульд олонх суудал авсан нам [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|ерөнхий сайдыг]] тодруулах боломжтой ба ерөнхий сайд сайд нарын багаа бүрдүүлдэг. Засгийн газрын яамны тоо, бүтэц үргэлж өөрчлөгддөг. Яам үүргээрээ ерөнхий чиглэлийн (Сангийн яам шиг), чиг үүргийн (зам тээврийн гэх мэт) гэж хоёр янз байдаг. Ерөнхий сайд бол 2021 оны 1 сарын 27-нд томилогдсон [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] бөгөөд [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны УИХ-ын сонгуулийн]] дараа улиран сонгогдож, "МАН-[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]-[[ХҮН нам|ХҮН]]" намын Хамтарсан засгийн газрыг байгуулсан. 2025 онд Гомбожавын Занданшатар, 2026 оноос [[Ням-Осорын Учрал]] Ерөнхий сайдаар ажиллаж байна. === Шүүх байгууллага === Монгол Улсад Шүүх байгууллага төрийн хараа хяналтаас ангид бие дааж ажиллана. # Улсын дээд шүүх (хяналтын шатны шүүх). # Аймаг, нийслэлийн шүүх (давж заалдах шатны шүүх). # Сум буюу сум дундын, дүүргийн шүүх (анхан шатны шүүх)-ээс бүрдэнэ. Улсын Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгчээр 2020 оноос хойш [[Дамдины Ганзориг]] ажиллаж байна. === Гадаад харилцаа === Монгол Улс 1961 онд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]]д (НҮБ) элсэж, түүний түүний төрөлжсөн байгууллагуудтай хамтын ажиллагаа өрнүүлж ирсэн.<ref>{{Cite web |url=http://www.nso.mn/page/36 |title=Гадаад харилцаа, хамтын ажиллагаа |access-date=2023-06-22 |archive-date=2023-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006120329/https://www.nso.mn/page/36 |url-status=dead }}</ref> БНМАУ-ын үед Зөвлөлттэй ах дүүгийн ёсоор дотно харилцаатай байсан ба МУ-ын үед «[[Гуравдагч хөршийн бодлого]]» хэрэгжүүлсэн. Олон улстай найрсаг, төвийг сахисан, эдийн засаг, соёлын харилцааг хөгжүүлдэг. 1921 онд Зөвлөлт Холбоот Улс (одоо [[Оросын Холбооны Улс]] залгамжилсан), 1948 онд [[Умард Солонгос|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс]], 1949 онд [[Хятад|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]тай харилцаа тогтоосноос эхлээд 191 орон, 2 олон улсын байгууллагтай дипломат харилцаа тогтоогоод байна.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.mfa.gov.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=70&Itemid=83&lang=mn |wayback=20141018013549 |text=Дипломат харилцаатай орнууд |archiv-bot=2025-06-05 09:23:00 InternetArchiveBot }} (2014)</ref> Монгол Улс [[Астана]], [[Анкара]], [[Бангкок]], [[Берлин]], [[Бразилиа]], [[Брюссель]], [[Будапешт]], [[Бээжин]], [[Варшав]], [[Вашингтон]], [[Вена]], [[Вьентьян]], [[Хавана]], [[Дели]], [[Жакарта]], [[Каир]], [[Канберра]], [[Кувейт хот|Кувейт]], [[Лондон]], [[Москва]], [[Ром]], [[Оттава]], [[Парис]], [[Пхеньян]], [[Прага]], [[Софи]], [[Сөүл]], [[Сингапур]], [[Токио]], [[Ханой]], [[Стокхольм]]д Элчин сайдын яамтай бөгөөд [[Алматы]], [[Эрхүү]], [[Улаан-Үд]], [[Кызыл]], [[Хөх хот]], [[Эрээн хот|Эрээн]], [[Хонконг]], [[Осака]], [[Сан-Франциско|Сан-Франциско,]] [[Чикаго|Чикагод]] хотуудад Ерөнхий Консулын газартай юм. [[Нью-Йорк]] ба [[Женев]] хотуудад [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] дэргэдэх Байнгын төлөөлөгч суудаг юм. [[Азийн хөгжлийн банк|АХБ]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|ДХБ]], [[Олон Улсын Валютын Сан|ОУВС]], [[Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|ЕАБХАБ]] зэрэг олон улсын эдийн засгийн байгууллагуудад гишүүнээр элссэн. === Цэрэг зэвсэг === [[Зураг:Mongolian Armed Forces engineers with the 017 Construction Regiment receive instructions before participating in Khaan Quest 2013 in Ulaanbaatar, Mongolia, July 22, 2013 130722-M-MG222-001.jpg|thumb|Цэрэг дайчид]] {{гол|Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин}} Монгол Улс нь НҮБ-ын энхийг дэмжих ажиллагаанд идэвхтэй оролцдог. Үүний хүрээнд Монголын цэргийн баг [[Сьерра Леон|Сьерра Леонд]] НҮБ-ийн тусгай шүүхийг хамгаалах үүрэг гүйцэтгэж байсан. 2005-аас 2006 онуудад [[Бельги]] ба [[Люксембург|Люксембургийн]] цэргүүдтэй хамт [[Косово]] руу цэргийн баг илгээжээ. Мөн [[Африк]]ийн [[Чад]] улс уруу [[Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин|зэвсэгт хүчний]] 800 гаруй албан хаагч бүхий бие бүрэлдэхүүнтэй багийг илгээхээр зэхэж байна. Монгол Улс 2003 онд [[Иракийн Эрх Чөлөө Ажиллагаа|Иракийн эрх чөлөө ажиллагааг]] дэмжиж Ирак руу, Талибан дэглэмийн эсрэг ажиллагааг дэмжиж [[Афганистан]] руу цэргийн багуудаа илгээсэн. 2012 оноос Өмнөд Судан улс руу нэг ээлжиндээ 850 гаруй хүний бүрэлдхүүнтэй цэргийн багуудыг удаа дараалан илгээгээд байна. Монгол Улс нь цөмийн зэвсгээс ангид бүс нутаг хэмээн НҮБ-аар баталгаажсан. == Орон нутаг == === Засаг захиргааны хуваарь === {|class="wikitable" style="float: right; margin:10px" |- !colspan=2 | Засаг захиргааны нэгж !! Тоон<br>нийлбэр |-style="text-align:center" | style="background:#FFDAB9;"| [[Аймаг]]: 21 | style="background:#AFEEEE;"| [[Нийслэл]]: 1 | style="text-align:right;"| 22 |-style="text-align:center" | style="background:#FFEFD5;"| [[Сум]]: 330 | style="background:#E0FFFF;"| [[Улаанбаатарын дүүргүүд|Дүүрэг]]: 9 | align=right | 339 |-style="text-align:center" | style="background:#FFFACD;"| [[Баг]]: 1&nbsp;647 | style="background:#F0FFF0;"| [[Хороо (Засаг захиргааны нэгж)|Хороо]]: 204 | align=right | 1&nbsp;851 |- |} {{гол|Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь}} Монгол Улсын нутаг дэвсгэр нь [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|1992 оны үндсэн хуулийн]] IV бүлэгт зааснаар аймаг, сум, баг, нийслэл, дүүрэг, хороо гэсэн нэгжид хуваагддаг. 1994 онд гурван аймаг шинээр байгуулагдсанаар 21 [[аймаг]] байдаг болжээ. Аймаг нь [[сум]]анд, сум нь [[баг]]т хуваагдана. 2024 оны байдлаар Монгол Улсад 330 сум, 1647 баг байна. Харин нийслэл нь [[Улаанбаатарын дүүргүүд|дүүрэг]]т, дүүрэг нь [[Хороо (Засаг захиргааны нэгж)|хороо]]нд хуваагддаг. 2024 оны байдлаар нийслэл 204 хороотой байна.<ref>{{Cite web |url=https://www2.1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0100_001V1&13999001_select_all=0&13999001SingleSelect=_T2_T1&SOUM_select_all=0&SOUMSingleSelect=_0_5_6&YearY_select_all=0&YearYSingleSelect=_2023&viewtype=table |title=МОНГОЛ УЛСЫН ЗАСАГ ЗАХИРГАА, НУТАГ ДЭВСГЭРИЙН НЭГЖ, бүс, аймаг, нийслэлээр. |date=2024-03-25 |website=www2.1212.mn Үндэсний статистикийн хороо |access-date=2013-03-16 }}{{Dead link|date=Арван хоёрдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Аймаг, нийслэл === {{гол|Монгол улсын аймаг, нийслэл}} {{Загвар:Холбоостой Монгол Улсын газрын зураг}} Монгол Улсын [[Монгол Улсын аймгууд|хорин нэгэн аймаг]], [[Улаанбаатар|нийслэл]] (Улаанбаатар)-ийн товч хүснэгт: <table><td> {| class="wikitable" |- style="background-color:#dddddd" ! align="center" |Д/д ! colspan=2 | Нутгийн нэр ! Хүн ам<br />(2018 он)<ref name=fao>{{citeweb|website=1212.mn|title=МОНГОЛ УЛСЫН ХҮН АМЫН ТОО, бүс, аймаг/нийслэл, хот/хөдөөгөөр|url=http://www.1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0300_004V1&RESIDENT_select_all=1&RESIDENTSingleSelect=&SOUM_select_all=1&SOUMSingleSelect=&YearY_select_all=0&YearYSingleSelect=_2018&viewtype=table|access-date=2019-04-08|archive-date=2019-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20191207200110/http://www.1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0300_004V1&RESIDENT_select_all=1&RESIDENTSingleSelect=&SOUM_select_all=1&SOUMSingleSelect=&YearY_select_all=0&YearYSingleSelect=_2018&viewtype=table|url-status=dead}}</ref> |- | align="center" | 1|| [[Зураг:Mn coa arkhangai aimag 2014.png|20px]] [[Архангай аймаг|Архангай]] || {{юникодмонгол|ᠠᠷᠤᠬᠠᠩᠭ᠋᠋ᠠᠢ|v}} || align="right" | 96&nbsp;720 |- | align="center" |2 || [[Зураг:Bayanulgii logo.jpg|20px]] [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]] || {{юникодмонгол|ᠪᠠᠶᠠᠨ ᠥᠯᠦᠭᠡᠢ|v}} || align="right" | 105&nbsp;090 |- | align="center" |3 || [[Зураг:Mn coa bayankhongor aymag.png|18px]] [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] || {{юникодмонгол|ᠪᠠᠶ᠋ᠠᠩᠬᠣᠩᠭ᠋᠋ᠤᠷ|v}} || align="right" | 88&nbsp;356 |- | align="center" |4 || [[Зураг:Mn coa bulgan aimag.svg|20px]] [[Булган аймаг|Булган]] || {{юникодмонгол|ᠪᠣᠯᠠᠭᠠᠨ|v}} || align="right" | 62&nbsp;214 |- | align="center" |5 || [[Зураг:Mn coa govi-altai aimag 2011.svg|20px]] [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] || {{юникодмонгол|ᠭᠤᠪᠢ ᠠᠯᠲᠠᠢ|v}} || align="right" | 58&nbsp;417 |- | align="center" |6 || &nbsp;[[Зураг:Mn coa govisümber aimag.svg|15px]] [[Говьсүмбэр]] || {{юникодмонгол|ᠭᠤᠪᠢᠰᠦᠢᠮᠪᠦᠷ|v}} || align="right" | 17&nbsp;796 |- | align="center" |7 || [[Зураг:Mn coa of darkhan aymag.svg|20px]] [[Дархан-Уул]] || {{юникодмонгол|ᠳᠠᠷᠬᠠᠨ ᠠᠭᠤᠯᠠ|v}} || align="right" | 105&nbsp;923 |- | align="center" |8 || [[Зураг:Mn coa dornogovi aimag 2011.svg|20px]] [[Дорноговь]] || {{юникодмонгол|ᠳᠣᠷᠤᠨᠠᠭᠣᠪᠢ|v}} || align="right" | 69&nbsp;304 |- | align="center" |22 || <div style="display:inline-block; {{transform|rotate(90deg)}}">[[Зураг:Mn coa dornod aimag 2001.svg|20px]]</div> [[Дорнод]] || {{юникодмонгол|ᠳᠣᠷᠤᠨᠠᠳᠤ|v}} || align="right" | 80&nbsp;984 |- | align="center" |10 || [[Зураг:Mn coa dundgovi aimag.svg|20px]] [[Дундговь]] || {{юникодмонгол|ᠳᠤᠮᠳᠠᠭᠣᠪᠢ|v}} || align="right" | 46&nbsp;628 |- | align="center" |11 || [[Зураг:Mn coa zavkhan aimag.svg|20px]] [[Завхан]] || {{юникодмонгол|ᠵᠠᠪᠬᠠᠨ|v}} || align="right" | 72&nbsp;779 |} </td><td> {| class="wikitable" |- style="background-color:#dddddd" ! align="center" |Д/д ! colspan=2 | Нутгийн нэр ! Хүн ам<br />(2018 он)<ref name=fao /> |- | align="center" |12|| [[Зураг:Mn coa erdenet.png|20px]] [[Орхон аймаг|Орхон]] || {{юникодмонгол|ᠣᠷᠬᠣᠨ|v}} || align="right" | 105&nbsp;987 |- | align="center" |13 || [[Зураг:Mn coa övörkhangai aimag.svg|20px]] [[Өвөрхангай]] || {{юникодмонгол|ᠥᠪᠦᠷᠬᠠᠩᠭ᠋᠋ᠠᠢ|v}} || align="right" | 117&nbsp;112 |- | align="center" |14 || [[Зураг:Mn coa ömnögovi aimag 2011.svg|20px]] [[Өмнөговь]] || {{юникодмонгол|ᠡᠮᠦᠨᠡᠭᠣᠪᠢ|v}} || align="right" | 66&nbsp;722 |- | align="center" |15 || [[Зураг:Mn coa sükhbaatar aimag.svg|20px]] [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]] || {{юникодмонгол|ᠰᠦᠬᠡᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ|v}} || align="right" | 62&nbsp;322 |- | align="center" |16 || [[Зураг:Mn coa selenge aimag 1999.svg|20px]] [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]] || {{юникодмонгол|ᠰᠡᠯᠡᠩᠭᠡ|v}} || align="right" | 111&nbsp;403 |- | align="center" |17 || [[Зураг:Mn coa töv aimag.svg|20px]] [[Төв аймаг|Төв]] || {{юникодмонгол|ᠲᠥᠪ|v}} || align="right" | 95&nbsp;662 |- | align="center" |18 || [[Зураг:Mn coa uvs aimag 1999.svg|20px]] [[Увс]] || {{юникодмонгол|ᠤᠪᠰᠤ|v}} || align="right" | 84&nbsp;309 |-style="background: #f0f0f0;" | align="center" |19 || [[Зураг:Coat of arms of Ulaanbaatar, Mongolia.svg|20px]] [[Улаанбаатар]] || {{юникодмонгол|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ|v}} || align="right" | 1&nbsp;491&nbsp;375 |- | align="center" |20 || [[Зураг:Mn coa khovd aimag 2014.svg|20px]] [[Ховд]] || {{юникодмонгол|ᠬᠣᠪᠳᠤ|v}} || align="right" | 88&nbsp;330 |- | align="center" |21 || [[Зураг:Mn coa khövsgöl aimag 2014.svg|20px]] [[Хөвсгөл]] || {{юникодмонгол|ᠬᠥᠪᠰᠦᠭᠦᠯ|v}} || align="right" | 133&nbsp;964 |- | align="center" |9 || [[Зураг:Mn coa khentii aimag.svg|20px]] [[Хэнтий]] || {{юникодмонгол|ᠬᠡᠨᠲᠡᠢ|v}} || align="right" | 77&nbsp;028 |} </td></table> === Нутгийн удирдлага === Бүх түвшний засаг захиргаат нутаг өөрийн гэсэн [[хил]]тэй бөгөөд [[нутгийн өөрөө удирдах ёс]]ыг [[төр]]ийн удирдлагатай хослуулна. Эхний хоёр түвшний нутгийн өөрөө удирдах байгууллагыг [[Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал]] (ИТХ), баг, хорооныхыг [[иргэдийн Нийтийн хурал]] (ИНХ) гэнэ. Төрийн шийдвэрийг нутгийн [[Засаг дарга]] хэрэгжүүлнэ.<ref name="хуульзасагзахиргаа"/> === Бүсчлэл === Байгалийн унаган төрх, экосистемийн тэнцвэрт байдлыг хадгалан үлдээх, нутаг дэвсгэрийг тэнцвэртэйгээр хөгжүүлэхийн тулд улсын газар нутгийг 7 бүсэд хуваасан байдаг.<ref>{{cite web | url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=17140840374051&showType=1 |title=МОНГОЛ УЛСЫН БҮСЧИЛСЭН ХӨГЖЛИЙН ҮЗЭЛ БАРИМТЛАЛ | website=legalinfo.mn | date=2024-06-05 | access-date=2024-07-14}}</ref> Үүнд: # [[Монгол Улсын Хангайн бүс|Хангайн бүс]]: Архангай, Баянхонгор, Өвөрхангай аймаг; # [[Монгол Улсын Баруун бүс|Баруун бүс]]: Баян-Өлгий, Говь-Алтай, Завхан, Увс, Ховд аймаг; # [[Монгол Улсын Хойд бүс|Хойд бүс]]: Булган, Орхон, Хөвсгөл аймаг; # [[Монгол Улсын Зүүн бүс|Зүүн бүс]]: Дорнод, Сүхбаатар, Хэнтий аймаг; # [[Монгол Улсын Говийн бүс|Говийн бүс]]: Говьсүмбэр, Дорноговь, Дундговь, Өмнөговь аймаг; # [[Монгол Улсын Улаанбаатарын бүс|Улаанбаатарын бүс]]: нийслэл Улаанбаатар хот ба түүний дагуул хотууд; == Эдийн засаг == {{Гол|Монголын эдийн засаг}} Монголын эдийн засаг нь [[хөдөө аж ахуй]] ба [[уул уурхай|уул уурхайд тулгуурладаг]]. Монголд ашигт малтмал элбэг байдаг бөгөөд монголын эдийн засагт [[зэс]], [[нүүрс]], [[молибден]], [[цагаан тугалга]], [[вольфрам]], [[алт|алтны олборлолт]] ихэд ач холбогдолтой. Одоогийн байдлаар Улаанбаатар хотод төвлөрч 30.000 гаруй хувийн бизнес үйл ажиллагаа эрхэлдэг. Харин хотоос гадуурх хүн ам нь мал аж ахуйг ([[хонины аж ахуй|хонины]], [[ямааны аж ахуй|ямааны]], [[үхрийн аж ахуй|үхрийн]], [[морины аж ахуй|морины]], [[тэмээний аж ахуй]]) голчлон эрхэлдэг. Газар тариаланд голдуу [[улаан буудай]], [[арвай]], [[хүнсний ногоо]], [[улаан лооль]], [[тарвас]], [[чацаргана]], малын тэжээл ургамал тариалдаг. 2006 онд 1 хүнд оногдох ДНБ нь 2&nbsp;100&nbsp;$ байв<ref name="factbook-mn">CIA World Factbook: {{Webarchiv|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mg.html |wayback=20180129161336 |text=''Mongolia'' |archiv-bot=2023-09-26 14:09:55 InternetArchiveBot }}</ref>. ДНБ нь 2002 оноос хойш тогтвортой өсөж (2006 оны албан ёсны тооцоогоор жилд 7,5&nbsp;%-р) байгаа ч гэсэн том хэмжээний импорт, экспортын тэнцвэргүй байдлыг нөхөж амжаагүй л байна. ОХУ-д өгөх 11 тэрбум&nbsp;$ долларын өрийг 2004 онд 250 сая&nbsp;$-аар Монголын засгийн газар хэлэлцээрээр төлжээ. Монголын эдийн засаг хэдийгээр өсөж байгаа ч гэсэн 2006 оны байдлаар хүн амын ядуурлын хэмжээ нь 32,2&nbsp;%<ref name="Yearbook2007"> Statistical Yearbook of Mongolia 2006, National Statistical Office, Ulaanbaatar, 2007 </ref>, [[ажилгүйдэл]] ба [[инфляци|инфляцийн]] түвшин нь тус тус 3,3&nbsp;% ба 9,5&nbsp;% байна. Монголын хамгийн гол худалдааны түнш нь [[Хятад]] орон. 2006 оны байдлаар Монголын нийт экспортын 68,4&nbsp;% нь, импортын 29,8&nbsp;% нь Хятадад ногджээ.<ref>Morris Rossabi, [http://www.jamestown.org/publications_details.php?volume_id=408&issue_id=3322&article_id=2369703 ''Beijing's growing politico-economic leverage over Ulaanbaatar''], The Jamestown Foundation, 2005-05-05, (retrieved 2007-05-29)</ref> 1991 онд Улаанбаатар хотод байгуулагдсан [[Монголын хөрөнгийн бирж]] нь нийт хувьцааны хэмжээгээрээ дэлхийд хамгийн жижигт тооцогддог байна.<ref name="Jeffs">{{cite news|url=http://www.efinancialnews.com/content/1047180747|title=Mongolia earns a sporting chance with fledgling operation |last=Jeffs |first=Luke |date=2007-02-12 |accessdate=2007-09-11 |work=Dow Jones Financial News Online}}</ref><ref name="IHT">{{cite news |url=http://www.iht.com/articles/2006/09/19/bloomberg/bxmongol.php |date=2006-09-19 |accessdate=2007-09-11 |title=Mongolian bourse seeks foreign investment |last=Cheng |first=Patricia |work=International Herald-Tribune |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070420085805/http://www.iht.com/articles/2006/09/19/bloomberg/bxmongol.php |archivedate=2007-04-20 |url-status=live }}</ref> === Аж үйлдвэр === ДНБ-ий 21,4&nbsp;%-г аж үйлдвэр хангадаг ба хөдөө аж ахуйн салбартай тэнцүүхэн байна (20,4&nbsp;%). Аж үйлдвэрлэлд [[барилгын материал]], [[уул уурхай]] ([[нүүрс]], [[зэс]], [[молибден]], [[хайлуур жонш]], [[цагаан тугалга]], [[вольфрам]], [[алт]]), [[газрын тос]], хүнс ба ундааны бүтээгдэхүүн, малын гаралтай бүтээгдэхүүн боловсруулалт, [[ноолуур]], байгалийн нэхмэл үйлдвэрлэл зэрэг орно. Аж үйлдвэрлэлийн өсөлт нь 2002 онд жилд 4,1&nbsp;% байв. Уул уурхайн салбар нь Монголын хамгийн гол чухал аж үйлдвэрлэлийн салбаруудын нэг болж хөгжсөөр байна. Энэ нь Хятад, Орос, Канадын уул уурхайн компаниуд Монголд үйл ажиллагаагаа эрхлэх болсонтойгоор харагдаж байна. Дотоодын хоол хүнсний үйлдвэрлэл гадаадын хөрөнгө оруулалтын тусламжтайгаар хурдацтайгаар өсөж байна. === Шинжлэх ухаан, технологи === 1990-ээд оноос ардчилал хөгжснөөр Монгол Улс нь [[технологи|технологийн салбараа]] хөгжүүлж эхэлжээ. Үүний үр дүнд нилээд олон тооны технологийн компаниуд үүсгэгджээ. Мөн [[Өмнөд Солонгос]], [[Хятад]] зэрэг ойр орчмын орнуудын технологийн компаниуд Монголд салбараа нээж эхэлж байна. [[Мэдээлэл харилцаа|Мэдээлэл харилцааны]] ба [[интернет|интернетийн]] үйлчилгээ олгогч компаниуд ихэссэнээр интернет ба утасны салбарыг өрсөлдөөнтэй болгожээ. Үүнээс хамгийн өрсөлдөөнтэй нь [[үүрэн телефон|үүрэн телефон утасны]] салбар бөгөөд одоо Монголын ихэнх нутгийг хамарч байна. Электроник ба механик аж үйлдвэрлэлтэй харьцуулахад [[программ хангамж]] нь Монголд үйл ажиллагаагаа эрхэлдэг Монголын ба гадаадын компаниудад түлхүү хөгжиж байна. == Соёл == === Боловсрол === [[Зураг:National University of Mongolia (2024).jpg|thumb|[[Монгол Улсын Их Сургууль]]]] Монгол Улсын сургуулийн өмнөх насныхан [[хүүхдийн цэцэрлэг]], гэрээр хүмүүжих ба 6 нас хүрээд сурагч болно. [[Бага боловсрол]] (5 жил), [[суурь боловсрол]] (9 жил), [[бүрэн дунд боловсрол]] (ерөнхий боловсрол, 12 жил)-ыг дунд сургуульд олж авна. Өмнө нь 1950-аад оноос 1995 он хүртэл 10 жил байсан. [[Дээд боловсрол]] бакалавр, магистр, докторын зэрэг гээд шатлах ба их сургууль (ИС), дээд сургууль (ДС), хүрээлэнд сурч эзэмшинэ. Мэргэжлийн сургалт үйлдвэрлэлийн төв (МСҮТ) гэж бий. Бакалавр 4-6 жил, магистр 2 жил суралцдаг. [[Монгол улсын их дээд сургуулиуд|Монгол Улсын их дээд сургуулиуд]]ын заримыг дурдвал: * [[Монгол Улсын Их Сургууль]] — МУИС (1942 онд үүсэн байгуулагдсан); * [[Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль]] — ХААИС (1958); * [[Эрүүл Мэндийн Шинжлэх Ухааны Их Сургууль]] — ЭМШУИС (1961); * [[Хууль Сахиулахын Их Сургууль]] — ХСИС (1966); * [[Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургууль]] — ШУТИС (1969). * [[Төмөр замын их сургууль|Төмөр замын Их сургууль]] - ТЗИС (1956). === Баяр ёслол=== Улс даяар бүх нийтээр амардаг баяр:<ref>{{Cite web |url=http://www.legalinfo.mn/law/details/399?lawid=399 |title=НИЙТЭЭР ТЭМДЭГЛЭХ БАЯРЫН БОЛОН ТЭМДЭГЛЭЛТ ӨДРҮҮДИЙН ТУХАЙ |access-date=2023-06-22 |archive-date=2021-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210724013943/https://www.legalinfo.mn/law/details/399?lawid=399 |url-status=dead }}</ref> [[Зураг:Naadam.jpg|thumb|200px|Улсын наадмын Хүй <br>долоон худгийн дэнж]] {|class="wikitable" |- !Сар, өдөр ||Баяр||Тайлбар |- ||[[1 сарын 1]]||[[Шинэ жилийн баяр|Шинэ жил]]|| [[12 сарын 31]]-ны үдэш баярлаад 1 сарын 1-нд амарна. |- ||1-2 сар (''тайлбар'' →)||[[Цагаан сар]]|| [[Билгийн тоолол|Билгийн тооллын]] шинэ жил. Гурав хоног амарна. |- ||[[3 сарын 8]] ||[[Олон улсын эмэгтэйчүүдийн өдөр|Эмэгтэйчүүдийн баяр]]|| ''Мартын 8'' гэж бас хэлнэ. |- ||[[6 сарын 1]]||[[Хүүхдийн баяр]]||''Эх үрсийн баяр'' гэж хэлдэг байсан. |- |6 сар (''тайлбар'' →) |[[Бурхан багшийн их дүйчэн өдөр]] |[[Билгийн тоолол|Билгийн тооллын]] зуны тэргүүн сарын шинийн 15-нд тэмдэглэдэг |- ||[[7 сарын 10]]-[[7 сарын 15|15]]||[[Наадам|Үндэсний их баяр наадам]]||Улс, аймаг, сумын наадам болно. 2022 оны зургаадугаар сарын 28-ны өдөр тус [https://legalinfo.mn/mn/detail/399 хуульд] нэмэлт өөрчлөлт оруулснаар Үндэсний их баяр наадмаар албан ёсоор зургаан хоног (7 сарын 10-15)-ны өдрүүдэд бүх нийтээр амардаг болжээ. |- ||11 сар (''тайлбар'' →)||[[Монгол бахархлын өдөр]]||[[Билгийн тоолол|Билгийн тооллын]] өвлийн тэргүүн сарын шинийн нэгэн. Эзэн Богд [[Чингис хаан|Чингис хааны]] төрсөн өдөр. |- ||[[11 сарын 26]]||[[Улс тунхагласны ойн барилдаан|Бүгд Найрамдах Улс тунхагласан өдөр]]||[[1924 он]] [[11 сарын 26]]-ны өдөр Улсын анхдугаар Үндсэн хуулийг батлан гаргаж Улсын нэрийг [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ) болгон тунхаглаж, улсын нийслэлийг Улаанбаатар хот гэж нэрлэхээр тогтсон юм. Мөн улсын сүлд, далбаа, тамга зэргийг батлав. Тусгаар тогтнолоо тунхагласан өдрийг бүх нийтийн амралтыг энэ өдөр рүү шилжүүлсэн. |- |[[12 сарын 29]] |[[Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээсний баярын өдөр]] |Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээсэн өдөр. [[1911 он]] онд - Монголчууд Манж Чин гүрнээс тусгаар тогтнож, [[Богд хаан|Богд хаант]] Монгол улс байгуулагдсан өдөр. |} === Биеэт соёл === [[Зураг:Gurvger.jpg|thumb|180px|[[Гэр]]]] Монгол болон Төв Азийн нүүдэлчин ард түмний уламжлалт сууц [[гэр|'''гэр''']] юм. Мод, эсгийг ашиглан 4-6 хана тойруулж, тоононд унь тулган босгодог, эсгийгээр туурга хийх дугуй хэлбэртэй, оньсон бүтээцтэй, нүүж суухад тохирох сууц юм. Сүм хийд, орд өргөө ч болдог байв. 16-17-р зуунаас буддын [[сүм]] [[хийд]] чулуу, шавраар барьдаг болсон ба монгол, төвөд, хятад хийцийг хослуулж байжээ. Дээр үеэс [[Уянга сум|Уянгын]] модон гэр, [[Дарьганга]] хийц алдартай. [[Мөнгөн аяга]], [[хэт хутга]] гээд дарханы үйл үнэлэгддэг байсан.<ref>[http://news.gogo.mn/r/66177 Д.Сүхээ: “Уянга”-ын гэх хийц нь цуулбар модоор унь болон ханаа хийдэгт л байгаа юм]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Дээл]], [[малгай]], [[гутал]] монголын олон ястанд өвөрмөц бөгөөд улирал, нас, хүйсэнд тохируулж олон янз хийж ирсэн. === Идээ унд === Монголд уламжлал ба шинэчлэл хосолж байна. Монголчууд эртнээс [[таван хошуу мал|таван хошуу мал]]ын мах, [[цагаан идээ]] зооглож ирсэн. Махаар [[хорхог]], [[боодог]], [[шорлог]] хийх ба дулаан цагт [[айраг]], [[тараг]], [[ээзгий]], [[өрөм]], [[бяслаг]], [[аарц]], [[ааруул]] зэрэг цагаан идээ бэлтгэн хэрэглэдэг. [[Архи]] нэрнэ. Казах үндэстний [[казы]], [[бешбармак]] зэрэг хоол бий. 20-р зуунаас өмнө [[гурил]], [[цагаан будаа]]тай хоол зонхилж байсан бол өнөө үед [[хүнсний ногоо]], [[Тахианы мах|тахиа]], [[гахай]]ны мах нэмэгдсэн. [[Гурилтай шөл]], [[цуйван]], [[будаатай хуурга]], [[хуушуур]], [[бууз]] үндэсний хоол гэж үздэг. Монгол Улсад зоогийн газар ихээр үүсч хятад, солонгос, европ хоол хаа сайгүй хийдэг болжээ. Цагаан хоолтон, зөв хооллолт мөн бий болсон. === Урлаг === [[Зураг:Mongolian_Musician.jpg|thumb|140px|Морин хуур]] Монголын утга зохиол их хөгжсөн. [[Дашдоржийн Нацагдорж|Дашдоржийн Нацагдоржийн]] «[[Миний Нутаг|Миний нутаг]]<nowiki/>», [[Бэгзийн Явуухулан|Явуухулан]]гийн «[[Би хаана төрөө вэ (найраг)|Би хаана төрөө вэ]]<nowiki/>», [[Дэндэвийн Пүрэвдорж|Пүрэвдоржийн]] «Сэгс цагаан богд», [[Бямбын Ринчен|Ринчений]] «Монгол хэл», [[Чадраабалын Лодойдамба|Лодойдамбын]] «[[Тунгалаг Тамир (кино)|Тунгалаг тамир]]<nowiki/>» гээд олон зохиолчийн шүлэг, найраглал, тууж, өгүүллэг, роман 108 боть болсон. Монголчууд эртнээс [[дуу]] [[бүжиг]]тээ сайн. [[Монголын нууц товчоо|МНТ]]-д «...хавирга газрыг халцартал, өвдөг газрыг өлтөртөл дэвхцэн бүжиглэж хуримлав...» гэсэн нь бий. Уламжлалт [[уртын дуу]], [[богино дуу]], [[ардын дуу]]наас гадна орчин үеийн [[дуурь]], [[Рок хөгжим|рок]], [[поп]], [[хип хоп]], [[Жааз хөгжим|жааз]], [[зохиолын дуу]] дуулдаг. [[Хөөмий]], [[исгэрээ]] зэрэг хоолойн өвөрмөц урлаг, [[бий биелгээ]], [[аягатай бүжиг]], [[ёохор]] гэсэн өөрийн дэг төрөл байна. [[Цэрэндуламын Сэвжид|Ц.Сэвжид]]ийн дэглэсэн «Жалам хар» бүжиг алдартай. Мөн орчин үеийн балет болох хөгжмийн зохиолч [[Жамъянгийн Чулуун|Жамъяангийн Чулууны]] "[[Уран хас]]" балет зэрэг юм. [[Морин хуур]], [[аман хуур]], [[төгөлдөр хуур]], [[хуучир]], [[ёочин]], [[бүрээ]], [[ятга]], [[гитар]], [[хийл]], лимбэ зэрэг хөгжмийн зэмсэг хэрэглэнэ. 1938 оны «[[Норжмаагийн зам]]»-аас эхлээд [[Монгол кино үйлдвэр]] ганцаар кино бүтээх болсон. Хувьсгал, хөдөө хотын амьдрал, ажил хөдөлмөрийн сайхныг, шашны мууг гаргадаг байв. 1970-аад оноос [[баримтат кино]] хийдэг болсон. Шилжилтийн үед унасан кино урлаг 2000-аад оны сүүлээс илт сайжирч олон студи жилдээ 20-30 [[уран сайхны кино]], мөн телевизийн [[олон ангит кино]] хийдэг болсон. [[Даваагийн Бямбасүрэн|Даваагийн Бямбасүрэнгийн]] найруулсан «[[Ингэн нулимс]]» кино нь 2005 оны [[Оскарын шагнал]]ын шилдэг гадаад баримтат кинонд нэр дэвшиж байсан удаатай. [[Намжилын Норовбанзад]] уртын дууч, [[Сэмбийн Гончигсумлаа]] хөгжмийн зохиолч, [[Бэгзсүрэнгийн Норовсамбуу]] уран нугараач, [[Түдэвийн Цэвээнжав]] жүжигчин зэрэг олон авьяастан төржээ. === Спорт === {{Гол|Монголын спорт|Монгол Улс Олимпод}} [[Зураг:Mongolia 063.JPG|thumb|200px|Сур харваа]] «Эрийн гурван наадам» хэмээх [[морины уралдаан|хурдан морь]], [[сур харваа]], [[үндэсний бөх]] гурав Монголд спорт маягаар хөгжсөн. Бөхчүүдээс дархан аварга [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] улсын наадамд 11, [[Хорлоогийн Баянмөнх]] 10 түрүүлсэн ба харваачдаас гарамгай мэргэн [[Аюушийн Цэвээн]] үлгэр дуурайлал болж явдаг. Хэдий адгуус ч гэсэн морины уралдаан монголчуудад онцгой бахдалтай бөгөөд 2000-аад оны [[Эрдэнэчулууны шарга]], 1950-аад оны [[Шийтэрийн зээрд]] азаргад төрөөс онцгой цол хайрласан удаатай. 20-р зууны дунд үеэс Монголд [[их спорт]] хөгжиж, 1964 оны [[Токиогийн олимп]]оос хойш өвөл, зуны олимпод оролцдог болсон. 1968-2012 оны хугацаанд [[бокс]], [[буудлага]], [[жүдо]], [[чөлөөт бөх]] (''топ 4'')-өөр олимпоос 2 алт, 9 мөнгө, 13 хүрэл, бүгд [[Монгол улс Олимпод|24 медаль]] хүртээд байна. 2008 оны [[Бээжингийн олимп]]оос [[Найдангийн Түвшинбаяр]] [[Жүдо|жүдоч]], [[Энхбатын Бадар-Ууган]] боксчин хоёр анхны алтыг хослуулан авчирсан бөгөөд мөн жилийн паралимпад [[байт харваа]]ч [[Дамбадондогийн Баатаржав]] аварга болжээ. 1971 онд [[Должингийн Дэмбэрэл]] байт харваач анхны дэлхийн аварга болсон бол дэлхийн аварга болсон анхны чөлөөт бөх Зэвэгийн [[Зэвэгийн Ойдов|Ойдов]] (1974), анхны жүдоч [[Хашбаатарын Цагаанбаатар]] (2009), анхны боксчин [[Пүрэвдоржийн Сэрдамба]] (2009) байлаа. Монголын эмэгтэй буудлагын тамирчин [[Доржсүрэнгийн Мөнхбаяр]] (гавьяат тамирчин), [[Отрядын Гүндэгмаа]] (хөдөлмөрийн баатар) нар 1990-ээд оноос хориод жил тив, дэлхий, олимпод амжилт гаргасаар олимпын аваргаас бусад бүх цолыг авсан. Монголчууд [[Япон]]д [[сүмо]] барилддаг болсон. Асашорю [[Долгорсүрэнгийн Дагвадорж]] анх 2003 онд ''ёкозүна'' (аварга) болсоноос хойш Хакүхо [[Мөнхбатын Даваажаргал]] (2007), Харүмафүжи [[Даваанямын Бямбадорж]] (2012), Какүрю [[Мангалжалавын Ананд|Мангалжавын Ананд]] (2014) нар залган сүмогийн дэвжээг эзэгнэсээр байна. Хүүхэд залуус [[хөлбөмбөг]], [[сагсан бөмбөг]], [[ширээний теннис]]ийг түгээмэл тоглодог, сонирхдог. == Зургийн цомог == <gallery widths="180px" heights="130px"> Gengis_Khan_empire-fr.svg|Чингисийн аян дайн Altan_Khan.jpg|Түмэдийн Алтан хан Tsogtiin_tsagaan_baishin.JPG|Цогтын цагаан байшин Panorama_Ulan_Bator_06.JPG|Төв талбай Sukhbaatar.jpg|Сүхбаатар жанжин Файл:Монголын физик газарзүйн атлас-монгол хэлээр.jpg|Физик газар зүйн зураг {{ref-en}} KhongorynElsCamels.jpg|Хонгорын элс ба тэмээн сүрэг %D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B0%D0%BB_%D0%B8_%D0%A5%D1%83%D0%B1%D1%81%D1%83%D0%B3%D1%83%D0%BB_332.jpg|Хөвсгөл нуур Gorkhi-Terelj National Park.jpg|Горхи Тэрэлж Yurt_in_Ulan_Bator.JPG| Oyu_Tolgoi_23.JPG|Оюу толгой Zamyn_Uud_traders.jpg|Галт тэрэг White_Tara.jpg|Цагаан дарь эх Nalaikh Mosque.jpg|Муслим сүм Naadam Festival 2024 Opening Ceremony.jpg|Улсын наадам Mongolian_warriors.jpg|Бөх барилдаан Mongolian_Youth.jpg|Хүүхдүүд MongolianStew01.JPG|Хорхог </gallery> ==Нэмж унших== *[[Монгол сайтууд]] == Цахим холбоос == {{Commons|Category:Mongolia|Монгол Улс}} * [https://web.archive.org/web/20150120150530/http://www.welcometomongolia.com/ Монголын аялал жуулчлалын нэгдсэн сайт] * [https://web.archive.org/web/20110612224710/http://www.pmis.gov.mn/ Монгол улсын төрийн байгууллагуудын цахим сүлжээ] * [http://www.open-government.mn/ Монголын нээлттэй засаг] − Засгийн газрын албан ёсны цахим сүлжээ * [https://web.archive.org/web/20120402102940/http://www.mongolia-tour.com/ Монголын аялал жуулчлалын байгууллагуудын нэгдсэн цахим сүлжээ] * [https://web.archive.org/web/20120618131629/http://www.mongolia-mining.com/ Монголын уул уурхайн салбарын талаархи олон улсын мэдээ] <!-- These links are enough. Please read [[WP:External links]] for guidelines --> == Зүүлт, тайлбар == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази|state=collapsed}} {{Хөтлөгч мөр ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд|state=collapsed}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан |state=collapsed}} [[Ангилал:Монгол| ]] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] 9wchi6ejkiwoujfpja4oexb3aalvawz 0 6386 859084 858797 2026-06-16T13:21:50Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859084 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Оманы Султант Улс | common_name = Оман | native_name = {{native name|ar|سلطنة عُمان|italics=off}}<br />''{{transliteration|ar|Salṭanat ʻUmān}}'' | image_flag = Flag of Oman.svg | flag_type = [[Оманы төрийн далбаа|Далбаа]] | image_coat = National emblem of Oman.svg | symbol_type = [[Оманы үндэсний сүлд|Үндэсний сүлд]] | national_anthem = {{lang|ar|نشيد السلام السلطاني}}<br />"[[Оманы төрийн дуулал|ас-Салам ас-Султани]]"<br />"Султаны ёсолгоо"{{parabr}}{{center|[[File:Peace to the Sultan (نشيد السلام السلطاني).ogg]]}} | image_map = File:Oman (better) (orthographic projection).svg | map_caption = Арабын хойг дахь Оманы байршил (хар ногоон) | capital = [[Маскат]] | coordinates = {{Coord|23|35|20|N|58|24|30|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]<ref>{{cite web |title=Basic Statute of the State promulgated by Royal Decree 101/96 |url=https://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |website=MINISTRY OF JUSTICE AND LEGAL AFFAIRS |access-date=2023-07-10 |archive-date=2020-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707234954/http://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |url-status=dead }}</ref> | religion = {{tree list}} *88.9% [[Оман дахь лалын шашин|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]]) **47.2% [[Суннит Ислам|Суннит]] **35.2% [[Ибадит Ислам|Ибадит]] **6.5% [[Шиит Ислам|Шиит]] *5.5% [[Оман дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] *3.6% [[Оман дахь христийн шашин|Христ]] *2% [[Оман дахь шашин шүтлэг|Бусад]]<ref>{{cite web | url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=171c | title=National Profiles }}</ref> | religion_year = 2020 | demonym = [[Оманчууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Исламын улс|Исламын]] [[хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Оманы удирдагчдын жагсаалт|Султан]] | leader_name1 = [[Хейсам бен Тарик]] | leader_title2 = [[Оманы хунтайж|Хунтайж]] | leader_name2 = [[Тейязин бин Хейсам]] | legislature = [[Оманы Зөвлөл]] | upper_house = [[Оманы Төрийн зөвлөл|Төрийн зөвлөл (Мажлис аль-Давла)]] | lower_house = [[Оманы Зөвлөлдөх Ассамблей|Зөвлөлдөх Ассамблей (Мажлис аль-Шура)]] | sovereignty_type = Түүх | established_event1 = [[Бану Азд|Азд]] омгийн нүүдэл | established_date1 = 130 | established_event2 = Аль-Жуланда | established_date2 = 629 | established_event3 = {{nowrap|[[Имамат Оман|Имамат]] улс байгуулагдав<ref>{{cite encyclopedia|title=Oman|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|publisher=MSN Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028154443/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|archive-date=28 October 2009|quote=In 751 Ibadi Muslims, established an imamate in Oman. Despite interruptions, the Ibadi imamate survived until the mid-20th century.|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html |wayback=20091028154443 |text=Oman |archiv-bot=2026-06-16 13:21:50 InternetArchiveBot }}</ref>}} | established_date3 = 751 | established_event4 = [[Набаны улс]] | established_date4 = 1154 | established_event5 = [[Португалын Оман]] | established_date5 = 1507–1656 | established_event6 = [[Ярубын улс]] | established_date6 = 1624 | established_event7 = [[Аль-Саид]]ын угсаа | established_date7 = 1744 | established_event8 = [[Маскат-Оман]] | established_date8 = 1 сарын 8, 1856 он | established_event9 = [[Жабал-Ахдарын дайн]] | established_date9 = 1954–1959 | established_event10 = [[Дофарын бослого]] | established_date10 = 1963 оны 6 сарын 9 – 1976 оны 3 сарын 11 | established_event11 = Оманы Султант Улс | established_date11 = 8 сарын 9, 1970 он | established_event12 = НҮБ-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 299-р тогтоол|элсэв]] | established_date12 = 10 сарын 7, 1971 он | established_event13 = [[Оманы үндсэн дүрэм|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date13 = 1 сарын 6, 2021 он<ref>{{cite web |title=Oman |url=https://carnegieendowment.org/2010/07/15/oman-pub-41227 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |access-date=31 December 2021 |date=15 July 2010}}</ref> | area_km2 = 309,500 | area_rank = 70 | area_sq_mi = 119,498 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = бага | population_estimate = {{UN_Population|Oman}}{{UN_Population|ref}} | population_census = 2,773,479<ref name="2010Census">{{cite web |url=http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |title=Final Results of Census 2010 |publisher=National Center for Statistics & Information |access-date=7 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518190005/http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |archive-date=18 May 2013 }}</ref> | population_estimate_year = {{UN_Population|Year}} | population_estimate_rank = 125 | population_census_year = 2010 | population_density_km2 = 15 | population_density_sq_mi = 40 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 177 | GDP_PPP = {{increase}} $165.947&nbsp;тэрбум<ref name=imf2>{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=64&pr.y=5&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=449&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=20 October 2019}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 78 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $35,286 | GDP_PPP_per_capita_rank = 71 | GDP_nominal = {{increase}} $110.127&nbsp;тэрбум<ref name=imf9>{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPD,&sy=2022&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date= August 22, 2022 }}</ref> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 66 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $23,416 | GDP_nominal_per_capita_rank = 55 | Gini = 30.75 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |title=Urban – Gini index – Omani – Total |publisher=The National Centre for Statistics and Information, Sultanate of Oman |access-date=20 May 2018 |archive-date=21 Тавдугаар сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180521021256/https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |url-status=dead }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.816 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!--Please use the year to which the HDI refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 54 | currency = [[Оманы риал]] | currency_code = OMR | time_zone = [[Персийн Булангийн Стандарт Цаг|GST]] | utc_offset = +4 | date_format = өө.сс.жжжж | drives_on = Баруун | calling_code = [[+968]] | cctld = [[.om]], [[عمان.]] | official_website = [http://www.oman.om www.oman.om] }} '''Ома́н''', бүтэн нэрээрээ '''Оманы Султант Улс''' ([[Араб хэл|араб.]] سَلْطَنَةُ عُمَان‎ [saltˤaˈnaːt(u) ʕʊˈmaːn]) — [[Өрнөд Ази]]д [[Арабын хойг|Арабын хойгт]] оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм. Оман улс [[Арабын тэнгис]] болон [[Оманы булан|Оманы булангаар]] хүрээлүүлдэг далайд гарцтай. Хуурай газраар [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араб Нэгдсэн Эмират]], [[Саудын Араб]], [[Йемен]]тэй хиллэдэг. [[Ормузын хоолой]]н тал хагасыг хянаж, [[Иран]], [[Пакистан]]тай усаар хиллэнэ. [[Мусандам]] хойг нь үндсэн биеэс тусдаа оршдог. 309 мянган км² газар, 4.6 сая хүн амтай. [[Маскат]] нийслэлтэй, томоохон хотууд нь- [[Сиб]], [[Низва]] зэрэг юм. Тэнгисийн эрэг, [[цөл]] бүхий Оманд [[Арабчууд|араб угсаатан]] голлон амьдардаг. Хүн амын тал хувь нь Оманы иргэн, тал нь гадаад улсын иргэн байдаг ажээ. Албан бичигт [[араб хэл]]ийг хэрэглэнэ. [[Лал]] шашны [[ибадит]] урсгал зонхилдог ганц орон юм. Оманд эртнээс хүн амьдарсан ба нутгийн гүнд овог аймаг буюу шашны тэргүүн [[имам]]ын мэдлийн улс, харин эргээр худалдаачин буюу [[султан]]ы улс оршин байв. 17-р зуунаас Оманы султан хүчирхэгжиж [[Португал]], [[Британи]]тай зэрэгцэн газар тэнгис гатлан газар колоничлох болсон ба [[Дорнод Африк]]ийн [[Занзибар Султант улс|Занзибарт]] султан амьдран суужээ. Маскат худалдааны боомт хот байсаар байв. 1959 онд султан улсын цор ганц удирдагч болсон. Оман Британийн дэмжлэгийг авсан, уламжлалт харилцаатай. Хэмжээгүй эрхт [[хаант засаг]]тай. [[Кабус]] султан 1970 оноос хойш төр барьж, парламентат ёсыг үүсгэж, эдийн засгийг чөлөөлжээ. Оман [[газрын тос]] экспортолдог, өндөр орлоготой орон юм. {{Олон нэр |хэл1 = Монгол‎‎ бичиг |бичиг1 = Оман ^кирил |хэл2 = [[латин үсэг|Араб үсэг]] |бичиг2 = عمان ^араб → ''Уман'' |хэл3 = [[латин үсэг|Латин үсэг]] |бичиг3 = Oman ^англи |хэл4 = [[кирил үсэг|Кирил үсэг]] |бичиг4 = Оман ^орос |тэмдэглэл = }} == Газар зүй == Оман 309,500 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|71-р том]] орон юм. [[Зураг:Oman_Topography.png|thumb|left|150px|Физик газрын зураг]] [[Зураг:Oman-Oasis.jpg|thumb|left|150px|Цөлийн баян бүрд]] === Байрлал === Оман хойд өргөргийн 16° — 28°, зүүн уртрагийн 52° — 60° дотор [[Өрнөд Ази]], [[Өрнөд өмнөд Ази]]д хамааран [[Арабын хойг]]ийн дорнод өмнөд хязгаарт байна. Эргийн урт - 3165 км. Дорнод талаараа [[Оманы булан]], өмнөд талаараа [[Арабын тэнгис]]ийн эрэгтэй. Өрнөд талаараа [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араын Нэгдсэн Эмират улстай]] -410 км, [[Саудын Араб]]тай -676 км, [[Йемен]]тэй -288 км урт зурвасаар хиллэдэг. Умард үзүүр [[Мусандам]] хойг нутгийн бусад хэсгээс салангид, [[Ормузын хоолой]]н эрэгт байдаг. === Газрын тогтоц === Оманы газар нутгийн 82% [[Арабын цөл]]ийн хэсэг байна. 15% нь уул нуруу, 3% нь эргийн нам зурвас байна. [[Руб эль-Халийн цөл]] нь Арабын хойгийн цөм хэсгээс Оманыг тусгаарладаг байгалийн бартаа юм. Дорнод эргээр [[Хажарын нуруу]] Мусандам хойгоос [[Сур хот]] хүртэл нумран тогтжээ. Хажар нуруу эрэг хоёрын дундуур [[Батина]] нутаг байна. Оманы эрэг дагуух арлаас том нь [[Масира]] юм. Оманы хамгийн өндөр цэг нь [[Шам]] (3000 м) бол нам доор цэг нь тэнгисийн эрэг болно. === Цаг уур === Оман хуурай, халуун, тэнгисийн чийглэг уур амьсгалтай. Дунджаар 30 °C - 40 °C хална. Жилийн хур тунадас [[Маскат]] хавьд 100 мм, уулархаг нутгаар 400 мм унадаг. == Хүн ам зүй == {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам |- | 1950 || 456,000 |- | 1970 || 732,000 |- | 1990 || 1,868,000 |- | 2010 || 2,782,000 |- | 2016 || 4,550,538 |} [[Зураг:Population pyramid of Oman 2015.png|thumb|left|150px|Нас хүйсний зураг]] Оманы хүн амын 80 орчим хувь нь арабууд юм. Тэднийг хоёр бүлэгт хуваадаг: эртний үед Йеменээс нүүж ирсэн омгийн үр удам багтдаг Араб-Ариба ("цэвэр арабууд") болон Муста-Ариба ("холимог арабууд"). Оман улсад 2021 оны байдлаар 3,694,755 хүн оршин сууж байна. Хүн амын 87% нь хотын оршин суугчид. Хүн амын дунд 0-14 насны багачууд 22%, 15-64 насны хөдөлмөрийн чадвартан 75%, 65-аас дээш өндөр настан 2%-ийг бүрдүүлж байна. Дундаж наслалт - 74 жил. Хүйсийн харьцаа - 1.46 эр/эм. Хүн амын жилийн өсөлт - 2.2%. Хүн амын 91% бичиг үсэгт тайлагдсан. Эрэгтэйд 93%, эмэгтэйд 85% байна. [[Зураг:Bedouin family-Wahiba Sands.jpg|thumb|left|180px|Бедуйн айл]] [[Зураг:Oman_(124).jpg|thumb|left|180px|1899 он. Оманы айл]] === Ард түмэн === Оманы 2.3 сая оршин суугч нь Оманы иргэн, 2.2 сая нь гадаадын иргэн, цагаач байна. Хүн амын дунд [[араб угсаатан]] олонх бөгөөд тэнгисийн худалдааны мөрөөр холбогдсон [[балуч ястан|балуч]], [[Энэтхэг]], [[Пакистан]], [[Шри Ланка]], [[Бангладеш]], [[Африк]] гаралтай хүмүүс цөөнх байна. === Хэл бичиг === Оман улсад [[араб хэл]]ийг албан ёсноо хэрэглэнэ. [[Араб үсэг|Араб үсгээр]] бичдэг. Мөн [[балуч хэл|балуч]], [[хинди хэл|хинди]] зэрэг хэл хүн амын цөөн хэсэгт хэрэглэгдэнэ. [[Англи хэл]]ийг гуравдагч хэл болгон бага сургуульд зааж сургадаг. Гудамж, замын хаяг тэмдэг араб, англи хос бичигтэй. === Шашин шүтлэг === Оманы хүн амын 86% нь [[лал]] шашин шүтдэг. Ибадит урсгал зонхилж, цөөнхөд суннит, шийт ёс мөрдөгдөнө. Хүн амын 6% [[христийн шашин|христ]], 5% [[хиндү шашин|хиндү]], 1% [[буддын шашин|буддын]] шашин шүтлэгтэй. === Хот суурин === [[Зураг:Ruwi quarter in Mascat, Oman.jpg|thumb|left|180px|[[Маскат]]]] Оманы хүн амын 71% хот газар суудаг. Томоохон хотоос дурдвал: {|class="wikitable" |+ |- valign="top" | * [[Маскат]] (797,000 хүнтэй) * [[Сиб]] (237,816) * [[Салала]] (163,140) * [[Баушар]] (159,487) || * [[Сухар]] (108,274) * [[Сувайк]] (107,143) * [[Ибри]] (101,640) * [[Сахам]] (89,327) |} == Түүх == === Эртний үе === [[Зураг:World Heritage Grave Al Ayn Oman.JPG|thumb|left|180px|Аль-Айн агуй нь дэлхийн соёлын өвд багтжээ]] Оманд [[Африк]]ийн дорно умар эрэгт олдсон чулуун зэвсгийн олдвортой төстэй НТӨ 100,000 оны үед хамаарах [[чулуун зэвсэг]] хэрэглэл 2011 онд олдсон. [[Ибри]] хотын ойрх Дереазед НТӨ 8000 оны үеэс [[газар тариалан]] эрхэлсэн, хүний ул мөр байна. [[Шумер]]ийн цаг тооны бичигт [[зэс]]ийн уурхай бүхий Оманы нутгийг «Маган» гэдэг байв. Оманы нутаг түүхийн хувьд хоёр хэсгээс бүрдсээр 20-р зуунтай золгосон. Нэг нь [[имам]]ын захиргааны дотор газар, нөгөө нь [[султан]]ы захиргааны эргийн газар. Олон газраас ирэл гарвалтай [[араб угсаатан|араб]] угсаатан зонхилон амьдарч ирсэн. [[Йемен]]ы Уман нутгаас ихэнх нь иржээ. НТӨ I мянганд Оманы [[Сохар]] зэрэг эргийн хот суурин [[Ахемен]], [[Парфын улс|Парф]], [[Сасан]] зэрэг [[перс]] улсын мэдэлд байв. Дотор Оманд нутгийн хүмүүс амьдарч байв. Загас, мал аж ахуй голчлон эрхэлж байв. === Дотор Оман === [[Зураг:Maskat & Oman map.png|thumb|right|180px|Оманы хоёр нутаг]] 7-р зуунд зөнч [[Мухаммед]]ийн илгээсэн Зайд ибн Харита Оманд [[лал]] шашныг дэлгэрүүлэв. Лал шашны [[ибадит]] урсгал 8-р зуунаас өнөөг хүртэл нутгийн ардын гол ёс дэг болсон. Идабит ёсонд шашны тэргүүн имамын хүч нөлөө их бөгөөд 1970 он хүртэл Дотор Оманы овог аймгийн ноёд имамд захирагдаж байв. Оманыг [[Кармат]] (931-932), [[Буи]] (967-1053), [[Сельжук]] (1053-1154) зэрэг харь улс халдан эзэлж байв. Дотор Оманд [[Набаны улс]] (1154-1470), [[Ярубын улс]] (1624-1742) зэрэг нутгийн имамт улс оршин тогтножээ. === Эргийн Оман === [[Зураг:Sultan's_Palace,_Zanzibar.JPG|thumb|left|180px|19-р зуунд баригдсан [[Занзибар]] дахь султаны харш]] 1515-1650 онд [[Маскат]] нь [[Португал]]ын колони байсан ба Ярубын улс Маскатыг буцаан авч, Дорно Африк дахь Португалын колониудыг авч боол худалдаалах болсон. 1719 онд хаан ширээ залгамжлах будлианаас дайтсаар 1742 онд [[Аль-Саид]]ын угсааныхан султан суусан нь одоо ч хэвээр байна. Дайнаар алдагдсан нутгуудаа эргүүлэн авч [[Султан Саид ибн]] султан Дорно Африкийн [[Занзибар]] арлыг болон Пакистан дахь [[Гвадар]]ыг эзэмшиж, [[боолын худалдаа]]наас орлого олж байв. Султаныг нас барахад хоёр хүү нь улсыг [[Маскат-Оман]], Занзибар гэж хоёр салгав. Мөн Аззам нь өөрийгөө имам өргөмжилж зарим аймгийн дэмжлэгийг олов. Маскат-Омантай [[Британийн эзэнт гүрэн|Британи]] дотно харилцаж байв. Султанд олон улстай харилцах эрх байсан бөгөөд 1920-оод оны газрын тосны гэрээнд Оманыг бүхэлд нь төлөөлж гарын үсэг зурсан. Султан болон имамын зөрчилдөөн явагдсаар байсан. [[Жабал-Ахдарын дайн|1954-1959 онд]] иргэний дайн болж султан [[Низва]], Ибри хотыг эзэлж, имам [[Саудын Араб]] руу дутаажээ. Улсын нэрийг дан «Оман» гэж нэрийдэв. 1958 онд Гвадарыг [[Пакистан]]д худалдав. === Нэгдсэн улс === [[Зураг:Oman._Dhofar_1970_(8596723373).jpg|thumb|right|180px|Дофарын бослого. 1970 он.]] 1964 онд [[Дофар]] мужид [[коммунист]] хүчин бослого гаргажээ. [[Саид бин Таймур]] султаны назгай байдлыг төрийн эргэлтээр шийдэж хүү Кабус нь султан ор залгав. Их Британи, [[Иран]]ы тусламжаар цэрэг техникээ зузаатгаж 1976 онд бослогыг даран сөнөөв. Үндсэн хууль, төр засаг, эдийн засгийн шинэчлэл хийгдэв. Оман газрын тос экспортолдог, эдийн засгийн эрх чөлөө сайн орон болсон. Оманд улс төрийн намуудыг хориглосон. Өмнө нь нөлөө бүхий сөрөг хүчний хөдөлгөөн болох Оманы чөлөөлөх ардын фронт одоо идэвхгүй болсон. Хамгийн сүүлийн сонгууль 2011 оны 10-р сарын 15-нд болсон. Оманы Султанат улс дотоод тогтвортой байдлын өндөр түвшинд байгаа ч [[Персийн булангийн дайн]] болон [[Иран-Иракийн дайн|Иран-Иракийн дайны]] дараах бүс нутгийн хурцадмал байдал нь батлан ​​​​хамгаалахын ихээхэн хэмжээний зардал шаардсаар байна. Оман одоогоор стратегийн ач холбогдолтой [[Ормузын хоолой]]н тал хэсгийг хянаж байна. Оманд 2004 онд эмэгтэй хүн төрийн өндөр албанд сонгогдон ажилласан нь [[Араб дахин]]д сонин тохиолдол юм. 2011 оны [[Арабын хавар|Арабын хавраар]] эсэргүүцэл жагсаал гарсанд [[Кабус]] султан ажлын байр, тэтгэмж амлан намжаажээ. == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}} {{OIC}} [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Оман| ]] [[Ангилал:Хаант Улс]] 4nys1ct3ho9iuwvvfhnouulokwn8qxr 0 6798 859110 856799 2026-06-17T00:45:58Z ~2026-35508-38 105378 /* Алдартанууд */ 859110 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын баруун хойд хэсэгт орших монгол ястан}} {{Инфобокс үндэстэн |group = Хотгойд |image = Mongolia XVI.png |caption = Хотогойдын байршил |pop = |region1 = {{flagcountry|Монгол}} |pop1 = 8,583 |ref1 = <ref name="mongolian">[https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |date=2020-11-07 }}</ref> |region2 = |pop2 = |ref2 = |region3 = |pop3 = |ref3 = |languages = [[Монгол хэл]]ний Хотгойд аялга |religions = [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддизм]], [[Монголын бөө мөргөл]] |related = [[Ойрадууд]] тэр дундаа [[Мянгад]] болон [[Халх Монголчууд]] }} '''Хотгойд''' ('''Хотогойд''') нь 16-р зууны дундаас 17-р зууны эхээр [[Даян хаан|Даян хааны]] ач [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан хунтайжийн]] хүү [[Түмэндарь дайчин]] ноён болон түүний удмынхны захиргааны [[Халх|Халхын]] [[Жалайр]] отгоос үүссэн угсаатны бүлэг юм. [[Ойрад|Тэднийг Ойрадын]] [[Хойт|Хойд]] зэрэг аймгаас олзлон авчирсан зарим овогтой хольцсон гэх мэдээ бас үлджээ. == Тархалт == Хотгойд удмын хүмүүс одоо [[Завхан]] аймгийн [[Баянхайрхан сум]], [[Баянтэс сум]], [[Тэс сум]], [[Асгат сум]], [[Нөмрөг сум]], [[Тэлмэн сум]]д бүтнээр [[Түдэвтэй сум]]ын [[Ойгон нуур]] баг мөн [[Хөвсгөл]] аймгийн [[Цагаан-Уул сум]], [[Цэцэрлэг сум]], [[Бүрэнтогтох сум]], [[Хатгал сум]], [[Алаг-Эрдэнэ сум]], [[Арбулаг сум]], [[Их-Уул сум]], [[Тосонцэнгэл сум]], [[Түнэл сум]], [[Мөрөн сум]], [[Баянзүрх сум]] сумдад бөөнөөр оршин сууж байна. Мөн түүнчлэн [[Архангай]] аймгийн [[Их тамир сум]], [[Говь-Алтай]] аймгийн [[Баян-Уул сум]], [[Шарга сум]], [[Тонхил сум]], [[Дорнод]] аймгийн [[Матад сум]], [[Халхгол сум]], [[Сүхбаатар]] аймгийн [[Эрдэнэцагаан сум]], [[Увс]] аймгийн [[Баруунтуруун сум]], , [[Хяргас сум]], [[Малчин сум]], [[Наранбулаг сум]], [[Ховд]] аймгийн [[Дөргөн сум]], [[Дуут сум]], [[Хэнтий]] аймгийн [[Хэрлэн сум]], [[Завхан]] аймгийн [[Алдархаан сум]], [[Шилүүстэй сум]], [[Цагаанчулуут сум]] зэрэгт Хотогойд, Хотогойлог гэх овгууд бүртгэгдсэн байна.<ref>Очир.А, Сэржээ.Ж “Монголчуудын овгийн лавлах” УБ., 1998 тал 20-32</ref> ==ХОТГОЙДЫН ТҮҮХ== '''Хотгойд''' нь нутгийн хойд хэсэг [[Хангайн нуруу]]ны араар Халхын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймг]]ийн баруун ба баруун хойд хэсгээр Хөвсгөл нуураас Увс нуур өнгөрөх өргөн уудам нутагт нутаглаж ирсэн овог аймаг юм. Халхын Ойрад руу хийсэн довтолгооноор зарим хойд хүмүүсийг Халхын нутагт авчиран суулгасан нь халхтай холилдон одоогийн хотгойдууд болжээ. XVI-XVII зууны үед '''Хотгойд'''ын Алтан ханы улс оршин тогтнож байсан. Хотгойдын Алтан ханы улсын хойд хил [[Красноярск]] хот, өмнөд хил нь Алтайн нурууны зүүн хэсэгт хүрч байсан бөгөөд тэд Тува, Енисейн киргизүүдийг нэг хэсэг захирч байв. Ойрад, хотгойдууд Баруун Монголд ноёрхохын төлөө тэмцэлдэн хотгойдууд ойрадуудыг баруун тийш шахсан боловч 17-р зууны дундаас хотгойдуудын хүч буурчээ. Хотогойдуудыг 1627-1657 оны хооронд Шолой убаши хунтайжийн хүү [[Бадма Эрдэнэ хунтайж|Омбо эрдэнэ хунтайж]] захирч байгаад 1657 оноос [[Ринчин сайн хунтайж|Лувсанринчин сайн хунтайж]] залгамжлан захирах болсон. Энэ тухай “Энх амгалан хааны бодлогын бичигт, “… [[Эеэр засагч|Эебээр засагчийн]] 12-р он (1655 он)–д Халхад найман хошуу байгуулахад Лувсан тайжийг нэгэн хошуу болгосон.”<ref>Пүрэвжав.С “Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд” УБ., 1970 тал 41</ref> гэсэн байна. Энэхүү хошуу нь 1655-1691 хооронд Хотогойд нэгэн хошуу, 1691-1911 оны үед '''Халхын баруун замын дундад зүүн дэх гарын зүүн этгээдийн хошуу''', 1911-1923 оны үед '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу зэрэг 5 хошуу болж задарсан''', 1923-1931 оны үед '''Дэлгэрхаан уулын хошуу''' хэмээн нэрлэгдэж байсан Хотогойдын гол хошуу юм. Хэдийгээр Хотогойдууд [[Засагт хан аймаг]]ийн нэгэн хошуу хэмээгдэж байсан авч Засагт ханд захирагдахгүй харьцангуй бие даасан байдалтайгаар оршин тэргүүлэгчид нь Алтан хан хэмээн өргөмжлөгдөж байв. Тэд өөрсдийн ханлиг улсыг бий болгон төв Азийн улс төрийн амьдралд Засагт ханаас үл хамааран бие даан оролцож байв. “[[Зарлигаар тогтоосон гадаад Монгол, Хотон ван гүнгүүдийн Илтгэл шастир|Зарлигаар тогтоосон гадаад Монгол, Хотон ван гүнгүүдийн Илтгэл шаштир]]”-т, "… ''Хотогойдын газар нь Халхын адгийн захад орхигджээ. Баруун этгээдэд нь Өөлдөд ойр, умарт этгээдэд Орост ойр буюу. Тэдний зан байдал нь Цахар дүртэй … Хотогойд хэдий [[Засагт хан аймаг]]ийн харъяат мөн боловч үнэхээр өөр нэгэн аймаг билээ."'' <ref>Зарлигаар тогтоосон гадаад Монгол, Хотон ван гүнгүүдийн Илтгэл шаштир” УТНС гар бичмэл 63-р дэвтэр</ref> хэмээсэн нь тэднийг өвөр Монголын Цахар аймгийн адил эрэмгий зоригтой, [[Манж үндэстэн]]ий эсрэг байнга тэмцэж байдгийг нь илтгэн харуулсан явдал юм. Хотогойдууд бие даан Ойрад болон Орос улстай харилцаж элч төлөөлөгчөө илгээж, мөн тэдний элч нарыг хүлээн авч байжээ. Нэн ялангуяа шинэ тутам хүчирхэгжин байсан их Орос улс Хотогойдуудыг ихэд анхааран үзэж хожмоо манай улсад нэгдэж болох юм, нөгөөтэйгүүр Хотогойдоор дамжуулан Халхад хяналтаа тогтоох зорилгоор ихэд ойшоон харилцах болсон юм. Энэхүү бодлогын үүднээс Хотогойдын захирагч нарт Алтан хан цол өргөж, тэдний улсыг нь Алтан ханы улс хэмээх болжээ. Алтан ханы захиргааны улс 17-р зууны эхээр нилээд хүчирхэгжин нутгийн зах нь зүүн зүг [[Сэлэнгэ мөрөн|Сэлэнгэ]], [[Тамир гол|Тамирын эх]], баруун хойш [[Алтайн нуруу|Алтай]], [[Красноярск]], умар зүг [[Тагнын нуруу|Тагна уул]] хүрэх болжээ. Энэ үеэс зах нийлэн орших болсон [[Тува ястан|Тува Урианхай]], [[Енисейн киргиз|Енисейн хиргис]], [[тэлэнгэд]] зэрэг овог аймгуудыг уулгалан довтолж зарим үед алба бариулж, тэдний заримаас олзлон Хотогойд дотор суулгах ч явдал байлаа. Энэ үеэс [[Оросын Хаант Улс|Оросын хаант улс]] зүүн зүгт хаяа тэлэн [[Сибирь]], [[Алс Дорнод|Алс дорнодод]] орж ирэх болсон ба оросын хаанаас монголчуудтай харилцахыг хүсэж ялангуяа тухайн үед хүчирхэгжээд байсан [[Шолой убаши хунтайж]]тай харилцаа тогтоох, болбол Орост алба бариулах, өөрийн түшмэг хараат орон болгохыг зорьж элч төлөөлөгч удаа дараа илгээх болов. [[Шолой убаши хунтайж]] ч Ойрадуудтай байлдахад түшиг болгох, мөн худалдаа эдийн засгийн харилцаа тогтоох зэрэгт Орос улсыг ашиглахыг зорьж найртай ёсноор элчийг угтан авчээ. Убаш хунтөйж өнгөн дээрээ Орос улсын эзэн хааныг хүндэтгэн үзэж буй мэт түүний ивгээлд орж цалин пүнлүү хэргэм зэргийг нь хүртэхэд бэлэн буйгаа илэрхийлж байвч үнэн хэрэг дээрээ өөрийгөө эзэн хааны хэмжээнд тавьж байжээ. Алтан хангууд Оростой харилцах эхлэл нь 1606 оны үеэс эхэлсэн гэх бөгөөд 1616-1617 онд Оросын элч Василий Тюменец, Иван Петров, Куракин нар Алтан ханы өргөөнд ирж бараалхаж, Алтан хан тэдэнтэй цуг өөрийн элч Даян, Хичээнгүй нарыг Москвад илгээж байжээ. Ийм харилцаа [[Шолой убаши хунтайж]], түүний хөвгүүн [[Бадма Эрдэнэ хунтайж|Омбо-Эрдэнэ]] нарын үед хэвийн үргэлжилж байсан юм. Хотогойдыг захирч асан Омбо-Эрдэнэ хунтайж бие даасан гадаад бодлого явуулж, Орос улс Ойрадуудтай найрсгаар харилцан улс төрийн дипломат аргаар Хотогойдыг бие даасан нэгэн улс болгохыг эрмэлзсэн бодлого явуулж байжээ. Энэ бодлого Омбо-Эрдэнийн хөвгүүн Лувсанренчингийн үед нилээд алдарсан юм. [[Ринчин сайн хунтайж|Лувсанринчин]] 1696 онд нас нөгчсөний хойно түүний албат ард нь 1709 оны үед уугуул нутагтаа буцан ирсэнд [[Манж үндэстэн]]ын хаан зарлиг гарган Лувсанринчингийн хүү Намримчимбод захируулан нэгэн хошуу зохиосон байна. Энэхүү хошуу нь Хотогойдын Цогтой вангийн хошуу юм. Харин нутагтаа үлдсэн Хотогойдуудыг 1686 оны Хүрэн бэлчирийн чуулганаар Дорж дай хунтайжийн удмын Гэндэн бэйлд захируулжээ. Ингэснээр Хотогойдууд хоёр хэсэг тасарсан бөгөөд нэлээд хэсэг нь Лувсан сайн тайжийн харъяанд байсан бол үлдэх хэсэг нь Гэндэн бэйлд захирагдах болжээ. Чингэснээр Хотогойдын таван хошууны дөрвийх нь өвөг дээдэс нь Дорж дай хунтайжийн шууд удамд хамаарах болж харин Цогтоо вангийн хошууны ноёд л Омбо-Эрдэнэ хунтайжийн үртэс болжээ. [[Гэндэн эрх дайчин|Гэндэн]] Хотогойдын ноён суусан цагаасаа [[Манж үндэстэн]]ийн төрд идэвхитэй зүтгэж байгаад 1694 онд [[Манж үндэстэн]]д дагаар ороход түүнд төрийн бэйл цол өргөн үе улируулан засаг өргөмжилжээ. Гэндэнг 1697 онд нас нөгчихөд түүний хүү Сүнчинсэнгэд захируулж байгаад түүнийг 1704 онд нас нөгчихөд үргүйн учир Гэндэнгийн үрчилсэн хүү [[Бүүвээ баатар|Бүүвэй]] Хотогойдын ноён суусан байна. Түүний хойно 1730-1737 онуудад түүний ахмад хөвгүүн Банди, 1737-1757 онд Банди бэйлийн хүү Шадар ван [[Чингүнжав]] нар угсаа залган захирч байв. Бүүвэй бэйл, Банди ахай нар [[Манж үндэстэн]] чин гүрний бодлогыг хүлээн зөвшөөрч хүчин зүтгэж байсан бол шадар ван [[Чингүнжав]] анхнаасаа [[Манж үндэстэн]]ий төрийн бодлогыг эрс эсэргүүцэн албыг хайш яайш хуумгайлж байсан бөгөөд үүнийхээ төлөө тэрээр зэрэг тушаал ч буурч байсан аж. 1750-иад оны эхэн үеэс [[Чингүнжав]] өвөр Монголын Сэвдэнбалжир, Ойрадын [[Амарсанаа]] нартай үгсэн нийлж [[Манж үндэстэн]]ий эсрэг зэвсэгт тэмцэл хийхээр товлосон авч [[Манж үндэстэн]] нар энэхүү оролдлогыг нь өөрсдийн туршуулуудаар дамжуулан заншлан мэдсэний үндсэн дээр тэдний хүчийг нь салган [[Амарсанаа]]г Ойрад тийш, [[Чингүнжав]]ыг Халхад илгээн Сэвдэнбалжирыг барьж хорьсон байна. Ийм явдал гарсныг мэдсэн [[Чингүнжав]] Хотогойд голдуу цэргээ удирдан Манжийн эсрэг босох тэмцлээ эхэлсэн ажээ. Хэдийгээр [[Чингүнжав]]ын тэмцлийг аялдан дагалдсан хэд хэдэн тэмцэл Халхад тэрхүү дуулианаар гарсан хэдий ч нэгдсэн удирдлага зохион байгуулалт байгаагүй учир [[Манж үндэстэн]] нар тус тусад нь цохисон ажээ. Манжийн эсрэг хийх тэмцлийг манлайлсан [[Чингүнжав]] бусад босогчидтой хүчээ нэгтгэж чадаагүйн дээр Халхын олонх ноёд [[Манж үндэстэн]]ий талыг илэрхий баримтлан түүнд туслахгүй байсан зэргээс үүдэн аргагүйн эрхэнд хүчин мөхөсдөн 1757 оны эхээр [[Манж үндэстэн]] нарт баригдан гэр бүлийн хамт хороогдсон байна. [[Манж үндэстэн]] нар Хотогойдын бослогыг дарсаны хойно тэднийг хуваан бутаргах явдлыг улам эрчимжүүлж нэмж 3 хошуу байгуулсан байна. Хотогойдууд нь Тоос, Халиучин, Шэжнүүд, Их Хотогойд, Бага Хотогойд, Мянгад<ref>Галдан Туслагч “Эрдэнийн эрих “ Хэвлэлд бэлтгэсэн Насанбалжир.Ц УБ 1960 тал 121</ref> гэсэн үндсэн 6 отогтой бөгөөд тэднийг бутарган хошуу зохиохдоо ч мөн энэ 6 отгоор нь буй. ==ХОТГОЙД ХОШУУД== Хотогойдууд нь 1697 оноос хойш [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймагт]] таван хошуунд хуваагдсан нь '''"Хотогойд таван хошуу"''' хэмээгдэн явжээ. 1. [[Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу]]: [[Чингүнжав]]ын хошууны гол нутгийг тусгаар тогтнолын төлөөх бослогыг даралцагч Вамбуудоржид Жүн ван цол өргөн захируулсан байна. Энэхүү хошуу нь Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу, Хантайшир уулын аймгийн Дэлгэрхан уулын хошуу гэгдэж байгаад 1931 онд Хөвсгөл аймгийн Баян-Уул, Баянхайрхан, Цэцэрлэг, Цагаан уул, Бүрэнхаан сумд үүссэн байна. 2. [[Цогтой вангийн хошуу]]: [[Шолой убаши хунтайж|Шолой уваши хунтайжийн]] ахмад хүү [[Бадма Эрдэнэ хунтайж|Омбо-Эрдэнийн]] хүү [[Ринчин сайн хунтайж|Лувсанринчин]], түүний хүү Намринчимбогийн албат нь Цогтой вангийн хошууны эхлэл болж өгчээ. Эл хошууг 1709 онд Хөх нуураас эргэн ирсэн Лувсанринчингийн албатаар нэг сумтайгаар байгуулсан байна. Манжийн үед Халхын баруун замын дундад баруун гарын адгийн хошуу хэмээгдэн нутгийн хил нь зүүн тийш Буга өндөр хүрч, өмнө зүгт Дунд Самгалтай, умар зүг Баян-Айраг уул, баруун зүг Байцас уул, зүүн хойш Муу түлээт, баруун хойш Өвөр Улаагчин, зүүн өмнө Булан, баруун өмнө Босго уул хүрч байв. 1911 оноос 1923 онд Засагт хан аймгийн Цогтой вангийн хошуу хэмээн дотроо Баруун Ангирт, Зүүн Ангирт, Ойгон, Тэлмэн, Нөмрөг таван багтай явжээ. 1911 оны байдлаар 33 өрх, 346 хүн амтай байсан бол 1918 оны И.М.Майскийн мэдээгээр 530 өрх 1283 хүн амтай, 17 сүм хийдэд 619 лам нар шавилан сууж байсан мэдээ байна. 1923 оноос улс даяар хийгдсэн орон нутгийн засаг захиргааны шинэчлэлтийн дагуу Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошуу нэртэй болж дотроо Баянхайрхан, Баян-зүрх, Мандал, Уранхайрхан гэсэн 4 сумтай байгуулагдав. Цогтой вангийн хошууг Намринчимбо, Жамъян, Гомбоцэрэн, Ларь, Банди, Сэндэвдорж, Цэсүрэндорж, Галдангүнтүв, Магсаржав, Загдсамбар, Дамдинавшаа нар угсаа залган захирч байжээ. 3. [[Далай гүний хошуу (Засагт хан)|Далай гүний хошуу]]: [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан хунтайжийн]] дэд хүү [[Түмэндарь дайчин|Түмэндара дайчингийн]] хүү [[Шолой убаши хунтайж|Шолой увш хунтайжийн]] дэд хүү '''Дорж дай хунтайж''', түүний хүү [[Гэндэн эрх дайчин|Гэндэн бэйлийн]] дөтгөөр хүү Шагжагт байгуулсан гавъяаг нь үнэлж Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуунаас тасдан өгсөн албат нь 1724 оны үеэс Далай гүний хошуу гэгдэх болжээ. Манжийн үед Халхын өрнө замын баруун гарын баруун этгээдийн хошуу хэмээгдэн нутгийн хил нь зүүн зүг Нарийн Дөлбөр, баруун зүг Хар хоргон голын булаг, өмнө зүг Чацарт, умар зүг Ачин булаг тус тус хүрнэ. Богд хаант монгол улсын үед Засагт хан аймгийн Далай гүний хошуу хэмээн нэрлэгдэж, Өвөр Баруун, Ар баруун, Ар зүүн, Өвөр зүүн гэсэн 4 отогтой байсан байна. 1911 оны байдлаар 84 өрх, 234 хүн амтай байсан бол 1918 оны И.М.Майскийн мэдээгээр 654 өрх 1848 хүн амтай, 29 сүм хийдэд 735 лам нар шавилан сууж байсан мэдээ байна. 1923-1931 оны үед Хантайшир уулын аймгийн Бүрэнтогтох уулын хошуу хэмээн нэрийдэгдэж байсан бөгөөд 1924 онд Бөгдгөөн хан уулын хошуутай нийлэн 1929 онд Наранжаргалант уулын хошуутай нэгдэв. Одоогийн Хөвсгөл аймгийн Төмөрбулаг, Бүрэнтогтох сум болсон ажээ. Далай гүний хошууг Шагжаг, Доржцэдэн, Цэдэвдорж, Шагдаржав, Доржжав, Төгсдэлгэр, Базаррагчаа, Доржпалам нар үе улиран захирч байв. 4. [[Мэргэн гүний хошуу (Засагт хан)|Мэргэн гүний хошуу]]: Шолой Увш хунтайжийн 3-р хөвгүүн Лувсандаш Мэргэн дайчингийн ахмад хөвгүүн Увашийн ахмад хүү Цэвэгжавт албат таслан сум үл хүрэх албаттайгаар нэгэн хошууг 1756 онд байгуулан өгсөн нь Засагт хан аймгийн Мэргэн гүний хошуу юм. Манжийн эрхшээлийн үед Халхын дундад зүүн гарын баруун этгээдийн засаг улсад туслагч гүнгийн хошуу хэмээгдэн зүүн зүгт хар бургас, өмнө зүг цагаан бургас, баруун зүг Чандаган тал, умар ба баруун хойд зүг Их тахил, зүүн өмнө зүг Баянзүрх, баруун өмнө зүгт Сэлэнгэ мөрөн хүрэх нутагтай байв. Богд хаант Монгол улсын үед Засагт хан аймгийн Мэргэн гүний хошуу хэмээн нэрлэгдэж 1 сумтай байв. Хантайшир уулын аймгийн Бөгөдгөөн хан уулын хошуу гэгдэж байгаад 1931 оноос Хөвсгөл аймгийн Төмөрбулаг сум болсон ажээ. Мэргэн гүний хошууг Цэвэгжав, Батжаргал, Чойсүрэн, Жамбал, Гүндорж, Баянжаргал нар үе улиран захирч байв. 5. [[Ахай бэйлийн хошуу (Засагт хан)|Ахай бэйлийн хошуу]]: Ахай бэйлийн хошууг 1757 онд Эрдэнэдүүрэгч вангийн хошуунаас таслан Дорж дай хунтайжийн дэд хүү Гэндэн бэйлийн дэд хүү Тувагийн хүү Дашпунцагийн албат дээр тулгуурлан байгуулсан байна. Манжийн үед Халхын өрнө замын дундад зүүн гарын адгийн хошуу хэмээн нэг гүйцэд сумын албатай, нутаг дэвсгэр нь зүүн зүг Баянзүрх уул, баруун зүг Дэлгэр гол, умар зүг Номт, өмнө зүг Оодос, зүүн хойд зүг хилийн харуул, баруун хойш Соёг толгой, баруун өмнө зүг Бор бургас хүрч байв. 1911-1922 онд Засагт хан аймгийн Ахай бэйлийн хошуу гэж нэрлэгдэн явсан бөгөөд 1911 оны байдлаар 85 өрх, 308 хүн амтай байсан бол 1918 оны И.М.Майскийн мэдээгээр 823 өрх 3471 хүн амтай, 153 сүм хийдэд 2345 лам нар шавилан сууж байсан мэдээ байна. 1923 оноос Хантайшир уулын Наранжаргалант уулын хошуу нэрээр байгуулагдаж хожим Цэцэрлэг Мандал уулын аймагт шилжсэн. Тус хошуунаас Арбулаг, Мөрөн, Тосонцэнгэл, Их-Уул сум бүтнээр Түнэл, Алаг-Эрдэнэ сумын зарим баг нь байгуулагджээ. Ахай гүний хошууг Дашпунцаг, Гомбожав, Жигмидчавдан, Чойгончигдаш, Нилханвар, Намхайдорж, Цэдэндорж нар үе улиран захирч байв. 6. [[Жалханз хутагтын шавь]]: [[Жалханз хутагт|Жалханз хутагтын]] шавийг байгуулахдаа Хотогойдын Дүүрэгч ван, Ахай засгийн хошуунаас таслан нутаг олгосон тул мөн Хотогойдын түүхэнд хамаарал бүхий юм. Жалханз хутагтын уг эх нь энэтхэгийн Базарваань, Цогтсарха, Зундуйёндон, Их түгээмэл гүндүү, хан Махасуха, Чойгүцагаан, Чимэдманабадар, гэсэн 7 үе хувилж, түүний хойно түвдэд Дүвчиннамхайжалцан, Батлужав хэмээх Мижиддорж, Жамагарбо, Жамьянмоломпил, Балжиржамц, Чойжилжамц гэсэн 6 үе хувилаад манжийн Тэнгэрийн сэцэн хааны 4-р он (1630 он Д.Б)-д монгол газар халхын Засагт хан аймагт Лувсанданзанжамц нэрээр хувилж, Эеэр засагчийн 11-р он (1645 он Д.Б)-д жанч халжээ. 2-р үе хувилсан нь Лувсанданзанбалсан (1657-1741), 3-р үе хувилсан нь Галсандамбийеримпил (1747-1785) Ховдын Түгээмэл амаржуулагч сүмийг 11 жил захирч суужээ. 4-р үе хувилсан нь Лувсанбалжирлхүндэв (1796-1847) Ховдын Түгээмэл амаржуулагч сүмийг 4 жил захирч байв. Төр гэрэлтийн 4-р он (1824 он Д.Б)-ы XII сард гуулиар цутган үйлдсэн “Халхын Засагт хан аймгийн Жалханз хутагтын тамга” гэсэн манж, монгол, түвэд гурван үсгээр бичсэн тамгыг олгожээ. [“Засагт хан аймгийн чухал хэргийн данс” хэвлэлд бэлтгэсэн Г.Дашням, На.Сүхбаатар, С.Чулуун УБ., 2002 тал 41] Чингэснээр Жалханз хутагт нь тамга барьж шавь захирах эрхтэй болсон байна. Жалханз хутагтын шавийг байгуулахдаа Хотогойдын Дүүрэгч ван, Ахай засгийн хошуунаас хувь таслан байгуулжээ. 5-р үе хувилсан нь Чоймболжалцан (1849-1855), 6-р үе хувилсан нь Чойжижалцан (1857-1874), 7-р үе хувилсан нь Дамдинбазар (1875-1923), 8-р үе хувилсан нь Билэгдэмбэрэл (1923-1978) нар тус тус тодорчээ. Жалханз хутагтын шавийн нутгийн цэс нь баруун зүгт Загастайн даваа, баруун хойд тал нь өвөр Улаагчин өртөө, хойд тал нь Хоньт холбоо нуур, зүүн тал нь Хантийн дөрвөлжийн өндөрлөгт хүрч байв. 1911 оны байдлаар 61 өрх, 558 хүн амтай байсан бол 1918 оны И.М.Майскийн мэдээгээр 545 өрх 1051 хүн амтай, 28 сүм хийдэд 433 лам нар шавилан сууж байсан мэдээ байна. 1925 оноос Хантайшир уулын аймгийн Өлзийт Баянзүрх уулын хошуу гэгдэж байгаад 1926 онд Дэлгэрхан уулын хошуунд нэгтэгсэн байна. Одоогийн Хөвсгөл аймгийн Бүрэнхаан сум. ==ХОТГОЙДЫН ҮЛГЭР ДОМОГ== === Хотгойдын хонгор халзан морины домог === Хотгойд нутагт нэгэн ядуу эр их хурдан Хонгор халзан морьтой байжээ. Тэр морийг нь ноёд, хаад өөрийн болгон авч, нэр дээрээ уралдуулж, алдар хүндийг олох гэж хичнээн оролдовч хараахан чаддаггүй байж. Нэг удаа нутгийн ноён ядуу эрийн морийг булааж аваачаад, зориуд хүн томилон мануулжээ. Морь болон түүнийг манаж байгаа хүнийг үүрээр түр цурам хийх зуур ядуу эр ногт барин хөл нүцгэн гэтэж ирээд, мориныхоо чихэнд:  Ноёд ноёдын үүдэнд  Ногттойгоо дүүхэлзэнэ Ногтлоод ирсэн хүүдээ  Нойрон дундаа үүрсэнэ . . . гэж дуулаад дагуулаад харьдаг байжээ. Тэгэхээр нь нутаг ойрхон болохоор буцаж гүйгээд байна гээд хаанд хурдан морь бэлэглэж нүүр тал олохыг горилон, ядуу эрээс хонгор халзан морийг дахин булаан авч харь газар, хааны сүрэгт хүргүүлжээ. Ядуу эр тэр хол газар явж очиж чадахгүйн эрхээр мөн л адуу хүн хоёр нойр хичнээн даавч үл тэвчин дуг хийх үүрийн харанхуйгаар хазаар барин хотныхоо овоон дээр гарч:  Хаад хаадын үүдэнд  Хазаартайгаа дүүхэлзэнэ  Хазаарлаад ирсэн хүүгээ  Харан харан баясана аа . . . гэж дуулахад Хонгор халзан морь нь хоногтоо гүйгээд ирдэг байжээ. Үүнээс хойш тэр ядуу эр хурдан сайхан хүлгээрээ жил болгоны наадамд түрүү магнай авч, нутгийн олны дунд нэр хүндтэй нэгэн болжээ. Хонгор халзан морийг хорин таван насандаа хошуу наадамд түрүүлэхэд нь атаархсан нутгийн ноён энэ яавч эгэл амьтан биш, язгууртан хүнд л байваас зохих хүлэг хэмээн бодож, тэр морийг эзнээс нь хүчээр булаан авч, хааны газар дахин хүргүүлэхээр хэсэг эрчүүдэд хөтлүүлэн явуулах болжээ. Энэ үед эзэн нь одоо ч эрдэнэт сайхан хүлэг минь эргээд надад ирэхгүй байхаа даа хэмээн харамсаж, мориныхоо сүүлнээс нэгэн туг үс сугалан авч, чагтгандаа зүүгээд: - Миний энэ буянт хүлэг надад л хурдална. Харь газар хүргэгдэж, хаан эзэнд очсон ч эс хурдална. Ингээд Өвгөн Хонгор буяныг минь элдвээр бүү хараагаасай, агдалж битгий зовоогоосой, аяар аяар гуядаасай, муулж бүү хэлээсэй, мөрөөр нь мөнх насжуулаасай хэмээн ханцуй дотроо балбирч:  Алтан алтан амгайгий нь  Амы нь дагуулж татаарай  Алтан сайхан зоогий нь  Аяар аяар гуядаарай  Мөнгөн мөнгөн зуузайгий нь  Марий нь тааруулж тат Нэг үгээр хэлхэд, хаад ноёдын өмнө хүч мөхөсдсөний эрхээр эзэн хүн эрдэнэт сайхан хүлэг морио өөрийн гар дор байлгаж, олон олон наадамд удаа дараалан түрүүлж, магнайг нь тэнийлгэж явсан тэр их ач буяныг хариулж чадахгүй болсон бухимдал цухлаа тайлж, Хонгор халзан морио хол газар очоод хүний гарт их зоволгүй, насны эрхээр жаргаасай гэж ерөөсөн тайлал бадгууд юм. Эзний энэ ерөөл эрдэнэт хүлэгт нь шингэж, харь газрын хааны нэр дээр хурдалж, түүний цөсийг хөөргөлгүй, эх нутгийнхаа уулын тарилганд толгойгоо өргөсөн гэдэг.{{Citation needed}} === Бүст нуур, Алтан тэвш уулын домог === [[Завхан]] аймгийн [[Тэлмэн сум]]ын нутагт буй нэг үзэсгэлэн төгөлдөр нуурыг [[Бүст нуур]]гэдэг байна. Энэ нуурын дунд уул бий. Урьд шадар ван [[Чингүнжав]] Ховдын цагаан түнгээс гарч Орос улсыг зорин манжийн цэргээс зугтаж явахдаа энд хоног тааруулсан гэнэ. Тэгээд өглөө босоход нь анчин гөрөөчнөөс айсан ан амьтан нуурын мөсөн дээгүүр сүрэглэн давхиж нуурын дундах уул руу айсуй харагджээ. Иймд шадар ван: Айсан зовсон бүхний амь авран орогнуулдаг ачтай, тустай нуур юмаа хөөрхий хэмээн бишрээд өөдөө харсан сав алтан тэвшээ дунд ууланд нь булж, нуурын мөсийг цоолж товчлуур мөнгөн бүсээ хийсэн гэнэ. Тэр цагаас уг нуурыг [[Бүст нуур]], дундах уулыг нь Алтан тэвш гэж нэрлэх болжээ.{{Citation needed}} Мөн. Хоноглосонхон газар нь             Ховдын цагаан түнгээ Ховлоод мордсон цэрэг нь Хоёр живаа цэрэг Бүгсэнхэн газар нь Бүстийн дунд уул Бүслээд мордсон цэрэг нь Хоёр живаа цэрэг Хүлээсэн зорьсон газар нь Хүрмэн тагнын цаахна Хүрээлэн мордсон цэрэг нь Хоёр живаа цэрэг Гурван живаа цэргээ дагуулсан ч болно Гургалдай зээрдээ унасан ч болоосой гэж энэ тухай дуу гарсан гэнэ.{{Citation needed}} === '''Хүдэр хүү''' === Цогтой вангийн хошуунд Хүдэр хэмээх нэгэн бяртай хүн байжээ. Хүдэр хүү ээжийн хамт [[Хотгойд]] – ойрадын дайн самуунаар өөлдийн 9 шар баатарт олзлогдон хүний газар, гүний нутагт зарцлагдан амьдарч байжээ. Ийнхүү хэдэн жил болоход Хүдэр ч эрийн цээнд хүрч, нэгэн өдөр ээждээ өөлдийн 9 шар баатарыг алж нутаг зорих тухайгаа хэлжээ. Өөлдийн баатарууд өглөө гарч дээрэм тонуул хийсээр орой уван цуван ирдэг, ингэхэд нь Хүдэр хүү мориноос буулгаж үүд өргөн оруулж, морь малыг янзлан, ээж нь хоол цайг нь хийж өгдөг байжээ. Иймээс эхээр зөвшөөрүүлсэний эцэст Хүдэр орой цувж ирсэн баатаруудыг нэг нэгээр нь гэр лүү үүд өргөн оруулахдаа ар голыг нь тас шааж алсаар, хамгийн сүүлд ирсэн ахмад баатар нь сэжиг авч “Хөвүүний нүд яасан улаан байна” гээд зугтахыг завдтал барин авч ноцолджээ. Тэрхүү хоёрыг ач тач ноцолдон буй ахуйд ээж нь Хүдэрийн урьд захисан ёсоор бэлдэн өгсөн хутгаар эрээн булчинг нь тас огтлон алж даржээ. Ингээд Хүдэр хүү бор гэрээ баглан үүрч нутгийн зүг явах замдаа газарын уруу шогшиход ээж нь”Аяар гэм. Хөгшин хүн унагаж алах нь уу? ” гэж таягаараа толгой руу нь тогшиж байсан гэдэг. Хүдэр хүү нутагтаа ирээд хар бор амьдралаар амьдарч байсан бөгөөд энэ хугацаанд хүрээн дээр худалдаа хийж явсан эгнэшгүй хүчтэй оростой барилджээ. Барилдах болоход нөгөөх орос хоёр гартаа хунз цай барин дэлэхэд Хүдэр хоёр засуулаа өргөн дэвсээр гарчээ. Барилдаан болоход Хүдэр мөнөөх оросыг газарт хүргэлгүй нуруугаар нь тас тэврэх алжээ. Хожим Хүдэр Тахилт /Нөмрөг/ уулын оройд байсан бага шиг гэрийн буурин чинээ дайтай бүдүүн модыг : “Хааны аварга дийлэх нь үү? Хангайн аварга дийлэх нь үү?” хэмээн ам гаран тэврэн тонгорсон боловч оройн өмхөрсөн хэсэг нь хугарч түүнийг цохин алжээ. Хүдэрийн шарил Тахилт ууланд байсан ба хавирга нь завсаргүй бөгөөд цээжний хөндийд чоно гөлөглөсөн байсан гэдэг. Түүний шарилыг хожим өөлдүүд хулгайлан авч нутагтаа тахиснаар өөлдийн нутаг хошууд сайн бөхчүүлтэй болсон гэж одоо хүртэл нутгийн ардууд хуучилдаг билээ.{{Citation needed}} == Алдартанууд== * [[Шолой убаши хунтайж]] * [[Бадма Эрдэнэ хунтайж]] * [[Ринчин сайн хунтайж]] * Жамцын Бадраа * [[Гэндэн эрх дайчин]] * Хатан [[Бүүвээ баатар]] * Хотгойдын шадар ван [[Чингүнжав]] * [[Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт С.Дамдинбазар]] * [[Дилов хутагт Жамсранжав]] * [[Гомбожавын Очирбат]] * [[Санжаагийн Баяр]] * Сангажавын Баярцогт * [[Дэмчигжавын Моломжамц]] * [[Ялгуусан хутагт Лувсанданзан]] * [[Арь гэгээн Дамдинчогдон]] * [[Рэгзээгийн Амарсайхан]] * [[Дэмбэрэлийн Мянганцэвээн]] * [[Өлзийсайханы Энхтүвшин]] * [[Чойсүрэнгийн Дагвадорж]] * [[Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан]] * [[Ринчиннямын Амаржаргал]] {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Хотгойд| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] twijo7w4at2t07b5nlsc977ypcldtrb 0 7045 859097 858817 2026-06-16T14:59:14Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859097 wikitext text/x-wiki [[Файл:Oilshale.jpg|thumb|Шатдаг занараар гал түлж буй нь]] [[Файл:OilShaleEstonia.jpg|thumb]] [[Файл:OilShaleFossilsEstonia.jpg|thumb]] '''Шатдаг занар''' нь органик бодисын ([[кероген]]) өндөр агуулга бүхий нарийн ширхэгтэй [[чулуу|тунамал чулуулаг]] юм. Шатдаг занараас [[газрын тос|түүхий газрын тостой]] төстэй найрлага бүхий шингэн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авч болно. Шатдаг занар нь геологийн нэр томъёоны хувьд [[занар]]аас өөр чулуулаг бөгөөд, шатдаг занараас гарган авсан тос нь газрын тосноос бага зэрэг ялгаатай байна<ref name=wec74>WEC (2004), p. 74</ref>. Шатдаг занар нь харьцангуй өргөн тархалттай [[ашигт малтмал]] бөгөөд томоохон ордууд [[АНУ]], [[Бразил]], [[БНХАУ]], [[Эстони]]д байдаг. Дэлхийн шатдаг занарын нөөц (газрын тосонд шилжүүлсэн нөөц) 2.8–3.3 трилион (2.8–3.3&nbsp;x&nbsp;10¹²) [[баррель]] байна<ref name=wec101>WEC (2007), p. 101-102</ref><ref name=aeo2006>{{cite paper | title = Annual Energy Outlook 2006 | publisher = [[Energy Information Administration]] | date = February 2006 | url = http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/pdf/0383(2006).pdf | format = PDF | accessdate = 2007-06-22}} </ref><ref name=andrews>{{cite paper | last = Andrews | first = Anthony | title = Oil Shale: History, Incentives, and Policy | publisher = Congressional Research Service | date = [[2006-04-13]] | url = http://www.fas.org/sgp/crs/misc/RL33359.pdf | format = PDF | accessdate = 2007-06-25 }} {{Webarchiv|url=http://www.fas.org/sgp/crs/misc/RL33359.pdf |wayback=20191212111028 |text=Oil Shale: History, Incentives, and Policy |archiv-bot=2026-06-16 14:59:13 InternetArchiveBot }}</ref><ref name=unconventional> {{cite paper | title = NPR's National Strategic Unconventional Resource Model | publisher = [[United States Department of Energy]] | date = April 2006 | url = http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NSURM_Documentation.pdf | format = PDF | accessdate = 2007-07-09}}</ref>. Шатдаг занарыг нэрж (химийн аргаар боловсруулан) синтетик газрын тос, хий гарган авч болно. Энэ шингэн бүтээгдэхүүнийг "шатдаг занарын тос", "хий" гэж нэрлэнэ. Мөн шатдаг занарыг шууд түлш болгон хэрэглэж (шатааж) болохоос гадна химийн болон барилгын материалын түүхий эд болгон хэрэглэж болно<ref name=dyni> {{Cite paper | last =Dyni | first =John R. | title =Geology and resources of some world oil-shale deposits. Scientific Investigations Report 2005–5294 | publisher = U.S. Department of the Interior. U.S. Geological Survey | year = 2006 | url = http://pubs.usgs.gov/sir/2005/5294/pdf/sir5294_508.pdf | format=PDF | accessdate =2007-07-09}} </ref>. Газрын тосны нөөц шавхагдаж, үнэ ихээр нэмэгдэж буй өнөө үед шатдаг занар нь газрын тосыг орлох эрчим хүчний эх үүсвэр гэж тооцогдож байгаа болно<ref name=evi>{{Cite paper | title = Energy Security of Estonia | publisher = Estonian Foreign Policy Institute | date = September 2006 | url = http://www.evi.ee/lib/Security.pdf | format = PDF | accessdate = 2007-10-20 }}</ref><ref name=doe>{{Cite web | title = Oil Shale Activities | publisher = [[United States Department of Energy]] | url = http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NPR_Oil_Shale_Program.html | accessdate = 2007-10-20 | archive-date = 2007-08-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070813012953/http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NPR_Oil_Shale_Program.html | url-status = dead }}</ref>. == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Oil shale}} *[http://www.kirj.ee/oilshale/ Oil Shale. A Scientific-Technical Journal]. Estonian Academy Publishers. ISSN 0208-189X *[https://web.archive.org/web/20060925211118/http://energy.cr.usgs.gov/other/oil_shale/pubs_data.html Selected online oil shale publications by the U.S. Geological Survey] *[http://www.mrw.interscience.wiley.com/emrw/9783527306732/ueic/article/a18_101/current/html Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry article on oil shale]{{Dead link|date=Арван нэгдүгээр сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (requires registration). Retrieved on [[2007-08-04]] * {{cite book |name = Andersson |first = Astrid |name2 = Dahlman |first2 = Bertil |name3 = Gee |first3 = Sven |name4 = Snäll |title = The Scandinavian Alum Shales |year = 1985 |pages = 49 |url = http://www.sgu.se/cgi-bin/egwcgi/53514/screen.tcl/name%3Dshow_record%26format%3Dbrief%26host%3Dgeoreg%26gattr1%3D%40attr+2%3D102%26entry1%3DThe+Scandinavian+Alum+Shales%26field1%3Dall%26logic1%3D%26attr1%3D%40attr+4%3D2%26page%3D1%26norec%3D1%26service%3Dsgu%26lang%3Deng |isbn = 9171583343 |accessdate = 2007-10-20 |archive-date = 2007-09-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070928003624/http://www.sgu.se/cgi-bin/egwcgi/53514/screen.tcl/name%3Dshow_record%26format%3Dbrief%26host%3Dgeoreg%26gattr1%3D%40attr+2%3D102%26entry1%3DThe+Scandinavian+Alum+Shales%26field1%3Dall%26logic1%3D%26attr1%3D%40attr+4%3D2%26page%3D1%26norec%3D1%26service%3Dsgu%26lang%3Deng |url-status = dead }} *{{cite web |url=http://www.kirj.ee/oilshale/Est-OS.htm |title=Estonian oil shale |author=Mihkel Koel |date=1999 |accessdate=2007-10-20 |archive-date=2007-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071029040633/http://www.kirj.ee/oilshale/Est-OS.htm |url-status=dead }} *[https://web.archive.org/web/20080512001727/http://www.mines.edu/outreach/cont_ed/oilshale/index.html 27th Oil Shale Symposium] * {{cite web | author = Daniel Fine | Publisher = Heritage Foundation | title = Oil Shale: Toward a Strategic Unconventional Fuels Supply Policy | date = [[2007-03-08]] | url = http://www.heritage.org/Research/EnergyandEnvironment/hl1015.cfm | accessdate = 2007-10-20 | archive-date = 2007-10-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071020200615/http://www.heritage.org/Research/EnergyandEnvironment/hl1015.cfm | url-status = dead }} * {{cite web | title = Statement Of Thomas Lonnie Assistant Director for Minerals, Realty & Resource Protection, Bureau of Land Management, U.S. Department of the Interior before the Senate Energy and Natural Resources Committee. Oversight Hearing on Oil Shale Development Efforts | date = [[2005-04-12]] | url = http://www.doi.gov/ocl/2005/OilShaleDev.htm | accessdate = 2007-10-20 | archive-date = 2007-10-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071025141852/http://www.doi.gov/ocl/2005/OilShaleDev.htm | url-status = dead }} [[Ангилал:Шатдаг занар| ]] [[Ангилал:Тунамал чулуулаг]] {{Energy-stub}} {{Geology-stub}} {{Geologic-formation-stub}} ppa8ld3fcjq9l7qpxh8poj9xyb7acdy 0 8627 859087 858799 2026-06-16T13:49:51Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859087 wikitext text/x-wiki {{short description|Словак улсад голчлон ярьдаг Баруун славян хэл}} {{Инфобокс хэл | name = Словак хэл | altname = | nativename = {{lang|sk|slovenčina}}, {{lang|sk|slovenský jazyk}} | pronunciation = {{IPA-sk|ˈslɔʋentʂina|}}, {{IPA-sk|ˈslɔʋenskiː ˈjazik|}} | states = [[Словак]], [[Чех]], [[Унгар]], [[Карпатын Русь]], [[Славони]] болон [[Воеводина]]<ref>{{cite web | url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-url=https://web.archive.org/web/20171220044137/http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-date=20 December 2017 | title=Autonomous Province of Vojvodina &#124; Покрајинска влада }}</ref> | ethnicity = [[Словакчууд‎]], [[Панноны Русинчууд]] | speakers = Төрөлх: {{sigfig|5.206080|1}} сая | date = 2011–2021 | ref = e25 | speakers2 = Хоёрдогч: {{sigfig|2.045000|1}} сая<ref name=e25/> | speakers_label = Ярилцагчид | script = [[Латин бичиг|Латин]] ([[Словак цагаан толгой]])<br/>[[Словак брайл үсэг]]<br/>[[Кирилл үсэг|Кирилл]] ([[Панноны Русинчууд#Дүрэм ба цагаан толгой|Панноны Русин цагаан толгой]]) | familycolor = Энэтхэг-Европ | fam2 = [[Балт-Слав хэлнүүд|Балт-Слав]] | fam3 = [[Слав хэлнүүд|Слав]] | fam4 = [[Баруун Слав хэлнүүд|Баруун Слав]] | fam5 = [[Чех-Словак хэлнүүд|Чех-Словак]] | dia1 = [[Баруун Словак аялга|Баруун Словак]] | dia2 = [[Төв Словак аялга|Төв Словак]] | dia3 = [[Зүүн Словак аялга|Зүүн Словак]]<ref>{{Cite book |title=Brill Encyclopedia of Slavic Languages and Linguistics |last=Habijanec |first=Siniša |publisher=[[Brill Publishers]] |year=2020 |doi=10.1163/2589-6229_ESLO_COM_031961 |url=https://referenceworks.brill.com/display/db/eslo |editor-last=Greenberg |editor-first=Marc |chapter=Pannonian Rusyn |issn=2589-6229 |quote=The third theory defines Pannonian Rusyn as a West Slavic language originating in the East Slovak Zemplín and Šariš dialects and being a mixture of the two. It fits the linguistic data in the most consistent manner and has been accepted by an overwhelming majority of scholars in the field (Bidwell 1966; Švagrovský 1984; Witkowski 1984; Lunt 1998; Čarskij 2011) and verified by several comprehensive analyses of Pannonian Rusyn language data (Bidwell 1966; Lunt 1998; Čarskij 2011). |access-date=2024-04-01 |editor-last2=Grenoble |editor-first2=Lenore}}</ref> | nation = {{SVK}}<br>''{{EU}}''<br>{{flag|Воеводина}} ([[Серби]])<ref>{{cite web|url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina|title=Autonomous Province of Vojvodina|publisher=Government of the Autonomous Province of Vojvodina|date=2013|access-date=25 May 2017}}</ref> | minority = {{CZE}}<ref>{{cite web | url=https://vlada.gov.cz/cz/ppov/rnm/narodnostni-mensiny---uvod-1361/ | title=Národnostní menšiny &#124; Vláda ČR }}</ref> <br>{{POL}}<ref name="7th EFNIL">{{cite conference |title=The relationship between official and minority languages in Poland |conference=7th Annual Conference: The Relationship between Official Languages and Regional and Minority Languages in Europe |location=Dublin, Ireland |publisher=European Federation of National Institutions for Language |last1=Pisarek |first1=Walery |date=2009 |page=18 |url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |access-date=28 November 2019 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214104352/http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |wayback=20191214104352 |text=The relationship between official and minority languages in Poland |archiv-bot=2026-06-16 13:49:50 InternetArchiveBot }}</ref><br>{{HUN}}<ref>{{cite web|author=<!--Not stated-->|title=Hungary needs to strengthen use of and access to minority languages|url=https://www.coe.int/en/web/european-charter-regional-or-minority-languages/home/-/asset_publisher/VzXuex45jmKt/content/hungary-needs-to-strengthen-use-of-and-access-to-minority-languages|publisher=[[Европын Зөвлөл]]|place=Strasbourg, France|date=14 December 2016|access-date=29 June 2020|quote=The following languages have been given special protection under the European Charter [in Hungary]: Armenian, Beas, Bulgarian, Croatian, German, Greek, Polish, Romani, Romanian, Ruthenian, Serbian, Slovak, Slovenian and Ukrainian.}}</ref><br> {{CRO}}<ref>{{cite web | url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2020_07_78_1484.html | title=Odluka o donošenju kurikuluma za nastavni predmet Slovački jezik i kultura u osnovnim i srednjim školama u Republici Hrvatskoj (Model C) }}</ref><ref>{{cite web | url=https://pravamanjina.gov.hr/nacionalne-manjine/nacionalne-manjine-u-republici-hrvatskoj/slovaci/369 | title=Slovaci }}</ref><br> {{ROM}}<ref>{{cite web | url=https://www.pukanec.sk/fotogaleria/navsteva-mesta-nadlak-24-26-8-2012.html#fgallery--21419-1 | title=Pukanec }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | title=Slováci v Rumunsku | access-date=2024-06-09 | archive-date=2024-01-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240127162600/http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | url-status=dead }}</ref><ref>https://www.edu.ro/semnarea-programului-de-cooperare-%C3%AEn-domeniul-educa%C8%9Biei-%C3%AEntre-ministerul-educa%C8%9Biei-na%C8%9Bionale-din-0</ref><ref>{{cite web | url=https://www.slovenskezahranicie.sk/rumunsko/ | title=Rumunsko }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.bihon.ro/stirile-judetului-bihor/75-de-ani-de-invatamant-in-limba-slovaca-444889/ | title=75 de ani de invatamant in limba slovaca | date=16 September 2011 }}</ref> | agency = [[Соёлын яам (Словак)|Словакийн Соёлын Яам]] | iso1 = sk | iso2b = slo | iso2t = slk | iso3 = slk | glotto = slov1269 | glottorefname = Slovak | lingua = 53-AAA-db < [[West Slavic languages|53-AAA-b...–d]]<br/>(varieties: 53-AAA-dba to 53-AAA-dbs) | notice = IPA | map = Idioma eslovaco.PNG | mapcaption = {{Legend|#0080ff|Словак хэл нь олонхын хэл байдаг бүс нутгууд}} {{Legend|#88c4ff|Словак хэл нь цөөнхийн хэл байдаг бүс нутгууд}} }} '''Словак хэл''' (словак. ''slovenčina'', ''slovenská reč'') нь [[Словак|Бүгд Найрамдах Словак Улс]]ын [[албан ёсны хэл]] юм. [[Энэтхэг-Европын хэлний язгуур]], [[Слав хэлний бүлэг]]т багтана. Слав хэлний бүлэг дундаа [[чех хэл]], [[польш хэл]] зэрэгтэй хамт Баруун Слав хэлний дэд бүлэгт харьяалагдах бөгөөд ялангуяа чех хэлтэй төстэй учраас [[чех хэл|чех]], словак хэлээр ярилцагсад харилцан ойлголцдог байна. Хэлний код [[ISO 639]]-1 нь [[SK|sk]], ISO 639-2 нь SLO/SLK. Мөн словак хэл нь Европын Холбооны албан ёсны 24 хэлний нэг юм. Словак хэлээр Бүгд Найрамдах Словак улсад 5,2 сая орчим хүн харилцдаг. Бусад улсуудын хувьд АНУ-д 500 мянга, Чех улсад 320 мянга, Унгарт 110 мянга, [[Серби]]д 80 мянга, Румынд 22 мянга, Польшид 20 мянга, Канадад 20 мянга, Австрали, Украин, Болгар, Хорват зэрэг улсуудад 5,000 орчим ярилцагсад бий. Бичиг үсгийн хувьд [[латин үсэг]]т DZ, CH гэсэн нийлмэл үсгүүдийг нэмж хэрэглэхээс гадна [[өргөлтийн тэмдэг]] ашигладаг. == Словак утга зохиолын хэл == Словак үндэстэн бүрэлдэн тогтох үйл явцтай нягт холбоотой Словак утга зохиолын хэл нь 18-р зууны төгсгөл - 19-р зууны эхний хагаст үүссэн гэж үздэг. Шинээр бий болсон утга зохиолын словак хэл нь Словакчуудын амьдралд зөвхөн харилцааны хэрэгсэл, шинжлэх ухаан, уран зохиолын хэл төдийгүй үндэсний өвөрмөц байдлыг бэхжүүлэх, Словак үндэстнийг нэгтгэх, үндэсний соёлыг хөгжүүлэх хүчин зүйл болж ирсэн. Словакийн утга зохиолын хэл эцэст нь 19-р зууны хоёрдугаар хагаст үүссэн. 20-р зуунд хэлний хөгжилд Словакийн газар нутгийг [[Чех улс]]<nowiki/>тай нэгтгэсэн нь ихээхэн нөлөөлсөн байна. Сүүлд 1993 онд тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Словак Улс байгуулагдсан нь олон нийтийн амьдралын бүхий л салбарт Словакийн утга зохиолын хэл бүрэн хөгжих нөхцөлийг бүрдүүлээд байна. == Үгсийн сан == Словак хэлний үгсийн сангийн үндэс нь эртний слав хэлний үгсийн сангаас гаралтай. Словак хэл хөгжих явцад түүний үгсийн санг 30 гаруй хэлнээс зээлж авах замаар бүрдсэн байна. Хамгийн эртний зээлүүд нь [[Латин хэл|Латин]], [[Герман хэл|Герман]], [[Унгар хэл|Унгар]] хэлнээс орж ирсэн байдаг юм. Хэл хоорондын урт хугацааны харилцааны улмаас Герман, Унгарын зээлүүд олон зууны туршид янз бүрийн эрчимтэй Словак хэл рүү нэвтэрч байв. Баруун Европын хэлнүүдээс, ялангуяа орчин үед [[англи хэл]] нь Словак хэлний үгсийн санд хамгийн их нөлөө үзүүлж байна. Түүнчлэн [[Румын хэл|румын]], [[Франц хэл|франц]], [[Итали хэл|итали]] болон бусад хэлнээс зээлсэн үгс нь Словак хэлний үгсийн санд нэвтэрсэн. Славян хэлнүүдээс хамгийн их зээл авсан нь [[чех хэл]] юм. == Дүрэм == Үйл үг нь өгүүлэгдэхүүний тоо, хүйсээс хамаарч хувирна. Ерөнхийдөө өгүүлбэр нь SVO бүтэцтэй. 2 янзын өнгөрсөн цаг, 1 ирээдүй цагийн хэлбэртэй. == Аялга == Ерөнхийд нь 3 ангилж болно: * Зүүн Словак аялга * Төв Словак аялга * Баруун Словак аялга {{Словак хэлний цагаан толгой}} ==Эшлэл== {{Reflist}} == Гадаад холбоос == {{Wikipedia|sk}} [[Ангилал:Словак хэл| ]] [[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]] [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Словакийн хэл]] [[Ангилал:Чехийн хэл]] [[Ангилал:Унгарын хэл]] [[Ангилал:Монтенегрогийн хэл]] [[Ангилал:Сербийн хэл]] [[Ангилал:Өрнөд славян хэлнүүд]] mpar52fr64b0h9ifr677m4w0boigd6s 0 9223 859094 858807 2026-06-16T14:24:05Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859094 wikitext text/x-wiki {{short description|Archipelagic country in Southeast Asia}} {{redirect|Филиппин|Нидерландын сууринг|Филиппин, Нидерланд}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Филиппин Улс | common_name = Филиппин | native_name = {{native name|fil|Republika ng Pilipinas}} | image_flag = Flag of the Philippines.svg | flag_size = 130 | flag_type = [[Филиппиний төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of the Philippines.svg | symbol_type = [[Филиппиний төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = <br />{{lang|fil|[[Филиппиний үндэсний уриа|Maka-Diyos, Maka-tao, Makakalikasan at Makabansa]]}}<ref>{{Cite PH act |title=Flag and Heraldic Code of the Philippines |chamber=RA |number=8491 |date=February 12, 1998 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084350/https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=March 8, 2014 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Metro Manila, Philippines}}</ref><br />"Бурхан, Ард Түмэн, Байгаль, Улсынхаа төлөө" | national_anthem = "{{lang|fil|[[Филиппиний төрийн дуулал|Lupang Hinirang]]}}"<br />"Шилмэл нутаг"{{parabr}}{{center|[[File:Lupang Hinirang instrumental.ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:PHL orthographic.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Philippines ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Манила]] (''де-юре'')<br />[[Нийслэлийн бүс (Филиппин)|Их Манила]]{{efn|name=a|Манила нь улсын нийслэлээр тооцогддог ч [[засгийн газрын суудал]] нь Манила хот нь нэг хэсэг болох "Метро Манила" гэгддэг Үндэсний Нийслэлийн бүс юм.<ref>{{Cite PH act |title=Establishing Manila as the Capital of the Philippines and as the Permanent Seat of the National Government |chamber=PD |number=940, s. 1976 |date=May 29, 1976 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084430/https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=April 4, 2015 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Manila, Philippines}}</ref><ref>{{cite web|title=Quezon City Local Government – Background |url=https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820074250/https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |archive-date=August 20, 2020 |access-date=August 25, 2020 |publisher=Quezon City Local Government}}</ref> Олон улсын төрийн байгууллагууд Манилагийн нийслэлд байрладаг [[Малаканянг ордон]] болон бусад байгууллага/агентлагуудаас гадна Метро Манилагийн янз бүрийн хэсэгт байрладаг.}} (''де-факто'') | largest_city = [[Кесон хот]]<!--Although [[Davao City]] has the largest land area, the article on [[largest city]] says we should refer to the most populous city, which, {{As of|2006|lc=y}}, is [[Quezon City]]. See the discussion page for more information. Changing this information without citation would be reverted.--> | official_languages = [[Филиппин хэл|Филиппин]] ба [[Англи хэлний Филиппин аялга|Англи хэл]] | recognized_regional_languages = {{collapsible list | title = [[Филиппиний хэлнүүд|19 хэлнүүд]]<ref name="GMA-DepEd-7-Languages" /> | [[Акланон хэл]] | [[Бикол хэл]] | [[Варай хэл]] | [[Иватан хэл]] | [[Ибанаг хэл]] | [[Илокано хэл]] | [[Капампанган хэл]] | [[Кинарайа хэл]] | [[Магинданао хэл]] | [[Маранао хэл]] | [[Пангасинан хэл]] | [[Самбал хэл]] | [[Себуана хэл]] | [[Суригаонон хэл]] | [[Тагалог хэл]] | [[Таусуг хэл]] | [[Хилигайнон хэл]] | [[Чабакано хэл]] | [[Якан хэл]] | }} | languages_type = Үндэсний [[дохионы хэл]] | languages = [[Филиппиний дохионы хэл]] | languages_sub = yes | languages2_type = Бусад зөвшөөрөгдсөн хэл{{efn|name=b|1987 оны Үндсэн хуульд: "Испани, араб хэлийг сайн дурын үндсэн дээр сурталчлах ёстой." гэж заасан байдаг<ref name="GovPH-OfficialLanguage" />}} | languages2 = [[Испани хэлний Филиппин аялга|Испани]] ба [[Араб хэл]] <!--Do not remove Spanish and Arabic from the languages list as it is recognized as an optional language in the 1987 Constitution of the Philippines--> | languages2_sub = yes | ethnic_groups = {{#invoke:list|unbulleted | 33.7% [[Висаяа үндэстэн|Висаяа]] | 24.4% [[Тагалог үндэстэн|Тагалон]] | 8.4% [[Илокано үндэстэн|Илокано]] | 6.8% [[Бикол үндэстэн|Бикол]] | 26.2% [[Филиппин дэх угсаатны бүлгүүд|бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2010<ref name="PSAGovPH-2021-Figures" /><!-- using figures for 2010 given in the cited source--><!--parameter ethnic_groups_ref not supported by the infobox--> | demonym = [[Филиппинчүүд‎]]<br /> [[Пиной]]<br />(''ярианы'') | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[Филиппиний Үндсэн хууль|үндсэн хуульт]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Филиппиний Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Бонгбонг Маркос]]<!-- Article is at Bongbong Marcos, do NOT use Ferdinand Marcos Jr. unless the article itself is renamed. --> | leader_title2 = [[Филиппиний Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Сара Дутерте]]<!-- Article is at Sara Duterte, do NOT use Sara Duterte-Carpio unless the article itself is renamed. --> | leader_title3 = [[Филиппиний Сенатын дарга|Сенатын дарга]] | leader_name3 = [[Мигз Зубири]]<!-- Article is at Migz Zubiri, do NOT use Juan Miguel Zubiri unless the article itself is renamed. --> | leader_title4 = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхимын дарга|Танхимын дарга]] | leader_name4 = [[Мартин Ромуалдес]]<!-- Article is at Martin Romualdez, do NOT use Ferdinand Martin Romualdez unless the article itself is renamed. --> | leader_title5 = [[Филиппиний Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name5 = [[Александр Гесмундо]] | legislature = [[Филиппиний Конгресс|Конгресс]] | upper_house = [[Филиппиний Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = [[Филиппиний бүрэн эрхт байдал|Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = ([[АНУ]]-аас) | established_event1 = [[Филиппиний тусгаар тогтнолын тунхаглал|Испанийн эзэнт гүрнээс тусгаар тогтнолоо зарлав]] | established_date1 = 6 сарын 12, 1898 он | established_event2 = [[Парисын гэрээ (1898)|Испаниас АНУ-д шилжүүлэв]] | established_date2 = 12 сарын 10, 1898 он | established_event3 = [[Филиппиний хамтын нөхөрлөл|АНУ-тай хамтын нөхөрлөлийн статус]] | established_date3 = 11 сарын 15, 1935 он | established_event4 = [[Манилагийн гэрээ (1946)|АНУ-аас тусгаар тогтнол олгов]] | established_date4 = 7 сарын 4, 1946 он | established_event5 = [[Филиппиний Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date5 = 2 сарын 2, 1987 он | area_km2 = 300000 | area_footnote = <ref name="NAMRIAGovPH-InfoMapper-1991">{{cite journal|date=December 1991 |title=Land Use and Land Classification of the Philippines |url=http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |journal=Infomapper |publisher=[[National Mapping and Resource Information Authority]] |volume=1 |issue=2 |page=10 |issn=0117-1674 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122012339/http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |archive-date=January 22, 2021}}</ref><ref name="Boquet-2017">{{cite book|last=Boquet |first=Yves |url=https://books.google.com/books?id=90C4DgAAQBAJ |title=The Philippine Archipelago |series=Springer Geography |year= 2017 |publisher=[[Springer International Publishing|Springer]] |location=Cham, Switzerland |isbn=978-3-319-51926-5 |access-date=April 25, 2023}}</ref>{{rp|page=15}}{{efn|name=land-area}} | area_link = Филиппиний газарзүй | area_label = Нийт | area_rank = 72 | area_sq_mi = {{convert|{{data Philippines|pst2|total area}}|km2|sqmi|0|disp=output number only}} <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 0.61<ref name="CIAWorldFactBook">{{cite web |date=June 7, 2023 |title=Philippines |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |accessdate=June 19, 2023 |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |archive-date=Наймдугаар сар 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210820022910/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |url-status=dead }}</ref> (дотоод ус) | area_label2 = [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|Нийт хуурай газар]] | area_data2 = 298,170 км² | population_census = 109,035,343 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 336 | population_density_sq_mi = {{Data/popdens|Philippines|comma|areaunit=sqmi}}<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 37 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|1.289 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO">{{cite web|title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=566,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |access-date=April 11, 2023 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 29 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|11,420|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 117 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|440 тэрбум|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 36 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|3,905|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 124 | Gini = 41.2 <!--number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{Cite press release |title=Highlights of the Preliminary Results of the 2021 Annual Family Income and Expenditure Survey |url=https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516030556/https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-date=May 16, 2023 |access-date=August 15, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority|PSA]] |url-status=live}}</ref> | HDI = 0.699 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNDPOrg-HDI">{{cite report|date=September 8, 2022 |title=Human Development Report 2021/22: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908052326/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=September 8, 2022 |access-date=September 8, 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |at=Table 1 |language=en |location=New York |isbn=978-92-1-001640-7}}</ref> | HDI_rank = 116 | currency = [[Филиппин песо]] ([[Филиппин песогийн тэмдэг|₱]]) | currency_code = PHP | time_zone = [[Филиппины Стандарт Цаг|ФСЦ]] | utc_offset = +08:00 | drives_on = баруун<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ |title=Philippine Yearbook |edition=1978 |date=1978 |publisher=[[National Economic and Development Authority]], [[Philippine Statistics Authority|National Census and Statistics Office]] |location=Manila, Philippines |page=[https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ&pg=PA716 716] |language=en }}</ref> | calling_code = [[Филиппин дэх утасны дугаар|+63]] | cctld = [[.ph]] | religion = {{#invoke:list|unbulleted|item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 90.1% [[Филиппин дэх христийн шашин|Христ]] ** 80.6% [[Филиппин дэх католик сүм|Католик]] ** 9.5% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Христийн шашин|Бусад урсгал]] {{Tree list/end}} |5.6% [[Филиппин дэх ислам|Ислам]] |4.3% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Бусад шашин|бусад]] / [[Филиппин дэх шашингүй хүмүүс|шашингүй]] }} | religion_year = 2015 | religion_ref = <ref name="PSAGovPH-2021-Figures">{{Cite report |type=Booklet |last=Mapa |first=Claire Dennis S. |title=2021 Philippines in Figures |issn=1655-2539 |url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20%281%29.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303065148/https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20(1).pdf |archive-date=March 3, 2022 |access-date=July 17, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority]] |pages=23–24}}</ref> }} '''Филиппин''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Philippines'' , <small>[[Филиппин хэл|Филиппинээр]]</small> ''Pilipinas''), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Филиппин Улс''' (англи. ''Republic of the Philippines'' [rɪˈpʌblɪk ɒv ðiː ˈfɪlɪpiːnz], [[тагалог хэл]]. ''Republika ng Pilipinas'' [reˈpublika ŋ ˌpɪlɪˈpinɐs]) нь баруун [[Номхон далай]] дахь Филиппиний [[олтриг]]т орших [[Зүүн Өмнөд Ази|зүүн өмнөд]] [[Ази]]йн арлын [[улс|орон]] юм. Нийслэл нь [[Манила]] хот, хамгийн том нь Бөөн Манилагийн Кесон хот болно. Филиппиний олтриг нь [[Номхон Далай]]н баруун хэсэгт байх 7,641<ref>{{cite web|url=http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|title=More islands, more fun in PH|date=2 сарын 20 2016|language=Англи хэл|access-date=6 сарын 20 2018|archive-date=2018-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181007074415/http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|url-status=dead}}</ref> арлаас бүрдэх бөгөөд усаар [[Индонез]], [[Малайз]], [[Палау]], [[Тайвань]], [[Вьетнам]]тай хиллэнэ. Филиппиний хүн ам 2020 оны байдлаар 114 сая орчим.<ref name="population" /><ref name="IMF2006" /> Эдийн засгийн хэмжээгээр дэлхийд 46-д ордог. Тухайлбал дотоодын нийт бүтээгдхүүн нь [[2008]] онд 154.073 тэрбум ам. доллар хүрч байсан.<ref name="IMF2006" /> Дэлхий даяар 11 сая гаруй филиппинчүүд тархан суурьшсан нь Филиппиний нийт хүн амын 11% нь болно. 1521 оны 3-р сарын 16-нд [[Фернан Магеллан]] ирэхээс өмнө <ref>{{Webarchiv|url=http://www.asianweek.com/2008/08/26/name-change-for-the-philippines/|wayback=20090129142616|text="Name Change for the Philippines"|archiv-bot=2023-09-26 20:13:48 InternetArchiveBot}}. [[AsianWeek]]. Retrieved on [[2008]]-[[08-30]].</ref>, Филиппинд [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Япон]], [[Малайн олтриг]] зэрэг [[Ази]]йн бусад орны оршин суугчидтай худалдаа наймаа хийдэг байсан австронез угсааны ард түмэн нутагладаг байжээ. Филиппин XVI зуунд [[Испани]]йн колони болсон бөгөөд XX зууны эхээр [[АНУ]]-ын эрхшээлд оржээ. 1896 онд [[Катипунан]]аар удирдуулсан [[Филиппиний хувьсгал]]аар Испаниас тусгаар тогтносон. [[Испани-Америкийн дайн]]ы явцад АНУ-ын цэрэг Филиппинийг эзлэн авснаар [[Филиппин-Америкийн дайн]] дэгдсэн ажээ. 1935 онд [[Филиппиний Хамтын Нөхөрлөл|Хамтын Нөхөрлөл]] маягийн засгийн газар байгуулагдсанаар өөртөө засах эрхтэй болсон ба Филиппиний анхны сонгууль явагджээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] Номхон Далайд дууссаны дараа тус улс 1946 оны 7-р сарын 4-нд АНУ-аас тусгаар тогтножээ. [[Фердинанд Маркос]] 1972 онд дайны байдал зарласны улмаас Филиппинд бослого тэмцэл өрнөж, Ардын Шинэ Арми, Моро Үндэсний Чөлөөлөх Фронт зэрэг босогчдын бүлэглэл үүссэн. [[Бага Бенино Акино|Ниной Акино]] алуурчны гарт амь үрэгдсэнээс хойш удалгүй түүний бэлэвсэн эхнэр [[Корасон Акино]], тухайн үед тус улсын оюуны санааны удирдагч байсан Хайме Кардинал Син нар 1986 онд Ардын эрхийн хувьсгал хийж, тус улсыг эргээд ардчилсан засаглалтай болгосон юм. Ардчилал сэргэн тогтсоноос хойш улс төрийн эргэлт, авлигын дуулиан шуугиант хэргүүд гарч, төрийн эрх тайван замаар шилжсээр ирсэн билээ.<ref name="CIAfactbook" /> 2016 оны 6-р сарын 30-нд [[Родриго Дутерте|Родриго Роа Дутерте]] тус улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. 2022 оны 6-р сарын 30-нд болсон сонгуулиар олонхын санал авсан Ерөнхийлөгч 1965-1986 онд Ерөнхийлөгч байсан [[Фердинанд Маркос|Фердинанд Маркосын]] хүү Фердинанд Ромуалдес Маркос буюу Бонгбонг Маркос Филиппиний Ерөнхийлөгч болсон байна. Орчин үеийн Филиппин Өрнөдийн ертөнцийн олон шинжийг агуулсан байдаг нь [[Испани]], [[Латин Америк]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын соёлоос голдуу залгамжлагдсан байдаг. Тус улсын зонхилох шашин нь [[Католик шашин]] бөгөөд Испаничууд ирэхээс өмнө байсан уламжлалт шашны зан үйл хадгалагдан үлдсэн байдаг. Түүнчлэн [[Исламын шашин|Исламын шашныг]] шүтэгчид байдаг.<ref name="encarta">{{cite encyclopedia|last=Steinberg|first=David Joel|title=Philippines|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html|encyclopedia=[[Encarta]]|date=2007}}</ref> 1973 он хүртэл [[испани хэл]] Филиппиний албан ёсны хэл байсан. Түүнээс хойш [[Филиппин хэл|филиппин]], [[Англи хэл|англи]] хэмээх хоёр албан ёсны хэлтэй болсон.<ref name=CIAfactbook /> == Нэрийн гарал үүсэл == Тус улсын нэр нь XVI зууны сүүл үеийн Испанийн ван [[II Филип]]ийн нэрнээс үүдэлтэй юм.<ref name="etymology">{{Citation |author= Gregorio F. Zaide, Sonia M. Zaide|title=Philippine History and Government, Sixth Edition |publisher=All-Nations Publishing Company |year= 2004}}</ref> Испанийн аялагч Руй Липес де Вияалобос анх ''Las Islas Filipinas'' хэмээх нэрийг тухайн үед угсаа залгамжлах хунтайж байсан Филипийг хүндэтгэн [[Лейт арал]] болон [[Самар арал]]д өгсөн ажээ. Бусад арал нь өөр өөрийн нэртэй байсан боловч энэ нэр нь яваандаа тус олтригийг тэр чигт нь нэрлэх нэр болсон.<ref name="etymology" /> [[Файл:Ortigas_Center_Skyline_panoramic.jpg|thumb|center|600px|Бөөн Манила]] == Улс төрийн тогтолцоо == 1987 оны Үндсэн хуулийн дагуу Филиппин нь хоёр танхимтай парламент, бие даасан шүүх засаглалтай ерөнхийлөгчийн Бүгд найрамдах улс юм. Төрийн тэргүүн нь бүх нийтийн шууд сонгуулиар 6 жилийн хугацаагаар сунгах, дахин нэр дэвшүүлэх эрхгүйгээр сонгогддог байна. Ерөнхийлөгч нь Сайд нарын танхимыг (Засгийн газар) тэргүүлдэг бөгөөд зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч юм. Тус улсын хууль тогтоох дээд байгууллага нь Филиппиний Сенат (24 суудал) ба Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим (316 суудал) гэсэн хоёр танхимаас бүрддэг Конгресс юм. Сенаторуудыг 6 жилийн хугацаатай (гурван жил тутамд 12 хүн ээлжлэн, гэхдээ дараалсан хоёроос илүүгүй), Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүдийг гурван жилээр (дараалсан гурваас илүүгүй хугацаатай) сонгодог. == Гадаад харилцаа == Филиппиний олон улсын харилцаа нь бусад улс орнуудтай хийх худалдаа, 11 сая Филиппинчүүд өөр улс оронд амьдардаг гэх мэтээр эргэлддэг. Филиппин улс нь НҮБ-ыг үүсгэн байгуулагч, идэвхтэй гишүүн орон бөгөөд НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн Байнгын бус гишүүнээр олон удаа сонгогдсон. Филиппин улс АНУ-тай тогтоосон харилцаандаа ихээхэн анхаардаг. Тэд [[Хүйтэн дайн|хүйтэн дайны]] үед болон терроризмын эсрэг тэмцэлд АНУ-ыг дэмжиж байсан. Филиппин бол [[НАТО]]-гийн гол холбоотнуудын нэг юм. Филиппин улс өмнө нь Америкийн колони байсан ч АНУ-д өөрийн нутаг дэвсгэрт цэргийн бааз байгуулахыг зөвшөөрсөн. [[Япон]] бол Филиппин улсын хөгжилд бусдаас илүү тусалдаг орны нэг юм. Филиппин улс бусад оронтой ерөнхийдөө сайн харилцаатай байдаг. Филиппин улс өндөр хөгжилтэй эдийн засагтай орнуудын дэмжлэгийг өндрөөр үнэлдэг ч эдийн засгийн хувьд буурай хөгжилтэй бусад орнуудыг дэмждэг. Түүхэн хэлхээ холбоо, соёлын ижил төстэй байдал нь Испанитай хамтран ажиллах сайн үндэс суурь юм. Хэдийгээр хилийн чанад дахь Филиппинчүүдийн амьдралын нөхцөл тийм ч сайн байдаггүй бөгөөд заримдаа ялгаварлан гадуурхалт, хүчирхийлэлд өртдөг ч олон Филиппинчүүд бусад оронд ажилладаг. == Тэмдэглэл == <references group="lower-alpha" /> == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Албан ёсны''' * [https://web.archive.org/web/20120101105754/http://www.gov.ph/ Official website of the Philippine Government] - Gateway to governmental sites '''Газрын зураг''' * [http://www.wikimapia.org/#y=12554564&x=122915039&z=6&l=0&m=a WikiSatellite view of Philippines at WikiMapia] <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Бусад''' <!--DO NOT SPAM! THANK YOU!!!--> * [http://uk.youtube.com/watch?v=1QgTdk6fLAk WOW Philippines Tourism Ad] * [http://newsweek.washingtonpost.com/postglobal/america/philippines Washington Post's: How the Philippines Sees America] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1262783.stm BBC Country Profile on the Philippines] * [https://web.archive.org/web/20061108072347/https://www.cia.gov/cia//publications/factbook/geos/rp.html CIA World Factbook: Philippines] * [http://countrystudies.us/philippines/ U.S. Country Studies: Philippines] * [https://web.archive.org/web/20181202025242/http://www.philippinesdailyphotos.com/ Philippines Daily Photos] * [http://web.kssp.upd.edu.ph/linguistics/plc2006/papers/FullPapers/I-2_Solheim.pdf Origins of the Filipinos and Their Languages by Wilhelm G. Solheim II] ([[Portable Document File|PDF]]) * [http://www.gutenberg.org/browse/authors/b#a2296 History of the Philippine Islands] in many volumes, from [[Project Gutenberg]] (and indexed under [[Emma Helen Blair]], the general editor) * [http://wiki.answers.com/Q/FAQ/2802 WikiAnswers: Q&A about the Philippines] {{Ази}} <!--Categories--> <!--Interwikis--> [[Ангилал:Филиппин| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:АСЕАН-ы гишүүн орнууд]] [[Ангилал:Азийн арлын бүлэг]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] 7zjyywzj72fsg99ezytx6zspgl9nxtn 0 10569 859126 841226 2026-06-17T09:39:41Z HorseBro the hemionus 100126 859126 wikitext text/x-wiki {{Featured article}} [[Файл:Mongolian Revolutionaries.jpg|thumb|right|300px|Ардын намын гишүүд]] '''Ардын хувьсгал'''-ын үйл хэргийг [[Ардын түр засгийн газар]], [[Монгол Ардын Нам]], [[Монголын Ардын Арми|Ардын журамт цэргийг]] тэргүүлж байсан Д.Бодоо, С.Данзан, Д.Сүхбаатар болон Д.Догсом, Д.Чагдаржав, Д.Лосол, Х.Чойбалсан, М.Дугаржав, Ц.Дамбадорж, Л.Сумьяа, С.Магсаржав, Ц.Хасбаатар, Б.Пунцаг, Ч.Базарсад, Г.Бумцэнд нарын эх орончид, цэргийн зүтгэлтнүүд манлайлан удирдсан билээ. [[Халх]]ын 4 аймаг, [[Их Шавь]], Хөвсгөлийн [[Дархад]], [[Дарьганга]], [[Дөрвөд]]ийн аймаг, [[Казахууд|казак]]ийн хошуудаас ирсэн олон ястан, нийгмийн янз бүрийн давхрааг төлөөлсөн журамт цэрэг энэ хувьсгалын зэвсэгт хүч байв. Энэ бүхэн нь 1921 оны хувьсгалын зорилго нийгмийн олонхийн эрх ашигт нийцэж, тэр чанараараа бүх Монголын үйл хэрэг байсныг гэрчилнэ. 1921 оны хувьсгал Монгол орныг мухардлаас гаргах түүхэн эргэлтийг хийж, үндэстэн урагшлан хөгжих шинэ цагийн эхлэл болсны учир олон түмний сэтгэлд ардын хувьсгал нэрээр мөнхрөн, ХХ зууны Монголын гол үйл явдлаар тодорчээ. ==Нууц бүлгүүд байгуулагдсан нь== 1919 онд Оросын консулын сургуулийн багш [[Догсомын Бодоо]] Консулын дэнжийн нууц бүлгэмийг, гаалийн хорооны түшмэл [[Солийн Данзан]] [[Зүүн хүрээ]]ний нууц бүлгэмийг үүсгэн байгуулжээ. Консулын бүлгэмд [[Хорлоогийн Чойбалсан]], [[Дамбын Чагдаржав]], Сангийн яамны түшмэл Жамьян, лам [[Дарьзавын Лосол|Д.Лосол]], Жигмиддорж зэрэг хүмүүс байсан бол Зүүн хүрээний нууц бүлгэмд Цэргийн яамны түшмэл [[Дансранбилэгийн Догсом]], [[Магсаржавын Дугаржав|Магсаржав хурцын Дугаржав]], [[Дамдины Сүхбаатар]], Галсан, Тогтох, Даш, буриад Балсанов зэрэг хүмүүс байжээ. 1920 оны эхээр уг хоёр бүлгэм нэгдэж Хятадын дарангуйллыг буруушаасан ухуулах хуудсууд тараах, Их Хүрээн дэх гамин цэргийг хүч, байрлалыг судлах, Богд хаан болон бусад томоохон ноёд язгууртнуудын үзэл бодлыг тандах зэрэг ажлуудыг хийж байжээ. == Зөвлөлт Орос улсаас тусламж хүссэн нь == [[Файл:Монгол Ардын Хувьсгалт Цэрэг.png|thumb|300px|1920-иод онд Монголын Ардын Хувьсгалт Цэрэг ба ЗОУ-ын командлагчууд]] 1920 оны 7 дугаар сарын эхээр Данзан, [[Хорлоогийн Чойбалсан|Чойбалсан]] нар Оросын зүг хөдөлсөн ба уг сарын дундуур Бодоо, [[Дамбын Чагдаржав|Чагдаржав]] нар араас нь хөдөлжээ. Бүлгэмийн үлдсэн гишүүд хятадын түрэмгийллийн эсрэг Зөвлөлт Орос улсаас тусламж хүссэн Богд хааны тамгатай бичгийг [[Да лам Пунцагдорж]]ийн тусламжтайгаар олж аван Сүхбаатар, Лосол, Догсом нар 7-р сарын эцсээр Орос руу явжээ. 1920 оны 8 сард Ардын намын төлөөлөгчид бүгд [[Эрхүү]] хотод очиж Зөвлөлт засгийн төлөөлөгч нартай уулзсан байна. 9-р сарын эхээр Данзан, Лосол, Д.Чагдаржав нар [[Москва]] руу явж, Сүхбаатар, Чойбалсан нар [[Эрхүү]]д үлдэн, харин Бодоо, Догсом нар [[Их Хүрээ]] лүү буцаад иржээ. Ардын намынхан анх Зөвлөлт Орос улс явахдаа зөвхөн зэвсэг гуйхаар явсан боловч сүүлдээ зэр зэвсгээс гадна оросын улаан цэргийн хүчийг авахаар тохирч үүний төлөөсөнд Монголд зөвлөлт маягийн төр засаг тогтооно гэсэн амлалт өгсөн ажээ. Ингэж анх ардын намынхан Коминтерний нөлөөнд шууд орох нөхцлийг бүрдүүлжээ. ==Барон Унгерн Монголд орж ирсэн нь == 1920 оны эцсээр Оросын [[Байгал нуур]]ын чанадын Цагаатны удирдагч [[Атаман Семёнов]]<nowiki/>ын харьяаны дэслэгч генерал [[Барон Унгерн фон Штернберг]]ийн удирдсан Оросын цагаан армийн [[Азийн морин дивиз]] Монголд орж ирэн 10 сараас эхлэн нийслэл хүрээг хэд хэдэн удаа довтолж 1921 оны 2-р сарын 23 ны өдөр [[Нийслэл Хүрээ]]г хятадын гамин цэргээс бүрэн чөлөөлжээ. Үүний үр дүнд Богд хаант монгол төр дахин тогтнож [[монголчууд]] тусгаар тогтнолоо дахин сэргээв. Барон Унгерн нийслэл Хүрээнд банк, цэргийн сургууль, гааль байгуулж хотыг хогноос нь цэвэрлэх ажлыг зохион байгуулжээ. Барон Унгерний цэргүүд 1921 оны 4 дүгээр сар гэхэд Монгол орныг хятадын гамин цэргээс бүрмөсөн чөлөөлжээ. Оросын улаантнууд Барон жанжны гавьяаг үгүйсгэж, улаан орос цэрэг Монголыг гамин цэргээс чөлөөлсөн гэж түүхэнд олон жил худал гүтгэсээр ирсэн. == Ардын нам байгуулагдсан, Хиагтыг эзэлсэн, Барон Унгернийг бут цохисон нь == [[Файл:1921 Ардын хувьсгал.png|thumb|300px|Монгол Ардын Журамт цэрэг Нийслэл хүрээнд орж ирж буй нь]] 1921 оны 3-р сарын 1-нд [[Хиагт|Дээд Шивээ]]д эхэлсэн хуралдаанаар [[Монгол Ардын Нам]]ыг албан ёсоор байгуулж, Түр засгийн газрыг байгуулан намын даргаар Солийн Данзан, Түр засгийн газрын [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|ерөнхий сайдаар]] Дамбын Чагдаржав, гадаад хэргийн сайдаар Д.Бодоо, бүх цэргийн жанжнаар Д.Сүхбаатар томилогдсон байна. 1921 оны 3-р сарын 18-нд Сүхбаатараар удирдуулсан Ардын цэрэг хүчээр хэд дахин давуу Хятадын гамин цэргийн хүчийг бут цохин [[Хиагтыг чөлөөлөх тулалдаан]]ыг хийн уг хотыг эзлэн авчээ. 5-р сарын эцсээр Барон Унгерн Их Хүрээнээс хойд зүг хөдөлсөн ба гол хүч нь Улаан арми болон, [[ Улаан орос алан хядагч нараа Монголд илгээсэн нь|Ардын цэрэгт бут цохигдон Зөвлөлт Орос улс руу гарчээ]]. 1921 оны 7-р сарын 6-нд Ардын цэрэг Их Хүрээнд орж ирсэн ба 11-нд Ардын эрхт хэмжээт цаазат Монгол улс ба Ардын хувьсгалын ялалтыг зарлан тунхагласан байна. == Ач холбогдол == Ардын хувьсгалын гол зорилго нь тусгаар тогтнолоо олох явдал байсан боловч уг хувьсгалын үр дүн нь нийгмийн эрс өөрчлөлт авчирч чадсан байна. 1911 оны хувьсгалаар Богд хааныг ширээнд нь залж шашин төрийг хослуулан бариулсан бол 1921 оны хувьсгалаар ч мөн Богд хааныг ширээнд нь залсан хэдий ч эрх мэдлийг хязгаарлан зөвхөн билэг тэмдгийн төдий буюу шашны хэргийг хамааруулсан нь шашин төрийн хэргийг тусгаарласан, илүү ардчилсан засаглал тогтоосон ач холбогдолтой болжээ. Мөн уг хувьсгалаар нийгмийн хөгжилд саад тотгор болж байсан [[wiktionary:феодализм|феодализм]], хамжлагат ёсыг халсан байна. == Дурсгал == 1921 оноос хойш жил бүрийн 7-р сарын 11-нд Ардын хувьсгалын ялалтын баярыг [[наадам|Эрийн гурван наадам]] хийн ёслон тэмдэглэж иржээ. <gallery widths="660" heights="220" perrow="1"> Файл:ボグドハーン宮のスフバートル（油絵を描）.jpg|Д.Сүхбаатар 1921 оны долдугаар сарын 10-ны өдөр Нийслэл хүрээнд. </gallery> == Түүнчлэн үзэх == * [[Монгол Ардын Нам]] * [[Баруун хязгаарыг тохинуулахын төлөө байлдаанууд]] * [[Толбо нуурын бүслэлт]] * [[Барон Унгерн фон Штернберг]] * [[Борис Резухин]] * [[Улаан хадны байлдаан]] {{Олноо өргөгдсөн Монгол улс}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:20-р зууны хувьсгал]] [[Ангилал:Монголын хувьсгал]] [[Ангилал:Олноо өргөгдсөн Монгол улс]] [[Ангилал:Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэл]] [[Ангилал:БНМАУ-Зөвлөлтийн харилцаа]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Монголын ардын хувьсгал| ]] [[Ангилал:1921 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:1921 он]] i6amh0lquw2sveju9ewh4su2m8e23y2 859143 859126 2026-06-17T11:24:57Z Avirmed Batsaikhan 53733 859143 wikitext text/x-wiki {{Featured article}} [[Файл:Mongolian Revolutionaries.jpg|thumb|right|300px|Ардын намын гишүүд]] '''Ардын хувьсгал'''-ын үйл хэргийг [[Ардын түр засгийн газар]], [[Монгол Ардын Нам]], [[Монголын Ардын Арми|Ардын журамт цэргийг]] тэргүүлж байсан Д.Бодоо, С.Данзан, Д.Сүхбаатар болон Д.Догсом, Д.Чагдаржав, Д.Лосол, Х.Чойбалсан, М.Дугаржав, Ц.Дамбадорж, Л.Сумьяа, С.Магсаржав, Ц.Хасбаатар, Б.Пунцаг, Ч.Базарсад, Г.Бумцэнд нарын эх орончид, цэргийн зүтгэлтнүүд манлайлан удирдсан билээ. [[Халх]]ын 4 аймаг, [[Их Шавь]], Хөвсгөлийн [[Дархад]], [[Дарьганга]], [[Дөрвөд]]ийн аймаг, [[Казахууд|казах]]ийн хошуудаас ирсэн олон ястан, нийгмийн янз бүрийн давхрааг төлөөлсөн журамт цэрэг энэ хувьсгалын зэвсэгт хүч байв. Энэ бүхэн нь 1921 оны хувьсгалын зорилго нийгмийн олонхийн эрх ашигт нийцэж, тэр чанараараа бүх Монголын үйл хэрэг байсныг гэрчилнэ. 1921 оны хувьсгал Монгол орныг мухардлаас гаргах түүхэн эргэлтийг хийж, үндэстэн урагшлан хөгжих шинэ цагийн эхлэл болсны учир олон түмний сэтгэлд ардын хувьсгал нэрээр мөнхрөн, ХХ зууны Монголын гол үйл явдлаар тодорчээ. ==Нууц бүлгүүд байгуулагдсан нь== 1919 онд Оросын консулын сургуулийн багш [[Догсомын Бодоо]] Консулын дэнжийн нууц бүлгэмийг, гаалийн хорооны түшмэл [[Солийн Данзан]] [[Зүүн хүрээ]]ний нууц бүлгэмийг үүсгэн байгуулжээ. Консулын бүлгэмд [[Хорлоогийн Чойбалсан]], [[Дамбын Чагдаржав]], Сангийн яамны түшмэл Жамьян, лам [[Дарьзавын Лосол|Д.Лосол]], Жигмиддорж зэрэг хүмүүс байсан бол Зүүн хүрээний нууц бүлгэмд Цэргийн яамны түшмэл [[Дансранбилэгийн Догсом]], [[Магсаржавын Дугаржав|Магсаржав хурцын Дугаржав]], [[Дамдины Сүхбаатар]], Галсан, Тогтох, Даш, буриад Балсанов зэрэг хүмүүс байжээ. 1920 оны эхээр уг хоёр бүлгэм нэгдэж Хятадын дарангуйллыг буруушаасан ухуулах хуудсууд тараах, Их Хүрээн дэх гамин цэргийг хүч, байрлалыг судлах, Богд хаан болон бусад томоохон ноёд язгууртнуудын үзэл бодлыг тандах зэрэг ажлуудыг хийж байжээ. == Зөвлөлт Орос улсаас тусламж хүссэн нь == [[Файл:Монгол Ардын Хувьсгалт Цэрэг.png|thumb|300px|1920-иод онд Монголын Ардын Хувьсгалт Цэрэг ба ЗОУ-ын командлагчууд]] 1920 оны 7 дугаар сарын эхээр Данзан, [[Хорлоогийн Чойбалсан|Чойбалсан]] нар Оросын зүг хөдөлсөн ба уг сарын дундуур Бодоо, [[Дамбын Чагдаржав|Чагдаржав]] нар араас нь хөдөлжээ. Бүлгэмийн үлдсэн гишүүд хятадын түрэмгийллийн эсрэг Зөвлөлт Орос улсаас тусламж хүссэн Богд хааны тамгатай бичгийг [[Да лам Пунцагдорж]]ийн тусламжтайгаар олж аван Сүхбаатар, Лосол, Догсом нар 7-р сарын эцсээр Орос руу явжээ. 1920 оны 8 сард Ардын намын төлөөлөгчид бүгд [[Эрхүү]] хотод очиж Зөвлөлт засгийн төлөөлөгч нартай уулзсан байна. 9-р сарын эхээр Данзан, Лосол, Д.Чагдаржав нар [[Москва]] руу явж, Сүхбаатар, Чойбалсан нар [[Эрхүү]]д үлдэн, харин Бодоо, Догсом нар [[Их Хүрээ]] лүү буцаад иржээ. Ардын намынхан анх Зөвлөлт Орос улс явахдаа зөвхөн зэвсэг гуйхаар явсан боловч сүүлдээ зэр зэвсгээс гадна оросын улаан цэргийн хүчийг авахаар тохирч үүний төлөөсөнд Монголд зөвлөлт маягийн төр засаг тогтооно гэсэн амлалт өгсөн ажээ. Ингэж анх ардын намынхан [[Коминтерн|Коминтерний]] нөлөөнд шууд орох нөхцлийг бүрдүүлжээ. ==Барон Унгерн Монголд орж ирсэн нь == 1920 оны эцсээр Оросын [[Байгал нуур]]ын чанадын Цагаантны удирдагч [[Атаман Семёнов]]<nowiki/>ын харьяаны дэслэгч генерал [[Барон Унгерн фон Штернберг]]ийн удирдсан Оросын цагаан армийн [[Азийн морин дивиз]] Монголд орж ирэн 10 сараас эхлэн нийслэл Хүрээг хэд хэдэн удаа довтолж 1921 оны 2-р сарын 23 ны өдөр [[Нийслэл Хүрээ]]г хятадын гамин цэргээс бүрэн чөлөөлжээ. Үүний үр дүнд Богд хаант монгол төр дахин тогтнож [[монголчууд]] тусгаар тогтнолоо дахин сэргээв. Барон Унгерн нийслэл Хүрээнд банк, цэргийн сургууль, гааль байгуулж хотыг хогноос нь цэвэрлэх ажлыг зохион байгуулжээ. Барон Унгерний цэргүүд 1921 оны 4 дүгээр сар гэхэд Монгол орныг хятадын гамин цэргээс бүрмөсөн чөлөөлсөн ажээ. Оросын улаантнууд Барон жанжны гавьяаг үгүйсгэж, улаан орос цэрэг Монголыг гамин цэргээс чөлөөлсөн гэж түүхэнд олон жил худал сурталжсаар ирсэн. == Ардын нам байгуулагдсан, Хиагтыг эзэлсэн, Барон Унгернийг бут цохисон нь == [[Файл:1921 Ардын хувьсгал.png|thumb|300px|Монгол Ардын Журамт цэрэг Нийслэл хүрээнд орж ирж буй нь]] 1921 оны 3-р сарын 1-нд [[Хиагт|Дээд Шивээ]]д эхэлсэн хуралдаанаар [[Монгол Ардын Нам]]ыг албан ёсоор байгуулж, Түр засгийн газрыг байгуулан намын даргаар Солийн Данзан, Түр засгийн газрын [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|ерөнхий сайдаар]] Дамбын Чагдаржав, гадаад хэргийн сайдаар Д.Бодоо, бүх цэргийн жанжнаар Д.Сүхбаатар томилогдсон байна. 1921 оны 3-р сарын 18-нд Дамдины Сүхбаатараар удирдуулсан Ардын цэрэг хүчээр хэд дахин давуу Хятадын гамин цэргийн хүчийг бут цохин [[Хиагтыг чөлөөлөх тулалдаан]]ыг хийн уг хотыг эзлэн авчээ. 5-р сарын эцсээр Барон Унгерн Их Хүрээнээс хойд зүг хөдөлсөн ба гол хүч нь Улаан арми болон, [[ Улаан орос алан хядагч нараа Монголд илгээсэн нь|Ардын цэрэгт бут цохигдон Зөвлөлт Орос улс руу гарчээ]]. 1921 оны 7-р сарын 6-нд Ардын цэрэг Их Хүрээнд орж ирсэн ба 11-нд Ардын эрхт хэмжээт цаазат Монгол улс ба Ардын хувьсгалын ялалтыг зарлан тунхагласан байна. == Ач холбогдол == Ардын хувьсгалын гол зорилго нь тусгаар тогтнолоо олох явдал байсан боловч уг хувьсгалын үр дүн нь нийгмийн эрс өөрчлөлт авчирч чадсан байна. 1911 оны хувьсгалаар Богд хааныг ширээнд нь залж шашин төрийг хослуулан бариулсан бол 1921 оны хувьсгалаар ч мөн Богд хааныг ширээнд нь залсан хэдий ч эрх мэдлийг хязгаарлан зөвхөн билэг тэмдгийн төдий буюу шашны хэргийг хамааруулсан нь шашин төрийн хэргийг тусгаарласан, илүү ардчилсан засаглал тогтоосон ач холбогдолтой болжээ. Мөн уг хувьсгалаар нийгмийн хөгжилд саад тотгор болж байсан [[wiktionary:феодализм|феодализм]], хамжлагат ёсыг халсан байна. == Дурсгал == 1921 оноос хойш жил бүрийн 7-р сарын 11-нд Ардын хувьсгалын ялалтын баярыг [[наадам|Эрийн гурван наадам]] хийн ёслон тэмдэглэж иржээ. <gallery widths="660" heights="220" perrow="1"> Файл:ボグドハーン宮のスフバートル（油絵を描）.jpg|Д.Сүхбаатар 1921 оны долдугаар сарын 10-ны өдөр Нийслэл хүрээнд. </gallery> == Түүнчлэн үзэх == * [[Монгол Ардын Нам]] * [[Баруун хязгаарыг тохинуулахын төлөө байлдаанууд]] * [[Толбо нуурын бүслэлт]] * [[Барон Унгерн фон Штернберг]] * [[Борис Резухин]] * [[Улаан хадны байлдаан]] {{Олноо өргөгдсөн Монгол улс}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:20-р зууны хувьсгал]] [[Ангилал:Монголын хувьсгал]] [[Ангилал:Олноо өргөгдсөн Монгол улс]] [[Ангилал:Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэл]] [[Ангилал:БНМАУ-Зөвлөлтийн харилцаа]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Монголын ардын хувьсгал| ]] [[Ангилал:1921 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:1921 он]] 60otz0j4gb5p8gpm5zs93pls8yev8iq 0 14325 859082 829690 2026-06-16T12:59:35Z Avirmed Batsaikhan 53733 859082 wikitext text/x-wiki {{Short description|Өмнөд Америк дахь улс}} {{энэ гарчиг}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Дорнын Бүгд Найрамдах Уругвай Улс | common_name = Уругвай | native_name = {{native name|es|República Oriental del Uruguay}} | image_flag = Flag of Uruguay.svg | flag_type = [[Уругвайн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of Uruguay.svg | symbol_type = [[Уругвайн төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = {{native phrase|es|Libertad o Muerte|paren=off}}<br />"Эрх чөлөө эсвэл үхэл" | national_anthem = {{native phrase|es|Himno Nacional de Uruguay|paren=off}}<br />"[[Уругвайн төрийн дуулал]]"{{parabr}}{{center|[[File:United_States_Navy_Band_-_National_Anthem_of_Uruguay_(short_with_intro).ogg]]}} | other_symbol = [[File: Sol de Mayo-Bandera de Uruguay.svg |90x90px|alt=Sol de Mayo]] | other_symbol_type = {{native name|es|[[5-р сарын нар|Sol de Mayo]]<ref>{{cite book|last=Crow|first=John A. |title=The Epic of Latin America|edition=4th|publisher=University of California Press|place=Berkeley |year=1992|isbn=978-0-520-07723-2 |url=https://archive.org/details/epicoflatinameri00crow|page=457|quote=In the meantime, while the crowd assembled in the plaza continued to shout its demands at the cabildo, the sun suddenly broke through the overhanging clouds and clothed the scene in brilliant light. The people looked upward with one accord and took it as a favorable omen for their cause. This was the origin of the ″sun of May″ which has appeared in the center of the Argentine flag and on the Argentine coat of arms ever since.}}</ref><ref>{{cite book|last=Kopka|first=Deborah|title=Central & South America|publisher=Lorenz Educational Press|place=Dayton, OH|year=2011|isbn=978-1-4291-2251-1|page=5|quote=The sun's features are those of [[Inti]], the [[Inca]]n sun god. The sun commemorates the appearance of the sun through cloudy skies on May 25, 1810, during the first mass demonstration in favor of independence.}}</ref>|nolink=yes|paren=off}}<br />{{small|(5-р сарын нар)}} | image_map = URY orthographic.svg | map_width = 220px | map_caption = {{map caption |location_color=хар ногоон |region=Өмнөд Америк |region_color=none }} | capital = [[Монтевидео]] | coordinates = {{Coord|34|53|S|56|10|W|type:city}} | largest_city = capital | languages_type = [[Албан ёсны хэл]] | languages = {{hlist|[[Рилплатын Испани хэл|Испани хэл]]{{efn|Испани хэл нь [[де-факто]] статустай}}|[[Уругвайн дохионы хэл]]{{efn|2001 оноос хойш [[де-юре]] статустай<ref>{{cite act |type=Law |index= |date=25 July 2001 |article= |article-type= |legislature= |title=Ley N° 17378 |trans-title=Law #17378 |page= |url=https://www.impo.com.uy/bases/leyes/17378-2001 |language=es}}</ref><ref name=LSU>{{Cite journal|last1=Meyers|first1=Stephen|last2=Lockwood|first2=Elizabeth|date=2014-12-06|title=The Tale of Two Civil Societies: Comparing disability rights movements in Nicaragua and Uruguay|url=https://dsq-sds.org/article/view/3845|journal=Disability Studies Quarterly|language=en|volume=34|issue=4|doi=10.18061/dsq.v34i4.3845|issn=2159-8371|doi-access=free|access-date=2023-08-27|archive-date=2022-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220627084811/https://dsq-sds.org/article/view/3845|url-status=dead}}</ref>}}}} | ethnic_groups = {{unbulleted list | 87.7% [[Цагаан Латин америкчууд|Цагаан]] | 4.6% [[Афро-Уругвайчууд‎|Хар]] | 2.4% [[Уругвай дахь уугуул иргэд|Уугуул]] | 0.2% [[Ази Латин америкчууд|Зүүн Ази]]{{efn|group=note|name=note|Уругвайн хүн амын тооллогын албан ёсны арьс өнгөний нэр томьёо нь англиар "амарилла" буюу "шар" бөгөөд энэ нь Зүүн Азийн гаралтай хүмүүсийг хэлдэг.}} | 5.1% бусад / хариулаагүй }} | ethnic_groups_year = 2021 | religion = {{unbulleted list |{{Tree list}} * 54.3% [[Христийн шашин|Христ]] ** 44.8% [[Уругвай дахь католик сүм|Католик]] ** 9.5% бусад [[Христийн урсгалын жагсаалт|урсгал]] {{Tree list/end}} | 44.5% [[Уругвай дахь шашингүй хүмүүс|Шашингүй]] | 1.2% бусад / хариулаагүй }} | religion_ref = <ref>{{cite web | url=https://www.ine.gub.uy/encuesta-continua-de-hogares1 | title=Encuesta Continua de Hogares (ECH) - Instituto Nacional de Estadística | access-date=15 August 2022 | archive-date=8 December 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20221208034043/https://www.ine.gub.uy/encuesta-continua-de-hogares1 | url-status=dead }}</ref> | demonym = [[Уругвайчууд‎]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Уругвайн ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Луис Лакалье Поу]] | leader_title2 = [[Уругвайн дэд ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Беатрис Архимон]] | legislature = [[Уругвайн Ерөнхий Ассамблей|Ерөнхий Ассамблей]] | upper_house = [[Уругвайн Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Уругвайн Төлөөлөгчдийн танхим|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = Тусгаар тогтнол | sovereignty_note = ([[Бразилын эзэнт гүрэн|Бразилаас]]) | established_event1 = [[Гучин гурван дорнод#Аян|Тунхагласан]] | established_date1 = 8 сарын 25, 1825 | established_event2 = [[Энх тайвны тухай урьдчилсан конвенц (1828)|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]] | established_date2 = 8 сарын 27, 1828 | established_event3 = {{nowrap|[[Уругвайн Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]]}} | established_date3 = 2 сарын 15, 1967 | established_event4 = | established_date4 = | area_km2 = 176,215 | area_footnote = {{r|Factbook}} | area_rank = 89 | area_sq_mi = 68,037 | percent_water = 1.5 | population_census = 3,286,314<ref name="Factbook">{{Cite CIA World Factbook|country=Uruguay|access-date=22 June 2023|year=2011}}</ref> | population_census_year = 2011 | population_estimate_rank = 132 | population_density_km2 = 19.8 | population_density_sq_mi = 48.3 | population_density_rank = 206 | GDP_PPP = {{increase}} $102.503&nbsp;тэрбум<ref name="imf2">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October|title=World Economic Outlook Database, October 2022|date=October 2022|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date= November 25, 2022}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 98 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $28,740<ref name=imf2/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 62 | GDP_nominal = {{increase}} $77.313&nbsp;тэрбум<ref name=imf2/> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 80 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $21,677<ref name=imf2/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 49 | Gini = 40.8 <!--number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="gini-index">{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=UY|title=GINI index|publisher=World Bank|access-date=12 August 2021}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.809 <!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 58 | currency = [[Уругвайн песо]] | currency_code = UYU | time_zone = UYT | utc_offset = −3 | DST_note = | date_format = өө/сс/жжжж | drives_on = баруун | calling_code = [[Уругвай дахь утасны дугаар|+598]] | iso3166code = | cctld = [[.uy]] | religion_year = 2021 | today = }} '''Дорнын Бүгд Найрамдах Уругвай Улс''' хэмээх '''Уругва́й''' нь ({{lang-es|Uruguay}}) нь [[Өмнөд Америк]]ийн өмнөд хэсэгт оршдог бүрэн эрхт '''[[улс]]''' юм. Хуурай газраар баруун талаараа [[Аргентин]], зүүн талаараа [[Бразил]] улсуудтай хиллэдэг бол өмнөд талаараа [[Ла-Платын булан]] болон [[Атлантын далай]]д гарцтай байна. Нутгийн өрнөд хилээр [[Уругвай мөрөн]] урсана. Газар нутгийн хэмжээ 181,034 хавтгай дөрвөлжин километр байх ба 3.5 сая хүн оршин сууж байна. Хамгийн том бөгөөд нийслэл [[Монтевидео]] хотод 1.7 сая хүн оршин суудаг. Түүхэндээ 13000 жилийн өмнө [[анчин түүвэрлэгчид]] амьдарч байсан Уругвайд [[Европ]]ынхон анх ирэхэд [[чарруа]] хүмүүс амьдарч байжээ. 1680 онд [[Португал]]ынхан анх [[Сакраменто колони]]о байгуулсан ба 18-р зуунд Испанийнхан [[Монтевидео]]д цэргийн бэхлэлт барьжээ. 1811, 1828 онд [[Португал]], [[Испани]], Аргентин, Бразилтай тус тус тэмцэлдэж Уругвай улс тусгаар тогтножээ. Хэд хэдэн эдийн засаг, улс төрийн хямралыг туулсан ба 1960-1970 оны үе [[зүүний үзэл]], тухайлбал [[1973 оны Уругвайн төрийн эргэлт|1973 оны төрийн эргэлт]] зэргээр [[цэргийн дэглэм]] тогтжээ. Цэргийн дэглэмийн үед [[социалист]] чиг баримжаатай байсан бол 1985 онд хойш [[ардчилсан]] Үндсэн хуультай болжээ. Өдгөө Уругвай нь [[Латин Америк]]даа ардчилал, [[эрх чөлөө]], [[цахим засаглал]], [[авилгын бага хувь]] зэргээр тэргүүлж байгаа ба тивдээ [[эдийн засгийн эрх чөлөө]], [[орлогын тэгш байдал]], [[нэг хүнд ноогдох орлого]] зэргээрээ 2-р байрт орж байна. Шинэчлэл шинэтгэл, [[хүний хөгжлийн индекс]], дэд бүтцээрээ тивдээ 3-рт орж байна. [[Хар тамхи]], [[ижил хүйстний гэрлэлт]], [[үр хөндөлт]], [[биеэ үнэлэлт]]ийг хуулиар зөвшөөрчээ. Уругвай [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]], [[Меркосур]], [[Өмнөд Америкийн Орнуудын Байгууллага|ӨАОБ]]-ыг анх байгуулагдахад элсэн оржээ. == Түүх == === Индиан ба колони === Уругвайд 13000 жилийн тэртээ [[анчин түүвэрлэгчид]] амьдарч байсан ба 16-р зуунд [[Европ]]ынхон анх очиход 9000 [[чарруа]], 6000 [[чана]], хэсэг [[гуарани]] хүмүүс амьдарч байв.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/uruguay00jerm|url-access=registration|quote=uruguay by leslie jermyn.|title=Uruguay|first=Leslie|last=Jermyn|date=1 October 1998|publisher=Marshall Cavendish|isbn=9780761408734|via=Internet Archive}}</ref> Европынхноос анх [[Португал]]ынхан 1512 онд ирж байсан бол [[Испани]]йнхан Уругвайд анх 1516 онд ирж байсан ба нутгийн уугуул хүмүүсийн шийдмэг эсэргүүцэл болон Уругвайд алт мөнгөний нөөцгүй гэдэг шалтгаанаар колоничлохгүй байсаар байжээ. Уругвай бол [[Бразил]]ыг колоничлож буй Португал, бусад газрыг колоничлож буй Испанийн тэмцлийн уулзвар бүс болжээ. Анх 1603 онд Испаничууд энд [[үхэр]] авчирсан ба 1624 онд тэд [[Негро гол]]д [[Сориано]] сууринг байгуулж байв. 1669-1671 онд Португал нь [[Сакраменто колони]]йг байгуулжээ. Харин 18-р зууны эхээр [[Монтевидео]]г Испаничууд үүсгэн байгуулсан ба энэ нь [[Ла-Платын булан]]гийн нөгөө талд байгаа [[Буэнос-Айрес]]таа өрсөлдөх далайн боомт болон хөгжжээ. 1806-1807 онд Напелеоны дайны хүрээнд [[Британи]]йн цэрэг Буэнос-Айрес болон Монтевидео руу довтолж 1807 онд Монтевидеог эзэлжээ.<ref name="dept-state">{{cite web|author=Bureau of Western Hemisphere Affairs|title=Background Note: Uruguay|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2091.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170122194621/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2091.htm|archive-date=22 January 2017|access-date=23 February 2011|publisher=US Department of State}}</ref> === Тусгаар тогтнол === 1811 онд [[Хосе Гервасио Артигас]] толгойлон Испанийн колончилогчид нарын өөдөөс босч тэмцсэн ба [[Лас Пьедрасын тулалдаан]]д анхны гол ялалтаа авчээ. Монтевидео, Буэнос-Айрес зэрэг гол хотууд Испаниас тусгаарлагч хувьсгалчдын гарт орсон ба тэд [[Ла-Платын холбоо]] болон холбоолжээ. Энэ үед Уругвайг "Банда Ориентал" («Зүүн эрэг») гэдэг байв. 1816 онд Бразилаас 10 мянган цэрэг Монтевидео руу довтолж эзэлсэн ба 4 жил тэмцэлдэж байж "Цисплатина" гэсэн муж болгов. [[Бразилын эзэнт гүрэн]] 1822 онд Португалаас тусгаар тогнов. Бразил Уругвайг шууд харьяа муж болсныг эсэргүүцэж [[Хуан Антонио Лавелья]]гаар удирдуулсан [[Гучин гурван дорнод]]ын цэрэг 1825 онд Бразилд дайн зарлан босч [[Ла-Платын нэгдсэн муж]] (өнөөгийн Аргентин)-тай холбоолжээ. [[Цисплатинын дайн]] 500 хоног үргэлжилсний дараа Британийн дипломатич оролцон 1828 оны [[Монтевидеогийн хэлэлцээр]]ээр гал зогсоож мөн Уругвай улс тусгаар тогтножээ. 8-р сарын 25-ныг тусгаар тогтнолын өдөр болгон тэмдэглэдэг ба 1830 оны 7-р сарын 30-нд анхны Үндсэн хуулиа баталжээ.<ref name="loc-3">{{cite web|url=http://countrystudies.us/uruguay/3.htm|title=THE STRUGGLE FOR INDEPENDENCE, 1811–30&nbsp;– Uruguay|publisher=Library of Congress Country Studies|access-date=23 February 2011|archive-date=30 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430025517/http://countrystudies.us/uruguay/3.htm|url-status=live}}</ref> === Улаантан ба цагаантан === Тусгаар тогтнох үед Уругвайн хүн ам 75 мянга байв. Уругвайн улс төрд [[Аргентин]] их нөлөөтэй байв. Тухайлбал хоёр дахь ерөнхийлөгч [[Мануэль Орибэ]] нь консерватив цагаантан байсан ба анхны ерөнхийлөгч [[Фруктуосо Ривера]]гаар толгойлуулсан либерал улаантнууд 1838 онд төрийн эрхийг хүчээр авснаар Орибэ Аргентины ерөнхийлөгч [[Мануэль де Росас]]ын дэргэд зугтан очиж 13 жил үргэлжилсэн [[Уругвайн иргэний дайн]] (1839–1851) эхэлжээ. 1845 онд Британи болон [[Франц]] нь Росасын эсрэг чиглэн тус нутагт худалдааг хэвийн явуулахыг зорьжээ. Олон жилийн дайнд залхаж Росасын талд шийдэгдэж байсан бол 1851 онд улаантныг дэмжсэн Бразилын цэрэг нэвтэрснээр нөхцөл өөрчлөгдөж Орибэ ялагджээ. Уругвайн улаантны засгийн газар Бразилд талархаж Уругвайн дотоод хэрэгт оролцох эрхээр шагнажээ. Бразил, Аргентин болон Уругвайн улаантан жанжин [[Венансио Флорес]] нарын [[Гурвын эвсэл]] үүсгэн дайрч [[Парагвайн дайн]]д (1863-1870) цэг тавьж ялсан.<ref name="loc-6">{{cite web|url=http://countrystudies.us/uruguay/6.htm|title=The Great War, 1843–52 – Uruguay|publisher=Library of Congress Country Studies|access-date=23 February 2011|archive-date=30 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430025441/http://countrystudies.us/uruguay/6.htm|url-status=live}}</ref> [[Зураг:Palaciosalvouruguay.jpg|thumb|left|150px|1925-1928 онд Өмнөд Америкийн хамгийн өндөр барилга байсан [[Паласио-Сальво]]]] 1867 онд Уругвайд анхны [[төмөр зам]] тавигдсан ба 1872 онд цагаантны бослогыг зогсоосон. Бослогыг зогсоохдоо 4 аймгийн эрхийг цагаантанд өгчээ. Энэхүү эрх баригч болоод сөрөг хүчний хамтран орших нь 1875, 1886 онуудад зөрчигдөж, цагаантны эрхийг 3 аймаг болгон бууруулсанд? цагаантнууд 1897 онд бослого гарган нийт 16 аймгаас 6 аймагт хяналтаа тогтоожээ. Цагаантнууд улсын хурлын 1/3-т суужээ. Энэ үед [[авторитар]] дэглэм голлож байсан ба улсыг орчин үеийн, нийгэм эдийн засгийн шилжилтэд хөтөлжээ. Үүнд шахалтын бүлгүүд ([[бизнесмэн]], [[үйлдвэрлэгч]], [[хөрөнгөтөн]] гэх мэт) зохион байгуулалттайгаар нөлөөлж байв. Иргэний дайны дараа Итали, Испаниас голдуу цагаачлах тоо өссөн ба 1879 оны байдлаар 480 мянган хүнтэй болжээ. Монтевидео нь Аргентин, Бразил, [[Парагвай]]гаас бараа зөөсөн худалдааны гол төв болж байв.<ref name="loc-10">{{cite web|url=http://countrystudies.us/uruguay/10.htm|title=MODERN URUGUAY, 1875–1903 – Uruguay|publisher=Library of Congress Country Studies|access-date=23 February 2011|archive-date=30 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430025448/http://countrystudies.us/uruguay/10.htm|url-status=live}}</ref> 1931 онд [[Габриель Терра]] ерөнхийлөгч болж, 1934 онд шинэ үндсэн хууль баталж ерөнхийлөгчид эрх мэдэл төвлөрөв. Уругвайд 1939 онд [[Герман]], Британийн хөлөг онгоцууд тулж ирэхэд Уругвай [[төвийг сахих]]аа зарлажээ. 1950-аад онд дэлхий дахинд Уругвайн хүнсний бүтээгдэхүүний эрэлт багасч ажилгүйдэл нэмэгдэв. [[Тупамарос]] хэмээх зэвсэгт бүлэг 1960-аад онд үүсч банк дээрэмдэх, барьцаалах, аллага бүр төр засгийг унагах оролдлого гарчээ. === Цэргийн дэглэм ба ардчилал === 1868 онд [[Хорхе Пачечо]] ерөнхийлөгч онц байдал зарлаж, ер нь эдийн засаг болон улс төрийн тогтворгүй үймээнд өртөөд 1973 онд [[Хуан Мариа Бордаберри]] ерөнхийлөгч улсын хурлыг болиулж [[цэргийн дэглэм]] тогтоожээ. Хэвлэл мэдээлэл хоригдож, зохиол бүтээл устгагдаж, худалдааны холбооноос гарчээ. Дэглэмийг эсэргүүцсэн хүмүүсийг шахан гадуурхаж, 1973-1985 оны цэргийн дэглэмийн үед 180 хүн алга сураггүй алга болж эсвэл алагджээ. Уругвай тэр үед нэг хүнд ноогдох улс төрийн хоригдлын тоогоор тэргүүлж байв.<ref>{{cite news|title=New find in Uruguay 'missing' dig|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/4494286.stm|work=BBC News|access-date=4 February 2011|date=3 December 2005|archive-date=11 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511151500/http://news.bbc.co.uk/2/hi/4494286.stm|url-status=live}}</ref> Цэргийн дэглэмээс боловсруулсан 1980 оны шинэ үндсэн хууль санал хураалтаар дэмжигдээгүй ба буцаад иргэний удирдлага руу шилжихээр болж 1984 онд сонгууль явагджээ. [[Колорадо нам|Колорадо]] («улаан») намын дарга [[Хулио Марио Сангуинетто]] 1985 оноос ерөнхийлөгч байж эдийн засгийн шинэчлэл, ардчилал руу чиглэсэн өөрчлөлтүүд явуулжээ. 1985-2000 оны хооронд Уругвайд төрийн өмчийг хувьчлах, эдийн засгийн шинэтгэл, сонгуулийн тогтолцоо, нийгмийн хамгаалал, боловсруулах, бүх нийтийн аюулгүй байдал зэрэг олон чиглэлд өөрчлөлт гарч ардчилал бэхэжжээ. 2004 онд [[Табаре Васкес]] ерөнхийлөгч болжээ. Түүний үед түүхий эдийн үнэ хөөрч, эдийн засгийн хямралаас гарч, гадаадын хөрөнгө оруулалт гурав дахин өсч, ядуурал болон ажилгүйдэл буурч, засгийн газрын өр ДНБ-ын 79%-аас 60% болж буурч, инфляци тогтворжижээ.<ref>{{cite news|url=http://www.economist.com/node/14700728|title=The mystery behind Mujica's mask|date=22 October 2009|newspaper=The Economist|access-date=24 February 2011|archive-date=3 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110203013432/http://www.economist.com/node/14700728|url-status=live}}</ref> 2009 онд [[Хосе Мухика]] ерөнхийлөгчөөр сонгогдож 2012 онд [[үр хөндөлт]], [[ижил хүйстэнтэй гэрлэх]], [[хар тамхи]] зэрэг хуулиар зөвшөөрөгджээ. 2014 онд Табаре Васкес дахин сонгогдсон бол консерватив Үндэсний намын [[Алберто Лакалле Поу]] Уругвайн 42 дахь ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. == Төр засаг == Уругвай улс нь төлөөллийн [[ардчилсан]] дэглэм бүхий [[ерөнхийлөгч]]ийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах засаг]]тай. Засгийн газрын гишүүд 5 жилийн хугацаатай бүх нийтийн саналаар сонгоно. Төрийн байгууламжийн хувьд нэгдмэл буюу шүүх ёс, боловсрол, эрүүл мэнд, аюулгүй байдал, гадаад бодлого, батлан хамгаалах салбар нь улсын хэмжээнд нэгдсэн бүтэцтэй байдаг. Гүйцэтгэх эрх мэдлийг ерөнхийлөгч тэргүүлэх ба 13 сайдтай. Хууль тогтоох эрх мэдэл нь хоёр танхимт Ерөнхий хурал юм. 19 аймгийг төлөөлөх 99 гишүүн бүхий төлөөлөгчдийн танхим нь 5 жил тутам хувь тэнцүүлэх аргаар сонгогддог бол Сенатын танхим нь 5 жилийн хугацаатай хувь тэнцүүлэх аргаар сонгогддог 30 гишүүн болон дэд ерөнхийлөгчийг багтаан 31 гишүүнээс бүрддэг. Шүүх эрх мэдлийн дээд байгууллага нь Дээд шүүх байна. Дээд шүүхийн гишүүнийг Ерөнхий хурлаас баталдаг. Уругвай одоогийн үндсэн хуулиа 1967 онд баталсан ба олон заалтыг 1973 онд түдгэлзүүлсэн боловч 1985 онд дахин сэргээсэн. Швейцарийн үндсэн хуулинд тулгуурласан энэхүү үндсэн хууль нь бүх нийтийн санал асуулгаар аливаа хуулийг хүчингүй болгох, өөрчлөх боломжийг олгодог. Энэ аргыг сүүлийн 15 жилд ашиглаж цэргийн дэглэмийн үед (1973-1985) хүний эрхийг зөрчсөн цэргийн албан хаагчдыг яллахаас татгалзах тухай хуулийг батлах, нийтийн өмчит компаниудын хувьчлалыг зогсоох, тэтгэвэр авагчдын орлогыг хамгаалах, усны нөөцийг хамгаалахаар шийдвэрлэжээ. === Улс төр === Уругвайн улс төрийн түүхэнд Колорадо нам засгийн эрхийг голлон барьсан. Уругвай ардчилсан орон ба Дэлхийн эрх чөлөөний итгэлцүүрээр 27-р байрт жагсчээ. Авилга бага орны жагсаалтанд 21-р байранд орсон. === Орон нутаг === Уругвай улс 19 аймагт ({{lang-es|departamento}} → ''департмент'') хуваагддаг. {|class="wikitable sortable" |- !rowspan=2|Аймаг !rowspan=2|Нутгийн төв !colspan=2|Нутаг дэвсгэр !rowspan=2|Хүн ам <br>(2011 оны тооллого) |- !км² !миль² |- |[[Артигас аймаг|Артигас]]||[[Артигас]] |{{convert|11928|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |align=right|73,378 |- |[[Канелонес аймаг|Канелонес]]||[[Канелонес]] |{{convert|4536|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |align=right|520,187 |- |[[Серро-Ларго]]||[[Мело]] |{{convert|13648|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |align=right|84,698 |- |[[Колони аймаг]]||[[Сакраменто колони]] |{{convert|6106|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |align=right|123,203 |- |[[Дурасно аймаг]]||[[Дурасно]] |{{convert|11643|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |align=right|57,088 |- |[[Флорес]]||[[Тринидад хот|Тринидад]] |{{convert|5144|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |align=right|25,050 |- |[[Флорида аймаг|Флорида]]||[[Флорида хот|Флорида]] |{{convert|10417|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |align=right|67,048 |- |[[Лавальеха]]||[[Минас]] |{{convert|10016|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |align=right|58,815 |- |[[Мальдонадо аймаг|Мальдонадо]]||[[Мальдонадо хот|Мальдонадо]] |{{convert|4793|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |align=right|164,300 |- |[[Монтевидео аймаг|Монтевидео]]||[[Монтевидео]] |{{convert|530|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |align=right|1,319,108 |- |[[Пайсанду аймаг|Пайсанду]]||[[Пайсанду]] |{{convert|13922|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |align=right|113,124 |- |[[Рио-Негро]]||[[Фрай-Бентос]] |{{convert|9282|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |align=right|54,765 |- |[[Ривера аймаг|Ривера]]||[[Ривера]] |{{convert|9370|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |align=right|103,493 |- |[[Роча аймаг|Роча]]||[[Роча]] |{{convert|10551|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |align=right|68,088 |- |[[Сальто аймаг|Сальто]]||[[Сальто]] |{{convert|14163|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |align=right|124,878 |- |[[Сан-Хосе аймаг|Сан-Хосе]]||[[Сан-Хосе-де-Майо]] |{{convert|4992|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |align=right|108,309 |- |[[Сорьяно аймаг|Сорьяно]]||[[Мерседес хот|Мерседес]] |{{convert|9008|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |align=right|82,595 |- |[[Такуарембо аймаг|Такуарембо]]||[[Такуарембо]] |{{convert|15438|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |align=right|90,053 |- |[[Трейнта-и-Трес аймаг|Трейнта-и-Трес]]||[[Трейнта-и-Трес]] |{{convert|9529|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |align=right|48,134 |- style="background:#eee;" |'''Бүгд'''||— |{{convert|175016|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |align=right|3,286,314 |} == Газар зүй == [[Зураг:Uruguay_fisico.png|thumb|180px|Уругвайн физик газрын зураг]] [[Зураг:Pradera_y_bosque_de_ribera_Uruguay.JPG|thumb|left|Уругвайн хөдөө газар]] Уругвай 176,214 хавтгай дөрвөлжин километр газартай. Өрнөд уртрагийн 53-58 градус, өмнөд өргөрөгийн 30-35 градус хооронд байрладаг. Газрын гадарга тэгш газар, бага уулс, үржил шимт эргийн нам газраас бүрдэнэ. Далайн эргийн урт нь 660 км байна. [[Ла-Платын булан]], [[Уругвай мөрөн]], [[Негро гол]], [[Мирим булан]] гэсэн дөрвөн сав руу гол горхи цутгана. Үүнээс нутгийн өрнөд хилээр Уругвай мөрөн, нутгийн голоор Негро гол урсдаг. Хамгийн өндөр цэг нь нутгийн дорно өмнөд хэсэгт орших [[Серро-Сетадраль]] ([[далайн түвшинээс дээш|д.т.д]] 514 м) юм. [[Монтевидео]] нь [[Канберра]], [[Веллингтон]]ы дараа 3-рт жагсах дэлхийн хамгийн өмнө зүгийн нийслэл ба Уругвайн нутаг бүхэлдээ [[матрын зам]]аас өмнө зүгт байрладаг. Уругвайд 10 байгалийн цогцолборт газар байгаагаас 5 нь дорнодын намагт газар, 3 нь төвийн уулархаг нутаг, 1 нь Уругвай мөрний дагуу байна. Уругвай нь уур амьсгалын хувьд саваннын бүсэд хамаарна. === Уур амьсгал === Уругвай нь зөөлөн уур амьсгалтай, чийглэг субтропикийн уур амьсгалтай. Жилийн турш температурын ялгаа их биш. Намрын саруудад бороотой, жилд дунджаар 1000 мм хур тунадастай. Өвлийн дунд буюу 7-р сард 9-12°C, зуны дунд буюу 1-р сард 22-26°C дундаж температуртай. == Хүн ам зүй == {{bar box |title=Уругвайн арьсны өнгө, гарал. 2011 оны тооллого<ref name=enha_asc>{{cite web|title=Atlas Sociodemografico y de la Desigualdad en Uruguay, 2011: Ancestry |language=es |publisher=National Institute of Statistics |url=http://www.ine.gub.uy/biblioteca/Atlas_Sociodemografico/Atlas_fasciculo_2_Afrouruguayos.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209083630/http://www.ine.gub.uy/biblioteca/Atlas_Sociodemografico/Atlas_fasciculo_2_Afrouruguayos.pdf |archive-date=9 February 2014 |page=15}}</ref> |titlebar=#ddd |left1='''Арьс/Гарал''' |float=right |bars= {{bar percent|[[Цагаан арьстан]]|MistyRose|87.7}} {{bar percent|[[Хар арьстан]]|Black|4.6}} {{bar percent|Нутгийн уугуул|Peru|2.4}} {{bar percent|[[Дорно Ази]]йн|Gold|0.2}} {{bar percent|Бусад/байхгүй|DimGray|5.1}} |caption= }} Уругвайн хүн ам 2020 оны байдлаар 3.426 сая гэж тоологдож байна. 1900 онд хүн амын тоо 1 сая, 1960 онд 2.5 сая байсан. 2011 оны судалгаагаар үзвэл Уругвайнхан 87.7% [[Европ]] гаралтан байна. Ихэнх Европын гаралтай хүн ам нь 19-20-р зуунд ихэвчлэн [[Испани]], [[Итали]]ас, бага хэсэг нь [[Герман]], [[Франц]], [[Британи]]ас нүүн ирэгсдийн үр хойч юм. Мөн эхэндээ [[Аргентин]]аас хүн суурьшжээ. [[Африк]] гаралтан бага хувийг эзлэх ба [[Япон]]оос ирэгсэд байна. Ерөнхийдөө Аргентин болон [[Бразил]]ын хөрш мужуудтай төстэй угсаатны бүтэцтэй юм. 1963-1985 оны хооронд 320 мянган хүн гадагш цагаачилсан байна. Гол чиглэл нь Аргентин, цаашлаад АНУ, Австрали, Канад, Испани, Итали, Франц байна. 2009 онд 44 жилийн дараа буцаж ирэгсдийн тоо явагсдын тооноос олон байжээ. 2009 онд 3825 хүнийг иргэнээр хүлээн авсан нь 2005 оны 1216-гаас хавьгүй өндөр тоо юм. Энэхүү шинэ иргэдийн 50% нь Аргентин, Бразилаас нүүн иржээ. 2008 онд батлагдсан цагаачлалын хуулиар цагаачлагч нь улсын иргэний адил эрх боломжтой байх ба сарын цалингийн доод хэмжээ адил 650$ байна гэж заажээ. Уругвайн хүн амын өсөлтийн хувь Латин Америкийн орнууд дотор багад тооцогдоно. Хүн амын дундаж нас нь 35.3 байгаа нь дэлхийн дундаж 32-оос өндөр байгаа үзүүлэлт юм. Хүн амын дөрөвний нэг нь 15 хүртэлх насны хүүхдүүд, зургааны нэг нь 60 ба түүнээс дээш насны ахмадууд байна. 2017 оны нэг эмэгтэйд ноогдох хүүхдийн тоо 1.7 байгаа нь өмнөх жилүүдийн үзүүлэлтээс буурсан үзүүлэлт юм. [[Зураг:Piscinas_Trouville.jpg|thumb|Монтевидео хот]] === Хотжилт === Уругвайн хүн амын 90% хот суурин газар амьдардаг. Нийслэл Монтевидео орчимд хүн амын талаас илүү буюу 1.8 сая хүн оршин сууж байна. Үлдсэн хотын хүн ам 30 гаруй хот сууринд амьдардаг. === Шашин шүтлэг === Уругвай албан ёсны шашингүй. 2008 оны судалгаагаар 45.7 хувь нь христийн шашны католик урсгалыг дагадаг гэсэн бол 9% нь христийн бусад урсгалыг дагадаг гэжээ. Мөн 30% нь бурханд итгэдэг, шашин шүтдэггүй гэсэн бол 14% нь шашингүй гэсэн байна. Түүхийг сөхвөл 1837 онд иргэний гэрлэлтийг хуулиар зөвшөөрч 1907 онд салалтыг зөвшөөрч 1909 онд бүх шашны сургаалыг улсын сургуулийн хөтөлбөрөөс хасчээ. 1917 оны шинэ Үндсэн хуулиар шашин төр хоёр тусдаа байна гэж заажээ. === Хэл === Уругвайд хөрш Аргентин шиг испани хэлтэн улсын нэг юм. Англи хэл бизнесийн хүрээнд болон сүүлийн жилүүдэд хүүхэд залуусын дунд хэрэглээ өсч байна. Португал хэлээр Бразилтай хиллэдэг хойд нутгийн буюу хүн амын 3-15% хэлэлцдэг. Нутгийн уугуул хүмүүс байгаа боловч нутгийн уугуул хэл өдгөө үлдэж хоцроогүй ажээ. 2001 онд Уругвайн дохионы хэлийг улсын албан ёсны хэлний нэг гэж хүлээн зөвшөөрчээ. == Эдийн засаг == [[File:GDP_per_capita_development_of_Uruguay.svg|thumb|Нэг хүнд ноогдох ДНБ. 1800-2018 он]] Уругвайн эдийн засаг нь экспортод чиглэсэн хөдөө аж ахуйн салбар, сайн боловсролтой ажиллах хүчин, нийгмийн өндөр зарлага бүхий байна. Аялал жуулчлал болон банк нь мөн чухал салбар бөгөөд Уругвай нь бүс нутгийн түвшинд олон улсын санхүү, аялал жуулчлалд гол нөлөөтэй байна. Түүхэндээ ажилтны эрхийг хамгаалахад ахисан түвшинд байж ирсэн ба 20-р зуунаас эхнээс л ажлын найман цагийг мөрдөж иржээ. Уругвайн эдийн засаг 1920-1950 онд аж үлйдвэрийн дэд бүтцийг хөгжүүлэх, импортыг бууруулах үндэсний үйлдвэрлэгч нарыг хамгаалах дэмжих бодлого явуулжээ. 1945-1954 онд жилийн дундаж өсөлт 8.4% байв. 1956 оны байдлаар хүн амын 40% дундаж давхаргад хамаарч хэвлэл мэдээлэл, кино театр, хотын соёл, үйлчилгээ цэцэглэн хөгжив. [[Зураг:Uruguay_Product_Exports_(2019).svg|thumb|Уругвайн экспортод үхрийн мах голлоно. 2019 он]] Хүн амын 90% нь хотжисон ба аж үйлдвэрийн ихэнх нь, улсын хүн амын тал хувь нь нийслэл Монтевидеод тус тус төвлөжээ. 1996-1998 онд жилийн өсөлт 5% орчимд байснаа 1999-2002 онд буурсан нь хөрш Аргентин, Бразилын эдийн засгийн хямралтай холбоотой. 2001-2002 онд Аргентины иргэд Аргентинд банкны хадгаламжийг царцааснаас болоод Уругвайн банкнаас хадгаламжаа ихээр татсан нь 2002 оны Уругвайн банкны хямралыг бий болгож байв. 1959-аад онд хэдий импортыг орлох аж үйлдвэр хөгжих болсон боловч 1970-1980-аад оны нийгэм, эдийн засаг самуурч гарч түүхчдийн үздэгээр захиргаадалтын үед эдийн засаг уруудсан байна. 1990-2000-аад оны эхэн үед Колорадо намын бодлого нео-либерал байж аж үйлдвэр болон хуваариа хөдөө аж ахуйгаас санхүү, аялал жуулчлал зэрэг үйлчилгээний салбар хөгжих болжээ. Олон улсын худалдааны холбооны дүгнэлтээр Уругвай Америк дахь хамгийн дэвшилтэт улс бөгөөд хөдөлмөрийн суурь эрх, холбоодын эрх чөлөө сайн үнэлгээтэй байна. === Хөдөө аж ахуй === Уругвайн түүхэнд экспортын гол бүтээгдэхүүн [[үхрийн мах]], [[ноос]] хоёр юм. Үхрийн махны экспортын хувьд 1991 онд [[Меркосур]]ын гэрээ байгуулагдсанаар [[Япон]] зэрэг алсын орон руу экспортлох боломжтой болсон. 2018 онд 589 мянган тонн үхрийн үйлдвэрлэжээ. Ноосны экспортын хувьд, ойрын жилүүдэд [[Шинэ Зеланд]] зэрэг өрсөлдөгчид цохигдож байна. Мод боловсруулалт ойн аж ахуй сүүлийн жилүүдэд тэлсэн. 2018 онд улсын хэмжээнд 1.36 сая тонн [[цагаан будаа]], 1.33 сая тонн [[шар буурцаг]], 816 мянган тонн [[эрдэнэ шиш]], 637 мянган тонн [[арвай]], 440 мянган тонн [[улаан буудай]], 350 мянган тонн [[чихрийн нишингэ]], 106 мянган тонн [[жүрж]], 104 мянган тонн [[усан үзэм]], 90 мянган тонн [[рапс]], 87 мянган тонн [[төмс]] тус тус тариалжээ. [[Лиебег]] компани бол үхрийн мах боловсруулах хамгийн том компани бөгөөд 100 жилийн түүхтэй. [[Зураг:Windmills_in_northern_Uruguay_2.jpg|thumb|200px|Такуарембо дахь салхин сэнс]] === Эрчим хүч === Уругвайн эрчим хүчний эх үүсвэрээ 98% сэргээгдэх эрчим хүч болгосон байна. Үүнд нарны, салхины, усан цахилгаан орно. === Программ хангамж === Сүүлийн арванд Уругвайн [[программ хангамж]]ийн салбар мэдэгдэхүйц өссөн. [[Педидося]] зэрэг олон амжилттай шинэ бизнес эхэлсэн. Уругвайн компаниудын программ [[аутсорсинг]] ижил уртрагт буюу [[АНУ]]-д хэрэглэгдэж байна. Генексус, Кодигос дель Сур, Оверактив зэрэг бусад онцлох программын компаниуд байна. === Хуванцар === 1991-1997 онд Уругвайн хуванцарын экспортод гол хөрөнгө оруулалтууд орсон. === Харилцаа холбоо === Суурин холбооноос эринээс шууд ахиж Өмнө Америкт хамгийн өдөр хувь буюу 100% ард иргэд нь дижитал төхөөрөмжид шилжсэн улс юм. Хэдий салбар ноёлж байсан боловч хувьчлахыг зөвшөөрч, хувийн компаниудыг орохыг зөвшөөрчээ. === Аялал жуулчлал === 2014 оны байдлаар улсын ДНБ-ийн 9.4% нь аялал жуулчлалаас бүтэж байна. Гол жуулчид нь хөрш орнуудаас байдаг ба Пунта-дел-Эсте зэрэг нутгийн барилгын дотор засал гол үзвэр болдог. == Тэмдэглэл == {{notelist}} {{NoteFoot}} {{reflist|group=note}} == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос|2}} == Гадаад холбоос == * [http://portal.gub.uy/ Official website] {{Хөтлөгч мөр Америкийн Улсуудын Байгууллага}} {{Хөтлөгч мөр Өмнөд Америкийн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Өмнөд Америкийн Үндэстнүүдийн Холбоо}} [[Ангилал:Уругвай| ]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Өмнөд Америкийн орон]] [[Ангилал:Социалист улс]] 9znhuuj3eb28yf4z4fwt0s18z6lwp32 0 15786 859086 810690 2026-06-16T13:31:45Z Avirmed Batsaikhan 53733 859086 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[Файл:FoodMeat.jpg|thumb|280px|Үхэр, гахай, тахианы мах]] Хүн төрөлхтөн анх бий болохдоо л аливаа амьтны '''махыг''' идэж ирсэн. Гэхдээ газар зүйн байршил, уур амьсгал, улс үндэстэний ёс заншлаасаа шалтгаалан төрөл бүрийн амьтны махыг идэж иржээ. Амьтан бүрийн мах янз бүрийн найрлага, шим тэжээлтэй байдаг. Махыг дотор нь ангийн, малын, гэрийн тэжээмэл амьтны, далайн амьтны гэх мэтээр ангилдаг. Малын махыг монголчууд тураг мах, дотор мах гэж ангилдаг. Дотор маханд таван цул эрхтэн, гэдэс дотрын мах орох бөгөөд ясан дээр тулгуурласан булчинлаг махыг тураг мах хэмээн нэрлэдэг. Далайн орныхон голдуу загас, хавчны махыг хэрэглэдэг байхад эрс тэс уур амьсгалтай, дөрвөн улирал хосолсон, нүүдэлчний соёл иргэншилтэй монголчууд өөх тос, уураг ихтэй ан амьтан, малын махыг янз бүрээр боловсруулан хэрэглэж иржээ. Монголчуудын хүнсэндээ хэрэглэдэг мах нь ихэвчлэн төмөр, ус, шороо, уургийн бүтэцтэй бөгөөд төрөл бүрийн амин дэмээр баялаг. Монголчууд зун, намрын улиралд халуун учир махны хэрэгцээгээ багасгаж, цагаан идээг ихэвчлэн хэрэглэж ямаа, тэмээний борц голдуу иддэг. Харин өвөл, хавар хүйтэн сэрүүн учир илчлэг, өөх тос ихтэй хонь, [[Үхрийн мах|үхэр]], [[Адууны мах|адууны махыг]] хэрэглэдэг. Адууны мах нь халуун чанартай учир янз бүрийн ханиад томуу зэрэг өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх, анагаах чадалтай. [[Хонины мах]] хүч тамир оруулж, дархлааг сайжруулдаг учир амаржиж төрсөн хүнд хонины махаар шөл хийж өгдөг. Монголчуудын махыг боловсруулан хэрэглэж ирсэн нэг чухал арга бол ямаа, тэмээ, үхрийн махыг борцолж (хатааж) удаан хугацаагаар иддэг, Энэ нь бас халуун дулааны улиралд амт чанараа алдаж муудахгүй, нүүдэллэн явахад ачаа тээшинд хөнгөн авсаар аргыг олсон хэрэг. Харин адууны махыг борцолдоггүй. Казакууд каз хийж иддэг. Монголчууд махны төрлийн хэрэглээний хувьд адууны мах 15% ийг эзэлдэг байна. == Сонирхолтой баримт == [[АНУ]]-ын Хөдөө аж ахуйн яамны мэдээлснээр 2018 онд Хятадад үхрийн махны нийт хэрэглээ 8.5 сая тоннд тооцогдож, АНУ-ын зах зээлээс гуравдугаарт ордог == Тэмдэглэл == <references /> == Гадны холбоос == {{Commonscat|Meats|Мах}} [[Ангилал:Малын бүтээгдэхүүн]] [[Ангилал:Мах|*]] na3n4qiann67vxz6bj84e44gskyxcqo 0 16048 859105 847865 2026-06-17T00:07:37Z Dostojewskij 30144 Том Хиддлестон ➯ [[Том Хиддлстон]] 859105 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|2 сарын}} '''2 сарын 9''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 36 дахь өдөр. Энэ өдрөөс хойш он дуусахад 325 хоног үлдэнэ. Хэрэв өндөр жил таарвал энэ тоо 326 байна. == Онцлох үйл явдал == * 1621 - Кардиналын зөвлөлийн хурал нэр дэвшигчдыг хэлэлцэж сонгосон сүүлийн Ромын пап [[XV Григори]] ариун сэнтийдээ заларчээ. * 1775 - [[Америкийн хувьсгал]]: Британийн парламент Массачусетсийг бослого дэгдээсэн гэж үзэн цэргийн хүч хэрэглэх шийд гаргав. * 1788 - Хабсбургийн хаант улс Орос-Туркийн дайнд оролцох болжээ. * 1825 - 1824 оны АНУ-ын ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшигчид сонгогчдын зөвлөлийн хурлаар санал тэнцсэн тул АНУ-ын Төлөөлөгчдийн танхим [[Жон Куинси Адамс|Жон Куинси Адамсыг]] ерөнхийлөгчийн суудалд сонгожээ. * 1849 - [[Ромын Бүгд Найрамдах Улс|Ромын Бүгд Найрамдах улс]] тусгаар тогтнолоо зарлав. * 1870 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Улисс Грант|Улисс С.Грант]] АНУ-ын Цаг уурын хороог байгуулах шийдвэр гаргав. * 1889 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Гровер Кливленд]] Хөдөө аж ахуйн яамыг байгуулав. * 1895 - АНУ-ын багш Уиллиам Г.Морган воллейболоос санаа авсан Минтонетт тоглоомыг санаачлав. * [[1900]] - Газрын теннисний шигшээ багуудын хамгийн том тэмцээн болох Дейвисийн цом анхлан зохион байгуулагджээ. * [[1912]] - [[Богд Хаант Монгол Улс|Богд хаант Монгол Улс]] улс нийслэлээ "[[Их Хүрээ]]" хэмээн зарлав. * 1920 - Свалбардын тунхагийн дагуу Арктикийн орчим дахь Свалбард арал Норвегийн мэдэлд бүрэн шилжив. * 1922 - Бразил улс зохиогчийн эрхийг хамгаалах Бернийн тунхагт нэгдэн оров. * 1942 - [[Дэлхийн II дайн]]: АНУ-ын цэргийн томоохон удирдлагууд дайны стратегийн талаар зөвлөлдөв. * 1943 - [[Дэлхийн II дайн]]: Холбооны арми Гуадалканалыг Японы имперлистуудаас хамгаалав. * 1959 - ЗХУ дэлхийн хамгийн анхны тив алгасагч баллистик пуужин "Р-7 Семёрка"-г амжилттай туршжээ. * 1964 - Алдарт [[The Beatles|"Битлз" хамтлаг]] Эд Салливаны шоунд оролцож, АНУ-д нэр алдарынхаа эхийг тавив. * 1971 - Аполло сансрын хөтөлбөр: Аполло 14 хөтөлбөрийн багийнхан эх дэлхийдээ ирэв. АНУ саран дээр гурав дахь удаагаа хүнээ буулгасан билээ. * 1975 - ЗХУ-ын "Союз 17" хөлгийн багийнхан эх дэлхийдээ эргэн ирэв. * 1986 - Хейлигийн сүүлт од сүүлчийн удаагаа нарны аймгийн дотор нэвтэрчээ. * 1991 - Литвын ард иргэд тусгаар тогтнолынхоо төлөө санал өгөв. * 1996 - Лабораторийн төвшинд Коперникум бодисыг анх удаагаа илрүүлжээ. * 2001 - Тайланыд Ерөнхий сайдаар [[Таксин Шинаватра|Таксин Шиннавтра]] болов. * 2016 - ХБНГУ-ын [[Бавари]] мужийн жижиг тосгонд зорчигч тээврийн хоёр галт тэрэг мөргөлдөж 12 хүн амиа алдан, 85 хүн бэртэж, гэмтэв. * 2018 - Өвлийн олимп: Өмнөд Солонгосын [[Пёнчангийн олимп|Пёнчан]] хотод 23 дахь удаагийн Өвлийн олимп ёслол төгөлдөр нээлтээ хийв. == Мэндэлсэн алдартнууд == * 1060 - Ромын пап II Онориус (1130 онд нас барсан) * 1737 - Английн нэрт философич Томас Пейн (1809 онд нас барсан) * 1773 - АНУ-ын 9 дэх ерөнхийлөгч [[Уильям Харрисон|Уильям Хенри Харрисон]] (1841 онд нас барсан) * 1783 - Оросын нэрт яруу найрагч, орчуулагч [[Василий Жуковский]] (1852 онд нас барсан) * 1846 - Германы инженер, Мейбак компанийг үндэслэгч Вилгельм Мейбак (1929 онд нас барсан) * 1856 - Японы 10 дахь ерөнхий сайд Такаши Хара (1921 онд нас барсан) * 1874 - [[Всеволод Мейерхольд]] (1940 онд нас барсан) оросын болон зөвлөлтийн театрын найруулагч, жүжигчин. * 1893 - Грекийн ерөнхий сайд Гиоргиос Атанасиадис-Новас (1987 онд нас барсан) * 1907 - Вьетнамын дөрөв дэх ерөнхийлөгч Трүонг Чин (1988 онд нас барсан) * 1910 - Нобелийн шагналт Францын биохимич Жак Моно (1976 онд нас барсан) * 1912 - Японы мэргэжлийн сүмо бөхийн 35 дахь их аварга Садажи Фүтабаяма (1968 онд нас барсан) * 1939 - [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар|хөдөлмөрийн баатар]], [[Ардын Уран Зохиолч]], [[Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн]], [[Төрийн шагнал|Төрийн шагналт]], доктор, [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль|Улсын Багшийн Их Сургуул]]<nowiki/>ийн хүндэт профессор, [[XX зууны манлай]] сэтгүүлч [[Лодонгийн Түдэв]] мэндэлжээ. * 1940 - Нобелийн шагналт Австралийн зохиолч Ж.М.Коетци * 1943 - "Америкт нэг удаа", "Гэртээ ганцаараа" киноны од Жое Пески ** Нобелийн шагналт Америкийн эдийн засагч Жозеф Стиглиц * 1945 - Нобелийн шагналт Японы биологич Ёшинори Осүми * 1965 - Олимпын алт, мөнгө, Европын алт, мөнгөн медальт Германы гүйгч Диетер Бауманн * 1973 - Олимпын гурав, Дэлхийн тав, Европын 9 удаагийн аварга Беларусийн гимнастикч Светлана Богынская * 1979 - Олимпын мөнгө, хүрэл медальт, Дэлхийн хошой, Европын долоон удаагийн аварга Оросын уран гулгагч Ирина Слуцкая * 1981 - "Авенжер", "Тор" киноны од Английн жүжигчин [[Том Хиддлстон]] * 1982 - Америкийн сагсанбөмбөгч Жамийр Нельсон * 1987 - Олимпын хошой, Дэлхийн 12 удаагийн аварга Германы биатлонч Магдалена Нойнер * 1988 - Олимпын хүрэл, Дэлхийн хошой аварга Данийн усанд сэлэгч Лотте Фрийс == Нас барсан алдартнууд == * 1135 - Жин гүрний хаан Тайзон (1075 онд төрсөн) * 1670 - Данийн хаан III Фредерик (1609 онд төрсөн) * 1881 - Оросын нэрт зохиолч, богино өгүүллэгийн мастер [[Фёдор Достоевский]] (1821 онд төрсөн) * 1984 - ЗХУ-ын Коммунист намын Төв хорооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга [[Юрий Андропов]] (1914 онд төрсөн) * 1995 - Америкийн нэрт улстөрч Ж.Уиллиам Фулбрайт (1905 онд төрсөн) * 2001 - Нобелийн шагналт, Америкийн эдийн засагч [[Херберт А.Саймон]] (1916 онд төрсөн) * 2010 - Нисдэг тавгыг зохион бүтээгч Уолтер Фредерик Моррисон (1920 онд төрсөн) * 2016 - Непалын 37 дахь Ерөнхий сайд Сушил Койрала (1939 онд төрсөн) == Тэмдэглэлт өдөр == ---- {{Commonscat|9 February|2 сарын 9}} [[Ангилал:Өдөр|0209]] [[Ангилал:Хоёрдугаар сарын өдөр|#09]] 90h7g9pzvkfvkcy82fd0lc7scqy1arv 0 16400 859102 831377 2026-06-16T23:57:14Z Dostojewskij 30144 Тупак Шакур ➯ [[Тупак Шакур]] 859102 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|6 сарын}} '''6 сарын 16''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 167 дахь ([[өндөр жил]] бол 168 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 198 өдөр үлдэж байна. == Онцлох үйл явдал == * 1407 - Минг-Хо гүрний дайн: Дайнд ялагдсан Хо гүрний өвгөн хаан Хо Куй Ли болон түүний хүү Хан Хан То нар Мин гүрний цэргүүдэд олзлогдов. * 1487 - Английн хаан VII Хенри Сток талбайн тулалдаанд Йоркистуудын бослогыг дарж, удирдагчдыг устган сөнөөв. Энэ нь Сарнайн дайны сүүлийн тулаан болж түүхэнд тэмдэглэгдэн үлдсэн билээ. * 1745 - Австрийн сэргэлтийн дайн: Нью-Инглэндийн колонийн цэрүүүд Уильям Пепперелийн удирдлаган дор Шинэ Францын Луйзбургийг булаан эзлэв. * 1746 - Австрийн сэргэлтийн дайн: Австри-Сардинийн цэргүүд Пьаченцагийн тулаанд Франц-Испанийн цэргийн нэгдсэн хүчийг ялав. * 1755 - Франц-Энэтхэгийн дайн: Францын цэргийн хүч Форт Босежурт Британийн цэргүүдэд бууж өгөв. * 1779 - Америкийн хувьсгалын дайн: Испани улс Их Британид дайн зарласнаар Гибралтарын их бүслэлт эхэлжээ. * 1795 - Францын хувьсгалын дайн: Британийн Хатан хааны тэнгисийн цэргийн дэд адмирал Уильям Корнуоллисоор удирдуулсан эскадриль Францын тэнгисийн цэргийн томоохон хүчийг хүчтэй эсэргүүцэн, бараг ялав. Энэ нь хэд хоногийн дараа Гройсын тулаанд Францын тэнгисийн цэрэг ялагдах хүлээх шалтгаан болсон юм. * 1819 - Энэтхэгийн баруун хэсгийн Катч дүүрэгт хүчтэй газар хөдлөв. Гамшгийн улмаас 1543 хүн амь үрэгджээ. Газар хөдлөлтийн нөлөөгөөр 6 метр өндөр, 6 км өргөн уулын хяр үүссэн юм. * 1836 - Английн Лондон хотод хөдөлмөрчдйин нийгэмлэг байгуулагдав. * 1846 - Папыг сонгох хуралдаанаар IX Пиусыг ариун сэнтийд нь залав. * 1858 - АНУ-ын ирээдүйн Ерөнхийлөгч Авраам Линкольн Иллиной мужийн Спрингфильд хотод илтгэл тавив. * 1883 - Английн Сандерленд хотын Викториа концертын танхимд халдлага болж 183 хүүхэд амь үрэгджээ. * 1884 - АНУ-ын Нью-Йорк хотын Кони арлын хүүхдийн паркт орчин цагийн анхны галзуу хулгана ашиглалтад оржээ. * 1897 - Бүгд найрамдах Хавай улс АНУ-ын засаг захиргаанд нэгдэх гэрээнд гарын үсэг зурлаа. Дараа жил нь Бүгд найрамдах Хавай улс татан буугдсан билээ. * [[1903]] - Орчин цагийн АНУ-ыг бий болгоход томоохон нөлөө үзүүлсэн алдарт "Форд Мотор" компани албан ёсоор байгуулагджээ. ** Норвегийн нэрт аялагч, туйл судлаач Роалд Амюндсен байршил тогтоохоор Осло хотоос хөдлөв. * [[1904]] - Финландын амбан сайд Николай Бобриковын амь насанд Финландын эх оронч Южен Шауман халджээ. ** Ирландын нэрт зохиолч Жеймс Жойс, Нора Барнаклтай хайр сэтгэлийн харилцаа тогтоов. Удалгүй алдарт "Улисс" романаа бичиж эхэлсэн билээ. * [[1911]] - Тооцоолон бодох төхөөрөмжийн алдарт "IBM" компани албан ёсоор байгуулагдав. * 1922 - Ирландын чөлөөт улсад анх удаа сонгууль болж тусгаар тогтнолыг дэмжигч Синн Фэйн нам олонхийн суудал авав. * 1925 - ЗХУ-ын алдарт "Артек" зуслан байгуулагджээ. * 1933 - АНУ-д Үндэсний аж үйлдвэрийг сэргээх хууль батлагдав. Энэ хуулиар аж ахуйн нэгжүүд хөдөлмөрийн нөхцөл, ажилчдын нийгмийн халамж, цалин хөлсийг сайжруулбал Монополийн эсрэг хяналтаас чөлөөлөх боломж бүрдүүлэв. * 1940 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Францын Виши мужийн тэргүүнээр маршил Анри Филипп Петайн сонгогдов. ** ЗХУ Литвийг булаан эзлэв. Удалгүй Зөвлөлт социалист Бүгд найрамдах Литви улс байгуулагджээ. * 1948 - Малайзын Коммунист намын нэр бүхий гишүүд Их Британийн хөдөө аж ахуйн гурван сургагчийн амь насыг хороов. Улмаар Британийн Малай улсад онц байдал зарлажээ. * 1955 - Аргентин улсын дарангуйлагч Хуан Пероныг дэмжигч зэвсэггүй, энгийн номхон иргэдийн жагсаал Буэнос-Айрес хотод болж байв. Гэтэл төрийн эргэлт хийхийг санаархсан Тэнгисийн цэргийн хүчнийхэн агаарын довтолгоо хийж 364 хүн амиа алдан, 800 гаруй хүн шархадсан байна. * 1958 - Хоёр жилийн өмнө Унгар улсад болсон бослогыг толгойлсон Имре Надь, Пал Малетер болон нэр бүхий гишүүдийг цаазлав. * 1961 - Зөвлөлтийн нэрт балетчин Рудольф Нуреев Парис хотод аялан тоглолтоор явж байхдаа ЗХУ-аас дүрвэв. * 1963 - ЗХУ-ын сансар судлалын "Восток 6" хөлгөөр сансрын нисэгч Валентина Терешкова сансарт хөөрөв. Ингэснээр сансарт ниссэн дэлхийн анхны эмэгтэй болж түүхэнд үлдсэн билээ. * 1972 - Канадын хамгийн том усан цахилгаан станц болох "Черчиллийн хүрхрээ" албан ёсоор нээгдэв. * 1976 - Өмнөд Африкийн Соуэто хотод 15 мянган оюутан тайван жагсаж байхад нь орон нутгийн цагдаа нар гал нээж, хэд, хэдэн жагсагч амиа алдав. Энэ нь тус улсад олон хоног үргэлжилсэн жагсаал, цуглааны эхийг тавьжээ. * 1977 - АНУ-ын программ хангамжийн алдарт "Оракл" компанийг Ларри Эллисон, Боб Майнер, Эд Оатс нар байгуулав. * 2002 - Ромын католик сүм Италийн санваартан Падре Пиог гэгээнтнээр өргөмжлөв. * 2010 - Бутан улс тамхийг бүр мөсөн хориглосон дэлхийн анхны улс болов. * 2012 - БНХАУ "Шенжоу 9" хөлгийг амжилттай хөөргөв. Уг хөлөгт гурван сансрын нисэгч багтсанаар Лиу Янг нэрт эмэгтэй багтсан нь тус улсын анхны эмэгтэй сансрын нисэгч болсон билээ. ** АНУ-ын Нисэх хүчний хөөргөсөн "Бойнг Х-37В" робот сансрын хөлөг эх дэлхийдээ амжилттай газардав. * 2013 - Энэтхэгийн хойд хэсгийн Уттараханд мужид цүнами болж, үер буув. Тус улсын түүхэнд 2004 оноос хойш болсон хамгийн хохиролтой байгалийн гамшиг энэ болсон юм. * 2015 - АНУ-ын тэрбумтан, бизнесмен Доналд Трамп удахгүй болох Ерөнхийлөгчийн сонгуульд, нэр дэвшин өрсөлдөхөө албан ёсоор зарлалаа. * 2016 - "Шанхайн Диснейленд" үүдээ нээв. БНХАУ-ын нутагт үүдээ нээсэн анхны Диснейн парк болсон юм. * 2019 - Хонконгийн түүхэнд хамгийн том эсэргүүцлийн жагсаал эхлэв. Энэ жагсаалд хоёр сая гаруй хүн оролцсон гэдэг тооцоо бий. == Мэндэлсэн алдартнууд == * 1139 - Японы эзэн хаан Коное (1155 онд нас барсан) * 1723 - Шотландын нэрт эдийн засагч, философич Адам Смит (1790 онд нас барсан) * 1858 - Шведийн хаан V Густаф (1950 онд нас барсан) * 1874 - Канадын ес дэх Ерөнхий сайд Артур Мейген (1960 онд нас барсан) * 1882 - Иран улсын 60 дахь Ерөнхий сайд Мохаммад Моссаддег (1967 онд нас барсан) * 1897 - Нобелийн шагналт Германы химич Георг Уиттиг (1987 онд нас барсан) * [[1902]] - Нобелийн шагналт Америкийн генетикч Барбара МакКлинток (1992 онд нас барсан) * [[1907]] - "Тони", "Эмми", Академийн наадмын шагналт Америкийн нэрт жүжигчин Жек Албертсон (1981 онд нас барсан) * [[1910]] - Перу улсын анхны Ерөнхийлөгч Хуан Веласко Альварадо (1977 онд нас барсан) * [[1917]] - Грекийн Ерөнхийлөгч Фаедон Гизикис (1999 онд нас барсан) * 1920 - Мексикийн 31 дэх Ерөнхийлөгч Хосе Лопез Портилло (2004 онд нас барсан) * 1926 - Гватемал улсын 26 дахь Ерөнхийлөгч Эфрейн Риос Монтт (2018 онд нас барсан) * 1929 - Кувейтын эмир Сабах Аль-Ахмад Аль-Жабер Аль-Сабах (2020 онд нас барсан) * 1937 - Болгарын 48 дахь Ерөнхий сайд Симён Сакс-Кобюрг-Гота * 1938 - Америкийн зохиолч, яруу найрагч Жойс Кэрол Оатес * 1945 - Канадын Төрийн нарийн бичгийн дарга Люсейн Робиллард * 1946 - Америкийн сагсанбөмбөгч, дасгалжуулагч Рик Адельман * 1949 - Олимпын мөнгө, Пан Америкийн наадмын аварга Америкийн халхалттай гүйгч Ральф Манн (2025 онд нас барсан) * 1952 - Грек улсын 182 дахь Ерөнхий сайд Георг Папандреу * 1958 - Олимп, дэлхийн аварга, Европын дөрвөн удаагийн аварга Зүүн Германы усанд сэлэгч Ульрике Таубер * 1966 - Олимпын 3, дэлхийн 3 удаагийн аварга Чехийн жад шидэгч Ян Железни * 1967 - Германы хөлбөмбөгч, менежер Юрген Клопп * 1971 - Америкийн нэр реппер, продюсер [[Тупак Шакур]] (1996 онд нас барсан) * 1986 - Уругвайн хөлбөмбөгч Фернандо Муслера * 1989 - Нигерийн хөлбөмбөгч Одион Игало * 1990 - Английн дуучин, продюсер Жон Ньюман * 1995 - Олимпын аварга, Азийн наадмын гурван удаагийн ааврга Сингапурын усанд сэлэгч Жозеф Скулинг == Нас барсан алдартнууд == * 1862 - Японы мэргэжлийн сүмогийн ес дэх ёкозүна Хиденояма Райгоро (1808 онд төрсөн) * [[1902]] - Германы математикч Эрнст Шройдер (1841 онд төрсөн) * 1930 - "Аберкромби Фитч" компанийг үүсгэн байгуулалцсан Эзра Фитч (1866 онд төрсөн) * 1958 - Унгарын гурав дахь Ерөнхий сайд Имре Наж (1895 онд төрсөн) * 1959 - Супермений дүрээр алдаршсан Америкийн жүжигчин Жорж Рийвз ([[1914]] онд төрсөн) * 1971 - Алдарт "BBC" мэдээллийн агентлагийг үндэслэгч, Шотландын сэтгүүлч Рейтийн анхны гүн Жон Рейт (1889 онд төрсөн) * 2004 - Тайланд улсын 10 дахь Ерөнхий сайд Таном Киттикачорн ([[1911]] онд төрсөн) * 2010 - Хайти улсын 49 дэх Ерөнхийлөгч Марк Базин (1932 онд төрсөн) * 2012 - Олимпын аварга Швейдийн цаначин Нилс Карлссон ([[1917]] онд төрсөн) * 2014 - Экваторын Гвиней улсын Ерөнхий сайд Кандидо Муатетема Ривас (1960 онд төрсөн) * 2017 - Германы Канцлер Хельмут Коль (1930 онд төрсөн) == Тэмдэглэлт өдрүүд == * {{ARG}} Инженерүүдийн өдөр * {{SYC}} Аавуудын өдөр * {{ZAF}} Залуучуудын өдөр * Олон улсын Африк хүүхдүүдийн өдөр ---- {{Commonscat|16 June|6 сарын 16}} [[Ангилал:Өдөр|0616]] [[Ангилал:Зургаадугаар сарын өдөр|#16]] 14yx5p1ys8lm1leeuy5kk5kj0r64v9p 0 16401 859120 851088 2026-06-17T03:19:28Z Avirmed Batsaikhan 53733 859120 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|6 сарын}} '''6 сарын 17''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 168 дахь ([[өндөр жил]] бол 169 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 197 өдөр үлдэж байна. == Онцлох үйл явдал == * 653 - Ромын пап I Мартиныг сөрөг урсгал монотелизмын шүтлэгтнүүд баривчлан, Констанинопольд авчрав. * 1242 - Парис хотод болсон үймээний дараа еврей шашны 24 хөсөг гар бичмэлийг галдан шатаав. * 1397 - Данийн хатан хаан I Маргаретын захиргаанд Кальмарын эвсэл байгуулагдав. * 1462 - "Жадлагч" Влад Османы эзэнт гүрний хаан [[I Мехмед]]ийг хороохыг завдав. Улмаар Османы цэргүүд Валлахаас ухарчээ. * 1579 — Английн далайчин Фрэнсис Дрейк дэлхийн тойрон аялал хийж байгаад өнөөгийн Сан-Франциско орчим бууж уг далайн эргийг Нова Альбион буюу Английн газар нутаг гэж зарласан байна. * 1596 - Нидерландын нэрт эрдэмтэн [[Виллем Баренц]] Арктикийн бүсийн Шпицбергений олтригийг нээн илрүүлэв. * 1631 - Моголын эзэнт гүрний хаан [[Шах Жахан]]ы хатан Мумтаз Махал төрөхийн хүндрэлээр нас эцэслэв. Түүний дурсгалыг хүндэтгэж инженерийн суут байгууламж болох [[Таж Махал]]ыг 17 жилийн турш барьсан билээ. * 1665 - Португалыг сэргээн мандуулах сүүлийн тулааныг Испанийн эсрэг амжилттай хийж, тусгаар улс болох замдаа шуудран оров. * 1673 - Францын судлаач Жак Маркетт, Луи Жолльет нар [[Миссисипи мөрөн|Миссиссипи мөрөн]]д хүрч, урсгалыг нь дэлгэрэнгүй тайлбарласан Европын анхны хүмүүс болжээ. * 1767 - Их Британийн нэрт далайчин, ахмад Самуэл Уоллис [[Таити арал|Таити аралд]] хүрсэн Европын анхны хүн болжээ. * 1775 - Америкийн хувьсгалын дайн: Британийн арми Бункер Хиллийн тулалдаанд ялалт байгуулав. Америкийн хувьсгалын эхний үе шатанд ялалт байгуулсан Британичууд Чарлестауны хойгт бүрэн хяналтаа тогтоожээ. * 1794 - Англи-Корсикийн хаант улс байгуулагдав. * 1831 - "Чарльзтоны сайн найз" нэртэй уурын зүтгүүр дэлбэрэв. Энэ нь дэлхийн түүхэнд уурын хөдөлгүүр дэлбэрсэн анхны тохиолдол болон бүртгэгджээ. * 1839 - Хавайн хаант улсын хаан III Камехамеха католик шашинтнуудад шашны эрх чөлөө олгох зарлиг буулгав. Ингэснээр Хавайн католик сүмийг барьж байгуулах боломж бүрдсэн юм. * 1843 - Шинэ Зеландын нутагт [[Маори]] болон Британи цэргүүдийн хооронд цуст мөргөлдөөн дэгдэв. * 1876 - Америк-Индианчуудын дайн: Галзуу адууны удирдлага дор Сиох болон Шаен омгийн 1500 дайчин генерал Жорж Крукийн араас дайрч цохив. * 1885 - Нью-Йоркийн боомтод [[Эрх чөлөөний хөшөө|Эрх чөлөөний хөшөөг]] авчрав. * 1898 - АНУ-ын Тэнгисийн цэргийн эмнэлгийн анги байгуулагджээ. * [[1900]] - Япон болон найман улсын эвсэл Хятадын Тяньжин хотын Такү боомтыг эзэлж, хяналт тогтоов. * [[1910]] - Румын улсын инженер Аурел Влайку өөрийн зохион бүтээсэн онгоцоор анх удаагаа нислэг үйлджээ. * 1922 - Португалийн нисгэгч Гаго Коутиньо, Сакадүра Кабрал нар Өмнөд Атлантын тэнгисийг нисэж туулсан анхны хүмүүс болжээ. * 1939 - Францын түүхэнд хамгийн сүүлийн удаа [[Гийотин|гийотиноор]] цаазын ял гүйцэтгэв. Германы харьяат Южен Вайдеманн гэгчийг Сен Пьерр шоронгийн урд цаазаар авчээ. * 1940 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Германы арми Британийн тэнгисийн цэргийн Ланкастриа хөлгийг Францын орчимд устган сөнөөв. Тухайн үед дор хаяж Британийн 3000 орчим тэнгисийн цэрэг амиа алджээ. ** Балтын тэнгисийн [[Эстони]], [[Латви]], [[Литва]] гэсэн гурван улсыг [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] эзлэв. * 1944 - Исланд улс Данийн хаант улсаас тусгаар тогтносоо зарлав. * 1953 - Зүүн Германы ажилчдын бослого: Зүүн Германд цалин хөлсөө нэмэгдүүлэхийг шаардсан ажилчдын жагсаал бослого болон хувиарч улмаар ЗХУ-ын засаг захиргаа цэрэг илгээхээр болжээ. * 1963 - [[АНУ-ын Дээд шүүх]] америк даяар дунд сургуулиудад Библийн эшлэл, Эзний залбирлыг заавал уншихыг хоригложээ. * 1967 - БНХАУ анх удаагаа [[Устөрөгч|устөрөгчийн]] бөмбөгийг амжилттай туршив. Энэ нь илүү хөнөөлтэй хоёр дахь үеийн цөмийн зэвсэг юм. * 1971 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Ричард Никсон]] хэвлэлийн бага хурлын үеэр мансууруулах бодис нь АНУ-ын дайсан гэдгийг дурдаад, хар тамхи, мансууруулах бодисын эсрэг дайн зарлав. * 1972 - [[Уотергейтын дуулиан]]: Ричард Никсоны кабинетийн гишүүд улс төрийн сөрөг хүчний үйл ажиллагааг тагнаж чагнасан гэж үзэн таван хүнийг баривчилжээ. * 1985 - АНУ-ын сансар судлалын "Дисковери" хөлгөөр анх удаагаа араб хүн ачааны мэргэжилтнээр хөөрөв. * 1991 - Апартейд: Өмнөд Африк улс хүн амыг төрөхөд арьс өнгөөр нь ялгаварладаг "Хүн амын бүртгэлийн хууль" гэгчийг хүчингүй болгов. * 1992 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж У.Буш, ОХУ-ын Ерөнхийлөгч [[Борис Ельцин]] нар стратегийн цөмийн зэвсгийг бууруулах харилцан ойлголцлын санамж бичигт гарын үсэг зурав. Энэ нь СТАРТ II гэрээний үндэс болсон билээ. * 1994 - АНУ-ын мэргэжлийн хөлбөмбөгч О.Ж.Симпсон хэдэн цагийн турш цагдаа нартай хөөцөлдсөний эцэст экс эхнэрийг найзынх нь хамт хөнөөсөн хэргээр баривчилжээ. * 2017 - Португалийн төвийн хэсэгт хэд, хэдэн ой хээрийн түймэр гарсны улмаас 64 хүн амиа алдан, 204 хүн гэмтжээ. * 2021 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Жо Байден]] Үндэсний тусгаар тогтнолын өдрийг албан ёсоор тэмдэглэлт баяр болгох зарлигт гарын үсэг зуржээ. Энэ нь АНУ даяар боолчлолыг халсныг тэмдэглэдэг баяр юм. == Мэндэлсэн алдартнууд == * 1239 - Английн хаан I Эдуард (1307 онд нас барсан) * 1682 - Шведийн хаан XII Чарльз (1718 онд нас барсан) * 1691 - Италийн уран зураач, архитектор Жиованни Паоло Панини (1765 онд нас барсан) * 1882 - Оросын нэрт хөгжмийн зохиолч [[Игорь Стравинский]] (1971 онд нас барсан) * [[1903]] - Шоколадны үйрмэгтэй жигнэмэгийн жорыг зохиосон, тогооч Рут Грейвс Вейкфильд (1977 онд нас барсан) * 1920 - Нобелийн шагналт Францын биологич Франсуа Жекоб (2013 онд нас барсан) * 1929 - Шатрын дэлхийн аварга, Арменийн шатарч [[Тигран Петросян]] (1984 онд нас барсан) * 1940 - Нобелийн шагналт Америкийн эдийн засагч Жорж Акерлоф * 1942 - Нобелийн Энхтайвны шагналт Египетийн улс төрч Мохаммед Эль Барадей * 1943 - АНУ-ын Төлөөлөгчдийн танхимын дарга Ньют Жинрих * 1945 - Лондон хотын анхны захирагч Кен Ливингстон * 1963 - Америкийн жүжигчин, хөтлөгч Грег Киннийр * 1975 - Америкийн жүжигчин Жошуа Леонард ** Испанийн хөлбөмбөгч Хуан Карлос Валерон * 1976 - Английн жүжигчин Скотт Адкинс * 1980 - Америкийн талбайн теннис Венус Уилльямс * 1984 - Олимпын мөнгө, дэлхийн хүрэл, Азийн наадмын аварга, Хятадын спорт алхагч Ши Тяньфен * 1986 - Олимпын хошой, дэлхий гурав, Европын таван удаагийн аварга Английн завьч Элен Гловер * 1987 - Америкийн реппер Кендрик Ламар * 1990 - Английн хөлбөмбөгч Жордан Хендерсон * 1995 - Францын хөблөмбөгч Клемент Лонлен * 1999 - Казахстаны талбайн теннисч Элена Рыбакина * 2003 - Олимп, дэлхийн аварга Индонезийн хүндийн өргөгч Ризки Жунянсях * == Нас барсан алдартнууд == * 1631 - Моголын эзэнт гүрний хатан [[Мумтаз Махал]] (1593 онд төрсөн) * 1719 - Английн нэрт зохиолч Жозеф Аддисон (1672 онд төрсөн) * 1940 - Нобелийн шагналт Английн биохимич Артур Харден (1865 онд төрсөн) * 2001 - Нобелийн шагналт Америкийн химич Доналд Ж.Крам ([[1919]] онд төрсөн) * 2002 - Олимпын алт, хүрэл медальт Америкийн ойрын зайн гүйгч Уилли Девенпорт (1943 онд төрсөн) * 2015 - Туркийн 9 дэх Ерөнхийлөгч Сулейман Демирел (1924 онд төрсөн) * 2019 - Египетийн хувьсгалын дараа сонгогдсон анхны Ерөнхийлөгч Мохамед Мурси (1951 онд төрсөн) * 2021 - Замбийн анхны Ерөнхийлөгч Кеннет Каунда (1924 онд төрсөн) == Тэмдэглэлт өдөр == * {{SLV}} {{GTM}} Аавуудын өдөр * {{ISL}} Исландын үндэсний тусгаар тогтнолын өдөр * {{PRT}} Ой хээрийн түймэрт амиа алдагсдыг дурсах өдөр * Цөлжилттэй тэмцэх дэлхийн өдөр ---- {{Commonscat|17 June|6 сарын 17}} [[Ангилал:Өдөр|0617]] [[Ангилал:Зургаадугаар сарын өдөр|#17]] pncrcw7nowcfw8eu78v3986mgho2hvb 859127 859120 2026-06-17T09:40:33Z Avirmed Batsaikhan 53733 859127 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|6 сарын}} '''6 сарын 17''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 168 дахь ([[өндөр жил]] бол 169 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 197 өдөр үлдэж байна. == Онцлох үйл явдал == * 653 - Ромын пап I Мартиныг сөрөг урсгал монотелизмын шүтлэгтнүүд баривчлан, Констанинопольд авчрав. * 1242 - Парис хотод болсон үймээний дараа еврей шашны 24 хөсөг гар бичмэлийг галдан шатаав. * 1397 - Данийн хатан хаан I Маргаретын захиргаанд Кальмарын эвсэл байгуулагдав. * 1462 - "Жадлагч" Влад Османы эзэнт гүрний хаан [[I Мехмед]]ийг хороохыг завдав. Улмаар Османы цэргүүд Валлахаас ухарчээ. * 1579 — Английн далайчин Фрэнсис Дрейк дэлхийн тойрон аялал хийж байгаад өнөөгийн Сан-Франциско орчим бууж уг далайн эргийг Нова Альбион буюу Английн газар нутаг гэж зарласан байна. * 1596 - Нидерландын нэрт эрдэмтэн [[Виллем Баренц]] Арктикийн бүсийн Шпицбергений олтригийг нээн илрүүлэв. * 1631 - Моголын эзэнт гүрний хаан [[Шах Жахан]]ы хатан Мумтаз Махал төрөхийн хүндрэлээр нас эцэслэв. Түүний дурсгалыг хүндэтгэж инженерийн суут байгууламж болох [[Таж Махал]]ыг 17 жилийн турш барьсан билээ. * 1665 - Португалыг сэргээн мандуулах сүүлийн тулааныг Испанийн эсрэг амжилттай хийж, тусгаар улс болох замдаа шуудран оров. * 1673 - Францын судлаач Жак Маркетт, Луи Жолльет нар [[Миссисипи мөрөн|Миссиссипи мөрөн]]д хүрч, урсгалыг нь дэлгэрэнгүй тайлбарласан Европын анхны хүмүүс болжээ. * 1767 - Их Британийн нэрт далайчин, ахмад Самуэл Уоллис [[Таити арал|Таити аралд]] хүрсэн Европын анхны хүн болжээ. * 1775 - Америкийн хувьсгалын дайн: Британийн арми Бункер Хиллийн тулалдаанд ялалт байгуулав. Америкийн хувьсгалын эхний үе шатанд ялалт байгуулсан Британичууд Чарлестауны хойгт бүрэн хяналтаа тогтоожээ. * 1794 - Англи-Корсикийн хаант улс байгуулагдав. * 1831 - "Чарльзтоны сайн найз" нэртэй уурын зүтгүүр дэлбэрэв. Энэ нь дэлхийн түүхэнд уурын хөдөлгүүр дэлбэрсэн анхны тохиолдол болон бүртгэгджээ. * 1839 - Хавайн хаант улсын хаан III Камехамеха католик шашинтнуудад шашны эрх чөлөө олгох зарлиг буулгав. Ингэснээр Хавайн католик сүмийг барьж байгуулах боломж бүрдсэн юм. * 1843 - Шинэ Зеландын нутагт [[Маори]] болон Британи цэргүүдийн хооронд цуст мөргөлдөөн дэгдэв. * 1856 - [[Филадельфи|Филадельфид]] АНУ-ын [[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|Бүгд найрамдах намын]] анхны хурал болов. * 1876 - Америк-Индианчуудын дайн: Галзуу адууны удирдлага дор Сиох болон Шаен омгийн 1500 дайчин генерал Жорж Крукийн араас дайрч цохив. * 1885 - Нью-Йорк хотын боомтод [[Эрх чөлөөний хөшөө|Эрх чөлөөний хөшөөг]] авчрав. * 1898 - АНУ-ын Тэнгисийн цэргийн эмнэлгийн анги байгуулагджээ. * [[1900]] - Япон болон найман улсын эвсэл Хятадын Тяньжин хотын Такү боомтыг эзэлж, хяналт тогтоов. * [[1910]] - Румын улсын инженер Аурел Влайку өөрийн зохион бүтээсэн онгоцоор анх удаагаа нислэг үйлджээ. * 1922 - Португалийн нисгэгч Гаго Коутиньо, Сакадүра Кабрал нар Өмнөд Атлантын тэнгисийг нисэж туулсан анхны хүмүүс болжээ. * 1930 - Сталинградын тракторын үйлдвэр анхны трактора үйлдвэрлэв. * 1939 - Францын түүхэнд хамгийн сүүлийн удаа [[Гийотин|гийотиноор]] цаазын ял гүйцэтгэв. Германы харьяат Эжен Вайдеманн гэгч цуюврал алуурчныг Сен Пьерр шоронгийн урд цаазаар авчээ. * 1940 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Германы арми Британийн тэнгисийн цэргийн Ланкастриа хөлгийг Францын орчимд устган сөнөөв. Тухайн үед дор хаяж Британийн 3000 орчим тэнгисийн цэрэг амиа алджээ. ** Балтын тэнгисийн [[Эстони]], [[Латви]], [[Литва]] гэсэн гурван улсыг [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын цэрэг орж эзлэв. * 1944 - Исланд улс Данийн хаант улсаас тусгаар тогтносоо зарлав. * 1953 - Зүүн Германы ажилчдын бослого: Зүүн Германд цалин хөлсөө нэмэгдүүлэхийг шаардсан ажилчдын жагсаал бослого болон хувиарч улмаар ЗХУ-ын засаг захиргаа цэрэг илгээхээр болжээ. * 1963 - [[АНУ-ын Дээд шүүх]] америк даяар дунд сургуулиудад Библийн эшлэл, Эзний залбирлыг заавал уншихыг хоригложээ. * 1967 - БНХАУ анх удаагаа [[Устөрөгч|устөрөгчийн]] бөмбөгийг амжилттай туршив. Энэ нь илүү хөнөөлтэй хоёр дахь үеийн цөмийн зэвсэг юм. * 1969 - Дэлхийн шатрын аварга шалгаруулах тэмцээн: Москва хотод [[Борис Спасский]] [[Тигран Петросян|Тигран Петросяныг]] 12.5-10.5 харьцаатайгаар хожиж, 10 дахь дэлхийн аварга болсон. * 1971 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Ричард Никсон]] хэвлэлийн бага хурлын үеэр мансууруулах бодис нь АНУ-ын дайсан гэдгийг дурдаад, хар тамхи, мансууруулах бодисын эсрэг дайн зарлав. * 1972 - [[Уотергейтын дуулиан]]: Ричард Никсоны кабинетийн гишүүд улс төрийн сөрөг хүчний үйл ажиллагааг тагнаж чагнасан гэж үзэн таван хүнийг баривчилжээ. * 1985 - АНУ-ын сансар судлалын "Дисковери" хөлгөөр анх удаагаа араб хүн ачааны мэргэжилтнээр хөөрөв. * 1991 - Апартейд: Өмнөд Африк улс хүн амыг төрөхөд арьс өнгөөр нь ялгаварладаг "Хүн амын бүртгэлийн хууль" гэгчийг хүчингүй болгов. * 1992 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж У.Буш, ОХУ-ын Ерөнхийлөгч [[Борис Ельцин]] нар стратегийн цөмийн зэвсгийг бууруулах харилцан ойлголцлын санамж бичигт гарын үсэг зурав. Энэ нь СТАРТ II гэрээний үндэс болсон билээ. * 1994 - АНУ-ын мэргэжлийн хөлбөмбөгч О.Ж.Симпсон хэдэн цагийн турш цагдаа нартай хөөцөлдсөний эцэст экс эхнэрийг найзынх нь хамт хөнөөсөн хэргээр баривчилжээ. * 2017 - Португалийн төвийн хэсэгт хэд, хэдэн ой хээрийн түймэр гарсны улмаас 64 хүн амиа алдан, 204 хүн гэмтжээ. * 2021 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Жо Байден]] Үндэсний тусгаар тогтнолын өдрийг албан ёсоор тэмдэглэлт баяр болгох зарлигт гарын үсэг зуржээ. Энэ нь АНУ даяар боолчлолыг халсныг тэмдэглэдэг баяр юм. == Мэндэлсэн алдартнууд == * 1239 - Английн хаан I Эдуард (1307 онд нас барсан) * 1682 - Шведийн хаан XII Чарльз (1718 онд нас барсан) * 1691 - Италийн уран зураач, архитектор Жиованни Паоло Панини (1765 онд нас барсан) * 1882 - Оросын нэрт хөгжмийн зохиолч [[Игорь Стравинский]] (1971 онд нас барсан) * 1900 - Нацист Германы улс төрч, төрийн зүтгэлтэн, [[Адольф Хитлер|Адольф Хитлерын]] хамтран зүтгэгч [[Мартин Борман]] (1945 онд нас барсан). * [[1903]] - Шоколадны үйрмэгтэй жигнэмэгийн жорыг зохиосон, тогооч Рут Грейвс Вейкфильд (1977 онд нас барсан) * 1920 - Нобелийн шагналт Францын биологич Франсуа Жекоб (2013 онд нас барсан) * 1929 - Шатрын дэлхийн аварга, Арменийн шатарч [[Тигран Петросян]] (1984 онд нас барсан) * 1939 - Польшийн кино найруулагч [[Кшиштоф Занусси]]. * .1940 - Нобелийн шагналт Америкийн эдийн засагч Жорж Акерлоф * 1942 - Нобелийн Энхтайвны шагналт Египетийн улс төрч Мохаммед Эль Барадей * 1943 - АНУ-ын Төлөөлөгчдийн танхимын дарга Ньют Жинрих * 1945 - Лондон хотын анхны захирагч Кен Ливингстон * 1963 - Америкийн жүжигчин, хөтлөгч Грег Киннийр * 1975 - Америкийн жүжигчин Жошуа Леонард ** Испанийн хөлбөмбөгч Хуан Карлос Валерон * 1976 - Английн жүжигчин Скотт Адкинс * 1980 - Америкийн талбайн теннис Венус Уилльямс * 1984 - Олимпын мөнгө, дэлхийн хүрэл, Азийн наадмын аварга, Хятадын спорт алхагч Ши Тяньфен * 1986 - Олимпын хошой, дэлхий гурав, Европын таван удаагийн аварга Английн завьч Элен Гловер * 1987 - Америкийн реппер Кендрик Ламар * 1990 - Английн хөлбөмбөгч Жордан Хендерсон * 1995 - Францын хөблөмбөгч Клемент Лонлен * 1999 - Казахстаны талбайн теннисч Элена Рыбакина * 2003 - Олимп, дэлхийн аварга Индонезийн хүндийн өргөгч Ризки Жунянсях * == Нас барсан алдартнууд == * 1631 - Моголын эзэнт гүрний хатан [[Мумтаз Махал]] (1593 онд төрсөн) * 1719 - Английн нэрт зохиолч Жозеф Аддисон (1672 онд төрсөн) * 1940 - Нобелийн шагналт Английн биохимич Артур Харден (1865 онд төрсөн) * 2001 - Нобелийн шагналт Америкийн химич Доналд Ж.Крам ([[1919]] онд төрсөн) * 2002 - Олимпын алт, хүрэл медальт Америкийн ойрын зайн гүйгч Уилли Девенпорт (1943 онд төрсөн) * 2015 - Туркийн 9 дэх Ерөнхийлөгч Сулейман Демирел (1924 онд төрсөн) * 2019 - Египетийн хувьсгалын дараа сонгогдсон анхны Ерөнхийлөгч Мохамед Мурси (1951 онд төрсөн) * 2021 - Замбийн анхны Ерөнхийлөгч Кеннет Каунда (1924 онд төрсөн) == Тэмдэглэлт өдөр == * {{SLV}} {{GTM}} Аавуудын өдөр * {{ISL}} Исландын үндэсний тусгаар тогтнолын өдөр * {{PRT}} Ой хээрийн түймэрт амиа алдагсдыг дурсах өдөр * Цөлжилттэй тэмцэх дэлхийн өдөр ---- {{Commonscat|17 June|6 сарын 17}} [[Ангилал:Өдөр|0617]] [[Ангилал:Зургаадугаар сарын өдөр|#17]] f4902ej9zm7evt5o4pmjye8x8a2v175 0 16402 859134 851144 2026-06-17T10:09:48Z Avirmed Batsaikhan 53733 859134 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|6 сарын}} '''6 сарын 18''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 169 дахь ([[өндөр жил]] бол 170 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 196 өдөр үлдэж байна. == Онцлох үйл явдал == * 618 - Ли Юань [[Тан улс|Тан улсын]] хаан ширээнд сууж Гаозү нэр хүртэв. Ингэснээр Хятадын нутагт 300 илүү жил ноёрхсон Тан улс байгуулагдсан билээ. * 860 - Визант-Русын дайн: Русын 200 орчим хөлөг онгоц Босфорын хоолой руу хөвж, Византийн нийслэл Константинополь хотын захын дүүргүүдийг тонож эхлэв. * 1264 - Ирландын парламент Килдар гүнлигийн нэгэн сүмд хуралдлаа. Энэ нь Ирландын түүхэнд тэмдэглэгдсэн анхны парламентын хурал болжээ. * 1391 - Доголон Төмөрийн цэрэг Алтан ордны улсын Тохтамышын цэргүүдийг буулган авав. * 1429 - Францын хаан VII Шарлийн цэргүүд Патайн тулаанд Английн армийг ялав. Английн тал энэ тулаанд армийн талаас илүү хувийг буюу 2200 орчим цэргээ алдсан юм. * 1633 - Эдинбург хотын гэгээн Гайлсын сүмд I Чарльзыг Шотландын хаан ширээнд залжээ. * 1684 - Массачусетс колонийн дүрмийг Английн шүүх шинжлэх ухааны үндэслэлтэй дүгнэлтийг үндэслэн хүчингүй болгов. * 1778 - Америкийн хувьсгалын дайн: Британийн арми Филадельфи хотыг орхин гарав. * 1812 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жеймс Медисон Их Британийн эсрэг дайн зарлах тогтоолд гарын үсэг зурснаар АНУ-Их Британийн 1812 оны дайн эхэлжээ. * 1815 - Наполеоны дайн: [[Ватерлоогийн тулалдаан]]: Тулаанд Францын арми ялагдаж, [[Наполеон]] хоёр дахь бөгөөд сүүлчийн удаагаа хаан ширээнээсээ татгалзахаас өөр аргагүйд хүрэв. * 1837 - Гэгээн Жозефын бослого: Боолын худалдаачин Даагагийн удирдсан Баруун Энэтхэгийн 1-р хорооны африк цэргүүд Британийн колони болох Тринидадад бослого дэгдээжээ. Босогчид Африк руу зугтах зорилгоор бослого дэгдээсэн юм. * 1873 - Хүний эрхийн төлөө тэмцэгч Сюзан Б.Энтони АНУ-ын Ерөнхийлөгчийн сонгуульд санал өгөхийг завдсан хэргээр 100 ам.доллароор торгуулжээ. * [[1900]] - Хятадын хатан хаан [[Цыши]] гаднын дипломат төлөөлөгч тэдний гэр бүлийг оролцуулаад бүх гадаад иргэдийг хороох зарлиг буулгав. * [[1908]] - "Касато-Марү" хөлөг онгоцоор эхний 781 хүн Бразилыг зорив. Ингэснээр Японоос Бразил руу хийсэн их цагаачлал эхэлсэн юм. * 1928 - Алдарт нисгэгч Амелия Эрхарт Атлантын далайг онгоцоор гаталсан анхны эмэгтэй нисгэгч болж түүхэнд үлдлээ. Түүнтэй хамт зорчигч Вилмер Шульц, механикч Лю Гордон нар зорчсон гэдэг. * 1940 - Францын Ерөнхийлөгч [[Шарль де Голль]] 6-р сарын 18-ны алдарт илтгэлээ тавив. Энэ илтгэл нь Франц улс тулаанд ялагдсан ч Дайнд ялагдаагүй гэх үзлээ дэлхийд зарласан хэрэг болсон юм. * 1945 - Британийн иргэн Уилльям Жойсыг дайны үеэр [[Нацист Герман|Нацист Германыг]] дэмжсэн дайны суртал нэвтрүүлэг үйлдсэн хэргээр улс эх орноосоо урвасан гэж үзэв. * 1948 - Британи, Франц, АНУ, Баруун Германы мөнгөн тэмдэгтийг "Дойч марк" байхаар санал нэгдэв. * 1953 - Египетийн 1952 оны хувьсгалын үр дүнд Мохаммад Алигийн засаглал нуран унаж, Бүгд найрамдах засаг тогтов. * 1965 - [[Вьетнамын дайн]]: АНУ-ын нисэх хүчин Өмнөд Вьетнамын партизаны бослогыг дарахаар В-52 бөмбөгдөгч онгоцоор агаарын дайралт эхлүүлжээ. * 1972 - Лондон хотын Хийтроу нисэх буудалд Бритиш Европын агаарын тээврийн компанийн хөлөг осолдож 180 хүн амиа алдав. * 1979 - АНУ, ЗХУ стратегийн зэвсэглэлийг цөөрүүлэх SALT II гэрээнд гарын үсэг зуржээ. * 1981 - Нууц технологи бүхий анхны цэргийн онгоц болох Lockheed F-117 онгоц анхны нислэгээ үйлдэв. * 1982 - Италийн банкны эзэн Роберто Калвигийн цогцос Английн Лондон хотын Блекфрайарс гүүрний доор дүүжлээтэй байхыг олж, шуугиан дэгдэв. * 1983 - АНУ-ын Сансар судлалын Шаттл хөтөлбөрийн хүрээнд STS-7 хөлгөөр сансрын нисэгч эмэгтэй Салли Райд нисч сансарт ниссэн Америкийн анхны эмэгтэй сансрын нисэгч болсон юм. ** Бахайн шашны зүтгэлтэн Мона Махмудниджад болон дагагч есөн эмэгтэйн хамтаар Ираны Шираз хотод цаазаар авахуулав. * 1984 - Британийн уурхайчдын ажил хаялтын үеэр Өмнөд Йоркширийн Оргрив хотод 5000 орчим цагдаа хүчний байгууллагынхан болон босогчдыг хамарсан томоохон мөргөлдөөн болов. * 2006 - [[Казахстан]] улс анхны хиймэл дагуул болох "КазСат-1" хөлгийг хөөргөжээ. * 2009 - АНУ саран дээрх робот сансрын хөлөг болох LRO-г хөөргөв. * 2023 - [[Титаник]] хөлгийг дэргэдээс харахаар шумбасан OceanGate компанийн "Титан" нэрт шумбагч хөлөг дэлбэрч, тус компанийг үүсгэн байгуулагч Стоктон Раш болон өөр бусад таван хүн амь насаа алджээ. == Энэ өдөр төрөгсөд == * 1517 - Японы эзэн хаан Огимачи (1577 онд нас барсан) * 1667 - Хаант Оросын фильд маршал, Москва хотын захирагч [[Иван Трубецкой]] (1750 онд нас барсан) * 1845 - Нобелийн шагналт Францын физикч Шарль Луи Альфонс Лаверан (1922 онд нас барсан) * 1881 - Олимпын хоёр алт, дөрвөн мөнгөн медальт Унгарын усанд сэлэгч Золтан Халмай (1956 онд нас барсан) * 1882 - Болгарын 32 дахь Ерөнхий сайд [[Георгий Димитров]] (1949 онд нас барсан) * 1886 - Английн нэрт уулчин Жорж Маллори (1924 онд нас барсан) * 1868 - Унгарын адмирал 1920-1944 онуудад Унгарын удирдагч агсан [[Хорти Миклош]] (1957 онд нас барсан). * 1897 - Олимпын хүрэл медальт Финландын марафонч Мартти Марттелин (1940 онд нас барсан) * [[1901]] - Хаант Оросын гүнж Анастася Николаевна ([[1918]] онд нас барсан) * [[1912]] - Олимпын аварга Америкийн 10 төрөлтийн тамирчин Гленн Моррис (1974 онд нас барсан) * [[1916]] - Колумбийн 25 дахь Ерөнхийлөгч Хулио Цезар Турбай Айала (2005 онд нас барсан) * [[1918]] - Нобелийн шагналт Америкийн химич Жером Карл (2013 онд нас барсан) ** Нобелийн шагналт Америкийн эдийн засагч Франко Модилиани (2003 онд нас барсан) * 1924 - Америкийн нэрт сагсанбөмбөгч Жорж Майкан (2005 онд нас барсан) * 1927 - Английн нэрт жүжигчин Пол Эддингтон (1995 онд нас барсан) * 1929 - Германы нэрт социологич Юрген Хабермас (2026 онд нас барсан) * 1931 - Бразилын 34 дэх Ерөнхийлөгч Фернандо Энрике Кардосо * 1932 - Нобелийн шагналт Америкийн химич Дадли Р.Хершбах * 1936 - Суринам улсын зургаа дахь Ерөнхийлөгч Роналд Венетиаан (2025 онд нас барсан) * 1942 - Америкийн нэрт кино шүүмжлэгч Рожер Эберт (2013 онд нас барсан) ** Өмнөд Африкийн хоёр дахь Ерөнхийлөгч Табо Мбеки * 1946 - Италийн нэрт дасгалжуулагч Фабио Капелло * 1949 - Польшийн дөрөв дэх Ерөнхий сайд [[Лех Качински]] (2010 онд нас барсан) * 1952 - Италийн нэрт жүжигчин Исабелла Росселлини * 1966 - Дэлхийн дөрвөн удаагийн аварга Канадын уран гулгагч Көрт Браунинг * 1976 - Америкийн кантри дуучин Блейк Шелтон * 1978 - Олимпын хошой, дэлхийн 11 удаагийн аварга Хятадын ширээний теннисч Ван Личин * 1986 - Францын талбайн теннисч Ришар Каскье * 1989 - Габоны нэрт хөлбөмбөгч Пьерре-Эмерик Обамеянг * 1990 - Олимпын хошой, европын 7 удаагийн аварга Румын улсын гимнастикч Сандра Избаша ** Олимпын хошой, дэлхийн дөрвөн удаагийн аварга Америкийн гурвын харайгч Кристиан Тейлор * 1996 - Хорватын хөлбөмбөгч Ален Халлилович == Нас барсан алдартнууд == * 1234 - Японы эзэн хаан Чукёо (1218 онд төрсөн) * 1917 - Румын улсын 27 дахь Ерөнхий сайд Титу Майореску (1840 онд төрсөн) * 1928 - Норвегийн нэрт аялагч Роалд Амюндсен (1872 онд төрсөн) * 1936 - Оросын нэрт зохиолч [[Максим Горький]] (1868 онд төрсөн) * 1937 - Францын 13 дахь Ерөнхийлөгч Гастон Дюмерж (1863 онд төрсөн) * 1959 - Америкийн жүжигчин Этель Берримор (1879 онд төрсөн) * 1971 - Нобелийн шагналт Швейцарын химич Пол Каррер (1889 онд төрсөн) * 2010 - Нобелийн шагналт Португалийн зохиолч Хосе Сарамагго (1922 онд төрсөн) * 2011 - Зимбабве улсын хоёр дахь Ерөнхийлөгч Фредерик Чилуба (1943 онд төрсөн) * 2012 - Перу улсын Ерөнхий сайд Луйз Эдгардо Меркадо Ярин ([[1919]] онд төрсөн) * 2015 - "Комкаст" компанийг үндэслэгчдийн нэг Ральф Робертс (1920 онд төрсөн) == Тэмдэглэлт өдөр == * {{AZE}} Хүний эрхийн өдөр * {{SYC}} Үндэсний өдөр * {{KHM}} Хатан хааны эхийн мэндэлсэн өдөр * {{GBR}} Ватерлоогийн тулааныг дурсах өдөр * Аутизмын бахархлын өдөр ---- {{Commonscat|18 June|6 сарын 18}} [[Ангилал:Өдөр|0618]] [[Ангилал:Зургаадугаар сарын өдөр|#18]] 7lew6745fp4zb4wq6ai9e4y10qpuytj 0 16582 859103 795919 2026-06-16T23:58:41Z Dostojewskij 30144 Ангилал:1980 онд төрсөн ➯ Ангилал:1971 онд төрсөн 859103 wikitext text/x-wiki [[File:Drawing Tupac.png|thumb|]] '''Тупак Амару Шакур''' (''Tupac Amaru Shakur'', 1971 оны 6 сарын 16 – 1996 оны 9 сарын 13), буюу '''2Pac'', ''Pac'''', '''Makaveli''' нь АНУ-ын рэппэр байсан ба тэрээр дэлхий даяар 75 сая цомог борлуулж дэлхийн хамгийн их борлуулалттай уран бүтээлчдийн тоонд багтдаг юм. Тэрээр Нью-Йорк хотын Бронкс дүүрэгт хүүхэд насаа өнгөрүүлжээ. Түүний төрөхөд өгсөн нэр нь '''Лесэйн Пэриш Крукс''' (Lesane Parish Crooks). 12 настайдаа Харлемийн театрт оржээ. 1986 онд түүний гэр бүл Бальтиморт нүүж очжээ. Удалгүй 1989 онд түүний гэр бүл Калифорни мужийн Марин хот руу нүүжээ. Энэ үеэс түүний уран бүтээлийн эхлэл эхлэв. Тэндээ хүчээ авч байсан Дижитал Андерграунд хамтлагт орсноор түүнийг олон нийт мэдэх болсон байна. Дижитал Андерграунд хамтлагийн нэр дор "Same Song" хэмээх дууг хийсэн нь түүний анхны уран бүтээл байлаа. 1991 оны 11 сарын 12-нд "2Pacalypse Now" хэмээх анхны цомгоо худалдаанд гаргасан байна. 1992 оны 1 сарын 17-нд нээлтээ хийсэн Эрнест Дикерсоны найруулсан "Juice" хэмээх Америкийн залуусын тухай кинонд "Bishop" хэмээх залуугийн дүрд тоглосон нь түүний жүжигчний гараа байлаа. 1993 оны 2 сарын 16-нд ''Strictly 4 My N.I.G.G.A.Z.'' хэмээх хоёр дахь цомогоо худалдаанд гаргав. 1994 оны 3 сарын 23-нд Жефф Поллакын зохиолоос сэдэвлэн бүтээсэн "Above The Rim" кинонд "Birdie" гэх залуугийн дүрд тогложээ. Тэрээр мөн Жанет Жэксоны хамт Жон Синглтон найруулга дор "Poetic Justice" хэмээх кинонд "Lucky" гэх гол дүрийн залуугийн дүрд тогложээ. Энэхүү кино нь 1994 оны 7-р сарын 23-нд нээлтээ хийжээ. Үүний дараахан Тупак өөрийн найзууд болох Big Syke, Macadoshis, түүний хойд эцэг болох Мутулу Шакурын хүү Моприм Шакур, мөн Rated R-н хамтаар "Thug Life" хэмээх бүлгийг байгуулсан нь түүний гурав дахь цомгийн эхлэл болсон юм. Энэхүү цомог нь Thug Life бүлгийнхний хамтын цомог бөгөөд "Thug Life: vol.1" гэх нэрээр 1994 оны 9-р сарын 24-нд худалдаанд гарсан байна. 1994 оны 11 сарын 30-нд Таймсын талбай дахь дуу бичлэгийн студиудын төвд гэмт этгээдүүдэд буудуулсан нь түүний сайн найз Biggie Smalls буюу The Notorious B.I.G. хоёрын найз нөхдийн харьцаа нь дайсагнал болон хувиргасан юм. Үүнээс болж зүүн, барууны тэмцэл улам ширүүссэн байна. Тэрээр толгойдоо хоёр, гуяндаа хоёр, гарандаа нэг буудуулсан ч амьд үлдсэн байна. Шарх нь эдгэж амжаагүй байхад буюу 1995 оны 2 сарын 14-нд хүчингийн хэргээр шүүхэд татагдан 4 жил зургаан сарын хугацаатай ял сонссон байна. Түүний гурав дахь ганцаарчилсан цомог "Me Against The World" 1995 оны 4 сарын 1-нд худалдаанд гарсан ч Тупак байсангүй. Dear Mama хэмээх сингл Me Against The World цомгийн шилдэг нь байлаа. 1995 оны 5 сард удаан үерхсэн найз охин Кэиша Морристой гэрэлжээ. Тэрээр шоронд 9 сар орчим хоригдсоны дараа Death Row Records-ын захирал продюсер Марион "Сюүж" Найттай "Би Death Row Records-тай хамтарч ажилламаар байна. Чамайг миний менежер болохыг хүсч байна. Би одоо шоронд байгаа болохоор хэн ч миний асуудлыг над шиг хөөцөлдөхгүй байна" хэмээн ярьсан байна. Төд удалгүй Сюүж Найт Тупакыг 1'400'000 ам. долларын барьцаа төлж Death Row Records-д элсүүлсэн байна. Death Row-д ормогцоо шинэ цомгийнхоо ажилд оржээ. 1996 оны 2 сард Тупакыг Biggie-гийн эхнэр Фэйт Эванстай унтсан хэмээх цуурхал тарж зүүн, барууны дайн улам ширүүссэн байна. Төд удалгүй Тупакынн "All Eyez On Me" хэмээх хоёр CD-тэй цомог 1996 оны 2 сарын 13-нд худалдаанд гарсан нь тухайн жилдээ борлуулалтаараа 1-т бичигджээ. Майк Тайсон Брюс Селдонтой тоглох аваргийн тоглолтыг үзээд харьж явах замд нь цагаан Кадиллак машинтай хэсэг хүмүүс түүний унаж явсан машин руу галлан улмаар сум Pac-ын биед тусч түүнийг хүнд гэмтэл учруулан эмнэлэгт сэхээнд оруулжээ. Цагдаагийнхан энэ хэрэгт буруутай этгээдийг хайж олсон бөгөөд эртнээс захиалсан аллага байлаа. Энэ бүхний ард Сюүж Найт байсан байна. Учир нь Сюүж эртнээс Тупакаас барьцааны мөнгөө буцаан авах хүсэлтэй байжээ. Тупакыг нас барсны дараа олон цомгууд, нээлтээ хийгээгүй байсан кинонууд нээлтээ хийсэн юм. 1996 оны 11 сарын 5-нд Макавели (түүний шоронд байхдаа номыг нь уншиж байсан Италийн философич, зохиолч Никколо Макиавеллигийн нэрнээс иш татсан нэр) нэрээр "Makaveli-The Don Killuminati: 7 Day Theory" цомог худалдаанд гарсан юм. 1997 оны 1 сарын 21-нд нээлтээ хийсэн Жүлиен Тэмплийн найруулсан "Bullet" хэмээх кинонд "Tank" гэдэг дүрд тогложээ. Мөн оны 1 сарын 29-нд нээлтээ хийсэн "GridLock'D" кинонд Spoon гэх дүрээр Тим Ротын хамт тогложээ. 1997 оны 10 сарын 8-нд Жим Күфийн найруулсан "Gang Related" кинонд "Rodriguez" хэмээх мөрдөгчийн дүрд тоглож байсан кино нь нээлтээ хийжээ. Мөн оны 11 сарын 25-нд Amaru Records "R U Still Down" хэмээх цомгийг худалдаанд гаргасан байна. 1998 оны 11 сарын 24-нд түүний дурсгалд зориулсан "Greatest Hits" худалдаанд гараад 2001 оныг хүртэл 4.5 сая хувь борлуулагдсан байна. 1999 оны 9-р сарын 21-нд түүний бүлэг The Outlaw Immortalz-ын гаргасан "Still I Rise" хэмээх цомог худалдаанд гаржээ. 2001 оны 3 сарын 27-нд "Until The End Of Time" цомог худалдаанд гарсан байна. [[Ангилал:Америкийн дуучин]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1971 онд төрсөн]] [[Ангилал:1996 онд өнгөрсөн]] 9ffjhngv03uwcjzzk1wfrbu2nw786gm 0 19373 859091 858802 2026-06-16T14:12:57Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859091 wikitext text/x-wiki {{Short description|Central Asian Turco-Mongol empire (1370–1507)}} {{Инфобокс түүхэн улс | native_name = {{lang|fa|{{Nastaliq|گورکانیان}}}}<br />''Гүрканиян'' | national_motto = <br />[[Persian language|Persian]]:{{lang|fa|{{Nastaliq|راستى رستى}}}}<br />''Rāstī rustī''<br />"In rectitude lies salvation" "зөвт байдалд аврал оршдог" | conventional_long_name = Төмөрийн эзэнт гүрэн | common_name = Төмөрийн | era = [[Дундад зууны сүүл үе]] | status = [[Эмират]] | government_type = [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | area_km2 = | year_start = 1370 | date_start = | year_end = 1507 | event_pre = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] [[Төмөрийн байлдан дагуулалт, довтолгоо|байлдан дагуулалтаа]] эхлүүлэв | date_pre = 1363 | event_start = Төмөрийн эзэнт гүрэн байгуулагдав | event1 = Баруун зүгийн тэлэлт эхлэв | date_event1 = 1380 | event2 = [[Анкарагийн тулалдаан]] | date_event2 = 7 сарын 20, 1402 | event3 = [[Самарканд]]ын уналт | date_event3 = 1505 | event_end = [[Херат]]ын уналт | event_post = [[Их Могол Улс|Моголын эзэнт гүрэн байгуулагдав]] | date_post = 1526 | image_coat = <!-- DO NOT REPLACE this documented "Three annulets" symbol with false, conjectural or original research flags of the Timurids, such as this one: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/archive/6/6c/20230329042531%21Timurid.svg , which is falsely claimed to be from the Catalan Atlas. See paragraph "Symbols of the state" hereunder for details -->Three annulets symbol of the Timurid Empire.png | coa_size = 100 | coat_alt = Гурван цагираг сүлд | symbol_type = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн "Гурван цагираг" [[тамга]] тэмдэг.<ref>Coinage of Timur with "Three annulets" symbol (1393-1405): [[File:Coinage of Timur with 3 annulets symbol. Shaykh abu-Ishaq (Kazirun) mint. Undated, circa AH 795-807 AD 1393-1405.jpg|70px]]</ref><ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |last2=Blair |first2=Sheila S. |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture: Three-Volume Set |date=14 May 2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1 |page=426 |url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=PA426 |language=en| quote="Coinage issued by the Timurid dynasty (r. 1370-1506) comprised various silver coins and several coppers, most often anonymous, although some coppers struck in the name of Timur 1370–1405; here called amīr) have a tamghā of three annulets prominently on the reverse."}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kadoi |first1=Yuka |title=On the Timurid flag |journal=Beiträge zur islamischen Kunst und Archäologie |date=2010 |volume=2 |pages=144, 149, 159 Fig.5 |url=https://www.academia.edu/17410816}}</ref> | flag_border = no | image_map = Timurid Empire (greatest extent).svg | image_map_caption = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн үеийн газар нутаг | image_map_size = 300 | demonym = | p1 = Цагаадайн Улс | p2 = Суфи гүрэн | p3 = Жалайрын улс | p4 = Курт улс | p5 = Музаффарид | p6 = Сарбадар | p7 = Марашичууд | p8 = Афрасияб | p9 = Кара-Коюнлу | p10 = Гүржийн хаант улс | s1 = Бухарын хант улс | s2 = Сефевийн улс | s3 = Хивын ханлиг | s4 = Кара-Коюнлу | s5 = Ак-Коюнлу | s6 = Их Могол Улс | s7 = Гүржийн хаант улс | capital = {{plainlist| *[[Самарканд]] (1370–1405) *[[Херат]] (1405–1507)}} | common_languages = {{plainlist| *[[Перс хэл]] (албан ёсны, шүүх, дээд утга зохиол, лингва франка, засаг захиргаа)<ref> * Manz, Beatrice Forbes (1999). ''The Rise and Rule of Tamerlane''. [[Cambridge University Press]], p.109. {{ISBN|0-521-63384-2}}. {{google books|2xDm2DCPRKMC|Limited preview}}. [https://books.google.com/books?id=2xDm2DCPRKMC&pg=PA109 p.109]. "In almost all the territories which Temür incorporated into his realm Persian was the primary language of administration and literary culture. Thus the language of the settled '[[divan]]' was Persian." * B.F. Manz, W.M. Thackston, D.J. Roxburgh, L. Golombek, L. Komaroff, R.E. Darley-Doran. "Timurids" [[Encyclopaedia of Islam]] [[Brill Publishers]] 2007; "During the Timurid period, three languages, Persian, Turkish, and Arabic were in use. The major language of the period was Persian, the native language of the Tajik (Persian) component of society and the language of learning acquired by all literate and/or urban Turks. Persian served as the language of administration, history, belles lettres, and poetry." * {{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/central-asia-v|title=CENTRAL ASIA v. In the Mongol and Timurid Periodse|author=Bertold Spuler|publisher=[[Encyclopaedia Iranica]]|access-date=2017-09-14}} "Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917&nbsp;... Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible&nbsp;... * Robert Devereux (ed.) "Muhakamat Al-Lughatain (Judgment of Two Languages)" Mir 'Ali Shir Nawāi; Leiden, [[E.J. Brill]] 1966: "Nawa'i also employs the curious argument that most Turks also spoke Persian but only a few Persians ever achieved fluency in Turkic. It is difficult to understand why he was impressed by this phenomenon, since the most obvious explanation is that Turks found it necessary, or at least advisable, to learn Persian – it was, after all, the official state language – while Persians saw no reason to bother learning which was, in their eyes, merely the uncivilized tongue of uncivilized nomadic tribesmen. * David J. Roxburgh. ''The Persian Album, 1400–1600: From Dispersal to Collection''. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama."</ref> *[[Цагаадайн хэл]] (угсаатны, утга зохиол)<ref name="homelanguage" /> * [[Араб хэл]] (шашин)<ref name="EI - Manz2" />}} | religion = ;{{nobold|Төрийн шашин}} :{{hlist|[[Суннит Ислам]]}} ;{{nobold|Бусад шашин}} :{{hlist|[[Арван хоёр шиизм]]|[[Исмаилизм]]|[[Зороастризм]]|[[Хиндү шашин|Хиндүизм]]|[[Хуруфизм]]|[[Дорнодын сүм|Несторианизм]]}} | currency = [[Танка (зоос)|Танка]] | title_leader = [[Төмөрийн династи|Эмир]] | leader1 = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] (анхны) | leader2 = [[Бади аз-Заман Мирза|Бади аз-Заман]] (сүүлчийн) | year_leader1 = 1370–1405 | year_leader2 = 1506–1507 | stat_year1 = 1405 тоо.<ref>{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=222 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=2016-09-14 |issn= 1076-156X}}</ref><ref>{{cite journal|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|at=p. 500|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|author-link=Rein Taagepera|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807}}</ref> | stat_area1 = 4,400,000 }} [[Файл:Timurid Dynasty 821 - 873 (AH).png|thumb|250px|Төмөрийн эзэнт гүрэн хамгийн том нутагтай байх үеийн газрын зураг]] '''Төмөрийн эзэнт гүрэн''' бол XIV-XVI зууны үед Мавереннахр, [[Иран]], [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказын]] бүс нутагт оршин тогтнож байсан улс юм. Энэ улсыг [[Монгол|Монголын]] [[Барулас]] овгийн эмир [[Доголон Төмөр|Төмөр]] байгуулжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний хаад нь [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] угсааны Сюрьгатмишь, Махмуд нар байв. Эдгээр хаадыг [[Доголон Төмөр]] өргөмжилсөн бөгөөд ямар ч эрх мэдэлгүй бэлгэ тэмдгийн шинжтэй хаад байсан юм. Улсын бүх эрхийг Төмөр атгах бөгөөд эмир цолтойгоор улсаа удирдаж байлаа. Доголон Төмөрийн нас барсны дараа Төмөрийн эзэнт гүрэн эзлэгдсэн орнуудын ард түмний бослого, дотоодын тэмцлээс болж задран бутарчээ. XVI зууны эхэн үед [[Алтан Орд|Алтан ордны улсаас]] нүүж ирсэн узбекүүд Төмөрийн угсааныхныг бут цохисноор Төмөрийн эзэнт гүрэн бүрмөсөн мөхсөн болой. == Гарал үүсэл, угсаатны хамаарал == Төмөрийн эзэнт гүрний үүсэл нь [[Монгол үндэстэн|Монголын]] нүүдэлчин аймаг [[Барлас]]аас улбаатай бөгөөд тэд [[Чингис хаан]]ы армийн бүрэлдэхүүнд багтан тулалдаж явжээ.<ref>''"Timur"'', The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition, 2001-05 Columbia University Press, ([http://www.bartleby.com/65/ti/Timur.html LINK])</ref><ref>"Consolidation & expansion of the Indo-Timurids", Encyclopedia Britannica, ([http://www.britannica.com/eb/article-26937/Islamic-world LINK])</ref> Монголчууд Төв Азийг эзэлсний дараа Барлас аймгийнхан одоогийн [[Узбекистан]]д суурьшиж нутгийн [[түрэг]]үүдтэй холилдсон тул Төмөрийн үед барласууд зарим талаар түрэгжсэн байв. Түүнчлэн Цагадайн улсын баруун хэсгийн [[Ислам]]ын шашинд орсон түрэг, монгол угсаатнууд Исламын шашин дэлгэрэхээс өмнө Төв Азид ноёрхож байсан [[Персийн нийгэм|Персийн соёлын]] нөлөөнд орсон байжээ.<ref name="Iranica2">B. Spuler, "Central Asia in the Mongol and Timurid periods", published in [[Encyclopædia Iranica]], Online Edition, 2006/7, ({{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v5_articles/central_asia/mongol_and_timurid_periods&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html|wayback=20090224083111|text=LINK|archiv-bot=2024-02-08 23:20:46 InternetArchiveBot}}): ''"...&nbsp;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917 [...] Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible ..."''</ref>. Персийн утга зохиол нь Төмөрийн эзэнт гүрний элит хэсгийнхнийг Перс-Исламын соёлд ороход нь нөлөөлж байв.<ref>David J. Roxburgh. The Persian Album, 1400-1600: From Dispersal to Collection. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama</ref> Төмөрийн улсын ордны эмэгтэйчүүд монгол ёс заншилтай байсан ба Төмөр хааны үед албан хэрэгцээнд монгол, түрэг аль аль хэлийг ашигладаг, монгол бичгээр захиа бичин илгээдэг байв.<ref name="Майдар">Д.Майдар, "Чингис хаан ба Монголын их гүрэн" 1969</ref> Мавереннахрын монголчууд өөр угсаатны ёс заншилд орон монгол соёлоо гээж эхэлсэн боловч бүрмөсөн уусаагүй байв. Дундад зууны монгол эрчүүд гэзэг тавьдаг заншилтай байсан ба Төмөр хаан хүүгээ шийтгэхдээ гэзгийг нь тайрсан нь хүүгээ монголд үнэнч бус байсан гэж үзэж байсныг нь илэрхийлж байжээ.<ref name="Майдар"/> Төмөр хаан Чингис хааныг ихэд хүндлэн биширдэг байсан төдийгүй өөрийн бүх амьдрал, үйл хэргээ Чингисийн улсийн сүр хүчийг дахин сэргээн тогтоохын төлөө зориулжээ. Энэ нь саяхан байгуулагдаад бутарсан ИМУ-н сүр хүчийг хүмүүс хараахан мартаагүй мөн Төмөр өөрөө монголын барлас овгийн хүн байсантай холбоотой юм. Тэр Чингисийн зарлиг, ИМУ-н хууль цаазыг дээдлэн хүндэтгэж өөрийн улсад хэрэгжүүлж байв. Хожим Төмөрийн улсаас тасран байгуулагдсан [[Их Могол Улс]]ад монгол ёс заншлаа даган мөрдөхөө больсон бол Төмөр хааны хувьд лалын шашинд орсон ч монгол ёс заншлаа даган мөрдөж монгол гарлаараа бахархдаг байв. Бутралын үеийн Монгол улс, Төмөрийн улс хоёр найрсаг харилцаатай байжээ. [[Өлзийтөмөр хаан|Буняшир]] хаан болохоосоо өмнө Төмөр хааны ордонд байсан байдаг. Төмөрийн улсыг заримдаа монгол улс гэж бичсэн байдаг бол зарим тохиолдолд түрэг улс гэж бичсэн байдаг. [[Моголистан]], Төмөрийн зарим монголчуудыг 16-р зууны сүүл хүртэл монгол хэлээрээ ярьсан хэвээр байсан байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд таамагладаг. Эрдэмтэд Төмөрийн улсыг монголчуудын эсвэл түрэгүүдийн улс гэсэн зөрүүтэй байр суурь баримталдаг. Төмөрийн улс хэдийгээр монгол гаралтай улс ч 14-р зууны дунд үед [[Баруун Цагаадайн улс]]ын монголчууд буюу Мавереннахр дахь монголчууд нилээд түрэгжсэн байсан учир зарим эрдэмтэд энэ улсыг түрэгүүдийн улсад хамааруулдаг байна. == Байгуулагдсан нь == {{Гол|Доголон Төмөр}} Төмөр [[Мавереннахр]] буюу Трансоксиан (одоогийн Узбекистан, [[Тажикистан]], [[Туркменистан]]ы ихэнх хэсэг) болон [[Хорасан]]ы (одоогийн [[Иран]], [[Афганистан]]) ихэнх хэсгийг 1363 оноос эхлэн бусад ноёдтой хүч хавсран ([[Самарканд]]ийг 1366 онд, [[Балх]]ийг 1369 онд) мэдэлдээ оруулж, 1370 он гэхэд захирагчаар нь өргөмжлөгджээ. Албан ёсоор бол Монголын [[Цагадайн улс]]ын нэрээр үйл ажиллагаа явуулж байсан Төмөр Мавереннахр, [[Хорезм]]ыг дагаар оруулж, 1380 онд баруун тийш аян дайн хийв. 1389 онд Картидуудыг [[Херат]]аас үлдэн хөөж, 1382 оноос [[Персийн эзэнт гүрэн|Персийн]] нутаг руу түрж эхэлжээ ([[Исфахан]]ыг 1387 онд эзэлж, 1393 онд [[Музаффарид]]уудыг [[Шираз]]аас зайлуулж, [[Жалайрид]]уудаас [[Багдад]]ыг авсан). 1394/95 онд тэр [[Алтан Орд]] руу довтолж, [[Кавказ]]ад өөрийн засаглалыг тогтоон, улмаар 1398 онд одоогийн Пакистан, Энэтхэгийн нутаг дахь [[Мултан]], [[Дипалпур]]ыг дагаар оруулжээ. 1400/01 онд [[Алеппо]], [[Дамаск]], зүүн [[Анатолиа]]г эзлэн авч, 1401 онд Багдадыг сүйтгэж, [[Анкарагийн тулалдаан|1402 онд Османуудаас Анкараг булаан авав]]. Тэр Самаркандыг гол нийслэлээ болгосон бөгөөд түүний аян дайнаар ойролцоогоор 17 сая хүн үрэгдсэн гэдэг.<ref>[http://users.erols.com/mwhite28/warstat0.htm#Timur Selected Death Tolls: Timur Lenk (1369–1405)]</ref> 1506 онд Төмөрийн эзэнт гүрэн унасны дараа аавын талаасаа [[Доголон Төмөр|Төмөрийн]], эхийн талаасаа [[Чингис хаан]]ы удмын [[Бабур]] 1526 онд Афганистан, Энэтхэгт [[Их Монгол Улс|Моголын эзэнт гүрэн]]г байгуулсан түүхтэй. 17-р зуун гэхэд Моголын эзэнт гүрэн Энэтхэгийн ихэнх нутгийг хяналтдаа байлгаж байсан боловч 18-р зуунд хүч нь суларч Английн нөлөөнд орж эхэлжээ. 1857 онд [[II Бахадур Шах]] Энэтхэгийн бүх хүчийг нэгтгэж англичуудын эсрэг тулалдсан ч ялагдаж [[Бирм]] рүү цөлөгдсөнөөр Энэтхэгийн хойг бүхэлдээ [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрн]]ий мэдэлд орж Их Могол Улс бүрмөсөн мөхжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний явуулсан дайн тулаануудын үр дүнд Персийн соёлын төв нь Самарканд, Херат болон хувирч, Төмөрийн эзэнт гүрний хүч чадлын билэг тэмдэг болон мандаж байв.<ref name="Columbia">{{cite encyclopedia | encyclopedia = The Columbia Encyclopedia | title = Timurids | url = http://www.bartleby.com/65/ti/Timurids.html | edition = Sixth | publisher = [[Columbia University]] | location = New York City |accessdate=2006-11-08}}</ref> == Соёл == Төмөрийн эзэнт гүрэн нь хэдийгээр Монголын<ref name="UNESCO">M.S. Asimov & [[Clifford Edmund Bosworth|C. E. Bosworth]], ''History of Civilizations of Central Asia'', [[UNESCO]] Regional Office, 1998, ISBN 92-3-103467-7, p. 320: ''"...&nbsp;One of his followers was [...] Timur of the Barlas tribe. This Mongol tribe had settled [...] in the valley of Kashka Darya, intermingling with the Turkish population, adopting their religion (Islam) and gradually giving up its own nomadic ways, like a number of other Mongol tribes in Transoxania ..."''</ref> Барлас овгоос гаралтай ч Туркестан, Хорасанд төвлөрсөн, түрэг, [[Персийн соёл]]ын нөлөөнд орсон<ref>[[:en:Muhakamat al-Lughatayn|Muhakamat al-Lughatayn]]</ref><ref name=Iranica2 /><ref name="Iranica">{{cite encyclopedia | last = Lehmann | first = F. | encyclopedia = [[Encyclopædia Iranica]] | title = Zaher ud-Din Babor&nbsp;— Founder of Mughal empire | url = http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html | accessdate = 2006-11-07 | edition = Online | publisher = [[Columbia University]] Center for Iranian (Persian) Studies | location = New York City | pages = 320–323 | quote = "...&nbsp;''His origin, milieu, training, and culture were steeped in Persian culture and so Babor was largely responsible for the fostering of this culture by his descendants, the Mughals of India, and for the expansion of Persian cultural influence in the Indian subcontinent, with brilliant literary, artistic, and historiographical results'' ..." }}</ref>, [[Ислам]]ын шашинтай улс байжээ. == Эшлэл == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == *[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/596414/Timurid-dynasty#md-media-strip-tab-lists-content britannica.com] [[Ангилал:Афганистаны түүх]] [[Ангилал:Узбекистаны түүх]] [[Ангилал:Төмөрийн улс| ]] [[Ангилал:Исламын хант улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Перс]] [[Ангилал:1370 он]] 0d718q6jw29x8di58xfekj1c4woibbl 0 19582 859095 858808 2026-06-16T14:24:38Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859095 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс жүжигчин | нэр = Форест Уитакер | зураг = Forest Whitaker.jpg | зурагныхэмжээ = | alt = | тайлбар = Форест Уитакер, 2007 оны гуравдугаар сар. | төрсөн нэр = Форест Стивен Уитакер | төрсөн огноо = {{Birth date and age|mf=yes|1961|7|15}} | төрсөн газар = [[Лонгвью]], [[Техас]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | мэргэжил = Жүжигчин, продюсер, найруулагч | идэвхтэй жил = 1982–одоо | нөхөр = ([[Жим Триплтон]] (1998-2001)<br />Сэм Мендес (2003-одоо) (тусдаа амьдарч буй) | дотнотүнш = | website = }} '''Форест Стивен Уитакер''' ({{lang-en|Forest Steven Whitaker}}, ''1961 оны долоодугаар сарын 15-нд төрсөн'') нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] [[жүжиг]]чин, [[кино]] продюсер, найруулагч юм. [[Шувуу (1988 оны кино)|Шувуу]] киногоороо жүжигчиний гараагаа эхлүүлж<ref name="Boston Globe">[http://www.boston.com/ae/movies/articles/2006/10/01/in_general_he_rules/?page=1 "In general, he rules."] ''[[The Boston Globe]]''. October 1, 2006.</ref><ref name="CBS">[http://www.cbsnews.com/stories/2007/01/31/sunday/main2418981.shtml "Forest Whitaker: The King Of The Oscars?"] ''CBS News''. February 4, 2007.</ref> байсан Уитакер [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] (2006) киноны [[Уганда]] улсын Ерөнхийлөгч, цэргийн эрхт генерал [[Иди Амин]]ы дүрээрээ 2007 оны [[Оскарын шагнал]], [[Алтан бөмбөрцөг]], [[Британийн Кино болон телевизийн урлагийн дээд шагнал|BAFTA]] болон [[Эммигийн шагнал]]ыг "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" номинацаар тус тус хүртэж байв. [[Оскарын шагнал|Оскарын]] "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" шагналыг өмнө нь [[Африк-америк]] гаралтай жүжигчидээс [[Сидни Пуатье]], [[Дензел Вашингтон]] болон [[Жейми Фокс]] нар хүртэж байсан бол дараагийнх нь Уитакер юм.<ref>[http://www.abc.net.au/news/newsitems/200702/s1857461.htm "Forest Whitaker wins Best Actor Oscar for Idi Amin role."] ''ABCNewsOnline''. February 26, 2007.</ref> == Намтар == Уитакер [[Техас]] мужийн [[Лонгвью]] хотод төрсөн<ref name="Patterson">Patterson, John. [http://www.guardian.co.uk/film/2002/apr/20/patterson.features "The bigger picture."] ''[[The Guardian]]. dildo 20, 2002.</ref> бөгөөд эцэг Форест Уитакер нь даатгалын компаний ажилтан, эх Лаура Фрэнсис багш хүн байсан бөгөөд Кен, Дэймон, Дэбора, Уитакер нарын хүүхдүүдээ боловсролтой хүмүүс болгохын тулд ихээхэн зүйлийг хийжээ.<ref>[http://www.filmreference.com/film/74/Forest-Whitaker.html "Forest Whitaker Biography (1961–)."] ''FilmReference.com''.</ref><ref name="IAS">{{cite episode |title=Forest Whitaker |url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |series=Inside the Actors Studio |airdate=2006-12-11 |season=13 |number=1 }} {{Webarchiv|url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |wayback=20081206094603 |text=Forest Whitaker |archiv-bot=2026-06-16 14:24:38 InternetArchiveBot }}</ref> Уитакер [[Помона]] хот дахь Калифорнийн Политехникийн дээд сургуулийг<ref>{{cite web| title=Cal Poly Pomona| url=http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| work=CSU Mentor| accessdate=2008-09-12| archive-date=2017-05-28| archive-url=https://web.archive.org/web/20170528104136/http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| url-status=dead}}</ref> дүүргээд Өмнөд Калифорнийн хөгжмийн сургуульд суралцаж дуурийн урлагийн тенороор төгсчээ. Дараа нь Лондоны жүжигчиний мэргэшил олгох сургалтад хамрагдсан гэдэг. == Кино ертөнцөд хөл тавьсан нь == Форестийн кинонд тоглох гараа нь ихээхэн азтай эхэлсэн гэдэг. Онцолбол, «[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]]» кинонд 1982 онд [[Николас Кейж]], [[Поеэб Кэтис]] болон [[Шон Пенн]] нарын хожмоо алдаршсан жүжигчидтэй тоглож байв. Түүний дараа 1986 онд [[Мартин Скорсезе]]гийн найруулсан [[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] кинонд [[Том Круз]], [[Пол Ньюман]] нарын жүжигчидтэй тогложээ. 1987 онд жүжигчин [[Робин Уильямс]]ийн хамт [[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] кинонд тоглож байлаа. Форест 1988 онд хоёр кинонд тогложээ. Эхнийх нь [[Жан-Клод Ван Дамм]]ын хамт [[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] кинонд тоглосон бол [[Клинт Иствуд]]ийн найруулсан [[Шувуу (кино)|Шувуу]] кинонд алдарт хөгжимчин [[Чарльз Паркер]]ын дүрийг чадварлаг бүтээн<ref name="Longino">Longino, Bob. {{Webarchiv|url=http://www.accessatlanta.com/services/content/movies/stories/2006/10/12/1013MMwhitaker.html |wayback=20071013143511 |text="The power of Forest Whitaker." |archiv-bot=2023-09-26 20:18:32 InternetArchiveBot }} ''The Atlanta Journal-Constitution''. October 12, 2006.</ref> [[Каннын Кино наадам]]д «Шилдэг эрэгтэй жүжигчиний» шагналыг хүртэж<ref name="festival-cannes.com">{{cite web |url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/316/year/1988.html |title=Festival de Cannes: Bird |accessdate=2009-07-25|work=festival-cannes.com}}</ref>, [[Алтан бөмбөрцөг]]т нэр дэвшиж Холливудын замналаа эхлүүлсэн юм. Уитакер Жима Жармуша найруулсан [[Сүнс нохой:Самурайн замнал]] кинонд бүлэг дээрэмчдийн гишүүн "Сүнст нохой" хочитын дүрд тогложээ."<ref>Scott, A.O. [http://www.nytimes.com/library/film/030300ghost-film-review.html "'Ghost Dog': Passions of Emptiness in an Essay on Brutality."] ''[[New York Times]]''. March 3, 2000.</ref> Уитакер 2002 онд [[Түгшүүрт өрөө]], [[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] гэх аймшгийн төрлийн хоёр кинонд тогложээ. 2006 онд [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] кинонд [[Уганда]]гийн Ерөнхийлөгч асан дарангуйлагч [[Иди Амин]]ы дүрийг Уитакер бүтээж тухайн оныхоо бүхий л кино урлагийн томоохон бүхий л шагналыг хүртсэн билээ.<ref name="PositiveKing">{{cite news|last=Hirshon|first=Nicholas|work=[[New York Daily News]]|title=Reel Study of a Tyrant|url=http://www.nydailynews.com/archives/ny_local/2006/09/17/2006-09-17_reel_study__of_a_tyrant__ami.html|date=September 17, 2006|accessdate=January 14, 2010}}</ref><ref name="SydneyKing">{{cite news|last=Hall|first=Sandra|work=[[The Sydney Morning Herald]]|title=The Last King of Scotland|url=http://www.smh.com.au/news/film-reviews/the-last-king-of-scotland/2007/02/02/1169919520376.html|date=February 2, 2007|accessdate=January 14, 2010}}</ref> == Кино бүтээлүүд == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" | Жүжигчин |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! Он ! Монгол хэлээр ! Англи хэлээр ! Бүтээсэн дүр |- |[[1982]] |[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]] |Fast Times at Ridgemont High |Чарльз Жефферсон |- |rowspan=3|[[1986]] |[[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] |The Color of Money |Амос |- |[[Хойд ба Өмнөд 2]] |North and South, Book II |Каффи |- |[[Цэргийн салаа (кино)|Цэргийн салаа]] |Platoon |Үлэмж биет Харольд |- |[[1987]] |[[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] |Good Morning, Vietnam |Эдвард Гэрлик |- |rowspan=2|[[1988]] |[[Шувуу (кино)|Шувуу]] |Bird |[[Чарльз Паркер]] |- |[[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] |Bloodsport |Роулинс |- |[[1990]] |[[Ширэнгэн ой (кино)|Ширэнгэн ой]] |Downtown |Деннис Куррен |- |rowspan=2|[[1991]] | |Diary of a Hitman |Деккер |- | |A Rage in Harlem |Жексон |- |rowspan=2|[[1992]] | |The Crying Game |Жоди |- | |Last Light |Фред Уитмор |- |[[1993]] | |Body Snatchers |хошууч Коллинз |- |rowspan=3|[[1994]] | |Blown Away |Энтони Франклин |- | |Prкt-а-Porter |Си Бьянко |- | |The Enemy Within |хурандаа Маккензи Кейси |- |rowspan=2|[[1995]] | |Species |Дэн Смитсон |- | |Smoke |Сайрус Кол |- |[[1996]] | |Phenomenon |Нэйт Поуп |- |[[1999]] |[[Сүнст нохой: Самурайн замнал (кино)|Сүнст нохой: Самурайн замнал]] |Ghost Dog: The Way of the Samurai |Сүнст нохой |- |[[2000]] | |Battlefield Earth |Кер |- |rowspan=2|[[2002]] |[[Түгшүүрт өрөө (кино)|Түгшүүрт өрөө]] |Panic Room |Бёрнхэм |- |[[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] |Phone Booth |ахмад Эд Рейми |- |rowspan=3|[[2005]] | |A Little Trip to Heaven |Эбе Холт |- | |American Gun |Картер |- | |Mary |Тэд Янгер |- |rowspan=2|[[2006]] |[[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] |The Last King of Scotland |[[Иди Амин]] |- | |The Marsh |Жеффри Хант |- |rowspan=2|[[2007]] | |The Air I Breathe | |- | |The Great Debaters |Доктор Жеймс Фармер |- |rowspan=2|[[2008]] | |Vantage Point |Ховард Льюис |- | |Street Kings |Ахмад Жек Уандер |- |[[2009]] | |Powder Blue |Чарли |- |[[2010]] | |''Repo Men'' |Жейк |- |[[2010]] | |''The Experiment'' |Бэррис |} == Эшлэл == {{Reflist | colwidth = 30em | refs = }} == Холбоос == * {{Commonscat|Forest Whitaker|Форест Уитакер}} * [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker|24x24px]] <span class="plainlinks">[https://web.archive.org/web/20151030154156/https://mn.wikipedia.org/wiki/Biligt/%D0%9D%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80:%D0%91%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B4_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4 Wikiquote] ([[Англи хэл|en]])</span> — <span class="plainlinks">[https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker?uselang=mn '''Форест Уитакер''']</span> * {{imdb|0001845}} * {{tvtome person|61686}} * [https://web.archive.org/web/20090412181131/http://www.candlesforrwanda.org/view/28/forest-whitaker.html Forest Whitaker lighting a candle for Rwanda] {{DEFAULTSORT:Уитакер, Форест}} [[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]] [[Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч]] [[Ангилал:Киноны продюсер]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:БАФТА шагналтан]] [[Ангилал:Оскарын шагналтан]] [[Ангилал:Эмми шагналтан]] [[Ангилал:Техасын хүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1961 онд төрсөн]] gj7haohfsvs711gagx468ik541sla6o 0 19628 859078 780105 2026-06-16T12:27:09Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859078 wikitext text/x-wiki {{short description|Mongol breakaway khanate of the Chagatai Khanate}} {{Distinguish|Монгол|Их Могол Улс{{!}}Моголын эзэнт гүрэн}} {{Инфобокс түүхэн улс |native_name = ''Mogholistan'' |conventional_long_name = Моголистан<br/>Зүүн Цагадайн ханлиг |common_name = Моголистан |status_text = |era = Дундад зууны сүүл үе |status = [[Цагаадайн улс]]ын хэсэг |life_span = {{plainlist| *1347–1462 {{small|(бүхэлдээ)}} *1462–1705 {{small|(баруун)}} *1462–1680s {{small|(зүүн)}}}} |event_start = Моголистан улс үүсэв |year_start = 1347 |date_start = |event1 = |date_event1 = |event2 = |date_event2 = |event3 = |date_event3 = |event_end = Mоголистан хоёр улс болж задрав |year_end = 1462 |date_end = |p1 = Цагаадайн улс |s1 = Хамилийн хант улс |s2 = Яркендын хант улс |s3 = Мансур хан{{!}}Турпаны ханлиг |s4 = |image_flag = |flag_type = |image_coat = |image_map = Chagatai_Khanate_(1490).png |image_map_size = 300 |image_map_caption = Моголистаны (Зүүн Цагадайн ханлиг) байршил 1490 онд |capital = [[Алмалиг]] |common_languages = {{plainlist| *[[Дундад монгол хэл]] (эхний үе)<ref name="<Григорьев">{{cite book| author = Григорьев А. П. | chapter = | chapter-url = | format = | url = | title = Монгольская дипломатика XIII-XV вв: чингизидские жалованные грамоты | orig-year = | agency = | edition = |location= Ленинград |date = 1978 |publisher= Изд-во Ленинградкого университета |volume= | page = 12 | series = | isbn = }}</ref> *[[Цагаадайн хэл]] }} |religion = [[Тэнгэр шүтлэг]], хожуу [[Суннит Ислам]] |currency = |government_type = [[Хаант засаг]] |leader1 = [[Төглөгтөмөр]] |year_leader1 = 1347–1363 |leader2 = [[Ильяс хожа]] |year_leader2 = 1363–1368 |leader3 = [[Эсэнбука II]] |year_leader3 = 1429–1462 |title_leader = [[Цагаадайн улсын хаадын жагсаалт|Хан]] |legislature = |stat_year1 = |stat_area1 = |stat_year2 = |stat_area2 = |today = {{plainlist| *[[Хятад]] *[[Казахстан]] *[[Киргиз]]}} }} {{Монголчуудын түүх}} '''Моголистан''' бол 1346 онд [[Цагадайн улс]]аас салан тусгаар болсон монгол угсааны улс юм. Моголистан нь Цагадайн улсын зүүн хэсгийн газар нутаг бөгөөд Моголистаныг нүүдэлчин монголчууд удирдаж байсан тул суурин иргэд давамгайлсан Цагадайн улсын баруун хэсэг болох [[Мавереннахр]]аас 14-р зууны дундуур тусгаарлажээ. Мөн Жетийн улс, [[уйгур хэл]]<nowiki/>ээр Мамлакат-и Могулийе гэж нэрлэдэг. Моголистан улс нь одоогийн [[Шиньжян - Уйгурын өөртөө засах орон|Шиньжаан]], зүүн өмнөд [[Казахстан]]ыг захирч байгаад 17-р зуунд Зүүнгарын [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хаан]] эзлэгджээ. Барууны түүх судлалд -«Зүүн Цагаадайн хаант улс» гэж тэмдэглэдэг байна. [[Балхаш]] нуураас зүүн тийш [[Тэнгэр Уул|Тэнгэр уулын]] дагуух нутаг Моголистаны шууд удирдлаганд байв. Харин монгол удирдагчдын шууд удирдлаганд байдаггүй байв. Моголистаны ноёлох анги болох нүүдэлчин монголчууд тал хээр нутагт голлон төвлөрч байсан ба могол ноёд монгол ноёдын адил өргөөгөө байнга шилжүүлэн нүүлгэдэг байжээ. Өмнөд Шиньжаан цөлөрхөг газар байсан тул могол ноёдийн өргөө тэнд байрладаггүй байв. Харин Ойрад хойд Шиньжаанийг эзэлж Моголистаныг тасралтгүй довтлох болсон тул нийслэлээ урагш шилжүүлж өмнөд Шиньжаанийг шууд удирдах болжээ. Мөн тэд Узбекистаны [[Ташкент]], [[Ферганы хөндий]], [[Бадахшан]] мужийн зарим хэсгийг нэг хэсэг захирч байжээ. Моголистан гэсэн нэр нь "могол" (монгол), "стан" (газар орон, улс) буюу "монгол улс", "монголчуудын орон" гэсэн утгатай учир нь эндхийн монголчууд Цагадайн баруун хэсгийн монголчуудтай харьцуулахад монгол хэл, нүүдэлчин уламжлал, соёлоо илүүтэй хадгалж үлдсэн байна. == Түүх == Моголистанчууд лалын шашинд орсоноор аажимаар хэл соёл нь өөрчлөгдөж 18-р зууны үед одоогийн уйгаруудын дунд бүрэн уусчээ. Моголистан буюу могол гэсэн нэр нь хэд хэдэн утгатай. Явцуу утгаараа Моголистаны буюу Цагадайн улсын зүүн хэсгийн нүүдэлчин монголчуудыг могол, моголистанчууд гэж нэрлэдэг. Мөн монгол болон хүн амын ихэнх хэсэг болох түрэг иргэдийг хамтад нь могол, моголистанчууд гэж нэрлэдэг. 15-р зууны дундуур монгол, түрэг гаралтай аймаг холилдсон казахууд [[Долоон ус]]анд нүүн ирж тэндхийн монгол, түрэг аймгуудтай холилдон 1465 онд [[:en:Kazakh Khanate|Казахын хант улс]]ыг байгуулан аажимаар газар нутгаа тэлсэн нь одоогийн [[Казахстан]] улсын үндэс суурь болжээ. Харин Долоон усанд байсан моголчууд казахын [[:en:Great jüz|Их ордын]] бүрэлдэхүүнд орон ууссан ба одоогийн Их орд нь үндсэндээ баруун Моголистанчууд буюу Долоон усны моголчуудаас (монголын [[:en:Dughlats|дулат]]/долоод, [[жалайр]] г.м аймаг болон түрэг овог аймгууд) бүрджээ. Чингис хаан Ил Тарвагатай, Кашгараас Трансоксани (одоогийн Узбекстан, Туркменистан) хүртэлх одоогийн Төв Азийн станууд болон Ираны хойд хэсгийг Цагаадайд өвлөн үлдээснээр Цагаадайн мэдэлд Их Монгол улсын бүрэлдэхүүнд байж байгаад [[Мөнх хаан|Мөнх хааны]] дараагаар [[Их Монгол Улс|Их Монгол улс]] задарахад [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрнөөс]] Афганы Газни хот Трансоксаноос Таримын хөндий хүртэл газар нутагтай, Цагаадайн удмын Монгол удирдлагатай [[Цагаадайн Улс|Цагаадайн улс]] гэгдэн 1346 онд [[Газан|Газан хааныг]] өнгөрсний хойно баруун (Трансоксани) зүүн (Могулистан) (хожим барууныг нь Кашгар зүүнийг нь Уйгарстан гэх болсон) хэсэгт хуваагдах хүртэл оршин тогножээ. XIV зуунд Монголын эзэнт гүрэн задрахад Шиньжаан Моголистаны (зарим гадны түүхчид Цагаадайн улсыг 1500 онд мөхсөн гэх нь бий) бүрэлдэхүүнд оржээ. [[Согд хэл|Согдоос]] дам авсан уйгар бичгийг Монголын эзэнт гүрэн төрийн бичгээ болгожээ. Цагаадайн улсын талаар илүү тодруулахад тус улсын газар нутаг нь өнөөгийн [[Узбекистан]] бүхэлдээ, Казахстаны өмнөд хэсэг, [[Афганистан]]ы хойд ба өмнөд хэсэг, өнөөгийн [[Тажикистан|Тажикстан]], [[Киргиз|Киргизстан]] бүхэлдээ багтаж байлаа. Түрэгүүд амьдардаг хэсгийг нь [[Туркестан]] гэж нэрлэдэг Баруун хэсгийг караунасчууд голлон хэд хэдэн аймгийн толгойлогчид мэдэн захирч ёс төдий хан тодруулдаг байв. Зүүн хэсгийг нь буюу Моголистаныг 1347-1363 он хүртэл [[Төглөгтөмөр]] анх захиран Монголчуудын дунд эрх мэдлээ нэмэгдүүлэн лалын шашныг жөгжүүлж, 1360-1361 онуудад хоёронтоо баруун хэсгийг нэгтгэх оролдлого хийсэн боловч баруун хэсгийн аймгуудын удирдагчдыг бүрэн захиргаандаа оруулж чадахгүй байсаар 1363 онд өөд болсноор моголчууд Мавераннарыг (Трансоксани) орхин гарч Трансоксанийг Караунасын Амир Хусейн хяналтандаа авчээ. [[Доголон Төмөр]] өөрийгөө Чингис хааны хойчис хэмээн зарлаж, Цагадайн улсыг сэргээхээр Амир Хусейнтай тэмцэлдэж эхлэн 1366 онд Хусейн болон Сербедар нарыг бут цохин [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авч, 1369 онд Трансоксанид ноёрхолоо тогтоон 1370 онд Эмир гэгдэн Цагаадайг улсыг залгамжлан 30 гаран жил байлдан дагуулал хийж, Афганд Хератын, Персэд Ширазын, Иракт Багдадын, Энэтхэгт Дэлийн, Сирид Дамаскусын захирагчдыг байлдан дарж газар нутгаа тэлжээ. Тэрээр Оттомон Түрэгийг Ангорт цохисны дараа Монголын эзэнт гүрнийг дахин байгуулах зорилгоор Хятадын Мин улсыг дайлахаар явах замдаа 1405 онд өөд болж, түүний байгуулсан эзэнт гүрэн 1447 он хүртэл түүний хүү Хератад нийслэлсэн Шах Рукийн захиргаан дор оршин байв. Цагаадайн улсын зүүн хэсгийг Цагаадайн удмынхан захирсаар зарим үед Төмрийн удмынхантай найрамдаж холбоотон болж, зарим үед байлдах зэргээр 17-р зуун хүрч Уйгарын Апаг Хожа болон түүний удмын Хожижануудын шашны дэглэмд байр сууриа алдсан юм. Цагаадайн хаант улсын үед Харханлигийн соёл тэргүүлэн исламын соёл хүчирхэгжин Харахожагийн буддистууд лалын шашинд орцгоосон бөгөөд ноёрхогч ангийг Моголчууд, суурин хүмүүс, худалдаачдыг Сартууд, тариачдыг Таранчууд гэдэг байв. Энэ нэршил Турфан Кашгараас гадна Трансоксанид ч гэсэн Төмөрийнхөн эсвэл Цагаадайн удмынханы хэн нь төр барихаас үл шалтгаалдаг байжээ. Одоогийн Узбек болон Уйгарт өнөөг хүртэл энэ ойлголт хүчтэй байдаг байна. 15-р зууны эхэн үед Вэйс хан (1418—1421, 1425—1428) Ойрадтай 61 удаа тулалдаж 1 ялалт байгуулж 2 удаа олзлогджээ. Тэр эхний удаа олзлогдохдоо их хэмжээний золиос төлж чөлөөлөгджээ. Түүнийг хоёр дахь удаагаа олзлогдоход Ойрадын ноён Эсэн тайш "Энэ удаад би чамайг зүгээр явуулахгүй. Чи надад эгч Махтум-ханимаа золиосонд өгөх ёстой" гэжээ. Ингээд Вэйс хан шаардлагийг нь биелүүлж дахин олзноос ангижирсан байна.<ref>[http://books.google.mn/books?id=dIAGAwAAQBAJ&pg=PA193&lpg=PA193&dq=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8B+%D0%BF%D0%BE+%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8+%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85+%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2+XV-XVIII+%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2+%D0%BE%D0%BD+%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8C+%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%BB+%D0%BC%D0%B0%D1%85%D1%82%D1%83%D0%BC+%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BC&source=bl&ots=R8NWdvC-IO&sig=w06QcyDTWdcGTkgpM5jupNStJuI&hl=mn&sa=X&ei=UYEtU_zQNsfloAS0z4CwCQ&ved=0CBsQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false С.К. Ибрагимов. Материалы по истории казахских ханств XV-XVIII веков]</ref> 1428 онд моголчуудын дунд зөрчил үүсч Вэйс хан алагджээ. Моголистан нь XIV-XV зууны үед нүүдлийн соёл иргэншил давамгайлсан газар нутаг байсан бөгөөд XVI зууны үед суурин соёл иргэншилд бага багаар шилжиж, [[Ислам]]ын шашныг шүтэх болжээ. Моголистаны баруун талаас Казахууд, зүүн талаас Ойрадууд довтлох болсон тул Моголистаны Султан Саид хаан өмнө зүг рүү нүүж, Яркенд хотод нийслэллэж, улсаа [[Яркендын хант улс]] хэмээн нэрийдэх болжээ. Хожим нь энэ улс Кашгарын хант улс нэртэй болсон ба мөн Могул, Саид гэсэн нэрээр нэрлэгдэж байв. Моголистан нь 1346 оноос хойш нэгдмэл байдлаар 100-аад жил оршин тогтнож байгаад Яркендын хант улс зэрэг хэд хэдэн хэсэгт хуваагдан бутарчээ. Моголистан, Яркендын хант улсыг Цагадай хаанаас гаралтай Туглугтөмөрийн угсааныхан захирч байсан учир Цагадайн улсыг 1696 он хүртэл оршин тогтнож байсан гэж үздэг. Гэвч 14-р зуунд Цагадайн улс бүхэлдээ [[Төмөрийн улс]]ад эзлэгдсэн учир Моголистан, Яркендын хант улс нь Цагадайн улсын үргэлжлэл байсан эсэх нь маргаантай байдаг. Моголистанаас задран гарсан улсуудын нэг болох Цагадайн удмын [[Хамилийн хант улс]] 1930 он хүртэл Шиньжааны зүүн хойд нутаг дахь [[Хамил тойрог]]т оршин тогтнож байв. ==Ишлэл== {{Reflist}} ==Мөн үзэх== *[[:en:Mirza Muhammad Haidar Dughlat|Mirza Muhammad Haidar Dughlat]] ==Зураг== <gallery> File:Badakhshan.svg|Бадахшан File:Fergana valley topo political.png|[[Памир]]ийн уулан дахь Ферганы хөндий File:Ферганская долина.png|Ферганы хөндий File:Семиреченская область 1900.svg|Семиречье буюу [[Долоон ус]] муж. 1900 он </gallery> == Гадаад холбоос == *[http://www.vostlit.info/haupt-Dateien/index-Dateien/H.phtml?id=2062ХАЙДАР, МИРЗА МУХАММАД, Тарих-и Рашиди] *[https://web.archive.org/web/20130916221517/http://kazakhistory.ru/post27.php Образование казахского государства] *[http://www.angelfire.com/on/paksoy/ozkaz.html Z. V. Togan: The Origins of the Kazaks and the Ozbeks] *[https://web.archive.org/web/20190420052818/http://vlib.iue.it/carrie/cec/ozkaz.shtml Происхождение казахов и узбеков] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Моголистан| ]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] 4ulqexfcur19pwohcdjos6x8jpei8pf 0 24602 859092 828827 2026-06-16T14:13:59Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859092 wikitext text/x-wiki {{Short description|Төв болон Зүүн Азийн түрэг угсаатны бүлэг}} {{Distinguish|Югур ястан}} {{Инфобокс үндэстэн | group = Уйгурууд | native_name = {{hlist|{{lang|ug|ئۇيغۇرلار}}|{{lang|ug-Cyrl|Уйғурлар}}|{{lang|ug-Latn|Uyghurlar}}}} | image = Uyghur man in Kashgar.jpg | image_caption = [[Кашгар]] дахь Уйгур эрэгтэй | total = Маргаантай; 11 сая гаруй{{NoteTag|name=PopulationDispute|Уйгуруудын хүн амын тоо Хятадын эрх баригчид болон Хятадаас гадуурх Уйгур байгууллагуудын хооронд маргаантай байдаг. Энэ өгүүллийн [[#Хүн ам|§ Хүн амын бүлэгт]] энэ маргааныг цаашид авч үзнэ.}} | region1 = {{flag|Хятад}}<br />(голдуу [[Шиньжян]]д) | pop1 = 11 сая | ref1 = <ref>{{cite web|title=Geographic Distribution and Population of Ethnic Minorities|url=http://www.stats.gov.cn/tjsj/ndsj/2021/indexeh.htm|website=Хятадын статистикийн эмхэтгэл 2021|access-date=2025-05-11}}</ref> | region2 = {{flag|Казахстан}} | pop2 = [[Казахстан дахь уйгурууд|300,000]] (2024) | ref2 = <ref>[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/178068/file/en/ Kazakhstan population by ethnic groups]</ref> | region3 = {{flag|Пакистан}} | pop3 = [[Пакистан дахь уйгурууд|1,000]] (2021) | ref3 = <ref>{{cite web|title=Чей Кашмир? Индусов,Пакистацев или уйгуров?|url=https://dzen.ru/a/Y7nr3SMGQETzz7ag|access-date=29 January 2023}}</ref> | region4 = {{flag|Турк}} | pop4 = [[Турк дахь уйгурууд|100,000]] | ref4 = <ref>{{cite web|url=https://east-turkistan.net/about-the-uyghurs/|title=About The Uyghurs|date=2021-03-04|publisher=Зүүн Түркистаны цөллөгт байгаа засгийн газар|access-date=2025-05-11|archive-date=2022-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20221002101421/https://east-turkistan.net/about-the-uyghurs/|url-status=dead}}</ref> | region5 = {{flag|Киргиз}} | pop5 = [[Киргиз дэх уйгурууд|60,210]] (2021) | ref5 = <ref>{{cite news |title=Национальная самобытность: О жизни уйгуров в Кыргызстане |url=https://www.mk.kg/social/2021/04/14/nacionalnaya-samobytnost-o-zhizni-uygurom-v-kyrgyzstane.html |work=[[Московский комсомолец]] |language=ru |date=14 April 2021}}</ref> | region6 = {{flag|Узбекистан}} | pop6 = 48,500 (2019) | ref6 = <ref>{{cite web|title=Uyghur|url=https://www.ethnologue.com/language/uig|website=Ethnologue|access-date=2025-05-11}}</ref> | region7 = {{flag|Америкийн Нэгдсэн Улс}} | pop7 = [[Уйгур Америкчууд|8,905]] (АНУ-ын 2015 оны хүн амын тооллого)<ref>{{cite web |title=Detailed Languages Spoken at Home and Ability to Speak English for the Population 5 Years and Over: 2009–2013 |url=https://www.census.gov/data/tables/2013/demo/2009-2013-lang-tables.html |website=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2025-05-11}}</ref> – 15,000 (ETGE-ийн 2021 оны тооцоогоор)<ref>{{cite news |last1=Hawkins |first1=Samantha |title=Uighur Rally Puts Genocide in Focus Ahead of US-China Talks |url=https://www.courthousenews.com/uighur-rally-puts-genocide-in-focus-ahead-of-us-china-talks/ |access-date=2025-05-11 |agency=Courthouse News |date=2021-03-18}}</ref> | ref7 = | region8 = {{flag|Саудын Араб}} | pop8 = 8,730 (2018) | ref8 = <ref>{{cite web |title =Uyghurs in Saudia Arabia|url=https://www.ethnologue.com/language/uig}}</ref> | region9 = {{flag|Австрали}} | pop9 = 4,000 | ref9 = <ref>{{cite news|url= https://www.sbs.com.au/news/uighur-abuse-australia-urged-to-impose-sanctions-on-china|title= Uighur abuse: Australia urged to impose sanctions on China|work= www.sbs.com.au|access-date= 2025-05-11|archive-url= https://web.archive.org/web/20180911120528/https://www.sbs.com.au/news/uighur-abuse-australia-urged-to-impose-sanctions-on-china|archive-date= 2018-09-11|url-status=live}}</ref> | region10 = {{flag|Орос}} | pop10 = 3,696 (2010) | ref10 = <ref>{{cite web |url= http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |title= Перепись населения России 2010 года |trans-title=2010 оны Оросын хүн амын тооллого |access-date= 2025-05-11 |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20120201195659/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |archive-date= 2012-02-01 }}</ref> | region11 = {{flag|Энэтхэг}} | pop11 = 2,000 | ref11 = <ref>{{cite web |last=Кумар |first=Кумар |date=2016-12-18 |url=https://www.aljazeera.com/features/2016/12/18/for-uighur-exiles-kashmir-is-heaven |url-status=live |access-date=2025-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005130734/https://www.aljazeera.com/features/2016/12/18/for-uighur-exiles-kashmir-is-heaven |archive-date=2020-10-05 |title=For Uighur exiles, Kashmir is heaven |publisher=[[Al Jazeera Media Network|Al Jazeera]] |language=en-IN }}</ref> | region12 = {{flag|Туркменистан}} | pop12 = | ref12 = | region13 = {{flag|Афганистан}} | pop13 = 2,000 | ref13 = <ref>{{cite news |last1=Гунтер |first1=Жоэл |title=Afghanistan's Uyghurs fear the Taliban, and now China too |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58342790 |access-date=2025-05-11 |publisher=[[BBC News]] |date=2021-08-27}}</ref> | region14 = {{flag|Япон}} | pop14 = 2,000 (2021) | ref14 = <ref>{{cite web |title=ウイグル族 訪れぬ平安{{nbsp}}... 日本暮らしでも「中国の影」 |url=https://www.yomiuri.co.jp/world/20211106-OYT1T50026/ |website=読売新聞オンライン |access-date=2025-05-11 |language=ja |date=2021-11-06}}</ref> | region15 = {{flag|Швед}} | pop15 = 2,000 (2019) | ref15 = <ref>{{Cite web|url=https://asiatimes.com/2019/10/where-the-uighurs-are-free-to-be/|title=Where the Uighurs are free to be|first=Бертил|last=Линтнер|date=2019-10-31|website=Asia Times|access-date=2025-05-11}}</ref> | region16 = {{flag|Канад}} | pop16 = ~1,555 (2016) | ref16 = <ref>{{cite web|url= http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Geo2=PR&Code2=01&Data=Count&SearchText=Canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=Ethnic+origin&TABID=1|title= Census Profile, 2016 Census – Canada [Country] and Canada [Country]|first= Канадын Засгийн газар, Канадын|last= Статистик|website= www12.statcan.gc.ca|url-status=live|archive-url= https://web.archive.org/web/20180428023042/http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Geo2=PR&Code2=01&Data=Count&SearchText=Canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=Ethnic+origin&TABID=1|archive-date= 2018-04-28|date= 2017-02-08}}</ref> | region17 = {{flag|Герман}} | pop17 = ~750 (2013) | ref17 = <ref>{{cite journal |last1=Шихор |first1=Ицхак |title=Nuisance Value: Uyghur activism in Germany and Beijing–Berlin relations |journal=Journal of Contemporary China |date=2013 |volume=22 |issue=82 |pages=612–629 |doi=10.1080/10670564.2013.766383 |s2cid=145666712 }}</ref> | region18 = {{flag|Финланд}} | pop18 = 327 (2021) | ref18 = <ref>{{cite web |title=Language according to age and sex by region, 1990-2021 |url=https://pxdata.stat.fi/PxWeb/pxweb/en/StatFin/StatFin__vaerak/statfin_vaerak_pxt_11rl.px/ |website=stat.fi |access-date=2025-05-11 |archive-date=2025-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250311152251/https://pxdata.stat.fi/PxWeb/pxweb/en/StatFin/StatFin__vaerak/statfin_vaerak_pxt_11rl.px/ |url-status=dead }}</ref> | region19 = {{flag|Монгол}} | pop19 = 258 (2000) | ref19 = <ref name="Dynamic1983-2008">{{Cite web|url=http://www.statis.mn/portal/content_files/comppmedia/cxls0x450.xls|archive-url=https://web.archive.org/web/20110722221549/http://www.statis.mn/portal/content_files/comppmedia/cxls0x450.xls|url-status=dead|title=Khovd Aimak Statistical Office. 1983–2008 Dynamics Data Sheet|archive-date=2011-07-22}}</ref> | region20 = {{flag|Украин}} | pop20 = 197 (2001) | ref20 = <ref>[http://2001.ukrcensus.gov.ua/results/nationality_population/nationality_popul1/select_5/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=100&rz=1_1&rz_b=2_1%20%20%20%20&n_page=5 State statistics committee of Ukraine – National composition of population, 2001 census] {{webarchive|url= https://web.archive.org/web/20141008110958/http://2001.ukrcensus.gov.ua/results/nationality_population/nationality_popul1/select_5/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=100&rz=1_1&rz_b=2_1%20%20%20%20&n_page=5 |date= 2014-10-08 }} (Украин хэлээр)</ref> | region21 = {{flag|Палау}} | pop21 = 6 (2009) | ref21 = <ref>{{Cite news |last=Press |first=Associated |date=1 November 2009 |title=Released Guantánamo Uighurs land in Palau |url=https://www.theguardian.com/world/2009/nov/01/uighurs-guantanamo-palau |access-date=2025-05-11 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> | languages = {{hlist|'''[[Уйгур хэл]]'''<br />[[Эйну хэл|Эйну]], [[Шиньжяны Хятад хэл|Хятад]], [[Орос хэл]] }} | religions = Голдуу [[Суннит Ислам]] | related_groups = [[Узбекчүүд]],<ref>{{cite book|title=Central Asia and the Caucasus: Transnationalism and Diaspora|year=2004|page=31|author=Тураж Атабаки, Санжёт Мехендале|quote=Уйгурууд ч бас лалын шашинтай Түрэг үндэстэн бөгөөд хэл, соёлын хувьд казахуудаас илүү Узбекчуудтай илүү ойр холбоотой.}}</ref> [[Или Түрэгүүд]], [[Эйну үндэстэн|Эйну]] }} '''Уйгур''' ({{ug|ئۇيغۇر|Uyghur}}; {{zh-s|维吾尔}}; {{zh-t|維吾爾}}; {{zh-p|Wéiwú'ěr}}; {{IPA-ug|ʔʊjˈʁʊː|}}<ref name=MairPrimer>{{cite web | title=A Little Primer of Xinjiang Proper Nouns | last=Mair | first=Victor | authorlink=Victor Mair | work=[[Language Log]] | accessdate=30 July 2009 | date=13 July 2009 | url=http://languagelog.ldc.upenn.edu/nll/?p=1576}}</ref>) нь Зүүн болон [[Төв Ази]]д оршин суудаг, [[Түрэг|түрэг угсааны үндэстэн]] юм. Өнөөдөр уйгурууд ихэвчлэн [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]ын [[Шинжаан|Шинжаан-Уйгурын Өөртөө Засах Орон]]д оршин суудаг. Шинжянгийн уйгуруудын 80% нь баруун өмнөд хэсгийн [[Таримын хотгор]]т амьдардаг байна.<ref>Dillon, Michael (2004). ''Xinjiang: China's Muslim far northwest''. Routledge. ISBN 9780415320511. p.24</ref> Хятад дахь, Шинжаанаас гадна уйгуруудын төвлөрсөн газар бол [[Хүнань]] мужийн өмнө-төв хэсэгт орших Таоюань шянь болно.<ref name="english.people.com.cn">{{cite news |title=Ethnic Uygurs in Hunan Live in Harmony with Han Chinese |author= |newspaper=People's Daily|date=29 December 2000|url=http://english.people.com.cn/english/200012/28/eng20001228_59085.html}}</ref> Хятадаас гадна [[Казахстан]], [[Киргиз]], [[Узбекистан]] зэрэг Төв Азийн орнуудад уйгурууд олноор оршин суудаг. Түүнчлэн [[Афганистан]], [[Пакистан]], [[Турк]]т цөөн тоогоор амьдардаг байна.<ref>{{cite web |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/ps053.pdf |title=Ethno-Diplomacy: The Uyghur Hitch in Sino-Turkish Relations |format=PDF |date= |accessdate=2011-08-28 |archive-date=2011-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927103523/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/ps053.pdf |url-status=dead }}</ref> == Нэр == Уйгур гэдэг үгийг уйгурууд  /uː.iˈɡʊər/ гэж дууддаг. Анх англи хэлтнүүдэд /ˈwiːɡər/ гэж хятадын буруу дуудлагаар танигдсан. Сүүлийн жилүүдэд эрдэмтэд болон уйгурууд тэдний нэрний зөв англи дуудлага нь /uː.iˈɡʊər/ байх ёстой гэж онцлох болсон. Мөн латин үсгээр "Uyghur" гэж бичих ёстойг ч сануулсан. Монгол хэлнээ "Уйгур", "Уйгар" гэж хоёр ялгаатай байдлаар дууддаг. Учир нь монгол бичгийн уламжлалаа дагавал "Уйгур" гэх нь зөв боловч кирилл үсэг дэх эгшгийн зохицлоос үүдэж "Уйгар" гэж дууддаг. Мөн бичгийн хэлнээ "Уйгур" гэдэг хувилбарыг түлхүү хэрэглэдэг. Уйгур гэдэг үгний утга нь одоогоор тодорхойгүй. Өвөг Түрэг хэлний сурвалжийг үзвэл ''уяхур''',''''' ==Түүх== {{Гол|Уйгурын үеийн археологийн дурсгалууд}} [[Файл:Manicheans.jpg|thumb|Манихей тахилч нар 8-9-р зууны орчим Таримын сав газар дахь Кочо хотод Согдын гар бичмэл бичдэг]] [[Токуз Огуз|Токуз огузын]] гол аймгуудын нэг. Тэдний угсаа гарвалын тухай домог, түүхүүд хятад, перс хэлний сурвалжид үлдсэн байдаг. Ертөнцийг байлдан дагуулагчийн түүхдээ [[Ата малик Жувейни|Жувейн]], уйгурууд [[Хархорум|Хархорумын]] [[Орхон гол|Орхон голын]] хөвөөнд эртнээс нутаглаж Буку ханыг хүртэл таван зуун оныг үдсэн, [[Туул]], [[Сэлэнгэ мөрөн|Сэлэнгийн]] завсарт байдаг довноос шидтэй хүүхдүүд төрсөн, тэднийг нэг Буку-г хан сууринд залсан домгийг дурдсан. Ж.Маркварт 1912 онд Уйгурын домгийн Буку-г бодит хүн, Харбалгасын бичээст гардаг хаан мөн гэсэн. П.Пеллио 1930 онд Buku бол Bügü нэрийн хувилбар юм гэжээ. Уйгурын түүхэнд [[Идигинь хаан|Бөгү (Бёгю) нэртэй хаан]] тус улсыг 759 оноос эхлэн хорин жил захирсан гэж гардаг. [[Судрын чуулган|Судрын чуулганд]] бас Уйгурын түүх бий. Уйгур улсад байдаг нэг том уулын хажууд нэг газар 10, нөгөө газарт 9 гол байдаг. Арван голоор нутаглагчдыг '''Он-уйгур''', есөн голоор нутаглагчдыг '''Токуз-уйгур''' гэдэг, тэдний ураг зуугаад жил хаанчилсан гэжээ. [[Вэй улсын судар|Вэй улсын судрын]] 103-р бүлэгт [[Хүннү|Хүннүгийн]] [[шаньюй]] үзэсгэлэнт хоёр охиноо нутгийнхаа хойд хэсэгт хүн амьтангүй газарт суулгасан. Нэг охин нь чонотой гэрлэж хүү төрүүлсэн ба хожим түүний ураг олширсон. Энэ улсын хүн ард чоно улихтай адил урт үргэлжилсэн дуу дуулах дуртай гэж бий. Зарим нь уйгур хаадын эмэг эх Хүннүгийн шаньюйн охиноос гаралтай гэж ярилцдаг тухай дурджээ. Уйгур аймаг эртнээс Токуз Огуз аймгууд дунд тэргүүлэх байр суурьтай явж ирсэн. [[Нирун улс|Жужаны]] үед холбогдох эртний хятад бичгийн сурвалжид өндөр тэрэгтэнд '''Юаньхэ''' (Юаньгэ, 袁紇 < *wən-γət) овог байгаа нь Уйгурын тухай анх дурдсан хэрэг. Хятадын [[Сүй улс|Сүй улсын]] (581-618) үед '''Вэйхэ''' (韋紇 < wuj-γət эсвэл *ui-γət) гэж нэрлэх болжээ. [[Тан улс|Тангийн]] үед (618-906) '''Хуйхэ''' (迴紇 < γuɑi-γət) гэж нэрлэх болжээ. Дуло (Туул) голын ард [[Пугу]], [[Тунло]], [[Уйгур|Вэйгэ]] (Уйгур), [[Баегу]], [[Фуло]], [[Мэнчэнь]], [[Туругэ]], [[Сызе]], [[Хунь]], [[Хусэ]] зэрэг овог, аймаг нутагладаг, нийт бараг хоёр түм цэрэгтэй гэж [[Сүй улсын судар|Сүй улсын түүхэнд]] дурдсан байдаг. [[Тан улсын хуучин судар|Тан улсын хуучин сударт]] [[Тан Гаозу|Удэ]] (618-626)-гийн эхэн хүрэхэд [[Сеяньто]], [[Циби]], [[Хуйхэ]], [[Дубо]], [[Гулигань]], [[Доланьгэ]], Пугу, Баегу, Тунло, Хунь, Сызе, Хусэ, [[Кумоси|Си]] (Кумоси), [[Аде]], [[Байси]] аймгууд говийн араар тархжээ гэж тэмдэглэжээ. VIII зууны үеийн уйгурын гэрэлт хөшөөний бичээст '''“Он Уйгур, Секиз Огуз”''' гэж бий. [[Секиз Огуз|Секиз огуз]] гэдэг нь [[Уйгур улс|Уйгурын хожуу хаант улс]] байгуулагдсаны дараа Огузын бүрэлдэхүүнээс уйгурууд тусгаарлаж дангаар Он Уйгур гэж нэрлэгдэх болсонтой холбоотой. Түүх сурвалжид өгүүлснээр Уйгур аймаг 9 овгоос бүрэлдэнэ. Тан улсын хуучин сударт: Уйгурыг [[Тан улс|Тан улсын]] [[Тан Сюаньзун|Кайюаний үед]] (713-741 он) аажмаар хүчирхэгжсэн, [[Өтүкэн уул|Өтүкэн ууланд]] хоргоддог, өмнө зүг Сичэн (Хань улсын үеийн Гаоцюэ бэхлэлт юм, одоогийн Хангин хойд хошууны нутаг дэвсгэр) хүртэл 1700 ли зайтай. Уйгурт дараах овгууд байсан гэжээ. Үүнд: # Яглакар(Жалайр), # Утургар, # Күрэбир, # Могэсици, # Ауцзэ, # Хасар/Хазар, # Хувасу, # Ябуткар, # Аябир бий гэжээ. Уйгурын гэрэлт хөшөөдийн бичээсээр Уйгур эртнээс [[Сэлэнгэ мөрөн|Сэлэнгэ]], [[Орхоны хөндийн соёлын дурсгал|Орхоны савд]], Өтүкэн, Өгрэсийн дунд суусаар ирсэн тухай өгүүлдэг. [[File:Battle at Awabat-chuang.jpg|thumb|left|Дорнод Туркестаны босогчдыг Чин улс цэрэглэн дарж буй нь (1828 он)]] 839 оны үед хурцадсан дотоодын хямралын улмаас Уйгурын сайд Гюелоу (Цзюэлоу) 839 онд [[Шато]] аймгийн цэргийг дагуулж Са тегин хааныг алж Хэса тегинийг хаан болгов. [[Эдиз]] аймгийн эзэн [[Гюйлу мохэ]] (Цзюйлу мохэ) [[Киргизүүд|Киргизтэй]] нэгдэж 1 буман цэрэг дагуулж Гюелоу, хаан нарыг довтолж алаад ордонг шатаав. Хааны ургийн Пан тегинийг Сачжи сайд авч 15 овог дагуулан Куча руу нүүв. Эзний гол Алаша руу хэсэг уйгур нарыг Яглакар овгийн яззгууртан толгойлж нүүж очжээ. Үлдсэн 13 овог, зуугаад мянган хүн Уцзе (Өгэ) хааныг дагаж [[Цагаан хэрэм|Цагаан хэрмийн]] ард [[Хөх хот]], [[Цахар]] хавиар суух болжээ. Энэ уйгуруудыг 848 он хүртэл [[Үже хаан|Өгэ хаан]] захирч байв. Түүнийг үхсэний дараа эл бүлэг уйгурууд [[Жанъе|Ганьчжоу]] руу зугтаж очжээ. Хожим эдгээр уйгурууд 860-900 оны үед Ганьжоугийн Уйгурын хант улс байгуулж 1028-1036 онд [[Тангуд|Тангудад]] эзлэгдэх хүртэл оршин тогтнож байжээ. 840 оны орчим [[Куча]] руу нүүсэн Пан тегиний зуугаад мянган хүнтэй уйгурууд бараг тэр даруй бэсрэг хант улс байгуулжээ. Кучагийн хант улсыг 866 оны орчим Турфан, Бешбалыкт нүүж ирсэн 200-аад мянган хүнтэй Буку Чиний токуз огузууд эзлэн авсан гэдэг.<ref>[https://mongoltoli.mn/history/h/797 Уйгур] Монголын түүхийн тайлбар толь</ref> Уйгуруудыг [[Хар Хидан]]ууд эзлэн авч, мөн [[Их Монгол Улс]] мандан бадарсны дараа [[Чингис хаан]]д дагаар оржээ. [[Цагаадайн Улс]]ын хожуу үед Уйгур, [[Моголистан]]ын ноёд язгууртнуудыг хамтад нь исламжуулж, улмаар 1514-1705 онд [[Яркендын хант улс]]ыг байгуулжээ. Манжийн үед "цагаан малгайтны бослого" дарагдсаны дараа 1884 онд Уйгуруудыг Шинжаан мужид оруулсан оруулсан. == Орчин үе == [[File:Flag of the First East Turkestan Republic.svg|right|thumb|Зүүн Туркестаны анхны БНУ-ын сүлд, далбаа]] [[File:Uyghur fighters.jpeg|thumb|Уйгурын хувьсгалчид]] [[File:Establishment of the Turkish Islamic Republic of East Turkistan.png|thumb|1933 оны 11 дүгээр сарын 12-нд Кашгар хотод Дорнод Туркестаны анхдугаар Исламын БНУ-ыг тунхаглаж байгаа нь]] [[File:TIRET government officials.png|thumb|ДТБНУ-ын Засгийн газрын бүрэлдхүүн]] [[File:Army officers of the Islamic Republic of East Turkistan.png|thumb|Дорнод Туркестаны армийн офицерууд]] [[File:Ismail Beg.png|thumb|Исмайл бек Аксугийн тулалдааны өмнө]] Уйгуруудын үзэж буйгаар 1949 оны [[Дорнод Туркестаны Бүгд Найрамдах Улс|Зүүн Туркестаны]] 1,820,000 км2 газраас [[Цинхай]], [[Ганьсу]]д зарим нутаг нь орсон байна.<ref>{{Cite web |url=http://uyghuramerican.org/about-uyghurs |title=Uyghuramerican.org:About Uyghurs |access-date=2014-05-12 |archive-date=2020-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200417065742/https://uyghuramerican.org/about-uyghurs |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.youtube.com/watch?v=FmKbIjifn6U East Turkistan is a lost Country]</ref> Тэд Ганьсуд 120,000 гаруй км2 газар алдсан гэж үздэг. Одоо [[Шинжаан]] орон 1,664,900 км2 нутагтай. Уйгурууд нь Төв болон Зүүн Азид амьдардаг Туркийн салбар ястан юм. Өнөөдрийн байдлаар, Уйгурууд [[БНХАУ]]-ын [[Шинжаан|Шинжаан Уйгурын Өөртөө Засах Улсад]] голчлон амьдарч байгаа бөгөөд БНХАУ дахь албан ёсны бүртгэлтэй 55 үндэстний цөөнхийн нэг. Царайны хувьд Ислам төрхтэй ч Кавказ болон Монголжуу төрхтэй ястан юм. Шинжаан Уйгурын уйгуруудын 80% орчим нь Шинжааны баруун өмнөд хэсэг [[:en:Tarim_Basin|Tarim Basin]]-д амьдардаг. Шинжааны бүс нутгаас гадна БНХАУ дахь уйгурын өөр нэг томоохон бүлэг нь Хүнань мужийн Таоюань-д оршдог. БНХАУ-аас гадна Казахстан, Киргиз, Узбекистан болон Туркэд тархсанаас гадна цөөн тооны уйгурууд Афганистан, Герман, Бельги, Нидерланд, Норвеги, Швед, ОХУ, Саудын Араб, Австрали, Канад болон АНУ-д байдаг. == Зураг == <center><gallery> Файл:Hoja-Niyaz.jpg Файл:Barbier in Kaxgar.jpg Файл:KashgarNaan.jpg Файл:Khotan-mercado-d39.jpg Файл:Khotan-mercado-chicos-d01.jpg Файл:Khotan-mercado-d09.jpg|[[Хотан]] хотын ням гариг бүр нээгддэг зах Файл:Khotan-melikawat-chicas-d03.jpg Файл:Uyghur man.jpg Файл:Xinjiang nationalities by prefecture 2000.png|Шинжааны үндэстнүүд Файл:Uyghur protest Berlin, July 2009.jpg Файл:Kawa manta.jpg Файл:Flag of Jihad.svg|Дорнод Туркестаны Исламын Жихад хөдөлгөөний сүлд Файл:Turkistani Patriots.jpg|Дорнод Туркестаны эх орончид Казахстаны ерөнхийлөгч Н.Назарбаевын хамт. зүүн гар талаасаа 2 дахь нь Хуссейн кари Ислами, зүүн гар талаас 4 дэх Абдул Кадир Ахмад, 5 дахь нь Абдул Кадар нар-1994 он Файл:Hokumet ilani.jpeg|2004 оны 09 сарын 14-ний өдөр Вашингтоны Капитол-Хилл. Уйгурын салан тусгаарлагчид Файл:İstanbul 5880.jpg|Туркийн болон Дорнод Туркестаны далбааг зэрэгцэн оршихыг бэлгэдэн Истанбул хотод байрлах Дорнод Туркестаны соёлын төвийн гадаа тавьсан нь </gallery></center> == Мөн үзэх == * [[Дэлхийн Уйгуруудын Хуралдай]] ==Ашигласан материал== {{Reflist}} == Цахим холбоос == *[https://web.archive.org/web/20140406213840/http://ebugen.blog.gogo.mn/read/entry34738 ebugen.blog.gogo.mn "Уйгаруудын тухай"] *[https://web.archive.org/web/20140715173213/http://baatarhuyag.niitlelch.mn/content/1314.shtml Нийтлэлч А.Баатархуяг, З.Мэндхүү "Хятадын хуучирдаггүй шинэ хязгаар" 2010] {{Түрэг угсаатан}} [[Ангилал:Уйгурууд| ]] [[Ангилал:Шинжаан дахь угсаатан]] [[Ангилал:Хүнань дахь угсаатан]] [[Ангилал:Түрэг хэлт угсаатан]] [[Ангилал:Хятадын ислам]] [[Ангилал:Турк-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Хятадад албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөгдсөн угсаатны бүлэг]] [[Ангилал:Казахстан дахь угсаатан]] [[Ангилал:Киргиз дэх угсаатан]] [[Ангилал:Пакистан дахь угсаатан]] [[Ангилал:Узбекистан дахь угсаатан]] pz4s045791cqd0uidoynmctx6rvvi8z 0 24926 859090 816733 2026-06-16T14:07:18Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859090 wikitext text/x-wiki {{short description|Czech footballer (born 1980)}} {{Инфобокс хөлбөмбөгчин | name = Томаш Росицкий | image = Arsenal Vs Burnley (24618630252).jpg | upright = 0.9 | caption = Росицкий 2016 онд | full_name = Tomáš Rosický<ref>{{cite web|url=http://m.premierleague.com/en-gb/news/article.080815-2015-2016-premier-league-squad-numbers-released.html|title=Player shirt numbers for 20 Barclays Premier League clubs released|publisher=Премьер лиг|date=2015-08-08|access-date=2025-04-25|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150809220849/http://m.premierleague.com/en-gb/news/article.080815-2015-2016-premier-league-squad-numbers-released.html|archive-date=2015-08-09}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1980|10|4}}<ref>{{cite web |title=2006 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга Германы тоглогчдын жагсаалт |url=https://www.fifadata.com/document/fwc/2006/PDF/FWC_2006_SquadLists.pdf |website=FIFA |archive-url=https://web.archive.org/web/20190610174527/https://www.fifadata.com/document/fwc/2006/PDF/FWC_2006_SquadLists.pdf |archive-date=2019-06-10 |page=8}}</ref> | birth_place = [[Прага]], [[Чехословак]] | height = 1.79 м<ref>{{cite web|url=http://www.sparta.cz/srv/www/cs/football/team/viewMemberDetail.do?memberId=22|title=Томаш Росицкий|website=Sparta.cz|archive-url=https://web.archive.org/web/20171125051855/https://sparta.cz/srv/www/cs/football/team/viewMemberDetail.do?memberId=22|archive-date=2017-11-25}}</ref> | position = [[Хагас хамгаалагч]] | currentclub = | youthyears1 = 1986–1988 |youthclubs1 = Компресори Прага | youthyears2 = 1988–1998 |youthclubs2 = [[Спарта Прага]] | years1 = 1998–2001 |clubs1 = [[Спарта Прага]] |caps1 = 41 |goals1 = 8 | years2 = 2001–2006 |clubs2 = [[Боруссиа Дортмунд]] |caps2 = 149 |goals2 = 20 | years3 = 2006–2016 |clubs3 = [[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсенал]] |caps3 = 170 |goals3 = 19 | years4 = 2016–2017 |clubs4 = [[Спарта Прага]] |caps4 = 12 |goals4 = 1 | totalcaps = 372 |totalgoals = 48 | nationalyears1 = 1995–1996 |nationalteam1 = Чех U15 | nationalcaps1 = 10 |nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 1996 |nationalteam2 = [[Чехийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг (-16)|Чех U16]] | nationalcaps2 = 12 |nationalgoals2 = 5 | nationalyears3 = 1997–1998 |nationalteam3 = [[Чехийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг (-17)|Чех U17]] | nationalcaps3 = 16 |nationalgoals3 = 6 | nationalyears4 = 1998–1999 |nationalteam4 = [[Чехийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг (-18)|Чех U18]] | nationalcaps4 = 9 |nationalgoals4 = 3 | nationalyears5 = 1999 |nationalteam5 = [[Чехийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг (-21)|Чех U21]] | nationalcaps5 = 2 |nationalgoals5 = 0 | nationalyears6 = 2000–2016 |nationalteam6 = [[Чехийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Чех]] | nationalcaps6 = 105 |nationalgoals6 = 23 }} '''Томаш Росицкий''' ({{lang-cs|Tomáš Rosický}}, ''[[1980]] оны [[10 сарын 4|аравдугаар сарын 4-нд]] төрсөн'') нь [[Бүгд Найрамдах Чех Улс|Чехийн]] [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсенал]] болон [[Бүгд Найрамдах Чех Улсын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Чехийн шигшээ багийн]] [[довтлох чиглэлийн хагас хамгаалагч]] юм. == Замнал == [[Файл:Stephen Carr and Tomas Rosicky.jpg|thumb|left|alt=Alt text|Росицкий [[Бирмингем Сити]] багтай [[Английн Премьер лиг|Премьер лигийн]] тоглолт хийж буй нь.]] === Клуб === Нэгэн цагт [[АС Спарта Праг]]д тоглож байсан аав Жири болон, [[Ширээний теннис]]ний тамирчин ээж Эва нарын дундаас төрсөн. [[СКД Компресари Прага]]д хөлбөмбөгөөр хичээллэж эхэлсэн бөгөөд, ах [[Жири Росицки|Жири]]тэй цуг 1987 онд Спарта Прагд элссэн байна. [[1999 он]]ы [[4 сарын 14]]нд [[1.ФС Брюнн]]той хийсэн тоглолтод топ багтаа дебет хийж, [[5 сарын 16]]нд [[ФК Жяблонек 97]]тай хийсэн тоглолтод лиг дебет хийж, дараагийн хоёр тоглолтод гараанд гарч тоглосон<ref name="kniha">[http://www.rosickytomas.com/kniha/ Tomas Rosicky]</ref>. Дараагийн улирал олон удаа гараанд гарч тоглох боломж олдсоноос, 9 сарын 11-нд 7-0-оор [[СК Динамо Ческе-Будювайце]] багийг хожсон тоглолтод 2 гоол хийсэн бөгөөд энэ нь түүний анхны гоол байсан<ref name="kniha"/>. Росицкий [[2001]] онд [[Спарта Прага]] багаас [[Герман]]ы [[Германы Бундеслиг|Бундеслигийн]] тухайн үедээ түүхэн дэх хамгийн үнэтэй наймаа болон 14.5 сая [[евро]]гоор [[Боруссиа Дортмунд]] багт зарагдаж байв.<ref name="ArsenalTransfer">{{cite news | url = http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/a/arsenal/5008544.stm | title = Arsenal secure Rosicky transfer | publisher= [[BBC Sport]] | date = 23 May 2006 | accessdate = 23 May 2009}}</ref> Дортмундад түргэн идээшиж үндсэн тоглолтоо үзүүлэх болсон түүнийг [[Реал Мадрид]], [[Атлетико Мадрид]], [[Тоттенхэм Хотспур]], [[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]] болон [[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсенал]] багууд онц сонирхож байсан ба хөлбөмбөгийн мэргэжилтэн, сонирхогчидоос ''Бяцхан Моцарт'' гэж талбай дээр тоглолт найруулдаг чадварлаг авъяасаа үнэлүүлж байсан байна.<ref>{{cite news | url = http://www.guardian.co.uk/football/2007/aug/15/newsstory.championsleague1 | title = Little Mozart goes home intending to upset his first love | publisher = The Guardian | date = 15 August 2007 | accessdate = 23 May 2009 | author = David Hytner | location=London}}</ref> Улмаар [[2006]] оны [[5 сарын 23|тавдугаар сарын 23-нд]] [[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсенал]] багтай урт хугацааны гэрээг 25 настайдаа байгуулсан юм.<ref name="ArsenalTransfer"/><ref>{{cite web | url = http://www.arsenal.com/news/news-archive/czech-midfielder-rosicky-signs-for-arsenal | title = Czech midfielder Rosicky signs for Arsenal | publisher = Arsenal.com | date = 23 May 2006 | accessdate = 23 May 2009}}</ref> [[Франц]]ын хагас хамгаалагч [[Робер Пирес]]ийн өмнө нь эзэмшиж байсан 7 долоо дугаарын өмсгөлтэйгээр анхны гараагаа [[Хорват]]ын [[Динамо Загреб]] багийг 3-0 харьцаагаар хожсон [[УЕФА Аваргуудын Лиг|Аваргуудын лигийн]] тоглолтонд 2006 оны [[8 сарын 8|наймдугаар сарын 2-нд]] хийсэн<ref>{{cite web |url=http://soccernet.espn.go.com/report?id=204817&cc=4716 |title=Dinamo Zagreb 0–3 Arsenal |date=8 August 2006 |work=ESPN Soccernet |accessdate=12 October 2010 |archive-date=29 Есдүгээр сар 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130929140744/http://espnfc.com/match?id=204817 |url-status=dead }}</ref> бол анхны гоолоо тухайн оны [[9 сарын 13|есдүгээр сарын 13-нд]] [[Хамбург (хөлбөмбөгийн баг)|Хамбург]] багийг 2-1 харьцаагаар хожсон Аваргуудын лигийн тоглолтонд хийсэн байдаг байна.<ref>{{cite news| url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/2345744/Rosicky-rocket-sinks-10-man-Hamburg.html | location=London | work=The Daily Telegraph | title=Rosicky rocket sinks 10-man Hamburg | first=Christopher | last=Davies | date=14 September 2006}}</ref> [[2011]] оны [[10 сарын 16|аравдугаар сарын 16-нд]] Росицкий [[Сандерлэнд (хөлбөмбөгийн баг)|Сандерлэнд]] багийг 2-1 харьцаагаар хожсон [[Английн Премьер лиг|Премьер лигийн]] тоглолтонд гоолын дамжуулалтыг [[Робин ван Перси]]д эхний 28 секундэд өгч ''лигийн хамгийн богино хугацаанд орсон гоолоор'' нэрлэгдсэн билээ. === Шигшээ баг === 19 настайдаа шигшээ багийнхаа бүрэлдэхүүнд багтан [[Ирландын Бүгд Найрамдах Улсын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Ирландын]] шигшээ багийн эсрэг анх тоглож байв. [[2000 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|2000]], [[2004 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|2004]] оны [[Хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|ЕАШТ-үүд]] болон [[2006 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2006]] оны [[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ-д]] эх орноо төлөөлөн тоглож байв. [[2006]]-[[2007|07]] оны улиралд шигшээ багийн ахлагч байсан [[Павел Недвед]]ийг зодог тайлсаны дараа Росицкий багаа ахлах болсон байна. == Хувийн амьдрал == Түүний төрсөн ах [[Иржи Росицкий]] нь [[Испани]]йн Атлетико Мадрид багийн тоглогч байв. == Үзүүлэлтүүд == === Клуб === :''Сүүлд шинэчилсэн нь: [[2011]] оны [[12 сарын 22|арванхоёрдугаар сарын 22]].'' {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !rowspan="2"|Клуб !rowspan="2"|Улирал !colspan="3"|Лиг !colspan="3"|Цом<ref>[[Английн хөлбөмбөгийн цом|Английн цом]], [[Хөлбөмбөгийн лигийн цом|Лигийн цом]] болон [[Коммунити Шиелд]] зэргийг оруулаад</ref> !colspan="3"|[[УЕФА|Европ]] !colspan="3"|Бүгд |- !Гараа !Гоол !Ашигтай дамжуулалт !Гараа !Гоол !Ашигтай дамжуулалт !Гараа !Гоол !Ашигтай дамжуулалт !Гараа !Гоол !Ашигтай дамжуулалт |- | rowspan="5"| [[Боруссиа Дортмунд]] |[[2001–02 оны Германы Бундеслиг|2001–02]] |24||4||5||0||0||-||8||1||-||32||5||- |- |[[2002–03 оны Германы Бундеслиг|2002–03]] |30||3||9||0||0||-||7||2||-||37||5||- |- |[[2003–04 оны Германы Бундеслиг|2003–04]] |19||2||5||0||0||-||4||0||-||23||2||- |- |[[2004–05 оны Германы Бундеслиг|2004–05]] |26||4||4||0||0||-||0||0||-||26||4||- |- |[[2005–06 оны Германы Бундеслиг|2005–06]] |27||6||5||0||0||-||0||0||-||27||6||- |- ! colspan="2" | Бүгд !126!!19!!28!!0!!0!!-!!19!!3!!-!!145!!22!!- |- | rowspan="6"| [[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсенал]] |[[2006–07 оны Английн хөлбөмбөг|2006–07]] |26||3||3||5||2||1||6||1||0||37||6||4 |- |[[2007–08 оны Английн хөлбөмбөг|2007–08]] |18||6||2||1||0||0||5||1||0||24||7||2 |- |[[2008–09 оны Английн хөлбөмбөг|2008–09]] |0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |[[2009–10 оны Английн хөлбөмбөг|2009–10]] |25||3||4||1||0||0||7||0||1||33||3||5 |- |[[2010–11 оны Английн хөлбөмбөг|2010–11]] |21||0||2||8||1||2||5||0||1||34||1||5 |- |[[2011–12 оны Английн хөлбөмбөг|2011–12]] |8||0||1||0||0||0||5||0||0||14||0||1 |- ! colspan="2" | Бүгд !96!!12!!12!!15!!3!!3!!28!!2!!2!!142!!17!!17 |- ! colspan="2" | Нийт !223!!31!!40!!15!!3!!-!!46!!5!!-!!284!!39!!- |} === Шигшээ баг === <ref>http://www.national-football-teams.com/v2/player.php?id=1885</ref> {{Football player national team statistics|CZE}} |- |2000||8||0 |- |2001||10||2 |- |2002||6||3 |- |2003||7||1 |- |2004||13||3 |- |2005||8||6 |- |2006||9||2 |- |2007||7||2 |- |2008||0||0 |- |2009||3||0 |- |2010||6||0 |- |2011||8||1 |- !Бүгд||85||20 |} == Шагналууд == === Клуб === ; Спарта Прага * [[Чехийн хөлбөмбөгийн лиг|Чехийн лиг]] (3): [[1998–99 оны Чехийн хөлбөмбөгийн лиг|1998–99]], [[1999–2000 оны Чехийн хөлбөмбөгийн лиг|1999–00]], [[2000–01 оны Чехийн хөлбөмбөгийн лиг|2000–01]] ; Боруссиа Дортмунд * [[Германы Бундеслиг|Бундеслиг]] (1): [[2001–02 оны Германы Бундеслиг|2001–02]] === Хувийн === * [[Алтан бөмбөг (Бүгд Найрамдах Чех Улс)|Чехийн Оны шилдэг тоглогч]] (2): 2002, 2006 == Эшлэл == {{Reflist|2}} == Холбоос == * {{CMFS player|Томаш Росицкий}} * [https://web.archive.org/web/20100705134627/http://tomas-rosicky.eu/ Томаш Росицкийн албан ёсны вэбсайт] {{cs icon}} {{en icon}} * [http://www.footballdatabase.com/index.php?page=player&Id=425&b=true Томаш Росицкийтэй холбоотой он цагийн хэлхээс] * {{soccerbase|17885}} * [http://www.arsenal.com/first-team/players/tomas-rosicky Профайл] Arsenal.com вэбсайт дахь {{Navboxes colour |title= Чехийн шигшээ багийн бүрэлдэхүүнд |bg= #DD0000 |fg= White |list1= {{Чехийн шигшээ багийн 2000 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Чехийн шигшээ багийн 2004 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Чехийн шигшээ багийн 2006 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} }} {{Арсенал багийн бүрэлдэхүүн}} {{DEFAULTSORT:Росицкий, Томаш}} [[Ангилал:Чехийн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Спарта Праг багийн тоглогч]] [[Ангилал:Боруссиа Дортмунд багийн тоглогч]] [[Ангилал:Арсенал багийн тоглогч]] [[Ангилал:Премьер лигийн тоглогч]] [[Ангилал:Германы Бундеслигийн тоглогч]] [[Ангилал:2000 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:2004 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:2006 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:Чехийн хөлбөмбөгийн лигийн тоглогч]] [[Ангилал:Чехүүд]] [[Ангилал:1980 онд төрсөн]] 5db1dnghqfobo2o57h0nkpxfizkyg2d 0 36982 859089 858528 2026-06-16T13:53:05Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859089 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын Краснодарын хязгаарт хот}} {{About|Оросын хотын}} {{Инфобокс Оросын суурин | mn_name = Сочи | ru_name = |image_skyline = {{multiple image | perrow = 1/2/2/1 | border = infobox | total_width = 270 | caption_align = center | image1 = Sochi harbour.jpg | caption1 = [[Сочийн боомт]] | image2 = Sochi adler aerial view 2018 20.jpg | caption2 = Цэцэрлэгт хүрээлэн | image3 = Аэрофотоснимок Зимнего театра 04 (cropped).jpg | caption3 = Өвлийн театр | image4 = Sochi adler aerial view 2018 14.jpg | caption4 = [[Сочийн олимпын цэцэрлэгт хүрээлэн]] | image5 = А-147 Джубга — Сочи, км 202, развязка Голубые Дали.jpg | caption5 = [[Адлер төмөр замын өртөө]] | image6 = Аэрофотоснимок Зимнего театра 02.jpg | caption6 = Сочийн үзэмж | color = white }} | pushpin_map = Орос Краснодарын хязгаар#Орос#Европ | coordinates = {{Coord|43|35|07|N|39|43|13|E|display=inline,title}} | image_flag = Flag of Sochi (Krasnodar krai).svg | flag_caption = | image_coa = Coat of Arms of Sochi (Krasnodar krai).svg | coa_caption = | anthem = | anthem_ref = | holiday = | holiday_ref = <!-- administrative status --> | federal_subject = [[Краснодарын хязгаар]] | federal_subject_ref = <ref name="Ref1481" /> | adm_district_jur = | adm_district_jur_ref = | adm_inhabloc_jur = Сочи [[Холбооны субъектийн ач холбогдолтой хот|хот]] | adm_inhabloc_jur_ref = <ref name="Ref1481" /> | adm_citydistrict_jur = | adm_citydistrict_type = | adm_citydistrict_jur_ref = | adm_selsoviet_jur = | adm_selsoviet_type = | adm_selsoviet_jur_ref = | capital_of = | capital_of_ref = | adm_ctr_of1 = Сочи хот | adm_ctr_of1_ref = <ref name="Ref1481" /> | adm_ctr_of2 = | adm_ctr_of2_ref = | adm_ctr_of3 = | adm_ctr_of3_ref = | inhabloc_cat = Хот | inhabloc_cat_ref = <ref name="Ref1481" /> | inhabloc_type = | inhabloc_type_ref = <!-- municipal status --> | mun_district_jur = | mun_district_jur_ref = | urban_okrug_jur = Сочи хотын тойрог | urban_okrug_jur_ref = <ref name="Ref753"/> | urban_settlement_jur = | urban_settlement_jur_ref = | rural_settlement_jur = | rural_settlement_jur_ref = | inter_settlement_territory = | inter_settlement_territory_ref = | mun_admctr_of1 = Сочи хотын тойрог | mun_admctr_of1_ref = <ref name="Ref753"/> | mun_admctr_of2 = | mun_admctr_of2_ref = | leader_title = Хотын дарга | leader_title_ref = <ref name="Head">{{Webarchiv|url=http://english.sochiru.ru/ |wayback=20140111120701 |text=Official website of Sochi |archiv-bot=2024-01-21 10:43:51 InternetArchiveBot }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111120701/http://english.sochiru.ru/ |date=January 11, 2014 }}</ref> | leader_name = [[Алексей Копайгородский]] | leader_name_ref = <ref name="Head" /> | representative_body = [[Сочийн хотын хурал|Хотын хурал]] | representative_body_ref = <!-- statistics --> | elevation_m = | area_km2 = 176.77 | area_km2_ref = <ref name="Area" /> | pop_2010census = 343334 | pop_2010census_rank = 52-т | pop_2010census_ref = <ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> | pop_latest = 443562 | pop_latest_date = 8 сар, 2020 | pop_latest_ref = <ref name=est.2020>{{cite web|title=RUSSIA: Južnyj Federal'nyj Okrug: Southern Federal District|url=https://www.citypopulation.de/en/russia/cities/southern/|publisher=City Population.de|date=August 8, 2020|access-date=August 28, 2020}}</ref> | population_demonym = | time_zone_ref = <!-- history --> | established_date = 1838 | established_title = | established_date_ref = <ref name="GSE" /><ref name="Mus" /> | current_cat_date = | current_cat_date_ref = | abolished_date = | abolished_date_ref = <!-- misc --> | postal_codes = 354000, 354002–354004, 354008–354010, 354013, 354014, 354018, 354019, 354022, 354024, 354025, 354030, 354031, 354033, 354036, 354037, 354039, 354053–354055, 354057, 354059, 354061, 354065–354068, 354071, 354073, 354084, 354099, 354200, 354202–354214, 354216–354218, 354220, 354226, 354231, 354233, 354299, 354340, 354346, 354348, 354349, 354354, 354355, 354364, 354380, 354382, 354383, 354399, 993501 | postal_codes_ref = | dialing_codes = 862 | dialing_codes_ref = | website = http://sochiadm.ru/ }} '''Сочи''' ([[оросоор]] Со́чи) — [[Орос улс]]ын [[Краснодарын хязгаар]]т оршдог 368 мянган хүнтэй [[хот]], [[Хар тэнгис]]ийн эрэгт [[рашаан]] амралтаар дагнан хөгжсөн газар.<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 г.]</ref><ref>{{Cite web |url=https://sochi-realinvest.ru/guide/5/9/ |title=Сочигийн орон сууцны дүүргийн тодорхойлолт |access-date=2020-07-09 |archive-date=2020-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200710234048/https://sochi-realinvest.ru/guide/5/9/ |url-status=dead }}</ref> == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Сочи (1991–2020, туйлын үе 1870–одоо) |metric first = yes |single line = yes |width = auto |Jan record high C = 22.4 |Feb record high C = 23.5 |Mar record high C = 30.0 |Apr record high C = 33.7 |May record high C = 34.7 |Jun record high C = 35.2 |Jul record high C = 39.4 |Aug record high C = 38.5 |Sep record high C = 36.0 |Oct record high C = 32.1 |Nov record high C = 29.1 |Dec record high C = 23.5 |year record high C = 39.4 |Jan high C = 9.9 |Feb high C = 10.4 |Mar high C = 12.7 |Apr high C = 17.0 |May high C = 21.2 |Jun high C = 25.4 |Jul high C = 27.9 |Aug high C = 28.6 |Sep high C = 25.2 |Oct high C = 20.7 |Nov high C = 15.6 |Dec high C = 12.0 |year high C = 18.9 |Jan mean C = 6.3 |Feb mean C = 6.5 |Mar mean C = 8.6 |Apr mean C = 12.3 |May mean C = 16.6 |Jun mean C = 20.9 |Jul mean C = 23.7 |Aug mean C = 24.3 |Sep mean C = 20.5 |Oct mean C = 16.2 |Nov mean C = 11.4 |Dec mean C = 8.3 |year mean C = 14.6 |Jan low C = 3.8 |Feb low C = 3.7 |Mar low C = 5.6 |Apr low C = 9.0 |May low C = 13.3 |Jun low C = 17.4 |Jul low C = 20.0 |Aug low C = 20.7 |Sep low C = 16.9 |Oct low C = 13.1 |Nov low C = 8.5 |Dec low C = 5.7 |year low C = 11.5 |Jan record low C = -13.4 |Feb record low C = -12.6 |Mar record low C = -7.0 |Apr record low C = -5.0 |May record low C = 3.0 |Jun record low C = 7.1 |Jul record low C = 12.6 |Aug record low C = 10.4 |Sep record low C = 2.7 |Oct record low C = -3.2 |Nov record low C = -5.4 |Dec record low C = -8.3 |year record low C = -13.4 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 177 |Feb precipitation mm = 134 |Mar precipitation mm = 133 |Apr precipitation mm = 109 |May precipitation mm = 107 |Jun precipitation mm = 95 |Jul precipitation mm = 120 |Aug precipitation mm = 106 |Sep precipitation mm = 140 |Oct precipitation mm = 177 |Nov precipitation mm = 175 |Dec precipitation mm = 178 |year precipitation mm = 1651 |Jan snow depth cm = 1 |Feb snow depth cm = 1 |Mar snow depth cm = 0 |Apr snow depth cm = 0 |May snow depth cm = 0 |Jun snow depth cm = 0 |Jul snow depth cm = 0 |Aug snow depth cm = 0 |Sep snow depth cm = 0 |Oct snow depth cm = 0 |Nov snow depth cm = 0 |Dec snow depth cm = 0 |year snow depth cm = 1 |Jan rain days = 19 |Feb rain days = 18 |Mar rain days = 18 |Apr rain days = 18 |May rain days = 16 |Jun rain days = 14 |Jul rain days = 11 |Aug rain days = 10 |Sep rain days = 13 |Oct rain days = 15 |Nov rain days = 17 |Dec rain days = 20 |year rain days = 189 |Jan snow days = 6 |Feb snow days = 6 |Mar snow days = 3 |Apr snow days = 0.3 |May snow days = 0 |Jun snow days = 0 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 0 |Oct snow days = 0 |Nov snow days = 1 |Dec snow days = 4 |year snow days = 20 |Jan humidity = 73 |Feb humidity = 72 |Mar humidity = 72 |Apr humidity = 75 |May humidity = 79 |Jun humidity = 79 |Jul humidity = 79 |Aug humidity = 78 |Sep humidity = 76 |Oct humidity = 76 |Nov humidity = 74 |Dec humidity = 72 |year humidity = 75 |Jan sun = 96 |Feb sun = 105 |Mar sun = 145 |Apr sun = 161 |May sun = 221 |Jun sun = 258 |Jul sun = 279 |Aug sun = 281 |Sep sun = 226 |Oct sun = 195 |Nov sun = 121 |Dec sun = 86 |year sun = 2174 |source 1 = Pogoda.ru.net<ref name="pogoda"> {{cite web | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/37099.htm | title = Weather and Climate – The Climate of Sochi | publisher = Цаг агаар ба уур амьсгал (Погода и климат) | language = ru | access-date = 2026-06-05}}</ref> |source 2 = NOAA (нар, 1961–1990)<ref name = NOAA >{{cite web | url = https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_VI/RE/37099.TXT | title = Soci (Sochi) Climate Normals 1961–1990 | publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] | access-date = 2026-06-05 | archive-date = 2021-10-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211029225401/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_VI/RE/37099.TXT | url-status = dead }}</ref> |date=2010 }} ==Хүн ам зүй== ===Хүн амын тоо=== 1897-2013 оны дотор: * 1897 он — 1000 хүн <ref>[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2011/year/year2011.rar Города с численностью населения 100 тысяч и более человек.]</ref> * 1926 он — 13,000 хүн * 1959 он — 127,000 хүн * 1979 он — 243 000 хүн * 2000 он— 358,600 хүн <ref>[http://www.mojgorod.ru/krasnod_kraj/sochi/index.html Народная энциклопедия «Мой город». Сочи]</ref> * 2013 он — 368,011 хүн ===Ард түмэн=== 2010 оны байдлаар:<ref>{{Cite web |url=http://krsdstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/krsdstat/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/score_2010/ |title=Итоги::Краснодарстат. |access-date=2013-12-09 |archive-date=2013-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130424072455/http://krsdstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/krsdstat/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/score_2010/ |url-status=dead }}</ref> * [[Орос үндэстэн]] (69.9%) * [[Армен үндэстэн]] (20.1%) * [[Украйн үндэстэн]] (2.3%) * [[Гүрж үндэстэн]] (2.0%) * [[Адыг ястан]] (1.1%) * бусад ард түмэн (4.4%) == Зураг== <gallery widths="170px" heights="130px"> Зураг:Subashi desant.jpg Зураг:RIAN archive 308905 Panorama of Sochi.jpg Зураг:Sochi Skyscrapers.jpeg </gallery> == Мөн үзэх == * [[Сочийн олимп]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Sochi|Сочи}} * [https://web.archive.org/web/20190617015948/http://www.sochiadm.ru/ Хотын захиргааны цахим хуудас] == Лавлах бичиг== {{лавлах холбоос|2}} [[Ангилал:Сочи| ]] [[Ангилал:Краснодарын хязгаарын суурин]] [[Ангилал:Оросын рашаан сувиллын суурин]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:1838 онд байгуулагдсан]] chzzko3l5nxsko94kx0b8z6luw51g1t 0 40015 859098 858998 2026-06-16T15:01:52Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859098 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Шяуляй | native_name = Šiauliai | nickname = Saulės miestas ''([[Саулегийн тулалдаан|Нарны хот]])'' | settlement_type = Хотын захиргаа | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 275 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 |image1 = Šiauliai State College and Šiauliai Cathedral in 2022.jpg |caption1 = Шяуляйн улсын коллеж ба [[Гэгээн Петр, Паулын цогчин дуган, Шяуляй|цогчин дуган]] |image2 = Auksinis_berniukas.jpg |caption2 = Алтан хүү |image3 = Hill of Crosses 1, Siauliai, Lithuania.JPG |caption3 = [[Загалмайн толгод]] |image4 = Ayuntamiento_de_Siauliai,_Lituania,_2012-08-09,_DD_02.JPG |caption4 = Хотын захиргаа |image5 = Rekyvos ezeras.jpg |caption5 = [[Рекива нуур]] }} | coordinates = {{coord|55|56|N|23|19|E|region:LT_type:city(128000)|display=inline,title}} | map_caption = Литва дахь Шяуляйгийн байршил | pushpin_map = Литва#Европ | pushpin_relief = 1 | image_flag = Flag of Šiauliai.svg | image_shield = Šiauliai COA great.svg | image_map = {{Maplink|frame=yes|frame-align=center|plain=y|frame-width=255|frame-height=255|zoom=9|frame-lat=55.93|frame-long=23.317|type=shape-inverse|stroke-width=1|stroke-color=#333333|id=Q134712|title=Šiauliai}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Литва}} | subdivision_type1 = [[Литвын бүс нутгууд|Угсаатны&nbsp;бүс нутаг]] | subdivision_name1 = [[Жемайт]] | subdivision_type2 = [[Литвын хошууд|Хошуу]] | subdivision_name2 = [[Шяуляй хошуу]] | subdivision_type3 = [[Литвын хотын захиргааны жагсаалт|Хотын захиргаа]] | subdivision_name3 = Шяуляй хотын захиргаа | established_date = 1236 | established_title = Анх дурдагдсан | established_date2 = 1589 | established_title2 = [[Магдебургийн эрх|Хотын эрх]] олгогдсон | population_total = 112,581 | population_metro = 140,379 | population_as_of = 2024<ref>[https://osp.stat.gov.lt/lt/statistiniu-rodikliu-analize?hash=12281496-bf90-48e1-a846-9ee85f863265/ Resident population by city/town at the middle of the year (Gyventojų skaičius liepos 1)]</ref> | population_density_km2 = auto | area_total_km2 = 81.13 | elevation_m = 151 | postal_code_type = Шуудангийн дугаар | postal_code = 76xxx | area_code = (+370) 41 | timezone = [[Дорнод Европын Цаг|ДЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Дорнод Европын Зуны Цаг|ДЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | blank_name_sec2 = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]] | blank_info_sec2 = [[Эх газрын чийглэг уур амьсгал|Dfb]] | website = {{URL|https://siauliai.lt}} | leader_title = Хотын дарга | leader_name = Артурас Висоцкас }} '''Шяуляй''' ([[Литва хэл|литв]]. ''Šiauliai'') — [[Литва улс|Литвын]] умард хэсэгт орших 133,900 хүнтэй [[хот]].<ref>[http://www.lithuaniatourism.co.uk/index.php?id=346 Šiauliai]</ref> Литва улсын аж үйлдвэр, соёлын төв хот. Энд Шяуляй Их сургууль, Шяуляйгийн драмын театр, Унадаг дугуйны музей, Гэрэл зургийн музей, Радио, телевизийн музей байдаг. == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Шяуляй (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1937-одоо) |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 10.5 |Feb record high C = 13.3 |Mar record high C = 21.0 |Apr record high C = 26.6 |May record high C = 30.4 |Jun record high C = 32.1 |Jul record high C = 35.0 |Aug record high C = 35.7 |Sep record high C = 30.1 |Oct record high C = 23.3 |Nov record high C = 16.9 |Dec record high C = 13.4 |year record high C = 35.7 |Jan high C = -0.6 |Feb high C = -0.1 |Mar high C = 4.7 |Apr high C = 12.3 |May high C = 18.1 |Jun high C = 21.3 |Jul high C = 23.7 |Aug high C = 23.0 |Sep high C = 17.5 |Oct high C = 10.6 |Nov high C = 4.6 |Dec high C = 0.9 |year high C = 11.4 |Jan mean C = -3.0 |Feb mean C = -2.8 |Mar mean C = 0.7 |Apr mean C = 6.9 |May mean C = 12.4 |Jun mean C = 15.9 |Jul mean C = 18.3 |Aug mean C = 17.5 |Sep mean C = 12.6 |Oct mean C = 7.0 |Nov mean C = 2.4 |Dec mean C = -1.2 |year mean C = |Jan low C = -5.3 |Feb low C = -5.4 |Mar low C = -2.6 |Apr low C = 2.3 |May low C = 7.0 |Jun low C = 10.8 |Jul low C = 13.5 |Aug low C = 12.8 |Sep low C = 8.8 |Oct low C = 4.2 |Nov low C = 0.5 |Dec low C = -3.1 |year low C = |Jan record low C = -36.0 |Feb record low C = -36.4 |Mar record low C = -27.0 |Apr record low C = -13.2 |May record low C = -3.5 |Jun record low C = 0.1 |Jul record low C = 5.2 |Aug record low C = 2.1 |Sep record low C = -5.7 |Oct record low C = -8.5 |Nov record low C = -19.3 |Dec record low C = -31.1 |year record low C = -36.4 | Jan avg record high C = 5.9 | Feb avg record high C = 6.2 | Mar avg record high C = 12.9 | Apr avg record high C = 21.9 | May avg record high C = 26.3 | Jun avg record high C = 28.2 | Jul avg record high C = 30.2 | Aug avg record high C = 29.6 | Sep avg record high C = 24.1 | Oct avg record high C = 17.7 | Nov avg record high C = 10.9 | Dec avg record high C = 6.6 |year avg record high C = 31.4 | Jan avg record low C = -17.3 | Feb avg record low C = -17.2 | Mar avg record low C = -11.0 | Apr avg record low C = -3.7 | May avg record low C = 0.1 | Jun avg record low C = 4.9 | Jul avg record low C = 8.5 | Aug avg record low C = 7.2 | Sep avg record low C = 1.6 | Oct avg record low C = -3.0 | Nov avg record low C = -7.2 | Dec avg record low C = -12.7 |year avg record low C = -21.3 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 41 |Feb precipitation mm = 33 |Mar precipitation mm = 32 |Apr precipitation mm = 34 |May precipitation mm = 50 |Jun precipitation mm = 66 |Jul precipitation mm = 82 |Aug precipitation mm = 67 |Sep precipitation mm = 47 |Oct precipitation mm = 64 |Nov precipitation mm = 49 |Dec precipitation mm = 45 |year precipitation mm = |Jan precipitation days = 11.32 |Feb precipitation days = 9.86 |Mar precipitation days = 9.45 |Apr precipitation days = 7.12 |May precipitation days = 8.65 |Jun precipitation days = 10.04 |Jul precipitation days = 10.12 |Aug precipitation days = 10.36 |Sep precipitation days = 9.07 |Oct precipitation days = 12.17 |Nov precipitation days = 11.25 |Dec precipitation days = 11.91 |year precipitation days = 121.50 |Jan sun = 37.5 |Feb sun = 61.5 |Mar sun = 139.2 |Apr sun = 198.0 |May sun = 276.3 |Jun sun = 266.6 |Jul sun = 278.3 |Aug sun = 246.9 |Sep sun = 168.7 |Oct sun = 101.3 |Nov sun = 35.7 |Dec sun = 28.5 |year sun = | Jan humidity = 88 | Feb humidity = 85 | Mar humidity = 78 | Apr humidity = 70 | May humidity = 68 | Jun humidity = 71 | Jul humidity = 74 | Aug humidity = 76 | Sep humidity = 81 | Oct humidity = 85 | Nov humidity = 90 | Dec humidity = 90 | year humidity = | Jan dew point C = -6 | Feb dew point C = -6 | Mar dew point C = -3 | Apr dew point C = 1 | May dew point C = 7 | Jun dew point C = 10 | Jul dew point C = 14 | Aug dew point C = 13 | Sep dew point C = 10 | Oct dew point C = 5 | Nov dew point C = 2 | Dec dew point C = -2 |source 1 = Литвын Ус Цаг Уурын Алба,<ref>{{cite web |title=Klimato duomenys 1991-2020|url=https://www.meteo.lt/klimatas/lietuvos-klimatas/klimato-duomenys/ |website=Lietuvos hidrometeorologijos tarnyba |language=lt}}</ref> Météo Climat (дундаж макс, мин, хур тунадастай өдөр)<ref>{{cite web | url = http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/listenormale-1991-2020-1-p130.php | title = Météo Climat stats for Siauliai | publisher = Météo Climat | access-date = 2026-06-14}}</ref> |source 2 = NOAA (туйлшрал),<ref name = NOAA>{{cite web | url = https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/LU/26524.TXT | title = Siauliai Climate Normals 1961–1990 | publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] | access-date = 2026-06-14 | archive-date = 2023-07-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230718011726/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/LU/26524.TXT | url-status = dead }}</ref> Time and Date (шүүдрийн цэг, 2005-2015)<ref>{{cite web |url = https://www.timeanddate.com/weather/lithuania/siauliai/climate |title = Climate & Weather Averages in Šiauliai |publisher = Time and Date |access-date = 2026-06-14}}</ref> |date = 2013}} == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Šiauliai|Шяуляйн зургийн цомог}} ==Лавлах бичиг== {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Литвын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Шяуляй| ]] [[Ангилал:Шяуляй дүүргийн суурин]] 05agc5mvrqwfybxfspqb7zfv9bw8wq0 0 45766 859100 838665 2026-06-16T22:01:42Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Остин (Техас)]] to [[Остин, Техас]] 838665 wikitext text/x-wiki {{Short description|Техасын нийслэл}} {{Инфобокс суурин | name = Остин | native_name = Austin | settlement_type = [[АНУ-ын нийслэлүүдийн жагсаалт|Мужийн нийслэл]] | named_for = [[Стивен Ф. Остин]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = View of Downtown Austin from Pfluger Pedestrian Bridge October 2022.jpg | caption1 = Хотын төвийн үзэмж | image2 = TexasStateCapitol-2010-02.JPG | caption2 = [[Техасын Төрийн Ордон]] | image3 = CongressAveBridge-Apr2010.JPG | caption3 = [[Конгрессын өргөн чөлөөний гүүр]] | image4 = Darrell K. Royal Memorial Stadium - panoramio.jpg | caption4 = [[Даррел К Роял-Техасын дурсгалын цэнгэлдэх хүрээлэн]] | image5 = Main Building at The University of Texas at Austin.jpg | caption5 = [[Остин дахь Техасын их сургууль]] | image6 = Paramount Theater - Austin, Texas - DSC08308.jpg | caption6 = Парамаунт театр | image7 = AMOA-Laguna Gloria.jpg | caption7 = Лагуна Глориа }} | image_flag = Flag of Austin, Texas.svg | flag_link = Остины далбаа | image_blank_emblem = Coat of arms of Austin, Texas.svg | blank_emblem_type = Сүлд | blank_emblem_size = 55 | blank_emblem_alt = | blank_emblem_link = АНУ-ын тойрог, хотын тэмдгүүдийн жагсаалт | nicknames = Дэлхийн амьд хөгжмийн нийслэл, [[Цахиур толгод]], ATX, Нил ягаан өнгийн титмийн хот | motto = [[Остиныг хачирхалтай байлга]] (албан бус) | image_map = Travis County Austin.svg | mapsize = 250px | map_caption = [[Техас]]ын [[Тревис тойрог]] дахь байршил | pushpin_map = Техас#АНУ | pushpin_map_caption = Техас дахь байршил##АНУ дахь байршил | pushpin_relief = 1 | pushpin_label = Остин | coordinates = {{coord|30|16|2|N|97|44|35|W|region:US-TX_type:city(964,000)|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flagu|АНУ}} | subdivision_type1 = [[АНУ-ын мужууд|Муж]] | subdivision_type2 = [[Техасын тойргийн жагсаалт|Тойрог]] | subdivision_name1 = {{flag|Техас}} | subdivision_name2 = [[Тревис тойрог, Техас|Тревис]], [[Хейс тойрог, Техас|Хейс]], [[Уильямсон тойрог, Техас|Уильямсон]] | established_title = Суурьшил | established_date = 1835 | established_title2 = Нэгдсэн | established_date2 = 12 сарын 27, 1839 | government_type = [[Зөвлөл-менежерийн засгийн газар|Зөвлөл-менежер]] | leader_title = [[Остин хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Кирк Ватсон]] ([[Ардчилсан Нам (АНУ)|АН]]){{efn|name=pledged}} | leader_title1 = [[Остин хотын зөвлөл|Хотын зөвлөл]] | leader_name1 = {{collapsible list | bullets=yes |title = Гишүүд |1 = Наташа Харпер-Мэдисон (АН) |2 = Ванесса Фуэнтес (АН) |3 = Хосе Веласкес (АН) |4 = Хосе "Чито" Вела (АН) |5 = Райан Алтер (АН) |6 = Маккензи Келли (БНН) |7 = Лесли Пүүл (АН) |8 = Пейж Эллис (АН) |9 = Зохайб "Зо" Кадри (АН) |10 = Алисон Алтер (АН) }} | leader_title2 = [[Хотын менежер]] | leader_name2 = Есүс Гарза (Түр)<ref name="CityGovernment" /> | unit_pref = Metric | area_total_sq_mi = 326.51 | area_land_sq_mi = 319.94 | area_water_sq_mi = 6.57 | area_total_km2 = 845.66 | area_land_km2 = 828.64 | area_water_km2 = 17.02 | area_metro_km2 = 11099.91 | elevation_m = 149 | elevation_ft = 489 | population_total = 974447 {{increase}} | population_as_of = 2022 | population_rank = Хойд Америкад [[Хойд Америкийн хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|30-д]]<br />АНУ-д [[АНУ-ын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|10-т]]<br />Техаст [[Техасын хотын жагсаалт|4-т]] | population_footnotes = [https://www.census.gov/data/tables/time-series/demo/popest/2020s-total-cities-and-towns.html U.S. Census Estimates] | population_metro_footnotes = <ref name="2020Pop" /> | population_metro = 2,473,275 ([[Хотын бөөгнөрлийн статистик бүс нутаг|АНУ: 26-д]]) | population_urban = 1,809,888 ([[АНУ-ын хот суурин газрын жагсаалт|АНУ: 29-д]]) | population_density_urban_km2 = 1,127.8 | population_density_urban_sq_mi = 2,921.0 | population_demonym = Остинчууд | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|title=Total Gross Domestic Product for Austin-Round Rock, TX (MSA)|url=https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP12420|website=fred.stlouisfed.org}}</ref> | demographics2_title1 = Остин (ХБСБ) | demographics2_info1 = $222.1 тэрбум (2022) | postal_code_type = [[ЗИП код]]ууд | postal_code = 73301, 73344, 78681, 78701–78705, 78708–78739, 78741–78742, 78744–78768, 78772–78774, 78778–78779, 78783, 78799 | area_code = [[512 ба 737 бүсийн кодууд|512 & 737]] | area_code_type = [[Хойд Америкийн дугаарлалтын төлөвлөгөө|Бүс нутгийн кодууд]] | website = {{URL|austintexas.gov}} | blank_name = [[Мэдээлэл Боловсруулах Холбоо Стандарт|МБХС код]] | blank_info = 48-05000<ref name="Census 2010" /> | blank1_name = [[Газар Зүйн Нэрийн Мэдээллийн Систем|ГНМС]] онцлог ID | blank1_info = 1384879<ref name="GNIS" /> | timezone = [[Төв цагийн бүс|CST]] | utc_offset = −6 | timezone_DST = [[Төв цагийн бүс|CDT]] | utc_offset_DST = −5 | area_footnotes = <ref name="2019 Gazetteer" /> | population_density_sq_mi = 3006.36 | population_density_km2 = 1160.76 | elevation_footnotes = <ref name=GNIS/> }} '''Остин''' ({{lang-en|Austin}} [{{IPA|ˈɔːstɪn}}]) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[Техас]] мужийн нийслэл [[хот]] юм. 2022 оны байдлаар Остин хотын хүн ам 974,447 байсан. == Түүх == 1835 онд Техасын тусгаар тогтнолын дайн эхэлсэн бөгөөд үүний үр дүнд өөрийн ерөнхийлөгч, конгресс, мөнгөний системтэй шинэ улс бий болоод Ватерлоо (Waterloo [{{IPA|ˈwɔːtəɹˌluː}}]) гэх нэртэй нийслэл байгуулагдсан ба дараа нь 1838 онд тухайн үед тусгаар Бүгд Найрамдах Техас Улсыг үндэслэгч [[Стивен Ф. Остин|Стивен Остины]] нэрээр өөрчлөн нэрлэжээ. 1845 онд Техасын дөрөв дэх ерөнхийлөгч Ансон Жонс, Конгресс нар засгийн газар болон нийслэлийн статусыг Остин руу буцаахаар санал хураалт явуулсан. Үүний зэрэгцээ Техас улсыг [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн Нэгдсэн Улстай]] нэгтгэх шийдвэр гаргасан байна. 20-р зууны дунд үеэс Остин хот нь Техас мужийн хамгийн том метрополитан хотуудын нэг байсан болсон бөгөөд Остин хагас дамжуулагч, програм хангамжийн салбарт өндөр технологийн томоохон төв болж хөгжиж эхэлсэн. Тус хотод байрлах [[Остин дахь Техасын их сургууль]] нь АНУ-ын хамгийн том их сургуулиудын нэг болжээ. === Хүн амын өсөлт === {| class="wikitable" |- ! style="background:#F3F3FF; text-align:center;" | Огноо ! style="background:#F3F3FF; text-align:center;" | Хүн амын тоо<ref>[http://www.texasalmanac.com/sites/default/files/images/CityPopHist%20web.pdf Texasalmanac] (PDF; 1,2&nbsp;MB). Abgerufen am 4. Oktober 2012</ref> |- |1850 | align="right" | 629 |- |1860 | align="right" | 3.494 |- |1870 | align="right" | 4.428 |- |1880 | align="right" | 11.013 |- |1890 | align="right" | 14.575 |- |1900 | align="right" | 22.258 |- |1910 | align="right" | 29.860 |- |1920 | align="right" | 34.876 |- |1930 | align="right" | 53.120 |- |1940 | align="right" | 87.930 |- |1950 | align="right" | 132.459 |- |1960 | align="right" | 186.545 |- |1970 | align="right" | 251.808 |- |1980 | align="right" | 345.496 |- |1990 | align="right" | 472.020 |- |2000 | align="right" | 656.562 |- |2010 | align="right" | 790.390 |- |2014 | align="right" | 865.504 |} == Засаг захиргаа == Хотын гол удирдах байгууллага нь 11 гишүүнтэй Хотын зөвлөл бөгөөд тэдний 10 нь дүүргээр сонгогддог бөгөөд 1 нь Остины бүх иргэдийн сонгуулиар сонгогдсон хотын дарга юм. Хотын даргад туслахын тулд хотын менежерийг хөлсөлдөг. Хотын дарга болон үлдсэн хотын зөвлөлийн гишүүдийн сонгууль нь нам бус, олонхийн саналын системийг ашигладаг. 2014 оны 11-р сар хүртэл Остин нь Техасын цорын ганц томоохон хот хэвээр байсан бөгөөд хотын зөвлөлийн гишүүн бүрийг дүүргээр биш, харин хотын бүх оршин суугчид сонгодог байв. Хотын дарга нь Кирк Ватсон юм. Тэрээр 2022 оны 11-р сарын 8-нд сонгогдож, 2023 оны 1-р сарын 6-нд албан тушаалаа авсан. {{Том зураг|Austin panorama 2018.png|1000|Остин хотын төв}} == Эдийн засаг == Остин бол Их Остины метрополитан бүсийн хамгийн том бүрэлдэхүүн хот бөгөөд 2010 онд 86 тэрбум долларын дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хэмжээтэй байсан. Энэ хотыг АНУ-ын хамгийн том өндөр технологийн төвүүдийн нэг гэж үздэг. Жил бүр [[Техасын Их Сургууль|Техасын Их Сургуулийн]] мянга мянган инженер, компьютерийн шинжлэх ухааны төгсөгчид технологи, аюулгүй байдлын компаниудад ажилд ордог. Метрополитан бүсийн орон сууцны үнэ [[Цахиурын хөндий|Цахиурын хөндийнхөөс]] хамаагүй бага боловч Техасын бусад бүс нутгаас хамаагүй өндөр байдаг ажээ. Мөн тус хотод хайтек-компаниудын төв офис байралдаг байна. Үүнд: 3M, AMD, Apple, Applied Materials, ARM, Buffalo Technology, Cirrus Logic, Cisco Systems, Bioware, Blizzard Entertainment, eBay/PayPal, Electronic Arts, Facebook, Flextronics, Google, Hewlett-Packard, HomeAway, Hoover’s, HostGator, Intel Corporation, National Instruments, Nvidia, Oracle, Qualcomm, Rackspace, RetailMeNot, Rooster Teeth, Samsung, Silicon Labs, Spansion, Troux Technologies, Xerox, United Devices, Tesla болон Wargaming.net. зэрэг юм. Остин хот нь эм зүй, биотехнологийн төв болж хөгжиж байна. Тус хотод ойролцоогоор 240 биологийн шинжлэх ухааны компаниуд байрладаг бөгөөд тэдгээрийн28% орчим нь эм зүй, биотехнологийн салбарт ажилладаг. == Уур амьсгал == Остин хот чийглэг субтропик уур амьсгалтай бөгөөд [[Мексикийн булан|Мексикийн булангаас]] чийглэг салхи давамгайлдаг маш халуун, урт зун, зөөлөн, богино өвөлтэй гэж тодорхойлогддог. Остин хотод жилд дунджаар 872 мм хур тунадас унадаг бөгөөд ихэнх нь хавар болдог. Жилийн энэ улиралд хүчтэй аадар бороо орох нь элбэг тохиолддог ч хар салхи тийм их биш байдаг. Остинд тэнгэр цэлмэг эсвэл хэсэгчлэн үүлэрхэг байдаг бөгөөд жилд бараг 2650 цаг буюу боломжит дээд хэмжээнээс 60.3% нартай байдаг. Остинд зун нь ерөнхийдөө халуун, чийглэг байдаг бөгөөд өдрийн хамгийн өндөр температур 7, 8-р сард дунджаар +35°C орчим байдаг. Жилд дунджаар 109 хоногт температур +32.2°C-аас давж, жилд 12 хоногт температур +37.8°C-аас дээш нэмэгддэг. +44°C дээд хэм хоёр удаа бүртгэгдсэн: 2000 оны 9-р сарын 5, 2011 оны 8-р сарын 28-нд. Остин хотод өвөл зөөлөн, харьцангуй хуурай байдаг. Өдөр тутмын дундаж хамгийн бага температур жилд 88 хоног +7.2°C -аас доош, дундаж температур жилд 18 хоног 0°C -аас доош унадаг. Хамгийн бага температур 1949 оны 1-р сарын 31-нд -19°C бүртгэгдсэн байна.{{Уур амьсгалын хүснэгт | TABELLE = aktiviert | DIAGRAMM TEMPERATUR = deaktiviert | DIAGRAMM NIEDERSCHLAG = deaktiviert | DIAGRAMM NIEDERSCHLAG HÖHE = 200 | QUELLE = [http://worldweather.wmo.int/093/c00719.htm WMO] | Überschrift = | Ort = Остин <!-- durchschnittliche Höchsttemperatur für den jeweiligen Monat in °C --> | hmjan = 14.9 | hmfeb = 17.4 | hmmär = 22.2 | hmapr = 26.3 | hmmai = 29.3 | hmjun = 32.8 | hmjul = 35.0 | hmaug = 35.3 | hmsep = 32.5 | hmokt = 27.8 | hmnov = 22.1 | hmdez = 16.7 <!-- durchschnittliche Niedrigsttemperatur für den jeweiligen Monat in °C --> | lmjan = 3.7 | lmfeb = 5.6 | lmmär = 10.6 | lmapr = 15.4 | lmmai = 19.2 | lmjun = 21.9 | lmjul = 23.3 | lmaug = 23.3 | lmsep = 21.0 | lmokt = 15.6 | lmnov = 9.9 | lmdez = 5.1 <!-- durchschnittliche Temperatur für den jeweiligen Monat in °C --> | avjan = | avfeb = | avmär = | avapr = | avmai = | avjun = | avjul = | avaug = | avsep = | avokt = | avnov = | avdez = <!-- durchschnittliche Niederschlagsmenge für den jeweiligen Monat in mm --> | nbjan = 43.4 | nbfeb = 55.1 | nbmär = 47.5 | nbapr = 65.0 | nbmai = 121.4 | nbjun = 94.5 | nbjul = 51.8 | nbaug = 52.1 | nbsep = 83.8 | nbokt = 87.1 | nbnov = 60.2 | nbdez = 47.8 <!-- durchschnittliche Anzahl täglicher Sonnenstunden für den jeweiligen Monat in h/d --> | shjan = 4.8 | shfeb = 5.3 | shmär = 6.1 | shapr = 6.9 | shmai = 7.9 | shjun = 10.5 | shjul = 11.8 | shaug = 10.9 | shsep = 8.1 | shokt = 6.9 | shnov = 5.8 | shdez = 5.1 <!-- durchschnittliche Wassertemperatur (Meere, Seen u.ä.) für den jeweiligen Monat in °C --> | wtjan = | wtfeb = | wtmär = | wtapr = | wtmai = | wtjun = | wtjul = | wtaug = | wtsep = | wtokt = | wtnov = | wtdez = <!-- durchschnittliche Regentage für den jeweiligen Monat in d --> | rdjan = 5.2 | rdfeb = 5.1 | rdmär = 5.5 | rdapr = 4.9 | rdmai = 7.3 | rdjun = 5.8 | rdjul = 4.0 | rdaug = 3.8 | rdsep = 5.9 | rdokt = 5.7 | rdnov = 5.1 | rddez = 5.0 <!-- durchschnittliche Luftfeuchtigkeit für den jeweiligen Monat in % --> | lfjan = | lffeb = | lfmär = | lfapr = | lfmai = | lfjun = | lfjul = | lfaug = | lfsep = | lfokt = | lfnov = | lfdez = }} == Музей болон хотын бусад үзвэрүүд == Остин хотод олон тооны музей байдаг бөгөөд хамгийн алдартай нь Техасын дурсгалын музей, Блантоны урлагийн музей, Боб Буллокийн Техасын түүхийн музей, Остины урлагийн музей, Харри Рэнсом төвийн галерей юм. Хамгийн алдартай жуулчдын сонирхлыг татдаг газруудын нэг бол Техас мужийн Капитоли, мөн Капитоли барихаас өмнөх 1886 онд баригдсан мужийн хамгийн эртний зочид буудал болох Дрискилл зочид буудал юм. Остин хотод мөн ерөнхийлөгч [[Линдон Жонсон|Линдон Жонсоны]] номын сан, музей байрладаг бөгөөд тэнд Жонсоны засаг захиргааны баримт бичиг, эд өлгийн зүйлс, түүний дотор ерөнхийлөгчийн лимузин, Зууван оффисын хуулбар мөн байдаг ажээ. == Тээвэр == Остин хотын нийт оршин суугчдын 73% нь машинаар ганцаараа, 10% нь машинаар, 6% нь гэрээсээ, 5% нь автобусаар, 2% нь алхаж, 1% нь дугуйгаар ажилладаг. == Цахим холбоос == {{Commons|Austin, Texas|Остин}} * [http://www.austintexas.org/ Албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == <references/> [[Ангилал:Остин (Техас)| ]] [[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:АНУ-ын хот]] [[Ангилал:Техасын суурин]] [[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]] [[Ангилал:АНУ-ын муж улсын нийслэл]] [[Ангилал:Техасын тойргийн төв]] eszlpwc8lta1scuulzxtpd5yo5m41bq 0 53783 859076 828551 2026-06-16T12:04:05Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859076 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суудлын тэрэг | Marke = [[Мерседес-Бенц]]<br>[[Мерседес-АМГ]] | Modell = W 205 | Bild = Mercedes-Benz C 220 BlueTEC Avantgarde (W 205) – Frontansicht, 20. Juni 2014, Düsseldorf.jpg | Bild zeigt = Mерседес-Бенц С 220 БлуеТЕК Авантгарде (W205) | Bezeichnung = С-Класс | von = 2014 | bis = 2021 | Klasse = [[Дунд ангилал]] | Versionen = [[Комби]], [[лимузин]], [[купье]], [[кабриолет]] | Motoren = [[Отто хөдөлгүүр]]:<br /> 1,6–4,0 литр<br /> (95–375 кВт)<br /> [[Дизель хөдөлгүүр]]:<br /> 1,6–2,1 литр<br /> (85–150 кВт)<br />[[Гибрид цахилгаан тээврийн хэрэгсэл|дизель гибрид]]:<br />2,1 литр (170 кВт) | Länge = 4686–4783 | Breite = 1810–1877 | Höhe = 1402–1457 | Radstand = 2840 | Gewicht = 1395–1850 | Vorgänger = [[Мерседес-Бенц C-Класс (W204)]] | Nachfolger = }} {| class="infobox" style="width: 265px;" | colspan="2" style="background:#9ACD32;text-align:center" |'''Бусад хэмжилт''' |- | [[Евро ШАҮП]]-[[ослын тест]]эд авсан одны тоо<ref>[http://de.euroncap.com/de/results/mercedes_benz/c_class/7876.aspx Crash-Test Ergebnis der Mercedes-Benz C-Klasse]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (2014)</ref> | [[File:Crashtest-Stern 5.svg|105px]] |} '''Mерседес-Бенц W205''' нь [[Герман]]ы автомашин үйлдвэрлэгч [[Мерседес-Бенц]] компанийн одоогийн үйлдвэрлэж байгаа дунд ангилалд багтах автомашин юм. Энэ загвар нь 2007 оны гуравдугаар сараас 2014 оны тавдугаар сар хүртэл үйлдвэрлэсэн Mерседес-Бенц W204<ref>{{Webarchiv|url=http://www.autozeitung.de/erlkoenige/mercedes-c-klasse-w205-2014-neuheiten-bilder-mittelklasse-gn48488 |wayback=20150923182503 |text=''Hitzige Belastungstests Erlkönig Mercedes C-Klasse 2014 (W205): Neue Bilder der Mittelklasse'' |archiv-bot=2026-06-16 12:04:05 InternetArchiveBot }}, Patrick Freiwah, [[Auto Zeitung]] 2013-08-05</ref><ref>[http://www.mercedes-fans.de/magazin/news/sindelfingen-die-letzte-mercedes-c-klasse-w204-freitagabend-9-mai-in-sindelfingen-lief-die-letzte-mercedes-c-klasse-w204-vom-band.6975 Freitagabend, 9. Mai - in Sindelfingen lief die letzte Mercedes-C-Klasse (W204) vom Band.] Mercedes-Fans.de 2015-07-17</ref> загварын дараах үе болон гарч ирсэн. Mерседес-Бенц W205-ыг 2014 оны нэгдүгээр сард [[Хойд Америкийн олон улсын автомашины үзэсгэлэн худалдаа]]нд<ref>[http://blog.mercedes-benz-passion.com/2013/09/iaa-2013-9g-tronic-feiert-weltpremiere/ IAA 2013: ''9G-TRONIC feiert Weltpremiere''] Markus Jordan [[Mercedes-Benz_Classic_Center|Mercedes-Benz Classic]], 2013-09-11</ref> танилцуулсан бөгөөд цувралын үйлдвэрлэлтийг мөн оны хоёрдугаар сарын 4-нд эхлэн, худалдаанд есдүгээр сард гаргасан байна. ==Их биеийн хэлбэр== Их биеийн хэлбэр нь хуучны танил загвар дээр нэмэгдэн шаталсан артай дөрвөн хаалгат лимузин, комби, купье, болон кабриолет загваруудаас сонголт хийх бололцоотой.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.auto-motor-und-sport.de/news/Neue-Mercedes-C-Klasse-2014-als-Erlkoenig-erwischt-4333468.html |wayback=20130908033302 |text=Alles über Mercedes C-Klasse |archiv-bot=2025-08-24 18:32:51 InternetArchiveBot }} Holger Wittich, [[auto motor und sport]] 2013-02-21</ref> Лимузин болон комби загварууд нь уртаашаа 9,5 см, купье загвар нь уртаашаа 6 см-ээр уртассан байна. Азийн зах зээлд зориулсан уртасгасан шаталсан артай лимузин загвар ч бий (V205). <gallery widths="200" perrow="3"> Mercedes-Benz C220 Bluetec W205 (13506216943).jpg|Хажуу талаасаа Mercedes_C-Klasse_Kombi_2014_%2814767401953%29.jpg|''Мерседес-Бенц С 250 Т-Моделл'' </gallery> == Эшлэл == <references /> {{Загвар:Он тооллын дараалал-Мерседес-Бенц, 1990 оноос хойш}} [[Ангилал:Мерседес-Бенц-Автомашин|#205]] [[Ангилал:Дунд ангиллын автомашин]] [[Ангилал:Суудлын автомашины загвар]] [[Ангилал:Комби]] [[Ангилал:Лимузин]] [[Ангилал:Комби]] [[Ангилал:Купье]] [[Ангилал:Кабриолет]] [[Ангилал:Гибрид цахилгаан автомашин]] rs2jvn4989g0q6s077tudw7sbe3o9m7 0 55216 859112 540626 2026-06-17T01:46:10Z Avirmed Batsaikhan 53733 859112 wikitext text/x-wiki [[File:SpaceX-Logo.svg|thumb|Компанийн Лого]] [[Файл:The SpaceX Factory.jpg|thumb|331x331px|Төв байр.]] '''Space Exploration Technologies Corporation (SpaceX)''' нь [[АНУ]]-ын [[Калифорни]] мужийн [[Хауторн]] хотод төвтэй, Ангараг гарагийг колоничлох замыг нээхийн тулд сансрын аяллын зардлыг бууруулах зорилгоор 2002 онд PayPal-ийн хувьцаа эзэмшигч асан, Тесла компанийн гүйцэтгэх захирал [[Элон Маск]] нарын үүсгэн байгуулсан "Сансар судлал, хайгуулын технологийн корпораци" юм. 2022 оны байдлаар SpaceX нь дэлхийн хамгийн том хиймэл дагуулын оператор болсон байв. Тус компани нь охин компаниараа дамжуулан дэлхий даяар өндөр хурдны хиймэл дагуулын интернетийг хангах [[Starlink]] хөтөлбөрийг ажиллуулдаг. 2024 оны 4-р сарын байдлаар тойрог замд 6000 гаруй жижиг хиймэл дагуул байсан юм. 2024 оны 6-р сарын байдлаар SpaceX-ийн корпорацийн зах зээлийн үнэлгээ ойролцоогоор 200 тэрбум доллар байсан бол 2025 оны 7-р сар гэхэд SpaceX-ийн зах зээлийн үнэлгээ ойролцоогоор 400 тэрбум доллар хүрсэн байв. Тус компани нөр их ажлын үр дүнд [[Олон Улсын Сансрын Станц]] руу бараа хүргэж, буцаад дэлхий рүү ачаа тээвэрлэх чадалтай болсон. Харин одоо хүн суулгах цаг нь болжээ. [[NASA]] агентлаг SpaceX компанид 2017 оны сүүлээр гэхэд хүнтэй аялал хийх даалгавар өгсөн байна. Яг үүнтэй ижил даалгаврыг өнгөрсөн тавдугаар сард [[Боинг]] компани авчээ. NASA агентлагийн төлбөртэй нислэгийн хөтөлбөр хариуцсан менежер Кети Людерс “SpaceX болон Боинг компаниудын бүтээсэн хөлгөөр хүмүүс сансарт ниснэ гэдэгт тун их догдолж байна” гэсэн юм. Ийнхүү Боинг болон SpaceX компаниуд хүнийг сансарт нисгэх анхны хувийн компаниуд болох нь. Аль нь түрүүлж амжилтад хүрэх эсэх нь одоогоор тодорхойгүй ч хэдэн жилийн дараа дунд сургуулийн хүүхдүүд түүхийн номон дээрээс энэ хоёр компанийн аль нэгнийх нь нэрийг чээжилдэг болох юм. SpaceX өнгөрсөн зургадугаар сард хөөргөсөн хөлөг нь дэлбэрснээс хойш өдийг хүртэл өөр пуужин хөөргөөгүй. Гэхдээ NASA болон SpaceX энэ явдлыг аюулгүй байдлыг илүү сайжруулах давуу талтай боллоо гэж тайлбарласан юм. Тийм ч учраас Боинг болон SpaceX компаниудын бүтээж байгаа хөлгүүд хүн суулгахаас өмнө хэд хэдэн удаа туршилт хийх шаардлагатай хэвээр байгаа аж. '''IPO''' 2026 оны 2-р сард SpaceX сансрын корпораци нь xAI Holdings мэдээллийн технологийн компанийг худалдаж авсан бөгөөд үүний дараа нэгдсэн корпорацийн хөрөнгө оруулалт 1.25 их наяд америк доллараар үнэлэгдэж байгаа юм. SpaceX-ийн IPO нь 2026 оны 6-р сарын 12-нд Nasdaq хөрөнгийн бирж дээр болсон. Тус компани анх 500 сая гаруй хувьцааг нэгж хувьцааг нь 135 доллараар санал болгосон боловч арилжаа нь нэгж хувьцааг нь 160 доллараар хаагдсан. Үүний үр дүнд SpaceX-ийн зах зээлийн үнэлгээ 2 их наяд доллараас давж, дэлхийн зургаа дахь хамгийн үнэ цэнэтэй олон нийтийн компани болсон (алдагдал үргэлжилсээр байгаа ч) бөгөөд '''[[Элон Маск]]''' дэлхийн цэвэр хөрөнгө нь 1 их наяд доллараас давсан анхны хүн болсон юм. Энэ нь түүхэн дэх хамгийн том IPO болоод байна. == Үндсэн амжилтууд == * Дэлхийн нам тойрог замд ачаагаа хөөргөсөн анхны шингэн түлшээр ажилладаг хөөргөх төхөөрөмж (Falcon 1) 2008 оны 9-р сарын 28-нд хөөрөгсөн. * "Dragon" сансрын хөлгийг тойрог замд амжилттай хөөргөж, 2010 оны 12-р сарын 8-нд Дэлхий рүү буцаасан (SpaceX COTS Demo Flight 1); 2012 оны 5-р сарын 25-нд Олон улсын сансрын станц (ОУСС)-тай холбогдсон анхны хувийн сансрын хөлөг (SpaceX COTS Demo Flight 2/3). * Хиймэл дагуулыг (SES-8) геостационар шилжүүлэх тойрог замд 2013 оны 12-р сарын 3-нд хөөргөсөн. * Дэлхийн нам тойрог замд ачааг хөөргөсний дараа дэлхий дээрх анхны шатыг анх удаа газардуулсан бөгөөд 2015 оны 12-р сарын 22-нд хөөргөсөн. * "Falcon 9" хөөргөх тээврийн хэрэгслийн эхний шатыг Автономит сансрын боомтын нисгэгчгүй хөлөг онгоцны тавцан дээр 2016 оны 4-р сарын 8-нд хөөргөсөн. Ашигласан "Falcon 9" өргөлтийн шатыг анх удаа хөөргөж, газардуулсан нь 2017 оны 3-р сарын 31-нд болсон. * Ашигласан "Falcon Heavy" өргөлтийн шатыг анх удаа амжилттай хөөргөж, газардуулсан нь 2018 оны 2-р сарын 6-нд болсон. Энэ нь хөөргөх үед оршин байсан хамгийн хүчирхэг хөөргөх тээврийн хэрэгсэл болсон бөгөөд 2022 оны 11-р сарын 16-нд SLS өргөлтийн анхны хөөргөлт хүртэл хэвээр байв. * Анх удаа Түүхэнд хувийн эзэмшлийн "Crew Dragon" сансрын хөлгийг 2020 оны 5-р сарын 30-нд [[NASA]]-гийн хоёр сансрын нисгэгчтэй хамт тойрог замд амжилттай хөөргөсөн. * 2022 онд тус компани хөөргөх тээврийн хэрэгслийн хөөргөлтийн тэргүүлэгч болж, 61 хөөргөлт хийсэн. Энэ нь жилийн бүх хөөргөлтийн гуравны нэгээс илүү хувийг эзэлж байна. Starlink хиймэл дагуулыг хүргэсэн "Falcon 9" пуужин хамгийн олон удаа хөөргөсөн (60 хөөргөлт). 2024 онд SpaceX компани Starship пуужингийн тав дахь туршилтын нислэгийн үеэр дахин ашиглах боломжтой Super Heavy пуужинг анх удаа амжилттай газардуулсан. Нислэгийг Техас мужийн Бока Чика дахь хөөргөх талбайгаас хийсэн юм. == Сансрын аж үйлдвэрийн салбарт үзүүлэх нөлөө == 2013 онд SpaceX-ийн нэг пуужин хөөргөх үнийг 56.5 сая долларын санал нь тус салбарын хамгийн ашигтай санал болсон. 2014 онд шинэ арилжааны хиймэл дагуул хөөргөх 20 гэрээний 9-ийг SpaceX авсан байна. SpaceX-ийн өсөлтийн хариуд Америкийн ''United Launch Alliance'' компани (Atlas болон Delta пуужин үйлдвэрлэгч) хөөргөх зардлыг хоёр дахин бууруулах зорилготой томоохон бүтцийн өөрчлөлтийг зарласан. 2015 оны 5-р сард тус компани засгийн газрын цэргийн гэрээ буурч байгаатай холбогдуулан арилжааны гэрээнд өрсөлдөж чадахгүй бол дампуурна гэж сүрдүүлсэн. Японы ''Mitsubishi Heavy Industries'' компани (H-II пуужин үйлдвэрлэгч) мөн хөөргөх зардлыг хоёр дахин бууруулах төлөвлөгөөгөө зарласан. ''China Great Wall Industry Corp''. (Long March пуужин үйлдвэрлэдэг) нь SpaceX-ийн дарамт шахалтаас үл хамааран үнээ бууруулах бодолгүй байгаагаа мэдэгдэв (SpaceX-ээс өмнө тус компани хямд өртөгтэй хөөргөх сегментэд монополь эрхтэй байсан). Оросын пуужин, сансрын салбарыг хариуцдаг [[Дмитрий Рогозин]] Оросын сансрын хөлгүүдийг хөөргөхийг хамаагүй хямд болгохыг уриалан зарласан байна. 2023 оны хоёрдугаар хагас гэхэд тус компанийн арилжааны хөөргөлтийн зах зээл дэх эзлэх хувь (Starlink-ийн хөөргөлтийг оруулаагүй) 64%-д хүрсэн бөгөөд үүнийг ''Wall Street Journal'' сэтгүүл бараг монополь гэж тодорхойлсон. SpaceX зургаан сарын хугацаанд 21 хөөргөлт хийсэн бол хамгийн ойрын өрсөлдөгч нь ердөө 5 удаа хөөргөлт хийсэн. SpaceX-ийн амжилт нь бусад компаниудыг дараагийн үеийн хөөргөлтийн тээврийн хэрэгслийг хөгжүүлэхэд түлхэц болсон боловч тухайн үед бүгд хөгжүүлэлтийн шатандаа явж байсан бол SpaceX нь хүнд даацын "Falcon 9" болон хэт хүнд "Falcon Heavy" пуужингуудаар хөөргөлт санал болгож байгаа юм. [[Ангилал:Сансар судлал]] [[Ангилал:SpaceX]] [[Ангилал:АНУ-ын аж ахуйн нэгж]] aiiunhrldt1lh094nqayj11xwhvmij6 859113 859112 2026-06-17T02:01:53Z Avirmed Batsaikhan 53733 859113 wikitext text/x-wiki [[File:SpaceX-Logo.svg|thumb|Компанийн Лого]] [[Файл:The SpaceX Factory.jpg|thumb|331x331px|Төв байр.]] '''Space Exploration Technologies Corporation (SpaceX)''' нь [[АНУ]]-ын [[Калифорни]] мужийн [[Хауторн]] хотод төвтэй, Ангараг гарагийг колоничлох замыг нээхийн тулд сансрын аяллын зардлыг бууруулах зорилгоор 2002 онд PayPal-ийн хувьцаа эзэмшигч асан, Тесла компанийн гүйцэтгэх захирал [[Элон Маск]] нарын үүсгэн байгуулсан "Сансар судлал, хайгуулын технологийн корпораци" юм. 2022 оны байдлаар SpaceX нь дэлхийн хамгийн том хиймэл дагуулын оператор болсон байв. Тус компани нь охин компаниараа дамжуулан дэлхий даяар өндөр хурдны хиймэл дагуулын интернетийг хангах [[Starlink]] хөтөлбөрийг ажиллуулдаг. 2024 оны 4-р сарын байдлаар тойрог замд 6000 гаруй жижиг хиймэл дагуул байсан юм. 2024 оны 6-р сарын байдлаар SpaceX-ийн корпорацийн зах зээлийн үнэлгээ ойролцоогоор 200 тэрбум доллар байсан бол 2025 оны 7-р сар гэхэд SpaceX-ийн зах зээлийн үнэлгээ ойролцоогоор 400 тэрбум доллар хүрсэн байв. Тус компани нөр их ажлын үр дүнд [[Олон Улсын Сансрын Станц]] руу бараа хүргэж, буцаад дэлхий рүү ачаа тээвэрлэх чадалтай болсон. Харин одоо хүн суулгах цаг нь болжээ. [[NASA]] агентлаг SpaceX компанид 2017 оны сүүлээр гэхэд хүнтэй аялал хийх даалгавар өгсөн байна. Яг үүнтэй ижил даалгаврыг өнгөрсөн тавдугаар сард [[Боинг]] компани авчээ. NASA агентлагийн төлбөртэй нислэгийн хөтөлбөр хариуцсан менежер Кети Людерс “SpaceX болон Боинг компаниудын бүтээсэн хөлгөөр хүмүүс сансарт ниснэ гэдэгт тун их догдолж байна” гэсэн юм. Ийнхүү Боинг болон SpaceX компаниуд хүнийг сансарт нисгэх анхны хувийн компаниуд болох нь. Аль нь түрүүлж амжилтад хүрэх эсэх нь одоогоор тодорхойгүй ч хэдэн жилийн дараа дунд сургуулийн хүүхдүүд түүхийн номон дээрээс энэ хоёр компанийн аль нэгнийх нь нэрийг чээжилдэг болох юм. SpaceX өнгөрсөн зургадугаар сард хөөргөсөн хөлөг нь дэлбэрснээс хойш өдийг хүртэл өөр пуужин хөөргөөгүй. Гэхдээ NASA болон SpaceX энэ явдлыг аюулгүй байдлыг илүү сайжруулах давуу талтай боллоо гэж тайлбарласан юм. Тийм ч учраас Боинг болон SpaceX компаниудын бүтээж байгаа хөлгүүд хүн суулгахаас өмнө хэд хэдэн удаа туршилт хийх шаардлагатай хэвээр байгаа аж. '''IPO''' 2026 оны 2-р сард SpaceX сансрын корпораци нь xAI Holdings мэдээллийн технологийн компанийг худалдаж авсан бөгөөд үүний дараа нэгдсэн корпорацийн хөрөнгө оруулалт 1.25 их наяд америк доллараар үнэлэгдэж байгаа юм. SpaceX-ийн IPO нь 2026 оны 6-р сарын 12-нд Nasdaq хөрөнгийн бирж дээр болсон. Тус компани анх 500 сая гаруй хувьцааг нэгж хувьцааг нь 135 доллараар санал болгосон боловч арилжаа нь нэгж хувьцааг нь 160 доллараар хаагдсан. Үүний үр дүнд SpaceX-ийн зах зээлийн үнэлгээ 2 их наяд доллараас давж, дэлхийн зургаа дахь хамгийн үнэ цэнэтэй олон нийтийн компани болсон (алдагдал үргэлжилсээр байгаа ч) бөгөөд '''[[Элон Маск]]''' дэлхийн цэвэр хөрөнгө нь 1 их наяд доллараас давсан анхны хүн болсон юм. Энэ нь түүхэн дэх хамгийн том IPO болоод байна. == Үндсэн амжилтууд == * Дэлхийн нам тойрог замд ачаагаа хөөргөсөн анхны шингэн түлшээр ажилладаг хөөргөх төхөөрөмж (Falcon 1) 2008 оны 9-р сарын 28-нд хөөрөгсөн. * "Dragon" сансрын хөлгийг тойрог замд амжилттай хөөргөж, 2010 оны 12-р сарын 8-нд Дэлхий рүү буцаасан (SpaceX COTS Demo Flight 1); 2012 оны 5-р сарын 25-нд Олон улсын сансрын станц (ОУСС)-тай холбогдсон анхны хувийн сансрын хөлөг (SpaceX COTS Demo Flight 2/3). * Хиймэл дагуулыг (SES-8) геостационар шилжүүлэх тойрог замд 2013 оны 12-р сарын 3-нд хөөргөсөн. * Дэлхийн нам тойрог замд ачааг хөөргөсний дараа дэлхий дээрх анхны шатыг анх удаа газардуулсан бөгөөд 2015 оны 12-р сарын 22-нд хөөргөсөн. * "Falcon 9" хөөргөх тээврийн хэрэгслийн эхний шатыг Автономит сансрын боомтын нисгэгчгүй хөлөг онгоцны тавцан дээр 2016 оны 4-р сарын 8-нд хөөргөсөн. Ашигласан "Falcon 9" өргөлтийн шатыг анх удаа хөөргөж, газардуулсан нь 2017 оны 3-р сарын 31-нд болсон. * Ашигласан "'''[[Falcon Heavy]]'''" өргөлтийн шатыг анх удаа амжилттай хөөргөж, газардуулсан нь 2018 оны 2-р сарын 6-нд болсон. Энэ нь хөөргөх үед оршин байсан хамгийн хүчирхэг хөөргөх тээврийн хэрэгсэл болсон бөгөөд 2022 оны 11-р сарын 16-нд SLS өргөлтийн анхны хөөргөлт хүртэл хэвээр байв. * Анх удаа Түүхэнд хувийн эзэмшлийн "Crew Dragon" сансрын хөлгийг 2020 оны 5-р сарын 30-нд [[NASA]]-гийн хоёр сансрын нисгэгчтэй хамт тойрог замд амжилттай хөөргөсөн. * 2022 онд тус компани хөөргөх тээврийн хэрэгслийн хөөргөлтийн тэргүүлэгч болж, 61 хөөргөлт хийсэн. Энэ нь жилийн бүх хөөргөлтийн гуравны нэгээс илүү хувийг эзэлж байна. [[Starlink]] хиймэл дагуулыг хүргэсэн "Falcon 9" пуужин хамгийн олон удаа хөөргөсөн (60 хөөргөлт). 2024 онд SpaceX компани Starship пуужингийн тав дахь туршилтын нислэгийн үеэр дахин ашиглах боломжтой Super Heavy пуужинг анх удаа амжилттай газардуулсан. Нислэгийг [[Техас]] мужийн Бока Чика дахь хөөргөх талбайгаас хийсэн юм. == Сансрын аж үйлдвэрийн салбарт үзүүлэх нөлөө == 2013 онд SpaceX-ийн нэг пуужин хөөргөх үнийг 56.5 сая долларын санал нь тус салбарын хамгийн ашигтай санал болсон. 2014 онд шинэ арилжааны хиймэл дагуул хөөргөх 20 гэрээний 9-ийг SpaceX авсан байна. SpaceX-ийн өсөлтийн хариуд Америкийн ''United Launch Alliance'' компани (Atlas болон Delta пуужин үйлдвэрлэгч) хөөргөх зардлыг хоёр дахин бууруулах зорилготой томоохон бүтцийн өөрчлөлтийг зарласан. 2015 оны 5-р сард тус компани засгийн газрын цэргийн гэрээ буурч байгаатай холбогдуулан арилжааны гэрээнд өрсөлдөж чадахгүй бол дампуурна гэж сүрдүүлсэн. Японы ''Mitsubishi Heavy Industries'' компани (H-II пуужин үйлдвэрлэгч) мөн хөөргөх зардлыг хоёр дахин бууруулах төлөвлөгөөгөө зарласан. ''China Great Wall Industry Corp''. (Long March пуужин үйлдвэрлэдэг) нь SpaceX-ийн дарамт шахалтаас үл хамааран үнээ бууруулах бодолгүй байгаагаа мэдэгдэв (SpaceX-ээс өмнө тус компани хямд өртөгтэй хөөргөх сегментэд монополь эрхтэй байсан). Оросын пуужин, сансрын салбарыг хариуцдаг [[Дмитрий Рогозин]] Оросын сансрын хөлгүүдийг хөөргөхийг хамаагүй хямд болгохыг уриалан зарласан байна. 2023 оны хоёрдугаар хагас гэхэд тус компанийн арилжааны хөөргөлтийн зах зээл дэх эзлэх хувь (Starlink-ийн хөөргөлтийг оруулаагүй) 64%-д хүрсэн бөгөөд үүнийг ''Wall Street Journal'' сэтгүүл бараг монополь гэж тодорхойлсон. SpaceX зургаан сарын хугацаанд 21 хөөргөлт хийсэн бол хамгийн ойрын өрсөлдөгч нь ердөө 5 удаа хөөргөлт хийсэн. SpaceX-ийн амжилт нь бусад компаниудыг дараагийн үеийн хөөргөлтийн тээврийн хэрэгслийг хөгжүүлэхэд түлхэц болсон боловч тухайн үед бүгд хөгжүүлэлтийн шатандаа явж байсан бол SpaceX нь хүнд даацын "Falcon 9" болон хэт хүнд "Falcon Heavy" пуужингуудаар хөөргөлт санал болгож байгаа юм. [[Ангилал:Сансар судлал]] [[Ангилал:SpaceX]] [[Ангилал:АНУ-ын аж ахуйн нэгж]] t6gw1eaoj276nd9lkvk9bh3ifv4zk6r 859117 859113 2026-06-17T02:37:33Z Zorigt 49 859117 wikitext text/x-wiki [[File:SpaceX-Logo.svg|thumb|Компанийн Лого]] [[Файл:The SpaceX Factory.jpg|thumb|331x331px|Төв байр.]] '''Space Exploration Technologies Corporation (SpaceX)''' нь [[АНУ]]-ын [[Калифорни]] мужийн [[Хауторн]] хотод төвтэй, [[Ангараг]] гаргийг колоничлох замыг нээхийн тулд сансрын аяллын зардлыг бууруулах зорилгоор 2002 онд PayPal-ийн хувьцаа эзэмшигч асан, Тесла компанийн гүйцэтгэх захирал [[Элон Маск]] нарын үүсгэн байгуулсан "Сансар судлал, хайгуулын технологийн корпораци" юм. 2022 оны байдлаар SpaceX нь дэлхийн хамгийн том хиймэл дагуулын оператор болсон байв. Тус компани нь охин компаниараа дамжуулан дэлхий даяар өндөр хурдны хиймэл дагуулын интернетийг хангах [[Starlink]] хөтөлбөрийг ажиллуулдаг. 2024 оны 4-р сарын байдлаар тойрог замд 6000 гаруй жижиг хиймэл дагуул байсан юм. 2024 оны 6-р сарын байдлаар SpaceX-ийн корпорацын зах зээлийн үнэлгээ ойролцоогоор 200 тэрбум доллар байсан бол 2025 оны 7-р сар гэхэд ойролцоогоор 400 тэрбум доллар хүрсэн байв. ==IPO== 2026 оны 2-р сард SpaceX сансрын корпорац нь xAI Holdings мэдээллийн технологийн компанийг худалдаж авсан бөгөөд үүний дараа нэгдсэн корпорацын хөрөнгө оруулалт 1.25 их наяд америк доллараар үнэлэгдэж байгаа юм. SpaceX-ийн IPO нь 2026 оны 6-р сарын 12-нд Nasdaq хөрөнгийн бирж дээр болсон. Тус компани анх 500 сая гаруй хувьцааг нэгж хувьцааг нь 135 доллараар санал болгосон боловч анхдагч арилжаагаар нэгж хувьцааны үнэ нь 160 доллараар хаагдсан. Үүний үр дүнд SpaceX-ийн зах зээлийн үнэлгээ 2 их наяд доллараас давж, дэлхийн зургаа дахь хамгийн үнэ цэнтэй олон нийтийн компани болсон (алдагдал үргэлжилсээр байгаа ч) бөгөөд [[Элон Маск]] цэвэр хөрөнгө нь 1 их наяд доллараас давсан дэлхийн анхны хүн болсон юм. Энэ нь түүхэн дэх хамгийн том IPO болоод байна. == Үндсэн амжилтууд == * Дэлхийн нам тойрог замд ачаагаа хөөргөсөн анхны шингэн түлшээр ажилладаг хөөргөх төхөөрөмж (Falcon 1) 2008 оны 9-р сарын 28-нд хөөрөгсөн. * "Dragon" сансрын хөлгийг тойрог замд амжилттай хөөргөж, 2010 оны 12-р сарын 8-нд Дэлхий рүү буцаасан (SpaceX COTS Demo Flight 1); 2012 оны 5-р сарын 25-нд Олон улсын сансрын станц (ОУСС)-тай холбогдсон анхны хувийн сансрын хөлөг (SpaceX COTS Demo Flight 2/3). * Хиймэл дагуулыг (SES-8) геостационар шилжүүлэх тойрог замд 2013 оны 12-р сарын 3-нд хөөргөсөн. * Дэлхийн нам тойрог замд ачааг хөөргөсний дараа дэлхий дээрх анхны шатыг анх удаа газардуулсан бөгөөд 2015 оны 12-р сарын 22-нд хөөргөсөн. * "Falcon 9" хөөргөх тээврийн хэрэгслийн эхний шатыг Автономит сансрын боомтын нисгэгчгүй хөлөг онгоцны тавцан дээр 2016 оны 4-р сарын 8-нд хөөргөсөн. Ашигласан "Falcon 9" өргөлтийн шатыг анх удаа хөөргөж, газардуулсан нь 2017 оны 3-р сарын 31-нд болсон. * Ашигласан "'''[[Falcon Heavy]]'''" өргөлтийн шатыг анх удаа амжилттай хөөргөж, газардуулсан нь 2018 оны 2-р сарын 6-нд болсон. Энэ нь хөөргөх үед оршин байсан хамгийн хүчирхэг хөөргөх тээврийн хэрэгсэл болсон бөгөөд 2022 оны 11-р сарын 16-нд SLS өргөлтийн анхны хөөргөлт хүртэл хэвээр байв. * Анх удаа түүхэнд хувийн эзэмшлийн "Crew Dragon" сансрын хөлгийг 2020 оны 5-р сарын 30-нд [[NASA]]-гийн хоёр сансрын нисгэгчтэй хамт тойрог замд амжилттай хөөргөсөн. * 2022 онд тус компани хөөргөх тээврийн хэрэгслийн хөөргөлтийн тэргүүлэгч болж, 61 хөөргөлт хийсэн. Энэ нь жилийн бүх хөөргөлтийн гуравны нэгээс илүү хувийг эзэлж байна. [[Starlink]] хиймэл дагуулыг хүргэсэн "Falcon 9" пуужин хамгийн олон удаа хөөргөсөн (60 хөөргөлт). 2024 онд SpaceX компани Starship пуужингийн тав дахь туршилтын нислэгийн үеэр дахин ашиглах боломжтой Super Heavy пуужинг анх удаа амжилттай газардуулсан. Нислэгийг [[Техас]] мужийн Бока Чика дахь хөөргөх талбайгаас хийсэн юм. == Сансрын аж үйлдвэрийн салбарт үзүүлэх нөлөө == 2013 онд SpaceX-ийн нэг пуужин хөөргөх үнийг 56.5 сая долларын санал нь тус салбарын хамгийн ашигтай санал болсон. 2014 онд шинэ арилжааны хиймэл дагуул хөөргөх 20 гэрээний 9-ийг SpaceX авсан байна. SpaceX-ийн өсөлтийн хариуд Америкийн ''United Launch Alliance'' компани (Atlas болон Delta пуужин үйлдвэрлэгч) хөөргөх зардлыг хоёр дахин бууруулах зорилготой томоохон бүтцийн өөрчлөлтийг зарласан. 2015 оны 5-р сард тус компани засгийн газрын цэргийн гэрээ буурч байгаатай холбогдуулан арилжааны гэрээнд өрсөлдөж чадахгүй бол дампуурна гэж сүрдүүлсэн. Японы ''Mitsubishi Heavy Industries'' компани (H-II пуужин үйлдвэрлэгч) мөн хөөргөх зардлыг хоёр дахин бууруулах төлөвлөгөөгөө зарласан. ''China Great Wall Industry Corp''. (Long March пуужин үйлдвэрлэдэг) нь SpaceX-ийн дарамт шахалтаас үл хамааран үнээ бууруулах бодолгүй байгаагаа мэдэгдэв (SpaceX-ээс өмнө тус компани хямд өртөгтэй хөөргөх сегментэд монополь эрхтэй байсан). Оросын пуужин, сансрын салбарыг хариуцдаг [[Дмитрий Рогозин]] Оросын сансрын хөлгүүдийг хөөргөхийг хамаагүй хямд болгохыг уриалан зарласан байна. 2023 оны хоёрдугаар хагас гэхэд тус компанийн арилжааны хөөргөлтийн зах зээл дэх эзлэх хувь (Starlink-ийн хөөргөлтийг оруулаагүй) 64%-д хүрсэн бөгөөд үүнийг ''Wall Street Journal'' сэтгүүл бараг монополь гэж тодорхойлсон. SpaceX зургаан сарын хугацаанд 21 хөөргөлт хийсэн бол хамгийн ойрын өрсөлдөгч нь ердөө 5 удаа хөөргөлт хийсэн. SpaceX-ийн амжилт нь бусад компаниудыг дараагийн үеийн хөөргөлтийн тээврийн хэрэгслийг хөгжүүлэхэд түлхэц болсон боловч тухайн үед бүгд хөгжүүлэлтийн шатандаа явж байсан бол SpaceX нь хүнд даацын "Falcon 9" болон хэт хүнд "Falcon Heavy" пуужингуудаар хөөргөлт санал болгож байгаа юм. [[Ангилал:Сансар судлал]] [[Ангилал:SpaceX]] [[Ангилал:АНУ-ын аж ахуйн нэгж]] 7736ihznsv3hic7bsrvseiyuvg5jri6 14 57478 859145 751187 2026-06-17T11:38:38Z Chongkian 21163 859145 wikitext text/x-wiki {{commonscat}} [[Ангилал:Санхүүгийн онол]] [[Ангилал:Төрийн захиргааны байгууллага]] bfhb33tzn8ni4i1rd51stzypg03ozvc 0 66614 859093 858805 2026-06-16T14:16:35Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859093 wikitext text/x-wiki Улс орнуудын нэрийг монгол хэлний цагаан толгойн үсгийн дарааллаар байршуулж, нэрийн утга учрыг тайлбарласан болно. ==А== === {{AUS}} === Эртний Ромын "Үл мэдэгдэх өмнөдийн газар нутаг" номонд дурдсан нэршилээр буюу Шинэ Латин хэлээр "Өмнөдийн газар нутаг" гэсэн утгатай нэршил. Анх уг нэршлийг 1625 онд Испани хэлээр хэрэглэж байсан <ref>[[Purchas, Samuel]]. "[http://memory.loc.gov/service/rbc/rbdk/d0404/02951422.jpg A note of Australia del Espíritu Santo, written by Master Hakluyt]", in ''Hakluytus Posthumus'', Vol. IV, pp. 1422–1432. 1625.</ref> бөгөөд одоогийн Австрали гэх нэрийг Британийн нэрт Аялагч Меттью Флиндерс 1814 онд байр зүйн нэрээр хэрэглэж, олонд түгээжээ.<ref name="Flind">Flinders, Matthew. ''[http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm A Voyage to Terra Australis] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111005442/http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm |date=11 November 2012 }}''. 1814.</ref> Шинэ Өмнөд Уэльсийн амбан захирагч Лаклан Магуэр 1817 оны орчимд Их Британийн колониудын зөвлөлд хүргэсэн тайлан мэдээлэлдээ "Австрали" гэх нэрийг албан ёсны баримт бичигт анхлан ашиглажээ.<ref>Letter of 12 December 1817. Op. cit. ''Weekend Australian'', 30–31 December 2000, p. 16.</ref> Энэ явдлаас хойш долоон жилийн дараа буюу 1824 онд уг тивийг олон улсад "Австрали" хэмээн нэрлэж хэвшсэн юм.<ref>{{Cite book|last=Department of Immigration and Citizenship|title=Life in Australia|publisher=Commonwealth of Australia|year=2007|page=11|isbn=978-1-921446-30-6|format=PDF|url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/values/book/english/lia_english_part1.pdf|accessdate=30 March 2010}}</ref> === {{AUT}} === Герман хэлний "Өстеррайх" гэх үгийг 1147 оноос эхлэн Латин хэлэнд оруулан "Австри" гэж хэрэглэж иржээ. Энэ нь "Дорнын газар нутаг" гэсэн утга бүхий Герман үг юм.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=Austria Austria]".</ref> Ийнхүү нэрлэх болсон нь 976 оны орчимд Баварын вант улсын зүүн хэсэг одоогийн Австри улсын нутаг дэвсгэрийг хамтатган захирдаг байсантай холбоотой. Зарим үндсэрхэг үзэлтнүүд "Дорны эзэнт гүрэн" гэсэн утгатай гэж ч мэтгэдэг. Нэршлийн тухайтад Австралитай тунчиг төстэй нэршил. === {{AZE}} === Элленистикийн эрин үед хамаарах Ахеменидийн хаанчлалын цаг мөчид хамаарах үеэс эхлэн "Азербайжан" буюу "Атропатуудын газар нутаг" гэх нэршил үүсчээ. Атропат гэдэг нь эртний Грек хэлээр "Галнаас аврагдагсад" гэсэн утгыг илэрхийлдэг.<ref>{{Citation|title=Ancient Egypt's warfare: a survey of armed conflict in the chronology of ancient Egypt, 1600 BC-30 BC|last=Benson|first=Douglas S.|year=1995|publisher=D. S. Benson|url=https://books.google.com/?id=OMRyAAAAMAAJ}}</ref><ref>"Originally, Media Atropatene was the northern part of greater Media. To the north, it was separated from [[Kingdom of Armenia (antiquity)|Armenia]] by the [[Aras River|R. Araxes]]. To the east, it extended as far as the mountains along the [[Caspian Sea]], and to the west as far as [[Lake Urmia]] (ancient [[Matiane]] Limne) and the mountains of present-day Kurdistan. The [[Sefīd-Rūd|R. Amardos]] may have been the southern border." from Kroll, S.E. "Media Atropatene". 1994. in Talbert, J.A. ''[https://books.google.com/books?id=x_FHmc_E2uQC Barrington Atlas of the Greek and Roman World: Map-by-map Directory]''. Princeton University Press, 2000.</ref> Одоогийн тогтсон нэршил болох Азербайжаныг 1918 онд Орос хэлэнд хувирган бий болгожээ. "Галнаас аврагдагсад" гэх үг хэрхэн бий болсоныг тайлбарлавал, Аугаа их Александрыг насан өөд болсоны дараа Урарти, Саспиричуудын хоорон цус асгаруулсан мөргөлдөн болж улмаар Зүүн Арменийг захирч байсан XVIII Ахеменаны Сатрапы Диадочи Селесиусын дарлалаас чөлөөлж "Атропат" буюу "Галнаас чөлөөлөгсөд" гэх нэр үүссэн домогтой.<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.524{{spaced ndash}}526.</ref><ref>[[Pliny the Elder|Pliny]]. VI.13.</ref> ''Atropátios Mēdía'' ({{lang|grc|Ἀτροπάτιος Μηδία}}),<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.523{{spaced ndash}}529.</ref> <ref>Herodotus. ''History''. III.94. Op. cit. Rennell, James. ''[https://books.google.com/books?id=Poc9AAAAYAAJ&pg=PA366 The Geography System of Herodotus Examined and Explained, by a Comparison with Those of Other Ancient Authors, and with Modern Geography]'', Vol. 1. C.J.G. & F. Rivington, 1830. Retrieved 17 September 2011.</ref> ::'''''Транскавказ''''', ЗХУ-ын үед албан ёсны баримт бичигт хэрэглэж байсан нэршил. Оросоор "Закавказе" гэсэн үг. Энэ нь Кавказын нуруу сунан тогтсонтой холбогдуулан газар зүйн байршлаар нь нэрлэсэн цэвэр Орос нэршил юм. === {{ALB}} === "Албани" гэх нэрний тухайд хоёр хувилбар бий. Эхнийх нь "Альба" буюу Латин хэлний "цагаан" гэх өнгө заасан нэршил. Удаах нь Прото-Индо-Европ хэлний "альб" буюу "толгод" гэх утгатай байр зүйн нэршил. Аль нь ч бай "Албаничуудын газар нутаг" гэсэн утга бүхий нэршил нь өнөө цаг үед иржээ.<ref name="OEtDalb">Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=albania&searchmode=none Albania]".</ref> Анх уг нэршлийг манай эриний 1080 онд Мишель Атталейтын номонд Албаной гэх босогчдын газар нутгийг нэрлэсэн хэсэгт дурдсан байдаг.<ref name="MAhist">[[Attaliates, Michael]]. ''History''. Op. cit. in Elsei, Robert. ''The Albanian Lexicon of Dion Von Kirkman'', pp. 113–122.</ref> Анна Комненагын "Алексиад" зохиолд "Албанон" эсвэл "Арбанон" гэж уг нутгийг нэрлэсэн байдаг.<ref>Op. cit. in Wilkes, J.J. ''The Illyrians'', p. 279. 1992. ISBN 978-0-631-19807-9.</ref> Дээр дурдсан зохиолуудаас бүр өмнө буюу манай эриний 150 онд Иллирийн эзэрхийллийн эхэн үед буюу Птоломейн үед "Альбани" гэх үгийг ашиглаж байсан баримт бий. ::'''''Шкипери''''' Албаничууд өөрийн хэлээр улсаа "Шкипери" хэмээн нэрлэж байна. Албани хэлээр "шкип" гэдэг нь "Бүгдийг ойлгож ухаарах" гэсэн утга агуулдаг.<ref>Kristo Frasheri. ''History of Albania (A Brief Overview)''. Tirana, 1964.</ref><ref>{{cite web|url=http://mirror.undp.org/albania/download/pdf/albanian.pdf|title=The Albanian Language|last=Lloshi|first=Xhevat|format=PDF|publisher=United Nations Development Programme|accessdate=9 November 2010}}</ref> Сүүлийн үед "Шкипонье" буюу "Бүргэд" гэсэн утгатай буюу "Бүргэдүүдийн газар нутаг" гэсэн утгатай гэх тайлбар олон нийтийн дунд түгээмэл тархжээ. === {{ALG}} === Алжир гэдэг нь Османы Турк хэлээр "Чезайр" буюу "арлууд" гэсэн утгыг агуулдаг. Улмаар Франц хэлэнд "Альжер", Каталон хэлэнд "Алджер" гэж нэвтрэн орсон байдаг.<ref name="leschi">[[Louis Leschi|Leschi, Louis]]. ''Origins of Algiers''. 1941. Op. cit. in ''El Djezair Sheets''. July 1941. Op. cit. in "[http://alger-roi.fr/Alger/alger_son_histoire/textes/3_origines_alger_1941_feuillets.htm History of Algeria]". {{fr icon}}</ref> Анх "Алжир" гэх нэршлийг 1839 онд Францчууд тус нутгийг эзлэн захирах үед албан ёсоор ашигласан байдаг. Ингэж нэрлэх болсон нь ихээхэн учиртай. Тодруулбал, тус улсын нийслэл хотыг хуучнаар "Жазаир Бани Мазганна" буюу Мазганнагын үр садын арлууд" гэж нэрлэдэг байжээ. Мазганна гэдэг нь тус улсад анхлан үүссэн төрт улс байсан гэдэг. Тус улсын нийслэл хотын эргээс дөрвөн арал цуварч харагддаг. Улсын нэршилтэй холбоотой өөр нэгэн домог бий. Энэ нь Зиридийн хаант улсыг үндэслэгч Зири Ибн Манад гэх хааны нэрнээс үүсэлтэй гэх домог. Зири гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Сарны туяа" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Yver., G. "[https://books.google.com/books?id=zJU3AAAAIAAJ&pg=PA257 Alger]". ''E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913–1936'', Vol. I. E.J. Brill (Leiden), 1987.</ref> 2011}} === {{USA}} === Их Британийн эзлэн түрэмгийллээс мултрах "Тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт" анхлан дурдсанаар "Америкийн нэгдсэн улс" гэх нэр бий болжээ. Улмаар АНУ-ын Үндсэн хуулинд албан ёсны болон дипломат ёс, олон улсын тэмцээн наадам, соёл урлагын арга хэмжээ, олон улсын хурал, цуглаанд "Америкийн нэгдсэн улс", олон нийт, ард нийтийн дунд "Нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг ашиглаж байхаар хуульчилсан байдаг. "Америк" гэх нэрийг анх Германы газрын зураг зохион бүтээгч Мартин Вальдсимюллер 1507 онд дэлхийн бөмбөрцгийн баруун талд байрлах газар нутгийг "Америка" гэж нэрлэсэн байдаг. Энэ нь тус газар нутгийг анхлан нээсэн хэмээн номондоо дурдсан аялагч Америго Веспуччигийн дурсгалыг хүндэтгэсэн нэршил байсан гэдэг. === {{ANG}} === Ангол гэх нэрийг тус улсыг колоничлон захирч байсан Португальчууд бий болгожээ.<ref>Heywood, Linda M. & Thornton, John K. ''[https://books.google.com/books?id=S42CypbRTlQC&pg=PA82 Central Africans, Atlantic Creoles, and the foundation of the Americas, 1585–1660],'' p. 82. Cambridge University Press, 2007.</ref> Угтаа "Ндонгочуудын газар нутаг" гэсэн утгатай уугуул оршин суугчдын нэрийг Португаль хэл рүү хөрвүүлэн хэрэглэсэн нь энэ. Мбундун хэлээр "Нгола а килуанже" буюу "төмрийн дархадын ахлагч" гэсэн утгыг энэ үг илтгэнэ.<ref>Fage, J.D. ''The Cambridge History of Africa,'' Vol. 3: ''[https://books.google.com/books?id=V7qpKqM2Ji8C&pg=PA536 The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600].'' Cambridge University Press, 1977. ISBN 0-521-20981-1. Retrieved 23 September 2011.</ref><ref>Collins, Robert O. & Burns, James M. ''[https://books.google.com/books?id=PZcX2jQFTRcC&pg=PA153 A History of Sub-Saharan Africa]'', p. 153. Cambridge University Press, 2007. ISBN 0-521-86746-0. Retrieved 23 September 2011.</ref> === {{AND}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Шарльмайнын "Марка Хиспаника" номонд дурдсанаар "Ад-Дарра" буюу "Ой мод" гэх Араб үгнээс <ref>{{cite book|title=Andorra, the Hidden Republic: Its Origin and Institutions, and the Record of a Journey Thither|year=1912|pages=9|last=Gaston|first=L. L.|publisher=McBridge, Nast & Co|location=New York, USA}}</ref> эсвэл Наварро-Арагон хэлний "Андурриал" буюу "Бэлчирийн нутаг" гэх утгатай байх боломжтой гэж бичсэн байдаг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?term=Andorra Andorra]." Accessed 16 September 2011.</ref> === {{ATG}} === Антигуа: Испани хэлний "Антежо" <ref name="HistAnti">Oliver, Vere Langford.<!--sic--> [https://archive.org/details/historyofislando01oliv The History of the Island of Antigua, One of the Leeward Caribbees in the West Indies, from the First Settlement in 1635 to the Present Time]''. Mitchell and Hughes (London), 1894.</ref> буюу "Эртний" гэх утгатай үг. Анхлан уг нэрийг 1493 онд алдарт аялагч Кристофер Колумб "Санта Мариа ла Антигуа" хэмээн ашигласан байдаг.<ref>Murphy, A. Reg. ''Archaeology Antigua''. "{{Webarchiv|url=http://www.archaeologyantigua.org/background_timeline.htm |wayback=20110904065919 |text=Timeline |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }}." Accessed 23 September 2011</ref> :'''Барбуда''' Испаний хэлний "Барбодо" буюу "Сахалтай" гэсэн утгатай үг. Тус нутгийн саглагар моднууд, уугуул оршин суугчдын сахал, үс ургуулах ёсыг харсан нэрт аялагч анлан ийн улга алдаж байсан гэдэг. === {{UAE}} === Арабын нэгдсэн эмират нь тус улсын бүрэлдэхүүнд багтах долоон эмирт улс нэгдсэнийг илтгэх бөгөөд олон улсад болон Араб хэлээрээ өөрөөр нэршээгүй. === {{ARG}} === Испани хэлний "Аргенто" буюу "Мөнгөлөг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Анхлан энэ нэршлийг Испанийн нэрт яруу найрагч Рио де ла Плата "Мөнгөн гол" гэх шүлгэн дурдсан байдаг. Энэхүү шүлэгнээс санаа аван Аргентиний нутагт хөл тавьсан Себастиан Кабо "Ла Аргентина" буюу "Мөнгөн уст нутаг" хэмээн уулга алдаж, улмаар ийн нэрийдэх болжээ.<ref name="BritRdlP">{{cite web|title=Río de la Plata|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/463804/Rio-de-la-Plata|accessdate=11 August 2010}}</ref> === {{ARM}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Арменой" гэж тэмдэглэснийг одоогийн Арменичуудыг нэрлэсэн байх хэмээн олон эрдэмтэд таамагладаг. "Арменой" эсвэл "Армина" гэх үг ямар утга агуулж байгааг одоо болтол эрдэмтэд тогтоогоогүй байгаа юм. Зарим түүхчид үүнийг МЭӨ 2200 онд хүчээ авч байсан Ассирийн Арманумчуудаас гаралтай хэмээн үздэг. Өөр нэг таамаг байдаг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "Ар" буюу "Байгуулсан, үүссэн" гэх утгатай үгнээс гаралтай гэх домог. Тус улсад байх олон уул нуруу, толгод, тосгод "ар" гэх үгнээс үүссэн "Арарат, Арян, Арта" зэргээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг таамаг ч бий.<ref>[[Gamkrelidze, Tamaz]] & [[Vyacheslav Ivanov (philologist)|Ivanov, Vyacheslav]]. "The Early History of Indo-European (aka Aryan) Languages".{{Page needed|date=September 2010}} ''Scientific American''. March 1990.</ref><ref>Mallory, James P. "Kuro-Araxes Culture". ''Encyclopedia of Indo-European Culture''.{{Page needed|date=September 2010}} Fitzroy Dearborn, 1997.</ref> === {{AFG}} === 16-р зуунд бүтээгдсэн "Бабурнама" сударт Афгени буюу "Афганичуудын газар нутаг" гэх үг бий. Үүнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна.<ref>{{cite web|url= http://persian.packhum.org/persian//pf?file=03501051&ct=92 |title=Events of the Year 910 (p.5)|author=[[Babur]]|work=[[Baburnama|Memoirs]]|publisher=[[Packard Humanities Institute]]|year=1525|accessdate=22 August 2010}}</ref> Түүнчлэн 10-р зууны үед бүтээгдсэн Худуд аль-Алам номонд "Афгани" гэх үг хэрэглэгдсэн байдаг. Паштун хэлэнд "Афгани" нь "байрлах, байрших" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Паштун болон Дари хэлэнд "Афгани" гэх нэг л утгаар тус улсын нэр бичигддэг.<ref>{{Cite book|title=The Afghans |last1=Vogelsang |first1=Willem |authorlink=|volume=|year=2002|publisher=Wiley Blackwell|location=|isbn=0-631-19841-5|page=18|url=https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&lpg=PP1&pg=PA18#v=onepage&q&f=false|accessdate=2010-08-22}}</ref><ref name="khyber">Anonymous. ''[[Ḥudūd al-ʿĀlam]]''. Op. cit. in "{{Webarchiv|url=http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|wayback=20110613145756|text=The Khalaj West of the Oxus: excerpts from ''The Turkish Dialect of the Khalaj''|archiv-bot=2023-11-06 07:37:05 InternetArchiveBot}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613145756/http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|date=13 June 2011}}" ''Bulletin of the School of Oriental Studies'', Vol 10, No 2, pp. 417–437. University of London. Retrieved 10 January 2007.</ref> 1801 оноос эхлэн өнөөгийн бидний мэдэх "Афганистан" гэх нэрийг ашиглаж эхэлжээ. ==Б== === {{BHS}} === Испани хэлээр "бүү де лас Бахамас" буюу "Гүехэн тэнгис" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="DicCarib">Allsopp, Jeannette. ''[https://books.google.com/books?id=PmvSk13sIc0C&pg=PA70&lpg=PA70 Dictionary of Caribbean English Usage]'', p. 70. University of the West Indies Press, 2003. ISBN 976-640-145-4. Retrieved 24 September 2011.</ref> Анхлан уг нэршлийг 1523 оны орчимд Италийн нэгэн газрын зурагт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Anonymous. "{{Webarchiv|url=http://scholar.library.miami.edu/floridamaps/view_image.php?image_name=dlp00020000520001001&group=spanish |wayback=20151117014054 |text=Turin Map |archiv-bot=2024-09-11 11:21:55 InternetArchiveBot }}." c. 1523. Retrieved 24 September 2011.</ref> Харин англи хэлэнд 1670-аад оны үед "Гранд Бахама" номонд дурдсанаар нэвтэрчээ. Үүнээс гадна өөр нэг домог байдгыг Испанийн эрдэмтэн Лукаян Тайно тайлбарласан байдаг. Энэ нь нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Ба Ха Ма" буюу "Дундадын дээр орших газар нутаг" гэсэн утгатай нэршлээс дээрх улсын нэр үүсчээ. === {{NEP}} === Бидний мэдэх Балба буюу Непал улсын нэр нь Санскритаар "нипалаяа" буюу "Уулын бэлд орших нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Мөн үүнээс гадна "Непа" буюу "Сүм дуганы нутаг" гэсэн Бирм үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг. Буддын шашинтай улсууд ихэвчлэн төвд хэлний "Нямбал" буюу "Ариун нутаг" гэсэн утгатай гэж үздэг ажээ. === {{BAN}} === Бенгал хэлний "Бенгал улс" гэх утгатай үг. Бенгал хэлээр "Бангла" гэж Бенгалчуудыг нэрлэдэг бөгөөд "Деш" гэдэг нь "улс, орон" гэх утгатай юм. Анх уг нэрийг 1971 онд Пакистанаас тусгаар тогтноход Шейх Мужибур Рахман тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт ашигласан байдаг. Бангла буюу Бенгалчуудыг 9-р зууны эхэн үеэс ном сударт тэмдэглэж байсан баримт бий.<ref>M.A. Amitabha Bhattacharyya, ''Historical Geography of Ancient and Early Mediaeval Bengal'', Sanskrit Pustak Bhandar, 1977, pp. 61–62.</ref> === {{BRB}} === Португаль хэлний "Барбадас" буюу "Сахалтнууд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="OxJurn">Reece, Robert. Oxford Journals: ''Notes and queries''. "[https://books.google.com/books?id=PeCIn2CrgYEC&pg=PA346 Barbados v. Barbadoes]". Oxford University Press, 1861. Retrieved 27 September 2011.</ref> Италийн Генуяа мужийн газрын зурагч Висконте Мажжиоло 1519 онд бүтээсэн газрын зурагт анхлан уг нэршлийг ашигласан байдаг.<ref>Maggiolo, Vesconte. {{Webarchiv|url=http://bsb-mdz12-spiegel.bsb.lrz.de/~mdz/index.html?c=autoren_index&l=en&ab=Maggiolo%2C+Vesconte |wayback=20120328064057 |text=Seeatlas (Alte Welt und Terra Nova) |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} – BSB Cod.icon. 135. (Genoa), 1519. {{de icon}}</ref> === {{BHR}} === Араб хэлний "Аль Бахрайн" буюу "Хоёр тэнгис" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Алдарт Коран сударт энэ нутгийн талаар таван ч удаа дурдсан байдаг. Өөр нэгэн домогт өгүүлснээр хоёр тэнгисийн бэлчих Аль-Ахса нутаг нь туйлийн амар тайван, үржил шимт нутаг бөгөөд Аль-Жавахари хэлээр "Бахри" гэдэг нь "Холбоо тэнгис" гэсэн утгатай ажээ. Гэвч сүүлийн домгийг олон нийт хүлээн зөвшөөрдөггүй. === {{BLR}} === Орос хэлний "Бела" буюу "цагаан", "рус" буюу Орос гэх утгатай үгсээс "Цагаан орос" буюу Беларус улсын нэр үүсчээ. Эртний судар бичгүүдэд Оросын нэг хэсэг байсан болохоор тусгайлан дурдаж байгаагүй. Ихэнх түүхчид улаантан болон цагаантнууд гэж хуваагдаж байснаас шалтгаалан улстөрийн үзэл баримтлалын дагуу нутаг заан "Беларус" улсын нэр үүссэн гэдэгт итгэдэг юм. === {{BEL}} === Бельги гэх үг нь "Белгик Гаул" үндэстнүүд гэсэн утгатай Ром үг. Латин хэлэнд орж ирэхдээ Бельги болж, "Бельгийн газар нутаг" гэх утгыг илэрхийлэх болжээ. 1830 онд одоогийн Бельгийн хаант улс Нидерландаас тусгаар тогтноход "Бельгийн нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг авсан боловч энэ нэршлээрээ удаагүй. Бельги гэдэг нь Прото-Сельтик хэлний "белг", Прото-Индо-Европ хэлний "бхелгх" буюу "догшин" гэсэн утгатай илэрхийлдэг.<ref>Koch, John. ''Celtic Culture: a Historical Encyclopedia'', p. 198. ABC-CLIO 2006.</ref><ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', pp. 125–126. Bern-Muenchen-Francke, 1959. {{de icon}}</ref><ref>Pokorny, Julius. ''The Pre-Celtic Inhabitants of Ireland'', p. 231. Celtic, DIAS, 1960.</ref><ref>Maier, Bernhard. ''Dictionary of Celtic Religion and Culture'', p. 272. Boydell & Brewer, 1997.</ref> Хэл зүйн зарим шинжээчид үүнийг Прото-Индо-Европ хэлээр "гэрэлтсэн" гэж хөрвүүлбэл ононо гэсэн санал гаргасан ч энэ тайлбарыг зарим нь хүлээн зөвшөөрдөггүй.<ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', p. 118. 1959. ISBN 3-7720-0947-6. {{de icon}}</ref> === {{BLZ}} === Энэ улсын нэрний утга учир тодорхойгүй. 17-р зууны эхэн үед Шотландн аялагчид "Белизе" нэрт голны нэрээр нэрлэсэн байх гэсэн таамаг бий. Мөн түүнчлэн Испани хэлний "Вализе", "Бализе" гэсэн үгнээс ч үүссэн байх боломжтой гэж үздэг.<ref name="brit1893">{{cite encyclopedia |year=1892|title=British Honduras|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |volume=12|location=New York|publisher=The Britannica Publishing Company |url=https://books.google.com/books?id=uGRJAAAAYAAJ&pg=PA133|accessdate=25 October 2010}}</ref> Мөн энэ нэрний талаар өөр нэг домог байдаг нь Маяачуудын өгсөн нэр гэж үздэг явдал. "Белиз" гэдэг нь Маяа хэлээр "шавартай ус" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ.<ref>Wright, Ronald. ''[https://books.google.com/books?id=F3QS1NJHJEMC&pg=PA24&lpg=PA24 Time among the Maya: Travels in Belize, Guatemala, and Mexico]''. Grove Press, 2000. ISBN 0-8021-3728-8. Retrieved 28 September 2011.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгээмэл тархсан домгоор бол Франц хэлний "Бализ" буюу "Гэрэл цацарсан" гэх үгнээс гаралтай гэж үздэг юм байна. === {{BEN}} === Тус улсын нэр Нигер хэлээр "Бениний бэлчир дэх газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг. Үүнээс гадна нутгийн Ицкери омгийнхний "Убину", Ёруба омгийнхний "Ибину" буюу "Хавчиг гэр" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх судлаачид ч бий. Араб хэлний "бини" буюу "үр сад" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх ч боломжтой юм. === {{BUL}} === Тус улсын нэр Прото-Турк хэлний "булгха" буюу "холилдсон, "булгак" буюу "хувьсгал" гэсэн үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг.<ref>Bowersock, Glen W. & al. ''[https://books.google.com/books?id=c788wWR_bLwC&pg=PA354 Late Antiquity: a Guide to the Postclassical World]'', p. 354. Harvard University Press, 1999. ISBN 0-674-51173-5.</ref> Эрдэмтэд үүнээс гадна эртний Монгол хэлний "булгарах" буюу "салж, хагацах" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үздэг юм. === {{BOL}} === Испанийн алдарт аялагч Симон Боливарын дурсгалыг мөнхжүүлж тус улсыг "Боливарын газар нутаг" хэмээн нэрийджээ. Уг нэрийг хошууч генерал Антонио Хосе де Сукре өгсөн гэдэг. Тус улс Перу улсаас тусгаар тогтносны дараа үндэсний ассемблейн анхдугаар хуралдаанаар хошууч генералын өгсөн нэрийг хэвээр баталсан байна.<ref>''{{Webarchiv|url=http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |wayback=20110820091233 |text=6 de Agosto: Independencia de Bolivia |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110820091233/http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |date=20 August 2011 }}.'' {{es icon}}</ref><ref name="cob">Maria Luise Wagner. "Construction of Bolivia: Bolívar, Sucre, and Santa Cruz". In Hudson & Hanratty.</ref> Алдарт аялагч, эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч Симон Боливарын нэр нь Испанийн Бискай мужийн "Болибар" тосгон нэрнээс үүссэн гэж намтар судлаачид нь үздэг.<ref>{{cite web |url=http://www.euskaltzaindia.net/index.php?option=com_eoda&Itemid=478&lang=eu&testua=ziortza&view=izenak |title= Ziortza |author= Euskaltzaindia|date= |work= |publisher= |accessdate=10 September 2011}}</ref> === {{BIH}} === :Босниа: Босна голын нэрээр тус улсын нэрийг нэрлэжээ. Энэ нэршлийг анх 958 оны үед Византын эзэн хаан VII Константин түүх шастирт тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. "Босна" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "бос", "богх" буюу "урсаж буй их усан" гэсэн утгатай.<ref name="Imamovic">Imamović, Mustafa (1996). Historija Bošnjaka. Sarajevo: BZK Preporod. ISBN 9958-815-00-1</ref> :Херцеговин: Амальгам болон эртний Герман хэлээр "герцог" буюу "гүн, ван" гэсэн утгатай бол "овина" гэдэг нь Серби-Хорват хэлээр "улс" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. === {{BOT}} === Тус улсын хамгийн том үндэстэн болох Сецвана хэлээр "Цваначуудын эх орон" гэсэн утгатай. Британийн хэлзүйч Ливингстоуны баталж буйгаар Сецвана хэлээр "адилхан, ижил" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. Үүнээс гадна "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах эрдэмтэд цөөнгүй бий.<ref>Ripley, George & Dana, Charles A., Eds. "[[:s:The American Cyclopædia (1879)/Bechuana|Bechuana]]". ''The American Cyclopædia''. (New York), 1879.</ref> === {{BRA}} === Португаль хэлний "пау-бразил" буюу "Улаан мод" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="Bueno36">Bueno, Eduardo. ''Brasil: uma História'', p. 36. Ática (São Paulo), 2003. ISBN 85-08-08213-4. {{pt icon}}</ref> Яг энэ нэршлийг хамгийн анх 1330 онд Английн Анжелино Дулкерт гэх эрдэмтэн ашиглаж байсан гэдэг. Гэвч тухайн үед Бразилийг хараахан илрүүлж амжаагүй байсан юм. === {{BRU}} === Тус улсын нэрний утга учирын талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин орчин үед Малай хэлний "Баруна" гэх үгнээс гаралтай гэсэн үзэл тархжээ. 14-р зууны үед Борнео дээр хөл тавьсан Аванг Алак Бетатар өөрийн нутгийн хэлээр "Баруна" буюу "Хаана байна" гэж дагалдагчдаасаа асууснаас энэ нэр үүсчээ.<ref>{{cite book|last=Curriculum Development Department|title=History for Brunei Darussalam: Sharing Our Past|year=2008|publisher=EPB Pan Pacific|location=Section 2.2|isbn=99917-2-545-8|page=26}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |title=Treasuring Brunei's past |publisher=Southeast Asian Archaeology |date=8 March 2007 |accessdate=19 September 2011 |archive-date=1 Аравдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001142659/http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |url-status=dead }}</ref> Түүнчлэн 978 оны Хятадын судар бичгүүдэд "Бони" нэрт хааны тухай дурдсан бий. Уг хааны нэрнээс улсын нэр үүссэн байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд санал дэвшүүлжээ. Бас нэгэн таамаг байдаг нь 1550 онд тус нутагт хөл тавьсан Италийн аялагч Людовико ди Вартема "Борней арал" гэж тэмдэглэсэнтэй холбоотой ажээ. "Варунай" буюу эртний Санскрит хэлээр "далайчдын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж үзэх эрдэмтэд ч бий. === {{BFA}} === Тус улсын Море омгийнхний хэлээр "буркина" гэдэг нь "шударга, итгэж болох" гэсэн утгатай, Диоула омгийнхний хэлээр "фасо" гэдэг нь "газар нутаг, эцгийн гэр" гэсэн утгатай хоёр үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 1983 онд тусгаар тогтносон тус улсын ерөнхийлөгч Томас Санкара энэ нэрийг сонгон хэрэглэх зарлиг гаргасан юм. === {{BDI}} === Тус улсын голлох үндэстэн болох "Рунди" хэлээр "Рундичуудын эх орон" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. 1962 онд Бельгийн харьяалалаас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хэрэглэх болжээ. === {{BHU}} === Тус улсын нэрний утга учир тодорхойгүй, маш олон таамаг, тайлбар, домог өнөө үетэй золгожээ. Францын аялагч Жеан Баптист Тавернье 1676 онд гаргасан "Зургаан аялал" номондоо "Боутан" гэх үгийг дурдсан байдаг. Тухайн үед Бутан улс гэж байгаагүй бөгөөд Төвдийн хаант улсын нэгдсэн захиргаанд багтаж байсан гэдэг. Бутан даяар тархсан үзлээр бол Санскрит хэлний "Бота-анта" буюу "Төвдийн хязгаар нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай ажээ.ref name="Names&Histories" /><ref name="chakravarti7">{{cite book|title=A Cultural History of Bhutan |volume=1 |first=Balaram |last=Chakravarti |publisher=Hilltop |year=1979 |page=7 |url=https://books.google.com/books?id=6VxuAAAAMAAJ |accessdate=1 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Балба хэлээр "Бодо Хатан" буюу "Төвдийн нутаг" гэх утгатай үгнээс үүдэлтэй байж болох юм. Бутаны хэл шинжлэлийн зарим эрдэмтэд Санскрит хэлний "Бу-Уттан" буюу "Өндөрлөг газар" гэх үгнээс гаралтай гэж тайлбарладаг. ::'''Друк Юл''' Бутанчууд өөрсдийнхөө хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Бутан хэлний "Аянгын лууны газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ. Тэд 1730 оноос энэ нэршлийг хэрэглэх болсон байна. ==В== === {{VAN}} === Уугуул Вануатучуудын хэлээр энэ нь "Бидний эх орон" гэх үгнээс гаралтай ажээ. === {{VAT}} === Итали хэлний "Ватикан толгодын хот" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Энэ нь тус хотыг тойрон хүрээлдэг "Ватикан" гэх нэртэй толгодын нэр юм. Харин Ватикан гэдэг нь Италийн "Ватиканиари" буюу "Ариун номын нутаг" гэсэн утгай үгнээс гаралтай ажээ. Эртний Ромын үеэс энэ нэрийг хэрэглэн, түүх, шастирт тэмдэглэсэн нь бий. === {{VEN}} === Тус нутагт анхлан хөл тавьсан Италийн аялагчид болох Алонсо де Ожеда, Америго Веспуччи нар "Венесуола" буюу "Бяцхан Венец" гэж уулга алдсанаас хойш газрын зураг, албан ёсны баримт бичигт ийнхүү тэмдэглэх болжээ. === {{VIE}} === Тус улсын нэршил нь "Вьет" буюу "Өмнөд", "Нам" буюу "газар" гэх үгнээс гаралтай гэж ихэнх түүхчид үздэг. МЭӨ 2-р зуунаас хойш ийнхүү хаант улсыг ийн нэрийдэх болжээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.anviettoancau.net/anviettc/docs/2007-02/trbontai.pdf |wayback=20110723020926 |text=An Introduction to Vietology |archiv-bot=2025-10-06 06:43:22 InternetArchiveBot }}", p. 3.</ref> Вьет Нам гэх үгийг хамгийн анх МЭӨ 239 оны нэвтэрхий тольд Хятадын эрдэмтэд тэмдэглэжээ. Харин одоогийн бидний мэдэх "Вьетнам" гэх үгийг 16-р зууны яруу найрагч Нгуен Бин Хием хэрэглэсэн байдаг. ==Г== === {{GAB}} === Португаль хэлний "Габао" буюу "Халхлагдсан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Комо голын адагт орших энэ нутаг олон нийтээс халхлагдсан, хэр баргын хүн хүрч очиход төвөгтэй учир ийнхүү нэрийдэх болжээ. === {{GUY}} === Нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Их нууруудын нутаг" гэсэн утгатай. === Гайти {{HAI}} === Гайтийн Тайно/Аравак омгийнхний хэлээр "Уулын нутаг" гэсэн утгатай үг юм. Хиспаниола арлын баруун хэсэгт орших уг нутаг өндөр уулсаар хүрээлэгдсэн байгалийн өвөрмөц тогтоцтой. === {{GMB}} === Мандинкан омгийн "Гамбура" буюу "Каабу голын хаан" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байдаг. Улмаар 1965 онд Их Британиас тусгаар тогтноход одоогийн "Гамби" гэх нэрийг сонгожээ. Гамбра гэх нутгийн нэршил бүр 1455 онд Алвис Кадамосто гэх газарзүйч номонд тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Cadamosto, Alvise. ''Mondo Nuovo, Libro de la Prima Navigazione di Luigi di Cadamosto de la Bassa Ethiopia ed Altre Cosa''. Op cit. Montalbado, Francanzano (ed.) ''Paesi Novamente Retrovati et Novo Mondo da Alberico Vesputio Florentino Intitulato''. (Vicenza), 1507. {{it icon}}</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан өөр нэг домгоор бол Португаль хэлний "Гамбио" буюу "худалдаа, арилжаа" гэх үгнээс үүссэн гэдэг. Энэ нь тухайн үедээ Португальчуудын боолын худалдаа явуулдаг гол нутаг байсантай холбоотой. === {{GHA}} === Тус улс 1957 оны гуравдугаар сарын 6-ны өдөр Их Британиас тусгаар тогтноход "Гана" гэх нэрийг албан ёсоор авчээ. Энэ нь Малиан Ганын эзэнт гүрний хааны урд бичигддэг байсан "Дайчдын хаан" гэсэн утгатай цол нэрнээс үндэслэсэн нэр юм. === {{GUA}} === Нахуати омгийнхний хэлээр "Куаутемаллан" буюу "Ой модны нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. === {{GIN}} === Тус улсын нэр чухам ямар утгатай талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин Португаль хэлний "Гвин" буюу "эрэг, ирмэг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болно гэдэгтэй ихэнх эрдэмтэд нэгддэг. Яг энэ нэршлээр 1481 онд тус улсыг Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид нэрлэж байсан баримт бий. Өөрөөр Дьенне болон Берберчүүдийн хэлний "гинавен, агинау, агинаоу" буюу "хар", "шатсан" гэх утгатай үгнээс үүссэн гэх хувилбар бий.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{GNB}} === Нэрний утга учир нь дээр дурдсан Гвиней улсынхтай төстэй. 1973 онд тус улсы Португалиас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хуульчилжээ. === {{GER}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг байдаг ч түмэнд түгсэн нэг хувилбар бий. Үүгээр бол Сельтик хэлний "гайр" буюу "хөрш" <ref name="OEDgerm">''Oxford English Dictionary''. "Germany".</ref>, "гайрм" буюу "цуст тулаан", "гар" буюу "хашхираан/жад" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. МЭӨ гуравдугаар зуунаас эхлэн Ромын их удирдагч Юлий Цезарь газрын зураг болон албан ёсны баримт бичигт энэ нэрийг ашиглаж, олон нийтэд таниулсан юм. ::'''''Дойчленд''''' Германчууд эх хэлээрээ улсынхаа нэрийг ингэж бичдэг. Энэ нь "Ард түмний нутаг" гэсэн утгатай эртний герман хэлний үг юм. === {{GRE}} === Тус улсын нэрний талаар олон янзын домог яриа бий. Үүнээс дурдвал. Аугаа Гомерын дуулалд "Греа" гэх тосгоны тухай гардаг. Үүнээс үүдэн тус улсын нэр үүссэн гэх домог бий. Уг тосгоны "Греа" гэх үг нь "хөгшин эмэгтэй" гэх утгатай юм байна. Нутгийн иргэдийн дунд тархсан өөр нэг домгоор бол "Керас" буюу "хүндэтгэл хайрлах" гэсэн утгатай ажээ. Энэ нь Аугаа Грекус гэх хамба ламтан тус нутгийг адислан, аравнайлсантай холбоотой юм. ::'''''Хеллас''''' Грекчүүд эх хэлээрээ нутгаа ийн нэрлэдэг. Уг нэршил чухам юунаас сэдэвлэсэн нь тодорхойгүй. Нутгийн иргэдэд тархсан домгоор бол Трой улсын Хеллен хамба ламын нэртэй холбоотой ажээ. === {{GRD}} === Испанийн Гранада мужийн нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. ==Д== === {{DEN}} === Дани улсын нэр чухам юунаас үүссэн нь тодорхойгүй. Гэвч дараах хоёр ойлголт орчин үе хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэхдээ Прото-Индо-Европ хэлний "дхен" буюу "доор, тэгш тал", "мерек" буюу "хил, ой мод" гэх утгатай үгнээс үүссэн байх боломжтой гэж хэл зүйчид үздэг. Анх энэ талаар Паулус Оросиус гэгч "Тэрс үзэлтнүүдийн эсрэг тэмцсэн долоон түүх" номонд дурдсан нь бий.<ref>Thorpe, B. ''<u>The Life of Alfred The Great</u> Translated from the German of Dr. R. Pauli To Which Is Appended Alfred's Anglo-Saxon Version of Orosius'', p. 253. Bell, 1900.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан домог нь эрт цагт Данийн нутагт алдар суугаараа мандаж байсан Дан гэх хааны нэрнээс үүссэн ажээ. === {{DMA}} === Аугаа аялагч Кристофер Колумб 1493 оны 11-р сарын 3-ны өдөр тус нутагт анхлан хөл тавьж, улмаар "Ням гаригийн газар нутаг" гэх утгатай "Доминик" гэх испани нэр хайрлажээ. Тухайн үед ням гаригыг гэгээнтнүүдийг дурсах өдөр болгон Испанийн христийн шашинтнууд тэмдэглэдэг байсантай холбоотой. Гэхдээ түүхчид бас өөр тайлбар хийдэг. Учир нь Кристофер Колумб өөрийн төрсөн эцэг Доменежогийн нэрээр нэрлэсэн байж болох талтай юм. === {{DOM}} === Тус улсын нэршлийн тухайд дээр дурдсан Доминик улстай тун төстэй домог ярианууд өдийг хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэвч Кристофер Колумби Гэгээн Доминикийн өдөр буюу наймдугаар сарын 4-ний өдөр <ref>Partido Revolucionario Dominicano. "{{Webarchiv|url=http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |wayback=20120701044753 |text=Leyenda e Historia Envuelven la Fundación de Santo Domingo |archiv-bot=2026-02-07 13:50:57 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120701044753/http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |date=1 July 2012 }}''. Accessed 18 October 2011. {{es icon}}</ref> тус улсыг нээсэнтэй холбогдуулж Испаниар "Гэгээн Доминикийн газар нутаг" гэх нэр хайрласан гэдэг домогтой юм. === {{TLS}} === Португаль хэлний "Дорнын дорно орших арал" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Малай хэлэнд "Тимур" гэдэг нь "дорно", "зүүн" гэсэн утгыг агуулдаг байна. ==Е== === {{EGY}} === [[File:Kmt obelisk.jpg|thumb|200px|Египетээр ''Km.t'' гэж бичсэн Луксорын чулуун багана. Франц улс Парис хот]] фараонуудын үеийн эртний Египетийн хэлээр "Ка болон Птагын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. Үүнийг Грек, Латин хэлэнд "Айжиптос" гэж буулгасан нь тус улсын нэр болжээ. Ка болон Птах нь эртний Египетийн хоёр том бурхан бөгөөд "Птах" гэдэг нь "нээгч, илрүүлэгч" гэсэн утгатай Египет үг юм. Харин Грек улсын ардын домог боох "Страбо"-д "Аханоу гиптиос" буюу "Аахены доох нь орших нутаг" гэсэн утгатай грек үг ажээ. ::'''''Миср/Маср''''' Египетчүүд эх хэлээрээ улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Араб хэлээр "хот" гэсэн утгатай юм. ==Ж== === {{DJI}} === Тус улсын нэрний талаар тодорхой ойлголт байхгүй. Гэвч өнөө цаг үед "Техути/Тот бурханы нутаг" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн нэрнээс үүссэн гэх үзэл давамгайлж байна. Хачирхалтай нь Техути гэдэг нь эртний Египетийн сарны бурхан юм. ==З== === {{ZAM}} === "Замбези голын нутаг" гэсэн утгатай Африк үг. Замбези нь тус улсын зүүн хэсэгт орших бөгөөд Зимбабве улсаас тусгаарлаж байдаг нэг ёсны хил юм. Замбези нь Замби, Ангол, Намиб, Ботсвана, Зимбабве, Мозамбик улсуудыг дамнан урсдаг 2,574 км урт гол юм байна. === {{ZIM}} === Шона омгийнхний хэлээр "Жимба-же-мабве" буюу "Чулуун гэр" гэсэн утгатай үгнээр уг нэршил үүссэн байна. Шона омгийн суут бүтээл болох чулуун хэрэм, орд харшнуудаас Зимбабве гэх нэр үүсчээ. ==И== === {{ISR}} === Израйль гэдэг нь "Бурхантай хамт тулалдах" гэсэн утгатай Хебрю үг юм. Энэ нь Библийн сударт гардаг гэгээн Йаковын хэсгээр үүдсэн нэршил ажээ. Ерөөс бурхантай хамт ялах, хамт байх гэсэн санаагаар дээрх нэрийг сонгосон байна. === {{IDN}} === "Энэтхэгийн арлууд" гэсэн утгатай Грек үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Үүнээс хойш ялангуяа 19-р зууны дунд үеэс эхлэн "Дорнод Энэтхэг" гэж англи хэлэнд тэмдэглэх болсон юм. === {{JOR}} === "Йордан голынхон" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Харин Йордан голын нэрийг Хебрю, Канаан хэлний "ирд" буюу "Сөнөсөн тэнгисийн доох нь талд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Тус улс Йордан голын зүүн эрэг дагуу оршдог юм. === {{IRQ}} === "Эрак" буюу "Доод орших газар" гэсэн утгатай Перси хэлнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Мөн түүнчлэн Эвфрат мөрний бэлчирт орших "Эрэк/Урук" гэсэн хотын нэрнээс үүсэлтэй гэсэн тайлбар ч байдаг. === {{IRN}} === "Арянчуудын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр гаралтай. "Аря" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "угсаатан", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{IRL}} === Ирландчууд өөрсдийгөө "Эйре" гэж нэрлэдэг бөгөөд "Эйречүүдийн нутаг гэсэн утгатай Ирланд үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. "Эйре" гэх үг нь Сельтик хэлний "ивериу" буюу "үржил шим" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд нийлээд "Үржил шимт нутаг" гэх утгыг илэрхийлнэ. Түүнчлэн "Төмрийн нутаг" гэж нэрлэх саналтай эрдэмтэд ч бий. === {{ESP}} === Латин хэлний Хиспаниа гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Хиспаниа нь "И-сепаним" буюу "туулай" гэх утгатай Пуник үг юм. Латин хэлэнд нэвтрэхтэй буруу дуудагдаж Хиспаниа болсон гэдэг. Үүнээс үзвэл "Туулайнуудын нутаг" гэсэн утгатай Араб үг болж байгаа юм. === {{ISL}} === Хуучин Норс хэлний "исс" буюу "мөс" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай "Мөсөн нутаг" гэх утга илэрхийлдэг үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Хуучныг судлаач Адам Рудерфорд болон зохиолч Эйнар Палссон нар "Сельтикийн өв уламжлал" номондоо "ис-ланд" буюу "Исүс" болон "Айсис" охин тэнгэрийн өлгий нутаг гэсэн утгатай гэж тайлбарласан нь бий.<ref>{{cite book|title=Arfur Kelta|year=1981|publisher=Mímir|location=Reykjavík|page=36|author=Einar Pálsson|accessdate=14 November 2013|language=Icelandic}}</ref> === {{ITA}} === Италийн домгийн баатар Италусын нэрнээс үүссэн гэх олонд алдаршсан домог бий. Түүнчлэн эртний Грек хэлний "италос" буюу "бух" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж үзэх түүхчид ч байдаг. Мөн латин хэлний "витулус" буюу "тугал" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх магадлалтай. Гэвч италичууд "тугал" гэсэн тодотголтой үг биш гэдэгт одоо хэр нь итгэлтэй байдаг. Ихэнх Италичууд Италус гэх домгийн баатраас үүдэлтэй нэр гэдэгт орчин цагт итгэх болжээ. === {{UK}} === Дундад зууны Латин хэлний "Британниа Майор" буюу "Их Британи" гэсэн утгатай үгнээс уг нэршил үүсчээ. Анх энэ нэршлийг Жефри гэх зохиолч өөрийн номондоо дурдсан байдаг. "Британи" гэдэг нь Уэльс хэлний "Претани" буюу "будагдсан хүмүүс" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ. Сельтик болон Викингүүдийн үед Их Британийн нутагт амьдарч байсан хүмүүс биендээ шивээс хийж, янз бүрийн өнгөөр будах нь элбэг байснаас дээрх нэршил үүссэн байна. ::'''''Нэгдсэн хаант улс''''' Энэ нь Их Британи, Умард Ирландын нэгдсэн хаант улс гэх үгний товчлол юм. 1927 оноос эхлэн албан ёсны баримт бичигт дээрх нэршлийг ашиглах болсон байна. ::'''''Албион''''' Грек хэлний "Албиво" буюу Латин хэлээр "Альба" буюу "цагаан" гэх үгнээс уг нэршил үүсчээ. Доверийн цагаан эргийг харсан уран зохиолчид дээрх нэрийг өгсөн байх магадлалтай. ==Й== === {{YEM}} === Тус улсын нэрний талаар нэгдсэн тодорхойлолт байдаггүй. Харин Араб хэлний "Имн" буюу "өмнөд" "Йамин" буюу "баруун тал" гэх үгнээс үүссэн гэсэн домог бий.<ref>Many [[Semitic languages]], including [[Arabic language|Arabic]] and [[Hebrew language|Hebrew]], preserve a system with south on the "right" and north on the "left"</ref> Зарим судлаачид "Юмн" буюу "аз жаргал" гэсэн утга илэрхийлдэг гэж үздэг. ==К== === {{CPV}} === Португаль хэлний Кабо Верде буюу "Ногоон хошуу" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. 1444 онд энэ газар нутгийг илрүүлэхэд бүх юм нь ногооч харагдаж байсан тул аялагч, эзлэн түрэмгийлэгчид ийм нэр өгчээ. === Казахстан {{KAZ}} === Амальгам хэлээр "Казахуудын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. "казак" гэдэг нь "нүүдэлчин", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд "стан" гэдэг нь персээр "нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{CAM}} === Санскрит хэлний "камания бхожа" буюу "Сайныг мөрөөдөгсдийн өлгий" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref>Law, B.C. ''Some Ksatriya Tribes of Ancient India'', p. 233. 1975</ref> Түүнчлэн эрт цагт төвд, энэтхэг, пакистан, вьетнам, лаосын нутгийг хамран оршиж байсан Сваямбува Камбу гэх нутаг дэвсгэр, Хинди соёлын томоохон төвөөс нэр нь үүссэн гэж үзэх теологичид бий..<ref>Casey, Robert. ''Four Faces of Siva'', pp. 88–100. Bobbs-Merrill Company (Indianapolis), 1934.</ref><ref>George Coedes. ''Inscriptions du Cambodge'', II, pp. 10 & 155. {{fr icon}}</ref> Others suppose it to be an exonym derived from [[Old Persian]] ''Kambaujiya'' ("weak") or the cognate [[Avestan]] ''Kambishta'' ("the least")<ref>Harmatta, J. Op. cit. [disapprovingly] in ''Achaemenid History'', 13, pp. 110–111. PF 302 and PFNN 2350.</ref> Орон нутгийнхан тэр бүр таалан хүлээж аваад байдаггүй өөр тайлбар байдаг нь Перси хэлний "Камбаужия" буюу "үлбэгэр", Авестан хэлний "Камбишта" буюу "өчүүхэн" гэсэн утгатай үгнээс ч үүссэн гэх домог. === {{CMR}} === Герман хэлний "Камерун", Франц хэлний "Камероун" буюу "сам хорхой" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Энэ нь тус улсад урсдаг Вури голтой холбоотой нэр юм. Тус улсад ирсэн европынхон эрэг дагуу "сам хорхой" ихээр барьж байсантай энэ нэршил холбоотой.<ref name="MLW">{{cite book |url=http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |chapter=''Callianassa turnerana'' |title=FAO Species Catalogue, Vol. 13. Marine Lobsters of the World |author=Lipke B. Holthuis |author-link=Lipke Holthuis |publisher=[[Food and Agriculture Organization]] |year=1991 |isbn=92-5-103027-8 |series=FAO Fisheries Synopsis No. 125 |access-date=2017-07-20 |archive-date=2011-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724172129/http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |url-status=dead }}</ref> === {{CAN}} === Тус улсын уугуул иргэд болох Ироко омгийнхний "Канада" буюу "Тосгон" гэх үгнээс Канад улсын нэр үүсчээ.<ref>{{cite web|title=Origin of the Name, Canada|url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|publisher=Canadian Heritage|year=2008|accessdate=23 May 2011|archive-date=27 Долдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727225559/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|url-status=dead}}</ref> Британи, Францын дарангуйллын үеэс Канад гэж нэрлэсээр өдийг хүрсэн юм. Нутгийнхан дунд тархсан өөр нэг домгоор бол Испани, Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид алт, мөнгө хайж ирсэн боловч юуг ч эс олжээ. Чухамдаа үүнээс болж Испаничууд "ака", Португальчууд "ка-нада" гэж хэлээд буцсан гэдэг. Энэ нь "юу ч алга" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна. === {{QAT}} === Эртний Зубара улсын Катари тосгоны нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэж олонх катарчууд үзэх болжээ. Грекийн алдарт Птоломейн үеийн газрын зурагт "Катари" гэх үгийг ашигласан байдаг. Англи хэлтнүүд "Каттер" буюу "зүсэгч, таслагч, сийлбэрчин" гэж ойлгож, дууддаг боловч энэ нь тийм утгыг огтоос илэрхийлдэггүй билээ. === {{KEN}} === Кени уулын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Кени гэдэг нь Кикую омгийн хэлээр "Кере Ниага" буюу "Цагаан хайрхан" гэх утгатай үг ажээ. Мөн тус омгийнхний "Кирима Нгай" буюу "Бурхадын орших хайрхан" гэх утгатай байж магадгүй гэж Германы эрдэмтэд үздэг юм. === {{CYP}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга агуулдаг болох нь тодорхойгүй. Олон нийтэд түгсэн домгоор бол Латин болон Грек хэлний "зэс" гэх утгатай үгнээс үүссэн ажээ.<ref>Fisher, Fred H. ''Cyprus: Our New Colony And What We Know About It'', pp. 13–14. Geo. Routledge & Sons (London), 1878.</ref> Шумерийн "Кубар" буюу "хүрэл" гэх үгнээс ч үүссэн байж болох талтай. Өөр нэгэн домгоор бол Грекийн "кипариссос" буюу "агар задан мод" <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Cyprus |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> эсвэл "кипрос" буюу "улаан хүрэн" гэх үгнээс үүссэн гэж үздэг байна. === Киргизстан {{KGZ}} === Турк хэлний "кирк" буюу "40" гэсэн тооны нэрнээс үүдсэн "40 овгийнхний нутаг" гэсэн утгыг тус улсын нэр илэрхийлдэг байна. === {{KIR}} === Британийн аялагч Томас Гильберт тус арлыг нээсэнтэй холбогдуулан уугуул иргэд түүний нэрийг "Кирибат" гэж дуудсанаас үүдэн энэ нэршил үүссэн байна. === {{COL}} === Алдарт аялагч Кристофер Колумбийн нэрнээс үүдэн "Колумбийн газар нутаг" гэсэн утгатай үг юм. 1819 онд алдарт тэмцэгч Симон Боливар уг нэрийг хайрлаж, улмаар улсын албан ёсны нэр болгожээ. 1863 онд энэ нэрийг албан ёсоор соёрхон батласан юм.<ref>{{cite web|author=Carlos Restrepo Piedrahita|url=http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|title=El nombre "Colombia", El único país que lleva el nombre del Descubrimiento|work=Revista Credencial|date=February 1992|accessdate=29 February 2008|language=es|archive-date=5 Нэгдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080105031144/http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|url-status=dead}}</ref> === {{COM}} === Араб хэлний "Камар" буюу "Сар" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CGO}} === Францын дарангуйллаас ангижирч тусгаар тогтносон улс болсон 1960 онд Конго голын нэрнээс санаа аван ийнхүү нэрлэх болжээ. "Конго" гэсэн үг нь Баконго омгийнхний хэлээр "анчид" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Bentley, Wm. Holman. ''Pioneering on the Congo''. Fleming H. Revell Co., 1900.{{Verify source|date=October 2011}}</ref> Конго гол нь Ангол, Бурунди, Камерун, Төв Африк, хоёр Конго, Руанда, Танзани, Замби улсыг дамнан урсдаг, 4,700 км үргэлжилсэн гол юм. === {{COD}} === Улстөрийн үзэл суртлын хувьд хоёр хуваагдсан улс учир нэрний утгын тухайтад Бүгд найрамдах Конго улстай адилхан. === {{KOS}} === Серби хэлний "Кос" буюу "хар шувуу", "ово" буюу "нутаг" гэсэн утгтай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CRC}} === Испани хэлний "Баян эрэг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Аугаа аялагч Кристофер Колумб энэ газар анхлан хөл тавьсан 1502 онд "Коста дель Оро" буюу "Алтан эрэг" гэж уулга алдаж байсан удаатай. === {{CIV}} === Франц хэлний "Зааны ясан эрэг" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Францын дарангуйллын үед тус улс зааны ясны худалдааны гол түшиц газар байснаас үүдэн дээрх нэршил гарсан байна. Зарим улсууд тус улсыг "Алтан эрэг", "Боолын эрэг" гэх мэт янз бүрээр нэрлэдэг. === {{CUB}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга учиртай болох нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Гэвч Тайно омгийнхний "кубао" буюу "үржил шимт нутаг" <ref>Carrada, Alfred. ''The Dictionary of the Taino Language'', "{{Webarchiv|url=http://www.alfredcarrada.org/notes8.html |wayback=20090219192148 |text=Plate 8 |archiv-bot=2026-01-18 03:30:41 InternetArchiveBot }}".{{Unreliable source?|date=September 2009}}</ref> "коабана" буюу "сайхан нутаг" <ref>[http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm Taino Indigenous Peoples of the Caribbean Dictionary] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430163856/http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm |date=30 April 2008 }}".{{Unreliable source?|date=June 2009}}</ref> гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх тайлбар бий. Өөр нэг тайлбараар бол аугаа аялагч Кристофер Колумб Испанийн Женоа мужийн "Куба" гэх тосгоны нэрнээс санаа авч ийнхүү нэрлэсэн гэж үздэг байна. <ref>Barreto, Augusto Mascarenhas. ''O Português Cristóvão Colombo: Agente Secreto do Rei Dom João II.'' Lisbon, 1988. Translated edition: ''The Portuguese Columbus: Secret Agent of King John&nbsp;II''. Palgrave Macmillan, {{ISBN|0-333-56315-8}}.</ref><ref>Da Silva, Manuel L. and Silvia J. ''Christopher Columbus was Portuguese'', pp. 396 ff. Express Printing (Fall River), 2008. {{ISBN|978-1-60702-824-6}}.</ref> === {{KUW}} === Араб хэлний "кут", "коут" буюу "усны ойролцоо барьсан цайз" гэсэн утга үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. ==Л== === {{LAO}} === Энэтхэг хэлний "лава" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Лава гэдэг Лахорын домгоор Рама бурханы ихэр хүүхдийн нэгнийх нь нэр юм. Үүнээс гадна Хятад хэлний "Лан Шанг" буюу "сая, сая зааны өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болох юм. === {{LVA}} === Тус улсын нэр нь Балтын орнуудын хэлээр "Лиет" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэх үгнээс үүссэн гэж үзэх судлаачид бий. Мөн түүнчлэн Латгалиансуудын овгийн нэрнээс үүссэн гэж үзэх сүүлийн үед давамгайлах болжээ. === {{LSO}} === Сесото омгийнхний хэлээр "Басоточуудын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. <ref>{{cite book|title=No Place Left to Bury the Dead|first=Nicole|last=Itano|publisher=Simon and Schuster|year=2007|page=314|isbn=0-7432-7095-9}}</ref> Басото гэдэг нь тус улсад амьдарч байсан эртний овог аймаг бөгөөд "восото" буюу "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. <ref>Merriam-Webster Online. "[http://www.merriam-webster.com/dictionary/basotho Basotho]". Retrieved 11 May 2012.</ref> === {{LBR}} === Латин хэлний "Либер" буюу "эрх чөлөө" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. АНУ боолчилсон хар арьстнуудад тусгайлан газар заан өгч улс болгон суурьшуулахдаа энэ нэрийг өгсөн байна. === {{LIB}} === Араб хэлний "лебнан" буюу "цагаан", "лебнен" буюу "сүү" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Үүнээс гадна Ливан уулын нэрнээс үүдсэн нэр байж болно гэж судлаачид үздэг. Нутгийнхний хэлээр "ливан" гэдэг нь "Бурханы зүрх" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. МЭӨ 2900 онд зохиогдсон "Гигламешийн судар" бичигт Эбла гэж дурдагдсан бол Библийн сударт Эблагын тухай 71 удаа дурдагддаг юм. === {{LBY}} === Тус улсын нэрний утга учир тухайлан тодорхой болоогүй. Гэхдээ Египетийн газар нутагт хамаардаг байсан "Ливийн цөл"-өөс тус улсын нэршил үүссэн гэж ихэнх судлаачид үздэг. Эртний Берберчүүдийн хэлээр "Либианс" буюу "цөлийн баруун тал" гэсэн утгатай ч гэж зарим эрдэмтэд үздэг байна. === {{LTU}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг, тайлбар бий. Үүнээс дурдвал Балтын орнууд эрт цагт нэгдэн нэг эзэнт гүрэн байснаас үүдэн "лиети" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэсэн утгай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Түүнчлэн Грек хэлний "а-лей-сон" буюу "Аяга", Тохари хэлний "лиям" буюу "нуур" эртний слав хэлний "лияти" буюу "аадар бороо" гэх үгнүүдээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Литвачуудийн итгэдэгээр бол литва хэлний "лиетус" буюу "хур элбэгтэй нутаг" гэсэн утгатай юм байна. === {{LIE}} === Герман хэлний "гялтганасан чулуу" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Ариун Ромын эзэнт гүрний үед өөрөөр нэрлэж байсан ч Ариун Ромын эзэнт гүрэн задран унасны дараа энэ нэрээ сэргээн авсан байна. === {{LUX}} === Герман хэлний "люцл" буюу "жижиг", "бург" буюу "шилтгээн" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Эдгээр үгнүүд нийлээд "Жижиг шилтгээн" гэх утгыг илэрхийлнэ. ==М== === {{MRI}} === Нэрний утга учрын тухайтад дээр дурдсан Мауритани улсын утгатай тун төстэй. Түүнээс гадна эртний Голландын эзэнт гүрний Маурис Нассау гэх эзэн хааны нэрнээс үүссэн гэж зарим судлаачид таамагладаг. === {{MRT}} === Латин хэлний "Моорчуудын нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Моор гэдэг нь эртний араб үндэстнүүдийн нэг юм. === {{MAD}} === Малагаси омгийнхний хэлээр "Малагасичуудын эх орон" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Малагаси гэдэг нь чухам ямар үг болох талаар өнөө цаг үед ямар ч тайлбар ирээгүй байна. Харин Венецийн худалдаачин Марко Поло аялалынхаа үеэр тус улсын нэрийг буруу дуудсанаас болж "Мадагаскар" гэх улсын нэр бий болжээ. Чухам түүний буруу дуудсан нэрнээс болж газрын зурагт энэ нэрээр тэмдэглэх болсон байна. === {{MKD}} === Грек хэлний "Македовиа" буюу "хязгаар нутаг, дараагийн" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364599 Μακεδονία], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref><ref>[http://www.etymonline.com/index.php?term=Macedonia Macedonia], Online Etymology Dictionary</ref> Түүнээс гадна Грек хэлний "Македнос" буюу "өндөр, нарийхан" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. <ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364596 μακεδνός], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref> === {{MWI}} === Уугуул Малавичуудын хэлээр "оргилсон их усан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнээс гадна Малави нуурын нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Малави нуур нь 560 км урт, 75 км өргөн 706 метрийн гүн, Малави, Мозамбик, Танзани улсуудыг дамнан оршдог нуур юм. === {{MAS}} === Малайн хойгын нэрнээс тус улсын нэр үүссэн байх гэдэгт ихэнх түүхч, судлаачид итгэдэг. Чухамдаа эртний Энэтхэгийн худалдаачид энэ хойгоор дамжин олон арван төрлийн худалдаа хийдэг байсан түүх бий. Малай хэлний "мала" буюу "уулс" гэсэн үгнээс тус хойгын нэр үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Түүнчлэн япон, малай хэлний "мелаю", "млаю" буюу "шургуу ажиллагсдын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс үүссэн гэх домог бий. Энэ хоёр домог орчин цагт хамгийн элбэг тархжээ. === {{MDV}} === Санскрит хэлний "маладвипа" буюу "арлуудын цэцгэн титэм" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнчлэн малай хэлний "мала" буюу "уулс", санскрит хэлний "дива" буюу "арал" гэсэн үгнээс үүдсэн "Уулсын арал" гэх утгатай гэсэн өөр нэг домог ч бий. === {{MLI}} === Эртний Баруун Африк хэлний "мали" буюу "усны үхэр" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. === {{MLT}} === Тус улсад эрт цагт Грек болон Финикүүдийн соёл холилдож байснаас шалтгаалан дараах хоёр утгаар тайлбарлагддаг. <ref name="ndmh">{{cite news|url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|publisher=Department of Information – Maltese Government|title=Notable dates in Malta's history|date=6 February 2008|access-date=21 Долдугаар сар 2017|archive-date=25 Арван нэгдүгээр сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|url-status=dead}}</ref> Грек хэлний "мелита" буюу "зөгийн бал" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэх домог бий. Византийн эзэнт гүрэн аль 395 оноос эхлэн энэ нэрээр газрын зурагт тэмдэглэсэн байна.<ref name="ndmh"/><ref>{{cite news|url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |publisher=Malta Today |title=Controversy over unique Maltese bee population |date=6 February 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319221059/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |archivedate=19 March 2012 |df= }}</ref> Финикчүүдийн "малет" буюу "диваажин" гэх үгнээс үүссэн гэх өөр нэг хувилбар бас бий.<ref>{{cite book| last =Pickles| first =Tim| title =Malta 1565: Last Battle of the Crusades| publisher =Osprey Publishing| url =https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&pg=PA11&lpg=PA11&dq=Maleth+Malta+haven&source=web&ots=PGO2OF9Y9I&sig=rcodiMbexlDy5YwMXhelH7zEYyw| isbn =978-1-85532-603-3}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === {{MAR}} === Эртний Бербер хэлний "Мур Акуш" буюу "Бурхадын нутаг" гэсэн утгай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{MHL}} === Британийн нэрт аялагч, ахмад Жон Маршаллын нэрээр тус улсыг нэрлэжээ. === {{MEX}} === Эртний Нахуати омгийнхний хэлээр "нар" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Түүнээс гадна уугуул мексикчүүдийн хаан "Мексихтили" хааны нэрнээс ч үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Нахуати омгийн "метцтий" буюу "сар", "зиктий" буюу "гол" гэсэн үгнээс үүссэн гэх өөр нэг таамаг байдаг. Одоогийн Мексикчүүдийн итгэдэг өөр нэг домог бол эртний Ацтекын нийслэл "Мекихко" гэдэг байснаас үүдэн гарсан гэх домог юм. === {{FSM}} === Грек хэлний "микро" буюу "жижиг", "несос" буюу "арал" гэх үгнээс үүдсэн "жижиг арлууд" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{MDA}} === Эртний Готик хэлний "мулда" буюу "шороо", "шавар" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Түүнчлэн Румыньд орших Молдав голоос тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Румыньчуудын дунд тархсан домгийн дүрээс одоогийн нэр үүссэн гэх өөр нэг домог бий. Энэ домгоор бол Драгос Вода гэх залуу баатар эр нутгийн догшин сахиус, ад зэтгэрийн амьтадыг дарахаар нэгэн өдөр анд гарчээ. Тэр уг ан хийхдээ эр, эм хоёр нохой дагуулж явжээ. Молда гэх эм нохой нь ямар ч догшин амьтадыг номхоруулж чадах шидтэй бол Мадыш гэх эр нохой нь ад зэтгэрийн ямар ч амьтныг даран сөнөөх чадалтай юм байна. Үүнээс үүдэн тус улсын одоогийн нэр болох "Молдав" нэр үүссэн ажээ. === {{MON}} === Грек хэлний "Ганцаар амьдрах" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Эртний Грекчүүд тус улсыг МЭӨ 6-р зуунд эзлэн захирч байсан гэх домог бий. === {{MGL}} === "Монголчуудын нутаг" гэх үгнээс одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Монгол гэдэг нь уулын хажуугаар урсах "Мон" нэрт голоос одоогийн нэр үүссэн гэж үзэх өөр нэг домог бий. Түүнчлэн "Мөнх" гэх үгнээс үүссэн байж магадгүй гэж Монгол улсын их сургуулийн Түүх, нийгмийн ухааны сургуулиас гаргасан номонд дурджээ. <ref>{{cite book |author=[[National University of Mongolia]], School of Social Sciences, Department of History | title = Монгол улсын түүх | trans_title = History of Mongolia | year = 1999 | publisher = Admon | location = | language = Mongolian | isbn = | pages = 67–69 | chapter = 2. Хүний үүсэл, Монголчуудын үүсэл гарвал | trans_chapter = 2. Origins of Humanity; Origins of the Mongols }}</ref> Мөн монгол гэдэг нь "Ба" гэх эртний монгол үгнээс гаралтай бөгөөд "Ба" гэдэг нь бид гэсэн утгатай болно. Энэхүү "Ба" Гэдэг үгэн дээр олон тооны "-ууд" нөхцлийг залгаснаар "Багууд" буюу "Бангууд" гэмээн их инхлэг үсэгтэй бичдэг. Монгол хэлнээ Б болон М гийгүүлэгч сэлгэдэг. •Үүний жишээ болгож НУЛМИС (ᠨᠢᠯᠪᠤᠰᠤ) гэс үг бий. Ийн үсэг сэлгэн явсаар Мангууд буюу Мангул, Монгол гэсэн үг бий болсон гэсэн тайлбар бий. Мөнтүүнчлэн бидний өвөг дээдэс өөрсдийгөө Бида улус буюу Бидний улс гэсэн байдлаар нэрлэдэг байсан нь хачирхалтай хэрэг билээ. === {{MNE}} === Итали хэлний Венец аялагаар "Хар уул" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. ::'''''Чёрна Гора/Црна Гора''''' Монтенегрочууд өөрийн хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Орос болон Монтенегро дуудлагаар мөн л "Хар уул" гэх утгыг илэрхийлнэ. === {{MOZ}} === Эртний арабын гарамгай удирдагч болох Шейх Мусса бен Мбикигийн нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Нэг ёсондоо Мозамбик арлын нэрнээс одоогийн нэршил нь үүссэн байна. === {{MYA}} === Эртний Бирм хэлний "мьян" буюу "хурдан", "мар" буюу "хүчтэй" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэдэгт ард иргэд нь итгэдэг. Гэвч эртний Миндон улсын харьяанд байсан албатуудыг "Мьянмачууд" гэж нэрлэдэг байснаас шалтгаалан одоогийн нэрийг сонгосон гэж эрдэмтэд үздэг юм.<ref name="thantmyintu2001">{{cite book | first=Thant | last=Myint-U | year=2001 | title=The Making of Modern Burma | isbn=0-521-79914-7 | publisher=Cambridge Univ. Press | location=Cambridge}}</ref> ==Н== === {{NAM}} === Нама хэлний "Намиб" буюу "Юу ч үгүй газар орон" гэсэн утгатай үгнээс үүсчээ. Намибын цөл энэ нутагт оршдог учир улсын нэр үүнээс үүссэн байна. === {{NRU}} === Науру омгийнхний хэлээр "Анаоэро" буюу "Би далайн эрэг явлаа" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Герман хэлэнд энэ улсыг "Наводо" эсвэл "Онаверо" гэж тэмдэглэж байсан гэдэг. === {{NIG}} === Нигер голын нэрнээс тус улсын нэр үүсчээ. Нигер гэдэг нь Туарег хэлний "негхиррэн" буюу "урсаж буй ус" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна. Мөн нигер хэлний "Ни Гир" буюу "Гир мөрөн" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ.<ref>{{cite book | title =Atlas A-Z | publisher =Dorling Kindersley | year =2004 | location =New York City | page =289 }}</ref> Латин хэлт орнууд буюу барууныхан латин хэлний "нигер" буюу "хар арьст" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэдэгт итгэдэг. Гэвч энэ нь арьс өнгөөр ялгаварласан үзлээс өөр юу ч биш юм. === {{NGR}} === Нэрний утга учрын тухайд дээр дурдсан Нигер улстай ижилхэн юм. === {{NED}} === Голланд хэлээр "Доод нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. <ref>see:[http://www.etymonline.com/index.php?search=nether&searchmode=none Online Etymology Dictionary on Nether] However, the explanation given in this source about the origin of the word ''Nederlanden'' as used "by the Austrians" in contradistinction to their own mountainous country, is extremely implausible, if only because the use of the word antedates the [[Austrian Netherlands]] by two centuries at least. Austria itself has a ''Niederösterreich'' region ([[Lower Austria]]) that is quite mountainous, but derives its name from its downriver location.</ref> Герман улс цэвэр газар зүйн байршлаас шалтгаалан ингэж нэрлэх болсон байна. Учир нь Райн мөрний адаг хэсэгт тус улс байрладаг учир ийнхүү нэрлэхэд хүрчээ. <ref name=Duke>{{cite book|last=Duke|first=A.|title=Dissident identities in the early modern Low Countries|year=2009|publisher=Ashgate Publishing}}</ref>{{rp|37}} ::'''''Голланд''''' Олон улсад тус улсыг голцуу энэ нэрээр нь мэддэг. Энэ нь Герман хэлний "холт" буюу "модот нутаг" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж судлаачид үздэг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=holland&searchmode=none Holland]".</ref> === {{NCA}} === Никарагуа гэдэг нь тус улсын уугуул иргэдийн хэлээр "никари" буюу "нуур" гэсэн үгнээс үүсчээ. Уугуул иргэд "Никари" гэж тус улсад урсдаг голоо нэрлэдэг байсан гэдэг. Харин Испанийн аялагч Гил Гонзалез Давила энэ нутагт хөл тавихдаа "акуа" буюу "ус" гэсэн үг нэмж одоогийн бидний мэдэх "Никарагуа" гэх үг бий болсон байна. Никарагуа нуур нь 161 метр урт, 71 км өргөн 26 метр гүн зөвхөн Никарагуа улсад байдаг нуур юм. === {{NOR}} === Хуучин Норс хэлний "норорвегр" буюу "Умардын зам" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. ::'''''Норге''''' Норвегичууд эх хэлээ улсаа ийн бичдэг бөгөөд энэ нь "Умард" гэсэн утгатай үг юм. ==О== === {{OMA}} === Араб хэлний "аамен", "амун" буюу "гэрээслэгдсэн, суурьшсан" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж олон судлаачид үздэг байна. Ромын алдарт жанжин Плиний, Птоломей нар энэ нутгиийг "Омана" гэж түүх шастирт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>[[Pliny the Elder]]. ''[[Natural History (Pliny)|Natural History]]'', VI.149.</ref> === {{RUS}} === Орос гэдэг нь хуучин Норд хэлний "родс" буюу "завьчин" гэх үгнээс үүдэлтэй ажээ. Византийн Грекчүүд "Росиа", Варангичууд "Рус гэж тэмдэглэж байжээ. ==Ө== === {{RSA}} === Газар нутгийн байршлын тухайд Африк тивийн өмнөд хэсэгт орших учир "Өмнөд Африк гэж нэрлэх болжээ. ::'''''Суйд-Африка''''' Өмнөд Африкчууд өөрийн эх хэлээрээ ингэж нэрлэдэг. Энэ нь Африкчуудын хэлээр "Өмнөд Африк" гэсэн үг юм. ::'''''Азаниа''''' Цагаан арьстанууд голчлон амьдардаг бүс нутагт африк хэлээс өөрөөр ингэж дууддаг. Энэ нь грек хэлний "Азайнейн" буюу "хуурай" гэсэн үгнээс үүдсэн нэр юм. === {{KOR}} === "Горео" болон "Гогурео" улсыг нэрлэдэг байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Йемаек хэлний "Гуру" буюу "хана хэрэмт хот", "Гаури" буюу "төвийн" гэсэн үгнээс гаралтай гэдэгт эрдэмтэд нэгджээ. Харин Өмнөд гэсэн тодотголыг Солонгосын дайнаас хойш хоёр хуваагдахад авчээ. ::'''''Гуулин улс''''' Энэ нь Хятад хэлний "Гао Ли" буюу "сүрлэг" гэсэн үгнээс гаралтай юм. === {{SSD}} === Судан гэдэг нь Араб хэлний "судан" буюу "хар арьстан" гэх үгнээс үүдсэн нэр юм. Харин урдаа "өмнөд" гэсэн дагавар нэмсэн нь одоогоос зургаан жилийн өмнө Суданы дайнаар хоёр хуваагдсанаас хойш ийм дагавар авах болжээ. ==П== === {{PAK}} === Пакистан гэдэг нь Урду хэлний "Паки" буюу "ариун", Перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн утгатай ажээ. Өөрөөр хэлбэл "Ариун улс" гэсэн утгатай үг юм. Улстөрийн үзэл суртлын үед Энэтхэгээс үргэлж тусдаа байхын тулд Пакистаны хөдөлгөөнийг удирдаж байсан Рахмат Али гэгч "Одоо эсвэл хэзээ ч үгүй" зохиолдоо "Пунжаб, Кашмир, Синдх, Балучистан мужууд нийлээд ПАКСТАН" болж байгаа гэж тайлбарлаж байжээ.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever%3F}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |title=Rahmat Ali ::Now or Never |publisher=The Pakistan National Movement |accessdate=14 April 2011 |author=Rahmat Ali |page=2 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110419012150/http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |archivedate=19 April 2011 |df=dmy }}</ref> === {{PLW}} === Палаучуудын домгоос тус улсын нэр үүсчээ. Палау хэлээр "Айбелау" буюу "Шууд бус хариултууд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Учир нь тус улсыг бүтээж байсан Чуаб гэх үлэмж биет бурханы асуултад булзайруулсан хариулт өгч байсан тул маш удаанаар тус улсыг бүтээсэн гэдэг домог бий билээ.<ref>Belau National Museum, cited by Pelnar, Bonnie. "[http://www.underwatercolours.com/bai/bais.html The Bais of Balau]". Retrieved 22 September 2011.</ref> ::'''''Белау''''' Палаучууд эх хэлээрээ өөрсдийн улсаа ийн нэрлэдэг билээ. Утгыг нь дээр дурдсан тул тайлбарлахаа азная. === {{PLE}} === Хебрю хэлний "Филистинчүүдийн газар орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://etymonline.com/index.php?term=Palestine&allowed_in_frame=0 Online Etymology Dictionary (Palestine)]</ref> Филистинчүүдийг Латин хэлэнд тэмдэглэхдээ "Палестина" гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эртний Филистиний нутагт одоогийн Газын зурвас, Ашдод, Ашкелон, Экрон, Гат хотын нутаг багтдаг байжээ. === {{PAN}} === Уугуул Куева индианчуудын хэлээр "Арвин их загасны орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Тус улсын нийслэл хотыг ч мөн ингэж нэрлэдэг билээ. === {{PNG}} === Папуа гэдэг нь Малай хэлний "папуах" буюу "үсэрхэг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Харин Шинэ Гвиней гэдэг нь тус улсыг анхлан нээсэн Испанийн аялагч Иниго Ортиз де Ретез Африкын Гвиней улстай яг ижилхэн учир "Шинэ Гвиней" гэх нэр өгсөн байна. === {{PAR}} === Тус улсын нэр нь чухам ямар утга учиртай нь бидний үед тодорхойгүй байна. Эртний Гуарани хэлний "пара" буюу "гол", "гуай" буюу "титэм" гэсэн үгнээс гаралтай гэх тайлбар байдаг. Мөн түүнчлэн "Их уст гол" гэсэн уугуул иргэдийн нэр гэсэн тайлбар ч бий. Тус улсад аж төрж байгаад устан үгүй болсон "Паяагуачуудын нутаг" гэсэн утгай үг гэсэн домог ч бас бий. === {{PER}} === Энэ улсын нэрний талаар хоёр тайлбар өнөө цаг үед хүрч иржээ. Эхнийх нь "Биру" буюу "Гол" гэсэн утгай үг гэсэн тайлбар бий. Харин удаах тайлбар нь Тус улсад ирсэн эзлэн түрэмгийлэгчид нутгийн гурван иргэнийг дагуулан шинэ газар нутагтайгаа танилцаж явжээ. Гэтэл Испаничууд "Энэ чухам ямар нэртэй газар вэ" гэж асуусан байна. Тэднийг дагалдаж явсан нутгийн гурван эр чухам юу гээд байгааг нь ойлгоогүй учир уугуул иргэдийг ахалж явсан ахмад настай нэгэн эр өөрийнхөө нэрийг асууж байна гэж бодон "Беру" гэж хариулснаас тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{POL}} === "Польшчуудын нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Польш гэдэг нь польш хэлний "Поле" буюу "Нээлттэй талбай" гэсэн үгнээс гаралтай ажээ. Аравдугаар зуунд Полан гэж судар номонд тэмдэглэгдэж байсан бол Полска гэх нэр 13-14-р зуунд өөргөн тархжээ. === {{POR}} === Тус улсын нэрний тайлбар олон янз. Тус улсын Порто болон Гайа хотуудын нэрнээс үүссэн гэсэн тайлбар байдаг бол латин хэлний "порт" буюу "боомт", Грек хэлний "каллис" буюу "үзэсгэлэнтэй", Латин хэлний "Калере" буюу "халуун" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. ==Р== === {{RWA}} === Кинярванда хэлний "кванда" буюу "Газар нутгаа тэлсэн" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ.<ref>Vansina, Jan ''[https://books.google.com/books?id=tgT-lyk40agC&pg=PA35 Antecedents to Modern Rwanda: the Nyiginya Kingdom]'', p. 35. University of Wisconsin Press, 2004. {{ISBN|0-299-20124-4}}. Retrieved 1 October 2011.</ref> Түци омгийн хаадууд эрт цагт зэргэлдээ овог аймгуудаа байлдан эзэлж байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{ROU}} === Ромчуудын харьяанд орших нутаг гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Ромын эзэнт гүрний үеэс тус нутгийг ийн нэрлэх болсон юм. Түүнчлэн тус улсын ард иргэдийг ч ромчууд гэдэг байсан түүхтэй. Анх I Карол хаан 1866 оноос тус улсын одоогийн нэршлийг ашиглаж эхэлсэн гэдэг. ==С== === {{SAM}} === Уугуул Самоачуудын хэлний "са" буюу "ивээгдсэн", "моа" буюу "төв" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Бас өөр нэг домгоор бол "Моа шувуунуудын орон" гэсэн үг гэсэн утгатай ажээ. === {{SMR}} === Италийн алдарт Католик шашны гэгээнтэн, Католик номлолыг сурталдагч "Гэгээн Маринус"-ын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Гэгээн Маринус нь манай эриний 301-305 оны орчимд одоогийн Сан Марино орчимд сүм дуган бариулах ажил эрхэлж байгаад Ромчуудын хяхалт хавчлагаас шалтгаалан Хорват руу дүрвэж байсан түүхтэй юм. === {{STP}} === :'''Сан Томе''': Португалын эзлэн түрэмгийлэгчид 1470 юм уу 1471 оны 12-р сарын 21-нд буюу Гэгээн Томасын өдөр тус газрыг нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Принсипи''': Гэдэг нь португал хэлний "Гүн, ван, хунтайж" гэсэн үг юм. === {{KSA}} === Саудчуудын Араб гэсэн утгатай араб үг. Учир нь тус улсыг Сауд угсааны хаадууд ээлжлэн захирдаг учир ийнхүү нэрлэх болжээ. "Сауд" гэдэг үг нь арабын зурхайн нэгэн одны систем юм. === {{SWZ}} === Сваци омгийнхний хэлээр "Свацичуудын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Тус омгийг "Сваци" гэх хаан эрт цагт үндэслэжээ. === Сейнт Винсент ба Гренадинес === :'''Сейнт Винсент''': Аунгаа аялагч Кристофер Колумб 1498 оны нэгдүгээр сарын 22-ны өдөр буюу Гэгээн Винсентын өдөр нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Гренадинес''': Энэ нь Испанийн Гранада хотыг санагдуулсан учир ийнхүү нэрлэх болсонтой холбоотой ажээ. === Сейнт Киттс ба Невис === :'''Сейнт Киттс''': Алдарт аялагч Кристофер Колумб тус газар орныг нээхдээ Гэгээн Кристоферийн нэрийг хүндэтгэн ийнхүү нэрлэх болсон байна. :'''Невис''': Испани хэлний "Цасан хатан" гэх үгнээс энэхүү нэршил үүсчээ. === {{LCA}} === Францын далайчид 1502 оны 12-р сарын 13-ны өдөр буюу Гэгээн Люсын өдрөөр тус газрыг нээсэн учир шинээр нээсэн газраа ийнхүү нэрлэх болжээ. === {{SYC}} === Францын аялагчид 1754-1756 онд Францын эзэн хаан XV Луй хааны зарлигаар Сангийн сайд Жеан Море де Сейшэллийн нэрээр ийнхүү нэрлэсэн байна. === {{SEN}} === Сенегал голын нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Сенегал гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Зенага" буюу "газар нутаг" гэсэн үг юм. Сенегал гол өнөө цаг үед Сенегалын хойд хэсэг, Мавритани улсын нутагт урсаж байгаа билээ. === {{SRB}} === Тус улсын нэршил чухам ямар утгатай нь тодорхойгүй. Грек хэлний "сиро" буюу "давтах", хуучин Индик хэлний "сарбх" буюу "тулалдах", латин хэлний "серо" буюу "бүтээн байгуулах" Орос хэлний "Пасерб" буюу "дагавар хүүхэд", Украин хэлний "присербится" буюу "нэгдэн орох" гэсэн утгатай үгсээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Түүнчлэн судлаач Шустерын баталж байгаагаар Прото-Слав хэлний "уух" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ. === {{SIN}} === Санскрит хэлний "Симхапура" буюу "Арслант хот" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{SYR}} === Чухам ямар утга учиртай нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Ассирчуудыг нэрлэсэн үгнээс үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд байдаг бол Эртний Грек хэлний "сириак" буюу "хүмүүс" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг ч бий. === {{SVK}} === Славчууд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Слав гэдэг нь "слово" буюу "үг" гэх утгатай гэж эрдэмтэд тайлбарладаг. Түүнчлэн "слава" буюу "суу алдар, "слух" буюу "сонсох" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар ч бий. === {{SVN}} === Славчуудын Венеци гэх утга бүхий Герман үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{SOL}} === Испанийн алдарт аялагч Альваро де Менданиа и Нейра 1567 юм уу 1568 онд тус бүлэг арлыг нээхдээ Библи сударт дурдагдсан Соломон хааныг бодож үг нэрийг өгчээ. Чухамдаа тэрээр Соломон хааны нуусан эрдэнэ энд байгаа гэж бодож, хэсэг хугацаанд алт, эрдэнэс хайж өнгөрөөсөн юм. === {{SOM}} === Сомаличуудын нутаг гэсэн утгатай уугуул иргэдийн өгсөн нэр ажээ. Сомали гэдэг нь "сак мааль" буюу "үхэрчид" гэх үнээс үүссэн гэх өөр нэг домог ч бас бий. Түүнчлэн Самаале гэх хамба ламтаны нэрийг бэлгэдсэн гэж үзэх түүхчид ч байдаг. === {{SDN}} === Дээр дурдсан Өмнөд Суданы нэрний утгатай төстэй учир дурдахаа азная. === {{SUR}} === Суринен үндэстнүүдийн нутаг гэсэн утгатайгаар тус улсын нэрийг тайлбарладаг. === {{SLE}} === Испани хэлний "Сьерра Леона" буюу "Арслант уул" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. Португалийн аялагч Педро де Синтра 1462 онд энэ нутгийг нээхдээ арслан шиг хэлбэртэй сунаж тогтсон уул нурууг анхлан харж улмаар энэ нэрийг өгсөн гэх домог бий. ==Т== === {{THA}} === Тай хэлээр "Тай үндэстний өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. "Тай" үндэстнүүдийн нэр чухам ямар утгатай талаар олон янзын тайлбар бий. Тухайлбар "хүн ард", "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илтгэдэг гэж зарим эрдэмтэн үздэг бол зарим нь "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарладаг. ::'''''Ратча Аначак Тай''''' Эх хэлээрээ албан ёсны албан бичигт өөрийн улсаа ингэж бичдэг. Энэ нь "Тайландын язгуур угсаа" гэсэн утгатай тайланд үг юм. === {{TJK}} === "Тажикуудын эх нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. "Тажик" гэдэг нь Шинэ Перс хэлээр "Тази" буюу "Араб" гэсэн утгыг илтгэдэг. Түүнчлэн төвд хэлний "Таг Жиг" буюу "бар, ирвэс" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах судлаачид ч бий. Харин перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн үг нийлж одоогийн бидний мэдэх "Тажикистан" гэх нэр бий болжээ. === {{TAN}} === "Танганияка болон Занзибарын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1964 онд Танзаничууд тусгаар тогтнохдоо "Танганияка болон Занзибарын нэгдсэн улс " гэх нэрийг авсан байна. ::'''''Танганияка''''' Тус улсын хамгийн том нуур. Харин энэ нуурын нэр ямар учиртай талаар олон янзын тайлбар бий. Сир Ричард Френцис Бартон үүнийг "ту танганияка" буюу "нэгдэн орох", "ус тааралдах" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн үгнээс үүдсэн гэж үздэг бол Хенри Стенли гэх эрдэмтэн "тонга" буюу "арал", "хика" буюу "хавтгай" гэсэн утгатай гэж тайлбарласан байдаг. ::'''''Занзибар''''' Перс болон Араб хэлний "Занжибар" буюу "Хар эрэг" гэсэн утгатай үг юм. === {{TOG}} === Нутгийн уугуул иргэд болох Эве омгийн хэлээр "то" буюу "ус", "го" буюу "эрэг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref>{{cite book|title=Peoples of Africa: Togo-Zimbabwe |url=https://books.google.com/books?id=rlz2bWRPmvgC&pg=PA531 |year=2001 |publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7168-4|page=531}}</ref> <ref name="Togo1920s"/> Мөн Германчуудын нээсэн "Тоговилль" гэх тосгоны нэрнээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг хувилбар ч бий. === {{TGA}} === Уугуул Самоачуудын хэлээр "Өмнөд", "Өмнөдийн" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{CAF}} === Франц хэлний "République centrafricaine" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{TRI}} === Испани хэлний хоёр өөр утгатай үг нийлснээр тус улсын нэр бий болсон байна. ::'''''Тринидад''''' Аугаа аялагч Кристофер Колумб гурав дахь аялалынхаа үр дүнд тус газар нутгийг нээхдээ "Эцэг, хүү, ариун сүнсний ивээл шингэсэн ариун арал" гэх нэр хайрласан байна. Үүнээс "Тринидад" гэх нэршил үүссэн гэдэг. ::'''''Тобаго''''' "Тамхи" буюу "Тамхины орон" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар байдаг. Гэвч энэ тайлбар дээр эрдэмтэд өөр, өөр үзэл бодолтой байдаг билээ. === {{TUV}} === "Найман арал", "Өөр хоорондоо адилгүй найман арал" гэх Тувалу үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{TUN}} === Тус улсын нутаг дэвсгэр дээр эрт цагт оршин тогтнож байсан Тинес хотын нэрнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн гэж үздэг. "Таниф" буюу эртний Финикийн охин тэнгэрийн нэр нь "Тинес" хотын нэр болсон байна. <ref>{{cite book | last = Taylor | first = Isaac | title = Names and Their Histories: A Handbook of Historical Geography and Topographical Nomenclature | publisher = BiblioBazaar, LLC | year = 2008 | page = 281 | isbn = 0-559-29668-1 }}</ref> <ref name="ej-brill">{{cite book | last = Houtsma | first = Martijn Theodoor | title = E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936 | publisher = Brill | year = 1987 | page = 838 | isbn = 90-04-08265-4 }}</ref> Мөн түүнчлэн Бербер хэлний "доор орших", "цогцолсон" гэх үгнээс ч үүссэн байх гэсэн таамаг бий. <ref name="peter-ross">{{cite book | first1 = Peter M. | last1 = Rossi | first2 = Wayne Edward | last2 = White | title = Articles on the Middle East, 1947–1971: A Cumulation of the Bibliographies from the Middle East Journal | publisher = Pierian Press, [[University of Michigan]] | year = 1980 | page = 132 }}</ref> === {{TUR}} === Араб хэлний "Тюрк" буюу "цогцлоон бүтээсэн" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{TKM}} === "Туркменчүүдийн эх орон" гэсэн утгатай үг юм. "Туркмен" гэдэг нь Согдиан хэлний "Турк шиг харагддаг", "Турктэй ижилхэн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. Учир нь улстөрийн байгуулал, бүтцийн хувьд яг дуурайж анхлан үүссэн учир ийнхүү нэрлэх болжээ. <ref>[[Yury Zuev|Yu. Zuev]], ''"Early Türks: Essays on history and ideology"'', Almaty, Daik-Press, 2002, p. 157, {{Listed Invalid ISBN|9985-4-4152-9}}</ref> Туркменчууд заримдаа "Цэвэр Турк" гэж өөрсдийнхөө нэрийг тайлбарлах нь бий. <ref>''US Library of Congress Country Studies.'' "[http://memory.loc.gov/frd/cs/tmtoc.html Turkmenistan]."</ref> Исламын шашны түүхч, теологич Ибн Хатирийн үзэж байгаагаар "итгэл үнэмшил, ариун шүтээн" гэсэн үгнээс гаралтай гэж тайлбарласан байдаг. ==У== === {{UGA}} === Свахили хэлний "Буганда" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Буганда гэдэг нь тус улсад оршин тогтнож байсан Багандагын хаант улсын нэр юм. "Баганда" гэдэг нь "Ах дүүс", "эвтэй хүмүүс" гэсэн утгыг илтгэдэг байна. === {{UZB}} === Турк хэлний "уз" буюу "өөрийн", "бек" буюу "эрхэм", перс хэлний стан буюу "улс" гэсэн үгнүүд нийлж тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. Зарим судлаачид" Эрх чөлөөтэй нутаг" гэж тус улсын нэрний утгыг тайлдаг. === {{UKR}} === Украин гэдэг нь Слав хэлний "Крайна" буюу "улс", "хязгаар нутаг" гэх утгатай юм. === {{URY}} === "Уругвай голын хажууд орших улс" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн эршил үүсчээ. "Уругвай" гэдгийг эрдэмтэд олон янзаар тайлбарласан байдаг. Зарим нь "уругуа" буюу "дун", "и" буюу "ус" гэж тайлбарласан бол зарим нь "уру" буюу "шувууд", "гуаи" буюу "нүүдэллэж ирдэг" гэсэн утгатай гэж тайлбарлажээ. ==Ф== === {{FJI}} === Уугуул Фижичүүдийн хэлээр "фиси" буюу "хараач" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref>Thompson, Basil. "{{Webarchiv|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_1_1892/Volume_1,_No._3,_1892/The_land_of_our_origin_(Viti,_or_Fiji.)_by_Basil_Thompson,_p143-146/p1 |wayback=20180210080244 |text=The Land of Our Origin (Viti, or Fiji) |archiv-bot=2023-11-20 07:34:56 InternetArchiveBot }}". ''Journal of the Polynesian Society'', Vol. 1, No. 3, pp. 143–146. 1892</ref> Харин Британийн аялагч Жеймс Күүкийн тайлбарласнаар уугуул иргэд нь "Вити Левү" буюу "Аугаа Вити" гэж оршин суугаа газраа нэрлэдэг байсан гэжээ. <ref>{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/ |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208130939/http://www.fiji.gov.fj/ |archivedate=2020-12-08 |df= |access-date=2017-07-23 |url-status=dead }}. ''{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070403140105/http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |archivedate=3 April 2007 |df= }} '': "Europeans in Fiji".</ref> === {{FIN}} === Хуучин Норс хэлээр "Финчүүдийн өлгий нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref name="Names&Histories"/> Манай эриний анхдугаар зууны үеэс эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Фенни", "Финной", хоёрдугаар зуун буюу Птоломейн үед "Фани" гэх зэргээр тэмдэглэж иржээ. Фин гэдэг нь Прото Герман хэлний "финне" буюу "хэсүүлч", "анчид" гэх үгнээс үүссэн гэдэгт олонх судлаачид нэгддэг. :'''''Суоми''''' Финландчууд эх хэлээрээ улс орноо ингэж бичдэг. Фин хэлний "Суомаа" буюу "баянбүрд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. <ref name="Names&Histories"/> === {{FRA}} === Эртний Франк хэлээр "Франкуудын эх орон" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Франк гэдэг нь Прото-Герман хэлээр "франкон" буюу "жад" гэсэн үг юм. Үүнээс гадна Эртний Герман хэлний "Франкиш" буюу "эрх чөлөөт" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх хувилбар байдаг. <ref name="Names&Histories"/> ==Х== === {{HON}} === Хондурас гэх нэрийг нэрт аялагч Кристофер Колумб өгсөн гэдэг. Энэ нь Испани хэлээр "далайн гүн ёроол" гэсэн утгатай. Учир нь тус улсын хойд эрэгт маш гүн далай бий. === {{HRV}} === Улсын нэрний талаар тогтсон ойлголт байхгүй. Гэхдээ Дундад зууны латин хэлний "Круаити" буюу "ус нэрэгчид" гэх үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Збигнев Голаб гэх Хорват эрдэмтний тайлбараар бол "Хровати" буюу "жадны үзүүр бүтээгчид", "храват" буюу "уулчид" гэх үгнээс үүссэн гэжээ. === {{CHN}} === Эртний Санскрит хэлний "хина", Дундад зууны Перс хэлний "хини" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref name="AmHerChin">''The American Heritage Dictionary of the English Language''. "[http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 China]". Houghton-Mifflin (Boston), 2000.</ref> "Хина" гэдэг нь тусгайлсан утгагүй "Чин" болон "Жин" гүрнийг өөрсдийнхөө хэлээр нэрлэсэн гэж эрдэмтэд үздэг. ::'''''Жүнггүо''''' Олонд хамгийн өргөн тархсан энэ нэр нь "Дундад улс" гэсэн утгатай. ==Ч== === {{TCD}} === Тус улсын баруунөмнөд хэсэгт орших Чад нуурын нэрнээс Чад улсын нэр үүсчээ. Канури омгийнхний хэлээр Чад гэдэг нь "нуур" гэсэн үг юм байна. === {{CHL}} === Тус улсын нутаг дэвсгэрт 1553 онд хөл тавьсан Испанийн экспедицийн ахлагч Диего де Альмагро "Халуун ногоо хэрэглэдэг хүмүүс" гэж тэмдэглэснээс энэ нэр үүсчээ. Испани хэлний "Чили" гэх үг тус улсын нэр болсон байна. <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Chile |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Инкачуудын домогт хаан Тилигийн нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий.<ref>{{cite web|url=http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |title=Chile.com.La Incógnita Sobre el Origen de la Palabra Chile |publisher=Chile.com |date=15 June 2000 |accessdate=17 December 2009 |language=es |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090415204553/http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |archivedate=15 April 2009 |df=dmy }}</ref><ref>{{cite web|author=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/459648/Picunche |title=Picunche (people) – Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=17 December 2009}}</ref> Олонд төдийлөн түгээгүй ч Күечуа омгийн "чири" буюу "алт" <ref name="1911britannica">"CHILE." Encyclopædia Britannica. 11th ed. 1911. ("derived, it is said, from the Quichua chiri, cold, or tchili, snow")</ref>, Аймара омгийн "тчили" буюу "газрын төгсөгл", "цас" <ref name="1911britannica"/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |title=Chile (república) |encyclopedia=Enciclopedia Microsoft Encarta Online |year=2005 |accessdate=26 February 2005 |quote=The region was then known to its native population as Tchili, a Native American word meaning "snow." |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080510215421/http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |archivedate=10 May 2008 |df=dmy }} {{Webarchiv|url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |wayback=20080510215421 |text=Chile (república) |archiv-bot=2026-06-16 14:16:35 InternetArchiveBot }} 31 October 2009.</ref>, Мапүче омгийн "чийли-чийли" буюу "шар далавчит хар шувуу" гэх утгатай гэсэн тайлбарууд байдаг. <ref name="hudson"/><ref>{{cite book |first=Miguel |last=de Olivares y González SJ |contribution=Historia de la Compañía de Jesús en Chile |url= |title=Colección de historiadores de Chile y documentos relativos a la historia nacional |year=1864 |origyear=1736 |editor=Imprenta del Ferrocarril |location=Santiago |volume=4 |number= |pages= |accessdate=14 October 2010|language=es}}</ref> === {{CZE}} === 1993 онд дэгдсэн ягаан хувьсгалын дараа энэ нэрийг сонгосон байна. "Чета" буюу "цэргийн нэг хороо" гэсэн утгатай гэсэн тайлбар байдаг. <ref>Online Etymology Dictionary. "[http://dictionary.reference.com/browse/czech Czech]". Retrieved 11 February 2011.</ref> ==Ш== === {{SWE}} === Хуучин Норс хэлний "свипиод" буюу "айлын ганц хүүхэд" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар өнөө цагт тархжээ. Түүнчлэн "Эх орны иргэн" гэх утгатай гэж Германы эрдэмтэд тайлбарласан байдаг. ::'''Свериге''' Шведчүүд эх хэлээрээ улс орноо ийн нэрлэдэг. "Шведийн хаант нутаг" гэсэн утгатай Швед үг юм. === {{CHE}} === Алеманик үндэстний хамгийн их тархсан, мөн уг үндэстнийг байгуулсан гэгдэх Швицо хааны нэрнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Анхлан МЭ 972 онд "Швиц" гэсэн нэрээр түүх шастирт тэмдэглэгдсэн байдаг. ::'''Хелветиа''' Олонд танигдсан домгийн нэр. Энэ нь Латин хэлээр Сельтик үндэстнүүдийг нэрлэдэг үг юм. === {{NZL}} === Голланд хэлний "Нова Зийландиа" буюу "Шинэ тэнгисийн нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсэн бий болжээ. Алдарт аялагч Жеймс Күүк тус нутагт анхлан хөл тавьмагцаа ангилаар ийн тэмдэглэсэн нь Голланд хэлэнд түгэж, улмаар газрын зурагт ийнхүү тэмдэглэх болсон байна. === {{LKA}} === Санскрит хэлний "Шри" буюу "ариун", "Ланка" буюу "арал" гэсэн үгнээс бүтсэн "Ариун Арал" гэх утгатай нэр юм. Домогт Равана хааны хаант улсын гол төв нь Шри Ланк байсан гэж үздэг. ==Э== === {{GNQ}} === Экваторын бүслүүрийг дайран оршдог улс учир ийнхүү экваторын гэсэн үгийг өмнөө авчээ. Харин "Гвиней" гэдэг нь Бербер хэлний "гинавен", "агинау", "агинаоу" буюу "түлэгдсэн", "хар арьстан" гэх үгнээс үүсэн бий болжээ.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{ECU}} === Испанийн эзлэн түрэмгийлэгчид Күйто хотноо колоничлолын захиргаа барих гэж байсан тэр цаг үед захиргааны барилга экваторын бүслүүрээс ердөө 40 км-ийн зайтай байсан тул ийнхүү нэрлэх болжээ. Экваторын бүслүүрийг Испаниар "Экуадор" гэж нэрлэдэг байсантай холбоотой. === {{SLV}} === Испани хэлний "Сальвадор" буюу "Авран нигүүлсэгч" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1525 оны 4-р сарын 1-ний өдөр тус улсыг нээсэн Гонзало де Альварадо энэ нутагт хөл тавиад "Ертөнцийн эзэн Исүс христийн өлгий нутаг л ийм байдаг байх" гэж өдрийн тэмдэглэлдээ бичсэн байжээ. {{es icon}}</ref><ref>San Salvador. [http://www.sansalvador.gob.sv Official website]. ''{{Webarchiv|url=http://www.sansalvador.gob.sv/?p=17 |wayback=20170704045822 |text=Historia oficial de la ciudad de San Salvador |archiv-bot=2023-11-29 13:57:21 InternetArchiveBot }}''. {{es icon}}</ref> === {{IND}} === Хуучин Перс хэлний "Хинду" үндэстнүүд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх тайлбар байдаг бол Латин хэлний "Индус голынхон" гэсэн утгатай гэж үзэх эрдэмтэд ч байдаг. Гэвч "Индус" гэж нэрлээд байгаа голыг энэтхэгээр "Синду" гэж нэрлэдэг юм. ::'''''Бхарат''''' Энэтхэгчүүд эх хэлээрээ өөрсдийгөө ийнхүү нэрлэдэг. Эртний энэтхэгийн домогт хоёр хааны нэг болох Бхаратагын нэрээр ийнхүү өөрсдийгөө нэрлэх болсон байна. === {{ERI}} === Эртний Грек хэлний "Эритра Талассиа" буюу "Улаан тэнгис" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 1890 онд Италичууд тус улсыг эзлэн захирах болж Грек үгийг Итали хэл рүү хөрвүүлэн "Эритрум" гэх болсоноор орчин үеийн "Эритри" гэх нэршил бий болсон байна. === {{EST}} === Латин хэлний "Аестигийн газар нутаг" гэсэн үгнээс одоогийн нэршил нь үүссэн гэх тайлбар бий. Аести гэдэг нь хуучин Литвын харьяанд байсан ханлигуудын нэгдэл хаант улсын нэр юм. Гэвч Прото-Герман хэлний "аустам, Прото-Индо-Европ хэлний "аус" буюу "зүүн", "өрнө" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар ч байдаг. === {{ETH}} === Латин хэлний "Аетопиа" буюу "Харуудын өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил бий болжээ. Мөн Грек хэлэнд "Алтиопс" буюу "Түлэгдсэн нүүртнүүдийн нутаг" гэх утгаас ч үүссэн байж болох талтай. Этиопчууд өөрсдөө Библид дурдагддаг Куш гэгээтний хүү "Итиоппс"-ын нэрнээс улсын нэр үүссэн гэж тайлбаралдаг байна.<ref name="Names&Histories"/> ==Я== === {{JPN}} === Шанхай хятад хэлний "Жеппун" буюу "Наран мандах нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Анх алдарт аялагч Марко Поло яг энэ утгаар нь олон улсад таниулж байсан юм. ::'''''Нихон / Ниппон''''' Сино-Япон хэлний "Онёоми" гэх утгатай үгтэй бичлэгийн хувьд ижилхэн бичигддэг. Энэ нь "ажиллах", "хийх" гэсэн утгыг агуулдаг ажээ. === {{JAM}} === Тайно/Аравак хэлний "Замайка", "Хамайка" буюу "Ус болон моддын нутаг" гэх үгнээс нэршил нь үүссэн байна. Зарим эрдэмтэд "Рашаан булагын эх орон" ч гэж тайлбарлах нь бий. == Мөн үзэх == {{Commonscat|Country names in non-Latin scripts|Улс орнуудын нэрийн утга учир}} * [[Дэлхийн улс орны нэрс]] ==Эшлэл== <references /> [[Ангилал:Хороним|!Улсууд]] [[Ангилал:Улсуудын жагсаалт|нэрийн утга учир]] 4l015ovvhx5wdb71mqfle40iqjlh2g5 0 73075 859114 535738 2026-06-17T02:13:25Z Avirmed Batsaikhan 53733 859114 wikitext text/x-wiki [[File:Falcon Heavy cropped.jpg|thumb|Анхны нислэгийн өмнө]] '''Falcon Heavy''' (англи хэлээр үчилбэл- "Хүнд шонхор" )- '''[[SpaceX]]''' компанийн зохион бүтээж үйлдвэрлэсэн дахин ашиглагдах, хүнд даацын сансрын хөөргөх-пуужин юм. Энэ нь Falcon цувралд хамаарах бөгөөд "Falcon 9" хөөргөх тээврийн хэрэгслийн суурин дээр бүтээгдсэн бөгөөд бэхжүүлсэн эхний шатыг гол хэсэг болгон, нэмэлт хоёр өөрчлөгдсөн Falcon 9 эхний шатыг хажуугийн өдөөгч болгон ("тэг шат" гэгддэг) ашигладаг байна. Энэхүү хөлөг нь *[[Дэлхийг тойрох зам|Дэлхийг тойрох нам зам]]д (2000 км хүртэлх өндөрт) 63.8 тонн ачаа *35000 - 42000 км өндөрт 8 тонн ачаа зөөх хүчин чадалтай. Тус хөлөг нь 2018 оны 2-р сарын байдлаар дэлхий дээрх хамгийн их хүчин чадалтай хөлөг бөгөөд удаах хөлөг [[Delta IV Heavy]]-с даруй хоёр дахин их хүчин чадалтай. Тус хөлөг нь Сар болон Ангараг гарагт хүн хүргэх зориулалттай бүтээгдсэн. SpaceX компани нь 2018 оны 2-р сарын 6 өдөр Falcon Heavy хөлгийн анхны нислэгийг амжилттай үйлдсэн. [[Ангилал: Сансрын хөлөг]] [[Ангилал:Сансар судлал]] [[Ангилал:SpaceX]] 1jhrxxp6ycf74zxvldd69r3teutw5xf 0 78964 859104 554242 2026-06-17T00:00:32Z Dostojewskij 30144 Файл:Missy Peregrym 06 (9680600585) (2).jpg 859104 wikitext text/x-wiki [[Файл:Missy Peregrym 06 (9680600585) (2).jpg|thumb|Мисси Перегрим (2010)]] '''Мелисса „Мисси“ Перегрим''' ({{lang-en|Melissa „Missy“ Peregrym}}, 1982 оны 7 сарын 16 төрсөн) – Канадын жүжигчин, модель. {{DEFAULTSORT:Перегрим, Мисси}} [[Ангилал:1982 онд төрсөн]] [[Ангилал:Канадын жүжигчин]] 38fjc9k9xay4i5u8ky2omnpme46kwv9 0 83719 859124 848696 2026-06-17T06:06:47Z ~2026-35284-40 105381 /* */ 859124 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын тэргүүлэх контент бүтээгч, жүжигчин, энтрепренёр (1996 онд төрсөн)}} {{Use dmy dates|date=February 2026}} {{Инфобокс ютубер | name = Gremix | image = gremix.jpg | image_size = 250px | alt = Gremix-ийн хөрөг зураг | caption = Ганбаяр 2019 онд | birth_name = Маамбаярын Ганбаяр | birth_date = {{Birth date and age|1996|05|16}} | birth_place = [[Улаанбаатар]], Монгол улс | occupation = {{flatlist| * [[Ютубер|Контент бүтээгч]] * [[Жүжигчин]] * Энтрепренёр }} | youtube_id = UCQXxhQHalYjwMictp1lUbtg | youtube_display_name = Gremix | youtube_years_active = 2014–одоо | youtube_genre = {{flatlist| * [[Видео тоглоомын соёл|Видео тоглоом (Gaming)]] * Инээдэм * [[Реакшн бичлэг|Реакшн]] * [[Влог]] * Амьдралын хэв маяг }} | youtube_subscribers = 1.52 сая | youtube_views = 597 сая | stats_update = 2026 оны 2 сарын 24 }} '''Лалрын Ганбаяр''' ([[1996 он|1996]] оны [[5 сарын 16|5-р сарын 16]]-нд төрсөн), цахим ертөнцөд '''Gremix''' нэрээрээ алдаршсан тэрээр Монголын интернэт соёл, тэр дундаа YouTube контентын салбарыг үндэслэгчдийн нэг, тэргүүлэх контент бүтээгч, жүжигчин бөгөөд бизнес эрхлэгч юм. Хурдан хэмнэлтэй, хөгжилтэй эвлүүлэг бүхий видео тоглоомын бичлэгүүдээрээ (Let's Play) олон нийтэд танигдсан тэрээр өдгөө Монголын Z болон Альфа үеийнхний поп соёлд хамгийн том нөлөө үзүүлэгч дүрүүдийн нэг болон хувирчээ. 2026 оны байдлаар түүний үндсэн суваг 1.52 сая гаруй дагагчтай, нийт 600 орчим сая хандалттай байгаа бөгөөд энэ нь Монголын хамгийн олон дагагчтай, хамгийн их үзэлттэй YouTube суваг юм. Тэрээр эх орондоо "Алтан товч" (Golden Play Button) шагналыг авчирсан анхны бөгөөд цор ганц Монгол контент бүтээгч гэдгээрээ түүхэнд бичигдсэн.<ref>{{Cite web |url=https://www.n24.mn/a/1265 |title=Gremix: Youtube дээр 1 сая захиалагчтай болж, дэлхийд танигдахыг зорьж байна |access-date=2020-02-15 |archive-date=15 Хоёрдугаар сар 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200215023355/https://www.n24.mn/a/1265 |url-status=dead }}</ref> == Бага нас ба боловсрол == Ганбаяр 1996 оны 5-р сарын 16-нд Улаанбаатар хотод айлын ганц хүү болон мэндэлсэн. Түүнийг бага байхад эцэг эх нь гадаадад ажиллахаар явсан бөгөөд тэрээр хүүхэд насныхаа ихэнх дурсамжийг өвөө, эмээгийнхээ хайр халамжид өнгөрүүлжээ. Энэхүү бие даасан байдал нь түүнийг багаас нь видео тоглоом болон интернэт ертөнцтэй гүнзгий холбогдоход нөлөөлсөн гэж үздэг. 2003 онд Нийслэлийн Ерөнхий Боловсролын 84-р сургуульд элсэн орж, 2013 онд бүрэн дунд боловсрол эзэмшсэн. Сургуулиа төгсөөд [[Шинжлэх ухаан, технологийн их сургууль|Шинжлэх Ухаан, Технологийн Их Сургууль]] (ШУТИС)-д Мэдээллийн технологийн инженер (IT Engineering) мэргэжлээр элсэн орсон. Компьютерын программ хангамж, техник хангамжийн талаарх энэхүү академик мэдлэг нь түүнд хожим видео эвлүүлэг хийх, стриминг (streaming) төхөөрөмжүүдээ бие даан угсрах зэрэгт асар их давуу талыг олгосон бөгөөд тэрээр 2017 онд сургуулиа амжилттай төгссөн байна. == YouTube карьер ба өсөлт == === Эхлэл буюу "Харанхуй өрөөний эрин үе" (2014–2018) === Ганбаяр оюутан байхдаа буюу 2014 онд өрөөндөө ганцаараа аймшгийн болон амьд үлдэх төрлийн тоглоомууд (Amnesia, Outlast, Five Nights at Freddy's зэрэг) тоглож, түүндээ гаргаж буй бодит айдас, хөгжилтэй хариу үйлдлүүдээ бичиж YouTube-д оруулж эхэлсэн. Тухайн үед Монголд YouTube хөгжөөгүй, интернэтийн хурд болон үзэгчдийн тоо харьцангуй хязгаарлагдмал байсан ч тэрээр өөрийн гэсэн үнэнч шүтэн бишрэгчдийн суурийг бага багаар бүрдүүлж байв. Түүний бичлэгүүдийн онцлог нь тухайн үеийн Монгол контентуудад огт байхгүй байсан барууны хэв маягийн "Jump cut" (хурдан шилжилт), хэтрүүлэгтэй дууны эффектүүд болон "меме" (meme) ашигласан динамик эвлүүлгүүд байсан юм. Их сургуулиа төгсөөд мэргэжлээрээ ажиллахын оронд YouTube-ийг үндсэн карьераа болгон сонгосон нь тухайн үедээ маш зоригтой шийдвэр байв. Энэхүү эрсдэлтэй алхам нь үр дүнгээ өгч, 2018 оны 7-р сарын 24-нд 100,000 дагагчийн "Мөнгөн товч" (Silver Play Button) хүртсэнээр Монголын контент бүтээгчдийн хувьд нэгэн шинэ эрин үеийг эхлүүлсэн. === Тэсрэлт, Влог ба Gremix Gaming (2019–одоо) === 2019 оноос хойш тэрээр зөвхөн тоглоомын бичлэг гэлтгүй Омегл (Omegle) чат, реакшн, өдөр тутмын влог, мөн үзэгчдийнхээ илгээсэн Монгол меменүүд дээр хариу үйлдэл үзүүлэх зэргээр контентынхоо цар хүрээг огцом тэлсэн. Түүний үзэгчидтэйгээ харилцах энгийн, илэн далангүй байдал нь түүнийг "Ах" эсвэл "Найз" мэт дотно санагдуулдаг байв. Үндсэн сувгийнхаа хажуугаар 2021 онд зөвхөн цэвэр видео тоглоомд зориулагдсан '''"Gremix Gaming"''' сувгийг нээсэн. Энэхүү суваг нь Minecraft, PUBG Mobile болон төрөл бүрийн инди (indie) тоглоомуудын цувралаар дүүрэн бөгөөд 2026 оны байдлаар бараг 900,000 дагагчтай болж, үндсэн сувгаасаа дутахгүй бие даасан аварга том платформ болон хөгжжээ. 2023 оны 10-р сарын 5-нд түүний гол суваг 1,000,000 дагагчийн босгыг давсан бөгөөд энэ үйл явдал нь Монголын интернэт хэрэглэгчдийн хувьд үндэсний хэмжээний баяр мэт тэмдэглэгдэн өнгөрсөн юм. == Дэлгэцийн урлаг ба Хөгжмийн "Халтуур" == === Жүжигчний карьер === Камерын өмнө биеэ авч явах төрөлхийн авьяасаа ашиглан Ганбаяр кино урлагт хүч үзсэн. 2018 онд "ОРК" инээдмийн уран сайхны кинонд дүр бүтээснээр цахим дэлгэцээс том дэлгэц рүү амжилттай шилжсэн. Үүний дараа: * ''Шилжилт 2 (2018)'' * ''Сүүлчийн Монита'' (2019) * ''Би эмээ болохгүй'' (2019) * ''Анагаахын алдартнууд'' олон ангит цуврал (2020) * ''Бараг л аймшгийн кино'' (2024) зэрэг төслүүдэд гол болон туслах дүрүүдийг бүтээж, зөвхөн хүүхэд залуус гэлтгүй бүх насны үзэгчдэд танигдсан байна. === Хөгжим: "Huiten Baina" феномен === 2020 оны 1-р сард Gremix өөрийн үзэгчдэдээ зориулан тоглоом шоглоом болгон (өөрийнх нь хэлснээр "халтуур") '''"Huiten baina"''' нэртэй рэп дуу, видео клип гаргасан. Гэвч уг дууны хөнгөн хэмнэл, хөгжилтэй үгс нь интернэтэд жинхэнэ тэсрэлт хийж, хүн бүрийн сонсдог хит дуу болон хувирчээ. Улмаар "iTunes Mongolia"-ийн шилдэг 100 дууны жагсаалтад өндөр байр эзэлсэн нь түүний нөлөөлөл ямар түвшинд хүрснийг баталсан хэрэг байв.<ref>{{Cite web |url=https://eguur.mn/63440/ |title=ВИДЕО: Gremix-ийн “халтуур”- “HUITEN BN” |access-date=2020-02-14}}</ref> Тэрээр хожим нь энэ амжилтаа бататгаж "Chi baina", "Sangiimsal" зэрэг уран бүтээлүүдээ гаргасан. == Бизнес болон AR Технологи (Gremmy's Chest) == {{Infobox mapframe | coord = {{Coord|47.9150|N|106.9050|E}} | zoom = 12 | frame-width = 250 | frame-align = right | marker = shop | text = Gremmy's Chest дэлгүүрийн шилжилт хийгдэх бүс нутаг. }} === Жижиглэн худалдааны хувьсгал === 2024 оны 2-р сарын 2-нд Ганбаяр өөрийн брэндийг бодит амьдрал дээр буулгаж, Улсын Их Дэлгүүрт (УИД) '''"Gremmy's Chest"''' нэртэй тоглоом, хобби, аниме цуглуулгын нэрийн дэлгүүрээ нээсэн. Нээлтийн өдөр дэлгүүрийн гадаа мянга мянган фенүүд нь дугаарлан зогсож, дэлгүүрийн бүх бараа ердөө хоёрхон өдрийн дотор бүрэн зарагдаж дууссан нь Монголын жижиглэн худалдааны салбарт ховорхон тохиох үзэгдэл болсон юм.<ref>{{Cite web |last=Б |first=Хонгорзул |date=2024-02-04 |title="Gremix"-ийн дэлгүүрийн бараа хоёр өдөрт дуусаж, түр хаалаа |url=https://www.dobu.mn/?p=45158 |access-date=2024-07-02}}</ref> Бизнес нь асар хурдтай томорч буйтай холбогдуулан 2026 онд тэрээр УИД дэх салбараа стратегийн хувьд хааж, илүү том, илүү концепц сайтай орчин үеийн салбарыг Мишээл Экспогийн (Misheel Expo) '''"Little Venice"''' энтертайнмент бүсэд нээнэ гэдгээ албан ёсоор зарлажээ. Энэ нь түүний дэлгүүрийг зүгээр нэг худалдааны цэг биш, залуусын цугладаг поп-соёлын төв болгох алхам юм.<ref>{{Citation |last=Gremix |title=Баяртай тоглоомын дэлгүүр минь |date=2025-12-12 |url=https://www.youtube.com/watch?v=QV1EQNj1Baw}}</ref> === Gremix Blockverse төсөл === Мэдээллийн технологийн инженерийн суурьтай тэрээр технологийн дэвшлийг ашиглан "AR Mongolia" компанитай хамтарч '''"Gremix Blockverse"''' (мөн Gremix AR гэх) өргөтгөсөн бодит байдлын (AR) эвлүүлдэг тоглоомыг зах зээлд гаргасан. Энэ нь биет 3D эвлүүлдэг тоглоомыг гар утасны аппликэйшнтэй хослуулсан шинэлэг бүтээгдэхүүн бөгөөд тоглогчид ухаалаг утсаараа эвлүүлдэг тоглоомоо сканнердаж, хиймэл оюун ухаант муу санаатан клоноос виртуал Gremix-ийг аврах интерактив даалгавруудыг гүйцэтгэдэг. Энэхүү төсөл нь Монголд контент бүтээгчийн зүгээс гаргасан хамгийн өндөр технологийн шийдэл бүхий мерчандайз бүтээгдэхүүн болж чадсан юм. == Нөлөөлөл ба соёл (Trivia) == * '''"Бацаанууд":''' Gremix өөрийн үзэгч, дагагчдаа хайрлаж "Бацаануудаа" (Batsaanuudaa) хэмээн дууддаг нь түүний нэрийн хуудас болсон үг юм. 2014 онд түүнийг үзэж байсан хүүхдүүд өдгөө насанд хүрсэн ч энэхүү үг нь нэгэн үеийг нэгтгэсэн дурсамжтай үг хэвээр үлджээ. * '''Хандив, тусламж:''' Тэрээр YouTube-ийн шууд дамжуулалтаас олсон орлого болон хувийн хөрөнгөөсөө хүүхдийн сайн сайхны төлөөх байгууллагуудад тогтмол хандив өргөж, нийгмийн хариуцлагаа хэрэгжүүлдэг үлгэр жишээ нөлөөлөгчдийн нэг юм. == Эх Сурвалж == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == *{{YouTube|u=Gremix33|name=Gremix}} *{{YouTube|c=GremixGaming|name=Gremix Gaming}} *{{Facebook|OfficialGremix|name=Gremix}} *{{Instagram|gremixbn|name=Gremix}} {{DEFAULTSORT:Ганбаяр, Маамбаярын}} [[Ангилал:YouTube суваг]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:1996 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын жүжигчид]] [[Ангилал:Монголын энтрепренёрүүд]] [[Ангилал:Видео тоглоом тоглогчид]] c8h6xr0nqwyjtt2jgp39xsn3955qrwk 0 105908 859096 858810 2026-06-16T14:28:16Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859096 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Хайфа | native_name = {{Hlist | {{Lang|he|{{Script/Hebrew|חֵיפָה}} |rtl=yes}} | {{Lang|ar|{{lang|ar|حيفا}} |rtl=yes}} }} | settlement_type = [[Израилын хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = Pic haifa.png | image_caption = '''Дээд зүүн талаас:''' [[Кармел уул|Кармел уулнаас]] харагдах шөнийн Хайфагийн үзэмж; [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]]; [[Хайфагийн Их Сургууль|Хайфагийн Их Сургуулийн]] агаарын үзэмж; [[Ахмадия]] [[Махмуд сүм, Хайфа|Махмуд сүм]]; [[Кармелит]]; [[Израилын Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей|Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей]]; Кармел уулнаас харагдах өдрийн Хайфагийн үзэмж. | image_flag = Flag of Haifa.svg | image_blank_emblem = [[File:Haifa coa.svg|60px]] | blank_emblem_type = Сүлд | image_map = Printable_map_haifa_israel_g_view_level_12_eng_svg.svg | mapsize = 250px | map_caption = Хайфагийн газрын зураг | pushpin_map_alt= | pushpin_map = Израил умард хайфа | pushpin_mapsize= | pushpin_label_position= left | pushpin_map_caption = Хайфагийн байршил | coordinates = {{coord|32|49|09|N|34|59|57|E|region:IL|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Израил}} | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = | subdivision_type2 = [[Израилын тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name2 = {{flag|Хайфа тойрог|name=Хайфа}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭ 1-р зуун | leader_title = Хотын дарга | leader_name = [[Йона Яхав]] | total_type = Нийт | area_total_km2 = 63666 | population_footnotes = {{Israel populations|reference}} | population_total = {{Israel populations|Haifa}} | population_urban = 600,000 | population_metro = 1,050,000 | population_as_of = {{Israel populations|Year}} | population_density_km2= 4,500 | website = {{URL|http://www.haifa.muni.il/English/Pages/default.aspx|www.haifa.muni.il}} }} '''Хайфа''' ({{lang-he|חֵיפָה‎}}; [[Араб хэл|Араб]]: حَيْفَا) — [[Израил]]д [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]] хотуудын дараа хэмжээгээрээ гуравт ордог, 285.3 мянган хүнтэй [[хот]].<ref name="CBS">{{cite web|url=http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|publisher=[[Israel Central Bureau of Statistics]]|title=Localities in Israel – 2014|access-date=2 October 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151003124527/http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|archive-date=3 October 2015}}</ref><ref name="pop">{{cite web|url=http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About+Israel/Cities/Haifa+9.htm|title=Haifa|access-date=5 May 2007|publisher=[[Jewish Agency for Israel|Jewish Agency]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926234156/http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About%2BIsrael/Cities/Haifa%2B9.htm|archive-date=26 September 2007|url-status=dead}}</ref> Хайфа тойргийн нийслэл, хойд зүгийн нийслэл, хамгийн том хот гэж тооцогддог. Хайфа [[Израил|Израил улсад]] нөлөөтэй аж үйлдвэр, тээвэр, соёлын төв гэж тооцогддог ба тус улсын далайн худалдааны том төвүүдийн нэг. Үүссэн цагаасаа хойш боомт хот байсан. 2000-аад онд ч гэсэн хотын бэлгэ тэмдэг нь Хайфагийн боомт байсаар байна. Энэ боомт нь Израил улсын томоохон худалдааны боомт юм. Кармел уулын энгэрт баригдсан уг суурин нь 3000 гаруй жилийн түүхтэй. Хамгийн анх баригдсан суурин нь МЭӨ 14-р зууны Тель Абу Хавам гэдэг нэртэй суурин юм.<ref name="Judaica">[[Encyclopaedia Judaica|Encyclopedia Judaica]], ''Haifa'', Keter Publishing, Jerusalem, 1972, vol. 7, pp. 1134–1139</ref> МЭ-ий 3-р зуунд Хайфаг будаг үйлдвэрлэлийн төв гэдэг байжээ. Мянган жилийн туршид Хайфаг кананчууд, еврейчүүд, финикчүүд, [[Перс үндэстэн|персүүд]], хасмонейчууд, [[Ромын эзэнт гүрэн|ромчууд]], [[Византын эзэнт гүрэн|византчууд]], [[арабчууд]], загалмайтнууд, [[Османы эзэнт гүрэн|османчууд]], [[Британийн эзэнт гүрэн|англичууд]] эзэлж, захирч байв. 1948 онд [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсанаас хойш Хайфа хотын захиргаа хотыг удирдаж байна. Энд [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ийн]] соёлын өв [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]] байдаг.<ref name="UNESCO">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/452|access-date=8 July 2008|date=8 July 2008|title=Three new sites inscribed on UNESCO's World Heritage List|author=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == Нэрний гарал үүсэл == Нэг таамаглалаар Хайфа хотын нэр нь [[Еврей хэл|еврей]] хэлний ‏חוף יפה‏‎ «''хоф яфе''» — «гоё эрэг» гэдэг үгээс үүссэн гэдэг.<ref>{{cite journal|last=Amit-Kokhavi|first=Hanah|title=Haifa—sea and mountain, Arab past and Jewish present, as reflected by four writers|journal=Israel Studies|volume=2|issue=3|year=2006|pages=142–167|doi=10.1353/is.2006.0025|s2cid=201768025}}</ref> == Түүх == === Османчуудын ноёрхол === [[1516 он|1516 онд]] [[Османы эзэнт гүрэн]] Палестиныг эзлэн авах үед Хайфад хүн амьдардаггүй байсан гэж үздэг. [[1596 он|1596 онд]] Хайфа [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] татварын бүртгэлд анх гарч ирэв. [[Ислам|Мусульман]] 32 өрх амьдардаг байсан бөгөөд [[улаан буудай]], [[арвай]], зуны ургац, чидун, [[ямаа]] зэрэг бүтээгдэхүүнээр татвар төлдөг байжээ. [[17-р зуун|17-р зуунд]] [[Европ]], Палестины хоорондох наймаа өргөжин тэлснээр Хайфа боомт хот болон хөгжин сэргэж, олон хөлөг онгоц [[Акко]] биш Хайфад ирэх болсон. [[1764 он|1764]]-[[1765 он|1765 онд]] 250 оршин суугчтай байв. [[1765 он|1765 онд]] Арабын Акко ба Галилийн захирагч Захир-аль-Умар хүн амаа зүүн зүгт 2.4 километрийн зайд бэхэлсэн шинэ газарт нүүлгэн шилжүүлжээ. Түүхч Моше Шароны хэлснээр шинэ Хайфаг Захир [[1769 он|1769 онд]] байгуулжээ.<ref>{{cite book|title=Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae: H-I|volume=5|url=https://books.google.com/books?id=X1uNAgAAQBAJ&pg=PA263|first=Moshe|last=Sharon|author-link=Moshe Sharon|year=2013|publisher=BRILL|isbn=9789004254817|page=262}}</ref> Энэхүү үйл явдал нь орчин үеийн Хайфагийн эхлэлийг тавьсан юм. [[1775 он|1775 онд]] аль-Умарыг нас барсны дараа энэ хоёр богино хугацааг эс тооцвол [[1918 он]] хүртэл [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] удирдлага дор байв. [[1799 он|1799 онд]] [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон Бонапарт]] Палестин, Сирийг эзлэх үеэр Хайфаг эзэлсэн боловч удалгүй ухрахаас өөр аргагүй болов. [[1831 он|1831]]-[[1840 он|1840 оны]] хооронд Ибрахим Паша хяналтаа тогтоосны дараа Мухаммед Али Хайфаг захирч байв.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|title=Haifa during the British Mandate Period|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=15 February 2008|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121907/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|url-status=dead}}</ref><ref name="modern">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|title=Modern Haifa|access-date=15 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121913/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|url-status=dead}}</ref> [[1858 он|1858 онд]] хотын хананы гадна уулын энгэрт анхны байшингуудыг барьж эхлэв. Баруун Палестины Британийн судалгаагаар Хайфагийн хүн амыг [[1859 он|1859 онд]] 3000 орчим гэж тооцжээ.<ref>Carmel, Alex: ''Ottoman Haifa: A History of Four Centuries under Turkish Rule'' (2010)</ref> Хайфад энэ хугацаанд хүн амын олонх нь [[Ислам|мусульман]] шашинтай хэвээр байсан боловч тэнд цөөн тооны [[еврей]] нийгэмлэг оршин тогтносоор байв. [[1839 он|1839 онд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] тоо 124 байв. Кармелит лам нарын нөлөө улам бүр нэмэгдэж байгаатай холбогдуулан Хайфагийн [[Христ итгэл|христийн]] шашинтны тоо мөн өссөн. [[1840 он]] гэхэд оршин суугчдын 40 орчим хувь нь [[Христ итгэл|христийн шашинтай]] арабчууд байв. [[1868 он|1868 онд]] өнөөгийн Германы колони хэмээх газар суурьшсан Германы мессианчууд ирсэн нь Хайфагийн хөгжлийн эргэлтийн цэг болсон. Германчууд уурын цахилгаан станц барьж ашиглалтад оруулж, үйлдвэрүүд нээж, [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]] руу тээвэрлэх үйлчилгээг нээж, хотыг шинэчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.<ref>{{cite web|url=http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|title=Templers|access-date=27 January 2008|publisher=University of Haifa|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701120321/http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|archive-date=1 July 2007}}</ref> [[Файл:Haifa_1975.jpg|thumb|[[1875 он|1875 оны]] Хайфа хотын газрын зураг]] [[Файл:Haifa_1942.jpg|right|thumb|[[1942 он|1942 оны]] Хайфа 1:20,000]] Хайфад [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлалын анхны томоохон давалгаа [[19-р зуун|19-р зууны]] дунд үед [[Марокко|Мароккогоос]] эхэлсэн бөгөөд хэдэн жилийн дараа [[Турк|Туркээс]] цагаачид олноор ирж суурьшиж байв. [[Еврей|Еврейчүүд]] Хайфа хотын хүн амын наймны нэгийг бүрдүүлдэг байсан бөгөөд ихэнх нь тус хотын зүүн хэсэгт байрлах еврей хороололд амьдардаг байсан. Ялангуяа [[Румын|Румынаас]] ирсэн [[еврей]] цагаачдын нэлээд хэсэг нь 1880-аад онд Хайфад суурьшжээ. [[Еврей|Еврейчүүдийн]] тоо [[1900 он|1900 онд]] 1500 байсан бол [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайны]] өмнөхөн 3000 болж өсчээ. [[20-р зуун|20-р зууны]] эхэн үед Хайфагийн хүн ам өсөн нэмэгдэж, аж үйлдвэрийн боомт хот болон хөгжиж эхэлсэн. Жезрелийн хөндийн төмөр зам гэгддэг Хежазын төмөр замыг [[1903 он|1903]]-[[1905 он|1905 оны]] хооронд барьсан. Төмөр зам нь хотын худалдааны хэмжээг нэмэгдүүлж, ажилчид болон гадаадын худалдаачдыг татдаг байв. Хайфагийн [[Еврей|еврейчүүд]] олон тооны үйлдвэр, соёлын байгууллагуудыг байгуулсан. [[Файл:Haifa_from_hill_side_1898.jpg|thumb|Хайфа, [[1898 он]]]] === Британийн мандат === [[1918 он|1918 оны]] [[9 сарын 22|9 сарын 22-нд]] [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрний]] цэргүүд [[Назарет|Назарет руу]] явж байхад [[Турк үндэстэн|туркүүд]] Хайфаг орхиж байгаа тухай тагнуулын мэдээлэл иржээ. Британийн мандатын үед Хайфад томоохон бүтээн байгуулалтууд хийгдэв.<ref>{{cite book|author1=Michael Dumper|author2=Bruce E. Stanley|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&pg=PA161|year=2007|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-919-5|pages=161–}}</ref> [[Усан боомт|Боомт]] нь орлогын томоохон эх үүсвэр байв. [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] явуулсан 1922 оны тооллогоор Хайфад 9377 [[Ислам|мусульман]], 8863 [[Христ итгэл|христ]], 630 [[еврей]], бусад 164 хүн амьдарч байсан гэж тэмдэглэгджээ. Палестины 1931 оны тооллогын үеэр хүн ам нь 20,324 [[Ислам|мусульман]], 13,824 [[Христ итгэл|христ]], 15,923 [[еврей]] болж нэмэгджээ.<ref>Bosworth, C. Edmund: ''Historic Cities of the Islamic World''</ref><ref name="Census1922">Barron, 1923, p. [https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n8/mode/1up 10]</ref> [[1922 он|1922]], [[1931 он|1931 оны]] тооллогын хооронд [[Ислам|мусульман]], [[еврей]], [[Христ итгэл|христийн]] хүн амын тоо 217%, 256%, 156% тус тус өсчээ. [[1938 он|1938 онд]] Хайфад 52,000 [[еврей]], 51,000 [[Ислам|мусульман]], [[Христ итгэл|христийн]] шашинтан амьдарч байжээ.<ref>{{cite book|editor=J. B. Barron|title=Palestine: Report and General Abstracts of the Census of 1922|publisher=Government of Palestine|year=1923|at=[https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n35/mode/1up Table XI ]}}; {{cite book|editor=E. Mills|title=Census of Palestine 1931. Population of Villages, Towns and Administrative Areas|publisher=Government of Palestine|location=Jerusalem|year=1932|page=91}}</ref> Хайфагийн бүтээн байгуулалт нь [[Их Британи|Их Британийг]] [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] газрын тосны гол боомт, зангилаа болгох төлөвлөгөөтэй холбоотой байв. Британийн засгийн газар боомтыг хөгжүүлж, газрын тос боловсруулах үйлдвэрүүд барьж, ингэснээр тус хотыг хүнд үйлдвэрлэлийн төв болгон хурдацтай хөгжүүлэхэд дөхөм болжээ. Хайфа нь бүрэн цахилгаанжсан анхны хотуудын нэг байв. Палестины цахилгааны компани [[1925 он|1925 онд]] Хайфагийн цахилгаан станцын нээлтийг хийснээр аж үйлдвэржилтийн үүд хаалгыг нээсэн. Улсын харьяа Палестины төмөр зам мөн Хайфад үндсэн цехүүдээ барьсан.<ref>Shamir, Ronen (2013) ''Current Flow: The Electrification of Palestine''. Stanford: Stanford University Press</ref> [[1947 он|1947 онд]] 70,910 орчим [[арабчууд]] (41,000 [[Ислам|мусульманчууд]] ба 29,910 [[Христ итгэл|христүүд]]), 74,230 [[Еврей|еврейчүүд]] тэнд амьдарч байжээ.<ref>{{Cite book|url=http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|title=Supplement to a Survey of Palestine|access-date=11 April 2008|archive-date=14 Наймдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814220537/http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|url-status=dead}}</ref> [[Файл:חיפה_-_מראה_חלקי-JNF013403.jpeg|thumb|Хайфа, [[1945 он]]]] === 1947–1948 оны Палестины иргэний дайн === [[1947 он|1947 оны]] 11-р сарын сүүлчээр НҮБ-ын Палестиныг хуваах төлөвлөгөөнд Хайфаг санал болгож буй Еврейчүүдийн улсын нэг хэсэг болгосон. Энэхүү шийдвэрийг эсэргүүцсэн [[Арабчууд|арабчуудын]] эсэргүүцэл нь [[Еврей|еврейчүүд]] болон [[Арабчууд|арабчуудын]] хоорондох тэмцэл болон хувирч, арванхоёрдугаар сард хэдэн арван хүн амь үрэгдэв. Хайфа хотын араб хорооллууд эмх замбараагүй байдалд байсан. Орон нутгийн Арабын үндэсний хороо нөхцөл байдлыг тогтворжуулахын тулд гарнизон зохион байгуулж, айдаст автсан оршин суугчдыг тайвшруулахыг оролдов. Хэчнээн их хүчин чармайлт гаргасан ч араб оршин суугчид еврей хорооллуудтай хил залгаа гудамжуудыг орхиж, 250 орчим араб гэр бүл Халиса хорооллыг орхисон.<ref>[[Yoav Gelber]], ''Independence Versus Nakba''; Kinneret–Zmora-Bitan–Dvir Publishing, 2004, {{ISBN|965-517-190-6}}, pp.136–137</ref> [[1947 он|1947 оны]] [[12 сарын 30|12 сарын 30-нд]] [[Иргун Цвай Леуми|Иргуний]] гишүүд Хайфа дахь Нэгдсэн боловсруулах үйлдвэрийн хаалганы гадна байсан [[арабчууд]] руу бөмбөг шидэж, зургаан хүн алагдаж, 42 хүн шархаджээ.<ref>{{Citation|title=The Israel/Palestine Question|author-link=Ilan Pappé|first=Ilan|last=Pappé|publisher=[[Routledge]]|year=1999|isbn=978-0-415-16947-9}}</ref> Үүний хариуд тус компанийн араб ажилчид 39 еврей ажилчныг хөнөөсөн юм. Еврей [[Хагана]] зэвсэгт бүлэглэл газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн олон араб ажиллагсдын амьдардаг арабын Балад аш-Шайх тосгонд дайралт хийв.<ref>Benny Morris, ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited'', p101.</ref> Хайфа дахь Британийн цэргийн хүчин [[1948 он|1948 оны]] [[4 сарын 21|4 сарын 21-нд]] хотын ихэнх нутгаас гарч, боомтын байгууламжуудыг хянасаар байв. Хотын дарга Шабтай Леви болон бусад еврей удирдагчид [[Арабчууд|арабчуудыг]] явахгүй байхыг уриалав.<ref>Morris, Benny (1987), ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem, 1947–1949''. Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-33028-9}}. Page 315. Quoting CP v/4/102, Stockwell Report. He comments: "Nor is there any evidence that a "massacre" took place in the town."</ref> [[Файл:שנות_ה-_50-.jpg|thumb|[[1950 он|1950-иад оны]] Хайфа хот]] === Израил улс === [[1948 он|1948 оны]] [[5 сарын 14|5 сарын 14-ний]] өдөр [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсаны дараа Хайфа нь [[Израил|Израилд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлах гарц болсон. [[1948 он|1948 оны]] [[Араб-Израилын дайн|Араб-Израилын дайны]] үеэр Хайфагийн хорооллууд заримдаа зөрчилдөөнтэй байсан. Дайны дараа еврей цагаачид шинэ хорооллуудад суурьшиж эхэлсэн.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=History since Independence|access-date=9 April 2008|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|publisher=Haifa Municipality|archive-date=12 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212183755/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|url-status=dead}}</ref> [[1953 он|1953 онд]] зам тээврийн мастер төлөвлөгөө болон ирээдүйн [[Архитектур|архитектурын]] төлөвлөгөөг гаргасан. [[Тел-Авив]] нь нийслэлийн статустай болсон бол Хайфа бүс нутгийн нийслэл болох үүргээ алдав. [[Ашдод|Ашдодод]] боомт нээгдсэн нь үүнийг улам даамжруулав. Израилын Аялал жуулчлалын яам Тиберийг аялал жуулчлалын төв болгон хөгжүүлэхэд анхаарч ажиллахад Хайфа хотын аялал жуулчлал буурчээ. Гэсэн хэдий ч Хайфагийн хүн ам 1970-аад оны эхээр 200,000-д хүрч, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсаас]] ирсэн олон тооны цагаачид хотын хүн амыг 35,000-аар нэмэгдүүлжээ. Израилын анхны өндөр технологийн парк 1970-аад онд Хайфад нээгдэв. [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] үеийн түүхэн олон барилга байгууламжийг нурааж, 1990-ээд онд Хуучин хотын томоохон хэсгийг нурааж, хотын захиргааны шинэ төв байгуулах ажлыг эхлүүлжээ.<ref name="Johal">{{cite web|title=Sifting Through the Ruins: Historic Wadi Salib Under Pressure.|first=Am|last=Johal|publisher=Media Monitors Network|date=18 August 2004|url=http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928015832/http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|archive-date=28 September 2007}}</ref> [[1999 он|1999]]-[[2003 он|2003]] онуудад [[Палестин|Палестины]] хэд хэдэн террорист халдлага Хайфад болж, 68 энгийн иргэн амиа алджээ. [[2006 он|2006 онд]] Хайфа хотыг Ливаны 2-р дайны үеэр [[Хезболла|Хезболла бүлэглэлийн]] 93 пуужингаар цохиж,<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5318424.stm|title=In focus: Haifa|access-date=9 April 2008|work=BBC News|date=6 September 2006}}</ref> 11 иргэний аминд хүрсэн. Пуужин харвасан газруудын дотор галт тэрэгний буудал, газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн цогцолбор байв.<ref>{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3276392,00.html|title=8 killed in rocket attack on Haifa – Israel News, Ynetnews|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|title=Katyusha rocket hit Haifa oil refineries complex during Second Lebanon War|work=Haaretz|access-date=5 May 2009|archive-date=24 Долдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080724135023/http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|url-status=dead}}</ref> == Хүн ам == {{Хүн амын түүхэн тоо|1800|15=1972|footnote=|align=right|24=279600|23=2016|22=264407|21=2008|20=255914|19=1995|18=225775|17=1983|16=219559|14=183021|1000|13=1961|12=145140|11=1947|10=24600|9=1922|8=20000|7=1914|6=6000|5=1880|4=2000|1840|percentages=pagr}} Хайфа нь 103,000 өрх буюу 285,316 хүн амтай, [[Израил|Израилд]] хэмжээгээрээ гуравт ордог хот. Хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] цагаачид Хайфа хотын хүн амын 25% -ийг бүрдүүлдэг.<ref name="Stats2003">{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|title=The Arab Population of Israel 2003|access-date=3 January 2008|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20071201024709/http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|archive-date=1 December 2007|url-status=dead}}</ref> Израилын Статистикийн төв товчооны мэдээллээр [[арабчууд]] Хайфа хотын хүн амын 10% -ийг эзэлдэг бөгөөд ихэнх нь Вади Ниснас, Аббас, Халисса хороололд амьдардаг.<ref>Faier, Elizabeth (2005) ''Organizations, Gender, and the Culture of Palestinian Activism in Haifa, Israel: fieldwork and Palestinians in Israel New venues: nongovernmental organizations and social change Activism: support, conflict, and ideas Two tales of a city: history, space, and identity Honor, land, and protest ...'' Routledge, {{ISBN|0-415-94951-3}}</ref> 1994-2009 оны хооронд [[Тел-Авив]], [[Иерусалим|Иерусалимтай]] харьцуулахад тус хотод хүн амын тоо буурч, хөгшрөлт ихэсч байсан бөгөөд залуучууд боловсрол, ажлын байр хайхын тулд улсын төв рүү нүүсээр байгаа. Гэсэн хэдий ч шинэ төслүүд болон дэд бүтцийн шинэчлэлтийн үр дүнд хот хүн амынхаа бууралтыг зогсоож, шилжилт хөдөлгөөнийг бууруулж, хот руу чиглэсэн дотоод шилжих хөдөлгөөнийг татав. [[2009 он|2009 онд]] хотод сүүлийн 15 жилийн хугацаанд анх удаа хүн амын эерэг өсөлттэй гарчээ.<ref name="demo">{{cite web|url=http://urbaneconomics.blogspot.com/2006/12/is-haifa-aging.html|publisher=urbaneconomics.blogspot.com|title=Is Haifa Ageing?|access-date=10 February 2008|date=6 December 2006|work=Central Bureau of Statistics, Statistical Abstract of Israel, no. 56, 2005}}</ref> [[2016 он|2016 онд]] батлагдсан хөгжлийн төлөвлөгөөнд 2025 он гэхэд Хайфа хотын хүн амыг 330,000 оршин суугчидтай болгохоор зорьж байна.<ref name="globes">{{cite web|title=Haifa plans for 55,000 more residents by 2025|url=https://en.globes.co.il/en/article-new-haifa-outline-plan-55000-more-residents-by-2025-1001159957|website=Globes|language=en|date=11 August 2016}}</ref> == Газар зүй == Хайфа нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эрэг хавиар, [[Европ]], [[Африк]], [[Ази]] тивийг холбосон түүхэн хуурай гүүр, Кишон голын аманд байрладаг.<ref>{{cite web|url=http://www.timeanddate.com/worldclock/city.html?n=1504|title=Haifa, Israel|publisher=Timeanddate.com|access-date=20 March 2008}}</ref> [[Кармел уул|Кармел уулын]] хойд энгэр, Хайфа булангийн эргэн тойронд байрладаг тус хот гурван давхаргад хуваагддаг.<ref name="tiers">{{cite web|url=http://www.tourism.gov.il/Tourism_Euk/Destinations/Haifa/general+info.htm|title=Haifa – General info|access-date=20 March 2008|publisher=Israeli Ministry of Tourism}}</ref> Хамгийн нам давхарга нь Хайфа боомтыг оролцуулаад худалдаа, аж үйлдвэрийн төв юм. Дунд түвшин нь [[Кармел уул|Кармел уулын]] энгэрт байрладаг бөгөөд хуучин хорооллуудаас бүрддэг бол дээд түвшин нь орчин үеийн хорооллуудаас бүрддэг. Хайфа нь [[Тел-Авив|Тель-Авив]] хотоос хойд зүгт 90 км зайд байрладаг бөгөөд [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эргийн олон тооны наран шарлагын газруудтай.<ref>{{cite web|url=http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|title=Road Distances Chart|publisher=Israel Ministry of Tourism|access-date=20 March 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409211830/http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|archive-date=9 April 2008}}</ref>{{wide image|Haifa BW 4.JPG|1000px|Кармел уулаас авсан Хайфа хотын дэлгэмэл зураг|align-cap=center}} == Уур амьсгал == Хайфа нь халуун хуурай зун, зөөлөн бороотой өвөлтэй [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] уур амьсгалтай.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html|title=Israel|access-date=20 March 2008|encyclopedia=Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028171259/http://encarta.msn.com/text_761575008___2/Israel.html|archive-date=28 October 2009|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html |wayback=20091028171259 |text=Israel |archiv-bot=2026-06-16 14:28:16 InternetArchiveBot }}</ref> Гурван сард хавар ирэхэд температур нэмэгдэж эхэлдэг. Зуны дундаж температур 26°[[Цельсийн градус|C]], өвлийн улиралд 12°[[Цельсийн градус|C]]. Хайфад цас ховор ордог боловч, зарим үед өглөө 3°[[Цельсийн градус|C]] байх үед цас орох тохиолдол байдаг. Агаарын чийгшил жилийн туршид их байдаг бөгөөд бороо ихэвчлэн 9-р сараас 5-р сарын хооронд ордог. Жилийн дундаж [[хур тунадас]] нь 629 мм.{{Уур амьсгалын хүснэгт|TABELLE=|rdaug=0|nbjun=0|nbjul=0|nbaug=0|nbsep=2|nbokt=36|nbnov=93|nbdez=161|rdjan=14|rdfeb=12|rdmär=9|rdapr=4|rdmai=1|rdjun=0|rdjul=0|rdsep=1|nbapr=21|rdokt=4|rdnov=8|rddez=12|lfjan=68|lffeb=67|lfmär=63|lfapr=61|lfmai=63|lfjun=74|lfjul=80|lfaug=82|lfsep=74|lfokt=67|lfnov=59|nbmai=5|nbmär=71|DIAGRAMM TEMPERATUR=rechts|hmokt=36.3|DIAGRAMM NIEDERSCHLAG=deaktiviert|DIAGRAMM NIEDERSCHLAG HÖHE=200|QUELLE=|Überschrift=|Ort=Хайфа|hmjan=23.6|hmfeb=26.2|hmmär=32.9|hmapr=36.6|hmmai=39.0|hmjun=38.9|hmjul=36.6|hmaug=34.9|hmsep=38.9|hmnov=30.0|nbfeb=128|hmdez=28.3|lmjan=−0.3|lmfeb=1.3|lmmär=1.0|lmapr=4.2|lmmai=10.1|lmjun=11.5|lmjul=16.7|lmaug=18.1|lmsep=15.9|lmokt=8.8|lmnov=5.1|lmdez=2.5|nbjan=166|lfdez=65}} == Эдийн засаг == [[Файл:Haifa_Refinery_by_David_Shankbone.jpg|thumb|Хайфагийн газрын тос боловсруулах үйлдвэр]] [[Файл:Matam_hi-tech_park_(Haifa).jpg|thumb|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам]] Израилын "Хайфа ажилладаг, [[Иерусалим]] залбирдаг, [[Тел-Авив]] хөгжилддөг" гэсэн нийтлэг үг Хайфа нь ажилчид, аж үйлдвэржсэн хот гэдгээрээ нэр хүндтэй болохыг нотолж байна.<ref>{{Cite news|title=Tel Aviv: "Haifa works, Jerusalem prays, and Tel Aviv plays"|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works,-Jerusalem-prays,-and-Tel-Aviv-plays%22.html|access-date=23 March 2008|work=The Daily Telegraph|location=London|date=14 November 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415113817/http://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works%2C-Jerusalem-prays%2C-and-Tel-Aviv-plays%22.html|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфа хотын аж үйлдвэрийн бүс нь хотын зүүн хэсэгт, [[Кишон гол|Кишон голын]] эргэн тойронд байрладаг. Энд Израилын газрын тос боловсруулах хоёр үйлдвэрийн нэг болох Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр байрладаг (нөгөө үйлдвэр нь [[Ашдод|Ашдодод]] байрладаг). Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр жилд 9 сая тонн (66 сая [[баррель]]) түүхий нефть боловсруулдаг.<ref name="foundation">{{cite web|url=http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|title=Haifa Today|access-date=21 March 2008|publisher=Haifa Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415062842/http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> 1930-аад онд баригдсан өнөө үед ашиглагдаагүй, 80 метрийн өндөртэй хөргөгч цамхаг нь Британийн мандатын үед баригдсан хамгийн өндөр барилга байв.<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=haifaoilrefinerycoolingtowers-haifa-israel|title=Haifa Oil Refinery Cooling Towers|access-date=17 February 2008|publisher=Emporis.com}}</ref> Матам (Merkaz Ta'asiyot Mada - Scientific Industries Center гэсэн үг) нь [[Израил|Израилын]] хамгийн том, хамгийн эртний бизнес парк бөгөөд тус хотын өмнөд хэсэгт байрладаг бөгөөд Израил болон олон улсын өндөр технологийн компаниудын олон тооны үйлдвэр, судалгаа, шинжилгээний байгууламжийг байрлуулдаг: [[Apple]], [[Amazon.com|Amazon]], Abbot, Cadence, [[Intel]], IBM, Magic Leap, [[Microsoft]], Motorola, [[Google]], Yahoo!, Elbit, CSR, Philips, PwC, Amdocs гэх мэт.<ref>{{cite web|url=http://www.american.edu/carmel/ab5293a/Casestudy/Israel/israel.htm|title=Israel|publisher=American.edu|access-date=17 February 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haifa.il.ibm.com|title=IBM Haifa Labs|access-date=27 January 2008|publisher=IBM Haifa Labs|archive-url=https://web.archive.org/web/20080308204625/http://www.haifa.il.ibm.com/|archive-date=8 March 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфагийн худалдааны төвүүд нь Хуцот Хамифратц, Хорев Центр Молл, Панорама Центр, Кастра Центр, Колони Центр (Лев Ха-Мошава), Ханеви'им Тауэр Молл, Каньон Хайфа, Лев Хамифратц Молл, Гранд Каньон юм. [[2010 он|2010 онд]] Монокл сэтгүүл Хайфаг бизнесийн хамгийн ирээдүйтэй, дэлхийн хамгийн том хөрөнгө оруулалтын боломж бүхий хотоор тодруулсан. Хайфа хотын захиргаа зам, дэд бүтцэд 350 гаруй сая доллар зарцуулсан бөгөөд барилга барих зөвшөөрлийн тоо өмнөх хоёр жилд 83 хувиар өссөн байна.<ref name="Monocle">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3988794,00.html|title=Haifa: Greatest business potential|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=24 March 2013}}</ref> [[2014 он|2014 онд]] Тел-Авивын Хөрөнгийн биржтэй өрсөлдөхүйц технологид суурилсан хөрөнгийн бирж байгуулна гэж зарласан.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|title=Archived copy|access-date=2015-12-10|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222081450/http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|archive-date=22 December 2015}}</ref> Хайфа хотын захиргаа хотыг Хойд Израилын аялал жуулчлалын төв болгохоор зорьж байгаа бөгөөд тэндээс аялагчид өдөржингөө [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]], Галиль зэрэг газруудаар аялах боломжийг олгохоор зорьж байна.<ref name="hotels">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4319604,00.html|title=Dozens of hotels planned in Haifa|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref> 7.75 акр талбай дээр 85,000 метр квадрат талбай бүхий таван барилгыг багтаасан шинэ амьдралын шинжлэх ухааны аж үйлдвэрийн паркийг Матам аж үйлдвэрийн парктай зэрэгцүүлэн барьж байна.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=1000756854&fid=1124|title=Building to begin on Haifa life sciences park|work=Globes|date=13 June 2012|access-date=24 March 2013}}</ref> === Аялал жуулчлал === [[2005 он|2005 онд]] Хайфа хотод нийт 1462 өрөө бүхий 13 зочид буудал байжээ.<ref name="tourism">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|title=Hotels and Tourism|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|access-date=14 February 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230016/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Тус хот нь 17 километр эргийн шугамтай бөгөөд үүнээс 5 километр наран шарлагын газар юм.<ref name="leisure">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070330013119/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|url-status=dead|archive-date=30 March 2007|title=Leisure Activity|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|page=56|access-date=14 February 2008}}</ref> Хайфагийн аялал жуулчлалын гол үзмэр нь [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн ертөнцийн төв]] бөгөөд Бабын алтан бөмбөгөр сүм, хүрээлэн буй орчны цэцэрлэгүүд байдаг.<ref>{{cite web|url=http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|title=Terraces of the Shrine of the Bab|access-date=11 April 2008|archive-date=23 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080423225420/http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bahai.org/dir/bwc|title=Baha'i World Center|access-date=20 March 2008|publisher=[[Baháʼí International Community]]}}</ref> [[2005 он|2005]]-[[2006 он|2006 оны]] хооронд 86,037 хүн бурхан шүтлэгт зочилжээ. [[2008 он|2008 онд]] [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн цэцэрлэгүүдийг]] [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-гийн]] дэлхийн өвд бүртгэжээ. Хайфа хотын захиргааны захиалгаар [[2007 он|2007 онд]] гаргасан тайланд илүү олон зочид буудал, Хайфа-[[Акко]]-Кесарийн хоорондох гаталга онгоцны шугам барих, боомтын баруун бэхэлгээг амралт, зугаа цэнгэлийн бүс болгон хөгжүүлэх, орон нутгийн нисэх онгоцны буудал, боомтыг өргөтгөх шаардлагатай байгааг дурджээ.<ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|title=Making Haifa into an international tourist destination|date=30 May 2007|access-date=10 March 2008|work=Haaretz|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415044437/http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|url-status=dead}}</ref> == Урлаг ба соёл == [[Файл:South_Dado_Beach_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa_(1506044661).jpg|left|thumb|Дадо далайн эрэг дагуух зугаалгын газар]] [[Файл:Folk_dancing_in_Dado_Beach,_Haifa_2015.JPG|thumb|Ардын бүжиг]] Хайфа нь боомт, аж үйлдвэрийн хотын дүр төрхтэй хэдий ч хойд Израилын соёлын төв юм. 1950-иад оны үед хотын дарга [[Абба Хуши]] зохиолч, яруу найрагчдыг хот руу нүүхийг уриалахад онцгой хүчин чармайлт гаргаж, тус улсад байгуулагдсан анхны хотын театр болох Хайфа театрыг байгуулжээ.<ref name="culture">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng//modules/article/view.category.php/19|title=Culture & Leisure|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=18 February 2008|archive-date=11 Дөрөвдүгээр сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110411140703/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.category.php/19|url-status=dead}}</ref> Хотын бусад театруудад Кригерийн урлагийн төв, Раппапортын урлаг соёлын төв багтдаг. Конгрессийн төв нь үзэсгэлэн, концерт, тусгай арга хэмжээ зохион байгуулдаг.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|title=The Congress Center|publisher=Haifa Municipality|access-date=2 April 2008|archive-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101119054714/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|url-status=dead}}</ref> [[1975 он|1975 онд]] байгуулагдсан Хайфа кино театрт суккотын баярын өдрүүдэд жил бүр Хайфагийн олон улсын кино наадам болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|title=Haifa Symphony|access-date=20 January 2008|publisher=Haifa Symphony|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217224625/http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|archive-date=17 December 2007}}</ref> Хайфа нь 29 [[Кино театр|кино театртай]]. Тус хот орон нутгийн "Едиот Хайфа" сонинг эрхлэн гаргадаг бөгөөд өөрийн Хайфа радио станцтай. Израилын [[араб хэл]] дээр гардаг Аль-Иттихад, Аль-Мадина сонинууд мөн Хайфад байрладаг. 1990-ээд оны үед Хайфа хотод [[Боб Дилан]], Ник Кэйв, Блур, П.Ж.Харви нарын оролцсон Хайфа рок & блюз фестивалийг зохион байгуулж байжээ. === Музей === [[Файл:P1190557_-_בית_הטכניון_ההיסטורי_-_החצר.JPG|thumb|Үндэсний шинжлэх ухааны музей, Хайфа]] Хайфа нь арав гаруй музейтэй.<ref name="museums">{{cite web|url=http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|title=Haifa Museums|publisher=Get2Israel.com|access-date=18 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080229091637/http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|archive-date=29 February 2008}}</ref> Хамгийн алдартай музей бол Израилын Шинжлэх ухаан, технологи, сансар судлалын үндэсний музей бөгөөд [[2004 он|2004 онд]] бараг 150,000 хүн музейг зочилсон байна. Энэхүү музей нь Хадар хорооллын Технионы хуучин барилгад байрладаг. Японы уран зургийн Тикотины музей нь зөвхөн [[Японы урлагт]] зориулагдсан [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] цорын ганц музей юм. Хайфад орших бусад музейд Эртний түүхийн музей, Үндэсний далайн музей ба Хайфа хотын музей, Хехтийн музей, Дагоны археологийн үр тариа боловсруулах музей, Төмөр замын музей, Нууц цагаачдын болон тэнгисийн цэргийн музей багтдаг. Зураач Херманн Струкийн хуучин гэр, студи нь одоо Херманн Струкийн музей болжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|title=The Mane Katz Museum|access-date=25 January 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=13 Гуравдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080313222222/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|url-status=dead}}</ref> Ган Ха-Эм цэцэрлэгт хүрээлэн дэх Хайфагийн амьтны хүрээлэнд одоо [[Израил|Израил улсад]] устаж үгүй болсон Сирийн хүрэн баавгай бүхий жижиг амьтдын цуглуулга байдаг. == Засгийн газар == [[1940 он|1940 онд]] анхны еврей хотын даргаар Шабтай Леви сонгогдов. Левигийн хоёр орлогч нь [[Арабчууд|араб]] (нэг нь [[Ислам|мусульман]], нөгөө нь [[Христ итгэл|христийн]] шашинтай) байсан бөгөөд зөвлөлийн үлдсэн хэсэг нь дөрвөн [[еврей]], зургаан [[Арабчууд|арабаас]] бүрдсэн байв.<ref name="govt">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kUOK3a6hAMsC&q=haifa+municipality&pg=PA129|title=Mixed Towns, Trapped Communities: Historical Narratives, Spatial Dynamics|last=Daniel Monterescu|first=Dan Rabinowitz|pages=113–132|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|access-date=26 July 2009|isbn=978-0-7546-4732-4|year=2007}}</ref> Өнөөдөр Хайфаг хотын дарга [[Эйнат Калиш-Ротем]] тэргүүтэй 12 дахь хотын зөвлөл удирдаж байна. Хотын сонгуулийн үр дүн нь Кнессетийн сонгуультай адил зөвлөлийн бүрэлдэхүүнийг шийддэг. Хотын зөвлөл нь хотод хууль тогтоох зөвлөл бөгөөд туслах хууль батлах бүрэн эрхтэй.<ref name="council">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117042303/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-date=17 January 2008|title=City Council Overview|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> [[2003 он|2003 онд]] сонгогдсон 12 дахь зөвлөл 31 гишүүнтэй бөгөөд либерал Шинуй-Ногоонууд хамгийн олон суудал авсан (6), [[Ликуд]] 5 суудалтай хоёрт орсон.<ref name="councillors">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117045014/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-date=17 January 2008|title=Members of the 12th City Council|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> === Хотын дарга нар === [[Файл:PikiWiki_Israel_6692_haifa_city_hall.jpg|thumb|Хотын захиргаа]] {{Div col}} * [[Наджиб Эффенди аль-Ясин]] (1873–77) * [[Ахмад Эффенди Джалаби]] (1878–81) * [[Мустафа Бей аль-Салих]] (1881–84) * [[Мустафа Паша аль-Халил]] (1885–1903) * [[Джамиль Садик]] (1904–10) * [[Рифат аль-Салах]] (1910–11) * [[Ибрахим аль-Халил]] (1911–13) * [[Абд аль-Рахман аль-Хадж]] (1920–27) * [[Хасан Бей Шукри]] (1914–20, 1927–40) * [[Шабтай Леви]] (1940–51) * [[Абба Хуши]] (1951–1969) * [[Моше Флиманн]] (1969–1973) * [[Йосеф Альмоги]] (1974–1975) * [[Йерухам Цейсель]] (1975–1978) * [[Ари Гурель]] (1978–1993) * [[Амрам Мицна]] (1993–2003) * [[Гиора Фишер]] (түр хотын дарга, 2003) * [[Йона Яхав]] (2003–2018) * [[Эйнат Калиш-Ротем]] (2018-2024) * [[Йона Яхав]] (2024–одоо үе) {{Div col end}} == Эмнэлгийн байгууламж == [[Файл:Rambam_Health_Care_Campus_Main_Building.JPG|thumb|Рамбам эрүүл мэндийн төв]] [[Файл:Haifa_U_Rabin_Building.jpg|thumb|[[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]], Рабин барилга]] Хайфа хотын эрүүл мэндийн байгууллагууд нийт 4000 эмнэлгийн ортой.<ref>{{cite web|url=http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071108234444/http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|url-status=dead|archive-date=8 November 2007|title=research at rambam|publisher=Rambam.org.il|access-date=5 May 2009}}</ref> Хамгийн том эмнэлэг бол 2004 онд 78000 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн 900 ортой, засгийн газрын мэдэлд байдаг Рамбам эмнэлэг юм.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5197326.stm|title=Haifa hospital in the firing line|first=Raffi|last=Berg|work=BBC News|date=20 July 2006|access-date=5 January 2010}}</ref> Бнай-Цион эрүүл мэндийн төв, Кармел эмнэлэг тус бүр 400 ортой. Хайфа нь 20 гэр бүлийн эрүүл мэндийн төвтэй. 2004 онд Хайфад байдаг эмнэлэгүүдэд нийт 177.478 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн байна. Рамбам эрүүл мэндийн төв нь 2006 онд Ливаны хоёрдугаар дайны үеэр галын шууд шугаманд байсан тул өвчтөнүүдээ хамгаалахын тулд тусгай урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авах шаардлагатай болсон.<ref>{{Cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3287614,00.html|title=Haifa hospital goes underground|work=Ynetnews|access-date=18 February 2008|date=7 August 2006|first=Ahiya|last=Raved}}</ref> == Боловсрол == Хайфад олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн хоёр их сургууль, хэд хэдэн коллеж байрладаг. [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]] нь 1963 онд байгуулагдсан бөгөөд Кармел уулын оргилд байдаг. 30 давхар Эшкол цамхгийн дээд давхарт Израилын хойд хэсгийг дэлгэмэл байдлаар харуулдаг. Археологи, уран зургийн чухал цуглуулгатай Хехтийн музей нь [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургуулийн]] кампуст байрладаг. [[Технион - Израилын технологийн дээд сургууль]] нь 1912 онд байгуулагдсан. 18 факультет, 42 эрдэм шинжилгээний хүрээлэнтэй. Анхны байрлаж байсан барилгад одоо Хайфагийн шинжлэх ухааны музей байрладаг. Израилын анхны технологийн ахлах сургууль болох Босмат нь 1933 онд Хайфа хотод байгуулагдсан.<ref>{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|title=The closing of a dream come true|access-date=25 January 2008|work=Haaretz|archive-date=3 Арван хоёрдугаар сар 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071203085715/http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|url-status=dead}}</ref> 2006–2007 оны байдлаар Хайфа 70 бага сургууль, 23 дунд сургууль, 28 ахлах сургууль, 8 мэргэжлийн дунд сургуультай байв. Хайфа хотын цэцэрлэгт 5133, бага сургуульд 2081, дунд сургуульд 7911, ахлах сургуульд 8072, мэргэжлийн дунд сургуульд 2646, бүрэн дунд сургуулийн 2068 сурагч хичээллэж байв.<ref name="edu">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|title=Education|access-date=14 February 2008|date=1 June 2007|publisher=Haifa Municipality|work=Haifa Statistical Yearbook 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230026/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Оюутнуудын 86% нь [[Еврей хэл|еврей хэлээр]] ярьдаг, 14% нь [[Араб хэл|араб]] сургуулиудад сурч байсан. 2004 онд Хайфа хот нийт 367.323 ширхэг ном хадгалдаг 16 хотын номын сантай.<ref>{{cite web|last=Ratner|first=David|url=http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|title=Haifa's Christian schools lead the league|work=Haaretz|date=25 May 2004|access-date=24 March 2013|archive-date=3 Есдүгээр сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903212521/http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|url-status=dead}}</ref> == Тээвэр == === Нийтийн тээвэр === [[Файл:Haifa_cable_car.jpg|thumb|Кармел уулаас Бат Галим руу бууж буй кабель машин]] Хайфад зургаан төмөр замын өртөө, Кармелит, одоогоор [[Израил|Израилын]] цорын ганц метроны систем үйлчилдэг. [[Израил|Израилын]] төмөр замын [[Нагария]]-[[Тел-Авив|Тел-Авивын]] эрэг орчмын төмөр замын гол шугам Хайфагийн булангийн эргээр дайран өнгөрдөг бөгөөд хотын дотор зургаан буудалтай. Баруун өмнөөс зүүн хойд чиглэлд эдгээр станцууд нь: Хайфа Хоф Ха-Кармел, Хайфа Бат-Галим, Хайфа Мерказ Ха-Шмона, Ха-Мифрац Централ, Хутзот Ха-Мифратц, Кирьят-Хайм. Хайфагаас [[Тел-Авив]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]], [[Нагария]], [[Акко]], [[Кирьят-Моцкин]], [[Биньямина]], [[Лод]], [[Рамла]], [[Бейт Шемеш]], [[Иерусалим]] болон бусад байршил руу шууд галт тэрэг явдаг. Хайфагийн хот хоорондын автобусны холболтыг зөвхөн хоёр терминал ажиллуулдаг Egged автобус компани гүйцэтгэдэг: * Ха-Мифрац төв автобусны буудал, Ха-Мифрац төв төмөр замын буудлын хажууд * Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төмөр замын буудалтай залгаа Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудал Тус улсын хойд хэсэгт байрлах шугамууд Ха-Мифрац төв автобусны буудлыг ашигладаг бөгөөд тэдгээрийн хамрах хүрээ нь [[Израил|Израилын]] хойд хэсгийн ихэнх хотуудыг хамардаг. Өмнө зүг рүү чиглэсэн шугамууд Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны зогсоолыг ашигладаг. [[Файл:The_New_Carmelit_08-10-2018.jpg|left|thumb|Кармелит нь газар доорхи төмөр зам бөгөөд одоогоор Израилын цорын ганц метроны систем юм]] Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудлаас шууд хүрэх газрууд нь [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]], [[Эйлат]], [[Раанана]], [[Нетания]], [[Хадера]], [[Зихрон-Яаков]], Атлит, [[Тират-Кармель]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]] орно. Автобусны шугамууд бямба гарагийн өглөөнөөс хойш хот даяар хөнгөлөлттэй хуваарийн дагуу ажилладаг. 2008 оны зуны туршид эдгээр шугамууд долоо хоногт 7 шөнө ажилласан. Хайфа нь [[Израил|Израилын]] зуны цагт бямба гарагт далайн эрэг рүү автобусаар үйлчилдэг цорын ганц хот юм. [[Файл:Port_of_Haifa_2752-1.jpg|thumb|Хайфа хотын боомт]] Хайфагийн газар доорхи төмөр замын системийг Кармелит гэдэг. Энэ бол Парис талбайгаас Кармел уулын Ган Ха-Эм хүртэл явдаг төмөр зам дээрх газар доорхи фуникуляр юм.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|title=The Carmelit|access-date=19 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=4 Тавдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080504211823/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|url-status=dead}}</ref> Нэг зам, зургаан өртөө, хоёр галт тэргээр дэлхийн хамгийн богино метроны шугамаар Гиннесийн номонд бичигджээ. === Агаар болон далайн тээвэр === [[Хайфа нисэх онгоцны буудал]] нь [[Тел-Авив]], [[Эйлат]] руу нисэх дотоодын нислэгүүд болон [[Кипр]], [[Грек]], [[Йордан]] руу олон улсын нислэгийн нислэг үйлддэг. Хайфа хотоос нислэг үйлддэг онгоцууд нь Аркия, Исраир юм. Хөлөг онгоцнууд Хайфа боомтоос Зүүн Газар дундын тэнгис, Өмнөд Европ, Хар тэнгисийн чиглэлүүд хүртэл үйлчилдэг. === Зам === Хайфа ба тус улсын төв лүү аялахад далайн эргийн дагуух гол хурдны авто зам болох хурдны зам 2-оор дамжин өнгөрөх боломжтой. 4-р хурдны зам нь Хайфагийн хойд эрэг дагуу, мөн хурдны зам 2-оос урагш, дотогшоо урсдаг. Өмнө нь Хайфагийн хойд талын хурдны замын дагуух хөдөлгөөн хотын төв хэсгээр дайрч өнгөрөх ёстой байв. [[2010 он|2010 оны]] [[12 сарын 1|12-р сарын 1-ний]] өдөр нээгдсэн Кармелийн хонгилууд энэ хөдөлгөөнийг Кармел уулын доогуур чиглүүлж хотын төвийн түгжрэлийг бууруулж байна.<ref>{{cite web|url=http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|title=Carmel Tunnels|publisher=Israel MOF|access-date=22 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120712130111/http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|archive-date=12 July 2012}}</ref> == Спорт == [[Файл:SammyOferSTD.jpg|thumb|Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн]] Хайфагийн гол цэнгэлдэх хүрээлэнгүүд нь: [[УЕФА|УЕФА-гийн]] баталсан 30,780 хүний суудалтай Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн, Томас Д'Александро цэнгэлдэх хүрээлэн, Неве Шаанань Атлетик цэнгэлдэх хүрээлэн. Тус хотын хөлбөмбөгийн хоёр гол клуб нь одоогоор [[Израилын Премьер Лиг|Израилын Премьер Лигт]] тоглож байгаа Маккаби Хайфа, Хапоэл Хайфа нар юм. Маккаби Израилд арван хоёр түрүүлсэн бол Хапоэл нэг түрүүлсэн. Тус хотод Израилын хөлбөмбөгийн Лигийн нэг хэсэг болох [[Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэн|Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэнд]] тоглодог Америкийн Хайфа Андердогс хэмээх хөлбөмбөгийн клуб байдаг. Лигийн анхны улирлын аварга шалгаруулах тэмцээнд баг нь хожигдсон боловч [[2005 он|2005 онд]] Израилын хөлбөмбөгийн лигтэй нэгдсэн Америкийн хөлбөмбөгийн Израилын бүрэлдэхүүнд багтаж нэг цол хүртсэн. Хайфа Хоукс бол Хайфа хотоос гаралтай [[Хоккей|хоккейн]] баг юм. [[1996 он|1996 онд]] тус хот салхин сэнтийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулсан. == Ах дүү хотууд == Одоогийн байдлаар:<ref>{{cite web|title=Secretary General / Foreign Relations|url=https://www.haifa.muni.il/English/MayorsOffice/Pages/CitySecretary-.aspx|website=haifa.muni.il|publisher=Haifa|access-date=2020-01-30}}</ref> * {{flagicon|Украин}} [[Украин|Украины]] [[Одесса]] — 1992 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Массачусеттс]], [[Бостон]] — 1999 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Калифорни]], [[Сан-Франциско]] — 1984 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Флорида]], [[Форт-Лодердейл]] — 2002 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Портсмут]] — 1962 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Ньюкасл апон Тайн|Ньюкасл]] — 1980 он * {{flagicon|Итали}} [[Итали]], [[Турин]] — 1997 он *{{flagicon|Дани}} [[Дани]], [[Ольборг]] — 1972 он * {{flagicon|Бельги}} [[Бельги]], [[Антверпен]] — 1986 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Бремен]] — 1978 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Дюссельдорф]] — 1988 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Майнц]] — 1987 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Эрфурт]] — 2000 оны * {{flagicon|Франц}} [[Франц]], [[Марсель]] — 1962 он * {{flagicon|Кипр}} [[Кипр]], [[Лимасол]] — 2000 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Шанхай]] — 1994 он * {{flagicon|Филиппин}} [[Филиппин]], [[Манила]] — 1971 он * {{flagicon|Өмнөд Африк}} [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]], [[Кейптаун]] * {{flagicon|Аргентин}} [[Аргентин]], [[Росарио]] — 1988 он * {{flagicon|Орос}} [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Санкт-Петербург]] — 2008 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Чөндү|Чөнду]] — 2013 он == Зургийн цомог == <gallery widths="180" heights="180" perrow="6"> Файл:Haifa genel0301.jpg|Кармел уулын баруун энгэр ба худалдаа, ажил эрхлэлтийн бүс Матам, "Каньон Азриели Хайфа" худалдааны төв, Конгрессийн төв. Файл:Technion – Israel Institute of Technology19.jpg|Технионы кампус Файл:Eshkol tower haifa u.jpg|[[Хайфа их сургууль]], Эшкол цамхаг Файл:Matam hi-tech park (Haifa).jpg|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам Файл:Haifa Convention Center09 April2013.JPG|Хурлын төв Файл:Метронит..jpg|Метронит Файл:Lev Hamifratz-Citymall.JPG|Синемол худалдааны төв Файл:Haifa South Haifa Mall OIC.jpg|«Каньон Азриэли Хайфа» худалдааны төв Файл:Karmelit.jpg|Кармелит Файл:Carmel Tunnels, Check Post entrance 1.JPG|Кармелын хонгил Файл:Hof Hacarmel IMG 9919.JPG|Леонардо зочид буудал Файл:Port of Haifa 2752-1.jpg|Хайфагийн боомт Файл:Port of Haifa - aerial view.jpg|Хайфа булан Файл:Downterraces.jpg|Бахай цэцэрлэгээс харагдах үзэмж Файл:MerkazitHaMifrtaz b.jpg|[[Израил|Израилын]] хамгийн том тээврийн төв «Мерказит ха-Мифрац» </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Haifa|Хайфа}} {{Wikinews|Haifa|Хайфа}} {{Wikivoyage|Haifa|Хайфа}} == Эшлэл == <references responsive="" /> {{Израилын хот}} {{Хайфа тойрог}} [[Ангилал:Хайфа| ]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Хайфа тойргийн хот]] [[Ангилал:Хайфа тойрог]] [[Ангилал:Израилын хот]] j3h1244uikmfp3xr481h8f46g8gvp9t 0 118638 859080 800641 2026-06-16T12:33:47Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859080 wikitext text/x-wiki '''Монгол-Америкийн харилцаа''' — [[Монгол Улс|Монгол]] ба [[АНУ]] хоорондын [[Билатерализм|хоёр талт харилцаа]]. 1987 оны 1-р сарын 27-ны өдөр Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсыг АНУ хүлээн зөвшөөрч [[АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга]] [[Жорж Шульц]], Монгол Улсаас [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-ын дэргэд суугаа Байнгын төлөөлөгч [[Гэндэнгийн Нямдоо]] нар хоёр улсын хооронд ''"Дипломат харилцаа тогтоох тухай харилцан ойлголцлын Санамж бичиг"''-т гарын үсэг зурж албан ёсоор Дипломат харилцаа тогтоожээ. Улмаар жилийн дараа 1988 оны 4-р сарын 17-нд [[Улаанбаатар хот]]ноо АНУ-ын Элчин сайдын яам, 1989 оны 3-р сард [[Вашингтон хот]]ноо Монгол Улсын Элчин сайдын яам албан ёсоор тус тус нээгдэж хоёр талын харилцаа идэвжиж иржээ. == Стратегийн харилцаа == Монгол улсын хувьд АНУ-тай харилцах харилцаа нь "[[Гуравдагч хөрш]]"-ийн бодлогод суурилсан маш чухал харилцаа юм. Энэ харилцаа нь стратегийн нийтлэг эрх ашиг, ардчиллын үнэт зүйлс, сайн засаглал, бүрэн эрхт байдал болон хүний эрхийг дээдлэх зарчмуудад тулгуурлан хөгжсөөр ирсэн байна. 2019 оны 8-р сард Ерөнхийлөгч [[Халтмаагийн Баттулга|Х.Баттулг]]<nowiki/>ын хийсэн айлчлалын үеэр манай улстай стратегийн түншлэл бүхий тав дахь улс нь АНУ болсон юм. Өмнө нь Монгол Улс [[ОХУ]], [[БНХАУ]], [[Япон]], [[Энэтхэг]] гэсэн 4 улстай стратегийн түншлэлийн харилцаатай юм. Монгол Улсын Гадаад харилцааны яам, [[АНУ-ын Төрийн Департамент|АНУ-ын Төрийн департаментын]] хооронд жил бүр зохион байгуулдаг хоёр талын зөвлөлдөх уулзалт нь хоёр тал, бүс нутаг, олон улсын харилцан сонирхсон асуудлаар байр сууриа солилцож, ойрын хугацааны зорилтуудыг хэлэлцэх үр дүнтэй механизм болоод байна. Хоёр улсын батлан хамгаалах салбарын харилцаа, хамтын ажиллагаа ялангуяа Монгол Улсын батлан хамгаалах салбарын шинэчлэл, мэргэжлийн зэвсэгт хүчнийг бэхжүүлэх, энхийг сахиулах хүчний чадавхийг дээшлүүлэх чиглэлээр амжилттай хөгжиж байна. == Хүмүүс == 2020 оны байдлаар АНУ-д 19,170 монгол иргэн амьдардаг<ref name="Census2020">{{cite web |url=https://www.1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Census2020_Main_report_Eng.pdf&ln=En |title=2020 Population and housing census of Mongolia |publisher=National Statistical Office of Mongolia |access-date=22 November 2021 |archive-date=17 Наймдугаар сар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210817174257/https://www.1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Census2020_Main_report_Eng.pdf&ln=En |url-status=dead }}</ref> аж. == Дипломат харилцааны түүх == 19-р зуунд хэдий дипломат харилцаа тогтоогоогүй байсан ч америкийн худалдаачид, судлаачид Монгол улсад аялж эхэлж байжээ. Монгол Улс [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|20-р зууны эхэн үеэс]] эхлэн АНУ-тай дипломат харилцаа тогтоох оролдлого хийж байсан. Тухайлбал, [[Богд хаан]]ы (тухайн үеийн Монгол Улсын хаан) Засгийн газар 1913, 1914 онд [[Санкт-Петербург]], [[Бээжин]] дэх АНУ-ын Элчин сайдын яамаар дамжуулан албан ёсны харилцаа тогтоох саналыг тавьж байжээ. 1921 онд Монгол Улс ([[Ардын хувьсгал]]ын дараа) мөн дипломат харилцаа тогтоох саналаа дахин тавьж байсан. АНУ-аас Монголд хийсэн анхны өндөр түвшний айлчлал бол 1944 онд АНУ-ын дэд Ерөнхийлөгч [[Хенри Эгард Уоллес|Хэнри Эгард Уоллесын]] айлчлал юм. Тухайн үед АНУ-ын Монголын талаарх ойлголт, Монгол дахь нөлөө ч бага байжээ. Ийм үед 1944 оны 7 дугаар сарын хоёронд Дэд Ерөнхийлөгч Уоллес Монгол Улсад онгоцоор ирсэн байна. Түүнийг онгоцны буудал дээр БНМАУ-ын Ерөнхий сайд, маршал Х.Чойбалсан<ref>https://www.britannica.com/biography/Khorloghiyin-Choibalsan</ref> угтжээ. Энэ айлчлал нь Монголын түүхэнд ийм өндөр зэрэглэлийн зочин айлчилсан анхны тохиолдол болсон юм. Америкийн төлөөлөгчид Улсын Их Сургууль, Гандан хийд, Биокомбинат, Бөмбөгөр Ногоон театр зэрэг олон газраар зочилсон байна. Америк, Монгол хоёр тал эрүүл мэнд, боловсрол, ажлын байрны асуудлын талаар ярилцсан бөгөөд Монголын хөгжил түүнд маш их сэтгэгдэл төрүүлсэн байна. Дэд Ерөнхийлөгч Уоллесын айлчлал нь америкчууд Монголын тухай ойлголттой болоход их хувь нэмэр оруулсан юм. Тэрээр Монголын тухай “Гадаад Монголд эрүүл мэндийн дэвшил, цэргийн бэлэн байдал, үндэсний ухааны хангалттай баталгаа байна. Зөвлөлтийн нөлөө их нь эргэлзээгүй боловч улс төр, засаг захиргааны хяналт чадварлаг монгол хүмүүсийн гарт байна. Хятадын нөлөөлөл дахин сэргэх нь бодит бус зүйл гэж харж байна. Харин дайны дараа магадгүй, Өвөр Монголтой нэгдэх тухай ухуулга гарч болох юм” хэмээн бичсэн байна. БНМАУ [[НҮБ|НҮБ-д]] 1961 онд элссэнээс хойш [[АНУ-ын Ерөнхийлөгч]] [[Жон Фицжеральд Кеннеди|Кеннеди]], [[Линдон Жонсон|Жонсон]], [[Ричард Никсон|Никсон]] болон [[Жимми Картер|Картерын]] эрх барьж байх үед Монгол улсын Элч төлөөлөгчидтэй албан бус ярилцлагаар дамжуулан Монгол Улсын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрөх талаар хэд хэдэн удаа хэлэлцсэн боловч БНМАУ нь [[ЗХУ]]-ын хараат байдалд байсан болон үзэл суртлын саад тотгороос шалтгаалан бүтээгүй юм. Сүүлд 1990 оны хавар Монгол Улсын анхны Ерөнхий сайд [[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]] АНУ-д анх удаа айлчилж, мөн оны 8-р сард АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга [[Жеймс Бейкер]] Монгол Улсад албан ёсоор айлчилжээ. 2022 оны 1-р сард хоёр орны хооронд Дипломат харилцаа тогтоосны 35 жилийн ойн өдрийг тохиолдуулан Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх, Америкийн Нэгдсэн Улсын Ерөнхийлөгч Ж.Байден нар захидал солилцож, мэндчилгээ дэвшүүлсэн байна. Үүнд: Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх мэндчилгээндээ “Гучин таван жил гэдэг хугацаа богино мэт боловч хоёр талын хүч чармайлтын дүнд Монгол, Америкийн харилцаа, хамтын ажиллагаа ардчилал, хүний эрх, эрх чөлөө, эрх зүйт ёс, ил тод, нээлттэй байдал зэрэг нийтлэг үнэт зүйлсэд тулгуурлан идэвхтэй өргөжин хөгжиж, эдүгээ Стратегийн түншлэлийн түвшинд хүрээд байгааг тэмдэглэхэд нэн таатай байна… АНУ нь Монгол Улсын чухал гуравдагч хөрш бөгөөд эдүгээ Стратегийн түншлэлийн түвшинд хүрсэн хоёр улсын энэхүү ойр дотно түншлэлийг цаашид улам бүр бататган бэхжүүлэхийн төлөө нягт хамтран ажиллахдаа баяртай байна” гэж тэмдэглэсэн байна. АНУ-ын Ерөнхийлөгч Ж.Байден мэндчилгээндээ “АНУ нь Монгол Улсын Стратегийн түнш бөгөөд гуравдагч хөрш байдгаараа бахархдаг, АНУ нь Монгол Улсын ардчилсан тогтолцоогоо бэхжүүлэх, эрх зүйт ёсыг баримтлах болон эдийн засгаа төрөлжүүлэхэд чиглэгдсэн хүч чармайлтыг тууштай дэмжихээ илэрхийлье…  Бид ирээдүйгээ төсөөлөхдөө Монгол Улсыг уур амьсгалын өөрчлөлттэй тэмцэх, дэлхий дахинаа эрүүл мэндийн аюулгүй байдлыг бэхжүүлэх, сэргээгдэх эрчим хүчийг өргөнөөр ашиглах, эдийн засгийн тогтвортой бөгөөд тэгш өсөлтийг хангахад нэн чухал түнш орон гэж үзэж байна” хэмээжээ. == Айлчлалууд == ===Монголын талаас=== [[File:Tsakhiagiin_Elbegdorj_with_Obamas.jpg|thumb|300px|[[Барак Обама]], Ц. Элбэгдорж нар болон гэр бүлүүд]] * 1990 онд Монгол Улсын анхны Ерөнхий сайд [[Дашийн Бямбасүрэн|Д. Бямбасүрэн]] айлчлав. * 1991 оны 1 дүгээр сард Монгол Улсын анхны Ерөнхийлөгч [[Пунсалмаагийн Очирбат|П. Очирбат]] айлчилсан. * 1996 оны 11 дүгээр сард Ерөнхийлөгч П.Очирбат айлчилсан * 2004 оны 7 дугаар сард Ерөнхийлөгч [[Нацагийн Багабанди|Н. Багабанди]] айлчилсан. * 2007 оны 10 дугаар сард Ерөнхийлөгч [[Намбарын Энхбаяр|Н. Энхбаяр]] айчилсан. * 2011 оны 6 дугаар сард Ерөнхийлөгч [[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц. Элбэгдорж]] айлчлал хийсэн. * 2015 оны 7 дугаар сард Гадаад харилцааны сайд [[Лүндэгийн Пүрэвсүрэн|Л. Пүрэвсүрэн]] айлчлав. * 2018 оны 9 дүгээр сард Ерөнхий сайд [[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүх]] Вашингтон хотод айлчилсан. * 2019 оны 7 дугаар сард Ерөнхийлөгч [[Халтмаагийн Баттулга|Х.Баттулга]] айлчилж Монгол-АНУ-ын Стратегийн Түншлэлийг тунхаглав. * ===АНУ-ын талаас=== [[Файл:Bush Mongolia Visit 2005.jpg|thumb|339x339px|[[Жорж Буш]] Монголд. 2005 он]] * 1944 оны 7-р сарын 2-4-нд АНУ-ын Дэд ерөнхийлөгч [[Хенри Эгард Уоллес]] айлчилсан. * 1990 оны 8-р сар, 1991 оны 7 дугаар сард АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга [[Жеймс Бейкер]] тус тус хоёр удаа айлчлав. * 1995 онд АНУ-ын Тэргүүн хатагтай [[Хиллари Клинтон]] айлчлав. * 1998 оны 5-р сард АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга [[Мадлен Олбрайт]] айлчилсан. * 2005 оны 11-р сард АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Жорж Буш]], тэргүүн хатагтай Лора Буш, Төрийн нарийн бичгийн дарга [[Кондолиза Райс]] нар айлчлав. * 2011 оны 8-р сард АНУ-ын Дэд ерөнхийлөгч [[Жо Байден]] айлчлав. * 2012 оны 7-р сард АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга Хиллари Клинтон айлчлав. * 2013 оны 8-р сард АНУ-ын Сенатийн гишүүн [[Жон МакКэйн|МакКэйн]] АНУ-ын Конгрессийн төлөөллийг ахлан айлчлал хийсэн. * 2016 оны 6-р сард АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн даргын [[Жон Керри]] айлчлав. * 2019 оны 8-р сард АНУ-ын Батлан хамгаалахын сайд Марк Эспер гадаад дахь анхны албан айлчлалаар ирэв. * 2019 оны 8-р сард АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн даргын Эдийн засаг, бизнесийн асуудал эрхэлсэн туслах [[Маниша Сингх]] айлчилсан. * 2021 оны 7-р сард АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн даргын орлогч, хатагтай [[Уэнди Шерман]] айлчлав. == Элчин сайд нар == [[File:Embassy of Mongolia, Washington, D.C..jpg|thumb|right|300px|Монгол Улсын Элчин сайдын яам]] {| class="wikitable" |+ БНМАУ ба Монгол улсаас АНУ суусан Элчин сайд нар |- ! # !! Нэр !! Үе |- |1 ||[[Гэндэнгийн Нямдоо]] || 1989.05.11-1991.10.01 |- |2 ||[[Лувсандоржийн Даваагив]]|| 1991.11.25-1995.09.27 |- |3 ||[[Жалбуугийн Чойнхор]]|| 1995.12.15-2003.02.07 |- |4 ||[[Равдангийн Болд]] || 2003.02.26-2008.04.02 |- |5 ||[[Хасбазарын Бэхбат]]|| 2008.04.09-2013.01.08 |- |6 ||[[Булгаагийн Алтангэрэл]]|| 2013.01.14-2018.03.23 |- |7 ||[[Ёндонгийн Отгонбаяр]] || 2018.03.28-2021.01. |- |8 ||[[Өлзийдэлгэрийн Батбаяр]]|| 2021- |- |} {| class="wikitable" |+ АНУ-аас БНМАУ ба Монгол Улсад суусан элчин сайд нар |- ! # !! Нэр !! Уугуул нэр !! Үе |- | 1 || [[:en:Richard Llewellyn Williams|Ричард Уилямс]] || Richard Llewellyn Williams || 1988-1991 он |- | 2 || [[:en:Joseph Edward Lake|Жозэф Лэйк]] || Joseph Edward Lake || 1991-1993 он |- |3||[[Дональд Жонсон]]|| Donald C. Johnson || 1993-1996 он |- |4||Левилен Хежбэт (Түр хамаарагч) || Llewellyn Hedgbeth || 1996-1997 он |- |5||[[:en:Alphonse_F._La_Porta|Альфонс Ф. Ла Порта]] || Alphonse F. La Porta || 1997-2000 он |- |6||[[:en:John R. Dinger|Жон Дингер]] || John R. Dinger || 2000-2003 он |- |7||[[:en:Pamela J. H. Slutz|Памэла Слуц]] || Pamela J. H. Slutz || 2003-2006 он |- |8||[[:en:Mark_C._Minton|Марк Минтон]] || Mark C. Minton || 2006-2009 |- |9||[[:en:Jonathan_Addleton|Жонотан Эделтон]] || Jonathan Addleton || 2009-2012 он |- |10||[[:en:Piper_Campbell|Пайпер Кемпбел]] || Piper Anne Wind Campbell || 2012-2015 он |- |11||[[:en:Jennifer Zimdahl Galt|Женифер Галт]] || Jennifer Zimdahl Galt || 2015-2017 он |- |12||[[:en:Michael_S._Klecheski|Майкл Клечески]] || Michael S. Klecheski || 2019-2022 он |- |13||[[Ричард Буанган|Ричард Ли Буанган]] || Richard Lee Buangan || 2022 оноос |- |} ==Эшлэл== <references /> {{commonscat}} [[Ангилал:Монгол-АНУ-ын харилцаа| ]] 8foqivajhtq7hnyrkvcqrhe11odyf80 0 127465 859081 762365 2026-06-16T12:44:52Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859081 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Lepidoptera_of_Mongolia.jpg|thumb|Хайрсан далавчтаны баг]] [[Зураг:Coleoptera of Mongolia.jpg|thumb|Хатуу далавчтаны баг]] [[Зураг:20230531 Insects in Mongolia.jpg|thumb|Хатуу далавчтаны баг]] [[Зураг:20230531_3_Insects_of_Mongolia.jpg|thumb|Хатуу далавчтаны баг]] Монгол оронд 28 багийн 193 овог 847 төрөлд хамаарах 14 мянга орчим зүйлийн шавж тэмдэглэгджээ. Эдгээрийн дийлэнх хэсэг нь биологийн төрөл зүйлээр харьцангуй элбэг, чийглэг ба ургамлын тархац сайтай нутгийн хойд хэсгээр голчилон нутагшжээ. Монгол орны шавьжийн ангийн 8 багт хамрагдах 4000 гаруй зүйл үүнд: 103 зүйл Өдөрч, 59 зүйл Соно, 56 зүйл Хаварч, 152 зүйл Шулуун далавчтан, 3200 орчим зүйл Хатуу далавчтан, 24 зүйл Хос далавчтан, 288 зүйл Бүгэг эрвээхэй болон Сарьсан далавчтаны 144 зүйл нь харьцангуй судлагдаж каталогжжээ. ==Байгальд сөрөг нөлөөлөлтэй шавж== Монгол улсад 737 зүйл хөнөөлт шавж танигдсаны зарим нь эргэн тойрондоо 100 км нүүдэллэн, нахиалж буй моддын шилмүүсээр хооллож, идэж гэмтээсэн мод бүрээ сүйтгэн доройтуулдаг байна. 250 хортон шавьж 60 мянган өндөг шахдаг гэсэн судалгааг экологчид хийснээс үзэхэд ойн хөнөөл хавраас хаварт геометр прогрессоор үржих боломжтой юм. Дамжсан мод бүрийнхээ ургалтыг доройтуулж, дахин дахин үүрлэж, идээшилдэг Сибирийн хүр эрвээхэй л гэхэд энэ жил хэт олширч, моддыг аюулд оруулах магадлалтай байгааг судлаачид онцлон өгүүлжээ. Хөнөөлт шавжны төрлүүд болох хэд хэдэн эрвээхийн тухай өгүүлэхэд, тэдний авгалдай буюу хүрэнцэр нь модонд заналхийлэл учруулдаг ба бие гүйцсэн эрвээхий болмогцоо ямар ч хөнөөлгүй байгальд оршдог. <ref>Шавьж судлалын лаборатори - {{Webarchiv|url=http://www.plantprotection.mn/%D1%88%D0%B0%D0%B2%D1%8C%D0%B6/ |wayback=20230711120323 |text=Шавьж судлалын лаборатори |archiv-bot=2026-06-16 12:44:52 InternetArchiveBot }}</ref> <ref> [https://itoim.mn/article/жагдаг-шавжтай-тэмцэх-ажлыг-биологийн-болон/10800 Д.Жагдаг: Шавжтай тэмцэх ажлыг биологийн болон байгаль орчинд сөрөг нөлөөгүй аргаар хийж байна]</ref> [[Ангилал:Шавж]] [[Ангилал:Биологи]] [[Ангилал:Экологи]] ==Эх сурвалж== {{reflist}} auozhwezyr4t0kuv5abrj2kwiwla8t4 0 135431 859123 846917 2026-06-17T06:05:05Z ~2026-35284-40 105381 Гомо 859123 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын YouTuber}} '''Түшиг''' нь гомо лалар юм. == Карьер == Түшиг нь YouTube дээр 2015 онд идэвхтэй видео нийтэлж эхэлсэн бөгөөд түүний сувгийн агуулга нь зугаа цэнгэл, тайлбар, амьдралын хэв маяг, соёл, аялал зэрэг төрөл бүрийн сэдвүүдийг хамардаг. Цаг хугацааны явцад түүний суваг нь Монголын YouTube ертөнцөд танигдсан суваг болсон. == Хүрсэн үзүүлэлтүүд == * Түшигийн YouTube суваг нь **1.2 сая орчим захиалагчтай** (2025 оны мэдээллээр). * Түүний нийт үзэлтүүд **200 саяас дээш** хүрсэн байна. * Видео бичлэгүүдийн төрөл нь олон янз бөгөөд тогтмол шинэ контент нэмэгдсээр байна. == Контент == Түшигийн контент нь дараах төрлүүдийг багтаадаг: * Энтертайнмент видео * Амьдралын хэв маяг, аялалын контент * Тайлбар, тренд сэдвүүдийн анализ == Олон нийтийн хүлээлт == Түшигийн бүтээсэн контент нь онлайн орчинд өргөн хүрээний үзэгчдэд хүрч, түүнийг Монголын танигдсан YouTube контент бүтээгчдийн нэг болгоход нөлөөлсөн. Түүний видеонууд нь үзэгчдийн зүгээс идэвхтэй хандалт авч, эерэг үнэлгээ болон шүүмжлэл зэрэг олон төрлийн санал бодлыг төрүүлдэг байна. == Платформ холбоос == * [https://www.youtube.com/c/mongolianyoutubertushig «Түшиг» – YouTube суваг] * [https://www.youtube.com/@mongolianyoutubertushig6491 «Түшиг» – өөр форматтай YouTube холбоос] * [https://www.instagram.com/tushig1 «Түшиг» – Instagram суваг] * [https://www.facebook.com/btushig1«Түшиг» – Facebook суваг] == Гадаад холбоос == * Official YouTube channel: https://www.youtube.com/c/mongolianyoutubertushig {{citation needed}} j5ejqk66xdioscm2c3a74h2ya1p57jo 859125 859123 2026-06-17T06:08:54Z NDG 98809 Reverted edits by [[Special:Contribs/~2026-35284-40|~2026-35284-40]] ([[User talk:~2026-35284-40|talk]]) to last version by Rubensonclark: reverting vandalism 846917 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын YouTuber}} '''Түшиг''' нь Монголын YouTube суваг эрхлэгч бөгөөд олон сая бүтээлүүдийг Монгол хэл дээр нийтэлдэг контент бүтээгч юм. Түүний видеонууд нь зорилтот үзэгчдэд, ялангуяа Монголын залууст ихээхэн хандаг байна. == Карьер == Түшиг нь YouTube дээр 2015 онд идэвхтэй видео нийтэлж эхэлсэн бөгөөд түүний сувгийн агуулга нь зугаа цэнгэл, тайлбар, амьдралын хэв маяг, соёл, аялал зэрэг төрөл бүрийн сэдвүүдийг хамардаг. Цаг хугацааны явцад түүний суваг нь Монголын YouTube ертөнцөд танигдсан суваг болсон. == Хүрсэн үзүүлэлтүүд == * Түшигийн YouTube суваг нь **1.2 сая орчим захиалагчтай** (2025 оны мэдээллээр). * Түүний нийт үзэлтүүд **200 саяас дээш** хүрсэн байна. * Видео бичлэгүүдийн төрөл нь олон янз бөгөөд тогтмол шинэ контент нэмэгдсээр байна. == Контент == Түшигийн контент нь дараах төрлүүдийг багтаадаг: * Энтертайнмент видео * Амьдралын хэв маяг, аялалын контент * Тайлбар, тренд сэдвүүдийн анализ == Олон нийтийн хүлээлт == Түшигийн бүтээсэн контент нь онлайн орчинд өргөн хүрээний үзэгчдэд хүрч, түүнийг Монголын танигдсан YouTube контент бүтээгчдийн нэг болгоход нөлөөлсөн. Түүний видеонууд нь үзэгчдийн зүгээс идэвхтэй хандалт авч, эерэг үнэлгээ болон шүүмжлэл зэрэг олон төрлийн санал бодлыг төрүүлдэг байна. == Платформ холбоос == * [https://www.youtube.com/c/mongolianyoutubertushig «Түшиг» – YouTube суваг] * [https://www.youtube.com/@mongolianyoutubertushig6491 «Түшиг» – өөр форматтай YouTube холбоос] * [https://www.instagram.com/tushig1 «Түшиг» – Instagram суваг] * [https://www.facebook.com/btushig1«Түшиг» – Facebook суваг] == Гадаад холбоос == * Official YouTube channel: https://www.youtube.com/c/mongolianyoutubertushig {{citation needed}} 43q7szx66tsm9altecysxp27uzmsm3e 0 135634 859107 859075 2026-06-17T00:34:58Z Zorigt 49 859107 wikitext text/x-wiki [[Файл:VOA logo.svg|thumb|327x327px|Америкийн дуу хоолой радио станцын таних тэмдэг]] '''Америкийн дуу хоолой''' ({{langx|en|Voice of America}}, товчлол. ''VOA'')- Америкийн олон улсын олон нийтийн радио компанийн радио станц юм. Энэхүү радио станц нь [[АНУ-ын Глобал хэвлэл мэдээллийн агентлаг|АНУ-ын Глобал хэвлэл мэдээллийн агентлагийн]] ({langx|en|U.S. Agency for Global Media}}, товч. USAGM) нэгж буюу АНУ-ын Засгийн газрын эзэмшилд байдаг. Амеркийн дуу хоолой станцын Төв байр нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын нийслэл [[Вашингтон (хот)|Вашингтонд]] байрладаг. “Америкийн дуу хоолой” нь англи хэлнээс гадна гадаадын бусад 45 хэлээр, мэдээ, мэдээлэл, соёлын нэвтрүүлгээ гадагшаа цацдаг. Гадаадын зарим сонсогчид "Америкийн дуу хоолой" радиог эерэг нөлөөлтэй гэж үздэг бол нөгөө хэсэг нь Америкийн суртал ухуулгын нэг хэлбэр бөгөөд АНУ-ын Засгийн газрын "тархи угаадаг" нэвтрүүлэг гэж үздэг юм. == Түүх == “Америкийн дуу хоолой” радио анх 1942 оны 2-р сарын 24-нд эфирт цацагдаж эхэлсэн. "Бид Америк болон дайны тухай ярих болно, мэдээ сайн буюу муу байж болно, гэхдээ бид танд үнэнийг хүргэх болно" гэж радио станц хэлж мэдээгээ цацаж эхлүүлсэн байна. “Америкийн дуу хоолой” радиог анх фашист Германы [[Йозеф Геббельс|Йозеф Геббельсийн]] суртал ухуулгын машины эсрэг ажлуулахаар үүсгэн байгуулсан гэдэг. ===[[Хүйтэн дайн|Хүйтэн дайны үе]]=== Орос хэлээрх нэвтрүүлгийн гол санаачлагч нь Уильям Аверелл Харриман ({{langx|en|William Averell Harriman}}; 1891—1986) байв. Тэрээр 1946 оны эхээр ЗСБНХУ-д АНУ-ын хэвлэмэл мэдээлэл сурталчилгааны үр нөлөө хязгаарлагдмал байгааг (хязгаарлагдмал тархалт, соёлын өөр хэв маяг, Зөвлөлтийн цензурын нөхцөл) тэмдэглэж, өөрийн засгийн газартаа "Радио бол Америкаас Зөвлөлтийн ард түмэнд шууд чөлөөтэй хандаж болох цорын ганц хэрэгсэл юм" гэж танилцуулсан байна." Үүний зэрэгцээ Америкийн нэвтрүүлгийг ЗХУ-ын эрх баригчид радио нэвтрүүлгийг хаах, гацаах (эсвэл богино долгионы радио хүлээн авагчийг хураах) нь Зөвлөлтийн ард түмэн болон дэлхий нийтийн өмнө тэдний нэр хүндийг унагаад зогсохгүй эдгээр нэвтрүүлгийн сонирхлыг улам нэмэгдүүлэх болно гэж үзжээ. 1947 онд [[Хүйтэн дайн]] эхэлснээр АНУ-ын гадаад бодлогын тэргүүлэх чиглэлүүдийн нэг болсонтой холбогдуулан орос хэлээр нэвтрүүлэг цацагдаж эхэлжээ. Оросын нэвтрүүлгийг голдуу Оросын "хоёр дахь давалгаа"-ны цагаачид бэлтгэдэг байсан бөгөөд үүнд мөн Зөвлөлтийн нэрт тагнуулын ажилтан Александр Бармин нар ордог байжээ. 1949 онд украин, 1951 онд [[Литва хэл|литва]], [[Латви хэл|латви]], [[Эстони хэл|эстони]], [[Гүрж хэл|гүрж]], [[Армени хэл|армени]], [[Азербайжан хэл|азербайжан]] хэлээр нэвтрүүлэг бэлдэж эхэлсэн. 1970-аад оны дундуур "Америкийн дуу хоолой" радио станц нь засгийн газрын байгууллага байхаа больж, радиогийн сэтгүүлчид дэлхий дахинд болж буй бодит үйл явдлын талаар хувийн үзэл бодлоо (эсвэл "редакцын байр суурь") илэрхийлэх боломжтой болсон байна. 1950-1990 онд ЗХУ-ын иргэдэд "Америкийн дуу хоолой" болон "Эрх чөлөө" радио станцын мэдээнүүд ЗХУ дотор болон дэлхийн үйл явдлын талаарх бодит мэдээллийн эх сурвалж болж байжээ. Энэ үед орос хэл мэддэг Монголын сэхээтнүүд ч мөн уг радиог сонсож хаалттай мэдээ, мэдээлэл авч байсан юм. ЗХУ-ын эрх баригчид Орос болон бусад Зөвлөлтийн бүрэлдэхүүнд байсан ард түмний бусад хэлээрх нэвтрүүлгийн эфирийн долгионд тусгайлан шуугиан оруулж ойлгомжгүй болгох, гацаах зэрэг арга хэмжээ авдаг байсан. Гэсэн хэдий ч Зөвлөлтийн хүмүүс тэс өөр өнцгийн үзэл бодолтой нэвтрүүлгийг нууцаар сонсохыг ихэд хүсдэг байжээ. Зөвлөлтийн сонсогчдын дунд Америкийн дуу хоолой станцын Уиллис Конверын хөтлөн явуулдаг "Жааз хөгжмийн цаг" ({{langx|en|Jazz Hour}}) хэмээх нэвтрүүлэг алдартай байв. Доктор Ирина Келлнерийн хөтлөн явуулсан эрүүл мэндийн хөтөлбөр, Людмила Фостерын номын тойм, Евгений Аронов, Уильям “Билл” Скандрич нарын залуучуудын нэвтрүүлэг бөгөөд [[Василий Гроссман]], [[Василий Аксёнов]], [[Александр Солженицын]], [[Эдгар По]] нарын өгүүллэгүүдийг уншиж өгдөг нэвтрүүлгүүд алдартай байсан юм. 1985 оны орчмоос ЗХУ-д "[[Өөрчлөн байгуулалт (Перестройка)|Өөөрчлөн байгуулалт]]" эхэлснээр энэхүү радио станцын нэвтрүүлэгт Зөвлөлтийн эрх баригчид зориуд саад хийх нь бараг больсон байна. ===1991 оноос хойш=== 2008 оны 7-р сарын 27-нд "Америкийн дуу хоолой" радиогийн Орос хэлний алба радио нэвтрүүлгээ зогсоож, интернет рүү бүрэн шилжсэн байна. Эдгээр үйл явдлууд нь вэб нэвтрүүлэгт анхаарлаа төвлөрүүлж боловсон хүчний бүтцийг 44 хүнээс 23 хүн болгон бууруулсан юм. 2014 оны 4-р сарын 9-нд хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр "Россия сегодня" агентлагийн захирал Дмитрий Киселев "Америкийн дуу хоолой" радиог Москвад дунд долгионоор дамжуулах гэрээгээ сунгахгүй гэж мэдэгдсэн юм. 2017 онд "Эрх чөлөө/Чөлөөт Европ" болон "Америкийн дуу хоолой" радиогийн хамтарсан "[[Одоогийн цаг]]" ({{langx|ru|Настоящее время}}) орос хэлээрх телевизийн суваг нээгдсэн байна. 1jildar14x9a09t3j9ry1v74fssy0qo 0 138570 859128 805508 2026-06-17T10:02:32Z Chongkian 21163 859128 wikitext text/x-wiki Татварын чөлөөлөлт гэдэг нь аливаа эрх бүхий байгууллагаас хувь хүн, өмч хөрөнгө, орлого эсвэл гүйлгээнд ноогдох татварыг бууруулах буюу хасахыг хэлнэ. Татвараас чөлөөлөгдсөн байдал нь татвараас бүрэн чөлөөлөгдөх, хөнгөлөлттэй хувь хэмжээ тогтоох эсвэл зөвхөн тодорхой хэсэгт нь татвар ногдуулах байдлаар илэрч болно. Жишээлбэл, буяны байгууллагуудыг өмчийн татвар болон орлогын татвараас чөлөөлөх, ахмад дайчдад хөнгөлөлт үзүүлэх, эсвэл хил дамнасан болон олон бүс нутагт хамаарах тусгай тохиолдлуудыг дурьдаж болно. Татварын чөлөөлөлт нь ерөнхий дүрмээс гаргасан хууль эрх зүйн онцгой тохиолдлыг хэлдэг бөгөөд тодорхой нөхцөл байдалд татвар ноогдуулахгүй байхыг (exclusion) заагаагүй. Энэ нь тодорхой зүйлд татвар ногдуулахгүй байхыг илэрхийлэх бөгөөд хөнгөлөлт (deduction)-өөс ялгаатай юм. Олон улсын татваргүй худалдаа Олон улсын “татваргүй худалдаа” гэдэг нь тодорхой бүс нутгаас барааг байнгын зорилгоор авч гарах үед татвар төлөх шаардлагагүй байхыг хэлдэг. Татваргүй худалдаа ихэвчлэн тусгай зориулалтын duty-free дэлгүүрүүдэд хийгддэг. Гэсэн хэдий ч, аливаа гүйлгээ татваргүй байж болох бөгөөд барааг хилээр гаргахдаа гаалийн хяналтанд үзүүлсний дараа татвартай тэнцэх хэмжээний мөнгийг буцаан авах боломжтой. Европт татваргүй худалдаа түгээмэл байдаг бол АНУ-д харьцангуй бага түгээмэл бөгөөд Луйзиана мужид онцгой тохиолдлууд бий. Европын Холбооны одоогийн дүрмүүд дотоодын (intra-EU) татваргүй худалдааг ихэвчлэн хориглодог боловч татварын бүсээс гаднах зарим тусгай газар нутагт хамаардаг онцгой тохиолдлууд бий. 0g9tn6miwu501dh1ur7otwb3abaeia3 859129 859128 2026-06-17T10:02:41Z Chongkian 21163 859129 wikitext text/x-wiki Татварын чөлөөлөлт гэдэг нь аливаа эрх бүхий байгууллагаас хувь хүн, өмч хөрөнгө, орлого эсвэл гүйлгээнд ноогдох татварыг бууруулах буюу хасахыг хэлнэ. Татвараас чөлөөлөгдсөн байдал нь татвараас бүрэн чөлөөлөгдөх, хөнгөлөлттэй хувь хэмжээ тогтоох эсвэл зөвхөн тодорхой хэсэгт нь татвар ногдуулах байдлаар илэрч болно. Жишээлбэл, буяны байгууллагуудыг өмчийн татвар болон орлогын татвараас чөлөөлөх, ахмад дайчдад хөнгөлөлт үзүүлэх, эсвэл хил дамнасан болон олон бүс нутагт хамаарах тусгай тохиолдлуудыг дурьдаж болно. Татварын чөлөөлөлт нь ерөнхий дүрмээс гаргасан хууль эрх зүйн онцгой тохиолдлыг хэлдэг бөгөөд тодорхой нөхцөл байдалд татвар ноогдуулахгүй байхыг (exclusion) заагаагүй. Энэ нь тодорхой зүйлд татвар ногдуулахгүй байхыг илэрхийлэх бөгөөд хөнгөлөлт (deduction)-өөс ялгаатай юм. Олон улсын татваргүй худалдаа Олон улсын “татваргүй худалдаа” гэдэг нь тодорхой бүс нутгаас барааг байнгын зорилгоор авч гарах үед татвар төлөх шаардлагагүй байхыг хэлдэг. Татваргүй худалдаа ихэвчлэн тусгай зориулалтын duty-free дэлгүүрүүдэд хийгддэг. Гэсэн хэдий ч, аливаа гүйлгээ татваргүй байж болох бөгөөд барааг хилээр гаргахдаа гаалийн хяналтанд үзүүлсний дараа татвартай тэнцэх хэмжээний мөнгийг буцаан авах боломжтой. Европт татваргүй худалдаа түгээмэл байдаг бол АНУ-д харьцангуй бага түгээмэл бөгөөд Луйзиана мужид онцгой тохиолдлууд бий. Европын Холбооны одоогийн дүрмүүд дотоодын (intra-EU) татваргүй худалдааг ихэвчлэн хориглодог боловч татварын бүсээс гаднах зарим тусгай газар нутагт хамаардаг онцгой тохиолдлууд бий. [[Ангилал:Татвар]] khotuok8zqnnzilabiw0i3nagccf10m 859130 859129 2026-06-17T10:03:46Z Chongkian 21163 859130 wikitext text/x-wiki Татварын чөлөөлөлт гэдэг нь аливаа эрх бүхий байгууллагаас хувь хүн, өмч хөрөнгө, орлого эсвэл гүйлгээнд ноогдох татварыг бууруулах буюу хасахыг хэлнэ. Татвараас чөлөөлөгдсөн байдал нь татвараас бүрэн чөлөөлөгдөх, хөнгөлөлттэй хувь хэмжээ тогтоох эсвэл зөвхөн тодорхой хэсэгт нь татвар ногдуулах байдлаар илэрч болно. Жишээлбэл, буяны байгууллагуудыг өмчийн татвар болон орлогын татвараас чөлөөлөх, ахмад дайчдад хөнгөлөлт үзүүлэх, эсвэл хил дамнасан болон олон бүс нутагт хамаарах тусгай тохиолдлуудыг дурьдаж болно. Татварын чөлөөлөлт нь ерөнхий дүрмээс гаргасан хууль эрх зүйн онцгой тохиолдлыг хэлдэг бөгөөд тодорхой нөхцөл байдалд татвар ноогдуулахгүй байхыг (exclusion) заагаагүй. Энэ нь тодорхой зүйлд татвар ногдуулахгүй байхыг илэрхийлэх бөгөөд хөнгөлөлт (deduction)-өөс ялгаатай юм. Олон улсын татваргүй худалдаа Олон улсын “татваргүй худалдаа” гэдэг нь тодорхой бүс нутгаас барааг байнгын зорилгоор авч гарах үед татвар төлөх шаардлагагүй байхыг хэлдэг. Татваргүй худалдаа ихэвчлэн тусгай зориулалтын duty-free дэлгүүрүүдэд хийгддэг. Гэсэн хэдий ч, аливаа гүйлгээ татваргүй байж болох бөгөөд барааг хилээр гаргахдаа гаалийн хяналтанд үзүүлсний дараа татвартай тэнцэх хэмжээний мөнгийг буцаан авах боломжтой. Европт татваргүй худалдаа түгээмэл байдаг бол АНУ-д харьцангуй бага түгээмэл бөгөөд Луйзиана мужид онцгой тохиолдлууд бий. Европын Холбооны одоогийн дүрмүүд дотоодын (intra-EU) татваргүй худалдааг ихэвчлэн хориглодог боловч татварын бүсээс гаднах зарим тусгай газар нутагт хамаардаг онцгой тохиолдлууд бий. [[Ангилал:Татвар|Чөлөөлөлт]] exmcpcvahn3aq50w3po4267bj6fpd2l 859131 859130 2026-06-17T10:03:55Z Chongkian 21163 859131 wikitext text/x-wiki '''Татварын чөлөөлөлт''' гэдэг нь аливаа эрх бүхий байгууллагаас хувь хүн, өмч хөрөнгө, орлого эсвэл гүйлгээнд ноогдох татварыг бууруулах буюу хасахыг хэлнэ. Татвараас чөлөөлөгдсөн байдал нь татвараас бүрэн чөлөөлөгдөх, хөнгөлөлттэй хувь хэмжээ тогтоох эсвэл зөвхөн тодорхой хэсэгт нь татвар ногдуулах байдлаар илэрч болно. Жишээлбэл, буяны байгууллагуудыг өмчийн татвар болон орлогын татвараас чөлөөлөх, ахмад дайчдад хөнгөлөлт үзүүлэх, эсвэл хил дамнасан болон олон бүс нутагт хамаарах тусгай тохиолдлуудыг дурьдаж болно. Татварын чөлөөлөлт нь ерөнхий дүрмээс гаргасан хууль эрх зүйн онцгой тохиолдлыг хэлдэг бөгөөд тодорхой нөхцөл байдалд татвар ноогдуулахгүй байхыг (exclusion) заагаагүй. Энэ нь тодорхой зүйлд татвар ногдуулахгүй байхыг илэрхийлэх бөгөөд хөнгөлөлт (deduction)-өөс ялгаатай юм. Олон улсын татваргүй худалдаа Олон улсын “татваргүй худалдаа” гэдэг нь тодорхой бүс нутгаас барааг байнгын зорилгоор авч гарах үед татвар төлөх шаардлагагүй байхыг хэлдэг. Татваргүй худалдаа ихэвчлэн тусгай зориулалтын duty-free дэлгүүрүүдэд хийгддэг. Гэсэн хэдий ч, аливаа гүйлгээ татваргүй байж болох бөгөөд барааг хилээр гаргахдаа гаалийн хяналтанд үзүүлсний дараа татвартай тэнцэх хэмжээний мөнгийг буцаан авах боломжтой. Европт татваргүй худалдаа түгээмэл байдаг бол АНУ-д харьцангуй бага түгээмэл бөгөөд Луйзиана мужид онцгой тохиолдлууд бий. Европын Холбооны одоогийн дүрмүүд дотоодын (intra-EU) татваргүй худалдааг ихэвчлэн хориглодог боловч татварын бүсээс гаднах зарим тусгай газар нутагт хамаардаг онцгой тохиолдлууд бий. [[Ангилал:Татвар|Чөлөөлөлт]] l3leefbfhyi2woyi9nzib193rtd2t8c 859132 859131 2026-06-17T10:04:10Z Chongkian 21163 859132 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Татварын чөлөөлөлт''' гэдэг нь аливаа эрх бүхий байгууллагаас хувь хүн, өмч хөрөнгө, орлого эсвэл гүйлгээнд ноогдох татварыг бууруулах буюу хасахыг хэлнэ. Татвараас чөлөөлөгдсөн байдал нь татвараас бүрэн чөлөөлөгдөх, хөнгөлөлттэй хувь хэмжээ тогтоох эсвэл зөвхөн тодорхой хэсэгт нь татвар ногдуулах байдлаар илэрч болно. Жишээлбэл, буяны байгууллагуудыг өмчийн татвар болон орлогын татвараас чөлөөлөх, ахмад дайчдад хөнгөлөлт үзүүлэх, эсвэл хил дамнасан болон олон бүс нутагт хамаарах тусгай тохиолдлуудыг дурьдаж болно. Татварын чөлөөлөлт нь ерөнхий дүрмээс гаргасан хууль эрх зүйн онцгой тохиолдлыг хэлдэг бөгөөд тодорхой нөхцөл байдалд татвар ноогдуулахгүй байхыг (exclusion) заагаагүй. Энэ нь тодорхой зүйлд татвар ногдуулахгүй байхыг илэрхийлэх бөгөөд хөнгөлөлт (deduction)-өөс ялгаатай юм. Олон улсын татваргүй худалдаа Олон улсын “татваргүй худалдаа” гэдэг нь тодорхой бүс нутгаас барааг байнгын зорилгоор авч гарах үед татвар төлөх шаардлагагүй байхыг хэлдэг. Татваргүй худалдаа ихэвчлэн тусгай зориулалтын duty-free дэлгүүрүүдэд хийгддэг. Гэсэн хэдий ч, аливаа гүйлгээ татваргүй байж болох бөгөөд барааг хилээр гаргахдаа гаалийн хяналтанд үзүүлсний дараа татвартай тэнцэх хэмжээний мөнгийг буцаан авах боломжтой. Европт татваргүй худалдаа түгээмэл байдаг бол АНУ-д харьцангуй бага түгээмэл бөгөөд Луйзиана мужид онцгой тохиолдлууд бий. Европын Холбооны одоогийн дүрмүүд дотоодын (intra-EU) татваргүй худалдааг ихэвчлэн хориглодог боловч татварын бүсээс гаднах зарим тусгай газар нутагт хамаардаг онцгой тохиолдлууд бий. [[Ангилал:Татвар|Чөлөөлөлт]] 1y4j5sobpcg54elztg7ahsmcrv8xvnw 859133 859132 2026-06-17T10:04:20Z Chongkian 21163 859133 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Татварын чөлөөлөлт''' гэдэг нь аливаа эрх бүхий байгууллагаас хувь хүн, өмч хөрөнгө, орлого эсвэл гүйлгээнд ноогдох татварыг бууруулах буюу хасахыг хэлнэ. Татвараас чөлөөлөгдсөн байдал нь татвараас бүрэн чөлөөлөгдөх, хөнгөлөлттэй хувь хэмжээ тогтоох эсвэл зөвхөн тодорхой хэсэгт нь татвар ногдуулах байдлаар илэрч болно. Жишээлбэл, буяны байгууллагуудыг өмчийн татвар болон орлогын татвараас чөлөөлөх, ахмад дайчдад хөнгөлөлт үзүүлэх, эсвэл хил дамнасан болон олон бүс нутагт хамаарах тусгай тохиолдлуудыг дурьдаж болно. Татварын чөлөөлөлт нь ерөнхий дүрмээс гаргасан хууль эрх зүйн онцгой тохиолдлыг хэлдэг бөгөөд тодорхой нөхцөл байдалд татвар ноогдуулахгүй байхыг (exclusion) заагаагүй. Энэ нь тодорхой зүйлд татвар ногдуулахгүй байхыг илэрхийлэх бөгөөд хөнгөлөлт (deduction)-өөс ялгаатай юм. Олон улсын татваргүй худалдаа Олон улсын “татваргүй худалдаа” гэдэг нь тодорхой бүс нутгаас барааг байнгын зорилгоор авч гарах үед татвар төлөх шаардлагагүй байхыг хэлдэг. Татваргүй худалдаа ихэвчлэн тусгай зориулалтын duty-free дэлгүүрүүдэд хийгддэг. Гэсэн хэдий ч, аливаа гүйлгээ татваргүй байж болох бөгөөд барааг хилээр гаргахдаа гаалийн хяналтанд үзүүлсний дараа татвартай тэнцэх хэмжээний мөнгийг буцаан авах боломжтой. Европт татваргүй худалдаа түгээмэл байдаг бол АНУ-д харьцангуй бага түгээмэл бөгөөд Луйзиана мужид онцгой тохиолдлууд бий. Европын Холбооны одоогийн дүрмүүд дотоодын (intra-EU) татваргүй худалдааг ихэвчлэн хориглодог боловч татварын бүсээс гаднах зарим тусгай газар нутагт хамаардаг онцгой тохиолдлууд бий. [[Ангилал:Татвар|Чөлөөлөлт]] {{stub}} kus9wwc0lu5l02adsxnb3eu9on30qff 0 139943 859144 819508 2026-06-17T11:30:48Z Avirmed Batsaikhan 53733 859144 wikitext text/x-wiki '''Уотергейтийн дуулиан''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Watergate scandal'') -АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Ричард Никсон]] огцорсноор дууссан 1972-1974 онд өрнөсөн улс төрийн дуулиант хэрэг. [[Файл:Watergate complex.jpg|thumb|Уотергейт цогцолбор]] 1972 оны 5,6-р сард АНУ-ын ерөнхийлөгчийн сонгуулийн өмнөхөн тусгай ажилтнууд Вашингтон хот дахь Уотергейт цогцолборт [[Ардчилсан Нам (АНУ)|Ардчилсан намын]] төв байранд сонсох төхөөрөмж суулгахыг завдсан тэдгээр нууц ажилтнуудыг баривчилжээ. Эдгээр ажилтнууд нь [[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|Бүгд найрамдах намын]] Ерөнхийлөгч Р.Никсоныг дэмжиж байсан Ерөнхийлөгчийг дахин сонгох хороо, эцэст нь Никсоны засаг захиргаатай холбоотой байв. "[[Washington Post]]" сонины сэтгүүлч Боб Вудворд, Карл Бернштейн нар "Гүн хоолой" хэмээх нууц нэр бүхий албан тушаалтан буюу Холбооны мөрдөх товчооны дэд захирал Марк Фелт Ерөнхийлөгч Никсоныг Уотергейтийн тагнуулын ажиллагааны талаар мэддэг байсныг харуулсан хэд хэдэн хэргийг нийтэлжээ. Энэ ажиллагааг түүний дахин сонгогдох кампанит ажилд зориулж цуглуулсан хөрөнгөөр ​​санхүүжүүлсэн бөгөөд үүгээрээ Р.Никсоны ойрын хүрээнийхэн түүнийг дахин сонгогдохыг баталгаажуулахыг оролдсон олон нууц, хууль бус ажиллагааны зөвхөн нэг нь байсан юм. Үүний дараа Ричард Никсон Ерөнхийлөгчийн сонгуульд ялж, хоёр дахь удаагаа дахин сонгогдсон. Түүний засаг захиргаа хэвлэлийнхний мэдэгдлийг үгүйсгэж, мөрдөн байцаалтад саад учруулж байсан юм. Гэсэн хэдий ч Уотергейтийн ажилтнуудын шүүх хурал, Уотергейтийн дуулианы парламентын мөрдөн байцаалт сонгуулийн дараа үргэлжилсэн; [[АНУ-ын Конгресс|Конгрессын]] болон Төлөөлөгчдийн танхим, [[АНУ-ын Сенат|Сенат]] хоёр хоёулаа өөрсдийн мөрдөн байцаах хороог байгуулжээ. Никсоны засаг захиргаанд [[Цагаан ордон|Цагаан ордны]] Зууван танхимд болсон бүх яриа, тэр дундаа Р.Никсон [[АНУ-ын Холбооны мөрдөх товчоо|АНУ-ын Холбооны мөрдөх товчооны]] Уотергейтийн хэргийг мөрдөн шалгах ажиллагааг хэрхэн зогсоох талаар ярилцсан ярианы дуу бичлэгүүд байсан. Никсон бичлэгийг мөрдөн байцаагчид өгөхөөс татгалзаж, ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхээ ашиглан мөрдөн байцаалтын ажиллагааг зогсоохыг оролдсон бөгөөд бүр Ерөнхий прокурор Элиот Ричардсонд мөрдөн байцаалт хариуцсан прокурорыг огцруулахыг тушааж байжээ. Ричард Никсон сонгуульд үнэхээр ялж, хоёр дахь удаагаа дахин сонгогдсон. Түүний засаг захиргаа хэвлэлийнхний мэдэгдлийг үгүйсгэж, мөрдөн байцаалтад саад учруулсан. Гэсэн хэдий ч Уотергейтийн агентуудын шүүх хурал, Уотергейтийн дуулианы парламентын мөрдөн байцаалт сонгуулийн дараа үргэлжилсэн; Конгрессын Төлөөлөгчдийн танхим, Сенат хоёр хоёулаа өөрсдийн мөрдөн байцаах хороог байгуулжээ. Никсоны засаг захиргаанд Цагаан ордны Зууван танхимд байсан бүх яриа, тэр дундаа Никсон Холбооны мөрдөх товчооны Уотергейтийн хэргийг мөрдөн шалгах ажиллагааг хэрхэн зогсоох талаар ярилцсан ярианы аудио бичлэгүүд байсан. Никсон бичлэгийг мөрдөн байцаагчид өгөхөөс татгалзаж, ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхээ ашиглан мөрдөн байцаалтын ажиллагааг зогсоохыг оролдсон бөгөөд бүр Ерөнхий прокурор Элиот Ричардсонд мөрдөн байцаалт хариуцсан прокурорыг огцруулахыг тушаажээ. Энэ дуулиан хэргийн улмаас АНУ-ын дэд ерөнхийлөгч Спиро Агнью зэрэг олон албан тушаалтан албан тушаалаасаа огцорсон. Төлөөлөгчдийн танхим Р.Никсоны эсрэг импичментийн ажиллагааг эхлүүлсэн бөгөөд 1974 онд Никсоны буруутгасан аудио бичлэгүүд ил гарч ирэв. 1974 оны 8-р сард Ричард Никсон импичментийг хүлээлгүй өөрөө огцорчээ. Дараагийн ерөнхийлөгч [[Жеральд Форд]] өмнөх ерөнхийлөгчдөө албан ёсоор уучлал үзүүлснээр Ричард Никсонд ялаас мултрах боломж олгосон байна. Уотергейтийн дуулиант хэрэг нь АНУ-ын түүхэнд Ерөнхийлөгч амьд байх хугацаандаа албан тушаалаа хугацаанаасаа өмнө орхихоос өөр аргагүйд хүрсэн цорын ганц тохиолдол болсон байна. qh8bc0fz9pxq8u1ips244s10xphhl99 0 145591 859077 851343 2026-06-16T12:10:09Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859077 wikitext text/x-wiki "МиГ гудамж" гэдэг нь Зөвлөлтийн нисгэгчдийн хянаж, агаарт ноёрхолоо тогтоосон байсан Ялу голын өмнөд эрэг дагуух Хойд Солонгосын баруун хойд хэсгийн Агаарын орон зайд Америкийн нисгэгчид өгсөн нэр юм. Солонгосын дайны үеэр энэ газар Америк, Зөвлөлтийн хамгийн сүүлийн үеийн тийрэлтэт сөнөөгч онгоц болох F-86 болон MiG-15-ын хооронд олон тооны агаарын тулаан болсон газар болжээ. "МиГ гудамж" нь тийрэлтэт сөнөөгч онгоцуудын хоорондох анхны агаарын тулаан болсон газар гэж тооцогддог. [[Файл:MiG Alley Map (ru).svg|thumb|300px|МиГ-ийн агаарт ноёрхолоо тогтоосон МиГийн гудамжийн байршил]] [[File:Usaf-korea-map.jpg|thumb|285px|[[Солонгосын дайн]]ы үеийн агаарын тулалдаан болж байсан хэсгийн зураг]] ==Түүх== ===1950 он=== [[File:MiG-15bis in hangar at Kimpo AB 21 Sept 1953.jpg|thumb|Солонгосын нисгэгч Америкийн талд урвахдаа нисэж ирсэн МиГ-15 сөнөөгч онгоц]] Хойд Солонгосчууд 1950 оны 6-р сарын 25-нд Өмнөд Солонгосын эсрэг дайн эхлүүлсэн бөгөөд Хойт Солонгосын агаарын хүч нь Дэлхийн 2-р дайны үеийн цөөн тооны Зөвлөлтийн онгоцтой байв. Эдгээр онгоцыг туршлагагүй, сургалт муутай нисгэгчид жолоодож байсан. АНУ болон түүний хамгийн ойрын холбоотнуудаас бүрдсэн НҮБ-ийн агаарын цэргийн анги нэгтгэлүүд дайнд орсоны дараа Хойд Солонгосын Ардын Армийн Агаарын цэргийн хүчин (ХСААА) ахархан хугацаанд ялагдсан. Хэдэн сарын дотор B-29, P-51 Mustang зэрэг сэнсэт хөдөлгүүртэй бөмбөгдөгч онгоц, сөнөөгч онгоцууд, мөн F-80 Shooting Star, F-84 Thunderjet, Grumman F9F Panther зэрэг тийрэлтэт сөнөөгч онгоцууд Солонгосын тэнгэрт ночрхож, бараг ямар ч эсэргүүцэлгүйгээр нисдэг болсон байна. Аравдугаар сард томоохон коммунист гүрнүүд болох Хятад, Зөвлөлт Холбоот Улс Хойд Солонгост албан бус цэргийн дэмжлэг үзүүлж эхэлсэн. Зөвлөлтүүд нь Хойд Солонгос, Хятадыг хамгийн сүүлийн үеийн МиГ-15 сөнөөгч онгоцоор хангах, Солонгос, Хятадын нисгэгчдийг тэдгээрийг жолоодоход сургах үүрэг хүлээсэн. Хятад улс 1950 оны 10-р сарын 25-нд Хойд Солонгосыг дэмжих зорилгоор албан ёсоор дайнд орсон. Хуурай замын хүч нь НҮБ-ын цэргийн хүчинд дарагдсан байсан ч Хятадын Ардын Чөлөөлөх Армийн Агаарын цэргийн хүчин (ХЧАА) тухайн үед жижиг бөгөөд техникийн хувьд ХСААА-аас илүүгүй байсан. ЗХУ дайнд албан ёсоор ороогүй ч 1950 оны 11-р сарын 1-ээс Зөвлөлтийн Агаарын цэргийн 64-р Сөнөөгч Нисэхийн Корпус (64 IAK) нь ХЧАА-ийн 1-р Нэгдсэн Агаарын Армийн харьяад харьяалагддаг байв. Тэр өдөр Зөвлөлтийн нисгэгчид МиГ-15 онгоцуудаар Хойд Солонгосын дээгүүр нисч эхэлсэн бөгөөд МиГ-15 болон АНУ-ын нисэх хүчний хооронд анхны мөргөлдөөн болсон. Зөвлөлтийн Агаарын цэргийн хүчний найман онгоц нь газрын дэмжлэг үзүүлэх даалгавар гүйцэтгэж байсан АНУ-ын Агаарын цэргийн хүчний 15 орчим P-51 Мустантай тулгарч тулалдсан. Дэд дэслэгч Фиодор В. Чижийн онгоц буудуулж сөнөсөн бол нисгэгч Дэд дэслэгч Аарон Ричард Аберкромбийн Мустанг онгоц тулалдаанд буудуулж, нисгэгч нь амь үрэгдсэн байна. Үүний дараа тийрэлтэт сөнөөгч онгоцнуудын хоорондох анхны агаарын тулаан болж, гурван МиГ-15 онгоц АНУ-ын Агаарын цэргийн хүчний 10 орчим F-80 онгоцыг довтлов. Тулалдаанд F-80C онгоцыг жолоодож байсан Дэд дэслэгч Фрэнк Л. Ван Сикл Жуниор амь үрэгдсэн боловч АНУ-ын бүртгэлд түүнийг агаарын цэргийн хүчний галд өртөж унагасан гэж дурдсан байдаг. Дэд дэслэгч Семен Ф. Хоминич (зарим эх сурвалжид Жоминич гэж нэрлэдэг) -ийг Зөвлөлтийн нисгэгчид сөнөөсөн гэж үздэг. 1950 оны 11-р сарын 9-нд АНУ-ын Тэнгисийн цэргийн хүчний дэслэгч, F9F-2B Panther онгоцны нисгэгч Уильям Т. Амен агаарын тулалдаанд ахмад Михаил Ф. Грачевын МиГ-15 онгоцыг буудаж хөнөөсөнөөр анхны МиГ-ийг тулалдаанд устгасан байна. [[File:77 Sqn (AWM JK1025).jpg|thumb|left|No. 77 эскадроны нисгэгчид. Кунсан. Өмнөд Солонгос. 1954 оны 6 сар. ]] МиГ-15 онгоцтой тулгарсаны дараа НҮБ-ын хүчин P-51 онгоцоос бүрдсэн нисэх эскадрилиа тийрэлтэт сөнөөгч онгоцоор сольж эхэлсэн. АНУ-ын Агаарын цэргийн хүчний хувьд энэ нь F-86 Sabre байв. НҮБ-ын командлалын тушаалаар нисгэгчдийг Хятадын хилийг нэвтрэхийг хориглосон. 12-р сарын 17-нд дэслэгч хурандаа Брюс Х. Хинтон 336 дугаар сөнөөгч онгоцны эскадрилийн дөрвөн бүрэлдэхүүнийг удирдан Ялу голын дагуу 780 км (485 миль) тойрон эргүүл хийж, МиГ нисгэгчдийг тулалдаанд татан оролцуулахыг оролдсон. Саберчуудын нисгэгчид 765 км/цаг (475 миль/цаг)-аас доош хурдтай байсан нь радарын дэлгэц дээр Сабер онгоцууд удаан онгоц гэсэн сэтгэгдэл төрүүлэхэд хүргэсэн. F-86 онгоц бүрийн удаан хурд болон 120 ам.долларын галлон (450 л; 100 имп галлон) багтаамжтай хоёр буух сав нь хамгийн их нислэгийн хугацааг хангаж байв. Хөөрснөөс хойш дөчин минутын дараа Саберс онгоц 32,000 фут (9,800 м)-ийн өндөрт Ялу руу ойртож байв. Саберс онгоцноос 7,000 фут (2,100 м)-ийн доор дөрвөн МиГ онгоц харагджээ. Америкчууд нөөц түлшний саваа хаяж, зүүн тийш эргэж, Зөвлөлтийн сөнөөгч онгоцууд руу шумбан дайрав. МиГ-ийн нисгэгчид өрсөлдөгчид нь амархан холдож болох хуучин тийрэлтэт онгоц биш гэдгийг ойлгоод, байрлалаа орхин, хил рүү чиглэв. Нисгэгч Хинтон нислэгийн жигүүрийн хошуулагч хошууч Яков Ефромеенког гүйцэж очоод 0.50 калибрын 1500 сум шуршжээ. Онгоцны тийрэлтэт хөдөлгүүрийн хэсгээс утаа гарч, улмаар галын дөл онгоцны сүүл хэсгийг бүрхэв. Ефромеенког агаарт шидэгдсэний дараа МиГ онгоц Ялугаас өмнө зүгт 10 миль (16 км) зайд унасан байна. 12-р сарын 22-ны өглөө МиГ-15 нисгэгч анх удаа F-86 Sabre онгоцыг устгасан. Ахмад Лоуренс В. Бахын F-86 онгоц үл мэдэгдэх МиГ нисгэгчийн их бууны галд жигүүрийн ёроолд оногдож, Бахыг буудсаны дараа баривчилжээ. Тэр өдрийн үдээс хойш К-14 Кимпо (Гимпо) дахь урд баазаас үйл ажиллагаа явуулж буй АНУ-ын Агаарын цэргийн хүчний 4-р сөнөөгч-хамгаалагч жигүүрийн (4-р F-IW) найман сэлэмчин 9100 м-ийн өндөрт 15 орчим МиГ онгоц руу дайрч, заримыг нь Ялу руу хөөж, зургаан онгоцоо алдагдалгүй авчээ. ===1951-1953 он=== 1951 оны 1-р сарын 1-нд коммунистуудын довтолгоо НҮБ-ын хүчийг Кимпо бүсээс хөөн гаргасан; К-14 онгоцыг эзэлж, 4-р F-IW онгоцыг Япон руу татсан.[4] 1951 оны 3-р сард 4-р F-IW-ийн анхны хоёр Saber эскадриль Солонгос руу буцаж ирсэн бөгөөд энэ нь баруун хойд Солонгосын агаарын давуу байдлыг хангах зорилготой коммунист агаарын хүчний шинээр бий болсонтой яг таарч, томоохон газрын довтолгооны өмнөх бэлтгэл байв.[4] Австралийн засгийн газар RAAF-ийн 77-р эскадрилийн Солонгост ажиллуулж буй Мустангуудыг орлуулахын тулд F-86 онгоц захиалахыг оролдож байсан ч Хойд Америкийн нисэх хүчин шаардлагатай байв. Нислэгийн дэслэгч Р.Л. "Смоки" Доусон 1951 оны 9-р сарын 26-нд Хойд Солонгосын Анжу хотын ойролцоох дагалдан яваа даалгаврын үеэр МиГ онгоцыг гэмтээснээр 77 дугаар эскадрилийн анхны тийрэлтэт байлдааны нэхэмжлэлийг бүртгэжээ.[13][17] 10-р сарын 27-нд Нисдэг офицер Лес Рединг Синанжу дээгүүр B-29 онгоцыг хамрахдаа өөр нэг МиГ онгоцыг гэмтээсэн гэж тооцогдож байсан; дараа нь устгагдсан нь батлагдсан бөгөөд энэ нь эскадрилийн анхны МиГ "аллага" болсон юм.[18][19] 11-р сарын 1-нд тус эскадрильд "онцгой гавьяа байгуулсан алба хаагч, баатарлаг"-ын төлөө Солонгосын Ерөнхийлөгчийн нэгжийн шагнал гардуулсан.[20][21] 1951 оны 12-р сарын 1-нд Сунчон дээгүүр 176-р харуулын сөнөөгч агаарын хорооны (176 GvIAP) дор хаяж 20 Зөвлөлтийн нисгэгчтэй МиГ онгоц 14 Метеорын бүрэлдэхүүнтэй бүлэглэл рүү довтолсон. Хоёр тал тулалдааны цар хүрээ болон өрсөлдөгчдөдөө учруулсан хохирлыг хэтрүүлэн үнэлсэн бололтой: гурван Метеор алдагдсан бол Зөвлөлтийн нисгэгчид есөн Метеор устгагдсан гэж мэдэгджээ; Австралийн нисгэгчид дор хаяж дөчин МиГ-ийн бүрэлдэхүүнээс болж нэг МиГ буудаж унагааж, нөгөө нь эвдэрсэн гэж мэдэгджээ. Оросын эх сурвалжууд бүх МиГ бааз руугаа буцаж ирсэн бөгөөд тухайн үед 176 GvIAP-д 25-аас цөөн МиГ байсан гэж үзэж байна.[22][23] 4-р F-IW-ийн F-86A болон F-86E онгоцууд одоо тулалдаанд эрс элэгдэж эхэлсэн бөгөөд 51-р Сөнөөгч-Тусгаарлагч Далавч (51-р F-IW) нь хурандаа Фрэнсис С. "Габби" Габрескийн удирдлага дор 12-р сарын 1-нд Сувоноос үйл ажиллагаагаа эхлүүлэх боломжтой гэж шийджээ.[24] Гэсэн хэдий ч 4-р F-IW 12-р сарын 13-нд агаарын тулалдаанд 13 МиГ авсан гэж мэдэгджээ.[25] 1951 оны 12-р сарын 26-нд RAAF нь 77-р эскадрилийг газрын довтолгооны байлдаанд дахин хуваарилсан бөгөөд[26][27] энэ үүргийг дайн дуустал гүйцэтгэхээр байв. Нисгэгчид нь МиГ-тэй тулгарсаар байсан бөгөөд 1952 оны 5-р сарын 4, 8-нд Пхеньяны бүсэд тэднийг дахин хоёр удаа ялсан.[28][29] [[File:63d Fighter-Interceptor Squadron North American F-86A-5-NA Sabre 49-1223.jpg|thumb|right|. Вонсаны ойр 1952 оны 2 дугаар сарын 3 -ны өдрийн агаарын туллдаанд МиГ сөнөөсөн F-IW 4 дүгээр хэсгийн 335 дугаар F-I эскадроны F-86A-5-NA Sabre ''49-1223'' онгоц ]] 1952 оны 8-р сар гэхэд "МИГ гудамж"-ын дээрх тулааны давалгаа НҮБ-ын талд эргэсэн байв. Тэр сард ердөө есөн Сабре алдсанаар 63 МиГ-ийг буудаж унагасан. НҮБ-ын агаарын хүчний давуу тал нэмэгдэж байгаагийн нэг чухал шалтгаан нь зургадугаар сар, долдугаар сард 51-р жигүүрийн хоёр эскадрильд олгогдож, есдүгээр сард 4-р жигүүрт хүрч эхэлсэн шинэ F-86F онгоц байв. Энэхүү Saber загвар нь 5,910 фунт фут (26,300 Н) түлхэлттэй, 200 АНУ-галлон (760 л; 170 имп галлон) уналтын савны далавчны гинжтэй (байлдааны радиусыг 463 миль буюу 745 километр хүртэл нэмэгдүүлсэн) илүү хүчирхэг J47 хөдөлгүүртэй, мөн ихэнх F-86A онгоцонд ашигладаг MkXVIII гироскопоос илүү үр ашигтай, сүүлийн үеийн F-86A болон Es онгоцонд суурилуулсан нэлээд найдваргүй A1CM радарын хараанаас илүү засвар үйлчилгээ хийхэд хялбар А4 радарын харааны буутай байв.[30] 1952 оны 10-р сарын 2-нд газрын довтолгооны даалгаврын дараа нэг Метеорыг МиГ-ууд буудаж унагааж, нөгөөг нь гэмтээжээ.[31][32] 1953 оны 3-р сарын 27-нд Пхеньяны зүүн өмнөд хэсэгт сүүлчийн МиГ-аа унагаасан гэж 77 дугаар эскадрилья тооцогдож байна.[33] 1953 оны 1-р сард F-86F-ийн тусгай сөнөөгч-бөмбөгдөгч хувилбар болох далавч бүрийн доор давхар дэлгүүрийн суурилуулалттай F-86-F-30 онгоц Солонгост ирсэн. Энэхүү сэлэм нь дотор талын холбох хэрэгсэлдээ 120 ам.долларын галлон (450 л; 100 имп галлон) буудах сав эсвэл 1000 фунт (450 кг) бөмбөг, мөн гадна талын цэг бүрт 200 ам.долларын галлах сав байрлуулж болно. Шинэ сөнөөгч-бөмбөгдөгч онгоцыг Өмнөд Африкийн Агаарын цэргийн хүчний (өмнө нь P-51 анги) 2-р эскадрилийг багтаасан 18-р сөнөөгч бөмбөгдөгч жигүүрт олгосон. Хоёрдугаар сард 8-р сөнөөгч бөмбөгдөгч жигүүр F-80 онгоцоо сэлэмний сөнөөгч-бөмбөгдөгч онгоцоор сольж эхэлсэн.[30] 1953 оны 7-р сарын 27-нд гал зогсоох тухай тохиролцоонд хүрсэн. Тухайн үед Солонгост 297 Сабер байсан бөгөөд ойролцоогоор 950 Хятад-Солонгосын МиГ онгоцтой тулгарч байв. Мөргөлдөөний үеэр F-86 нисгэгчид агаар-агаар тулалдаж 792 МиГ онгоцыг устгаж, 78 Сабер алдсан гэж мэдэгдсэн нь гайхалтай 10-1 аллага, алдагдлын харьцаа байв. Есдүгээр сард МиГ-15 нисгэгчийн (онгоцтойгоо) зугтсан нь АНУ-ын нисгэгчдэд өмнөх өрсөлдөгчөө шууд үнэлэх боломжийг олгосон юм. Дэслэгч Но Кум-согийн есдүгээр сарын 21-нд Кимпо руу ниссэн МиГ нь хожим нь гарсан МиГ-15SD онгоцнуудын нэг байв.[34] Гэсэн хэдий ч Дорр, Лэйк, Томпсон нарын саяхны судалгаагаар бодит харьцаа 2-1-тэй ойролцоо байгааг тогтоожээ.[35] Зөвлөлтүүд Хятадын мэдэгдлүүдтэй хамт 600 гаруй Сабер сөнөөсөн гэж мэдэгдсэн.[36] Саяхны RAND тайланд[38] Солонгосын эсрэг F-86 болон MiG-15 нисдэг тэрэгнүүдийн тулааны талаарх "саяхны судалгаа"-г дурдсан бөгөөд F-86-ийн бодит алдагдлын харьцаа нийтдээ 1.8-1 байсан бөгөөд Зөвлөлтийн нисгэгчдийн нисгэсэн MiG-тэй харьцуулахад 1.3-1-тэй ойролцоо байх магадлалтай гэж дүгнэжээ.[39] Гэсэн хэдий ч энэ харьцаанд MiG-15-аар буудуулсан бусад төрлийн (B-29, A-26, F-80, F-82, F-84...) онгоцны тоо ороогүй болно. Нийтдээ АНУ Солонгосын дайны үеэр 1986 онгоцоо алдсан бөгөөд ихэнх консерватив тооцоогоор эдгээрийн 250 нь агаар-агаар тулалдах ажиллагааны улмаас алдсан гэж үздэг. ==ЗХУ-ын үүрэг== [[File:MiG-15 Over Korea.jpg|thumb|right|Агаарын фото буунд өртсөн МиГ. 1953 оны 4 сар]] Будианскийн хэлснээр "1951 оны 3-р сарын сүүлээр Японд үйл ажиллагаа явуулсаар байсан 1-р RSM (1-р радио эскадрилья, хөдөлгөөнт) нь Хойд Солонгосын дээгүүр нисч буй Зөвлөлтийн МиГ сөнөөгч онгоцтой дуут холбоогоор Оросын газрын хянагчдыг барьж авсан. Энэ нь "тагнуулын гэнэтийн бэлэг" болсон, учир нь "Зөвлөлтийн сургаал нь тулалдааны туршид радар дээрх нөхөрсөг болон дайсан онгоцны байршлыг газар дээрх станцуудаар хянахыг шаардсан". Эдгээр радиогоор таслан зогсоох нь радарын хүрээнээс гадна нэмэлт анхааруулга өгсөн. Сөүл дэх USAFSS-ийн нэг байгууламжид төвлөрсөн дохиоллын тагнуулын энэхүү нээлт нь Оросын хянагч болон сөнөөгч онгоцыг бодит цаг хугацаанд сонсож, дараа нь АНУ-ын нисгэгчдэд мэдээлэл дамжуулах гэсэн үг юм. "1952 оны 6-р сард газрын хяналтын хөдөлгөөний дүн шинжилгээгээр Хойд Солонгосын дээгүүр агаарын ажиллагаа явуулж буй МиГ-ийн 90 гаруй хувийг оросууд нисгэж байсан гэж дүгнэжээ."[40] Зөвлөлт Холбоот Улс Солонгосын дайнд нисэх багийнхаа оролцоог олон жилийн турш нууцалж байсан ч НҮБ-ын хүчнийхэн үүнийг өргөнөөр сэжиглэж байв. Зөвлөлтийн онгоцыг Хойд Солонгос эсвэл Хятадын тэмдэгээр чимэглэсэн бөгөөд нисгэгчид Хойд Солонгосын дүрэмт хувцас эсвэл гарал үүслээ нуун дарагдуулахын тулд иргэний хувцас өмссөн. Радио холбооны хувьд тэдэнд янз бүрийн нислэгийн нэр томьёоны нийтлэг Солонгос үгсийг кирилл үсгээр фонетик байдлаар бичсэн картуудыг өгсөн.[41] Гэсэн хэдий ч эдгээр луйварчид агаар-агаар тулалдааны уур хилэнг удаан тэсвэрлээгүй бөгөөд удалгүй нисгэгчид орос хэлээр харилцаж байгааг сонсов. Зөвлөлтийн МиГ-15 хороо Манжуур дахь Хятадын талбайд байрладаг байсан бөгөөд НҮБ-ын одоогийн тулалдааны дүрмийн дагуу тэднийг довтлох боломжгүй байв. Зөвлөлтийн олон хороо хөрш зэргэлдээ Зөвлөлтийн Тэнгисийн цэргийн тойрогт байрлах Зөвлөлтийн баазуудад урьдчилсан сургалтанд хамрагдсан. Зөвлөлтийн агаарын довтолгооноос хамгаалах цэргүүд мөн Ялу мөрний дагуу ирж, Хятадын нисэх онгоцны буудлууд руу хийх аливаа дайралтыг зогсоохын тулд радарын суурилуулалт, газрын удирдлагын төв, хайлтын гэрэл, олон тооны зенитийн буу байрлуулсан. НҮБ-ын нисгэгчид МиГ-ийн Хятадын нисэх онгоцны буудлууд руу довтлоход тавьсан хязгаарлалтад дургүйцэж байсан ч МиГ-ийн нисгэгчид өөрсдөө хатуу хязгаарлалтын дор ажилладаг байсан нь олон жилийн дараа л мэдэгдэж эхэлсэн. Зөвлөлтийн нисгэгчид Солонгост тулалдаагүй гэсэн сэтгэгдэл төрүүлэхийн тулд тэднийг коммунистуудын хяналтад байдаггүй нутаг дэвсгэр дээгүүр эсвэл 30-50 милийн дотор нисэхийг хориглосон. (50–80 км) Холбоотны фронтын шугамаас. НҮБ-ын хяналтад байдаг нутаг дэвсгэрт буудуулж унасан Зөвлөлтийн нэг нисгэгч олзлогдохын оронд гар буугаараа өөрийгөө бууджээ. Шар тэнгис рүү батлан ​​даалтад гарсан өөр нэг нисгэгчийг баривчлагдахаас сэргийлж бууджээ. Зөвлөлтийн нисгэгчдэд НҮБ-ын хяналтад байдаг Шар тэнгис дээгүүр НҮБ-ын онгоцыг хөөхийг зөвшөөрөөгүй.[42] Хязгаарлалтуудыг үл харгалзан АНУ-ын олон нисгэгчид Ялу голыг гатлан ​​МиГ онгоцыг хөөхийн тулд Хятадын дээгүүр нисэхээс өөр "халуун мөрдөлт"-ийн үл хамаарах зүйлийг ашиглажээ. Хожим нь "халуун мөрдөлт" нь Манжуур дээгүүр идэвхтэй ан хийх МиГ болж, АНУ-ын нисгэгчид эргүүлийн талаар "чимээгүй байх код"-ыг баримталжээ. Нислэгийн удирдагчид чимээгүй байх жигүүрийн хүмүүсийг сонгосон бөгөөд олон тооны буруутгах их бууны камерын бичлэг "нууцлаг байдлаар" алга болжээ.[42][илүү сайн эх сурвалж хэрэгтэй] НҮБ коммунист нисгэгчдийг, ялангуяа Зөвлөлтийн нисгэгчдийг МиГ-15 онгоцоор Өмнөд Солонгос руу зугтахыг уриалах зорилгоор "Мула" ажиллагааг явуулсан.[ишлэл хэрэгтэй] Энэхүү ажиллагаа нь МиГ-15 онгоцны нислэгийн гүйцэтгэлийг шинжлэх, мөн Зөвлөлтийн байдлыг доройтуулах сэтгэл зүйн зорилгоор үйлчлэх зорилготой байв. нисгэгчид. Хүйтэн дайны төгсгөлтэй зэрэгцэн Зөвлөлтийн Солонгосын дайнд оролцсон нь мөргөлдөөнд оролцсон нисгэгчид өөрсдийн үүргээ илчилснээр өргөнөөр хүлээн зөвшөөрөгдсөн. ==Үр дагавар== МиГ Аллейн тулалдаан олон сөнөөгч онгоцыг төрүүлэв. Шилдэг сөнөөгчид нь Оросын сөнөөгчид байв. Николай Сутягин долоон сараас бага хугацаанд есөн F-86, нэг F-84, нэг Gloster Meteor зэрэг 21 сөнөөгч онгоцыг устгасан. Түүний анхны сөнөөгч онгоц нь 1951 оны 6-р сарын 19-нд Роберт Х. Лайерын F-86A онгоц байсан (Америкчууд тулаанд сураггүй алга болсон гэж бүртгэсэн) бөгөөд хамгийн сүүлд нь 1952 оны 1-р сарын 11-нд F-86E онгоцоор нисч байсан Тиел М. Ривзийг буудаж алсан (Ривзийг мөн MIA гэж бүртгэсэн). Зөвлөлтийн бусад алдартай сөнөөгч онгоцнуудад 19 сөнөөгч онгоцоор гэгддэг Евгений Г. Пепеляев, хоёр удаа буудуулж унагасан ч 17 сөнөөгч онгоцоор гэгддэг Лев Кирилович Щукин нар багтжээ. Дайны НҮБ-ын шилдэг сөнөөгч, ахмад Жозеф К. МакКоннелл 16 МиГ-ийг устгасан бөгөөд үүний гурвыг нэг өдөрт сөнөөсөн байна. Түүний түүхийг Алан Ладд, Жун Аллисон нарын тоглосон "МакКоннеллийн түүх" кинонд өгүүлсэн.[43] НҮБ-ын хоёр дахь хамгийн өндөр оноо авсан цэрэг, хошууч Жеймс Жабара нь НҮБ-ын тийрэлтэт онгоцтой хийсэн анхны цэрэг байв. Өөр нэг цэрэг Фредерик К. "Бүтс" Блессе F-86 Sabre онгоцондоо есөн МиГ-15 онгоцтой тулалдсан[44] бөгөөд хожим нь өнөөг хүртэл судлагдсаар байгаа агаарын сөнөөгч онгоцтой тулалдах гарын авлага болох "Зориггүй, алдаргүй"-г бичсэн.[42] Жеймс П. Хагерстром 8.5 хүн алсан. Жорж Эндрю Дэвис бага нь хоёр F-86 онгоцтойгоо хамт 12 МиГ-15 онгоцыг бүгдийг нь буудаж унагаах гэж оролдож байхдаа амь үрэгдсэний дараа АНУ-ын шинэ Агаарын цэргийн хүчний анхны гишүүдийн нэг болсон бөгөөд Хүндэтгэлийн медаль хүртсэн юм. Мөн Хятадын Ардын чөлөөлөх армийн агаарын цэргийн хүчинд цэрэг гарч ирсэн. Тэдний дунд цэрэг цол хүртсэн анхны Хятадын нисгэгч Жао Баотонг байв.[45] Дайсны шугамын ард гучин гаруй Сабер нисгэгч буудуулсан гэж мэдэгдсэн бөгөөд тэдний хувь заяа хэзээ ч эцэслэн тогтоогдоогүй байна. Амьд үлдсэн нисгэгчдийг олзлон авч, дараа нь гал зогсоох гэрээ байгуулсны дараа нутаг буцаасан бөгөөд тэднийг Солонгос, Орос, Хятадууд байцааж байсан гэж мэдээлсэн. 1953 онд Солонгосын дайн дууссаны дараа олон жилийн турш Зөвлөлтийн цэргүүдэд олзлогдсон нисгэгчдийн талаар цуурхал байсаар ирсэн.[46] МиГ Аллей дахь тулалдаанд үндэслэсэн хэд хэдэн компьютерийн видео тоглоомууд үйлдвэрлэгдсэн бөгөөд үүнд 1983 онд MicroProse компани гаргасан МиГ Аллей Асе багтдаг. === Эшлэл === {{Reflist}} === Эх сурвалж === {{refbegin}} * Cull, Brian and Newton, Denis. ''With the Yanks in Korea. Volume One''. Grub Street, 2000. {{ISBN|1-902304-49-7}} * Davis, Larry. ''MiG Alley Air to Air Combat over Korea''. Warren, Michigan: Squadron/Signal Publications Inc., 1978. {{ISBN|0-89747-081-8}}. * Francillon, René. ''Dans les Cieux de Chosen''. Air Fan No. 317 April 2005 * Gordon, Yefim and Davison, Peter. ''Mikoyan Gurevitch MiG-15 FAGOT''. Speciality Press Publishers and Wholesalers. 2004.{{ISBN|1-58007-081-7}} * Krylov, Leonid and Tepsurkaev, Yuriy. ''Soviet MiG-15 Aces of the Korean War''. Botley, Oxford, UK: Osprey Publications, 2008. {{ISBN|1-84603-299-7}}. * Kum-Suk, No and Osterholm, J. Roger. ''A MiG-15 to Freedom: Memoir of the Wartime North Korean Defector Who First Delivered the Secret Fighter Jet to the Americans in 1953''. McFarland & Co. Publishers, 1996. * Mesko, Jim. ''Air War over Korea''. Carrollton, Texas: Squadron/Signal Publications Inc., 2000. {{ISBN|0-89747-415-5}}. * Thompson, Warren. ''F-86 Sabre Aces of the 4th Fighter Wing''. Botley, Oxford, UK: Osprey Publications, 2006. {{ISBN|1-84176-996-7}}. * Thompson, Warren. ''F-86 Sabre Aces of the 51st Fighter Wing''. Botley, Oxford, UK: Osprey Publications, 2006. {{ISBN|1-84176-995-9}}. * Thompson, Warren. ''F-86 Sabre Aces of the 4th Fighter Interceptor Wing''. Botley, Oxford, UK: Osprey Publications, 2002. {{ISBN|1-84176-287-3}}. * Thompson, Warren. ''Korea The Air War (2)''. London: Osprey Publishing Ltd, 1988. {{ISBN|1-85532-234-X}}. * Thompson, Warren and Dorr, Robert. ''Korean Air War''. St Paul, MN: Motorbooks International, 2003. {{ISBN|0-7603-1511-6}}. * Thompson, Warren; Dorr, Robert; Lake, Jon. ''Korean War Aces''. Botley, Oxford, UK: Osprey Publications, 1995. {{ISBN|1-85532-501-2}}. * Werrell, Kenneth. ''Sabres Over MiG Alley: The F-86 and the Battle for Air Superiority in Korea''. Annapolis: U.S. Naval Institute Press, 2005. {{ISBN|1-59114-933-9}}. * Xiaoming, Zhang. ''Red Wings Over the Yalu''. Texas A&M University Press-College Station, 2002. {{ISBN|1-58544-201-1}} * {{cite magazine|url=https://www.airandspaceforces.com/article/0291russians/|title=The Russians in MiG Alley|last=Zaloga|first=Steven J.|date=February 1991|magazine=[[Air & Space Forces Magazine]]|volume=74|issue=2|access-date=September 26, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20260122203354/https://www.airandspaceforces.com/article/0291russians/|archive-date=January 22, 2026|url-status=live}} {{refend}} ==Нэмэлт холбоос== * [https://web.archive.org/web/20070819121425/http://www.acepilots.com/korea_aces.html "Korean War Aces" website.] * [https://web.archive.org/web/20080828205228/http://home.att.net/~sallyann4/farrell1.html "The B-29 in MiG Alley," by Bud Farrell] * [http://www.koreanwar-educator.org/topics/vfw/p_we_wipped_the_russian_af.htm "In Korea, We Whipped the Russian Air Force," by Richard K. Kolb, ''VFW'' magazine, August 1999.] * {{IMDb title|qid=Q3227676|title=The McConnell Story}} * {{IMDb title|qid=Q544766|title=The Hunters}} * [https://web.archive.org/web/20200805091639/http://www.skywar.ru/korwald.html "Soviet Air Force in Korea: statistics"] * [https://web.archive.org/web/20090123035544/http://acepilots.com/russian/rus_aces.html"Russian Aces over Korea".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090123035544/http://acepilots.com/russian/rus_aces.html |date=January 23, 2009 }} * [https://web.archive.org/web/20100501202239/http://aviationclassics.com/html/Mig%20Alley%20USA.html "MiG Alley USA".] {{Солонгосын дайн}} {{Солонгосын дайнд ЗХУ-ын Агаарын цэргийн хүчний оролцоо}} {{DEFAULTSORT:МиГ-ийн гудамж}} [[Category:Солонгосын дайны үеийн агаарын операци|*]] [[Category:Агаар-Агаар ангилалын агаарын операци болон тулалдаан]] [[Category:F-86 Sabre]] [[Category:Gloster Meteor]] [[Category:МиГ онгоц]] fitvigp3adpn391fg5aru710k6w8amk 0 146115 859115 854246 2026-06-17T02:18:04Z Avirmed Batsaikhan 53733 859115 wikitext text/x-wiki [[Файл:Aerial photograph of Johnson Space Center facilities (1).jpg|thumb|319x319px|Жонсоны Сансрын нислэгийн төв]] '''Линдон Жонсоны нэрэмжит Сансрын нислэгийн төв''' ([[Англи хэл|англи.]] ''The Lyndon B. Johnson Space Center, JSC'') — Техас мужийн Хьюстон дахь Хүний сансрын хөлөг бүтээх, сансрын нисгэгчдийг сургах, хүнийг сансрын нислэгт бэлтгэх [[NASA|NАSА]]-гийн сансрын нислэгийн удирдлагын төв. АНУ-ын ерөнхийлөгч, Техас мужийн уугуул иргэн [[Линдон Жонсон|Линдон Жонсоны]] хүндэтгэлд зориулж 1973 оны 2-р сарын 19-ний өдөр [[АНУ-ын Сенат|АНУ-ын Сенатын]] шийдвэрээр түүний нэрэмжит болсон. Тус төв нь [[Хьюстон]] хотоос зүүн өмнө зүгт 656 га талбайд байрлах 100 барилга бүхий цогцолбор юм. Тус төв нь АНУ болон түнш орнуудын сансрын нисгэгчдийг сургадаг. Анх "Хүний удирдлагтай сансрын хөлгийн төв" ([[Англи хэл|англи.]] ''Manned Spacecraft Center'') гэж нэрлэгддэг байжээ. == Түүх == Жонсоны сансрын төв нь NASA-гийн Сансрын ажлын хэсгээс (Space Task Group, STG) үүсэлтэй. 1958 оны 11-р сарын 5-наас эхлэн Роберт Гилрутын удирдлага дор Лэнглигийн судалгааны төвийн инженерүүд Буд гарагийн төслийг (Project Mercury) удирдаж, дараа нь сансрын хөтөлбөрүүдийг удирдаж байжээ. STG нь анх Годдардын сансрын нислэгийн төвийн байгууллагад (Goddard Space Flight Center) тайлагнадаг байсан бөгөөд нийт 45 ажилтантай, үүнд 37 инженер, найман нарийн бичгийн дарга, хүний ​​"компьютер" (механик нэмэх машин дээр тооцоолол хийдэг эмэгтэйчүүд) багтдаг байв. 1961 онд Конгресс хэлэлцүүлэг зохион байгуулж, сансрын нислэгийн шинэ лабораторид зориулж 60 сая доллар багтаасан 1962 оны NASA-гийн 1.7 тэрбум долларын төсвийн төслийг баталсан. Шинэ байршилд тавигдах шаардлагын багцыг боловсруулж, [[АНУ-ын Конгресс]] болон олон нийтэд танилцуулсан байна. NASA-гийн анхны захирал [[Томас Кит Гленнан]] АНУ-ын сансрын хөтөлбөрийн өсөлт нь STG-ийг Лэнгли болон Годдардын төвүүдээс давж, өөрийн гэсэн байршил шаардах болно гэдгийг ойлгосон. 1961 оны 1-р сарын 1-нд тэрээр нэр нь тодорхойгүй залгамжлагчдаа (тэр нь [[Жеймс Уэбб]] болж таарсан) шинэ газар сонгохыг санал болгосон тэмдэглэл бичжээ. Тэр жилийн сүүлээр Ерөнхийлөгч [[Жон Фицжеральд Кеннеди|Жон Ф.Кеннеди]] арван жилийн эцэс гэхэд [[Сар|Саран]] дээр хүн хөөргөх зорилго тавихад Гилрут [[Аполло хөтөлбөр|Аполло хөтөлбөрийг]] удирдах шинэ туршилтын байгууламж, судалгааны лабораторитой илүү том байгууллага хэрэгтэй болох нь тодорхой болсон. 1961 оны 8-р сард Жеймс Уэбб Амесийн судалгааны төвийн дэд захирал Жон Ф. Парсонсоос Филип Миллер, Уэсли Хьорневик, STG-ийн барилгын инженер И. Эдвард Кампанья нарыг багтаасан газар сонгох багийг ахлахыг хүссэн. Тус баг эхлээд уур амьсгал, усны шалгуурт үндэслэн 22 хотын жагсаалтыг гаргаж, дараа нь ойролцоох холбооны байгууламжуудтай 9 хотын жагсаалт болгон бууруулсан: Үүнд: * Флорида мужийн Жексонвилл (Грин Ков Спрингс Тэнгисийн цэргийн нисэх онгоцны буудал) * Флорида мужийн Тампа (МакДилл агаарын цэргийн бааз) * Луизиана мужийн Батон Руж * Луизиана мужийн Шривпорт (Барксдейл агаарын цэргийн бааз) * Техас мужийн Хьюстон (Сан Хасинтогийн зэвсэгт хүчний бааз) * Техас мужийн Виктория (FAA нисэх онгоцны буудал; хуучин Фостер агаарын цэргийн бааз) * Техас мужийн Корпус Кристи (Тэнгисийн цэргийн нисэх онгоцны буудал Корпус Кристи) * Калифорни мужийн Сан Диего (Эллиотт бааз) * Калифорни мужийн Сан Франциско (Бенисиа Арсенал) t2piigvy77rzkn6bass0v0yi4gx40p3 859116 859115 2026-06-17T02:30:58Z Avirmed Batsaikhan 53733 859116 wikitext text/x-wiki [[Файл:Aerial photograph of Johnson Space Center facilities (1).jpg|thumb|319x319px|Жонсоны Сансрын нислэгийн төв]] '''Линдон Жонсоны нэрэмжит Сансрын нислэгийн төв''' ([[Англи хэл|англи.]] ''The Lyndon B. Johnson Space Center, JSC'') — [[Техас]] мужийн Хьюстон дахь Хүний сансрын хөлөг бүтээх, сансрын нисгэгчдийг сургах, хүнийг сансрын нислэгт бэлтгэх [[NASA|NАSА]]-гийн сансрын нислэгийн удирдлагын төв. АНУ-ын ерөнхийлөгч, Техас мужийн уугуул иргэн [[Линдон Жонсон|Линдон Жонсоны]] хүндэтгэлд зориулж 1973 оны 2-р сарын 19-ний өдөр [[АНУ-ын Сенат|АНУ-ын Сенатын]] шийдвэрээр түүний нэрэмжит болсон. Тус төв нь [[Хьюстон]] хотоос зүүн өмнө зүгт 656 га талбайд байрлах 100 барилга бүхий цогцолбор юм. Тус төв нь АНУ болон түнш орнуудын сансрын нисгэгчдийг сургадаг. Анх "Хүний удирдлагтай сансрын хөлгийн төв" ([[Англи хэл|англи.]] ''Manned Spacecraft Center'') гэж нэрлэгддэг байжээ. == Түүх == Жонсоны сансрын төв нь NASA-гийн Сансрын ажлын хэсгээс (Space Task Group, STG) үүсэлтэй. 1958 оны 11-р сарын 5-наас эхлэн Роберт Гилрутын удирдлага дор Лэнглигийн судалгааны төвийн инженерүүд Буд гарагийн төслийг (Project Mercury) удирдаж, дараа нь сансрын хөтөлбөрүүдийг удирдаж байжээ. STG нь анх Годдардын сансрын нислэгийн төвийн байгууллагад (Goddard Space Flight Center) тайлагнадаг байсан бөгөөд нийт 45 ажилтантай, үүнд 37 инженер, найман нарийн бичгийн дарга, хүний ​​"компьютер" (механик нэмэх машин дээр тооцоолол хийдэг эмэгтэйчүүд) багтдаг байв. 1961 онд [[АНУ-ын Конгресс]] хэлэлцүүлэг зохион байгуулж, сансрын нислэгийн шинэ лабораторид зориулж 60 сая доллар багтаасан 1962 оны NASA-гийн 1.7 тэрбум долларын төсвийн төслийг баталсан. Шинэ байршилд тавигдах шаардлагын багцыг боловсруулж, [[АНУ-ын Конгресс]] болон олон нийтэд танилцуулсан байна. NASA-гийн анхны захирал [[Томас Кит Гленнан]] АНУ-ын сансрын хөтөлбөрийн өсөлт нь STG-ийг Лэнгли болон Годдардын төвүүдээс давж, өөрийн гэсэн байршил шаардах болно гэдгийг ойлгосон. 1961 оны 1-р сарын 1-нд тэрээр нэр нь тодорхойгүй залгамжлагчдаа (тэр нь [[Жеймс Уэбб]] болж таарсан) шинэ газар сонгохыг санал болгосон тэмдэглэл бичжээ. Тэр жилийн сүүлээр Ерөнхийлөгч [[Жон Фицжеральд Кеннеди|Жон Ф.Кеннеди]] арван жилийн эцэс гэхэд [[Сар|Саран]] дээр хүн хөөргөх зорилго тавихад Гилрут [[Аполло хөтөлбөр|Аполло хөтөлбөрийг]] удирдах шинэ туршилтын байгууламж, судалгааны лабораторитой илүү том байгууллага хэрэгтэй болох нь тодорхой болсон. 1961 оны 8-р сард Жеймс Уэбб Амесийн судалгааны төвийн дэд захирал Жон Ф. Парсонсоос Филип Миллер, Уэсли Хьорневик, STG-ийн барилгын инженер И. Эдвард Кампанья нарыг багтаасан газар сонгох багийг ахлахыг хүссэн. Тус баг эхлээд уур амьсгал, усны шалгуурт үндэслэн 22 хотын жагсаалтыг гаргаж, дараа нь ойролцоох холбооны байгууламжуудтай 9 хотын жагсаалт болгон бууруулсан: Үүнд: * Флорида мужийн Жексонвилл (Грин Ков Спрингс Тэнгисийн цэргийн нисэх онгоцны буудал) * Флорида мужийн Тампа (МакДилл агаарын цэргийн бааз) * Луизиана мужийн Батон Руж * Луизиана мужийн Шривпорт (Барксдейл агаарын цэргийн бааз) * Техас мужийн Хьюстон (Сан Хасинтогийн зэвсэгт хүчний бааз) * Техас мужийн Виктория (FAA нисэх онгоцны буудал; хуучин Фостер агаарын цэргийн бааз) * Техас мужийн Корпус Кристи (Тэнгисийн цэргийн нисэх онгоцны буудал Корпус Кристи) * Калифорни мужийн Сан Диего (Эллиотт бааз) * Калифорни мужийн Сан Франциско (Бенисиа Арсенал) irtp33jlau6dsqi3b11g9e74c6a8gjo 0 146198 859099 857934 2026-06-16T16:57:47Z Anastasiya Volkovaa 104270 /* ЭЗСыг хэрэглэх */ 859099 wikitext text/x-wiki [[Файл:PPT_logo_sign.png|right|thumb|Figure 1. Positive and Transcultural Psychotherapy (ЭСЗ after N. Peseschkian since 1977)]] '''Эерэг сэтгэл засал''' ({{langx|en|Positive Psychotherapy}}) нь 1968 оноос Германд боловсруулагдасан сэтгэл заслын арга юм. Энэ аргыг сэтгэцийн эмч, сэтгэл засалч [[:en:Nossrat Peseschkian|Носсрат Пезешкиан]] бусадтай хамтран боловсруулсан. 1977 оноос энэхүү аргыг Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) хэмээн нэрлэх болсон. ЭСЗ нь хүний мөн чанарын тухай эерэг ойлголтод үндэслэсэн хүмүүнлэг, психодинамик сэтгэл засал мөн. Хүмүүнлэг, системчилсэн, психодинамик, танин мэдэхүйн зан үйлийн сэтгэл заслын элементүүдийг багтаасан цогц арга барил юм. 2026 оны байдлаар 22 гаруй улсад ЭСЗ-ын төв ажиллаж, сургалтууд явагдаж байна. ЭСЗ-ыг эерэг сэтгэл зүйтэй андуурч болохгүй.<ref>''Theo A. Cope (July 2014). {{Webarchiv|url=https://www.ijp.org.uk/shop/productlist.php?category=18&secondary=55 |wayback=20260113054117 |text="Positive Psychotherapy: 'Let the Truth be Told'" |archiv-bot=2026-05-12 17:03:54 InternetArchiveBot }}. International Journal of Psychotherapy. '''18''' (2).''</ref> == Тодорхойлолт == Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) нь 1970-1980-аад оны үед Носсрат Пезешкианы боловсруулсан сэтгэл заслын арга юм<ref>Peseschkian N. Schatten auf der Sonnenuhr: Erziehung, Selbsthilfe, Psychotherapie. Wiesbaden: Verlag Medical Tribune; 1974.</ref><ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapie. Theorie und Praxis einer neuen Methode. Frankfurt: Fischer; 1977.</ref><ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977).</ref>. Анх "Ялгаварлах дүн шинжилгээ" гэж нэрлэж байгаад 1977 онд Пезешкиан бүтээлээ хэвлүүлснээс хойш ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэх болсон. Пезешкианы бүтээл 1987 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. ЭСЗ дахь "positive" (латинаар positivus) гэсэн нэр томъёо нь хүний амьдралын туршлагын жинхэнэ, бодит, тодорхой талууд гэсэн утгаар хэрэглэгддэг. Эерэг сэтгэл заслын гол зорилго нь өвчтөн болон үйлчлүүлэгчийн чадвар, хүч чадал, нөөц, далд боломжуудыг өөрт нь ухамсарлуулах, хөгжүүлэхэд нь туслах явдал юм. Энэ арга нь сэтгэл заслын янз бүрийн чиглэлийн элементийг нэгтгэдэг. Энд: * хүний мөн чанарт болон сэтгэл заслыг үйлчлүүлэгчтэй хамтран, хоршин хийх явцад хүмүүнлэгээр хандах хандлга, * сэтгэцийн болон психосоматик эмгэгийн талаарх психодинамик ойлголт, * гэр бүл, соёл, ажил төрөл болон орчин, өөртөө туслах дадлага ажлын онцлогийг харгалзаж үздэг системчилсэн хандлага, * сэтгэл заслын бусад чиглэлийн техник аргуудыг нэгтгэсэн, зорилгодоо хүргэхэд чиглэсэн 5 алхамт/үе шатны сэтгэл заслын үйл явц<ref>Henrichs, C., Hum, G. (2020). Positive Psychotherapy and other psychotherapeutic methods. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 401–408), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. ЭСЗ нь дэлхийн 20 гаруй соёлыг ажиглан судалсан судалгаанд тулгуурлан, зөрчилдөөн болон нөөц, боломжид илүүтэй төвлөрдөгөөрөө онцлог<ref>Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. ЭСЗ нь танин мэдэхүйн зан үйлийн заслын гарт арга болон үйл явцад чиглэсэн аналитик сэтгэл засал хоёрын дунд оршдог. ЭСЗ нь оношилгоо, засал, заслын дараа өөртөө туслах болон сургалтандаа хагас бүтэцтэй хандлагыг ашигладаг. == Үүсгэн байгулагчийн тухай == [[file:Nossrat Peseschkian 2010 03 31.jpg|thumb|Figure 2. Dr. Nossrat Peseschkian]] Эерэг сэтгэл заслыг үндэслэгч профессор Носсрат Пезешкиан бол Иран гаралтай Германы сэтгэцийн эмч, мэдрэл судлаач, сэтгэл засалч, психосоматик анагаах ухааны мэргэжилтэн. 1960-аад оны сүүл, 1970-аад оны эхэн үед тэрээр янз бүрийн эх сурвалж, эрдэмтэн, бүтээлүүдийг судлан санаа авчээ. Тухайлбал, * хүмүүнлэгийн сэтгэл зүйг болон түүний дараагийн дэвшлүүдийг бий болгосон тухайн цаг үеийн онцлог, * [https://en.wikipedia.org/wiki/Viktor%20Frankl Виктор Франкл], [https://en.wikipedia.org/wiki/Jacob%20L.%20Moreno Якоб Л.Морено], Хайнрих Менг зэрэг нэр хүндтэй, нөлөө бүхий сэтгэл засалч, сэтгэцийн эмч нартай тогтоосон хувийн харилцаа холбоо, * Бахай шашны хүмүүнлэг, нэгдмэл зарчим, үнэт зүйлс, * Тэр үеийн Германы психоаналистууд болон зан үйлийн сэтгэл зсалч нарын хоорондын зөрчилдөөний сөрөг туршлагаас үүдэн нэгдсэн арга барилыг бий болгох хүсэл, * Соёлын мэдрэмжтэй арга зүйн эрэл хайгуулаас үүдэлтэй 20 гаруй соёлын хүрээнд хийсэн соёлын онцлогийн ажиглалтууд. Носсрат Пезешкианы амьдралын түүх, хувийн шинж чанар нь энэ хандлагыг бий болгоход болон цаашаа хөгжүүлэхэд ихээхэн нөлөөлсөн. Пезешкианы намтрыг бичсэн зохиолч түүнийг "хоёр ертөнцийн хооронд аялагч" гэж тодорхойлсон <ref>7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.</ref> бөгөөд намтарчилсан ном нь “Дорно ба Баруун” гэсэн дэд гарчигтай. Эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэхэд түлхэц болсон гол зүйл нь 1954 оноос Европт амьдрахдаа төрөл бүрийн соёлын зан үйл, зан заншил, хандлагын ялгааг маш сайн ухаарсан иран хүний туршлага байсан хэмээн Пезешкиан хэлсэн байдаг. Бага насандаа Бахаи шашинтан байсан тэрээр бахайн зан заншил нь лалын, христийн болон иудейн шашинтай багш, хамтран суралцаж байсан оюутнуудын зан заншлаас ялгаатай байгааг ажиглаж, ухамсарлаж эхэлсэн. Энэ туршлага нь түүнийг шашин болон хүмүүсийн хоорондын харилцааны талаар эргэцүүлэн бодоход хүргэж, энэ хандлага нь ертөнцийг үзэх үзэл, гэр бүлийн үзэл баримтлалаас үүдэлтэй гэдэг ойлголт руу хөтөлсөн. Пезешкиан анагаахын мэргэжлээр суралцах хугацаандаа сэтгэц, мэдрэл, сэтгэл заслын янз бүрийн арга хоорондоо сөргөлдөж буйг нотолсон бөгөөд ийнхүү нотолсон нь шашин хоорондын болон хүн хоорондын хэвшмэл, өрөөсгөл ойлголтоос татгалзах ёстойг ойлгуулжээ. Энэ туршлага болон, Баруунд эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүсийн тэгш байдал гэх мэт ойлголтыг үргэлж үнэлж баршгүй гэж үздэг байсан нь адил үзэлтэй Пезешкианд тав тухтай байдлыг мэдрэхэд нь тусалсан<ref>7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.</ref>. Эерэг сэтгэл засал нь [https://en.wikipedia.org/wiki/Kurt%20Goldstein Курт Голдштейн], [[Абрахам Маслоу]], [https://en.wikipedia.org/wiki/Carl%20Rogers Карл Рожерс] зэрэг анхдагчдын суурийг нь тавьсан хүмүүнлэг сэтгэл судлал, сэтгэл зүйн эмчилгээнээс үндэстэй. Суралцах хугацаандаа Носсрат Пезешкиан Хайнрих Менг, Виктор Франкл, Жейкоб Леви Морено зэрэг нэрт сэтгэл засалчидтай биечлэн уулзсан нь түүнд гүн гүнзгий сэтгэгдэл үлдээжээ. Гэсэн хэдий ч Пезешкиан Германы сэтгэл заслын нийгэмлэгийн янз бүрийн сургууль, арга барил, хандлагууд хоорондоо зөрчилдөөнтэй, сэтгэл судлаачид болон зан үйлийн эмч нар хамт сууж хооллохоос татгалзахыг нүдээрээ харж байлаа. Нэмж дурдахад, психоанализийн хүчтэй нөлөө, түүний дараагийн хөгжил, тухайлбал, неофрейдийн, психосоматик, төвлөрөлд чиглэсэн эрдэмтэн Балинт-ын хандлага нь Пезешкианы үзэл бодлыг бий болгосон. Эдгээр хуваагдлын хариуд тэрээр өөр өөр арга хоорондын ялгааг арилгах мета онолыг бий болгохоор эрэлхийлж эхлэв. Үүний зэрэгцээ Бахай шашны зарим зарчмыг Носсрат Пезешкиан бүхий л амьдралынхаа туршид сонирхон судалж, түүнээс урам зориг авч байсан. Бахайн шашинд шинжлэх ухаан болон шашны зохицлыг онцгойлон үзэхээс гадна бахайчууд хүнийг "үнэлж баршгүй үнэт чулуугаар баялаг уурхай"<ref>Baha’u’llah. Gleanings from the Writings of Baha’u’llah. Wilmette: US Baha’i Publishing Trust; 1990 (pocket-size edition, pp. 259–260).</ref> гэж үздэг, соёлын олон янз байдлыг хамарсан нийгмийн тухай алсын хараа зэрэг ойлголтыг багтаасан байдаг. Эдгээр зарчим нь түүний бүтээлч байдал, философийн үзэл бодлыг төлөвшүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Эерэг сэтгэл заслын ахиц дэвшил нь удаан хугацааны туршид түүний хөгжилд нөлөөлсөн хэд хэдэн хүчин зүйлтэй холбоотой байж болно. Анагаах ухааны боловсролыг тасралтгүй эзэмшсэнээр олж авсан мэдлэг, сэтгэл зүйн болон психосоматик практикт өвчтөнүүдтэй ажиллах туршлага, өөр өөр соёл, шашин шүтлэг, үнэт зүйлсийн тогтолцооны төлөөлөгчидтэй харилцах, түүнчлэн сэтгэл зүйн эмчилгээний аргуудын олон талт байдал зэрэг хүчин зүйлийг энд дурдаж болно. Хуримтлуулсан туршлагын үр дүнд 1969 онд "Дифференциал анализ"-ийг бий болгож, улмаар шинэчлэн сайжруулж, 1977 онд албан ёсоор ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэж боловсрогдсон. Пезешкианы "Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал" (1974), "Утгын эрэл хайгуул" (1983) зэрэг анхны номууд нь эерэг сэтгэл заслын хөгжилд психоанализ болон сэтгэл заслын экзистенциал сургуулиудын нөлөөг тусгасан байдаг<ref>In recent years, some North American authors have published the clinical applications of positive psychology and named it Positive Psychotherapy (Martin E. P. Seligman, Tayyab Rashid, Acacia C. Parks, Positive Psychotherapy. November 2006, American Psychologist, 774–788) [Seligman M, Rashid T, Parks T. Positive psychotherapy. Am Psychol. 2006;61(8):774–88.]</ref>. Цаашилбал, "Гэр бүлийн эерэг засал" (1980) ном нь 1970-аад онд гэр бүлийн системчилсэн засалтай зэрэгцэн хөгжиж байгааг онцолсон. Нийтдээ Пезешкиан энэ хандлагыг тусгасан 29 ном олон тооны нийтлэл бичиж хэвлэсэн нь ЭСЗыг өргөнөөр түгээхэд хувь нэмэр оруулав. == Хөгжил ба түүх == === 1970-1980-аад он === 1970-аад он бол өнөөгийн бидний мэддэг эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэх, хүлээн зөвшөөрөх чухал үе юм. ЭСЗ-ыг сэтгэл заслын салбарт илүү өргөнөөр хүлээн зөвшөөрсөн нь эргэлтийн цэг байв. Энэ үед ЭСЗ-ын үндсэн зарчмууд үүсч, өвчтөн болон тэдний гэр бүлийнхэнд заслыг хэрэглэж эхэлсэн. Эдгээр зарчмууд Германд болон бусад хэлийн чанд бусад оронд уншсан лекцүүдээрээ танилцуулсан. Энэ чухал үед ЭСЗ-ын үндсэн таван номын дөрөв нь хэвлэгджээ. Тухайлбал, "Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал" (1974 онд "Schatten auf der Sonnenuhr" нэрээр хэвлэгдсэн), "Эерэг сэтгэл засал" (1977 онд герман хэлээр хэвлэгдсэн), "Эерэг сэтгэл заслын дорнын түүхүүд" (1979 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдсэн) болон “Гэр бүлийн эерэг сэтгэл засал” ном 1980 онд герман хэл дээр тус тус хэвлэгджээ. Нэмж дурдахад дээд сургуулийн сургалтын төгсөлтийн дараах анхны сургалтын курсууд 1970-аад онд явагдаж эхэлсэн бөгөөд эдгээр курсэд суурилан 1974 онд Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP) хэмээх сургалтын байгууллага бий болсон. Энэхүү сургалтын байгууллагыг 1979 онд Гэссе хотын Анагаах ухааны танхим сэтгэл заслын чиглэлээр резидентурын сургалт явуулдаг байгуулга гэж хүлээн зөвшөөрсөн. Нэмж дурдахад 1977 онд Германы Эерэг сэтгэл заслын нийгэмлэг (DGPP) байгуулагдсан бөгөөд энэ нь дэлхийн эерэг сэтгэл заслын анхны үндэсний холбоо юм. 1980-аад оны үед ЭСЗ нь тасралтгүй хөгжиж, энэ нь "Утгын эрэл хайгуул" зэрэг ном хэвлэгдэн гарсан. “Утгын эрэл хайгуул” ном 1983 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдэж, дараа нь 1985 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. Залуу сэтгэл судлаачидтай хамтарсан ажил нь ЭСЗ-ын аргыг цаашид системчлэхэд ихээхэн хувь нэмэр оруулсан. Энэ үед хамаарах нэг чухал үйл явдал бол 1988 онд дуусгаж хамгаалсан Хамид Пезешкианы докторын төсөл диссертаци<ref>Peseschkian H. (1987). Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall – Eine orthopädisch-psychosomatische Untersuchung von 100 Patienten. Medizinische Dissertation. Universität Mainz.</ref> бфйлаа. Энэ нь чухам ЭСЗ-д зориулагдсан анхны шинжлэх ухааны бүтээл байв. Энэхүү диссертаци нь ЭСЗ-ын асуулга, анхны ярилцлагыг бүтэцтэй болгоход чухал алхам болсон. ЭЗСын Анхны ярилцлага гэгч хэрэглүүрд тусгайлан асуулга боловсруулсан бөгөөд энэ нь дараа психодинамикийн судалгаанд хамрагдсан. 1988 онд анхны ярилцлагын асуумжийг WIPPF<ref>Peseschkian N, Deidenbach H. Wiesbadener Inventar zur Positiven Psychotherapie und Familientherapie WIPPF. Berlin: Springer; 1988.</ref>-ын асуулгын хамт бага зэрэг өөрчлөн нийтлэлсэн. Энэ нь хожим боловсруулагдасан хагас бүтэцтэй психодинамик анхны ярилцлагны өмнөх хувилбар байсан бөгөөд психодинамик сэтгэл заслын салбарын анхны жишээнүүдийн нэг байв. 1980-аад онд Носсрат Пезешкиан Ази болон Латин Америкийн хөгжиж буй орнуудаар аялж, ЭСЗ-ын семинар зохион байгуулжээ. Энэ хугацаанд ЭСЗ-ын чухал бүтээлүүдийг англи хэл рүү орчуулсан. Доктор Пезешкиан мөн менежментийн сургалт, коучингад ЭЗС-ыг хэрэглэх арга барилын талаар семинар зохион байгуулж, ЭСЗ-ыг эдгээр чиглэлд ашиглах сонирхлыг төрүүлсэн. === 1990–2010 он === Энэ хугацаанд Пезешкиан [https://www.amazon.com/Positive-Psychosomatics-Nossrat-Peseschkian/dp/1524636614 "Психосоматик ба эерэг сэтгэл засал"] хэмээх эцсийн суурь бүтээлээ 1991 онд (герман хувилбар) хэвлүүлж, дараа нь 2013 онд англи хэл рүү орчуулсан. Энэхүү номдоо сэтгэл зүйн болон бие махбодийн олон эмгэгийг эмчлэх бүтэцтэй психодинамик аргыг танилцуулсан. 1990-ээд оны үед Төв болон Зүүн Европын орнуудад гарсан улс төрийн өөрчлөлт нь 1980-аад онд эхэлсэн ЭСЗ-ын олон улсын тэлэлтийг ихээхэн хурдасгасан юм. ЭСЗ нь Дорнод болон Барууны соёлын хооронд өвөрмөц сэтгэл зүйн байр суурь эзэлдэг эдгээр соёлуудад ихээхэн сонирхол татсан. Зохион байгуулалттай ажлын арга барил, мэдлэгээрээ алдартай Зүүн Европын хамт олон нь ЭСЗ-ын семинаруудыг системчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. 1990 онд ОХУ-ын Казань хотод анхны төв байгуулагдаж, улмаар дэлхий даяар 30 гаруй төв байгуулагдсан. Эерэг сэтгэл заслын үндэсний холбоо Болгарт (1993), Румынд (2004), Орос улсад байгуулагдсан<ref>[https://www.positum.org/ppt-centers/ "PPT centers"]</ref>. 1996 онд ХБНГУ-д Олон улсын эерэг сэтгэл заслын төвийг төрийн бус байгууллагаар бүртгэж, дараа нь Дэлхийн эерэг сэтгэл засал болон соёл хоорондын/соёл дамнасан (Транскультураль) сэтгэл заслын холбоо [https://www.positum.org/ (WAPP)] болон өөрчлөгдсөнөөр ЭСЗ-ыг олон улсын хандлага болгох ажил үргэлжилж ирлээ. Эдгээр үйл явдал нь 1990 онд Вена хотод Европын сэтгэл заслын холбоо [https://www.europsyche.org/ (EAP)] байгуулагдсантай давхцаж, сэтгэл заслын мэргэжлийн болон хууль эрх зүйн стандартыг бий болгосон. Эерэг сэтгэл заслын төлөөлөгчид EAP байгуулагдсан цагаас эхлэн үйл ажиллагаанд нь идэвхтэй оролцож ирсэн. Герман хэлээр ярьдаг орнуудад сэтгэл заслын янз бүрийн аргын үр дүнтэй байдлын талаарх маргааныг 1994 онд хэвлэгдсэн [https://en.wikipedia.org/wiki/Klaus%20Grawe Клаус Гравегийн] бүтээл<ref>Grawe K, Donati R, Bernauer F. Psychotherapie im Wandel: Von der Konfession zur Profession. Göttingen: Hogrefe; 1994.</ref>, түүний мөрөөр сэтгэл заслын тухай хуулиудын талаарх маргааныг дагуулсан. Үүний хариуд Пезешкиан болон түүний хамтрагчид "Эерэг сэтгэл заслын үр дүн"<ref>Tritt, K.; Loew, T. H.; Meyer, M.; Werner, B.; Peseschkian, N. (1999). [https://psycnet.apa.org/record/2000-13704-005 "Positive psychotherapy: Effectiveness of an interdisciplinary approach"]. The European Journal of Psychiatry. 13 (4): 231–242.</ref> хэмээх томоохон судалгааг хийж, тэр нь 1997 онд Ричард Мертен-ий шагнал хүртжээ. Энэхүү судалгаа нь ЭСЗ-ын практик үр дүнтэй байдлын баталгаа болсон бөгөөд сэтгэл заслын нотолгоонд суурилсан практикт анхаарал хандуулж байгаатай нийцэж байв. 1999 онд янз бүрийн улс орны туршлагад үндэслэн ЭСЗ-аар мэргэшил дээшлүүлэх олон улсын сургалтын хөтөлбөр хэвлэгдсэн. 2000 онд ЭСЗ-ын сургагч багш нарын жил бүр явагдах олон улсын сургалтын эхлэл тавигдсан<ref>[https://www.positum.org/conferences/ "Conferences".]</ref>. ЭЗС-ын өргөтгөл нь Германд албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP)<ref>[https://web.archive.org/web/20211019064622/https:/www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ "Geschichte der WIAP-Akademie"] [History of the WIAP Academy] (in German). [https://www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ Archived from the original] on 2021-10-19.</ref> нь психодинамик сэтгэл заслын чиглэлээр сэтгэл судлаачид, түүнчлэн хүүхэд, өсвөр үеийнхний сэтгэл заслын багш, нийгмийн ажилтнуудад зориулсан төгсөлтийн дараах резидентурын сургалт явуулах эрхийг төрийн түвшинд хүлээн зөвшөөрсөн. Германд Сэтгэл засалчдын тухай хууль байдаг<ref>[https://www.bgbl.de/xaver/bgbl/start.xav?start=%2F%2F*%5B%40attr_id%3D%27bgbl198s1311.pdf%27%5D#/switch/tocPane?_ts=1777876624016 "Bundesgesetzblatt BGBL. Online-Archiv 1949 – 2022 | Bundesanzeiger Verlag".]</ref>. Сургалтын хөтөлбөрийг цаашид хөгжүүлэх, ЭСЗ-ын анхан шатны болон ахисан түвшний сургалтыг системчлэхэд 1998 он онцгой чухал он болж, улмаар ЭСЗ-ын нөлөө Германаас хальсан. Хэдэн жилийн турш Зүүн Европт зохион байгуулагдсан үндсэн түвшний семинаруудын үр дүнд шинэ суурь үзэл баримтлал бий болсон. ЭСЗ нь анагаах ухааны агуулгаасаа хальж, сургууль, их сургуулийн боловсрол, менежментийн сургалт, коучинг зэрэг янз бүрийн салбарт хэрэглэгдэх болсон.<ref>Peseschkian H. Die Anwendung der Positiven Psychotherapie im Managementtraining. In: Graf J, (ed). Seminare 2002 – Das Jahrbuch der Management-Weiterbildung (ManagerSeminare). Bonn: Gerhard May Verlags GmbH; 2001.</ref><ref>Remmers A. An integrated model for salutogenesis and prevention in education, organisation, therapy, self-help and family consultation, based on positive family psychotherapy [Realized projects and experiences in Bulgaria 1992–1994]. 1995.</ref>. ЭЗСын анхны Дэлхийн конгресс 1997 онд ОХУ-ын Санкт- Петербург хотноо зохион байгуулагдаж, түүнээс хойш 3-4 жил тутамд зохион байгуулагдаж байжээ. 2005 онд Боливийн Санта Круз хотын UTEPSA их сургуульд ЭСЗ чиглэлээр магистрын зэрэг олгох анхны төгсөлтийн хөтөлбөрийг дүүргэсэн. Олон улсын эерэг соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын академи (IAPP) гэгддэг Проф.Пезешкианы санг 2005 онд Маниже Пезешкиан,Носсрат Пезешкиан хоёр байгуулав. Энэ сан олон улсын санаачлагыг дэмжиж, ЭСЗ-ын Олон улсын архивын үйл ажиллагааг хянадаг. === 2010 оноос хойш === ЭСЗ-ыг үүсгэн байгуулагч Носсрат Пезешкиан 2010 онд таалал төгсч, ЭСЗ нийгэмлэг дараагийн шинэ шатанд оров. Дэлхийн эерэг соёл хоорондын сэтгэл заслын холбоо (WAPP) нь эерэг сэтгэл заслын дэлхийн дээвэр байгууллага болсон. 1996 онд Олон улсын эерэг сэтгэл заслын төв нэртэйгээр байгуулагдсан WAPP нь бие даасан гишүүд, үндэсний холбоод, сургалтын хүрээлэн, төв, үндэсний болон бүс нутгийн түвшний төлөөлөгчийн газруудаас бүрддэг. Үүний гол зорилго нь эерэг сэтгэл заслыг судлах, дадлага хийх, сурталчлах сонирхолтой гишүүд болон хувь хүмүүст дэмжлэг үзүүлэх явдал юм. WAPP нь Германы Висбаден хотод ашгийн бус байгууллагаар бүртгэгдсэн бөгөөд 2024 оны байдлаар дэлхийн 60 улсын 2600 гаруй бие даасан гишүүнтэй<ref>[https://web.archive.org/web/20230718061311/https:/www.positum.org/wapp-members-list/ "WAPP members"]. Archived from the original on 2023-07-18. Retrieved 2023-05-22.</ref>. Эерэг сэтгэл засал бол Европын Сэтгэл заслын холбооны (EAP) албан ёсоор хүлээн зөвшөөрсөн арга барилын нэг юм. Европын Эерэг сэтгэл заслын төвүүдийн холбоо (EFCPP) нь Европ даяарх байгууллага бөгөөд EAP-ийн дэргэдэх IAPP Академиар дамжуулан Европын байгууллага (EWO), Бүх Европын магадлан итгэмжлэлийн байгууллага (EWAO) Европын магадлан итгэмжлэгдсэн сэтгэл заслын сургалтын хүрээлэнгийн (EAPTI) үүрэг гүйцэтгэдэг. Хүсэл эрмэлзэлтэй сэтгэл засалч нар EFCPP-ийн сургалтад хамрагдсанаар эерэг сэтгэл заслын Европын сэтгэл заслын гэрчилгээг (ECP) авах боломжтой<ref>[https://www.positum.org/training-standards/ "Training standards".]</ref>. Эерэг сэтгэл заслын засал нь АНУ-д бүртгэгдсэн худалдааны тэмдэг юм (бүртгэл No6,082,225)<ref>[https://web.archive.org/web/20240331041344/https://tmsearch.uspto.gov/bin/showfield?f=doc&state=4809%3A2znph.2.1 "Trademark Search"]. Archived from the original on 2020-01-17. Retrieved 2023-05-20.</ref>. 2016 онд эерэг сэтгэл заслын засал нь Европын холбоо болон Швейцарь улсад албан ёсоор бүртгэгдсэн. 2025 оны байдлаар Болгар, Гүрж, Герман, Румын, Косово, Украин, Этиоп, Монгол зэрэг улсад ЭСЗ-ын үндэсний холбоод байгуулагдав<ref>Peseschkian, N.; Tritt, K. (1998). "Positive psychotherapy effectiveness study and quality assurance". European Journal of Psychotherapy & Counselling. 1: 93–104. [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13642539808400508 doi:10.1080/13642539808400508.]</ref>. Цаашилбал, Армян, Австри, Беларусь, Болгар, Хятад, Кипр, Гүрж, Герман, Косово, Латви, Хойд Македон, Польш, Румын, Орос, Турк, Украин, Их Британи, Монгол дахь орон нутгийн болон бүс нутгийн 50 гарүй сургалтын төвүүдээр дамжуулан ЭСЗ идэвхтэй сурталчлагдаж байна. ЭСЗ-ын талаарх семинар, лекцүүд дэлхийн 80 гаруй оронд явагджээ. Болгар, Орос, Украин, Туркийн их дээд сургуулиудын сэтгэл судлал, сэтгэл заслын сургалтын хөтөлбөрт ЭСЗ орсон байгаа. == ОНОЛ == === Үндсэн шинж чанарууд === ЭСЗ-ын үндэс нь шинжлэх ухааны онолд үндэслэсэн бөгөөд үүнийг бусад сэтгэл заслын аргуудаас олж харж болно. Гэсэн хэдий ч Пезешкианы энэхүү арга барил нь психодинамик ба хүмүүнлэг сэтгэл заслын онол, заслын практикийн элементүүдийг нэгтгэсэнээрээ соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын хандлагыг бий болгож чадсан билээ. ЭСЗ нь үйлчлүүлэгчийн хувийн хэрэгцээ, салютогенетик нэгдсэн арга барилыг хэрэгжүүлдэг зарчим, гэр бүлийн засал, өөртөө туслах хэрэгслүүд бүгдийг харгалзан үздэг нэгдмэл арга барилыг ашигладаг<ref>Peseschkian, Hamid (2023). [https://www.mdedge.com/psychiatry/article/260349/depression/positive-psychotherapy-core-principles "Positive psychotherapy: Core principles".] Current Psychiatry. 22. [https://www.mdedge.com/psychiatry/article/260349/depression/positive-psychotherapy-core-principles doi:10.12788/cp.0317.]</ref>. '''ЭСЗ-ын аргын үндсэн шинж чанарууд:''' * Сэтгэл заслын нэгдмэл арга барил * Хүмүүнлэг психодинамик арга барил * Сэтгэл заслын цогц нэгдмэл тогтолцоо * Зөрчилдөөнт төвтэй богино хугацааны арга * Соёлуудын ялгааны мэдрэмжтэй * Түүх, шог яриа, зүйр цэцэн үгийг ашигладаг * Шинэлэг оролцоо болон арга техниктэй * Сэтгэл засал, анагаах ухааны бусад салбар, зөвлөгөө, боловсрол, урьдчилан сэргийлэх, менежмент, сургалтанд ашигладаг. === Үндсэн зарчмууд === Эерэг сэтгэл заслын гурван үндсэн зарчим буюу тулгуур нь<ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)</ref>: * Итгэл найдварын зарчим * Тэнцвэрийн зарчим * Зөвлөгөөний зарчим юм. '''''Итгэл найдварын зарчим нь''''' өвчтөнд түүний эмгэг, зөрчилдөөний цаад утга учир, зорилгыг танин мэдэх, ойлгоход нь туслах зорилготой гэж үздэг. Үүний үр дүнд эмгэгийг эергээр тайлбарлахад, тайлбарыг эергээр боловсруулан ухамсарлахад хүргэдэг. Жишээ нь: * Нойрны хямралыг сэрэмжтэй байх, хязгаарлагдмал нойртой ажиллах чадвар гэж, * Сэтгэлийн хямралыг гүнзгий мэдрэх, зөрчилдөөний хариуд сэтгэл хөдлөлөө илэрхийлж чадах чадвар гэж, * Шизофрени нь хоёр ертөнц, эсвэл уран зөгнөлийн ертөнцөд нэгэн зэрэг оршин тогтнох чадвар гэж үздэг. * Ийм өөдрөг үзлийг баримталснаар зөвхөн өвчтөнд төдийгүй түүний эргэн тойрон дахь хүмүүсийн үзэл бодлыг өөрчлөх боломжтой болно. '''''Тэнцвэртай байх зарчим''''' нь нийгэм, соёлын ялгааг үл харгалзан хүн болгон бэрхшээл/асуудлыг даван туулах түгээмэл механизмд найдлагатай байдаг гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөг. Носсрат Пезешкиан эерэг сэтгэл заслын тэнцвэрийн загвартай хослуулан янз бүрийн соёлын зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх динамик, орчин үеийн хандлагыг боловсруулсан. Энэхүү загвар нь амьдралын дөрвөн үндсэн хүрээг тодорхойлдог: * Бие мах бодь/Мэдрэмж - психосоматик асуудлууд. * Амжилт/Үйл ажиллага – стресс үүсгэх хүчин зүйлүүд. * Дотны харилцаа холбоо/Ёс зүйн уламжлал - сэтгэлийн хямралыг өдөөгч хүчин зүйлс. * Ирээдүй/Уран зөгнөл/Амьдралын утга учир/Зөн совин - айдас ба фоби. Эдгээр дөрвөн хүрээ нь бүх хүнд нийтлэг байдаг ч тухайн хүн ямар соёлд хамаарч байгаагаас шалтгаалан өөр өөр илэрдэг. Тухайлбал, барууны нийгэмд бие бялдрын сайн сайхан байдал, мэргэжлийн амжилтыг чухалчилдаг бол дорныхон хүмүүс хоорондын харилцаа холбоо, төсөөлөл, ирээдүйн хүсэл тэмүүллийг илүү чухалчилдаг. Холбоо барих, төсөөлөх чадваргүй байх нь янз бүрийн психосоматик өвчин үүсэхэд нөлөөлдөг гэдгийг мэддэг. Үүнийг Ид, Эго, Супер-эго гэсэн Фрейдийн сонгодог загварын бодит ялгаа гэж үзэж болно. '''''Зөвлөгөөний зарчим нь''''' эерэг сэтгэл засалд нягт уялдаатай засал ба өөртөө туслах “таван үе шат” ойлголтыг танилцуулдаг. Эдгээр үе шатанд өвчтөн болон тэдний гэр бүлийнхэн хамтдаа өвчний талаар болон түүнийг шийдвэрлэх хувь хүний шийдлийн талаар мэдээлэл авдаг. Таван үе шат нь дараах байдалтай байна: # '''''Ажиглалт болон зай барих:''''' Энэ үе шат нь сэтгэл засалч сэтгэл хөдлөлийн хувьд тодорхой зай сахихын зэрэгцээ, үйлчлүүлэгч хүсэл, бэрхшээл, асуудлаа мэдэрч, илэрхийлэх явдал юм. # '''''Бүрдүүлэлт/Мэдээлэл цуглуулах цэгцлэх:''''' Өвчтөн сүүлийн 5-10 жилийн хугацаанд тохиолдсон амьдралын чухал үйл явдлуудын талаар эргэцүүлэн бодох үед танин мэдэхүйн чадвараа идэвхжүүлдэг. # '''''Нөхцөл байдлын урамшуулал, дэмжлэг үзүүлэх:''''' Энэ үе шат нь өөртөө туслах, дотоод нөөцийг идэвхжүүлэхэд чиглэдэг. Өвчтөнийг зөрчилдөөнийг шийдвэрлэхэд өмнөх амжилтай туршлагыг ашиглахыг зөвлөж байна. # '''''Үгээр илэрхийлэх үйл явц:''''' Өвчтөний харилцааны чадавх сайжирч, амьдралын дөрвөн хүрээтэй холбоотой шийдэгдээгүй зөрчилдөөн, асуудлуудыг томъёолж, илэрхийлэх боломжийг олгодог. # '''''Зорилгоо тэлэх/өргөжүүлэх:''''' Энэ үе шат нь асуудлыг шийдвэрлэсний дараах ирээдүйн урт хугацааны амьдралын чиг баримжаагаа тодорхойлоход чиглэгддэг. Өвчтөнөөс "Бүх асуудал шийдэгдчихвэл та юу хиймээр байна вэ? Ирэх таван жилийн зорилго чинь юу вэ?" гэх мэт асуулт асууна. Эдгээр таван үе шат нь хүний сайн сайхан байдлын янз бүрийн асуудлыг шийдвэрлэх, хувь хүний өсөлт хөгжил, ирээдүйн хүсэл тэмүүллийг дэмжих тогтолцоог бүрдүүлж, эмчилгээ, өөртөө туслах цогц арга барилыг илэрхийлдэг. === Эерэг сэтгэл засал нь мета онол юм === Анх Пезешкианы хоёр зорилго тавьж ажиллаж байсан: нэгдүгээрт, өвчтөнүүдэд ойлгож, ашиглахад хялбархан аргыг бий болгох, хоёрдугаарт, янз бүрийн сэтгэл заслын сургууль хооронд зуучлагч арга барил болох эерэг сэтгэл заслыг боловсруулах. 1977 онд герман хэлээр, 1987 онд англи хэл дээр хэвлэгдсэн "Эерэг сэтгэл засал" номондоо<ref>Frank JD. Persuasion and healing: a comparative study of psychotherapy. 3rd ed. Baltimore: Hopkins Univ. Press; 1991.</ref> тэрээр энэ сорилтод "Эерэг сэтгэл засал ба бусад сэтгэл засал" (хуудас 365–400) гэсэн нэг бүлгийг зориулсан. Энэ бүлэг “хамгийн хэцүү, хөдөлмөр их шаардсан бүлэг” гэж Пезешкиан хэлсэн байдаг. Тэрээр эерэг сэтгэл заслыг сэтгэл заслын талбарт гарч ирсэн зүгээр нэг өөр арга гэж ойлгож болохгүйг онцлон тэмдэглэсэн байдаг. “Энэ нь тодорхой тохиолдлуудад тохирох арга зүйн хандлагыг сонгох, эдгээр аргыг хооронд нь хосолж хэрэглэх хялбар цогц тогтолцоог бүрдүүлэх арга” хэмээн тэр тодорхойлсон. Нэг ёсондоо эерэг сэтгэл засал нь сэтгэл заслын мета онол юм. Тэрээр сэтгэл заслыг зөвхөн тодорхой шинж тэмдгүүдийг арилгах тогтсон арга гэж бус, харин өөрийн үйл ажиллагаа явуулж буй өргөн хүрээтэй нийгэм, соёл хоорондын болон нийгмийн орчинд үзүүлэх хариу үйлдэл гэж үздэг<ref>Lapworth P, Sills C. Integration in counselling & psychotherapy. Los Angeles: SAGE; 2010.</ref>. Пезешкиан мөн эерэг сэтгэл заслыг хаалттай, онцгой систем гэж үзэх ёсгүй гэж үзсэн; үүний оронд энэ нь сэтгэл заслын олон янзын аргуудыг нэгтгэж ач холбогдолтайгаар ашигладаг. Энэ нь сэтгэлзүйн шинжилгээ, сэтгэлзүйн динамик, зан үйлийн, бүлгийн, гипно эмчилгээ, эм, физик эмчилгээ зэрэг янз бүрийн хандлагыг хамардаг. Эерэг сэтгэл заслыг сэтгэл заслын хэд хэдэн хэмжээсийг хамарсан интеграцийн арга гэж үзэж болно. Швейцарь дахь [https://en.wikipedia.org/wiki/Klaus%20Grawe Клаус Граве] болон түүний хамтран ажиллагсад сэтгэл заслын янз бүрийн аргын үр нөлөөний мета-анализыг хэвлэн нийтэлж, уламжлалт сэтгэл заслын сургуулиас давсан ерөнхий аргыг санал болгохоос өмнө бараг хорин жил өнгөрсөн<ref>Norcross JC, Goldfried MR. Handbook of psychotherapy integration. New York: Oxford University Press; 2003.</ref>. АНУ-д сэтгэцийн эмч [https://en.wikipedia.org/wiki/Jerome%20Frank%20(psychiatrist) Жером Франк] багцтай сэтгэл заслын тогтолцоо/схемыг санал болгосон ч энэ нь маргаантай байсан бөгөөд батлагдаагүй. Үүнээс хойш улам бүр хүлээн зөвшөөрөгдсөн эклектик болон интегратив сэтгэл заслын хөдөлгөөнүүд өргөжиж байгаа ч интеграцийн үндсэн зорилго болох онолын зохицуулалтанд анхаарлаа хандуулах биш, харин өөр өөр сургуулийн арга техникийг ашиглах захын функцэд ихээхэн анхаарал тавьж байна<ref>Maslow AH. Motivation and personality. New York: Harper & Row; 1954.</ref><ref>Nossrat Peseschkian mentions the term ‘positive psychology’ in his book on Positive Psychotherapy in 1987, p. 389, but not going further.</ref>. Заслын үйл явцад эмпати, хүлээлт, соёлын дасан зохицох чадвар, засалчийн хувийн шинж чанар зэрэг хүчин зүйлүүд нь тодорхой арга, хэрэгсэл, техникээс илүү чухал гэдэгтэй санал нэгдэж байна. === Эерэг хандлага === Эерэг сэтгэл засал нь одоо байгаа эмгэгийг арилгахаас илүүтэй өөртөө туслах боломж, чадвараа дайчлахыг чухалчилдаг. [[Абрахам Маслоу]] хувь хүний хөгжлийн боломж, эерэг чадваруудыг чухалчлах үүднээс "эерэг сэтгэл судлал" гэсэн нэр томъёог нэвтрүүлсэн<ref>Jork K, Peseschkian N. Salutogenese und Positive Psychotherapie. Bern, Stuttgart: Hans Huber Verlag; 2003/2006.</ref>. Энэхүү хандлагын дагуу сэтгэл засал нь засалд оролцож байгаа хүмүүсийн чадварт анхаарал хандуулж, хөгжих боломж олгохоос эхэлдэг (Peseschkian N.,<ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)</ref> с.1–7). Шинж тэмдэг, эмгэгийг мөргөлдөөнд үзүүлэх хариу үйлдэл гэж үздэг бөгөөд энэ нь амьдралын жам, баяр баясгалан, боломж, нөөц, хүч чадал, боломжийн салютогенезийг багтаасан хүмүүний бүхэл цул байдлыг хүлээн зөвшөөрдөг тул заслыг "эерэг" гэж нэрлэдэг (Jork K, Peseschkian N.,<ref>In German language, there is a very exact word for worldview, philosophy of life, or image or conception of human beings: Menschenbild. This concept plays a very important role in philosophy, medicine and psychotherapy.</ref> с.;13). Эерэг сэтгэл заслын "эерэг" гэсэн нэр томъёо нь "эерэг шинжлэх ухаан" ([[Макс Вебер|Макс Веберын]] дагуу, 1988) гэсэн ойлголтод суурилдаг бөгөөд энэ нь ажиглагдсан үзэгдлийн талаар дүгнэлт хийхгүй байх гэсэн үг юм. Носсрат Пезешкиан "positum" гэдэг нэр томьёог илүү өргөн утгаар нь ашигладаг бөгөөд энэ нь боломжтой, өгөгдсөн эсвэл бодитой гэсэн утгатай. Өвчинд хандах энэ эерэг хандлага нь өвчнийг ойлгох, эмнэл зүйн эмчилгээ явуулахад өвчнийг сөрөг талаас авч үзэхтэй адил чухал юм. Засал нь одоо байгаа чадавх, боломжуудыг өөртөө туслах зорилгоор дайчлах зорилготой бөгөөд зөвхөн "шинж тэмдгийн уут"-тай харьцахаас илүү хувь хүний хөгжлийн чадавх, чадварт анхаарлаа хандуулдаг. Пезешкиан шинж тэмдгүүд, эмгэгүүд нь зөрчилдөөний хариу үйлдэл гэж үздэг бөгөөд үүнд оролцсон хүмүүсийн бүрэн бүтэн байдал нь өгөгдсөн гэж үздэг тул заслаа "эерэг" гэж нэрлэдэг болсон<ref>Peseschkian H, Peseschkian N. Der Mensch ist seinem Wesen nach gut. Die Notwendigkeit eines positiven Menschenbildes für Priester und Ärzte im Zeitalter multikultureller Gesellschaften. In: Paris W, Ausserer O (eds.). Glaube und Medizin. Meran: Alfred und Söhne; 1993.</ref>. Эерэг сэтгэл заслын суурь үзэл нь хүний төрөлхийн сайн сайхан, чадавхийг онцолсон, эдгээрийг хүний байгалиас өгөгдсөн мөн чанар гэж үздэг хүмүүнлэг үзэлд<ref>Abebe, S. W. (2020). Positive Interpretation as a Tool in Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 417–422), Springer, Cham (Switzerland).</ref> суурилдаг<ref>Peseschkian H. Osnovy pozitivnoj psichoterapii (Basics of positive psychotherapy). Archangelsk: Publications of the Medical School; 1993. (in Russian).</ref>. ЭСЗ-ын дагуу хүмүүс хайрлах, танин мэдэх гэсэн хоёр үндсэн чадавхи/өгөгдөлтэй бөгөөд боловсрол, хувь хүний хөгжлийн замаар энэ чадвар, өвөрмөц онцлогоо хөгжүүлж чаддаг. Энэ нөхцөлд заслыг өвчтөн болон түүний гэр бүлийн цаашдын өсөлт, боловсролыг дэмжих хэрэгсэл гэж үздэг. Эерэг сэтгэл засалд эмгэгийг эерэг талаас нь авч үздэг. Жишээлбэл, сэтгэлийн хямралыг "мөргөлдөөнд гүн гүнзгий сэтгэл хөдлөлөөр хариулах чадвар", ганцаардлаас айх айдсыг "бусад хүмүүстэй хамт байх хүсэл", архидалтыг "бусдаас хүлээж авдаггүй халуун дулаан сэтгэлээр (мөн хайраар) өөрийгөө хангах чадвар", психозыг "хоёр ертөнцөд нэгэн зэрэг амьдрах чадвар", зүрхний эмгэгийг "зүрхний үйл ажиллагааг маш ойр байлгах чадвар" гэж тайлбарладаг.<ref>Peseschkian H, Peseschkian N. Der Mensch ist seinem Wesen nach gut. Die Notwendigkeit eines positiven Menschenbildes für Priester und Ärzte im Zeitalter multikultureller Gesellschaften. In: Paris W, Ausserer O (eds.). Glaube und Medizin. Meran: Alfred und Söhne; 1993.</ref> ЭСЗ-д хамрагдсан эерэг үйл явц нь өвчтөн, түүний гэр бүл, эмч/засалч гээд бүх талын хэтийн төлвийг өөрчлөхөд хүргэдэг<ref>Peseschkian H, Remmers A (2013): Positive Psychotherapie. In der Buchreihe „Wege der Psychotherapie“. Reinhardt Verlag München.</ref>. Зөвхөн шинж тэмдэгт анхаарлаа төвлөрүүлэхийн оронд гол гүнзгий зөрчилдөөнд төвлөрдөг. Нэмж дурдахад энэ арга нь "жинхэнэ өвчтөнийг" олж тодорхойлох боломжийг олгодог<ref>Kirillov, Ivan; Efremova, Polina; Dobiala, Ewa; Pleshakov, Ivan (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/kirrilov-i-efremova-p-dobiala-e-pleshakov-i-the-global-psychotherapist/ "Primary Capacities as a Predictor of Perceived Stress, Anxiety, and Depression in the Pandemic Crisis of Covid-19".] The Global Psychotherapist. 3 (2): 19–29. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/kirrilov-i-efremova-p-dobiala-e-pleshakov-i-the-global-psychotherapist/ doi:10.52982/lkj195].</ref>. Учир нь, ихэвчлэн тусламж хүсч хандсан хүн нь өвчтөн биш, харин түүний нийгмийн орчны хэн нэгэн жинхэнэ өвчтөн байдаг. Өвчин эмгэгийг эерэг талаас нь тайлбарласнаар өвчтөнүүд болон бусад хүмүүс өвчний боломжит үүрэг сэтгэцийн динамик ач холбогдлыг ойлгож, өвчнөө таньж мэддэгийн зэрэгцээ өөрийн чадваруудыг хүлээн зөвшөөрөх боломжийг олдог. === Үндсэн Чадавхи (өгөгдөл) (ҮЧ) болон Бодит чадварууд (БЧ) === Тэдний ард хайр, шударга ёс гэгч ойлголт, эмх цэгц, бүрэн итгэлцэл, тэвчээр гэх мэт үнэт зүйлс буюу эерэг сэтгэл засалд бодит чадвар гэж нэрлэгддэг шинж чанарууд байдаг. Зан төлөв, үнэт зүйл, ариун журам, зөрчилдөөнтэй санаанууд нь соёлын онцлогоор тодорхойлогддог бодит чадваруудын утга агуулгатай холбоотой байдаг. Өдөр тутмын амьдрал дахь зөрчилдөөн, түүнчлэн сэтгэл зүйн эмгэг, өвчинд хүргэж болзошгүй дотоод зөрчил нь хүнд тогтосон үнэт зүйлсийн шүүлттэй холбоотой байдаг. Үүнд '''хайр''' эсвэл '''шударга ёсоч''' гэх мэт ойлголтууд, эсвэл '''эмх цэгцтэй/зохион байгуулалтай байх''' байдал, '''бүрэн итгэх/итгэлцэл, тэвчээр/хатуужил/хүлээллцтэй хандах''' зэрэг үнэт зүйлс багтдаг бөгөөд эдгээр нь эерэг сэтгэл засалд '''Бодит чадварууд (БЧ)''' гэж нэрлэгддэг шинж чанарууд юм. Зан төлөв, үнэт зүйлс, сайн сайхан чанарууд болон зөрчилдөөнд хүргэдэг бодол санаанууд нь Бодит чадваруудын онцгой агуулгатай холбоотой байдаг. Энэ нь хүний тухайн соёлын онцлогоос үүдэлтэй. Хүн бүр амьдралынхаа туршид суралцаж хөгжүүлсэн, хувь хүний туршлагаас үүдэлтэй бөгөөд соёл боловсролоор дамжуулан өвлөн авсан загвар болсон суурь үзлүүдэд өөр өөрийнхөөрөө хариу үйлдэл үзүүлдэг. Жишээ нь, '''цаг баримтлах,''' эсвэл '''бүрэн итгэл/итгэлцэл''' гэгч бодит чадваруудын талаар адил нөхцөл байдалд хоёр хүн өөр өөр ойлголттай байх болно. Зовиур шаналал, тэр ч байтугай бие махбодийн хариу үйлдэлд (өвчин/зовиур) хүргэх зөрчилдөөн нь ихэвчлэн идэвхтэйгээр илэрсэн бодит чадваруудын (тухайлбал, цаг баримтлах, эсвэл итгэлцэл) талаарх ялгаатай ойлголтуудаас үүдэлтэй байдаг. Бодит чадварууд өөр өөрөөр үнэлэгддэг нь соёлын болон гэр бүлийн ялгаатай суурь үзлээс үүдэлтэй. '''Нийгмийн харилцан үйлчлэл, Үйл ажиллага, амжилт, шударга ёсоч байдлыг цаг баримтлах, эсвэл бүрэн итгэх/итгэлцлийн''' ач холбогдлыг харьцуулж үнэлэхэд янз бүрийн хүмүүс өөр өөрөөр үнэлнэ. Энэ нь зөрчилдөөн үүсгэдэг ч, хүмүүст суурь үзлүүдээ солилцох, тэдгээрээсээ суралцах, тэдгээрийг өргөжүүлэхэд хүргэдэг. 1977 онд Носсрат Пезешкиан "Бодит чадвар" гэсэн томъёоллыг нэвтрүүлсэн<ref>Peseschkian, N. (1974): Schatten auf der Sonnenuhr. Wiesbaden: Medical Tribune.</ref>. Пезешкианы томъёолсноор хүнд хоёр '''Үндсэн (өгөгдөл) чадавхи''' байдаг. Нэгд, '''Хайрлах чадавхи:''' сэтгэл хөдлөлийн хэрэгцээгээр илэрхийлэгдэх '''Анхдагч бодит чадварууд;''' хоёрт, '''Танин мэдэх чадавхи:''' Хоёрдогч бодит чадвар болон нийгмийн хэм хэмжээгээр дамжуулан хөгжөдөг чадавхи. Хайрлах чадавхи нь '''Тэвчээр/хатуужил/хүлээлцтэй ханадах, Цаг хугацааны мэдрэмж, Бүрэн итгэл/итгэлцэл''' зэрэг анхдагч бодит чадваруудаар илэрхийлэгддэг бол Танин мэдэх чадавхи нь '''Цаг баримтлах, Цэвэрч нямбай байх, Эмх цэгцтэй/Дэг журамтай/Зохион байгуулалттай''' байх зэрэг хоёрдогч бодит чадваруудаар илэрхийлэгдэнэ. “Бид танин мэдэх чадавхийн тусламжтайгаар туршлагаа бүтэцтэй болгодог. Үүнд суралцах (туршлага хуримтлуулах) болон заах (туршлагаа бусдад дамжуулах) зэрэг чадвар багтана”<ref>Peseschkian H, Remmers A (2013): Positive Psychotherapie. In der Buchreihe „Wege der Psychotherapie“. Reinhardt Verlag München</ref>. {| class="wikitable" |+ '''Бодит чадварууд''' |- ! '''Анхдагч бодит чадварууд (хайрлах үндсэн (өгөгдөл) чадавхигаас хөгждөг''' !! '''Хоёрдогч бодит чадварууд (танин мэдэх үндсэн (өгөгдөл) чадавхигаас хөгждөг''' |- | Хайрлах/хайрлагдах ба ойр дотны харилцаа холбоо тоготоох (өгөгдөл) чадавхи (Love and Capacity for Relationships) || Цаг баримтлах чадвар (Punctuality) |- | Төгс төгөлдөр байх/Үлгэр жишээнээс даган дуурайх загвар авах чадвар (Role Model) || Цэвэрч нямбай байх чадвар (Cleanliness) |- | Тэвчээр/Хатуужил/Хүлээцтэй хандах чадвар (Patience) || Эмх цэгцтэй/Дэг журамтай/зохион байгуулалттай байх/хандах чадвар (Orderlinsss/Order) |- | Цаг хугацааны мэдрэмж (Time awareness) || Дуулгавартай/сахилга баттай/нийгмийн хэв журмыг даган мөрдөх чадвар (Obedience) |- | Нийгмийн харилцан үйлчлэл (Contact) || Эелдэг эвтэй байх чадвар (Politness|Courtesy) |- | Бэлгийн харилцааны мэдрэмТаашал авч/өгөх чадвар /өөрийн хүсийн адилтгалтай байх (Sexuality) || Шударга ёсоор хандах/үйлдэх (Justice/Fairness) |- | Итгэл найдвар (Hope) || Үнэнч/Чин баттай байх чадвар (Fidelity|Loyalty) |- | Бүрэн итгэл/Итгэлцэл (Trust) || Шулуун шударга/Цэгц шулуун/Нээлттэй байх чадвар (Honesty/Directness) |- | Өөртөө итгэлтэй байх (Confidence) || Хичээл зүтгэл/Амжилт/Тэмүүлэл/Урам зоригтой байх чадвар (Diligence/Achievment) |- | Итгэл үнэмшил, шашин шүтлэг/ёртөнцийг үзэх үзэл (Belief/Faith/Worldview) || Арвич хямгач/Гамтай хандах чадвар Frugality/Thriftiness) |- | Эргэлзээ (Doubt) || Найдвартай/Хариуцлагатай байх/хандах чадвар (Reliability/Trustworthiness) |- | Тодорхой байдал (Certanity/Assurance) || Нарийн няхуур/Хянамгай байх чадвар (Accuracy/Precision) |- | Эв нэгдэл/нэгдэлцэл/харьялагдлын мэдрэмж (дотоод бүрэн бүтэн байдлын мэдрэмж) (Unity/Oneness) || Ухамсартай /хүн чанарын үүднээс үйлдэх/ хандах чадвар (Counscientiousness) |- | '''''Сэтгэл хөдлөлийн хэрэгцээ ба харилцааны чадвар (загварчлалаар бий болсон)''''' || '''''Нийгмийн хэм хэмжээ, харилцааг бий болгох (хүмүүжил боловсролоор дамжуулан)''''' |} Пезешкиан “Ялгаварлах дүн шинжилгээний онол”-ыг боловсруулсан(<ref>Chykhantsova, Olena; Kuprieieva, Olga (2021). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ "Possibilities of Positive Psychotherapy in the Formation of Hardiness". The Global Psychotherapist.] 1 (2): 22–26. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ doi:10.52982/lkj147].</ref>; с. 25). Энэ онол нь тухайн үедээ психосексуал үе шатуудыг (жишээлбэл, аман, аналь ба эдипаль) болон Ид ба Супер-Эго-гийн бие даасан хөгжил, тэдгээрийн хоорондын зөрчилдөөнүүдийг голчлон судалж байсан психоанализд нэмэлт болон гарч ирсэн(<ref>Chykhantsova, Olena; Kuprieieva, Olga (2021). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ "Possibilities of Positive Psychotherapy in the Formation of Hardiness". The Global Psychotherapist.] 1 (2): 22–26. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ doi:10.52982/lkj147].</ref>; с. 25). Ялгаварлах дүн шинжилгээ нь хөгжлийн эхэн үе шатанд ямар тодорхой агуулга үүсэхийг судалдаг: Эцэг эхийн тэвчээр, бүрэн итгэлцлийн хөгжил, болзолгүйгээр хүлээн зөвшөөрөх хайрын туршлага нь аман үе шатанд амжилттай хөгжих хөгжлийн сэтгэл зүйн урьдчилсан нөхцөл мөн. "Анхдагч" гэж нэрлэгддэг эдгээр чадварууд нь эцэг эхийн зан байдал, тэдний загварчлалаар хүүхдэд шууд дамжуулагддаг. Тэвчээртэй хандах (өөртөө эсвэл бусдад), бүрэн итгэх (өөртөө, бусдад, эсвэл хувь заяандаа), хэн нэгэнд зориулан цаг гаргах зэрэг Анхдагч бодит чадварууд нь хүүхдийн хөгжлийн үндсэн хэрэгцээ юм. Хүүхэд өөрийн насны онцлогт тохирсон дотоод тэнцвэрийг бий болгохын тулд тэдэнд орчны халуун дулаан уур амьсгал, цаг хугацаа, тэвчээр, эмпатитай болзолгүй хүлээн зөвшөөрөл хэрэгтэй байдаг<ref>Moghaddam FM, Harre R. But is it science? Traditional and alternative approaches to the study of social behavior. World Psychology. 1995;1(4):47–78.</ref>. Өөрт нь чухал, ач холбогдолтой хүнтэй анх харилцаа тогтоох анхдагч бодит чадвар нь хүн өөртэйгөө харилцах, өөртэйгөө эв найртай байх, өөрийгөө танин мэдэх, өөрийгөө болон ертөнцийг танин мэдэх чадварыг хөгжүүлэх, эцэст нь дотоод болон гадаад зөрчилдөөнийг зохих ёсоор даван туулах боломжийг олгодог. "Тэвчээр" гэсэн анхдагч бодит чадвар нь импульсийг хангалттай хянах, "бүрэн итгэл" чадварыг нь дотоод дэмжлэг, дулаан, аюулгүй байдлын мэдрэмжинд шаардлагатай байдаг. Хүүхдэд бага насанд нь мэдрэх 2 маш чухал зүйл бол нэгд, үргэлж цаг завтай, тэвчээртэй байдаг ээж, эмээгээс авсан ухамсаргүй хайр, хүлээн зөвшөөрөл, хоёрт, маш их итгэж, түүний өвөрт орж, хэзээ ч хэнд ч итгэж байгаагүй зүйлээ ярьж чаддаг хүүхдийн дотор байрласан эцгийн дүр төрх<ref>Badecka, Patrycja (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/badecka-p-2023-the-possibilities-of-transcultural-positive-psychotherapy-in-supporting-the-development-of-post-traumatic-growth-ptg-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ "The Possibilities OF Transcultural Positive Psychotherapy in Supporting the Development of Post-Traumatic Growth (PTG)"]. The Global Psychotherapist. 3: 98–103. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/badecka-p-2023-the-possibilities-of-transcultural-positive-psychotherapy-in-supporting-the-development-of-post-traumatic-growth-ptg-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ doi:10.52982/lkj187].</ref>. '''Цаг баримтлах, эелдэг/эвтэй байх, шулуун шудрага/цэгц шулуун/нээлттэй байх, шударга ёсоор хандах, үнэнч/чин баттай байх''' зэрэг хоёрдогч бодит чадварууд нь зөрчилдөөн, үл ойлголцлыг шийдвэрлэхэд ихэнхдээ нийгмийн хэм хэмжээний үүрэг гүйцэтгэдэг. Тиймээс '''"эмх цэгцтэй/дэг журамтай/зохион байгуулалттай байх"''' нь барууны соёл иргэншилд эцэг эх, хүүхдүүдийн хоорондын зөрчилдөөн, түүнчлэн гэрлэсэн хосын хоорондын зөрчилдөөний хамгийн түгээмэл агуулгын нэг юм. '''Шударга ёсоор хандах/үйлдэх''' Хоёрдогч бодит чадвар нь шударга бус байдлаас үүсэх зовинолын үед шударга ёсны талаар дахин дахин бодож цэгнэн, нөхцөл байдлыг хүлээн зөвшөөрөх, яаралгүйгээр нөхцөл байдлыг ойлгох, тэвчээртэй байх нөхцөл байдалд зайлшгүй хүргэдэг. Сахилга батын нэг хэлбэр болох '''дуулгавартай/сахилга баттай байх, нийгмийн журмыг даган мөрдөх чадвар''' нь түүхэн шалтгааны улмаас ардчилсан Германд тийм ч их үнэлэгддэггүй ч сургуулиудад үүнийг амьдралын бодит байдал гэж үзэн угаасаа хүнд байх шийдвэр гаргах эрх чөлөө нь дүрэмд захирагдах хэрэгцээ шаардлагаар хойш тавигддаг бүтээгч чадварын нэгд тооцогддог. Тиймээс ч энэ нь боловсролын салбарт түгээмэл тохиолддог зөрчилдөөний хүчин зүйлийн нэг юм. Сэтгэл засалд Супер-эгогийн зөрчилдөөн нь шашны номлодог гэм буруутай байдлын зөрчилдөөнийг өдөөдөг нөхцөл байдалд үүсдэгийг онцлон тэмдэглэсэн байдаг<ref>Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. Соёл дамнасан өнцгөөс харвал дорно дахины соёлууд '''хайр/хайрлах, бүрэн итгэл/итгэлцэл, нийгмийн харилцан үйлчлэл''' зэрэг анхдагч бодит чадваруудыг илүү үнэ цэнэтэй гэж үздэг бол барууны соёлууд '''зохион байгуулалт (эмх цэгцтэй, дэг журамтай), цаг баримтлах, цэвэрч нямбай байх зэрэг хоёрдогч бодит''' чадварыг илүү үнэлдэг нь анзарагдаж байна. Гэр бүл болгонд хүүхдийн хооллох цагийг тогтоох, гэр бүлийн үндсэн хоолыг яг цаг тухайд нь идэх яг таг тодорхой дүрэм, бусад ижил төстэй дүрмүүдийг бага наснаасаа онцолж өгдөг. Цаашид хосын харьцаанд илрэгдэх энэхүү ялгаа нь ихэвчлэн үл ойлголцол төдийгүй зөрчилдөөн, шүүлтэд хүргэдэг. Эдгээр бодит чадварыг, жишээлбэл, хүүхэд хооллох цагийг тогтоох, гэр бүлийн хооллох цагийг ягштал баримтлах зэргээр бусад ижил төстэй дүрмүүдийг сахих шаардлагыг хүүхдэд бага наснаас нь мэдрүүлдэг. Эдгээр ялгаа нь ихэвчлэн үл ойлголцол төдийгүй зөрчилдөөн, буруутгах, шүүмжлэхэд хүргэдэг. Эерэг сэтгэл засал нь сэтгэл хөдлөлийн өдөөгч болох зөрчилдөөний тодорхой агуулгыг шинжилж, дотоод болон гадаад зөрчилдөөн, эсвэл эдгээр зөрчилдөөний агуулга болох үнэ цэнтэй зүйлс, чадваруудын талаар зөвлөгөө өгөх, засал явуулахад чиглэгддэг. Зовлон зүдгүүр, бие махбодийн шинж тэмдгүүдэд хүргэдэг сэтгэл хөдлөлийг эсрэг тэсрэг суурь үзлүүдийн хоорондох зөрчилдөөнд үйлчилдэг үнэт зүйлс гэж ойлгож болно. Үүнтэй холбогдуулан дурдахад, зөрчилдөөнд төвлөрсөн сэтгэл заслын үйл явц нь өдөөгч хүчин зүйлүүдэд илүү анхаарал хандуулахаас, сэтгэл хөдлөл үүсгэсэн зөрчилдөөнийг илрүүлж, цаашдаа түүнийг ухамсарлан боловсруулахад илүү анхаардаг<ref>Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. === Соёл хоорондын/Соёл дамнасан/Транскультураль хандлага === Соёл хоорондын (соёл дамнасан/транскультарль) хэтийн төлвийг сэтгэл засалд нэвтрүүлэх нь анхнаасаа Носсрат Пезешкианы анхаарлын төвд байсан төдийгүй түүний хувьд нийгэм, улс төрийн чухал ач холбогдолтой байв. Соёл дамнасан хандлага нь ЭЗС-ын аргад байнга давтагддаг сэдэв учраас Н. Пезешкиан түүний ач холбогдлыг онцлон тэмдэглэсэн байдаг. Энэ хандлага нь хувь хүний мөргөлдөөнийг ойлгоход үнэ цэнэтэй мэдээлэл болдог төдийгүй нийгмийн чухал үр дагавартай байдаг. Цагаачлал, хөгжлийн тусламж, өөр өөр соёл иргэншилтэй хүмүүстэй харилцах, хоёр өөр соёлтой хүмүүс гэр бүл зохиох, хэвшмэл үзлийг даван туулах, өөр өөр соёлын хүрээллээс бий болсон загварууд, соёл хоорондын нөхцөл байдлаас үүдэлтэй улс төрийн сорилтуудыг энэ хандлагаар шийдвэрлэх боломжтой<ref>Cesko, E., Sinici, E. (2020). Positive Psychotherapy in Different Cultures. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 201–210), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. Соёлын хүчин зүйлсийг багтаасан засал бүрийн өвөрмөц шинж чанарыг хүлээн зөвшөөрсөн нь ЭСЗ-ын хэрэглээг өргөжүүлж, олон үндэстний нийгэмд хэрэглэх үр дүнтэй арга болгосон.<ref>Peseschkian H. Die Anwendung der Positiven Psychotherapie im Managementtraining. In: Graf J, (ed). Seminare 2002 – Das Jahrbuch der Management-Weiterbildung (ManagerSeminare). Bonn: Gerhard May Verlags GmbH; 2001.</ref> ЭЗС-ыг 70 гаруй оронд зааж, дадлагажуулж ирсэн бөгөөд үүнийг сэтгэл заслын соёл дамнасан (транскультураль) хандлагатай арга гэж үзэж болно. Тиймээс ЭСЗ-ын зарчмууд нь сэтгэл зүйн боловсрол, насан туршийн боловсрол, сэтгэл заслын шинэ салбаруудыг хүлээн зөвшөөрөх, нэвтрүүлэхэд чухал юм. Энэ нь зайлшгүй шаардлагатай соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын салбарыг тодорхойлж, бий болгох үндэс суурийг бүрдүүлдэг. “Соёл хооронды/Соёл дамнасан/Транскультураль” гэдгийг ЭСЗ-д хоёр утгаар ойлгож болно: 1. Соёл хоорондын, эсвэл шилжин суурьшсан хүмүүсийн сэтгэл засал гэж нэрлэгддэг өөр өөр соёлтой хүмүүсийн өвөрмөц шинж чанаруудыг хүлээн зөвшөөрөх хандлага 2. Заслын харилцаанд соёлын хүчин зүйлийг харгалзан үзэх нь засалчийн хэрэглэх арга барилын хүрээг өргөжүүлж, нийгэм-улс төрийн ухамсрыг нь дээшлүүлэх явдал юм. ЭСЗ нь соёлуудын ялгаанд мэдрэмтгий арга ("олон янз байдал дахь нэгдмэл байдал" гэсэн ойлголт), янз бүрийн соёл, амьдралын нөхцөл байдалд дасан зохицох боломжийг олгодог бөгөөд барууны "сэтгэл зүйн колоничлолын" нэг хэлбэр гэж үзэх ёсгүй.<ref>Robinson DJ. The psychiatric interview. 2nd edition. Port Huron, MI, USA, Rapid Psychler Press: 2005</ref> Носсрат Пезешкиан ЭСЗын нийгмийн ач холбогдлыг онцолж, үүнийг бүлэг, ард түмэн, үндэстэн, соёлын бүлгүүдийн хоорондын харилцаа гэх мэт нийгмийн янз бүрийн харилцаанд өргөнөөр хэрэглэж болохыг санал болгож байна. Ингэснээр харилцан үйлчлэл, хүний чадвар, эдийн засгийн нөхцөл байдал – энэ бүгдэд анхаарлаа хандуулсан нийгмийн цогц (бүгдийг багтаасан) онол бий болгож болохоор байна<ref>Reimer C, Eckert J, Hautzinger M, Wilke E. Psychotherapie: Ein Lehrbuch für Ärzte und Psychologen. Heidelberg: Springer; 2000.</ref>. Соёл хоорондын/Соёл дамнасан/Транскультураль сэтгэл засал нь зөвхөн өөр өөр соёлын харьцуулалт төдий биш харин хүний зан үйлийн соёлын хэмжигдэхүүнд чиглэсэн цогц хандлаг юм. Энэ нь хүмүүс юугаараа ялгаатай, юугаараа ижил төстэйг ойлгохыг хичээдэг. ЭСЗ нь өвчтөнд өөрсдийн зан үйлийн хэв маягийг (репертуарыг) өргөжүүлэх, өөрсдийн ирээдүйг харьцангуйгаар тодорхойлоход нь туслахын тулд бусад соёлын жишээг ашигладаг. Түүх, үлгэр, нийгмийн хэм хэмжээ, тэнцвэрийн загвар зэрэг хэрэгслийг соёл дамнасан хэтийн төлвийг хөгжүүлэхэд ашигладаг. 1979 онд Носсрат Пезешкиан "Транскультураль сэтгэл засал" гэсэн нэр томъёог анх хэрэглэж, "Худалдаачин ба тоть: эерэг сэтгэл заслын дорно дахины түүхүүд" номондоо нэг бүлгийг зориулжээ. Хувийн амьдрал, ажил хөдөлмөр, улс төрд соёл хоорондын зөрчилдөөнүүд улам нэмэгдэж байгаа тул тэдгээрийг шийдвэрлэх нь ирээдүйн томоохон зорилтуудын нэг болно гэж үзэж байв. Соёл хоорондын асуудлын зарчим нь хүмүүсийн хоорондын харилцааны болон дотоод зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх зарчим болж, эцэст нь сэтгэл заслын объект болж хувирдаг<ref>Lambert NJ. Psychotherapy outcome research: implications for integrative and eclectic therapists. In: Goldfried M, Norcross JC, editors. Handbook of psychotherapy integration. New York: Basic Books; 1992.</ref>. === Эерэг сэтгэл заслын асуулга - Анхны ярилцлага === Пезешкиан хагас бүтэцтэй “Анхны ярилцлага”-ын асуулга боловсруулсан. Энэ нь психодинамик сэтгэл заслын талбарын цөөн асуулгын нэг юм. 1988 онд танилцуулсан Хамид Пезешкианы диссертаци<ref>Peseschkian H. (1987). Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall – Eine orthopädisch-psychosomatische Untersuchung von 100 Patienten. Medizinische Dissertation. Universität Mainz.</ref> нь ЭСЗ-ын сэдвээр бичигдсэн анхны шинжлэх ухааны докторын төсөл ажил байсан. Энэхүү диссертацид ЭСЗ-ын “Анхны ярилцлага”-ыг тодорхой бүтэцтэйгээр боловсруулан, асуулгын хуудсыг танилцуулж, психодинамикийн судалгааг хийсэн. Хожим боловсрогдсон хагас бүтэцтэй психодинамикийн Анхны ярилцлагын энэхүү урьдал хувилбар нь психодинамик сэтгэл засалд чухал хувь нэмэр оруулсан бөгөөд 1988 онд WIPPF-ийн ЭСЗ-ын асуулгын хамт хэвлэгджээ. Сэтгэл заслын Анхны ярилцлагыг анагаах эмнэлгийн үзлэг, өвчний түүхтэй харьцуулж болох сэтгэл заслын чухал бүрэлдэхүүн хэсэг юм<ref>Snyder C. R. Handbook of hope: theory, measures & applications. San Diego: Academic Press; 2000.</ref>. Энэ нь оношлогоо, заслын төлөвлөлт, урьдчилсан дүгнэлт, таамаглал дэвшүүлэх зэрэг хэд хэдэн зорилготой<ref>Frank J. D. Persuasion and healing: a comparative study of psychotherapy. 3rd ed. Baltimore: Hopkins Univ. Press; 1991.</ref>. ЭСЗ-ын анхны ярилцлага нь өвчтөнд оношлогоог түүний өвчний түүхийн дагуу тавьдаг хандлагатай төстэй бөгөөд түүнээс гадна харилцааны хүчин зүйлс, заслын явцад оролцогчдын холбоог мөн харгалзаж үздэг<ref>Peseschkian H. Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall (Psycho-social aspects of lumbar disc herniation). Doctoral medical dissertation. University of Mainz, Medical Faculty; 1988.</ref>. Энэ нь үр дүнтэй засал хийх найдварыг (Snyder,<ref>Remmers, A., Peseschkian, H. (2020). The First Interview in Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 309–330), Springer, Cham (Switzerland).</ref> с. 193-212, Frank<ref>Peseschkian, H., Remmers, A. (2020). Life Balance in Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 91–102), Springer, Cham (Switzerland).</ref>) багтаасан хүлээлтийн үр нөлөөний ач холбогдлыг<ref>Peseschkian H. Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall (Psycho-social aspects of lumbar disc herniation). Doctoral medical dissertation. University of Mainz, Medical Faculty; 1988.</ref> хүлээн зөвшөөрдөг. Хагас бүтэцтэй шинж чанар, дасан зохицох боломжийг олгодог хандлага улмаас хувь хүний засал, хосын засал, гэр бүлийн засал, зөвлөгөө, дасгалжуулалт зэрэг янз бүрийн нөхцөлд ба олон төрлийн соёлд хэрэглэгдэхэд тохиромжтой хэрэгсэл юм. ЭСЗ дахь анхны ярилцлага нь заавал асуугдах болон нэмэлт асуултуудыг багтаасан хагас бүтэцтэй ярилцлага юм. Заавал асуугдах асуултуудад өгсөн хариултаас хамааран эмч нэмэлт асуулт асуух, эсвэл асуухгүйгээ шийднэ. Асуултууд нь нээлттэй, эсвэл хаалттай байж болох бөгөөд тэдгээрийг оношлогоо, засал, урьдчилсан дүгнэлт, таамаглал дэвшүүлэх зорилгоор мэдээлэл цуглуулахад ашиглана(<ref>Cesco, Enver (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/cesko-e-2023-four-aspects-of-the-quality-of-life-the-balance-model-and-sexual-disorders-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ "Four Aspects of the Quality of Life, the Balance Model and Sexual Disorders"]. The Global Psychotherapist. 3: 104–114. doi:10.52982/lkj188.</ref>; с.31). Ярилцлагыг ашиглах хэд хэдэн хувилбар байдаг. Тухайлбал, заслын урьдчилсан шатны нэг хэсэг болгон эхний уулзалт, эсвэл хэд хэдэн уулзалтын үеэр ашиглах; эхний уулзалтанд эрэл хайгуулын зорилгоор ашиглах; дараагийн уулзалтуудад тодорхой чиглэлүүдийг гүнзгийрүүлэх зорилгоор ашиглах гэх мэт. Анхны ярилцлага нь хувь хүн, хүүхэд, залуучууд, хос, гэр бүлтэй засал хийх, зөвлөгөө өгөх, дасгалжуулах зэрэг өргөн хүрээний нөхцөлд хэрэглэгдэх бөгөөд өөр өөр соёлд дасан зохцодог.<ref>Peseschkian, N. Positive psychotherapy of everyday life: A practical guide. Bloomington, USA: AuthorHouse; 2016. (first German edition in 1974)</ref> === Тэнцвэрийн загвар (ТЗаг) === Тэнцвэрийн загвар нь өргөнөөр хүлээн зөвшөөрөгдсөн бөгөөд сэтгэл засал, өөрөө өөртөө туслах, мөн гэр бүлийн засалд хэрэглэгддэг. Энэ нь Зигмунд Фрейдийн бэлгийн дур хүслийн тухай ойлголт, [[Алфред_Адлер|Альфред Адлерын]] амьдралын зорилгын үзэл баримтлал, [[Карл_Юнг|Карл Юнгийн]] хүртэхүй, харьцаа, мэдрэмж, зөн совингийн дөрвөн үйлдэлтэй харьцуулж болно. Тэнцвэрийн загвар нь хувь хүний бүхэл цогц төсөөллийг санал болгож, чухам аль хүрээнд хөгжил дутагдаж буйг тодорхойлох боломжийг олгодог. Эдгээр хүрээнд байж болох зөрчилдөөнийг олж судалснаар шинэ тэнцвэрт байдалд хүрч, заслын явцын доторх синтезийг бий болгож чадна. [[File:Balance Model in PPT.png|thumb|Figure 3. Balance Model in positive psychotherapy developed by Nossrat Peseschkian]] Тэнцвэрийн загвар нь хүний амьдрал, үйл ажиллагааны үндсэн дөрвөн хүрээгээр тодорхойлогдох бөгөөд энэ нь хувь хүний сэтгэл ханамж, өөрийгөө үнэлэх үнэлэмж, сорилт бэрхшээлийг даван туулах чадварт ихээхэн нөлөөлдөг гэсэн суурь үзэл баримтлалд үндэслэдэг. Эдгээр хүрээнүүд нь тухайн үеийн хувь хүний зан чанарын гол үзүүлэлт болж, биологи-бие махбодь, оновчтой-оюун ухаан, нийгэм-сэтгэл хөдлөл, бүтээлч төсөөлөл, өдөр тутмын амьдралын үнэт зүйлд чиглэсэн талуудыг хамаардаг. Хүн болгон эдгээр хүрээ бүрт боломжуудыг эзэмшдэг ч боловсрол, хүрээлэн буй орчны ялгаагаас хамааран зарим нь илүү тод илэрхийлэгдсэн, эсвэл үл тоомсорлогдон хөгжөөгүй байж болно<ref>Goncharov, M. (2020). Conflict model of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 331–348), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. Эдгээр дөрвөн хүрээ нь амьдралын эрч хүч, үйл ажиллагаа, хариу үйлдэл нөлөөлж, хоорондоо холбоотой байдаг: # Бие махбодийн идэвхтэй байдал үйл ажиллагаа болон хүртэхүй. Энд: хоол унд, эмзэглэл, бэлгийн харьцаа, нойр, амрах, спорт, гадаад төрх байдал хувцас зэрэг; # Мэргэжлийн ололт, ур чадвар, тухайлбал, мэргэжил, эрхэлж байгаа ажил, гэр ахуйн үүрэг ажил, цэцэг, ургамал ургуулах, үндсэн болон дэд боловсрол, мөнгөний зохицуулалт; # Түншүүд, гэр бүл, найзууд, танилууд болон танихгүй хүмүүстэй харилцаа холбоо барих хэв маяг; нийгмийн оролцоо ба үйл ажиллагаа; # Ирээдүйн төлөвлөгөө, шашны зан үйлийн туршлага, зорилго/утга агуулга, бясалгал, бодрол, үхэл, үзэл баримтлал, санаанууд, алсын хараа эсвэл төсөөлөл-уран зөгнөлийн хөгжил. Тэнцвэрийн загварын зорилго нь амьдралын дөрвөн хүрээний тэнцвэртай байдлыг сэргээх явдал юм. Сэтгэл заслын зорилго нь өвчтөнд өөрийн нөөц бололцоогоо тодорхойлж, тэдгээрийг динамик тэнцвэрт байдалд хүрэх зорилгоор ашиглахад туслах<ref>Battegay R. In: Jork K, Peseschkian N, editors. Salutogenese und Positive Psychotherapie. Bern: Huber; 2006.</ref>. Тодруулбал, энергийн тэнцвэртэй хуваарилалтыг эрэмбэлэх шаардлагатай бөгөөд хүрээ тус бүр нь тэнцүү цаг хугацаа биш харин энерги буюу эрч хүчийн тэнцүү хувийг (хүрээ тус бүрт 25%) хуваарилж чаддаг болох зорилготой. Удаан хугацаанд үргэлжилсэн нэг хүрээг илүү хөгжүүлсэн, илүү анхаарал тавьсан байдал нь зөрчилдөөн, өвчин эмгэг, бусад сөрөг үр дагаварт хүргэдэг. === Дөрвөн үлгэр дууриаллын загварын хүрээ (ДДЗаг) === Хүүхдийн бага насны туршлагаас өвчтөнд үзүүлэх нөлөөг үнэлэх нь психодинамик сэтгэл заслын хамгийн чухал бөгөөд хэцүү ажил юм. ЭСЗ-д Үлгэр дууриаллын загвар гэгч арга барилыг хэрэглэдэг. Англиар Dimensions model<ref>Peseschkian, Farid; Torres, Diego (2024). Therapeutic Narration. Anecdotes & Aphorisms for Psychotherapy & Self-Help (1st ed.). Wiesbaden: WAPP Press. ISBN 978-3-910225-21-3.</ref>. ЭСЗд Үлгэр дууриал загварын тухай ойлголтыг мөн "жишээ", "Хэмжээст загвар", "Үлгэр дууриал" эсвэл "Хайрын хэлбэрүүд" гэж нэрлэдэг бөгөөд хувийн туршлага, хөгжлийг бүрдүүлдэг гэр бүлийн суурь үзлийн хэв маягийг тодорхойлох хэрэгсэл болгон ашигладаг. [[File:Dimensions model.png|thumb|Figure 4. The four model dimensions of positive psychotherapy]] Бага насны хүмүүжил орчин тойрон нь Носсрат Пезешкианы тодорхойлсоны дагуу хүний өвөрмөц хөгжил, Хайрлах/Хайрлагдах болон Танин мэдэх/Танин мэдэгдэх өгөгдөл чадавхийн илэрхийлэлд нөлөөлдөг. Тэнцвэрийн загвар нь танин мэдэх чадавхийн арга хэрэгслийг дүрсэлсэн бол Үлгэр дууриалын загвар нь хайрлах чадавхийн арга хэрэгслийг харуулдаг. ЭСЗ -д Үлгэр дууриаллын загварын дөрвөн хэмжигдэхүүнийг ашиглах нь зөвхөн "БИ" хэмжигдэхүүнийг төдийгүй "ТА", "БИД", "Анхдагч/Пра-БИД" хэмжигдэхүүнүүдийг нэвтрүүлснээр Кохут, Кернберг нарын аналитик “БИ” болон «Объект» онолыг өргөжүүлдэг. "ТА" хэмжигдэхүүн нь өвчтөний эцэг эх, эсвэл анхан шатны тусламж үйлчилгээ үзүүлэгчдийн хоорондын харилцах харилцааг илэрхийлдэг, "БИД" хэмжигдэхүүн нь эцэг эх/анхан шатны асран хамгаалагчийн бусадтай хэрхэн харилцаж байсан туршлагыг агуулдаг. ЭЗСын "Анхдагч БИД" хэмжигдэхүүн нь өвөрмөц бөгөөд эцэг эх, эмээ өвөө зэрэг өвчтөний анхан шатны тусламж үйлчилгээ үзүүлэгчид болон тэдний амьдралын харилцааг дүрслэхийн зэрэгцээ тэдний амьдралын философи, эсвэл шашны итгэл үнэмшлийг тодорхойлдог. Эдгээр дөрвөн субъектын харилцааг нэгтгэснээр ЭСЗ нь Объектийн онол болон психодинамик заслын ирээдүйд нөлөөлж болох өвөрмөц хандлага хэмээн тодорхойлогддог. # "БИ" хэмжигдэхүүн нь хувь хүний өөрийгөө үнэлэх үнэлэмж, өөртөө итгэх итгэл, өөрийн дүр төрх, үндсэн Бүрэн итгэл эсвэл үл итгэх байдал зэрэг өөртэйгөө харьцах харьцаа болон амьдралд үүсгэх асуудлуудад анхаарлаа хандуулдаг загварын хэмжигдэхүүн юм. Эдгээр асуудалд тухайн хүний бага насны туршлага, эцэг эх, ах эгч нартайгаа харилцаж байсан харилцаа, тэд нарын хандлага ихээхэн нөлөөлдөг. Бага наснаасаа хүмүүс хүсэл, хэрэгцээ нь хэрхэн хангагдаж байсан туршлагад тулгуурлан өөртэйгөө харилцаа тогтоож сурдаг. # "ТА" хэмжигдэхүүн нь хувь хүний бусадтай, ялангуяа романтик хамтрагчтайгаа харилцах харилцааны тухай. Энэ харилцааны үндсэн загвар нь тухайн хүний эцэг эх, ялангуяа тэдний хоорондын харилцааны жишээ юм. Эцэг эхийн хоорондох зан байдал, харилцан үйлчлэл нь түншлэлийн боломжит зан үйлийн загвар болж, хүн романтик хамтрагчтайгаа хэрхэн харилцаагаа бүрдүүлэхэд нөлөөлдөг. # "БИД" хэмжигдэхүүн нь хувь хүний нийгмийн хүрээлэн буй орчинтойгоо харьцах харьцааны илэрхийлэл бөгөөд энд эцэг эхийн нийгмийн орчинтой харилцах харилцаа ихээхэн нөлөөлсөн байдаг. Нийгмийн зан үйлд хандах хандлага, амжилтын хэм хэмжээ нийгэмшүүлэх замаар эцэг эхээс хүүхдүүдэд шилждэг. Эдгээр хандлага, хүлээлт нь хамаатан садан, хамтран ажиллагсад, нийгмийн бүлгүүд, сонирхлын бүлгүүд, эх орон нэгтнүүд, нийт хүн төрөлхтөнтэй харилцах харилцаа зэрэг ойрын гэр бүлээс гадуурх нийгмийн харилцаатай холбоотой байдаг. Эдгээр нийгмийн харилцаанд эцэг эх хэрхэн харилцаж, удирдан чиглүүлж байгаа нь тэдний хүүхдийн нийгэмд хэрхэн бие авч явах/зан үйлдэх талаарх ойлголт, хандлагыг бүрдүүлдэг. # "Гарал үүсэл/Анхдагч БИД/Пра-бид" хэмжигдэхүүн нь хувь хүний гарал үүсэл, эсвэл анхдагч нийгэмлэгтэй харилцах харилцааг хэлдэг бөгөөд үүнд эцэг эхийн амьдралын утга учир, зорилго, сүнслэг байдал/шашин, ертөнцийг үзэх үзэл зэрэгт хандах хандлага ихээхэн нөлөөлдөг. Энэ хэмжигдэхүүн нь зөвхөн шашны нийгэмлэгийн албан ёсны гишүүнчлэлд суурилдаггүй, харин амьдралын хожим үүсэх утга учрын талаархи асуултын үндэс юм. Хэдийгээр хүн шашин шүтлэгийг үгүйсгэсэн ч түүний гарал үүсэл, эртний нийгэмлэгтэй холбоо нь чухал хэвээр байна. Энэ нь утга санаа, зорилгыг хангах бусад чиг баримжаа олгох тогтолцооны үндэс суурь юм. === Зөрчилдөөний загвар === Пезешкианы психодинамик Зөрчилдөөний загвар (зургаас үзнэ үү) нь зөрчилдөөний гол цэг болох агуулгын ялгаа, түүний дотоод үнэлгээг онцолж өгдөг. Пезешкианы зөрчилдөөний сэтгэл зүйн динамик загвар (зураг харна уу) нь зөрчилдөөний гол анхаарал хандуулсан агуулга болон түүний дотоод үнэлгээний хоорондох ялгааг онцолж өгдөг. Загварт нь одоогийн хүнд хэцүү нөхцөл байдалд үүссэн Бодит зөрчилдөөн (БЗн), урьд өмнө бага насанд үүссэн Үндсэн зөрчилдөөн (ҮЗн), бие махбодийн, эсвэл сэтгэцийн шинж тэмдгийг үүсгэдэг ухамсарлагдаагүй Дотоод зөрчилдөөн (ДЗн) гэж тус тус тодорхойлогддог. "Зөрчилдөөн" гэсэн нэр томъёо нь (Латины confligere, мөргөлдөх, тэмцэх гэсэн утгатай) дотоод болон гадаад үнэт зүйлс, төсөөлөл хоорондын үл нийцэх байдал болон дотоод хоёрдмол байдлыг илэрхийлдэг. Сэтгэл хөдлөл, сэтгэл хөдлөлийн байдал, бие махбодийн хариу үйлдэл нь үнэт зүйлс болон бодит чадваруудын хуваарилалтын дотоод зөрчлийн дохионы үзүүлэлт гэж ойлгож болно. Тиймээс ЭСЗ-д агуулгын талаар Энэ сэтгэл хөдлөлийг юу үүсгэдэг, эсвэл өдөөдөг вэ?<ref>Lytvynenko, O., Zlatova, L., Karikash, V., Zhumatii, T. (2020). Using stories, anecdotes and humor in Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 349–358), Springer, Cham (Switzerland).</ref> гэж асуудаг. [[File:Conflict Model in Positive Psychotherapy.png|thumb|Figure 5. The concept of the three main conflicts in PPT]] Пезешкианы "микро гэмтэл" гэсэн ойлголт нь микро стресс үүсгэдэг "жижиг зүйл, эсвэл өчүүхэн зүйл" (<ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)</ref>; с.80) гэгддэг ч дотоод зөрчилдөөнийг өдөөж болох жижиг, давтагдах сэтгэцийн гэмтлүүдийн хуримтлалыг томъёолдог. Эдгээр микро гэмтэл нь амьдралын томоохон үйл явдлууд, өөрөөр хэлбэл, макро гэмтлээс ялгаатай. Микро гэмтлүүд нь зөрчилдөөний агуулга болон харилцаа тогтооход тусалдаг хувь хүмүүсийн бодит чадваруудтай холбоотой боловч зөрчилдөөний эх үүсвэр болох магадалтай. Даван туулах механизм хэт ачаалалтай байх Бодит зөрчилдөөнийн үед '''Бүрэн итгэл, Итгэл найдвар, Хайр/Энхрийлэл''' зэрэг сэтгэл хөдлөлийн анхдагч хэрэгцээг '''Эмх цэгцтэй/Дэг журамтай/Зохион байгулалтай байх, цаг баримтлах, шударга ёсч, шулуун шударга/нээлттэй''' байх зэрэг хоёрдогч чадварууд (БЧ2), эсвэл нийгмийн хэм хэмжээнүүдтэй мөргөлдүүлэн харьцуулсан хуучин ухамсарлагдаагүй Үндсэн зөрчилдөөн үүсч ирнэ. Үндсэн зөрчилдөөнийг шийдвэрлэхийн тулд хийж байсан өмнөх буулт нь одоогийн зөрчилдөөнд үр дүнгүй болох үед дотоод зөрчилдөөн үүснэ. Дотоод зөрчилдөөнийн үр дүнд зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх оролдлого гэж үздэг шинж тэмдгүүд бий болно. Зөрчилдөөний хариу үйлдлүүд гэж тооцож болох шинж тэмдэгүүдийг тэнцвэрийн загвараар (ТЗаг) харуулж болно: энэ нь шийдвэр гаргахад хүргэж чадахгүй ч гэсэн нөлөөлөл/нэмэр үзүүлдэг. Тодорхой чадвар, ёс суртахуун, үзэл баримтлал, зарчмуудыг одоогийн нөхцөл байдалд дасан зохицохгүйгээр тууштай ашиглах нь эмгэг үүсгэнэ. Хэрэв гэр бүлийн төсөөлөл, эсвэл урьд өмнө хийсэн буулт нь дахин дахин давтагдаж байх нөхцөлд ухамсарлагдаагүй дотоод зөрчилдөөн үүсч, энэ нь сэтгэл зүйн, психосоматик болон бие махбодийн эмгэг үүсгэх талтай. Эдгээр шинж тэмдэг нь өвчтөнд ямар нэг ухамсарлагдаагүй зүйлийг илэрхийлэх арга болж, хүн бүрийн хувьд онцгой ач холбогдолтой байдаг. ЭЗСын зорилго нь заслын харилцааны орон зайнд болон өдөр тутмын амьдралд үл тоомсорлогдсон хүүрээнүүдийг болон хөгжөөгүй чадваруудыг бэхжүүлэх, ингэснээр өвчтөнүүд зөрчлийг үр дүнтэй шийдвэрлэх, дотоод болон гадаад тэнцвэрт байдалд хүрэх боломжийг олгох явдал юм. === Түүх, сургаалт үлгэр, зүйр цэцэн үгийг ашиглан өгүүлэх арга === ЭСЗ-д ашигладаг тусгай арга бол үлгэр, түүх, зүйр цэцэн үгсийг заслын зориулалтаар ашиглах явдал бөгөөд үүнийг Носсрат Пезешкиан анх 1979 онд "Дорнын түүхүүд сэтгэл заслын хэрэгсэл болох нь: Худалдаачин ба тоть" бүтээлдээ нэвтрүүлсэн. Милтон Эриксоны Гипно засалд энэ аргыг хэрэглэж байсан ч энэ нь Пезешкианаас өмнө психодинамик засалд нийтлэг байгаагүй. Үлгэрт анхаарлаа хандуулж байсан Карл Густав Юнгын аргаас Пезешкианы арга нь өгүүлэх засал болон нийлэмжийн илүү өргөн хүрээний хэрэгслийг ашигладагаараа ялгагаатай. Дорно дахины болон бусад соёлын түүх, сургаалт зүйрлэлүүдийг ашиглан тухайн хүний онцлогийг танин мэдэх, цаашид өөртөө туслах боломжийг хөгжүүлэхийг хичээдэг. Олон соёлоос гаралтай янз бүрийн цэцэн үгс, эртний мэргэн үгсийн бэлгэдлийн утгыг сонсч байгаа хүн өөрийгөө илүү эергээр харж эхлэх талтай (<ref>Remmers, Arno (2022). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/remmers-a-2022-how-do-traditional-stories-work-in-the-process-of-solving-unconscious-interpersonal-and-cultural-conflict-a-contribution-to-narrative-ethics/ "How do Traditional Stories Work in the Process of Solving Unconscious, Interpersonal and Cultural Conflict? A Contribution to Narrative Ethics".] The Global Psychotherapist. 2 (2): 77–85. [https://www.positum.org/ppt_artticles/remmers-a-2022-how-do-traditional-stories-work-in-the-process-of-solving-unconscious-interpersonal-and-cultural-conflict-a-contribution-to-narrative-ethics/ doi:10.52982/lkj175].</ref> p. 92). Европын соёлд анхнаасаа танил бус мэт санагдаж болох дорно дахины түүхийг ашигласны үр дүнд бий болох гайхашралын заслын үр нөлөө нь бүх соёлд үр дүнтэй болохоо баталсан (<ref>Eryilmaz, Ali (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/eryilmaz-a-2023-the-method-of-resolving-actual-conflict-in-five-stages-and-with-five-capabilities-based-on-positive-psychotherapy-the-trust-phal-method-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ "The Method of Resolving Actual Conflict in Five Stages and with Five Capabilities Based on Positive Psychotherapy: The Trust-PHAL Method".] The Global Psychotherapist. 3: 15–24. [https://www.positum.org/ppt_artticles/eryilmaz-a-2023-the-method-of-resolving-actual-conflict-in-five-stages-and-with-five-capabilities-based-on-positive-psychotherapy-the-trust-phal-method-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ doi:10.52982/lkj177].</ref>, с.24–34). Түүхүүд нь өөрийгөө өөр соёлын хүмүүстэй харьцуулах хэм хэмжээг бий болгох, тогтсон хэм хэмжээг эсэргүүцэх, тэдгээрийг харьцангуй гэж үзэх зэрэг эмчилгээнд олон үүрэг гүйцэтгэдэг. Заслын эхний үе шатанд эдгээр түүхүүд нь хэтийн төлөвийг өөрчлөхөд хүргэж болох бөгөөд үүнийг дараагийн үе шатуудад ашигладаг. Мөн түүхүүд нь сэтгэл хөдлөл, бодлыг чөлөөлөхөд тусалдаг бөгөөд энэ нь засалд ихэвчлэн шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэдэг. Заслын үеийн түүх ярих явц нь уншигч, эсвэл сонсогчдод түүхийн баатруудтай тэдний сэтгэл хөдлөлийн асуудлуудтай өөрсдийгөө адилтгаж, өөрсдийн хэрэгцээ, нөхцөл байдлыг тусгаж ухамсарлах толь болдог. Шийдвэрүүдийг танилцуулснаар түүхүүд нь өвчтөнүүдэд өөрийн гэсэн хандлагатай харьцуулах загвар болсон нь илүү өргөн хүрээтэй тайлбар, өөрчлөлт хийх боломжийг бий болгодог. Нэмж дурдахад түүх ярих нь өөрчлөлтийг эсэргүүцэгч, хуучин хоцрогдсон санаануудтай зууралддаг өвчтөнүүдэд туслахад онцгой үр дүнтэй байдаг<ref>Remmers, Arno (2023). [https://www.positum.org/ppt_artticles/remmers-a-2023-transference-and-countertransference-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ "Transference and Countertransference"]. The Global Psychotherapist. 3: 75–79. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/remmers-a-2023-transference-and-countertransference-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ doi:10.52982/lkj183].</ref><ref>Kirillov, Ivan (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/kirillov-i-2023-the-global-psychotherapist/ "Evaluation Criteria for Psychosomatic Practice".] The Global Psychotherapist. 3 (2): 57–69. [https://www.positum.org/ppt_artticles/kirillov-i-2023-the-global-psychotherapist/ doi:10.52982/lkj199.]</ref>. === Таван үе шатат зөвлөгөө/засал явуулах суурь үзэл === Хувь хүний болон гэр бүлийн засалд хэрэглэдэг заслын явцын таван үе шатын хөтөлбөр нь гарын таван хуруу мэт Рэймонд Баттегайн тайлбарласан бүлгийн сэтгэл засал, Мореногийн Психодрам, Альфред Адлерын хүмүүсийн ахицтай боловсролд ажиглагддаг байгалийн үйл явцтай маш төстэй юм. Пезешкианы хандлагын онцлог<ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)</ref> нь заслын үйл явцын энэ загварыг сэтгэл засалд системтэйгээр хэрэглэдэгт оршдог. Таван үе шаттай хөтөлбөр нь засалчийн хувьд засал явуулах замын зураглал болж, мөн үйлчлүүлэгчид өөртөө туслах явцад аль алинд нь хамгийн үр дүнтэй арга олох боломж болдог. Сэтгэл заслын хүрээнд хийсэн судалгааны дагуу засалч хүндрэлтэй заслын нөхцөл байдлыг илүү сайн даван туулж, заслын харилцааны талаар эргэцүүлэн бодох тусам заслын үр дүн төдий чинээ амжилттай болно гэдгийг харуулсан. Заслын харилцан үйлчлэлийн гурван үе шат (хамааралт, ялгарал, салах) нь ганцаарчилсан уулзалт бүрт болон заслын нийт үйл явцын турш хэрэгжүүлэх харилцааны үйл явцын 5 үе шаттай уялдаа холбоотой<ref>Cope TA. Positive Psychotherapy’s theory of the capacity to know as explication of unconscious contents. J Relig Health. 2007;48(1):79–89.</ref>. # Анхны алхам- хэтийн төлвөө өөрчлөх ажилд үр дүн үзүүлэх хүлээн зөвшөөрөл, ажиглалт, зай барилт. # Хоёр дахь алхам– бүрдүүлэлт/мэдээлэл цуглуулах, зөрчилдөөний агуулга болон үүсгэсэн нөхцөлийн ялгарал, өвчтөний давуу талыг илрүүлэх. # Гурав дахь алхам- өөртөө туслах чадвар болон нөөцөө олж хөгжүүлэх, нөхцөл байдлын урамшуулал/дэмжлэг # Дөрөв дэх алхам– зөрчилдөөнийг үгээр илэрхийлж, боловсруулах # Тав дахь эцсийн алхам– зорилго тэлэх/өргөжүүлэх нэртэй, энэ нь ирээдүйд чиглэсэн шинэ суурь үзэл, ажлын бүтэц хөтөлбөр бүгдийг санаачлах, нэгтгэх, турших Харилцаанд хандах энэхүү бүтэцтэй хандлага нь Пезешкианы арга барилын өвөрмөц тал бөгөөд заслын амжилттай үр дүнд хувь нэмэр оруулдаг. Энэхүү заслын үйл явц нь ирээдүй, өөрчлөлтөд чиглэгддэг бөгөөд өнөө үед үр дүнтэйгээр ашиглаж болох өнгөрсөн үеийн суурь үзлүүдэд чиглэгдсэн байдаг. Нэмж дурдахад, сэтгэл заслын бусад салбарын үзэл баримтлалыг тохиромжтой үед ашигладаг (интеграцийн тал). Өвчтөн болон түүний эргэн тойрныхон өвчний явцыг ойлгоход идэвхтэй оролцдог (өөртөө туслах). ЭСЗ-ын 5 үе шат нь заслын уулзалт бүрт, эсвэл заслын бүх үйл явцын туршид харилцааны бүтэц болдог. Иймгүй байсан бол заслын явц нь чиглэлгүй байх байсан<ref>Peseschkian H. Osnovy pozitivnoj psichoterapii (Basics of positive psychotherapy). Archangelsk: Publications of the Medical School; 1993. [in Russian].</ref>. Тохиромжтой ойлголт, тэргүүлэх асуултууд, түүхүүд, төсөөллүүдийг (ассоциации) өдөөх, өмнөх сэдвүүдийг эргэн харах замаар өвчтөний түүхийг ярих, эргэцүүлэн бодоход тусалдаг. Энэ үйл явц нь засалч болон өвчтөнд эхлэлийн цэг, аюулгүй байдлын мэдрэмжийг өгч, өвчтөнийг зөрчилдөөнийг даван туулах, ялангуяа засал дууссаны дараа өөртөө туслах явдалд бэлтгэдэг. == ЭЗСыг хэрэглэх == === ЭСЗ-ын хэрэглээний хүрээнүүд === Анх сэтгэл заслын ажилд зориулж боловсруулсан эерэг сэтгэл заслын арга нь уламжлалт хэрэглээнээсээ хальж, зөвлөгөө өгөх, сурган хүмүүжүүлэх, нийгмийн ажил гэх мэт олон салбарт хэрэглэгдэж байна. ХБНГУ-д 1992 оноос хойш зөвлөгөө өгөхдөө ЭСЗ-ыг ашиглаж байгаа бол Болгарт мөн жилээс эхлэн сурган хүмүүжүүлэх ухаанд ашиглаж байна. Хятадад үүнийг 2014 оноос хойш нийгмийн ажилтнуудад сэтгэцийн эрүүл мэндийн эмгэг, гэр бүлийн асуудал, халшрах эмгэгээс урьдчилан сэргийлэх чиглэлээр сургахад ашиглаж байна. ЭСЗ нь 2006 оноос Болгарт, дараа нь Украин, Орост хүүхэд залуучуудын заслын төрөлжсөн сургалтын хөтөлбөрүүдийн үндэс болгон ашиглаж байна. Герман, Болгар, Кипр, Турк, Косово, Хятад, Боливи, Украин зэрэг орны мэргэжилтнүүд ЭСЗ-д суурилсан эерэг гэр бүлийн засал, зөвлөгөө өгөх чиглэлээр мэргэшиж байна. Үүний үр дүнд ЭСЗ нь янз бүрийн мэргэжлийн болон соёлын салбарт сэтгэл заслын ур чадвар, туршлагаа хуваалцах хэрэгсэл болсон.<ref>Syrous S. Positive and crosscultural psychotherapy. Nossrat Peseschkian—his life and work. In: Leeming DA, editor. Encyclopedia of psychology and religion. 2nd ed. New York: Springer; 2014.</ref> Анх Сэтгэцийн эрүүл мэнд, психосоматик анагаах ухаан<ref>Peseschkian N, Peseschkian N, Peseschkian H. Lebensfreude statt Stress. 2nd ed. Stuttgart: TRIAS; 2009</ref>, урьдчилан сэргийлэлт, сэтгэл заслын үндсэн эерэг психосоматик засал гэж хөгжүүлэгдэсэн Эерэг сэтгэл заслыг одоо үед Германы олон эмч нар ажилдаа ашиглаж байна. Энэ хандлагыг хэд хэдэн эмнэлэгт болон Германы Висбадены Сэтгэл заслын академийн психодинамик эмчилгээний сургалтын хөтөлбөрт хэрэгжүүлсэн. == Лавлага == 276g7eaca1ddj3c1v7kj6cc587e1jbd 0 146711 859106 859072 2026-06-17T00:28:56Z Zorigt 49 859106 wikitext text/x-wiki [[Файл:Juozas Olekas portrait.jpg|thumb]] '''Юозас Олекас''' ({{langx|lt|Juozas Olekas}}, 1955 оны 10-р сарын 30-нд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын Зөвлөлт Оросын [[Красноярскийн хязгаар|Красноярскийн хязгаарын]] Их Унгут тосгонд төрсөн) — [[Литва]] улсын төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн. Литвын Социал Демократ Намын (ЛСДН) гишүүн. 2019-2024 онд [[Европын Парламент|Европын Парламентын]] болон Бүгд Найрамдах Литва Улсын [[Сейм (Литва)|Сеймийн]] гишүүн бөгөөд 2025 оноос Литвын Сеймийн дарга. == Намтар == 1955 оны 10-р сарын 30-нд ЗХУ-ын Красноярскийн хязгаарын Их Унгут тосгонд төрсөн. 1974 онд Зөвлөлт Литвын Вилкавишкис хотын дунд сургуулийг төгссөн. 1974-1976 онд [[Каунас]] хотын Анагаах Ухааны Дээд Сургуульд суралцжээ. 1976 онд Вильнюс Их Сургуулийн Анагаах Ухааны факультетад элсэн орж, 1980 онд төгссөн. 1989 онд Зөвлөлт Литвын Вилкавишкис үндэсний-нутаг дэвсгэрийн сонгуулийн тойргоос ЗХУ-ын Ардын депутатаар сонгогдов. 1990-1992 онд тусгаар Литвын Эрүүл мэндийн сайдаар ажиллаж байсан. 1994-1997 оны хооронд тэрээр [[Вильнюс их сургууль|Вильнюс Их Сургуулийн]] эмнэлгийн ерөнхий эмчээр ажиллаж байжээ. 1996-2012 онд Литва улсын Сеймийн гишүүн, 2006-2008 онд Литвын Батлан ​​​​хамгаалахын сайдаар ажиллаж байсан. 2012 онд энэ албан тушаалд дахин ажилласан. 2025 оны 9-р сарын 10-нд Литвын Сеймийн даргаар сонгогдсон. {{DEFAULTSORT:Олекас, Юозас}} [[Ангилал:Литвын улс төрч]] [[Ангилал:Литвын эрүүл мэндийн сайд]] [[Ангилал:Литвын батлан хамгаалахын сайд]] [[Ангилал:Литвын Сеймийн дарга]] [[Ангилал:Литвачууд]] [[Ангилал:1955 онд төрсөн]] pftu3et8xupvd1x0gptq56zraaegnb3 0 146712 859085 2026-06-16T13:24:45Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Beef inspection USDA.jpg|thumb]] '''Үхрийн мах''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Beef,'' [[Орос хэл|орос.]] ''Говядина,'' [[Франц хэл|франц.]] ''Bœuf'' ) '''-''' гэрийн тэжээвэр үхэр, бух болон бүх үүлдэрийн үхрийн махыг хэлнэ. Үхрийн төлийн махыг тугалны мах гэнэ. Баруун Европын хоолонд үнээни..." 859085 wikitext text/x-wiki [[Файл:Beef inspection USDA.jpg|thumb]] '''Үхрийн мах''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Beef,'' [[Орос хэл|орос.]] ''Говядина,'' [[Франц хэл|франц.]] ''Bœuf'' ) '''-''' гэрийн тэжээвэр үхэр, бух болон бүх үүлдэрийн үхрийн махыг хэлнэ. Үхрийн төлийн махыг тугалны мах гэнэ. Баруун Европын хоолонд үнээний, бухны, үхрийн махыг хатуу хязгаарлаж ялгадаг байна. Монголд эдгээр нэр томьёог ерөнхий утгаар нь ашигладаг. Хүмүүс эрт дээр үеэс үхрийн мах идэж ирсэн. Үхрийн мах нь өндөр чанартай уураг, шим тэжээлийн эх үүсвэр юм. [[Файл:Standing-rib-roast-MCB.jpg|thumb]] Үхрийн махыг янз бүрийн аргаар бэлтгэж болно; стейк хийхэд ихэвчлэн хэрчсэн махыг ашигладаг бөгөөд үүнийг янз бүрийн түвшинд болгосон бол хэрчсэн махыг ихэнх гамбургерт байдаг шиг татсан эсвэл жижиглэсэн байдаг. Үхрийн мах нь уураг, төмөр, В12 витамин ихээр агуулдаг. Бусад төрлийн улаан махтай хамт өндөр хэрэглээ нь бүдүүн гэдэсний хорт хавдар, зүрх судасны өвчин, ялангуяа боловсруулаагүй хэргэлэхэд үүсэх эрсдэлийг нэмэгдүүлдэг. Үхрийн мах нь хүрээлэн буй орчинд өндөр нөлөө үзүүлдэг бөгөөд ой модыг устгаж бэлчээр гаргах нь гол хүчин зүйл болдолг бөгөөд энэ нь бусад хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүнээс хамгийн өндөр хүлэмжийн хийн ялгаруулалттай байдаг ажээ. Эрт дээр үед хүмүүс зэрлэг "бизон" үхэр агнаж, хожим нь гаршуулдаг болжээ. Түүнээс хойш өндөр чанартай эсвэл их хэмжээний мах үйлдвэрлэх зориулалттай олон төрлийн үхрийн үүлдэр бий болсон. Өнөөдөр хэрэглээний хувьд үхрийн мах нь гахайн мах, шувууны махны дараа дэлхийд гуравдугаарт ордог. 2018 оны байдлаар АНУ, Бразил, Хятад зэрэг хамгийн том үхрийн мах үйлдвэрлэгчид болоод байна. Үхрийн махыг шарж, чанаж, жигнэж, утаж, хатааж хэргэлдэг бөгөөд олон төрлийн хоолонд ордог. Монголчууд гол төлөв чанаж болон хатаагаад [[борц]] болгож хэргэлдэг. Зарим шашин шүтлэг, соёл нь үхрийн мах хэрэглэхийг хориглодог, ялангуяа Энэтхэгийн шашин шүтлэг, тухайлбал [[Хиндү шашин]]. Буддын шашинтнууд мөн амьтдыг нядлахыг эсэргүүцдэг боловч мах хэрэглэх хор хөнөөлийн талаарх сургаал байдаггүй. 2018 онд АНУ-12.22 сая тонн, Бразил-9.9 сая тонн, Хятад- 6.46 сая тонн буюу хамгийн их үхрийн мах үйлдвэрлэжээ. 2019 онд үхрийн мах экспортолсон тэргүүлэгч 3 улс нь Австрали (нийт экспортын 14.8%), АНУ (нийт экспортын 13.4%), Бразил (нийт экспортын 12.6%) байв. Үхрийн махны үйлдвэрлэл нь Япон, Аргентин, Уругвай, Канад, Парагвай, Мексик, Беларусь, Никарагуа зэрэг орнуудын эдийн засагт чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байна. q88nmpib54qh08a6zwzamqwlnd09bwx 859108 859085 2026-06-17T00:40:45Z Zorigt 49 859108 wikitext text/x-wiki [[Файл:Beef inspection USDA.jpg|thumb]] '''Үхрийн мах''' ({{langx|en|Beef}}, {{langx|ru|Говядина}}, {{langx|fr|Bœuf}}) - гэрийн тэжээвэр [[үхэр]], бух болон бүх үүлдрийн үхрийн [[мах]]ыг хэлнэ. Үхрийн төлийн махыг тугалын мах гэнэ. Баруун Европын хоолонд үнээний, бухын, үхрийн махыг хатуу хязгаарлаж ялгадаг. Монголд эдгээр нэр томьёог ерөнхий утгаар нь ашигладаг. Хүмүүс эрт дээр үеэс үхрийн мах идэж ирсэн. Үхрийн мах нь өндөр чанартай уураг, шим тэжээлийн эх үүсвэр юм. [[Файл:Standing-rib-roast-MCB.jpg|thumb]] Үхрийн махыг янз бүрийн аргаар бэлтгэж болно; стейк хийхэд ихэвчлэн хэрчсэн махыг ашигладаг бөгөөд үүнийг янз бүрийн түвшинд болгосон бол хэрчсэн махыг ихэнх гамбургерт байдаг шиг татсан эсвэл жижиглэсэн байдаг. Үхрийн мах нь уураг, төмөр, В12 витамин ихээр агуулдаг. Бусад төрлийн улаан махны адилаар өндөр хэрэглээ нь бүдүүн гэдэсний хорт хавдар, зүрх судасны өвчин, ялангуяа боловсруулаагүй хэрэглэхэд үүсэх эрсдэлийг нэмэгдүүлдэг. Үхрийн мах нь хүрээлэн буй орчинд өндөр нөлөө үзүүлдэг бөгөөд ой модыг устгаж бэлчээр гаргах нь гол хүчин зүйл болдог, энэ нь бусад хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүнээс хамгийн өндөр хүлэмжийн хийн ялгаруулалттай байдаг ажээ. Эрт дээр үед хүмүүс зэрлэг бизон үхэр агнаж, хожим нь гаршуулдаг болжээ. Түүнээс хойш өндөр чанартай эсвэл их хэмжээний мах үйлдвэрлэх зориулалттай олон төрлийн үхрийн үүлдэр бий болсон. Өнөөдөр хэрэглээний хувьд үхрийн мах нь гахайн мах, шувууны махны дараа дэлхийд гуравдугаарт ордог. 2018 оны байдлаар АНУ, Бразил, Хятад зэрэг орнууд хамгийн том үхрийн мах үйлдвэрлэгчид болоод байна. Үхрийн махыг шарж, чанаж, жигнэж, утаж, хатааж хэрэглэдэг бөгөөд олон төрлийн хоолонд ордог. Монголчууд гол төлөв чанаж болон хатаагаад [[борц]] болгож хэрэглэдэг. Зарим шашин шүтлэг, соёл нь үхрийн мах хэрэглэхийг хориглодог, ялангуяа Энэтхэгийн шашин шүтлэг, тухайлбал [[Хиндү шашин]]. Буддын шашинтнууд мөн амьтдыг нядлахыг эсэргүүцдэг боловч мах хэрэглэх хор хөнөөлийн талаарх сургаал байдаггүй. 2018 онд АНУ 12.22 сая тонн, Бразил 9.9 сая тонн, Хятад 6.46 сая тонн буюу хамгийн их үхрийн мах үйлдвэрлэжээ. 2019 онд үхрийн мах экспортолсон тэргүүлэгч 3 улс нь Австрали (нийт экспортын 14.8%), АНУ (нийт экспортын 13.4%), Бразил (нийт экспортын 12.6%) байв. Үхрийн махны үйлдвэрлэл нь Япон, Аргентин, Уругвай, Канад, Парагвай, Мексик, Беларусь, Никарагуа зэрэг орнуудын эдийн засагт чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. [[Ангилал:Үхэр|Мах]] [[Ангилал:Мах]] kmcbi3be63hgc99mrozcz3ctl7ny2ss 0 146713 859088 2026-06-16T13:50:33Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Адууны мах''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Horse meat'', [[Орос хэл|орос.]] ''Конина'') - олон орны, ялангуяа Европ, Азийн хоолны уламжлалын чухал хэсгийг бүрдүүлдэг. Адууны махыг хамгийн их хэрэглэдэг найман улс жилд 4.3 сая орчим адууны махыг хэрэглэдэг. Хүн төрөлхтний эхэ..." 859088 wikitext text/x-wiki '''Адууны мах''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Horse meat'', [[Орос хэл|орос.]] ''Конина'') - олон орны, ялангуяа Европ, Азийн хоолны уламжлалын чухал хэсгийг бүрдүүлдэг. Адууны махыг хамгийн их хэрэглэдэг найман улс жилд 4.3 сая орчим адууны махыг хэрэглэдэг. Хүн төрөлхтний эхэн үеийн хугацаанд [[Зэрлэг адуу|зэрлэг адууг]] уургийн эх үүсвэр болгон агнаж хэрэглэж ирсэн. Адууны мах нь халуун чанартай учир янз бүрийн ханиад томуу зэрэг өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх, анагаах чадалтай юм. Эртний хүмүүс Евразид тивд анх гарч ирснээсээ хойш хэдэн зуун мянган жилийн турш зэрлэг адууг агнаж хэрэглэж байжээ. Эдгээр хүмүүсийн адууны нядалгааг харуулсан газруудын жишээнд Английн өмнөд хэсэгт орших Боксгроув газар багтдаг бөгөөд энэ нь ойролцоогоор 500,000 жилийн өмнөх бөгөөд тэнд зүсэлтийн тэмдэгтэй (морины далны иртэй, жадны шархтай байж магадгүй) адууны яс нь Homo heidelbergensis-ийн хийсэн Ашель чулуун багаж хэрэгсэлтэй холбоотой байдаг; Германы Шенинген газар (мөн Homo heidelbergensis-ийн хийсэн гэж үздэг) нь ойролцоогоор 300,000 жилийн өмнөх бөгөөд тэнд нядалсан адууг модон жадтай холбодог (хамгийн эртний мэдэгдэж буй модон жаднуудын нэг болох Шенинген жад); мөн Хятадын Хэнань мужийн Линжин газар нь 125,000–90,000 жилийн өмнөх үеийнхийг харуулдаг юм. Европын олон хэсэгт адууны махны хэрэглээ Дундад зууны үед болон өнөөг хүртэл үргэлжилсээр байсан бөгөөд 732 онд Ромын Пап III Григори хориг тавьсан ч гэсэн үргэлжилсээр байв. адууны махыг Хойд Европт Германы паган шашны зан үйлийн нэг хэсэг болгон хэрэглэдэг байжээ. 15, 16-р зуунд Испаничууд, дараа нь Европын бусад суурьшигчид морьдыг Америк тивд дахин нутагшуулсан. Зарим адуу зэрлэгшиж, одоогийн Чили, Аргентины уугуул Пехуэнче хүмүүс агнадаг байжээ. Монголчууд бөөгийн зан үйл болон хоол хийхэд адууны махыг ихэвчлэн ашигладаг байжээ. Буддын шашны номлогчид адууны махны зан үйлийг хориглосон боловч хэрэглээг нь бүрмөсөн арилгаж чадаагүй юм. {| class="wikitable sortable" |+2018 онд хамгийн их адууны мах 10 үйлдвэрлэгч ! !Улс орон !Адууны тоо толгой !Үйлдвэрлэл (тонн) |- |1. | Хятад |1,589,164 |200,452 |- |2. | Казахстан |718,027 |126,520 |- |3. | Мексик |634,845 |83,922 |- |4. | Монгол |397,271 |57,193 |- |5. | Орос |250,248 |45,388 |- |6. | АНУ |114,841 |29,275 |- |7. | Канад |127,656 |27,395 |- |8. | Бразил |188,531 |24,566 |- |9. | Австрали |86,244 |24,148 |- |10. | Киргиз |155,177 |23,762 |- | |Нийт |4,262,004 |642,621 |} gqwm3d1igd2t1kmfycygpweoa6bbwgu 859109 859088 2026-06-17T00:44:17Z Zorigt 49 859109 wikitext text/x-wiki '''Адууны мах''' ({{langx|en|Horse meat}}, {{langx|ru|Конина}}) - олон орны, ялангуяа Европ, Азийн хоолны уламжлалын чухал хэсгийг бүрдүүлдэг. [[Адуу]]ны [[мах]]ыг хамгийн их хэрэглэдэг найман улс жилд 4.3 сая орчим адууны мах хэрэглэдэг. Хүн төрөлхтний эхэн үеийн хугацаанд [[Зэрлэг адуу|зэрлэг адууг]] уургийн эх үүсвэр болгон агнаж хэрэглэж ирсэн. Адууны мах нь халуун чанартай учир янз бүрийн ханиад томуу зэрэг өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх, анагаах чадалтай юм. Эртний хүмүүс Евразид анх гарч ирснээсээ хойш хэдэн зуун мянган жилийн турш зэрлэг адууг агнаж хэрэглэж байжээ. Эдгээр хүмүүсийн адууны нядалгааг харуулсан газруудын жишээнд Английн өмнөд хэсэгт орших Боксгроув газар багтдаг бөгөөд энэ нь ойролцоогоор 500,000 жилийн өмнөх бөгөөд тэнд зүсэлтийн тэмдэгтэй (морины далны иртэй, жадны шархтай байж магадгүй) адууны яс нь Homo heidelbergensis-ийн хийсэн Ашель чулуун багаж хэрэгсэлтэй холбоотой байдаг; Германы Шенинген газар (мөн Homo heidelbergensis-ийн хийсэн гэж үздэг) нь ойролцоогоор 300,000 жилийн өмнөх бөгөөд тэнд нядалсан адууг модон жадтай холбодог (хамгийн эртний мэдэгдэж буй модон жаднуудын нэг болох Шенинген жад); мөн Хятадын Хэнань мужийн Линжин газар нь 125,000–90,000 жилийн өмнөх үеийнхийг харуулдаг юм. Европын олон хэсэгт адууны махны хэрэглээ Дундад зууны үед болон өнөөг хүртэл үргэлжилсээр байсан бөгөөд 732 онд Ромын Пап III Григори хориг тавьсан ч гэсэн үргэлжилсээр байв. Адууны махыг Хойд Европт Германы паган шашны зан үйлийн нэг хэсэг болгон хэрэглэдэг байжээ. 15, 16-р зуунд испаничууд, дараа нь Европын бусад суурьшигчид морьдыг Америк тивд дахин нутагшуулсан. Зарим адуу зэрлэгшиж, одоогийн Чили, Аргентины уугуул Пехуэнче хүмүүс агнадаг байжээ. Монголчууд бөөгийн зан үйл болон хоол хийхэд адууны махыг ихэвчлэн ашигладаг байжээ. Буддын шашны номлогчид адууны махны зан үйлийг хориглосон боловч хэрэглээг нь бүрмөсөн арилгаж чадаагүй юм. {| class="wikitable sortable" |+2018 онд хамгийн их адууны мах 10 үйлдвэрлэгч ! !Улс орон !Адууны тоо толгой !Үйлдвэрлэл (тонн) |- |1. | Хятад |1,589,164 |200,452 |- |2. | Казахстан |718,027 |126,520 |- |3. | Мексик |634,845 |83,922 |- |4. | Монгол |397,271 |57,193 |- |5. | Орос |250,248 |45,388 |- |6. | АНУ |114,841 |29,275 |- |7. | Канад |127,656 |27,395 |- |8. | Бразил |188,531 |24,566 |- |9. | Австрали |86,244 |24,148 |- |10. | Киргиз |155,177 |23,762 |- | |Нийт |4,262,004 |642,621 |} [[Ангилал:Адуу|Мах]] [[Ангилал:Мах]] azi1dn5htx8v4ylpapm5425924irxxf 859111 859109 2026-06-17T01:02:16Z Avirmed Batsaikhan 53733 859111 wikitext text/x-wiki '''Адууны мах''' ({{langx|en|Horse meat}}, {{langx|ru|Конина}}) - Дэлхийн олон орны, ялангуяа Европ, Азийн хоолны уламжлалын чухал хэсгийг бүрдүүлдэг. [[Адуу]]ны [[мах]]ыг хамгийн их хэрэглэдэг найман улс жилд 4.3 сая орчим адууны мах хэрэглэдэг. Хүн төрөлхтний эхэн үеийн хугацаанд [[Зэрлэг адуу|зэрлэг адууг]] уургийн хэрэгцээний эх үүсвэр болгон агнаж хэрэглэж ирсэн. Адууны мах нь халуун чанартай учир янз бүрийн ханиад томуу зэрэг өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх, анагаах чадалтай юм. Эртний хүмүүс Евразид анх гарч ирснээсээ хойш хэдэн зуун мянган жилийн турш зэрлэг адууг агнаж хэрэглэж байжээ. Эдгээр хүмүүсийн адууны нядалгааг харуулсан газруудын жишээнд Английн өмнөд хэсэгт орших Боксгроув газар багтдаг бөгөөд энэ нь ойролцоогоор 500,000 жилийн өмнөх бөгөөд тэнд зүсэлтийн тэмдэгтэй (морины далны иртэй, жадны шархтай байж магадгүй) адууны яс нь Homo heidelbergensis-ийн хийсэн Ашель чулуун багаж хэрэгсэлтэй холбоотой байдаг; Германы Шенинген газар (мөн Homo heidelbergensis-ийн хийсэн гэж үздэг) нь ойролцоогоор 300,000 жилийн өмнөх бөгөөд тэнд нядалсан адууг модон жадтай холбодог (хамгийн эртний мэдэгдэж буй модон жаднуудын нэг болох Шенинген жад); мөн Хятадын Хэнань мужийн Линжин газар нь 125,000–90,000 жилийн өмнөх үеийнхийг харуулдаг юм. Европын олон хэсэгт адууны махны хэрэглээ Дундад зууны үед болон өнөөг хүртэл үргэлжилсээр байсан бөгөөд 732 онд Ромын Пап III Григори хориг тавьсан ч гэсэн үргэлжилсээр байв. Адууны махыг Хойд Европт Германы паган шашны зан үйлийн нэг хэсэг болгон хэрэглэдэг байжээ. 15, 16-р зуунд испаничууд, дараа нь Европын бусад суурьшигчид морьдыг Америк тивд дахин нутагшуулсан. Зарим адуу зэрлэгшиж, одоогийн Чили, Аргентины уугуул Пехуэнче хүмүүс агнадаг байжээ. Монголчууд бөөгийн зан үйл болон хоол хийхэд адууны махыг ихэвчлэн ашигладаг байжээ. Буддын шашны номлогчид адууны махны зан үйлийг хориглосон боловч хэрэглээг нь бүрмөсөн арилгаж чадаагүй юм. {| class="wikitable sortable" |+2018 онд хамгийн их адууны мах 10 үйлдвэрлэгч ! !Улс орон !Адууны тоо толгой !Үйлдвэрлэл (тонн) |- |1. | Хятад |1,589,164 |200,452 |- |2. | Казахстан |718,027 |126,520 |- |3. | Мексик |634,845 |83,922 |- |4. | Монгол |397,271 |57,193 |- |5. | Орос |250,248 |45,388 |- |6. | АНУ |114,841 |29,275 |- |7. | Канад |127,656 |27,395 |- |8. | Бразил |188,531 |24,566 |- |9. | Австрали |86,244 |24,148 |- |10. | Киргиз |155,177 |23,762 |- | |Нийт |4,262,004 |642,621 |} [[Ангилал:Адуу|Мах]] [[Ангилал:Мах]] ivntbvzz669blqiztlrlxwe8k1p2i9i 0 146714 859101 2026-06-16T22:01:43Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Остин (Техас)]] to [[Остин, Техас]] 859101 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Остин, Техас]] 0mm4al2mkszotoqf5sb7cw2a0bgbhoj 0 146715 859118 2026-06-17T02:49:10Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Merritt Island.jpg|thumb]] '''Жон Кеннедигийн нэрэмжит Сансрын нислэгийн төв''' ([[Англи хэл|англи.]] ''John Fitzgerald Kennedy Space Center'') —АНУ-ын [[Флорида]] мужийн Бревард тойргийн [[Мерритт арал]] дээр байрладаг [[NASA]]-гийн эзэмшлийн сансрын хөөргөлт болон нислэгийн удирдлагын ц..." 859118 wikitext text/x-wiki [[Файл:Merritt Island.jpg|thumb]] '''Жон Кеннедигийн нэрэмжит Сансрын нислэгийн төв''' ([[Англи хэл|англи.]] ''John Fitzgerald Kennedy Space Center'') —АНУ-ын [[Флорида]] мужийн Бревард тойргийн [[Мерритт арал]] дээр байрладаг [[NASA]]-гийн эзэмшлийн сансрын хөөргөлт болон нислэгийн удирдлагын цогцолбор төв байгууламж. Тус төв нь [[Майами]] болон Жексонвил хотуудын дунд, Кейп Канавералын ойролцоо байрладаг. Төв нь 55 км урт, ойролцоогоор 10 км өргөн бөгөөд 567 хавтгай дөрвөлжин километр талбайг хамардаг байна. 2008 оны эхээр тус төвд нийт 13,500 хүн ажиллаж байжээ. Сансрын төв нь мөн жуулчдын төвтэй бөгөөд бусад зүйлсийн дотор сансрын буудлаар автобусаар аялал зохион байгуулдаг юм. Одоогийн байдлаар сансрын буудлын талбайн 9 хувь нь идэвхтэй ашиглагдаж байгаа бөгөөд бусад үлдсэн хэсэг нь зэрлэг ан амьтдын дархан цаазат газар юм. Кеннедигийн Сансрын төв нь 39 дүгээр хөөргөх цогцолбороос бүх "Шаттл" хөлгүүдийг хөөргөсөн бөгөөд ойролцоох Кейп Канавералын Агаарын цэргийн баазын хөөргөх талбайгаас нисгэгчгүй сансрын хөлгүүдийг хөөргөсөн. Тус төвд ойролцоогоор 15,000 иргэний болон гэрээт ажилчидтай. == Түүх == Сарны хөтөлбөр эхэлснээр Мерритт арлын зэргэлдээх хошуунаас хөөргөх тоо нэмэгдсэн. NASA 1962 онд газар эзэмшиж эхэлсэн бөгөөд шууд худалдан авалтаар 340 хавтгай дөрвөлжин километр, Флорида мужтай хийсэн хэлэлцээрээр нэмэлт 230 хавтгай дөрвөлжин километр талбайг эзэмшиж авсан. 1962 оны 7-р сард тус газрыг Хөөргөх Төв гэж нэрлэжээ. 1963 оны 11-р сард АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жон Ф.Кеннеди алагдсаны дараа үүнийг Кеннедигийн Сансрын нислэгийн төв гэж нэрлэжээ. === Өнөө үе === 2011 оны 7-р сар хүртэл Кеннедигийн Сансрын төв нь Аполло хөтөлбөрийн дэд бүтцийг байрлуулсан 39-р хөөргөх цогцолборыг дахин ашиглаж, Сансрын шаттлын хөөргөх талбай болж үйлчилж байв. Анхны хөөргөлт нь 1981 оны 4-р сарын 12-нд Колумбын хөлөг байв. Төв нь мөн тойрог замын Шаттлуудын буух талбай бөгөөд 4.6 км урттай нислэгийн зурвастай. Гэсэн хэдий ч Кеннеди төв дээр анхны шаттл газардах ажиллагаа 1984 оны 2-р сарын 11-нд Челленжер STS-41B даалгаврыг биелүүлэх хүртэл болоогүй юм. Үүнээс өмнөх анхны буух газар нь Калифорни дахь Эдвардсын агаарын цэргийн бааз байв. 1988 оны 9-р сар гэхэд 25 нислэг хийгдсэн бөгөөд Челленжер осолдсоны дараа (энэ нь 39B тавцангаас хөөрсөн анхны шаттл байсан) 1986 оны 1-р сарын 28-наас 1988 оны 9-р сарын 29-ний хооронд завсарлагатай байв. 2014 оны 4-р сарын 14-нд NASA болон [[SpaceX]]-ийн хооронд түрээсийн гэрээ байгуулагдаж, LC-39A хөөргөх тавцанг SpaceX-д 20 жилийн хугацаагаар шилжүүлсэн. LC-39A нь одоогоор Falcon 9 v1.1 болон [[Falcon Heavy]] пуужинуудыг байрлуулахын тулд шинэчлэлт хийгдэж байгаа бөгөөд анхны хөөргөлт нь 2018 оны 2-р сарын 6-нд болсон. Dragon V2 багийнхантай сансрын хөлгийг 2019 оны 3-р сарын 2-нд LC-39A-аас хөөргөсөн. 0xb8gnksk0564ppfb4t3x38guha0651 859121 859118 2026-06-17T05:09:48Z Zorigt 49 859121 wikitext text/x-wiki [[Файл:Merritt Island.jpg|thumb]] '''Жон Кеннедийн нэрэмжит Сансрын нислэгийн төв''' ({{langx|en|John Fitzgerald Kennedy Space Center}}) —АНУ-ын [[Флорида]] мужийн Бревард тойргийн [[Мерритт арал]] дээр байрладаг [[NASA]]-гийн эзэмшлийн сансрын хөөргөлт болон нислэгийн удирдлагын цогцолбор төв байгууламж. Тус төв нь [[Майами]] болон Жексонвил хотуудын дунд, Кейп Канавералын ойролцоо байрладаг. Төв нь 55 км урт, ойролцоогоор 10 км өргөн бөгөөд 567 хавтгай дөрвөлжин километр талбайг хамардаг. 2008 оны эхээр тус төвд нийт 13,500 хүн ажиллаж байжээ. Сансрын төв нь мөн жуулчдын төвтэй бөгөөд бусад зүйлсийн дотор сансрын буудлаар автобусаар аялал зохион байгуулдаг юм. Одоогийн байдлаар сансрын буудлын талбайн 9 хувь нь идэвхтэй ашиглагдаж байгаа бөгөөд бусад үлдсэн хэсэг нь зэрлэг ан амьтдын дархан цаазат газар юм. Кеннедийн Сансрын төв нь 39 дүгээр хөөргөх цогцолбороос бүх "Шаттл" хөлгүүдийг хөөргөсөн бөгөөд ойролцоох Кейп Канавералын Агаарын цэргийн баазын хөөргөх талбайгаас нисгэгчгүй сансрын хөлгүүдийг хөөргөсөн. Тус төвд ойролцоогоор 15,000 иргэний болон гэрээт ажилчинтай. == Түүх == Сарны хөтөлбөр эхэлснээр Мерритт арлын зэргэлдээх хошуунаас хөөргөх тоо нэмэгдсэн. NASA 1962 онд газар эзэмшиж эхэлсэн бөгөөд шууд худалдан авалтаар 340 хавтгай дөрвөлжин километр, Флорида мужтай хийсэн хэлэлцээрээр нэмэлт 230 хавтгай дөрвөлжин километр талбайг эзэмшиж авсан. 1962 оны 7-р сард тус газрыг Хөөргөх Төв гэж нэрлэжээ. 1963 оны 11-р сард АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Жон Фицжеральд Кеннеди|Жон Ф.Кеннеди]] алагдсаны дараа үүнийг Кеннедийн Сансрын нислэгийн төв гэж нэрлэжээ. === Өнөө үе === 2011 оны 7-р сар хүртэл Кеннедийн Сансрын төв нь Аполло хөтөлбөрийн дэд бүтцийг байрлуулсан 39-р хөөргөх цогцолборыг дахин ашиглаж, Сансрын шаттлын хөөргөх талбай болж үйлчилж байв. Анхны хөөргөлт нь 1981 оны 4-р сарын 12-нд Колумбын хөлөг байв. Төв нь мөн тойрог замын Шаттлуудын буух талбай бөгөөд 4.6 км урттай нислэгийн зурвастай. Гэсэн хэдий ч Кеннеди төв дээр анхны шаттл газардах ажиллагаа 1984 оны 2-р сарын 11-нд Челленжер STS-41B даалгаврыг биелүүлэх хүртэл болоогүй юм. Үүнээс өмнөх анхны буух газар нь Калифорни дахь Эдвардсын агаарын цэргийн бааз байв. 1988 оны 9-р сар гэхэд 25 нислэг хийгдсэн бөгөөд Челленжер осолдсоны дараа (энэ нь 39B тавцангаас хөөрсөн анхны шаттл байсан) 1986 оны 1-р сарын 28-наас 1988 оны 9-р сарын 29-ний хооронд завсарлагатай байв. 2014 оны 4-р сарын 14-нд NASA болон [[SpaceX]]-ийн хооронд түрээсийн гэрээ байгуулагдаж, LC-39A хөөргөх тавцанг SpaceX-д 20 жилийн хугацаагаар шилжүүлсэн. LC-39A нь одоогоор Falcon 9 v1.1 болон [[Falcon Heavy]] пуужингуудыг байрлуулахын тулд шинэчлэлт хийгдэж байгаа бөгөөд анхны хөөргөлт нь 2018 оны 2-р сарын 6-нд болсон. Dragon V2 багийнхантай сансрын хөлгийг 2019 оны 3-р сарын 2-нд LC-39A-аас хөөргөсөн. b1rt3ure8qha43rlghgmtfdlnwkji3o 0 146716 859119 2026-06-17T03:05:15Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''АНУ-ын Сансрын хүчин''' ([[Англи хэл|англи.]] ''United States Space Force'') —[[АНУ-ын Зэвсэгт Хүчин|АНУ-ын Зэвсэгт хүчний]] сансарт цэргийн ажиллагаа явуулахад зориулагдсан салбар. 2019 оны 12-р сарын 20-нд байгуулагдсан Сансрын хүчний үйл ажиллагааны дарга, генерал Бредли Ч..." 859119 wikitext text/x-wiki '''АНУ-ын Сансрын хүчин''' ([[Англи хэл|англи.]] ''United States Space Force'') —[[АНУ-ын Зэвсэгт Хүчин|АНУ-ын Зэвсэгт хүчний]] сансарт цэргийн ажиллагаа явуулахад зориулагдсан салбар. 2019 оны 12-р сарын 20-нд байгуулагдсан Сансрын хүчний үйл ажиллагааны дарга, генерал Бредли Чанс Зальцман удирддаг. == Түүх == 2019 оны эцэс гэхэд Батлан ​​​​хамгаалах яам болон Тагнуулын нийгэмлэгийн харьяа 60 өөр байгууллага цэргийн сансрын үйл ажиллагаанд оролцож байжээ. Батлан ​​​​хамгаалахын "сансрын" төсвийн 80 хувийг АНУ-ын Агаарын цэргийн хүчинд хөрөнгө оруулсан байна. Гэсэн хэдий ч санхүүжилтийн хуваарилалтад нэлээд тэгш бус байдал ажиглагдаж байв. АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Доналд Трамп]] 2018 оны 3-р сард хэлсэн үгэндээ Сансрын Хүчийг байгуулах талаар анх дурдсан. 6-р сарын 18-нд Үндэсний Сансрын Зөвлөлийн сэргэсэн уулзалтын үеэр тэрээр Сансрын Бодлогын 3-р удирдамж (SPD-3)-т гарын үсэг зурсан. Трамп Батлан ​​​​хамгаалах яаманд хандан [[АНУ-ын Агаарын цэргийн хүчин|Агаарын цэргийн хүчинтэй]] "тусдаа боловч тэнцүү" байх "зэвсэгт хүчний зургаа дахь салбар болгон Сансрын Хүчийг байгуулахад шаардлагатай үйл явцыг нэн даруй эхлүүлэхийг" уриалжээ. == Бүтэц == АНУ-ын Сансрын хүчин 16,000 албан хаагчтай. Таван жилийн нийт төсөв нь бараг 13 тэрбум доллар юм. Агаарын цэргийн хүчний өмнө нь хариуцаж байсан сансрын холбоотой бүх үйл ажиллагаанаас гадна Сансрын хүчин нь Арми, Тэнгисийн цэргийн хүчин, Пуужингийн довтолгооноос хамгаалах агентлаг, Стратегийн чадавхийн алба, [[NASA]], NOAA, АНУ-ын Худалдааны яамны бүх үйл ажиллагааг хариуцдаг. Мөн АНУ-ын Үндэсний Сансрын Тагнуулын удирдах газартай нягт холбоотой ажилдаг болно. m2nciodll4bhwihxpygbhh7zjz99czk 859122 859119 2026-06-17T05:11:37Z Zorigt 49 859122 wikitext text/x-wiki '''АНУ-ын Сансрын хүчин''' ([[Англи хэл|англи.]] ''United States Space Force'') —[[АНУ-ын Зэвсэгт Хүчин|АНУ-ын Зэвсэгт хүчний]] сансарт цэргийн ажиллагаа явуулахад зориулагдсан салбар. 2019 оны 12-р сарын 20-нд байгуулагдсан Сансрын хүчний үйл ажиллагааг дарга, генерал Бредли Чанс Зальцман удирддаг. == Түүх == 2019 оны эцэс гэхэд Батлан ​​​​хамгаалах яам болон Тагнуулын нийгэмлэгийн харьяа 60 өөр байгууллага цэргийн сансрын үйл ажиллагаанд оролцож байжээ. Батлан ​​​​хамгаалахын "сансрын" төсвийн 80 хувийг АНУ-ын Агаарын цэргийн хүчинд хөрөнгө оруулсан байна. Гэсэн хэдий ч санхүүжилтийн хуваарилалтад нэлээд тэгш бус байдал ажиглагдаж байв. АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Доналд Трамп]] 2018 оны 3-р сард хэлсэн үгэндээ Сансрын Хүчнийг байгуулах талаар анх дурдсан. 6-р сарын 18-нд Үндэсний Сансрын Зөвлөлийн сэргэсэн уулзалтын үеэр тэрээр Сансрын Бодлогын 3-р удирдамж (SPD-3)-д гарын үсэг зурсан. Трамп Батлан ​​​​хамгаалах яаманд хандан [[АНУ-ын Агаарын цэргийн хүчин|Агаарын цэргийн хүчинтэй]] "тусдаа боловч тэнцүү" байх "зэвсэгт хүчний зургаа дахь салбар болгон Сансрын Хүчнийг байгуулахад шаардлагатай үйл явцыг нэн даруй эхлүүлэхийг" уриалжээ. == Бүтэц == АНУ-ын Сансрын хүчин 16,000 албан хаагчтай. Таван жилийн нийт төсөв нь бараг 13 тэрбум доллар юм. Агаарын цэргийн хүчний өмнө нь хариуцаж байсан сансрын холбоотой бүх үйл ажиллагаанаас гадна Сансрын хүчин нь Арми, Тэнгисийн цэргийн хүчин, Пуужингийн довтолгооноос хамгаалах агентлаг, Стратегийн чадавхын алба, [[NASA]], NOAA, АНУ-ын Худалдааны яамны бүх үйл ажиллагааг хариуцдаг. Мөн АНУ-ын Үндэсний Сансрын Тагнуулын удирдах газартай нягт холбоотой ажилладаг болно. n7exeheek4nkwhdrb2v4ndr2kn95o0y 0 146717 859135 2026-06-17T10:13:21Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Georgi Dimitrow.png|thumb]] '''Георгий Дими́тров''' ([[Болгар хэл|болгар.]] ''Гео̀рги Миха̀йлов Димитро́в''; 1882 оны 6-р сарын 18-нд Болгарын Перник мужийн Ковачевци тосгонд төрсөн — 1949 7-р сарын 2-нд ЗХУ-ын Москва мужийн Барвиха тосгонд нас барсан) — болгарын хувьсгалч, т..." 859135 wikitext text/x-wiki [[Файл:Georgi Dimitrow.png|thumb]] '''Георгий Дими́тров''' ([[Болгар хэл|болгар.]] ''Гео̀рги Миха̀йлов Димитро́в''; 1882 оны 6-р сарын 18-нд Болгарын Перник мужийн Ковачевци тосгонд төрсөн — 1949 7-р сарын 2-нд ЗХУ-ын Москва мужийн Барвиха тосгонд нас барсан) — болгарын хувьсгалч, төрийн , улс төрийн болон намын зүтгэлтэн. 8dwn94muowd1xb7c2haxcqpjfeaob00 859136 859135 2026-06-17T10:14:37Z Avirmed Batsaikhan 53733 859136 wikitext text/x-wiki [[Файл:Georgi Dimitrow.png|thumb]] '''Георгий Дими́тров''' ([[Болгар хэл|болгар.]] ''Гео̀рги Миха̀йлов Димитро́в''; 1882 оны 6-р сарын 18-нд [[Болгар|Болгарын]] Перник мужийн Ковачевци тосгонд төрсөн — 1949 7-р сарын 2-нд ЗХУ-ын Москва мужийн Барвиха тосгонд нас барсан) — болгарын хувьсгалч, төрийн, улс төрийн болон намын зүтгэлтэн. Георгий Димитров бол Болгарын болон олон улсын коммунист хөдөлгөөний зүтгэлтэн байсан бөгөөд түүнийг "Болгарын Ленин" гэж нэрлэдэг байсан бөгөөд Болгарын ард түмний удирдагч байжээ. 7heofly2f0zwflz2q6wc4s8x5xbceve 859140 859136 2026-06-17T10:41:54Z Avirmed Batsaikhan 53733 859140 wikitext text/x-wiki [[Файл:Georgi Dimitrow.png|thumb]] '''Георгий Дими́тров''' ([[Болгар хэл|болгар.]] ''Гео̀рги Миха̀йлов Димитро́в''; 1882 оны 6-р сарын 18-нд [[Болгар|Болгарын]] Перник мужийн Ковачевци тосгонд төрсөн — 1949 оны 7-р сарын 2-нд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын [[Москва муж|Москва мужийн]] Барвиха тосгонд нас барсан) — [[Болгар|болгарын]] хувьсгалч, төрийн, улс төрийн болон намын зүтгэлтэн. Георгий Димитров бол Болгарын болон олон улсын коммунист хөдөлгөөний зүтгэлтэн байсан бөгөөд түүнийг "Болгарын Ленин" гэж нэрлэдэг байсан бөгөөд Болгарын ард түмний удирдагч байжээ. == Намтар == 1909 оноос тэрээр Болгарын Ажилчны Социалист Ардчилсан Намын Төв Хорооны гишүүн байсан бөгөөд энэ нь сүүлд 1919 онд Болгарын Коммунист Нам болж өөрчлөгдсөн. 1909-1923 онд Ажилчдын Ерөнхий Үйлдвэрчний Эвлэлийн нарийн бичгийн дарга, ажил хаялтын зохион байгуулагчаар ажиллаж байжээ. 1913-1923 онд тэрээр Болгарын Парламентын гишүүн байв. 1921 онд [[Коминтерн|Коминтерний]] 3-р Их Хуралд оролцож, тэр жилдээ Профинтерний Төв Зөвлөлийн гишүүнээр сонгогджээ. 1923 оны 9-р сард тэрээр Болгарт Цанковын засгийн газрын эсрэг зэвсэгт бослогын удирдагчдын нэг байв. Эрх мэдлийг булаан авах оролдлого бүтэлгүйтсэний дараа тэрээр В.Коларов болон Коминтерний бусад төлөөлөгчдийн хамт Югослав руу зугтаж, дараа нь ЗХУ-д амьдарч байжээ. Түүнийг 1933 оны 2-р сарын 27-нд Рейхстагийг галдан шатаасан гэх хэргээр Нацист Германы эрх баригчид баривчилжээ. Гэсэн хэдий ч 1933 оны 9-12-р сард болсон Лайпцигийн шүүх хурал дээр түүнийг буруутгасны дараа цагаатгасан байна. Шүүх хурлын үеэр Димитров өөрийгөө шүүгдэгчээс нацистуудыг буруутгагч болгон хувиргасан байдлаар хамгаалалтаа хийсэн юм. 1934 оны 2-р сарын 27-нд Георгий Димитров болон түүний хамтран зүтгэгч Васил Танев, Благой Попов нарыг Москва руу онгоцоор хүргэсэн байна. Димитровын ЗХУ-д анхны сонгуульт албан тушаал нь тухайн үед Смольныйд байрладаг байсан Ленинградын Зөвлөлийн орлогч байсан. Болгарын засгийн газар Димитров болон түүний хамтрагчид болох Попов, Танев нарыг өөрийн иргэн гэж үзэхээс татгалзсан тул ЗХУ-ын засгийн газар гэр бүлийнх нь хүсэлтээр тэднийг Зөвлөлт Холбоот Улсын иргэн гэж хүлээн зөвшөөрсөн; 1934 оны 2-р сарын 15-нд иргэншил олгосон нь тэднийг шоронгоос суллах боломжийг бий болгосон. [[Файл:Joseph Stalin and Georgi Dimitrov, 1936.jpg|thumb|И.Сталины хамт, 1936 он.]] 1934 оны 4-р сарын сүүлээр тэрээр Коминтерний Гүйцэтгэх хорооны Улс төрийн комисст сонгогдож, Коминтерний Төв Европын нарийн бичгийн дарга нарын газрын даргаар томилогджээ. Ийнхүү 1930-аад онд Георгий Димитров, [[Эрнст Тельманн]], [[Долорес Ибаррури]] нарын хамт олон улсын [[Коммунизм|коммунист хөдөлгөөний]] удирдагчдын нэг болжээ. Дайны дараа Болгарт Зөвлөлтийн талыг баримтлагч дэглэм тогтсоны дараа Георгий Димитров 1945 оны 11-р сард эх орондоо буцаж ирэв. 1946 оны 11-р сарын 6-нд тэрээр Болгарын Сайд нарын Зөвлөлийн даргаар томилогджээ. 1948 оны 12-р сараас нас барах хүртлээ тэрээр Болгарын Коммунист Намын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байжээ. 1949 оны 4-р сард Г.Димитров эмчилгээ хийлгэхээр Москвад ирэв. Тэрээр элэгний хатуурал, чихрийн шижин, архаг түрүү булчирхайн үрэвсэл өвчнөөр шаналж байв. Ирснээс хойш ердөө хоёр долоо хоногийн дараа Димитровын бие огцом мууджээ. 1949 оны 7-р сарын 2-нд Георгий Димитров Москвагийн ойролцоох Барвиха тосгонд эмчилгээ хийлгэж байхдаа нас баржээ. Зөвлөлтийн нэр хүндтэй эмч нар түүнд зүрхний дутагдал II үе шаттай байсан гэж оношилжээ. g5qhzurjzfh3zjqkogdot5p9zekg9s1 0 146718 859137 2026-06-17T10:23:23Z HorseBro the hemionus 100126 Хуудас үүсгэв: " {{see|Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт}} [[Монгол]] улс нь [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын]] дараах анхны тусгаар тогтнолоос өнөөг хүртэл олон дайн хийж ирсэн. Энэхүү домогт дурдсанаар эдгээр мөргөлдөөний нэр, огноо,..." 859137 wikitext text/x-wiki {{see|Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт}} [[Монгол]] улс нь [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын]] дараах анхны тусгаар тогтнолоос өнөөг хүртэл олон дайн хийж ирсэн. Энэхүү домогт дурдсанаар эдгээр мөргөлдөөний нэр, огноо, тулаанчид болон үр дүнгийн жагсаалтад оруулсан болно: :{{legend2|#AF9|style="background:#AF9"|Монголын ялалт|border=1px solid #AAA}} :{{legend2|#F88|style="background:#F88"|Монголын ялагдал|border=1px solid #AAA}} :{{legend2|#BBF|Үр дүнгүй|border=1px solid #AAA}} :{{legend2||Үргэлжилж байна|border=1px solid #AAA}} __TOC__ {{clear}} == Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс == Энэ хэсэгт 20-р зууны эхний дөрвөн арван жилд оршин тогтнож байсан янз бүрийн Монголын улсуудыг хамарсан дайн, томоохон тулалдаануудын жагсаалтыг оруулсан болно ([[Монгол#Орчин үеийн түүх|Монгол (1911–1924)]], [[Буриад-Монголын улс|Буриад-Монгол]], [[Урянхайн Бүгд Найрамдах Улс]]). {| class="wikitable" width="100%" ! width="10%" | Date ! width="30%" | Conflict ! width="20%" | Combatant 1 ! width="20%" | Combatant 2 ! width="20%" | Result |- | 1911–1912 | [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал]] | [[File:Flag of Bogd Khaanate Mongolia.svg|23px]] [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] | {{flag|Чин улс}} | style="background:#AF9"|Ялалт * Тусгаар тогтносон [[Монгол]] улс байгуулагдсан |- | 1917–1923 | [[Оросын иргэний дайн]] — [[Оросын иргэний дайны зүүн фронт]] | '''[[Буриад-Монголын улс]]'''<br />[[Ногоон Украйн]] | [[Цагаан хөдөлгөөн]]{{hr}}[[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗОУ]] | style="background:#F88"|Ялагдал |- | 1919–1921 | [[Хятадын Монгол дахь эзлэн түрэмгийлэл]] | [[File:Flag of Bogd Khaanate Mongolia.svg|23px]] [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] | [[Дундад Иргэн Улс]] | style="background:#AF9"| Анхны Ялагдал, Хожуу Ялалт * Цагаан армийн Азийн морин дивиз Монголыг чөлөөлөв |- | 1921 | [[Нийслэл хүрээг хятадын гамин цэргээс чөлөөлсөн нь]] | [[File:Flag of Bogd Khaanate Mongolia.svg|23px]] [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] * [[Цагаан хөдөлгөөн]] | [[Дундад Иргэн Улс]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1921 | [[Чойр, Замын үүдийн чиглэлээр хийсэн байлдаан]] | [[File:Flag of Bogd Khaanate Mongolia.svg|23px]] [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] * [[Цагаан хөдөлгөөн]] | [[Дундад Иргэн Улс]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1921 | [[Улаан хадны байлдаан]] | [[File:Flag of Bogd Khaanate Mongolia.svg|23px]] [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] * [[Цагаан хөдөлгөөн]] | [[Дундад Иргэн Улс]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1921 | [[Хиагтыг чөлөөлөх тулалдаан]] | [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] | [[Дундад Иргэн Улс]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1921 | [[Ардын хувьсгал]] | [[File:Flag of Bogd Khaanate Mongolia.svg|23px]] [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] * [[Цагаан хөдөлгөөн]] | [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]<br>[[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗОУ]] | style="background:#BBF"|Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын Ялагдал * [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] байгуулагдсан * Монголыг [[Гоминдан|Гоминданы]] дарлалаас чөлөөлсөн * Монголын тусгаар тогтнолыг баталгаажуулсан |} == Монголын Өөртөө Засах Нэгдсэн Засгийн Ордон болон Мэнжян == Энэ хэсэгт [[Монголын Өөртөө Засах Нэгдсэн Засгийн Ордон]] болон [[Мэнжян]] улстай холбоотой дайны жагсаалтыг оруулсан болно. {| class="wikitable" width="100%" ! width="10%" | Date ! width="30%" | Conflict ! width="20%" | Combatant 1 ! width="20%" | Combatant 2 ! width="20%" | Result |- | 1935–1937 | Сүйюнь кампанит ажил | '''{{flagicon image|Flag of the Mengjiang.svg|25px}} [[Мэнжян]]'''<br>[[Японы эзэнт гүрэн]] | [[Дундад Иргэн Улс]] | style="background:#F88"|Ялагдал |- | 1937 оны 8 – 10-р сар | Цахар ажиллагаа | '''{{flagicon image|Flag of the Mengjiang.svg|25px}} [[Мэнжян]]'''<br>[[Японы эзэнт гүрэн]]<br>[[Манж-го]] | [[Дундад Иргэн Улс]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1937 оны 9-р сарын 1 – 11-р сарын 9 | Тайюаны тулаан | '''{{flagicon image|Flag of the Mengjiang.svg|25px}} [[Мэнжян]]'''<br>[[Японы эзэнт гүрэн]] | [[Дундад Иргэн Улс]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1939 оны 11-р сар – 1940 оны 4-р сар | [[1939–1940 оны өвлийн довтолгоо]] | '''{{flagicon image|Flag of the Mengjiang.svg|25px}} [[Мэнжян]]'''<br>[[Японы эзэнт гүрэн]] | [[Дундад Иргэн Улс]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1939 оны 12-р сар | Баотоугийн тулаан | '''{{flagicon image|Flag of the Mengjiang.svg|25px}} [[Мэнжян]]'''<br>[[Японы эзэнт гүрэн]] | [[Дундад Иргэн Улс]] | style="background:#AF9"|Ялалт * Хятадын арми Баотоу хотыг эзэлж чадаагүй бөгөөд эцэст нь сайн дураараа ухарсан. |- | 1940 оны 1-р сар – 1940 оны 2-р сар | Баруун Сүйюаны тулаан | '''{{flagicon image|Flag of the Mengjiang.svg|25px}} [[Мэнжян]]'''<br>[[Японы эзэнт гүрэн]] | [[Дундад Иргэн Улс]] | style="background:#F88"|Ялагдал |- | 1945 оны 8-р сарын 9 – 9-р сарын 2 | [[Манжуурт хийсэн Зөвлөлтийн цэргийн ажиллагаа]] | '''{{flagicon image|Flag of the Mengjiang.svg|25px}} [[Мэнжян]]'''<br>[[Японы эзэнт гүрэн]] | [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]<br>[[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗОУ]] | style="background:#F88"|Ялагдал * [[Мэнжян|Мэнжяны]] уналт |} == Mongolian People's Republic == Энэ хэсэгт Монгол Ард Улсын оролцсон дайны жагсаалтыг оруулсан болно. {| class="wikitable sortable" ! Date !! Conflict !! Combatant 1 !! Combatant 2 !! Result |- | 1932 || [[Баруун дөрвөн аймагт гарсан 1932 оны зэвсэгт бослого]] | [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]<br>[[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗОУ]] | Босогчид | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1935 || [[Халхын сүмийн мөргөлдөөн]] | [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]<br>[[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗОУ]] | [[Японы эзэнт гүрэн]]<br>[[Манж-го]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1935 || [[Булан дэрсний хилийн тулгаралт]] | [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]<br>[[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗОУ]] | [[Японы эзэнт гүрэн]]<br>[[Манж-го]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1936 || [[Адаг дулааны мөргөлдөөн]] | [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]<br>[[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗОУ]] | [[Японы эзэнт гүрэн]]<br>[[Манж-го]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1939 || [[Халхын голын дайн]] || [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]<br>[[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗОУ]] | [[Японы эзэнт гүрэн]]<br>[[Манж-го]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1945 || [[1945 оны чөлөөлөх дайн]] | [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]<br>[[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗОУ]] | [[Японы эзэнт гүрэн]]<br>[[Манж-го]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1945 оны 8-р сарын 9 – 9-р сарын 2 | [[Манжуурт хийсэн Зөвлөлтийн цэргийн ажиллагаа]] | [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]<br>[[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗОУ]] | [[Японы эзэнт гүрэн]]<br>[[Манж-го]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1945 оны 8 – 9-р сар | [[Хинган-Мукден ажиллагаа]] | [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]<br>[[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗОУ]] | [[Японы эзэнт гүрэн]]<br>[[Манж-го]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1947–1949 || [[Байтаг Богдын хилийн мөргөлдөөн]] | [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]<br>[[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗОУ]] | [[Дундад Иргэн Улс]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1947 | [[Байтаг Богдын Команд буюу Ац Улаан уулын тулалдаан]] | [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]<br>[[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗОУ]] | [[Дундад Иргэн Улс]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1948 | [[Мэргэн уулын байлдаан]] | [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]<br>[[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗОУ]] | [[Дундад Иргэн Улс]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1948 | [[Бага хавтагийн хилийн тулгаралт]] | [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]<br>[[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗОУ]] | [[Дундад Иргэн Улс]] | style="background:#AF9"|Ялалт |} == Sources == * {{cite book |last=Halperin |first=Charles J. |authorlink=Charles J. Halperin |year=1987| title=Russia and the Golden Horde: The Mongol Impact on Medieval Russian History |pages=222 |publisher=Indiana University |isbn=9781850430575}} (e-book). * {{cite book |title=Medieval Russia: 980–1584. Second Edition. E-book |last=Martin |first=Janet |authorlink=Janet L. B. Martin|url=https://www.ebooks.com/en-us/book/802816/medieval-russia-980-1584/janet-martin/ |year=2007 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-511-36800-4}} * {{cite book |last=Ostrowski |first=Donald |year=1993 |title=Why did the Metropolitan Move from Kiev to Vladimir in the Thirteenth Century |series=Christianity and the Eastern Slavs |volume=I: Slavic Cultures in the Middle Ages |location=Berkeley |publisher=University of California Press |pages=83–101 |isbn=9780520360198}} * {{cite book |last=Vásáry |first=István |chapter-url=https://www.academia.edu/download/31814669/148._Vasary_The_Crimean_Khanate_and_the_Great_Horde.pdf |chapter=The Crimean Khanate and the Great Horde (1440s–1500s): A Fight for Primacy |title=Das frühneuzeitliche Krimkhanat (16.-18. Jahrhundert) zwischen Orient und Okzident |editor1=Meinolf Arens |editor2=Denise Klein |location=Harrassowitz |publisher=Wiesbaden |year=2012 |pages=13–26}} * {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160721035626/http://www.legendtour.ru/rus/mongolia/history/history.shtml}} * http://gumilevica.kulichki.net/HPH/index.html gbimt67yr66mknz1ipa4o8qw7g1ev64 859138 859137 2026-06-17T10:23:49Z HorseBro the hemionus 100126 859138 wikitext text/x-wiki {{see|Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт}} [[Монгол]] улс нь [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын]] дараах анхны тусгаар тогтнолоос өнөөг хүртэл олон дайн хийж ирсэн. Энэхүү домогт дурдсанаар эдгээр мөргөлдөөний нэр, огноо, тулаанчид болон үр дүнгийн жагсаалтад оруулсан болно: :{{legend2|#AF9|style="background:#AF9"|Монголын ялалт|border=1px solid #AAA}} :{{legend2|#F88|style="background:#F88"|Монголын ялагдал|border=1px solid #AAA}} :{{legend2|#BBF|Үр дүнгүй|border=1px solid #AAA}} :{{legend2||Үргэлжилж байна|border=1px solid #AAA}} __TOC__ {{clear}} == Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс == Энэ хэсэгт 20-р зууны эхний дөрвөн арван жилд оршин тогтнож байсан янз бүрийн Монголын улсуудыг хамарсан дайн, томоохон тулалдаануудын жагсаалтыг оруулсан болно ([[Монгол#Орчин үеийн түүх|Монгол (1911–1924)]], [[Буриад-Монголын улс|Буриад-Монгол]], [[Урянхайн Бүгд Найрамдах Улс]]). {| class="wikitable" width="100%" ! width="10%" | Date ! width="30%" | Conflict ! width="20%" | Combatant 1 ! width="20%" | Combatant 2 ! width="20%" | Result |- | 1911–1912 | [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал]] | [[File:Flag of Bogd Khaanate Mongolia.svg|23px]] [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] | {{flag|Чин улс}} | style="background:#AF9"|Ялалт * Тусгаар тогтносон [[Монгол]] улс байгуулагдсан |- | 1917–1923 | [[Оросын иргэний дайн]] — [[Оросын иргэний дайны зүүн фронт]] | '''[[Буриад-Монголын улс]]'''<br />[[Ногоон Украйн]] | [[Цагаан хөдөлгөөн]]{{hr}}[[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗОУ]] | style="background:#F88"|Ялагдал |- | 1919–1921 | [[Хятадын Монгол дахь эзлэн түрэмгийлэл]] | [[File:Flag of Bogd Khaanate Mongolia.svg|23px]] [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] | [[Дундад Иргэн Улс]] | style="background:#AF9"| Анхны Ялагдал, Хожуу Ялалт * Цагаан армийн Азийн морин дивиз Монголыг чөлөөлөв |- | 1921 | [[Нийслэл хүрээг хятадын гамин цэргээс чөлөөлсөн нь]] | [[File:Flag of Bogd Khaanate Mongolia.svg|23px]] [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] * [[Цагаан хөдөлгөөн]] | [[Дундад Иргэн Улс]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1921 | [[Чойр, Замын үүдийн чиглэлээр хийсэн байлдаан]] | [[File:Flag of Bogd Khaanate Mongolia.svg|23px]] [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] * [[Цагаан хөдөлгөөн]] | [[Дундад Иргэн Улс]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1921 | [[Улаан хадны байлдаан]] | [[File:Flag of Bogd Khaanate Mongolia.svg|23px]] [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] * [[Цагаан хөдөлгөөн]] | [[Дундад Иргэн Улс]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1921 | [[Хиагтыг чөлөөлөх тулалдаан]] | [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] | [[Дундад Иргэн Улс]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1921 | [[Ардын хувьсгал]] | [[File:Flag of Bogd Khaanate Mongolia.svg|23px]] [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] * [[Цагаан хөдөлгөөн]] | [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]<br>[[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗОУ]] | style="background:#BBF"|Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын Ялагдал * [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] байгуулагдсан * Монголыг [[Гоминдан|Гоминданы]] дарлалаас чөлөөлсөн * Монголын тусгаар тогтнолыг баталгаажуулсан |} == Монголын Өөртөө Засах Нэгдсэн Засгийн Ордон болон Мэнжян == Энэ хэсэгт [[Монголын Өөртөө Засах Нэгдсэн Засгийн Ордон]] болон [[Мэнжян]] улстай холбоотой дайны жагсаалтыг оруулсан болно. {| class="wikitable" width="100%" ! width="10%" | Date ! width="30%" | Conflict ! width="20%" | Combatant 1 ! width="20%" | Combatant 2 ! width="20%" | Result |- | 1935–1937 | Сүйюнь кампанит ажил | '''{{flagicon image|Flag of the Mengjiang.svg|25px}} [[Мэнжян]]'''<br>[[Японы эзэнт гүрэн]] | [[Дундад Иргэн Улс]] | style="background:#F88"|Ялагдал |- | 1937 оны 8 – 10-р сар | Цахар ажиллагаа | '''{{flagicon image|Flag of the Mengjiang.svg|25px}} [[Мэнжян]]'''<br>[[Японы эзэнт гүрэн]]<br>[[Манж-го]] | [[Дундад Иргэн Улс]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1937 оны 9-р сарын 1 – 11-р сарын 9 | Тайюаны тулаан | '''{{flagicon image|Flag of the Mengjiang.svg|25px}} [[Мэнжян]]'''<br>[[Японы эзэнт гүрэн]] | [[Дундад Иргэн Улс]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1939 оны 11-р сар – 1940 оны 4-р сар | [[1939–1940 оны өвлийн довтолгоо]] | '''{{flagicon image|Flag of the Mengjiang.svg|25px}} [[Мэнжян]]'''<br>[[Японы эзэнт гүрэн]] | [[Дундад Иргэн Улс]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1939 оны 12-р сар | Баотоугийн тулаан | '''{{flagicon image|Flag of the Mengjiang.svg|25px}} [[Мэнжян]]'''<br>[[Японы эзэнт гүрэн]] | [[Дундад Иргэн Улс]] | style="background:#AF9"|Ялалт * Хятадын арми Баотоу хотыг эзэлж чадаагүй бөгөөд эцэст нь сайн дураараа ухарсан. |- | 1940 оны 1-р сар – 1940 оны 2-р сар | Баруун Сүйюаны тулаан | '''{{flagicon image|Flag of the Mengjiang.svg|25px}} [[Мэнжян]]'''<br>[[Японы эзэнт гүрэн]] | [[Дундад Иргэн Улс]] | style="background:#F88"|Ялагдал |- | 1945 оны 8-р сарын 9 – 9-р сарын 2 | [[Манжуурт хийсэн Зөвлөлтийн цэргийн ажиллагаа]] | '''{{flagicon image|Flag of the Mengjiang.svg|25px}} [[Мэнжян]]'''<br>[[Японы эзэнт гүрэн]] | [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]<br>[[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗОУ]] | style="background:#F88"|Ялагдал * [[Мэнжян|Мэнжяны]] уналт |} == Mongolian People's Republic == Энэ хэсэгт Монгол Ард Улсын оролцсон дайны жагсаалтыг оруулсан болно. {| class="wikitable sortable" ! Date !! Conflict !! Combatant 1 !! Combatant 2 !! Result |- | 1932 || [[Баруун дөрвөн аймагт гарсан 1932 оны зэвсэгт бослого]] | [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]<br>[[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗОУ]] | Босогчид | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1935 || [[Халхын сүмийн мөргөлдөөн]] | [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]<br>[[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗОУ]] | [[Японы эзэнт гүрэн]]<br>[[Манж-го]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1935 || [[Булан дэрсний хилийн тулгаралт]] | [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]<br>[[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗОУ]] | [[Японы эзэнт гүрэн]]<br>[[Манж-го]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1936 || [[Адаг дулааны мөргөлдөөн]] | [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]<br>[[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗОУ]] | [[Японы эзэнт гүрэн]]<br>[[Манж-го]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1939 || [[Халхын голын дайн]] || [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]<br>[[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗОУ]] | [[Японы эзэнт гүрэн]]<br>[[Манж-го]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1945 || [[1945 оны чөлөөлөх дайн]] | [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]<br>[[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗОУ]] | [[Японы эзэнт гүрэн]]<br>[[Манж-го]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1945 оны 8-р сарын 9 – 9-р сарын 2 | [[Манжуурт хийсэн Зөвлөлтийн цэргийн ажиллагаа]] | [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]<br>[[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗОУ]] | [[Японы эзэнт гүрэн]]<br>[[Манж-го]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1945 оны 8 – 9-р сар | [[Хинган-Мукден ажиллагаа]] | [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]<br>[[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗОУ]] | [[Японы эзэнт гүрэн]]<br>[[Манж-го]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1947–1949 || [[Байтаг Богдын хилийн мөргөлдөөн]] | [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]<br>[[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗОУ]] | [[Дундад Иргэн Улс]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1947 | [[Байтаг Богдын Команд буюу Ац Улаан уулын тулалдаан]] | [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]<br>[[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗОУ]] | [[Дундад Иргэн Улс]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1948 | [[Мэргэн уулын байлдаан]] | [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]<br>[[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗОУ]] | [[Дундад Иргэн Улс]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1948 | [[Бага хавтагийн хилийн тулгаралт]] | [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]<br>[[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗОУ]] | [[Дундад Иргэн Улс]] | style="background:#AF9"|Ялалт |} == Эх сурвалжууд == * {{cite book |last=Halperin |first=Charles J. |authorlink=Charles J. Halperin |year=1987| title=Russia and the Golden Horde: The Mongol Impact on Medieval Russian History |pages=222 |publisher=Indiana University |isbn=9781850430575}} (e-book). * {{cite book |title=Medieval Russia: 980–1584. Second Edition. E-book |last=Martin |first=Janet |authorlink=Janet L. B. Martin|url=https://www.ebooks.com/en-us/book/802816/medieval-russia-980-1584/janet-martin/ |year=2007 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-511-36800-4}} * {{cite book |last=Ostrowski |first=Donald |year=1993 |title=Why did the Metropolitan Move from Kiev to Vladimir in the Thirteenth Century |series=Christianity and the Eastern Slavs |volume=I: Slavic Cultures in the Middle Ages |location=Berkeley |publisher=University of California Press |pages=83–101 |isbn=9780520360198}} * {{cite book |last=Vásáry |first=István |chapter-url=https://www.academia.edu/download/31814669/148._Vasary_The_Crimean_Khanate_and_the_Great_Horde.pdf |chapter=The Crimean Khanate and the Great Horde (1440s–1500s): A Fight for Primacy |title=Das frühneuzeitliche Krimkhanat (16.-18. Jahrhundert) zwischen Orient und Okzident |editor1=Meinolf Arens |editor2=Denise Klein |location=Harrassowitz |publisher=Wiesbaden |year=2012 |pages=13–26}} * {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160721035626/http://www.legendtour.ru/rus/mongolia/history/history.shtml}} * http://gumilevica.kulichki.net/HPH/index.html 4q9uz9mohdltkbq67dw6dtb3j1j1hhr 859139 859138 2026-06-17T10:25:48Z HorseBro the hemionus 100126 859139 wikitext text/x-wiki {{see|Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт}} [[Монгол]] улс нь [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын]] дараах анхны тусгаар тогтнолоос өнөөг хүртэл олон дайн хийж ирсэн. Энэхүү домогт дурдсанаар эдгээр мөргөлдөөний нэр, огноо, тулаанчид болон үр дүнгийн жагсаалтад оруулсан болно: :{{legend2|#AF9|style="background:#AF9"|Монголын ялалт|border=1px solid #AAA}} :{{legend2|#F88|style="background:#F88"|Монголын ялагдал|border=1px solid #AAA}} :{{legend2|#BBF|Үр дүнгүй|border=1px solid #AAA}} :{{legend2||Үргэлжилж байна|border=1px solid #AAA}} __TOC__ {{clear}} == Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс == Энэ хэсэгт 20-р зууны эхний дөрвөн арван жилд оршин тогтнож байсан янз бүрийн Монголын улсуудыг хамарсан дайн, томоохон тулалдаануудын жагсаалтыг оруулсан болно ([[Монгол#Орчин үеийн түүх|Монгол (1911–1924)]], [[Буриад-Монголын улс|Буриад-Монгол]], [[Урянхайн Бүгд Найрамдах Улс]]). {| class="wikitable" width="100%" ! width="10%" | Date ! width="30%" | Conflict ! width="20%" | Combatant 1 ! width="20%" | Combatant 2 ! width="20%" | Result |- | 1911–1912 | [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал]] | [[File:Flag of Bogd Khaanate Mongolia.svg|23px]] [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] | {{flag|Чин улс}} | style="background:#AF9"|Ялалт * Тусгаар тогтносон [[Монгол]] улс байгуулагдсан |- | 1917–1923 | [[Оросын иргэний дайн]] — [[Оросын иргэний дайны зүүн фронт]] | '''[[Буриад-Монголын улс]]'''<br />[[Ногоон Украйн]] | [[Цагаан хөдөлгөөн]]{{hr}}[[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗОУ]] | style="background:#F88"|Ялагдал |- | 1919–1921 | [[Хятадын Монгол дахь эзлэн түрэмгийлэл]] | [[File:Flag of Bogd Khaanate Mongolia.svg|23px]] [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] | [[Дундад Иргэн Улс]] | style="background:#AF9"| Анхны Ялагдал, Хожуу Ялалт * Цагаан армийн Азийн морин дивиз Монголыг чөлөөлөв |- | 1921 | [[Нийслэл хүрээг хятадын гамин цэргээс чөлөөлсөн нь]] | [[File:Flag of Bogd Khaanate Mongolia.svg|23px]] [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] * [[Цагаан хөдөлгөөн]] | [[Дундад Иргэн Улс]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1921 | [[Чойр, Замын үүдийн чиглэлээр хийсэн байлдаан]] | [[File:Flag of Bogd Khaanate Mongolia.svg|23px]] [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] * [[Цагаан хөдөлгөөн]] | [[Дундад Иргэн Улс]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1921 | [[Улаан хадны байлдаан]] | [[File:Flag of Bogd Khaanate Mongolia.svg|23px]] [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] * [[Цагаан хөдөлгөөн]] | [[Дундад Иргэн Улс]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1921 | [[Хиагтыг чөлөөлөх тулалдаан]] | [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] | [[Дундад Иргэн Улс]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1921 | [[Ардын хувьсгал]] | [[File:Flag of Bogd Khaanate Mongolia.svg|23px]] [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] * [[Цагаан хөдөлгөөн]] | [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]<br>[[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗОУ]] | style="background:#BBF"|Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын Ялагдал * [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] байгуулагдсан * Монголыг [[Гоминдан|Гоминданы]] дарлалаас чөлөөлсөн * Монголын тусгаар тогтнолыг баталгаажуулсан |} == Монголын Өөртөө Засах Нэгдсэн Засгийн Ордон болон Мэнжян == Энэ хэсэгт [[Монголын Өөртөө Засах Нэгдсэн Засгийн Ордон]] болон [[Мэнжян]] улстай холбоотой дайны жагсаалтыг оруулсан болно. {| class="wikitable" width="100%" ! width="10%" | Date ! width="30%" | Conflict ! width="20%" | Combatant 1 ! width="20%" | Combatant 2 ! width="20%" | Result |- | 1935–1937 | Сүйюнь кампанит ажил | '''{{flagicon image|Flag of the Mengjiang.svg|25px}} [[Мэнжян]]'''<br>[[Японы эзэнт гүрэн]] | [[Дундад Иргэн Улс]] | style="background:#F88"|Ялагдал |- | 1937 оны 8 – 10-р сар | Цахар ажиллагаа | '''{{flagicon image|Flag of the Mengjiang.svg|25px}} [[Мэнжян]]'''<br>[[Японы эзэнт гүрэн]]<br>[[Манж-го]] | [[Дундад Иргэн Улс]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1937 оны 9-р сарын 1 – 11-р сарын 9 | Тайюаны тулаан | '''{{flagicon image|Flag of the Mengjiang.svg|25px}} [[Мэнжян]]'''<br>[[Японы эзэнт гүрэн]] | [[Дундад Иргэн Улс]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1939 оны 11-р сар – 1940 оны 4-р сар | [[1939–1940 оны өвлийн довтолгоо]] | '''{{flagicon image|Flag of the Mengjiang.svg|25px}} [[Мэнжян]]'''<br>[[Японы эзэнт гүрэн]] | [[Дундад Иргэн Улс]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1939 оны 12-р сар | Баотоугийн тулаан | '''{{flagicon image|Flag of the Mengjiang.svg|25px}} [[Мэнжян]]'''<br>[[Японы эзэнт гүрэн]] | [[Дундад Иргэн Улс]] | style="background:#AF9"|Ялалт * Хятадын арми Баотоу хотыг эзэлж чадаагүй бөгөөд эцэст нь сайн дураараа ухарсан. |- | 1940 оны 1-р сар – 1940 оны 2-р сар | Баруун Сүйюаны тулаан | '''{{flagicon image|Flag of the Mengjiang.svg|25px}} [[Мэнжян]]'''<br>[[Японы эзэнт гүрэн]] | [[Дундад Иргэн Улс]] | style="background:#F88"|Ялагдал |- | 1945 оны 8-р сарын 9 – 9-р сарын 2 | [[Манжуурт хийсэн Зөвлөлтийн цэргийн ажиллагаа]] | '''{{flagicon image|Flag of the Mengjiang.svg|25px}} [[Мэнжян]]'''<br>[[Японы эзэнт гүрэн]] | [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]<br>[[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗОУ]] | style="background:#F88"|Ялагдал * [[Мэнжян|Мэнжяны]] уналт |} == Mongolian People's Republic == Энэ хэсэгт Монгол Ард Улсын оролцсон дайны жагсаалтыг оруулсан болно. {| class="wikitable sortable" ! Date !! Conflict !! Combatant 1 !! Combatant 2 !! Result |- | 1932 || [[Баруун дөрвөн аймагт гарсан 1932 оны зэвсэгт бослого]] | [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]<br>[[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗОУ]] | Босогчид | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1935 || [[Халхын сүмийн мөргөлдөөн]] | [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]<br>[[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗОУ]] | [[Японы эзэнт гүрэн]]<br>[[Манж-го]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1935 || [[Булан дэрсний хилийн тулгаралт]] | [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]<br>[[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗОУ]] | [[Японы эзэнт гүрэн]]<br>[[Манж-го]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1936 || [[Адаг дулааны мөргөлдөөн]] | [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]<br>[[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗОУ]] | [[Японы эзэнт гүрэн]]<br>[[Манж-го]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1939 || [[Халхын голын дайн]] || [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]<br>[[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗОУ]] | [[Японы эзэнт гүрэн]]<br>[[Манж-го]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1945 || [[1945 оны чөлөөлөх дайн]] | [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]<br>[[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗОУ]] | [[Японы эзэнт гүрэн]]<br>[[Манж-го]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1945 оны 8-р сарын 9 – 9-р сарын 2 | [[Манжуурт хийсэн Зөвлөлтийн цэргийн ажиллагаа]] | [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]<br>[[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗОУ]] | [[Японы эзэнт гүрэн]]<br>[[Манж-го]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1945 оны 8 – 9-р сар | [[Хинган-Мукден ажиллагаа]] | [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]<br>[[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗОУ]] | [[Японы эзэнт гүрэн]]<br>[[Манж-го]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1947–1949 || [[Байтаг Богдын хилийн мөргөлдөөн]] | [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]<br>[[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗОУ]] | [[Дундад Иргэн Улс]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1947 | [[Байтаг Богдын Команд буюу Ац Улаан уулын тулалдаан]] | [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]<br>[[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗОУ]] | [[Дундад Иргэн Улс]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1948 | [[Мэргэн уулын байлдаан]] | [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]<br>[[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗОУ]] | [[Дундад Иргэн Улс]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1948 | [[Бага хавтагийн хилийн тулгаралт]] | [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]<br>[[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗОУ]] | [[Дундад Иргэн Улс]] | style="background:#AF9"|Ялалт |} == Эх сурвалжууд == * {{cite book |last=Halperin |first=Charles J. |authorlink=Charles J. Halperin |year=1987| title=Russia and the Golden Horde: The Mongol Impact on Medieval Russian History |pages=222 |publisher=Indiana University |isbn=9781850430575}} (e-book). * {{cite book |title=Medieval Russia: 980–1584. Second Edition. E-book |last=Martin |first=Janet |authorlink=Janet L. B. Martin|url=https://www.ebooks.com/en-us/book/802816/medieval-russia-980-1584/janet-martin/ |year=2007 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-511-36800-4}} * {{cite book |last=Ostrowski |first=Donald |year=1993 |title=Why did the Metropolitan Move from Kiev to Vladimir in the Thirteenth Century |series=Christianity and the Eastern Slavs |volume=I: Slavic Cultures in the Middle Ages |location=Berkeley |publisher=University of California Press |pages=83–101 |isbn=9780520360198}} * {{cite book |last=Vásáry |first=István |chapter-url=https://www.academia.edu/download/31814669/148._Vasary_The_Crimean_Khanate_and_the_Great_Horde.pdf |chapter=The Crimean Khanate and the Great Horde (1440s–1500s): A Fight for Primacy |title=Das frühneuzeitliche Krimkhanat (16.-18. Jahrhundert) zwischen Orient und Okzident |editor1=Meinolf Arens |editor2=Denise Klein |location=Harrassowitz |publisher=Wiesbaden |year=2012 |pages=13–26}} * {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160721035626/http://www.legendtour.ru/rus/mongolia/history/history.shtml}} * http://gumilevica.kulichki.net/HPH/index.html [[Ангилал:Монголын дайн]] [[Ангилал:Их Монгол Улс]] [[Ангилал:Монголын түүх]] [[Ангилал:Чингис хаан]] [[Ангилал:Мөнх хаан]] [[Ангилал:Хүлэгү хаан]] [[Ангилал:Хубилай хаан]] [[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]] [[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Монголчуудын дайн]] [[Ангилал:Монгол-Японы харилцаа]] [[Ангилал:Солонгосын түүх]] 6h12vhdn22b1wibwckjj0pzcw3pbso5 0 146719 859141 2026-06-17T10:52:47Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Cape canaveral.jpg|thumb]] '''Кана́верал''' '''үзүүр''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Cape Canaveral''; {{МФА2|k|ə|ˈ|n|æ|v|(ə)|r|(ə)|l}} —испани хэлний- ''cañaveral'' — «чихрийн нишингэний талбай); 1964—1973 онуудад — Кеннеди үзүүр ([[Англи хэл|англи.]] ''Cape Kennedy'') — АНУ-ын [[Флорида]] мужийн Атлантын дала..." 859141 wikitext text/x-wiki [[Файл:Cape canaveral.jpg|thumb]] '''Кана́верал''' '''үзүүр''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Cape Canaveral''; {{МФА2|k|ə|ˈ|n|æ|v|(ə)|r|(ə)|l}} —испани хэлний- ''cañaveral'' — «чихрийн нишингэний талбай); 1964—1973 онуудад — Кеннеди үзүүр ([[Англи хэл|англи.]] ''Cape Kennedy'') — АНУ-ын [[Флорида]] мужийн Атлантын далайн эрэг дээрх Мерритт арлын зүүн талд орших үзүүр юм. 7812x1z6seor5erp3gjp30d6qjeus7d 859142 859141 2026-06-17T11:19:25Z Avirmed Batsaikhan 53733 859142 wikitext text/x-wiki [[Файл:Cape canaveral.jpg|thumb]] '''Кана́верал''' '''үзүүр''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Cape Canaveral''; —[[Испани хэл|испани]] хэлний- ''cañaveral'' — «чихрийн нишингэний талбай); 1964—1973 онуудад — Кеннеди үзүүр ([[Англи хэл|англи.]] ''Cape Kennedy'') — АНУ-ын [[Флорида]] мужийн [[Атлантын далай|Атлантын далайн]] эрэг дээрх Мерритт арлын зүүн талд орших үзүүр/ хошуу юм. Энэхүү хошуу нь [[АНУ-ын Сансрын хүчин|АНУ-ын Сансрын хүчний]] баазын өлгий нутаг болох Сансрын эрэг буюу "Space Coast" гэгддэг газрын нэг хэсэг юм. Америкийн олон тооны сансрын хөлгүүд бааз болон хөрш зэргэлдээ Мерритт арал дээрх [[Кеннедийн Сансрын нислэгийн төв|Кеннедигийн]] [[Кеннедийн Сансрын нислэгийн төв|Сансрын нислэгийн төвөөс]] хөөргөсөн тул "Кейп Канаверал" буюу "Канаверал" гэдэг нэр нь хоёр хөөргөх цэгийг илэрхийлэл болжээ. Энд мөн [[АНУ-ын Агаарын цэргийн хүчин|АНУ-ын Агаарын цэргийн хүчний]] бааз байралдаг юм. Тус бүс нутгийн шуудангийн салбарыг 1893-1954 онуудад Артезия, 1954-1962 онуудад Канаверал боомт, 1962 оноос өнөөг хүртэл Канаверал хошуу гэж нэрлэж иржээ. arymz44w7r5jfwuehh2cyvvhq5kdy1r 0 146720 859146 2026-06-17T11:46:53Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Harold Hilton wins 1911 U.S. Amateur - The Washington Post.jpg|thumb]] '''Вашингтон Пост''' ([[Англи хэл|англи.]] ''The Washington Post'' - орчуулга нь «Вашингтоны шуудан») - [[Вашингтон (хот)|Вашингтон]] хотод хэвлэгддэг Америкийн өдөр тутмын сонин юм. Энэ нь АНУ-ын нийслэл дэх хамгийн том бөгөөд х..." 859146 wikitext text/x-wiki [[Файл:Harold Hilton wins 1911 U.S. Amateur - The Washington Post.jpg|thumb]] '''Вашингтон Пост''' ([[Англи хэл|англи.]] ''The Washington Post'' - орчуулга нь «Вашингтоны шуудан») - [[Вашингтон (хот)|Вашингтон]] хотод хэвлэгддэг Америкийн өдөр тутмын сонин юм. Энэ нь АНУ-ын нийслэл дэх хамгийн том бөгөөд хамгийн ууган болон нөлөө бүхий сонины нэг юм. Уг сонинд шуурхай мэдээ, үндэсний болон олон улсын асуудлаарх мэдээ, эссэ, тайлбар зэрэг хэвлэгддэг юм. Тус сонины "Ардчилал харанхуйд үхнэ" гэдэг уриа 2017 онд тэргүүн нүүрэн дээр нь гарч эхэлсэн. == Түүх == Тус сониныг 1877 онд Стилсон Хатчинс үүсгэн байгуулжээ. 1877 оны 12-р сарын 6-нд 10,000 хувь хэвлэгдэж эхэлсэн. Энэ нь 4 хуудастай бөгөөд 3 центийн үнэтэй байв. 1880 онд ням гарагийн дугаарыг нэмж, долоо хоногийн долоон өдөр хэвлэгдсэн анхны хотын сонин болжээ. [[Жозеф Пулитцер]] Вашингтонд түр амьдарч байхдаа Пост сонинд бичдэг байжээ. 1899 онлд С.Хатчинс сониноо Бүгд Найрамдах Намын Засгийн газрын гишүүн Фрэнк Хаттон болон Ардчилсан Намын конгрессын гишүүн асан Бериа Вилкинс нарт зарсан. 1893 онд Хаттон, Вилкинс нар Пост сонины редакцийг Үндэсний Театрын хажууд байрлах шинэ барилга руу нүүлгэжээ. 2013 оны 8-р сард тус сониныг [[Жефф Безос]] 250 сая доллараар худалдаж авсан. Безос "Вашингтон Пост"-ын хамт бусад хэд хэдэн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийг худалдаж авсан. Үүнд: The Express, The Gazette Newspapers, Southern Maryland Newspapers, Fairfax County Times, El Tiempo Latino, Greater Washington Publishing нар юм. Худалдах нь Вашингтон Пост компанийн хэвлэх хэлтсийн санхүүгийн байдал муу байгаатай холбоотой байв. 2002 онд хэвлэх хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд тус компанид 100 сая гаруй долларын ашиг олсон бол 2012 оны эцэс гэхэд хэлтсийн үйл ажиллагааны алдагдал 54 сая доллар болж, орлого нь сүүлийн 10 жилийн хугацаанд 30 % буурсан байна. Сонины шинэ эзэмшигч удахгүй болох өөрчлөлтүүдийг зарлаж, хэвлэлийн үйл ажиллагаанд саад учруулахгүй гэж амлав. j8mzmnkisnliqvtmiuf0154xdt37h7k 859147 859146 2026-06-17T11:53:36Z Avirmed Batsaikhan 53733 859147 wikitext text/x-wiki [[Файл:Harold Hilton wins 1911 U.S. Amateur - The Washington Post.jpg|thumb]] '''Вашингтон Пост''' ([[Англи хэл|англи.]] ''The Washington Post'' - орчуулга нь «Вашингтоны шуудан») - [[Вашингтон (хот)|Вашингтон]] хотод хэвлэгддэг Америкийн өдөр тутмын сонин юм. Энэ нь АНУ-ын нийслэл дэх хамгийн том бөгөөд хамгийн ууган болон нөлөө бүхий сонины нэг юм. Уг сонинд шуурхай мэдээ, үндэсний болон олон улсын асуудлаарх мэдээ, эссэ, тайлбар зэрэг хэвлэгддэг юм. Тус сонины "Ардчилал харанхуйд үхнэ" гэдэг уриа 2017 онд тэргүүн нүүрэн дээр нь гарч эхэлсэн. == Түүх == Тус сониныг 1877 онд Стилсон Хатчинс үүсгэн байгуулжээ. 1877 оны 12-р сарын 6-нд 10,000 хувь хэвлэгдэж эхэлсэн. Энэ нь 4 хуудастай бөгөөд 3 центийн үнэтэй байв. 1880 онд ням гарагийн дугаарыг нэмж, долоо хоногийн долоон өдөр хэвлэгдсэн анхны хотын сонин болжээ. [[Жозеф Пулитцер]] Вашингтонд түр амьдарч байхдаа Пост сонинд бичдэг байжээ. 1899 онлд С.Хатчинс сониноо [[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|Бүгд Найрамдах Намын]] Засгийн газрын гишүүн Фрэнк Хаттон болон [[Ардчилсан Нам (АНУ)|Ардчилсан Намын]] конгрессын гишүүн асан Бериа Вилкинс нарт зарсан. 1893 онд Хаттон, Вилкинс нар Пост сонины редакцийг Үндэсний Театрын хажууд байрлах шинэ барилга руу нүүлгэжээ. 2013 оны 8-р сард тус сониныг [[Жефф Безос]] 250 сая доллараар худалдаж авсан. Безос "Вашингтон Пост"-ын хамт бусад хэд хэдэн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийг худалдаж авсан. Үүнд: ''The Express, The Gazette Newspapers, Southern Maryland Newspapers, Fairfax County Times, El Tiempo Latino, Greater Washington Publishing'' нар юм. Худалдах нь Вашингтон Пост компанийн хэвлэх хэлтсийн санхүүгийн байдал муу байгаатай холбоотой байв. 2002 онд хэвлэх хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд тус компанид 100 сая гаруй долларын ашиг олсон бол 2012 оны эцэс гэхэд хэлтсийн үйл ажиллагааны алдагдал 54 сая доллар болж, орлого нь сүүлийн 10 жилийн хугацаанд 30 % буурсан байна. Сонины шинэ эзэмшигч удахгүй болох өөрчлөлтүүдийг зарлаж, хэвлэлийн үйл ажиллагаанд саад учруулахгүй гэж амлав. 2018 оны 7-р сарын 7-нд АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Доналд Трамп]] "Нью-Йорк Таймс", "Вашингтон Пост" зэрэг сонинууд хуурамч мэдээ тараах хандлагатай байгаа тул хэвлэл мэдээллийн зах зээлээс гарах тавилантай гэж жиргэжээ. Тэрээр хоёр сониныг [[Amazon.com|Амазон]] компанид үйлчилдэг суртал ухуулгын хэрэгслээс өөр зүйл биш гэж тодорхойлсон. 2018 оны 9-р сард "Вашингтон Пост" сонин Ерөнхийлөгч Трампыг онилж буй зохиомол мэдээ тарааж байгаад баригдсан. Ийм худал мэдээний нэг нь Трампын засаг захиргаа Латин Америкийн цагаачдад хуурамч төрсний гэрчилгээ ашигласан гэж буруутгаж, паспорт олгохоос системтэйгээр татгалзаж байгаа тухай мэдээлэл байв. [[АНУ-ын Төрийн Департамент|АНУ-ын Төрийн департаментын]] хариу арга хэмжээний дараа сонин уг мэдээллийг хэд хэдэн удаа засварлаж, бүх өөрчлөлтийг тайлбарласан урт редакцийн тэмдэглэл нийтлэхээс өөр аргагүй болсон. cpppixoklb3yttr4f67v9jyn5zmx5ir