Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Португал 0 10454 859161 804747 2026-06-17T18:26:07Z CommonsDelinker 211 Hino_Nacional_da_Republica_Portuguesa.ogg файлыг коммонсд [[c:User:Infrogmation|Infrogmation]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Hino Nacional da Republica Portuguesa.ogg|]]. 859161 wikitext text/x-wiki {{short description|Country in Southwestern Europe}} {{энэ гарчиг}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Португал Улс | native_name = {{native name|pt|República Portuguesa}} | common_name = Португал | image_flag = Flag of Portugal.svg | flag_type = [[Португалын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of Portugal.svg | coa_size = 110 | symbol_type = [[Португалын төрийн сүлд|Сүлд]] | national_anthem = <br/>{{lang|pt|[[Португалын төрийн дуулал|A Portuguesa]]}}<br />"Португал хүн"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;"> </div> | image_map = {{Switcher|[[File:EU-Portugal (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:EU-Portugal with islands circled.svg|upright=1.15|frameless]]|Европын Холбооны газрын зураг|default=1}} | map_caption = {{map caption |location_color=хар ногоон |region=Европ |region_color=хар саарал |subregion=[[Европын Холбоо]] |subregion_color=ногоон }} | capital = [[Лиссабон]] | coordinates = {{Coord|38|46|N|9|9|W|type:city}} | largest_city = [[Лиссабон]] | official_languages = [[Португал хэл]] | regional_languages = [[Миранд хэл]]{{NoteTag|name=a|[[Терра де Миранда]] нутагт яригддаг [[Миранд хэл]]ийг албан ёсоор 1999 онд хүлээн зөвшөөрч (''Lei n.° 7/99 de 29 de Janeiro''),<ref name="auto">{{cite web | url = https://mirandes.no.sapo.pt/LMPSlei.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20020318130143/http://mirandes.no.sapo.pt/LMPSlei.html | url-status=dead | archive-date = 18 March 2002 | title = Reconhecimento oficial de direitos linguísticos da comunidade mirandesa (Official recognition of linguistic rights of the Mirandese community) | website= Centro de Linguística da Universidade de Lisboa (UdL) | access-date= 2 December 2015 }}</ref> албан хэрэглээнд ашиглах эрхийг олгосон.{{big|<ref name="auto1">[http://bookshop.europa.eu/en/euromosaic-pbC29295845/downloads/C2-92-95-845-EN-C/C29295845ENC_001.pdf?FileName=C29295845ENC_001.pdf&SKU=C29295845ENC_PDF&CatalogueNumber=C2-92-95-845-EN-C The Euromosaic study, Mirandese in Portugal], europa.eu&nbsp;– [[European Commission]] website. Retrieved January 2007. Link updated December 2015</ref>}} [[Португалын дохионы хэл]] мөн хүлээн зөвшөөрөгдсөн.}} {{Infobox | child = yes | label1 = Иргэншил {{nobold|(2022)}}<ref name="Sefstat 2022">{{cite web|url=https://www.sef.pt/pt/pages/conteudo-detalhe.aspx?nID=92|title=Sefstat 2022}}</ref> | data1 = {{Unbulleted list |92.5% [[Португалчууд‎]] | 7.5% [[Португал руу чиглэсэн цагаачлал|Гадаадын иргэд]] |item3_style=padding-top:0.2em;line-height:1.2em}} }} | religion = {{unbulleted list |{{Tree list}} * 84.8% [[Христийн шашин|Христ]] ** 80.2% [[Португал дахь католик сүм|Католик]] ** 4.6% Бусад [[Христийн урсгалын жагсаалт|урсгал]] {{Tree list/end}} | 14.1% [[Шашин шүтэхгүй байдал|Шашингүй]] | 1.1% [[Португал дахь шашин шүтлэг|Бусад]] }} | religion_ref = <ref name="Censos2021"/> | demonym = [[Португалчууд‎]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Холимог засаглалын систем|хагас-ерөнхийлөгчийн]] [[Бүгд Найрамдах Улс|үндсэн хуульт бүгд найрамдах улс]]<ref>[http://www.constituteproject.org/constitution/Portugal_2005.pdf Constitution of Portugal, Preamble]:</ref> | leader_title1 = [[Португалын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = {{nowrap|[[Марселу Ребелу де Соуза]]}} | leader_title2 = [[Португалын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Антониу Кошта]] | legislature = [[Бүгд Найрамдах Улсын Ассамблей (Португал)|Бүгд Найрамдах Улсын Ассамблей]] | sovereignty_type = [[Португалын түүх|Үүсгэн байгуулалт]] | sovereignty_note = | established_event1 = [[Португалын гүнлиг#Анхны гүнлиг|Анхны гүнлиг]] | established_date1 = 868 | established_event2 = [[Португалын гүнлиг#Хоёрдугаар гүнлиг|Хоёрдугаар гүнлиг]] | established_date2 = 1095 | established_event3 = [[Сан-Мамедегийн тулалдаан|Бүрэн эрхт байдал]] | established_date3 = 6 сарын 24, 1128 он | established_event4 = [[Португалын хаант улс|Хаант улс]] | established_date4 = 7 сарын 25, 1139 он | established_event5 = [[Заморагийн гэрээ]] | established_date5 = 10 сарын 5, 1143 он | established_event6 = [[Португалын тугсаар тогтнолын дайн|Тусгаар тогтнолоо сэргээв]] | established_date6 = 12 сарын 1, 1640 он | established_event7 = [[1822 оны Португалын Үндсэн хууль|Анхны үндсэн хууль]] | established_date7 = 9 сарын 23, 1822 он | established_event8 = [[1910 оны 10 сарын 5-ны хувьсгал|Бүгд найрамдах улс]] | established_date8 = 10 сарын 5, 1910 он | established_event9 = [[Улаан лишийн хувьсгал|Ардчилсан дэглэм]] | established_date9 = 4 сарын 25, 1974 он | established_event10 = [[Португалын Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date10 = 4 сарын 25, 1976{{NoteTag|name=c|[[Португалйн Үндсэн хууль|1976 онд баталсан Португалын Үндсэн хууль]] нь 1982 - 2005 оны хооронд баталсан хэд хэдэн нэмэлт өөрчлөлтэй.}} | established_event12 = [[1986 оны Европын Нийгэмлэгүүдийн өргөжилт|ЕЭЗН-д нэгдэв]] | established_date12 = 1 сарын 1, 1986 | area_km2 = 92,225.2 | area_footnote = <ref>{{in lang|pt}}{{cite web |title=Superfície (km²) das unidades territoriais por Localização geográfica (NUTS - 2013); Anual|url=https://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_indicadores&contecto=pi&indOcorrCod=0008350&selTab=tab0}}</ref> | area_rank = 109 <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = 57,298 | percent_water = 1.2 (2015)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=[[OECD|Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD)|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> | population_estimate_rank = 89 | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 10,467,366<ref>{{cite web |url=https://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_destaques&DESTAQUESdest_boui=594879758&DESTAQUESmodo=2|title=População residente aumenta mais de 46 mil pessoas - 2022|publisher=[[Instituto Nacional de Estatística (Portugal)|INE]] |website=ine.pt |access-date=15 June 2023}}</ref> | population_census = {{DecreaseNeutral}} 10,343,066<ref name="auto2">{{cite web | website=Statistics Portugal - Web Portal | date=23 November 2022 | url=https://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_destaques&DESTAQUESdest_boui=541064323&DESTAQUESmodo=2| access-date=23 November 2022 | title=Censos 2021 - Principais tendências ocorridas em Portugal na última década }}</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_census_year = 2021 | population_density_km2 = 113.5 | GDP_PPP = {{increase}} $460.1&nbsp;тэрбум<ref name="imf2">{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects – Portugal|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=182,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2021&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|publisher=International Monetary Fund|access-date=11 April 2023|year=2023}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 49 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $44,707<ref name="imf2"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 42 | GDP_nominal = {{increase}} $267.7&nbsp;тэрбум<ref name="imf2"/> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 51 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $26,013<ref name="imf2"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 41 | Gini = 31.2 <!-- number only --> | Gini_year = 2020 | Gini_change = decrease<!-- increase/decrease/steady --> | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|title=Gini coefficient of equivalised disposable income|publisher=[[Eurostat]]|access-date=21 June 2022|archive-date=9 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201009091832/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|url-status=live}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.866 <!-- number only --> | HDI_year = 2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 38 | currency = [[Евро]] ([[Еврогийн тэмдэг|€]]) | currency_code = EUR | utc_offset = {{sp}} | time_zone = [[Баруун Европын Цаг|БЕЦ]])<br /> UTC−1 (Атлантын далай/Азор | utc_offset_DST = +1 | time_zone_DST = [[Баруун Европын Зуны Цаг|БЕЗЦ]])<br /> UTC (Атлантын далай/Азор) | DST_note = Note: [[Continental Portugal]] and [[Madeira]] use WET/WEST; the [[Azores]] are 1 hour behind. | date_format = dd/mm/yyyy | drives_on = right | calling_code = [[Telephone numbers in Portugal|+351]] | iso3166code = PT | cctld = [[.pt]] | footnote_a = {{Note|a}} [[Терра де Миранда]] нутагт яригддаг [[Миранд хэл]]ийг албан ёсоор 1999 онд хүлээн зөвшөөрч (''Lei n.° 7/99 de 29 de Janeiro''),<ref name="auto"/> албан хэрэглээнд ашиглах эрхийг олгосон.{{big|<ref name="auto1"/>}} [[Португалын дохионы хэл]] мөн хүлээн зөвшөөрөгдсөн. | footnote_b = {{Note|b}} Төрсөн улсын дагуу | footnote_c = {{Note|c}} [[Португалйн Үндсэн хууль|1976 онд баталсан Португалын Үндсэн хууль]] нь 1982 - 2005 оны хооронд баталсан хэд хэдэн нэмэлт өөрчлөлтэй. | religion_year = 2021 | today = }} '''Бүгд Найрамдах Португал Улс''' ({{lang-pt|República Portuguesa}}) нь баруун өмнөд [[Европ]], [[Иберийн хойг]]т [[Испани]]тай хил залган орших [[улс]] юм. Баруун талаараа [[Атлантын далай]]гаар хүрээлэгддэг ба Атлантын далай дахь [[Азор]], [[Мадейра]] олтригууд Португалын нутаг болно. Португал орны 92,090 хавтгай дөрвөлжин км нутагт 10,570,803 хүн ам оршин суудаг. Хүн ам нь Атлантын далайн эргээр хоёр том хот руугаа шахан нягтран суурьшсан байдаг. Хоёр том хотынх нэг нь 547,631 хүн амтай нийслэл [[Лиссабон]], нөгөөх нь [[Порту]] юм. Хүн амын үнэмлэхүй олонх нь португалчууд, дийлэнх олонх нь [[Христийн шашин]]тан (түүнд дотроо [[Католик]]) юм. 15-16-р зууны далайд гарч шинэ газар нээх аянд португалчууд оройлжээ. Ингэснээр Португал нь [[Өмнөд Америк]], [[Африк]], [[Ази]], [[Номхон далай]]д нутагтай далайн гүрэн болж байв. 19-р зуунд хамгийн том гадаад эзэмшил [[Бразил]] орон тусгаар тогтносноор Португалын хүч буурсан. Эзэмшлээсээ хамгийн сүүлд 1999 онд [[Макао]]г [[Хятад]]ад шилжүүлэн өгсөн. Португал нь амьдрах таатай орчин бүрэлдсэн, [[ХХИ]]-ээр дээд ангилалд багтах, даяарчлагдсан, дайнгүй, [[Европын Холбоо|ЕХ]], [[НҮБ]], Латин хэлт орнуудын холбоо, [[Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллага]], [[НАТО]], [[Евробүс]], [[Шенгений гэрээ]] зэрэг олон улсын байгууллага, гэрээг анх байгуулалцсан, гишүүн орон нь юм. == Түүх == * [[1139]]/[[1143]] — [[Португалын вант улс]] байгуулагдав ([[Кастилийн вант улс]]ын хараат байв) * [[1385]] — Кастилийн вант улсаас тусгаарласан. * [[1415]] — [[Марокко]]гийн хойд хязгаарт орших [[Сеута]] бэхлэлтийг эзлэв. * [[1488]] — [[Бартоломей Диас]] [[Африк]]ийн өмнөд үзүүр [[Сайн Итгэлт Хошуу]]г тойрсон. * [[1490]] — [[Ангол]]ыг [[колони]]чилж эхлэв. * [[1494]] — [[Тордесилласын гэрээ]]г Испанитай байгуулж, Европоос бусад газрыг хувааж авахаар тохирсон байна. * [[1498]] — [[Васко да Гама]] далайгаар [[Энэтхэг]]т хүрсэн. * [[1500]] — [[Бразил]]ыг колоничилж, [[1822]] он хүртэл захирсан байна. * [[1557]] — [[Мин]] улсаас [[Макао]]д суурьших эрх олж авсан. * [[1580]] — [[Испани]]йн хаант улсад нэгтгэгдэв. * [[1629]] — [[Мозамбик]]ийг колоничилсон. * [[1640]] — Испаниас тусгаар тогтнов. * [[1755]] — [[Лиссабоны их газар хөдлөлт]] болов. * [[1807]] — [[Наполеоны дайн]]аар хааны гэр бүл Бразил руу дүрвэж, 1808-1821 онд [[Рио-де-Жанейро]]д нийслэллэсэн. * [[1822]] — [[VI Жоан]] хаан Португалдаа буцаж ирэн, [[үндсэн хуульт хаант засаглал]] руу шилжив. * [[1832]] — 1834 он хүртэл [[Португалын иргэний дайн]] үргэлжилсэн. * [[1887]] — Макаог захирах эрхийг [[манж Чин улс]]аас авав. * [[1910]] — Хувьсгал гарч, [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засаг]]т шилжсэн. * [[1926]] — [[Төрийн эргэлт]] гарч, цэргийн дарангуйлал тогтсон. * [[1933]] — [[Антонио Салазар]] шинэ үндсэн хуулийн дагуу өөрийн засгийг тогтоов. * [[1961]] — [[Энэтхэг]]ийн арми [[Гоа муж|Гоа]] дахь Португалын колонийг довтолж эзэлсэн. 1974 онд Гоаг Энэтхэгийнх гэж хүлээн зөвшөөрсөн аж. * [[1974]] — [[Улаан лишийн хувьсгал]]аар Европын түүхэнд хамгийн урт удаан хугацаанд тогтсон, Салазарын дарангуй дэглэмийг түлхэн унагасан. * [[1975]] — Африк тив дэх хоёр том колониос [[Ангол]], [[Мозамбик]] зэрэг 5 улс ээлж дараалан тусгаар тогтнолоо зарласан. [[Индонез]] улс [[Зүүн Тимор]]т халдсанаар Макаогаас бусад бүх колонио алдсан байна. * [[1986]] — [[Европын холбоо]]нд элссэн. * [[1999]] — [[Макао]]г [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]ад эргүүлэн өгөв. * [[2002]] — [[Зүүн Тимор]] тусгаар тогтнолоо зарласан. == Газар зүй == [[Зураг:Portugal topographic map-pt.png|thumb|200px|right|Байр зүйн газрын зураг]] Португал 92,090 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|109-р]] том орон юм. === Байрлал === Португал орон [[Еврази]]йн эх газрын туйлын баруун зах, [[Иберийн хойг]]ийн баруун өмнөд буланд зүүн талаараа [[Испани]] улстай хиллэн оршдог. Хоёр улсын хилийн урт 214 км. Үндсэн нутгаас зайдуу [[Атлантын далай]]д [[Азор]], [[Мадейра]] хэмээх бага биш хоёр олтригтой. === Газар === Нутгийн дундуур урсдаг [[Тежу]] голын умард тал, ялангуяа дорно умард хэсэг нь уулархаг, түүнээс авсан гол мөрөн ихтэй бол Тежугийн өмнөд талын газар нутаг ([[Алентежу]]) нам доор тэгш [[тал]] юм. Яг өмнөд үзүүрийн [[Алгерви]]д уулын бага шиг нуруу бий. Нутгийн төв хэсэгт [[Эштрела]] (1993 м) гэж харьцангуй өндөр нуруу байдаг бол Азорын олтригт хамгийн өндөр [[Пику]] уул нь (2351 м) байгаа. Гол мөрний хөндийг эс оруулвал ихэнх хэсэгтээ хүчиллэг, галт уулын шороотой. Эндэхийн галт уулс идэвхтэй. === Ус === Португал нутгийн хойд хилээр [[Минью]], хойд талаар [[Дору]] (Порту хавьд далайд цутгадаг) болон [[Мондегу]], дундуур [[Тежу]] (Лиссабоны орчим цутгана), зүүн урд хилээр [[Гвадиана]] зэрэг гол урсдаг. Томоохон нуургүй ч УЦС-ын цөөрөм, далан хийсэн нь нэлээд бий. === Уур амьсгал === Эх газрын Португалд [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] болон [[талын уур амьсгал]] зонхилдог. Арлууд дээр тропикийн уур амьсгалтай. Өвөлдөө +5 +10 °C сэрүүн, зундаа +20,+27 °C халуун байна. Жилд дунджаар 400 — 800 мм, уулархаг нутгаар 1000 — 2500 мм хур тунадас ордог байна. === Амьтан ургамал === Португалын нутаг дэвсгэрийн 50 хувийг ой мод эзэлнэ. Ихэвчлэн [[нарс]], бас [[царс]] ургадаг. 607 га илчүү царс тариалж, дэлхий үйсэн бөглөөний талыг Португал үйлдвэрлэдэг. Цаас, ялзмагийн түүхий эд ургадаг. Европт өргөн тархсан [[шилүүс]], зэрлэг [[муур]], [[чоно]], [[үнэг]], [[зэрлэг гахай]], [[баавгай]]наас гадна Африкт байдаг [[хамелеон]] зэрэг олон төрөл зүйлийн амьтан Португалид бий. Нүүдлийн шувуу дайран өнгөрдөг. [[Сардина]], [[анчоус]], [[туна]] зэрэг 200 орчим зүйлийн [[загас]] Атлантын далайгаас агнадаг. {{Gallery | title = Португал орны байгалийн зургийн түүвэр | width = 180 | height = 140 | lines = 2 | File:Dona Ana beach, Lagos.jpg|[[Алгерви]] нутгийн хадан <br> цохио, элст эрэг | File:Geres1_(cropped).jpg|[[Пенеда-Жереш]] хэмээх байгалийн цогцолборт газар | File:Estrela_Mar%C3%A7o_2010-16b.jpg|Эх газрын оргил өндөр [[Эштрела]] нуруу (1993 м) | File:A%C3%A7ores_2010-07-19_(5046778098).jpg|Португалын хамгийн өндөр [[Пику]] арлын уул (2351 м) ||[[Алгерви]] нутгийн [[хамелеон]] }} == Төр засаг == [[Зураг:Pedro_Passos_Coelho_1.jpg|thumb|150px|2011 онд ажлаа авсан 118 дахь ерөнхий сайд [[Педру Пасуш Коэлью]]]] Португал улс 1910 онд [[хаант засаг|Хаант засгаа]] халж [[Бүгд найрамдах засаг]]тай болжээ. 1976 онд шинэчлэн баталсан [[Португал улсын үндсэн хууль|үндсэн хуулиа]] одоо мөрдөж байна. Үндсэн хуульд хууль журам тогтоох, түүнийг хэрэгжүүлэх, гэмтэй эсэхийг шүүх төрийн эрхт байгууллагыг ялгаж салгажээ. Үүнд: # [[Португал улсын ерөнхийлөгч|Улсын ерөнхийлөгч]] ({{lang-pt|Presidente da República Portuguesa}}) — 5 жил тутамд бүх ард түмний саналаар сонгогддог, төрийн тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч; ерөнхий сайд болон бусад сайдыг томилох, огцруулах эрх мэдэлтэй; # [[Португал улсын хурал|Улсын хурал]] (''Assembleia da República'') — 4 жил тутам бүх ард түмний саналаар сонгогддог нэг танхимын 230 суудалтай хууль тогтоох улсын хурал; газар газраас харилцан адилгүй гишүүн сонгогдоно, Лиссабоны тойргоос 47, Порталегрийн тойргоос 2 суудал эзнээ олдог. 2011 оны сонгуулиар [[Португалын Социал Демократ Нам|Социал Демократ Нам]] (47%), [[Португалын Социалист Нам|Социалист Нам]] (32%), [[Португалын Ардын Нам|Ардын Нам]] (10%) гурав бусад 14 намын хамтаар [[Сан-Бенту]] ордноо суух эрхээ авчээ. # [[Португал улсын засгийн газар|Засгийн газар]] (''Governo da República Portuguesa'') — Улсын хурлын сонгуулийн үр дүнгээр сонгогдсон намуудын саналыг ерөнхийлөгч харгалзан засгийн газрыг бүрдүүлж, тохирох [[Португал улсын ерөнхй сайд|ерөнхий сайдыг]] (''primeiro-ministro'') томилдог. Хууль тогтоомж, төрийн шийдвэр тушаалыг хэрэгжүүлэх үүрэгтэй. Ерөнхий сайдаас гадна шадар сайд, чиглэсэн яамдын сайд нар, төрийн нарийн бичгийн дарга нар төлөөлөн бүрдүүлнэ. 1976 оноос хойш өдгөө 19-р ээлжийн засгийн газар ажиллаж байна. # [[Португал улсын хууль цааз|Шүүх байгууллага]] — Португал улсын шүүх байгууллага ерөнхий, төр захиргааны, санхүүгийн гэж салбарладаг. Эцсийн шатны маргааныг [[Португал улсын дээд шүүх|Дээд шүүх]] (''Supremo Tribunal de Justiça'') шийддэг бол үндсэн хуулийн манаанд 13 гишүүнтэй [[Португал улсын үндсэн хуулийн цэц|Үндсэн хуулийн цэц]] зогсож байна. Гол хуулиудаас хэлвэл 1976 онд үндсэн хууль, 1966 онд [[иргэний хууль]], 1982 онд [[эрүүгийн хууль]] эцэслэн батлагджээ. Цаазаар аваачих ялгүй, дээд тал нь 25 жил хорьж шийтгэдэг ба 2010 онд [[ижил хүйстэнтэйгээ гэрлэх]] эрхийг зөвшөөрчээ. === Орон нутаг === Португал улсын бүхэл нутаг дэвсгэр 308 [[суурин газар]]т ({{lang-pt|município}}) хуваан захирагдаад, цааш 4,260 [[хороо]] (''freguesia'') болж задарна. Хэдий албан ёсны засаг захиргааны хуваарь ийм боловч олон улсын жишигтэй нийцэж арай том нэгж болгон бүлэглэх хэрэгцээ гардаг. Хоёр зүйлийн гурван хэсэг нутаг болохыг хэлвэл үндсэн [[Португал орон]] (''Portugal Continental'' — ''Эх газрын Португал'') болон [[Азор]], [[Мадейра]] хэмээх [[Португал улсын хоёр өөртөө засах орон|өөртөө засах хоёр нутаг]] (''regiões autónomas'') байгаа юм. Дээрх үндсэн Португал орон нь дотроо тэнцүүхэн газар нутаг бүхий 18 [[тойрог (засаг захиргааны нэгж)|тойрог]] (''distrito'') болдог. Дандаа төв хотынхоо нэрээр нэрлэгдсэн. {| class="toccolours" cellpadding="1" cellspacing="0" style="width:100%; margin:auto; margin:1px; clear:right; text-align:center;" |- ! colspan="8" style="text-align:left; background:lightgrey; padding-left:10px; font-size:110%;"| Эх газрын Португалын 18 тойрог<ref>{{cite web|url=http://www.distritosdeportugal.com/ |title=Districts of Portugal |publisher=Distritosdeportugal.com |accessdate=22 August 2010}}</ref> ! style="text-align:right; background:lightgrey; padding-right:10px;"| |- style="font-size:95%; width:15%; background:white; text-align:center;" ! style="border-bottom:1px solid black;"| &nbsp; ! style="border-bottom:1px solid black;"| Тойргийн нэр ! style="border-bottom:1px solid black;"| Нутаг дэвсгэр ! style="border-bottom:1px solid black;"| Хүн ам ! rowspan="10" style="text-align:center; background:white; text-align:center;"|[[File:PortugalNumbered.png|110px]] ! style="border-bottom:1px solid black;"| &nbsp; ! style="border-bottom:1px solid black;"| Тойргийн нэр ! style="border-bottom:1px solid black;"| Нутаг дэвсгэр ! style="border-bottom:1px solid black;"| Хүн ам |- style="font-size:95%" | style="width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 1 | style="text-align:left; padding-left:5px;"| [[Лиссабон тойрог|Лиссабон]] | style="text-align:center;"| 2,761 км² | | 2,250,533 | style="width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 10 | style="text-align:left; padding-left:5px;"| [[Гуарда тойрог|Гуарда]] | style="text-align:center;"| 5,518 км² | | 160,939 |- style="font-size:95%" | style="width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 2 | style="text-align:left; padding-left:5px;"| [[Лейрия тойрог|Лейрия]] | style="text-align:center;"| 3,517 км² | | 470,930 | style="width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 11 | style="text-align:left; padding-left:5px;"| [[Коимбра тойрог|Коимбра]] | style="text-align:center;"| 3,947 км² | | 430,104 |- style="font-size:95%" | style="width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 3 | style="text-align:left; padding-left:5px;"| [[Сантарен тойрог|Сантарен]] | style="text-align:center;"| 6,747 км² | | 453,638 | style="width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 12 | style="text-align:left; padding-left:5px;"| [[Авейру тойрог|Авейру]] | style="text-align:center;"| 2,808 км² | | 714,200 |- style="font-size:95%" | style="width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 4 | style="text-align:left; padding-left:5px;"| [[Сетубал тойрог|Сетубал]] | style="text-align:center;"| 5,064 км² | | 851,258 | style="width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 13 | style="text-align:left; padding-left:5px;"| [[Визеу тойрог|Визеу]] | style="text-align:center;"| 5,007 км² | | 377,653 |- style="font-size:95%" | style="width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 5 | style="text-align:left; padding-left:5px;"| [[Бежа тойрог|Бежа]] | style="text-align:center;"|10225 км² | | 152,758 | style="width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 14 | style="text-align:left; padding-left:5px;"| [[Браганса тойрог|Браганса]] | style="text-align:center;"| 6,608 км² | | 136,252 |- style="font-size:95%" | style="width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 6 | style="text-align:left; padding-left:5px;"| [[Фару тойрог|Фару]] | style="text-align:center;"| 4,960 км² | | 451,006 | style="width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 15 | style="text-align:left; padding-left:5px;"| [[Вила-Реал тойрог|Вила-Реал]] | style="text-align:center;"| 4,328 км² | | 206,661 |- style="font-size:95%" | style="width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 7 | style="text-align:left; padding-left:5px;"| [[Эвора тойрог|Эвора]] | style="text-align:center;"| 7,393 км² | | 166,706 | style="width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 16 | style="text-align:left; padding-left:5px;"| [[Порту тойрог|Порту]] | style="text-align:center;"| 2,395 км² | | 1,817,117 |- style="font-size:95%" | style="width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 8 | style="text-align:left; padding-left:5px;"| [[Порталегри тойрог|Порталегри]] | style="text-align:center;"| 6,065 км² | | 118,506 | style="width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 17 | style="text-align:left; padding-left:5px;"| [[Брага тойрог|Брага]] | style="text-align:center;"| 2,673 км² | | 848,185 |- style="font-size:95%" | style="width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 9 | style="text-align:left; padding-left:5px;"| [[Каштелу-Бранку тойрог|Каштелу-Бранку]] | style="text-align:center;"| 6,675 км² | | 196,264 | style="width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 18 | style="text-align:left; padding-left:5px;"| [[Виана-ду-Каштелу тойрог|Виана-ду-Каштелу]] | style="text-align:center;"| 2,255 км² | | 244,836 |} {{Clear}} {{Clear}} {| class="toccolours" cellpadding="1" cellspacing="0" style="width:100%; margin:auto; margin:1px; clear:right; text-align:center;" |- ! colspan="5" style="text-align:left; background:lightgrey; padding-left:10px; font-size:110%;"| Далайн дундах өөртөө засах 2 нутаг |- style="font-size:95%" ! style="width:2.5%; background:white; text-align:center; border-bottom:1px solid black;"| ! style="width:25%; background:white; text-align:center; border-bottom:1px solid black;"| Нутгийн нэр ! style="width:25%; background:white; text-align:center; border-bottom:1px solid black;"| Нутаг дэвсгэр ! style="width:25%; background:white; text-align:center; border-bottom:1px solid black;"| Хүн ам ! style="width:25%; background:white; text-align:center; border-bottom:1px solid black;"| Олон нийт |- style="font-size:95%" | style="width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 1 | style="text-align:left; padding-left:5px;"| [[Aзор]] | style="text-align:left; padding-left:5px;"| <div class="center">2,333 км² | style="text-align:left;" | <div class="center">246,772</div> | | ''Азорынхан'' |- style="font-size:95%" | style="width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 2 | style="text-align:left; padding-left:5px;"| [[Мадейра]] | style="text-align:left; padding-left:5px;"| <div class="center">801 км² | style="text-align:left;" | <div class="center">267,785</div> | | ''Мадейрынхан'' |} === Цэрэг зэвсэг === {| class="toccolours" style="float:right; margin:0 0 1em 1em; border:1px #ddd solid;" |+ '''Гурван замын зэвсэгт хүчний гол зэвсэг, техник''' |- style="text-align:center;" | style="width:120px;"|[[File:PoA Chaimite V-200 convoy DF-SD-04-08002.JPEG|border|x90px]]<br /><small>Португалийн армийн<br />[[хуягт тэрэг]]</small> | style="width:120px;"|[[File:POS Corte Real (F 332).jpg|border|x90px]]<br /><small>Португалийн [[байлдааны хөлөг онгоц|байлдааны<br />хөлөг онгоц]]</small> | style="width:120px;"|[[File:Lockheed Martin F-16 Fighting Falcon of Portuguese Air Force @ Porto Red Bull Air Race 2008 02.jpg|border|x90px]]<br /><small>Португалын ''F-16''<br />[[сөнөөгч онгоц]]</small> |} Португал улс хуурай, тэнгисийн, агаарын замын цэргийн хүчинтэй. Эдгээр нь өөрийн улсыг гадны халдлагаас батлан хамгаалах үүрэгтэй. Бас гадаад улсад хүний эрхийг хамгаалах үүднээс туслалцаа үзүүлдэг. 2008 онд 39,200 цэрэг армийн (үүнээс 7,500 нь эмэгтэй) хүнтэй байж, 2009 онд ДНБ-ийн 2.1 хувьтай тэнцэх 5.2 тэрбум ам.доллар энэ салбарт зарахаар төсөвлөж байв. Үүнээс армид 21 мянга, тэнгисийн зэвсэгт хүчинд 11 мянга, агаарын зэвсэгт хүчинд 7500 хүн оногддог. XX зуунд Португал [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]], [[Португалын колонийн дайн]]д (1961—1974) тэмцэлдсэн. Колонит гүрнээ байсан 1975 оноос хойш Дорно Тимор, Босни, Косово, Афган, Сомали, Ирак, Ливанд энхийг сахиулах ажиллагаанд оролцож, Ангол (1992), Гвиней-Биссау (1998)-д ажилласан. == Тэмдэглэл == {{NoteFoot}} == Цахим холбоос == * [http://www.visitportugal.com/Cultures/en-US/default.html Travel and Tourism office website] * [http://www.weather-guide.com/Portugal/Lisbon-Weather.html Previsão do Tempo] - Weather forecast for Portugal {{Commonscat|Portugal|Португал}} == Эшлэл == <references/> {{Европ}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Европын холбооны улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}} [[Ангилал:Португал| ]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Европын Холбооны гишүүн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Португал хэлтэй орнуудын хамтын нийгэмлэгийн гишүүн орон]] [[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]] mc2vzkeaj7u97zt8cxvrzx0l16hhpdh 6 сарын 19 0 16403 859200 851148 2026-06-18T11:35:29Z Avirmed Batsaikhan 53733 859200 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|6 сарын}} '''6 сарын 19''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 170 дахь ([[өндөр жил]] бол 171 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 195 өдөр үлдэж байна. == Онцлох үйл явдал == * 1265 - Ил хаант улсын [[Хүлэгү|Хүлэгү хан]] 2-р сард тэнгэрт хальсаны дараа болсон Их хуралдайгаар түүний ууган хүү [[Абаха]] гэрээс ёсоор хаан ширээнд залрав. * 1586 - Хойд Америкт анхны байнгын колони байгуулах сонирхолтой байсан Английн колоничлогчдын санаархал бүтэлгүйтэж, улмаар Роанок арлыг орхин гарчээ. * 1718 - [[Чин улс|Чин улсын]] Тувэй-Гансүгийн нутагт газар хөдөлж, улмаар хөрсний гулгалт үүссэний улмаас 73 мянган хүний амь нас хохирчээ. * 1800 - Хёхштадтын тулаанд Францын арми Австрийн армийг ялав. * 1846 - Албан ёсоор зохион байгуулсан бейсболын анхны тэмцээнийг [[Нью-Жерси]] мужийн Хобокен хотын Элизиан Фильдс цэнгэлдэх хүрээлэнд Александр Картрайтын дүрмийн дагуу зохион байгуулав. Уг тоглолтод Нью-Йоркийн бейсболын клуб Никкербокерс багийг 23-1 харьцаагаар ялалт байгуулав. * 1850 - Нидерландын гүнж Луйз Швед-Норвегийн угсаа залгах хунтайж Карлтай гэрлэжээ. * 1862 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Абрахам Линкольн]] АНУ-ын нутаг дэвсгэрт боолчлолыг устгах тухай хуульд гарын үсэг зурав. Ингэснээр АНУ-ын тухайн үеийн болон ирээдүйд тэлэх боломжтой бүх газар нутагт боолчлолыг бүр мөсөн устгах боломж бүрдсэн юм. * 1865 - Линкольн Ерөнхийлөгчийн хууль батлагдсанаас хойш анх удаа АНУ-ын [[Техас]] мужийн Галвестон хотод чөлөөлөгдсөн боолууд баяр болгон тэмдэглэжээ. * 1875 - [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] эсрэг Херцеговины бослого дэгдэв. * [[1903]] - Тухайн үедээ радикал социалист үзэлтэй байсан Бенито Муссолини Бернийн цагдаа нарт хууль бус жагсаал зохион байгуулсан хэргээр баривчлагдав. * [[1913]] - Өмнөд Африкт уугуул иргэдийн газрын тухай хууль хэрэгжиж эхэлжээ. * 1921 - Ирландын Ноккрогери хотыг Британийн зэвсэгт хүчин галдан шатаав. ** - Их Британид хүн амын тооллого явуулсан. * 1934 - АНУ-д Холбооны харилцаа холбооны зохицуулах зөвлөл байгуулагджээ. * 1943 - Дэлхий даяар дэгдсэн дайны улмаас тоглогчдын хомстолд орсон АНУ-ын Үндэсний хөлбөмбөгийн лигийн Филадельфия Ийглз, Питтсбург Стилерс багууд нэг улирлын турш нэгджээ. * 1945 - Чилийн Эль Тениенте зэсийн уурхайд хий алдагдсаны улмаас 355 уурхайчин амиа алдав. * 1953 - [[Хүйтэн дайн]]: ЗХУ-ын тагнуул гэж буруутгасан Жулиус болон Этель Розенберг нарыг Нью-Йоркийн "Синг Синг" шоронд цаазаар авчээ. * 1960 - АНУ-ын Шарлоттын уралдааны замд НАСКАР-ын анхны уралдааныг зохион байгуулав. * 1961 - [[Кувейт|Кувейт улс]] Их Британиас тусгаар тогтносноо зарлав. * 1964 - [[АНУ-ын Сенат|АНУ-ын Сенатын]] танхим 89 хоног хуралдсаны эцэст Иргэний эрхийн тухай хуулийг соёрхон баталжээ. * 1965 - Өмнөд Вьетнамд цэргийн дэглэм тогтож Нгуен Као Ку Ерөнхий сайд болов. Төрийн эргэлтийг толгойлсон генерал Нгуен Ван Тиеу улсын ахлах сайд болсон байна. * 1978 - Алдарт "Гарфильд" муурын адал явдлын тухай өгүүлэх комик цуврал анхны дугаараа нийтэлжээ. * 1982 - БНХАУ-д Ардын цагдан сэргийлэх хүчин байгуулагдав. Гэвч 10 сарын дараа л албан ёсоор байгуулагдсан билээ. * 1987 - Испанийн [[Мадрид]] хотын "Хайдеркор" худалдааны төвд Баскийн салан тусгаарлах үзэлтнүүд бөмбөг дэлбэлж, 21 хүн амиа алдан, 45 хүн шархаджээ. * 1988 - Ромын пап [[II Иохан Паул]] Вьетнамын 117 санваартныг гэгээнтнээр өргөмжлөв. * [[1990]] - Зөвлөлт социалист холбоот Орос улсын Коммунист нам байгуулагджээ. * 1991 - Зөвлөлтийн армийн сүүлийн анги нэгтгэл [[Унгар|Унгарын]] нутгаас гарав. * 2007 - Иракийн нийслэл [[Багдад]] хотын аль-Хилани сүмд бөмбөг дэлбэрч 78 хүн амиа алдаж, 128 хүн гэмтэж, бэртжээ. * 2009 - БНХАУ-ын Шишоү сумын зэрэглэлтэй хотод 10 мянга орчим хүн, мөн тооны цагдаагийн хүчтэй мөргөлдөв. ** Пакистаны звэсэгт хүчин "Рах-е-Нижат" ажиллагааны хүрээнд Өмнөд Вазиристан мужийн талиб болон исламист босогчдыг сөнөөх ажиллагаа зохион байгуулжээ. * 2018 - АНУ-д 10 сая дахь зохиогчийн эрхийн гэрчилгээг олгожээ. == Мэндэлсэн алдартнууд == * 1566 - Британийн хаан VI болон I Жеймс (1625 онд нас барсан) * 1623 - Францын нэрт физикч, эрдэмтэн Блейс Паскаль (1662 онд нас барсан) * 1877 - Академийн наадмын шагналт Америкийн жүжигчин Чарльз Кобюрн (1961 онд нас барсан) * 1896 - Английн хаан VII Эдуардын Америк эхнэр Валлис Симпсон (1986 онд нас барсан) * 1897 - Нобелийн шагналт Английн химич Сайрил Норман Хиншелвүүд (1967 онд нас барсан) * [[1906]] - Нобелийн шагналт Германы биохимич Эрнст Борис Чейн (1979 онд нас барсан) * [[1910]] - Нобелийн шагналт Америкийн химич Пол Флори (1985 онд нас барсан) * 1922 - Нобелийн шагналт, Нилс Борын хүрээлэнгийн захирал Данийн физикч Ааге Бор (2009 онд нас барсан) * 1928 - Америкийн жүжигчин Ненси Маршанд (2000 онд нас барсан) * 1930 - "Алтан бөмбөрцөг", "Эмми" наадмын шагналт жүжигчин Жена Роулендс (2024 онд нас барсан) * 1934 - Хайти улсын 12 дахь Ерөнхий сайд Жерар Латорте (2023 онд нас барсан) * 1941 - Чех улсын хоёр дахь Ерөнхийлөгч (2003—2013) [[Вацлав Клаус]] * 1945 - Нобелийн шагналт Бирмийн улстөрч, тэмцэгч [[Аун Сан Су Чи]] * 1947 - Английн нэрт зохиолч Сальман Рушди * 1951 - Египетийн зартай алан хядагч Аяман аль Завахири (2022 онд нас барсан) * 1958 - Олимпын хошой, дэлхийн 8 удаагийн аварга Зөвлөлтийн нэрт хоккейч [[Сергей Макаров]] * 1959 - Германы 10 дахь Ерөнхийлөгч Кристиан Вульфф * 1964 - Их Британий Ерөнхий сайд, Лондон хотын захирагч асан [[Борис Жонсон]] * 1965 - Олимпын хүрэл, дэлхийн хошой аварга Германы гурван төрөлтийн тамирчин Садин Браун * 1967 - Олимпын найм, дэлхийн 9 удаагийн аварга Норвегийн нэрт уулын цаначин Бёрн Даелие * 1970 - Олимпын хошой алт, дэлхийн аварга Америкийн ойрын зайн гүйгч Квинси Уаттс * 1972 - Академийн наадмын шагналт Францын жүжигчин Жеан Дүжардин * 1978 - Германы нэрт сагсанбөмбөгч Дирк Новицки ** Академийн наадмын шагналт жүжигчин Зое Салданья * 1983 - Америкийн реппер Маклемор ** Америкийн жүжигчин Эйден Турнер * 1984 - Америкийн жүжигчин Пол Дано * 1999 - Америкийн сагсанбөмбөгч Жордан Пүүл * 2002 - Португалийн хөлбөмбөгч Нуну Мендеш == Нас барсан алдартнууд == * 1922 - Японы мэргэжлийн сүмогийн 19 дэх ёкозүна Хитачияма Таниемон (1874 онд төрсөн) * 1966 - Америкийн жүжигчин Эд Винн (1886 онд төрсөн) * 1981 - Энэтхэгийн нэрт эрдэмтэн Субхаш Мукерже (1931 онд төрсөн) * 1993 - Нобелийн шагналт Британийн зохиолч Уилльям Голдинг ([[1911]] онд төрсөн) * 2010 - Суданд төрсөн Америкийн сагсанбөмбөгч Манут Бол (1962 онд төрсөн) * 2013 - "Сопранос" цувралаар алдрын оргилд хүрсэн Жеймс Гандольфини (1961 онд төрсөн) ** Унгар улсын Ерөнхий сайд Гюла Хорн (1932 онд төрсөн) * 2016 - Америкийн жүжигчин Антон Ельчин (1989 онд төрсөн) * 2017 - Умард Солонгост улс төрийн хэргээр ял хүлээсэн Отто Уормбир (1994 онд төрсөн) * 2020 - Английн нэрт жүжигчин Йан Хольм (1931 онд төрсөн) == Тэмдэглэлт өдөр == * {{HUN}} Тусгаар тогтносон Унгар улсын өдөр * {{TTO}} Хөдөлмөрчдын өдөр * {{PRK}} Ким Чен Ир Хөдөлмөрчдийн намын төв хороонд сонгогдон ажиллаж эхэлсний ойн баяр * Олон улсын хадуур эсийн эмгэгийн өдөр ---- {{Commonscat|19 June|6 сарын 19}} [[Ангилал:Өдөр|0619]] [[Ангилал:Зургаадугаар сарын өдөр|#19]] ni8zj3alct00pujl58kcacm0ufy4lm7 Шотланд 0 18056 859201 858818 2026-06-18T11:53:01Z Avirmed Batsaikhan 53733 859201 wikitext text/x-wiki {{Short description|Их Британид багтдаг улс}} {{About|улсын|хэрэглээг}} {{Инфобокс Их Британийн бүрдүүлэгч улс | native_name = {{Native name|sco|Scotland}}<br/>{{Native name|gd|Alba}} | image_map = Scotland in the UK and Europe.svg | image_flag = Flag of Scotland.svg | flag_type = [[Шотландын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Royal Arms of the Kingdom of Scotland.svg | symbol_type = [[Шотландын төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = | national_anthem = [[Шотландын төрийн дуулал|янз бүр]], <br/> голдуу "[[Шотландын Цэцэг]]" | status = [[Их Британийн харьяат улсууд|Улс]] | capital = [[Эдинбург]]<br/>{{Coord|55|57|11|N|3|11|20|W|display=inline}} | largest_city = [[Глазго]]<br/>{{Coord|55|51|40|N|4|15|00|W|type:city_region:GB|display=inline}} | languages_type = Албан ёсны хэл<ref name="Scottish official languages">{{Cite web |title=Fact: Scotland's official languages are English, Scots, Gaelic & British Sign Language |url=https://www.scotland.org/about-scotland/facts/scotlands-languages |access-date=April 19, 2022 |website=Scotland.org}}</ref> | languages = {{Unbulleted list|style=white-space:nowrap; | [[Англи хэлний Шотланд аялга|Англи хэл]] | [[Скот хэл]] | [[Шотланд Гел хэл]] | [[Британийн дохионы хэл]] }} | languages2_sub = yes | ethnic_groups ={{Unbulleted list |item_style=white-space:nowrap; | 96.0% [[Цагаан арьстан|Цагаан]] | 2.7% [[Шотландын ази хүмүүс|Ази]] | 0.7% [[Хар Шотландчууд|Хар]] | 0.4% [[Холимог (Их Британийн угсаатны бүлэг)|Холимог]] | 0.2% [[Британийн Арабчууд|Арабчууд]] | 0.1% [[Их Британи дахь угсаатны бүлгүүд|бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2011 | religion = 53.8% [[Шотланд дахь христийн шашин|Христ]]<br/>—32.4% [[Шотландын сүм]]<br/>—15.9% [[Шотланд дахь католик сүм|Католик]]<br/>—5.5% [[Шотланд дахь шашин шүтлэг#Христийн шашин|бусад урсгал]]<br/>36.7% [[Их Британи дахь шашингүй хүмүүс|шашингүй]]<br/>1.4% [[Шотланд дахь ислам|Ислам]]<br/>0.3% [[Шотланд дахь хиндү шашин|Хиндүизм]]<br/>0.2% [[Шотланд дахь буддизм|Буддизм]]<br/>0.2% [[Шотланд дахь сикхизм|Сикхизм]]<br/>0.1% [[Шотланд дахь еврейчүүдийн түүх|Иудаизм]]<br/>0.3% [[Шотланд дахь шашин шүтлэг|бусад]]<ref>Other religion{{Cite web |title=Analysis of Religion in the 2001 Census |url=https://www.gov.scot/publications/analysis-religion-2001-census/pages/2 |access-date=8 October 2019 |website=gov.scot}}</ref><ref>{{Cite web |date=27 March 2011 |title=Scotland's Census 2011 – National Records of Scotland |url=https://www.scotlandscensus.gov.uk/documents/censusresults/release2a/scotland/KS209SCb.pdf |access-date=8 October 2019 |website=Scotland's Census}}</ref><ref>{{Cite web |title=2011 Census: Key Results from Releases 2A to 2D |url=https://www.scotlandscensus.gov.uk/documents/2011-census-key-results-from-releases-2a-to-2d |website=Scotland's Census}}</ref> | demonym = {{Hlist |Скотууд|[[Шотландчууд]]}} | legal_jurisdiction = [[Шотландын хууль|Шотланд]] | government_type = [[Үндсэн хуульт хаант засаг|Үндсэн хуульт хаант засгийн]] нэг хэсэг, [[шотландад эрх мэдэл шилжүүлэх|шилжүүлсэн]] [[парламент|парламентын хууль тогтоох засаг]] | monarch = [[III Чарльз]] | prime_minister = [[Риши Сунак]] | first_minister = [[Жон Суинни]] | secretary_of_state = [[Иан Мюррей (Шотландын улс төрч)|Иан Мюррей]] | number_of_mps = 59 | legislature = [[Шотландын Парламент]] | sovereignty_type = Үүсэл | established_event1 = [[Альбагийн хаант улсын гарал үүсэл|Байгуулагдав]] | established_date1 = 9-р зуун ([[Үндэсний домог|уламжлалаар]]&nbsp;843) | established_event2 = [[Эдинбург–Нортгемптоны гэрээ]] | established_date2 = 3 сарын 17, 1328 | established_event3 = [[Бервикийн гэрээ (1357)|Бервикийн гэрээ]] | established_date3 = 10 сарын 3, 1357<ref>{{Cite web |date=3 October 2020 |title=The Treaty of Berwick was signed – On this day in Scottish history |url=https://www.historyscotland.com/history/the-treaty-of-berwick-was-signed-on-this-day-in-scottish-history |website=History Scotland}}</ref> | established_event4 = [[1707 оны Холбооны актууд|Англитай нэгдэв]] | established_date4 = 5 сарын 1, 1707 | established_event5 = [[1998 оны Шотландын тухай акт|Шилжүүлэлт]] | established_date5 = 19 November 1998 | area_km2 = 77,933 | area_sq_mi = 30090 | area_footnote =<ref name="ONSCOUNTRYPROFILES">{{Webarchiv|url=http://www.ons.gov.uk/ons/publications/re-reference-tables.html?edition=tcm%3A77-325257 |wayback=20150924095611 |text=Region and Country Profiles, Key Statistics and Profiles, October 2013 |archiv-bot=2026-05-12 16:47:43 InternetArchiveBot }}, ONS. {{Retrieved|access-date=9 August 2015}}</ref> | area_label = Газар | percent_water = 3.00% | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 5,463,300<ref name="ONS-pop-ests-June2018"/> | population_estimate_year = 2019 | population_census = 5,313,600<ref name="autogenerated3">{{Cite web |date=8 August 2013 |title=Population estimates by sex, age and administrative area, Scotland, 2011 and 2012 |url=http://www.gro-gov.scot/statistics/theme/population/estimates/mid-year/2012/index.html |access-date=8 August 2013 |publisher=National Records of Scotland}}</ref> | population_census_year = 2011 | population_density_km2 = 67.5 | population_density_sq_mi = 174.1 | GDP_nominal = £181.0 тэрбум <ref>{{Cite web |last=Fenton |first=Trevor |title=Regional gross value added (balanced) per head and income components |url=https://www.gov.scot/binaries/content/documents/govscot/publications/statistics/2023/02/gdp-quarterly-national-accounts-2022-q3/documents/quarterly-national-accounts-2022-q3-full-publication/quarterly-national-accounts-2022-q3-full-publication/govscot%3Adocument/GDP%2BQNAS%2B-%2B2022%2BQ3%2B-%2BPublication.pdf}}</ref> | GDP_nominal_year = 2021 | GDP_nominal_per_capita = £33,033 | Gini_change = decrease | Gini = 31 | Gini_ref = <ref>{{Cite web|url=https://data.gov.scot/poverty/|title=Poverty and Income Inequality in Scotland 2019-22|date=23 March 2023|website=data.gov.scot|access-date=7 Наймдугаар сар 2023|archive-date=14 Долдугаар сар 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230714224513/https://data.gov.scot/poverty/|url-status=dead}}</ref> | HDI_year = 2019 | HDI_change = increase | HDI = 0.921 | HDI_ref =<ref>{{Cite web |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi |access-date=21 July 2021 |website=hdi.globaldatalab.org |language=en}}</ref> | cctld = [[.scot]]{{Ref label|footnote_a|a}} | footnote_a = {{Note|footnote_a}} .scot нь [[ccTLD]] биш, харин [[GeoTLD]] юм, Шотланд эсвэл Шотландын соёлтой холбоотой бүх хүн ашиглахад нээлттэй. [[Их Британи]]йн нэг хэсэг тул [[.uk]]-г мөн ашигладаг. [[ISO 3166-1]] нь [[Их Британи|GB]], боловч [[.gb]]-г ашигладаггүй. | patron_saints = {{Unbulleted list |style=white-space:nowrap; | [[Saint Andrew]]<ref>{{Cite web |title=''St Andrew—Quick Facts'' |url=http://www.scotland.org/about/history-tradition-and-roots/features/culture/st-andrews.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071111134544/http://scotland.org/about/history-tradition-and-roots/features/culture/st-andrews.html |archive-date=11 November 2007 |access-date=2 December 2007 |website=Scotland. org—The Official Online Gateway}}</ref><ref>{{Cite web |title=St Andrew |url=http://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=109 |access-date=15 November 2011 |website=Catholic Online}}</ref> | [[Saint Margaret of Scotland|Saint Margaret]]<ref>{{Cite web |title=St Margaret of Scotland |url=http://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=304 |access-date=15 November 2011 |website=Catholic Online}}</ref><ref>{{Cite web |title=Patron saints |url=http://www.catholic.org/saints/patron.php?letter=S |access-date=15 November 2011 |website=Catholic Online}}</ref> | [[Saint Columba]]<ref>{{Cite web |title=St Columba |url=http://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=419 |access-date=15 November 2011 |website=Catholic Online}}</ref> }} |currency=[[Фунт стерлинг]]|currency_code=GBP |religion_year=2011}} '''Шотланд''' ({{lang-en|Scotland}} [[Шотланд гэл|гэл]]:Alba) нь [[Нэгдсэн Вант Улс]]ыг бүрдүүлэгч улс төр, захиргааны бие даасан буюу автономит улс юм. Тус улс нь газар зүйн байрлалын хувьд [[Их Британи]] арлын хойд хэсэгт орших ба өмнөд талаараа [[Англи]] улс, зүүн талаараа [[Хойд тэнгис]], баруун хойд талаараа [[Атлантын далай]], баруун өмнөд талаараа [[Хойд суваг]], [[Ирландын тэнгис]]ээр тус тус хүрээлэгдсэн. Шотландын эх газрыг ''Хойд Исль'' болон ''Гебрид'' гэж хуваах ба нийт '''790''' арлаас бүрдэнэ.<ref name="Scottish Executive">{{cite web| title = Scottish Executive Resources| work = Scotland in Short| url = http://www.scotland.gov.uk/Resource/Doc/923/0010669.pdf| format = PDF| date = 17 February 2007| publisher = Scottish Executive| accessdate = September 14, 2006| archive-date = 19 Арван нэгдүгээр сар 2013| archive-url = https://web.archive.org/web/20131119135658/http://www.scotland.gov.uk/Resource/Doc/923/0010669.pdf| url-status = dead}}</ref> [[Лох-Несс]] нуур нь байгалийн зүй тогтлын хэв шинжээрээ дэлхийд нэн алдартай билээ. Тус улсын хоёр дахь том хот [[Эдинбург]] нь нийслэл нь бөгөөд [[Европ]]ын санхүүгийн томоохон төвд тооцогддог<ref name=globalfinancialcentresindex>{{cite web| title = Global Financial Centres Index| work = | url = http://issuu.com/pillarofhercules/docs/gfci/11?mode=a_p| format = | date = September 2008| publisher = City of London| accessdate = June 30, 2010| archive-date = Нэгдүгээр сар 5, 2014| archive-url = https://web.archive.org/web/20140105040322/http://issuu.com/pillarofhercules/docs/gfci/11?e=1128816%2F2654140| url-status = dead}}</ref> бол хамгийн том хот болох [[Глазго]] нь үйлдвэрлэлийн хөгжлөөрөө дэлхийн хотуудыг тэргүүлэгч, гурав дахь том хот [[Абердин]] нь газрын тосны нөөц баялаг ихтэй тул энэ салбарынхаа Европын төв юм.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.aberdeencity.gov.uk/equalitydiversity/eqd_ourcity.asp |wayback=20100922092924 |text=Aberdeen City Council website |archiv-bot=2023-09-26 22:32:39 InternetArchiveBot }} ''"Aberdeen's buoyant modern economy - is fuelled by the oil industry, earning the city its epithet as 'Oil Capital of Europe'."'.' Retrieved 01 December 2009.</ref> Усны нөөц баялаг нь Атлантын далай болон Хойд тэнгисээс тэтгэгддэг тул мөн адил арвин нөөцтэй орны тоонд ордог.<ref>{{cite book |title=The Scottish Adjacent Waters Boundaries Order |year=1999 |publisher=The Stationery Office Limited |url=http://www.opsi.gov.uk/si/si1999/19991126.htm |location=London |isbn=0 11 059052 X| accessdate=2007-09-20 }}</ref> Өнөөдөр Шотландад гурван үндсэн хэлээр ярьдаг: Англи хэл, Их Британийн үндсэн хэл, Шотландын Герман (Шотланд) болон Шотландын Кельт (мөн кэльт хэл гэж нэрлэдэг). == Түүх == [[Шотландын хаант улс]] нь 854-1707 он хүртэл оршин тогтнож байсан тусгаар улс байсан. Шотландын хаан VI Яков 1603 онд Стюарт угсааны Англи, Ирландын анхны хаан болсон түүхтэй. Вант улсын статустай байх үедээ [[1707]] онд Английн Вант улстай Холбооны хууль ([[Англи хэл|англи.]] ''Acts of Union'') байгуулж хоёр улсын парламентаар соёрхон баталж нэгдэн [[Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улс]]ыг байгуулсан түүхтэй. == Хүн ам == 2011 оны хүн амын тооллогоор Шотландын хүн ам 5.295 сая байна. Хэрэв Шотланд тусгаар тогтносон улс байсан бол хүн амын тоогоороо дэлхийд 113-р байранд орох байсан. Шотландчууд 84%, Англичууд 7.9%, Европын янз бүрийн орноос ирсэн цагаачид 217 мянган хүн буюу 4.1% (үүнээс 54 мянга нь Ирланд, 61 мянга нь Польшууд) эзэлж байна. Нийт хүн амын 96% нь Европ гаралтай хүмүүс байна. Ази гаралтай хүмүүс -141 мянган хүн буюу 2.7% (Пакистанчууд 49 мянган хүн, Хятад, Энэтхэгчүүд тус бүр 33 мянган хүн), Африк, Баруун Энэтхэг, Араб болон бусад гаралтай хүмүүс- 80 мянга буюу 1.5% байна.[[Файл:Scottish Cabinet, 2018.jpg|thumb|left|Шотландын Засгийн газрын танхим]] [[Файл:Debating_chamber,_Scottish_Parliament_(31-05-2006).jpg|left|thumb|Парламентын ордон]] [[Файл:Glasgow City Chambers, Glasgow.jpg|thumb|left|[[Глазго]] хот]] [[Файл:Scotland map-en.jpg|thumb|right|upright|Шотландын газрын зураг]] == Хотууд == :''Нийслэл'' [[Эдинбург]] хот. {| |valign="top"| * [[Абердин]] * Аймут * Аллапул * Аллоа * Алфорд * [[Арброт]] * Ардроссан * Баки * Баррхед * Беллсхилл * Бернтайленд * Берсден * [[Бишопбриггс]] * Бонхилл * Брихин * Бродик * Галашилс * Галстон * Гиффнок * [[Глазго]] * Гленротс * Гретна-Грин * Гринок * Далкит * Далмеллингтон * Дамбартон * Дамфрис * Данбар * Данди * Данкельд * Данфермлин * Жедбург |width="33"| |valign="top"| * Инвергордон * Инверкитинг * Инвернесс * Ирвин * Кайл-оф-Лохалш * Каллен * Келсо * Керколди * Керкубри * Керкуолл * Килбирни * Килмарнок * Кинлохберви * Киркинтиллох * Колдстрим * Крифф * Кэмпбелтаун * Лейт * Леруик * Линлитгоу * Локерби * Лоссимут * Лохгилпхед * Массельбург * Мелроуз * Мотеруэлл * Мохлин * Норт-Бервик * Ньютаун-Сент-Босвеллс * Нэрн |width="33"| |valign="top"| * Обан * Охинлек * Пейсли * Перт * Питлохри * Питтенвим * Порт-Эллен * Портри * Прествик * Ренфру * Ротсей * Селкерк * Селкёрк * Сент-Эндрюс * Стерлинг * Стивенстон * Странраер * Тобермори * Трун * Турсо * Уигтаун * Уик * Фолкерк * Форт-Уильям * Форфар * Хеленсбург * Хоик * Эйр * Элгин |} == Эшлэл == {{reflist}} == Нэмэлтээр уншиж болох == * Brown, Dauvit, (1999) ''Anglo-French acculturation and the Irish element in Scottish Identity'' in Smith, Brendan (ed.), ''Insular Responses to Medieval European Change'', [[Cambridge University Press]], pp.&nbsp;135–53 * Brown, Michael (2004) ''The Wars of Scotland, 1214–1371'', Edinburgh University Press., pp.&nbsp;157–254 * Devine, T.M [1999] (2000). ''The Scottish Nation 1700–2000'' (New Ed. edition). London:Penguin. ISBN 0-14-023004-1 * {{cite book|first= David N.|last=Dumville|chapter=St Cathrуe of Metz and the Hagiography of Exoticism|title=Irish Hagiography: Saints and Scholars|location=Dublin|year= 2001|publisher=Four Courts Press|pages=172–176|isbn=978-1851824861|unused_data= editor}} * [[George T. Flom|Flom, George Tobias]]. ''Scandinavian influence on Southern Lowland Scotch. A Contribution to the Study of the Linguistic Relations of English and Scandinavian'' ([[Columbia University Press]], New York. 1900) * {{cite book|first=Maire|last=Herbert|chapter=Rн Йrenn, Rн Alban, kingship and identity in the ninth and tenth centuries|editor=Simon Taylor (ed.)|title=Kings, Clerics and Chronicles in Scotland, 500–1297|location=Dublin|year=2000|publisher=Four Courts Press|pages=63–72|isbn=1851825169}} * MacLeod, Wilson (2004) ''Divided Gaels: Gaelic Cultural Identities in Scotland and Ireland: c.1200–1650''. [[Oxford University Press]]. * Pope, Robert (ed.), ''Religion and National Identity: Wales and Scotland, c.1700-2000'' ([[University of Wales Press]], 2001) * Sharp, L. W. ''The Expansion of the English Language in Scotland'', (Cambridge University Ph.D. [[thesis]], 1927), pp.&nbsp;102–325; * [[Hugh Trevor-Roper|Trevor-Roper, Hugh]], ''The Invention of Scotland: Myth and History'', Yale, 2008, ISBN 0-300-13686-2 == Холбоос == * [http://www.scotland.org/ Scotland.org] - Шотландын албан ёсны онлайн хөтөч * [https://web.archive.org/web/20080516045815/http://www.scotland.gov.uk/] - Шотландын Засгийн газар * [http://www.scottish.parliament.uk/] - Шотландын парламент * [http://www.nas.gov.uk/] - Шотландын Үндэсний Архивын газар * [https://web.archive.org/web/20051123045535/http://www.nls.uk/digitallibrary/map/index.html Газрын зураг] * [https://web.archive.org/web/20060206175033/http://www.nls.uk/digitallibrary/index.html Цахим номын сан] Шотландын Үндэсний Төв номын сан * [https://web.archive.org/web/20061107194044/http://www.scotland.gov.uk/resource/doc/76169/0019773.pdf Шотландын 2005 оны эдийн засгийн үзүүлэлтүүд] (.pdf) {{DEFAULTSORT:Шотланд}} {{Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улсын харъяа улс орон, нутаг дэвсгэр}} [[Ангилал:Шотланд| ]] [[Ангилал:Өөртөө засах захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Нэгдсэн Вант улсын бүрэлдэхүүн]] ldk6jvpg5suelb6313vj1vcf69p0muv Google 0 19157 859186 856561 2026-06-18T03:05:38Z Cicihwahyuni6 84487 859186 wikitext text/x-wiki {{Short description|American multinational technology company}} {{Инфобокс компани | name = Google LLC | logo = {{dark mode switch|[[File:Transparent google logo 2015.png|frameless|upright=1.1|class=logo-nobg|White logo used in dark color scheme]]|[[File:Google 2015 logo.svg|frameless|upright=1.1|class=logo-nobg|Each letter of "Google" is colored (from left to right) in blue, red, yellow, blue, green, and red.]]|logo}} | logo_caption = 2015 оноос ашиглагдаж буй лого | image = Googleplex HQ (cropped).jpg | image_upright = 1.1 | image_caption = Google-ийн төв байр, [[Googleplex]] | former_name = Google Inc. (1998–2017) | type = [[Охин компани]] | traded_as = {{Ubl|{{NASDAQ was|GOOGL}}|{{NASDAQ was|GOOG}}}} | industry = {{Unbulleted list | [[Интернет]] | [[Үүлэн тооцоолол]] | [[Програм хангамж]] | [[Компьютерын техник хангамж]] | [[Хиймэл оюун]] | [[Зар сурталчилгаа]] }} | founded = {{Start date and age|1998|09|04}}{{efn|Google нь 1998 оны 9 сарын 4-нд байгуулагдсан; гэсэн хэдий ч 2002 оноос хойш тус компани ойгоо 9 сарын янз бүрийн өдрүүдэд, ихэвчлэн 9 сарын 27-нд тэмдэглэсэн.<ref>{{Cite magazine |last=Фицпатрик |first=Алекс |date=2014-09-04 |title=Google Used to Be the Company That Did 'Nothing But Search' |url=https://time.com/3250807/google-anniversary/ |magazine=[[Time (сэтгүүл)|Time]] |access-date=2025-11-19 |archive-date=2019-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191016175103/https://time.com/3250807/google-anniversary/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=2019-09-27 |title=When is Google's birthday – and why are people confused? |url=https://www.telegraph.co.uk/technology/2019/09/27/when-is-googles-21st-birthday-doodle/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/technology/2019/09/27/when-is-googles-21st-birthday-doodle/ |archive-date=2022-01-10 |url-access=subscription |url-status=live |work=[[The Daily Telegraph]]}}{{cbignore}}</ref><ref>{{Cite web |last=Гриффин |first=Эндрю |date=2019-09-27 |title=Google birthday: The one big problem with the company's celebratory doodle |url=https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/google-birthday-surprise-spinner-date-problem-start-company-a7968951.html |website=[[The Independent]] |access-date=2025-11-19 |archive-date=2021-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112103548/https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/google-birthday-surprise-spinner-date-problem-start-company-a7968951.html |url-status=live}}</ref> Ойтой зэрэгцэн индексийн хэмжээний чухал үйл явдлуудыг хамтад нь тэмдэглэх зорилгоор огнооны өөрчлөлт хийгдсэн гэж мэдээлсэн.<ref>{{Cite web |last=Рэй |first=Ричард |date=2008-09-05 |title=Happy birthday Google |url=https://www.theguardian.com/business/2008/sep/05/google.mediabusiness |website=[[The Guardian]] |access-date=2025-11-19 |archive-date=2021-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112103550/https://www.theguardian.com/business/2008/sep/05/google.mediabusiness |url-status=live}}</ref>}} [[Менло Парк, Калифорни|Менло Парк]], [[Калифорни]], АНУ | founders = {{Unbulleted list | [[Ларри Пэйж]] | [[Сергей Брин]] }} | hq_location = [[Googleplex]] | hq_location_city = [[Маунтин-Вью, Калифорни]] | hq_location_country = АНУ | area_served = Дэлхий даяар | key_people = {{Ubl | [[Сундар Пичаи]] ([[Гүйцэтгэх захирал|CEO]]) | [[Рут Порат]] (Ерөнхийлөгч болон [[Хөрөнгө оруулалтын ахлах захирал|CIO]]) | [[Анат Ашкенази]] ([[Санхүүгийн захирал|CFO]]) | [[Томас Куриан]] ([[Google Cloud Platform|Google Cloud]]-ийн [[CEO]]) }} | products = {{Ubl | [[Google Search]] | [[Андройд (үйлдлийн систем)|Android]] | [[Google Nest|Nest]] | [[Google Pixel|Pixel]] | [[Google Workspace|Workspace]] | [[Fitbit]] | [[Waze]] | [[YouTube]] | [[Gemini]] | [[Google бүтээгдэхүүний жагсаалт|Бүрэн жагсаалт]] }} | parent = [[Alphabet Inc.]] | subsid = {{Ubl | [[Adscape]] | [[Cameyo]] | [[Charleston Road Registry]] | [[Endoxon]] | [[FeedBurner]] | [[ImageAmerica]] | [[Kaltix]] | [[Google Nest|Nest Labs]] | [[reCAPTCHA]] | [[X Development]] | [[YouTube]] | [[ZipDash]] }} | website = {{URL|https://about.google/}} | footnotes = <ref>{{Cite web |date=2015-01-16 |title=Company – Google |url=https://www.google.com/intl/en/about/company/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150116073513/https://www.google.com/intl/en/about/company/ |archive-date=2015-01-16 |access-date=2025-11-19}}</ref><ref>{{Cite web |last=Клабөрн |first=Томас |date=2008-09-24 |title=Google Founded By Sergey Brin, Larry Page... And Hubert Chang?!? |url=https://www.informationweek.com/applications/google-founded-by-sergey-brin-larry-page-and-hubert-chang!/d/d-id/1072309 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110628231125/http://www.informationweek.com/news/internet/google/210603678 |archive-date=2011-06-28 |access-date=2025-11-19 |website=[[InformationWeek]] |publisher=[[UBM plc]]}}</ref><ref>{{Cite web |title=Locations – Google Jobs |url=https://www.google.com/about/jobs/locations/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130930200600/http://www.google.com/about/jobs/locations/ |archive-date=2013-09-30 |access-date=2025-11-19}}</ref><ref name="Wakabayashi2019" /> }} '''Google Inc.''' буюу '''Гүүгл''' нь [[cloud computing]], [[интернэт хайлт]], зар сурталчилгааны технологийг хөгжүүлдэг, дэлхий даяар цар хүрээтэй хувьцаат компани юм. Google нь Интернэтэд тулгуурласан хэд хэдэн үйлчилгээ, бүтээгдэхүүнийг хост хийж хөгжүүлдэг бөгөөд [[AdWords]] үйлчилгээ дээр тулгуурласан зар сурталчилгаагаараа ихэнх орлогоо олдог.<ref name="financialtables" /><ref>{{cite news |title=Online Ads Give Google Huge Gain in Profit |author=David A. Vise |url=David A. Vise |newspaper=The Washington Post |date=October 21, 2005 |accessdate=February 14, 2010}}</ref> Тус компанийг [[Стэнфордын Их Сургууль|Станфордын Их Сургуульд]] докторын зэрэг хамгаалж байх үедээ [[Ларри Пэйж]], [[Сергей Брин]] (Google-н залуус буюу Google Guys гэдэг) нар байгуулжээ<ref>{{cite news|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1158956,00.html|title=Meet the Google Guys|last=Ignatius|first=Adi|date=February 12, 2006|work=Time Magazine|publisher=Time Inc.|accessdate=March 27, 2010|location=San Francisco, CA|archive-date=Наймдугаар сар 23, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130823131911/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1158956,00.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.cbsnews.com/video/watch/?id=4835250n&tag=mncol;lst;1|title=The Google Guys|date=March 12, 2009|newspaper=CBS News.com|publisher=CBS Interactive|accessdate=March 27, 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://gizmodo.com/5464532/google-wants-to-add-store-interiors-to-maps|title=Google Wants to Add Store Interiors to Maps|last=Barrett|first=Brian|date=February 4, 2010|publisher=Gizmodo|accessdate=March 27, 2010|archive-date=Гуравдугаар сар 17, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150317221454/http://gizmodo.com/5464532/google-wants-to-add-store-interiors-to-maps|url-status=dead}}</ref>. 1998 оны 9 сарын 4-нд хувийн компани болж байгуулагдсан бөгөөд 2004 оны 8 сарын 19-нд IPO-гаа хийжээ. Google компаний зорилго нь "дэлхийн бүхий л мэдээллийг дэлхий даяар хандагдах болох, хэрэгтэй байдалд эмхлэн байгуулах" бөгөөд<ref name="corporate">{{cite web |url=http://www.google.com/corporate/ |title=Google Corporate Information |publisher=Google, Inc. |accessdate=February 14, 2010}}</ref> албан бус уриа нь Google-н инженер Пол Бакхэйтийн гаргасан ''Хорон санаатай байж болохгүй'' ({{lang-en|Don't be evil}}) юм.<ref>{{cite web |url=http://investor.google.com/conduct.html |title=Google Code of Conduct |date=April 8, 2009 |publisher=Google, Inc. |accessdate=February 14, 2010 |accessdate=July 5, 2010}}</ref><ref>{{cite web |url=http://blogoscoped.com/archive/2007-07-16-n55.html 16, 2007-n55.html |title=Paul Buchheit on Gmail, AdSense and More |first=Philip|last=Lenssen |date=July 16, 2007 |publisher=Google Blogscoped |accessdate=February 14, 2010}}</ref> 2006 онд тус компани нь Mountain View, [[Калифорни]] дахь одоогийн төв байр "Googleplex"-даа нүүн оржээ.<ref>{{Cite journal|last=Brin|first=Sergey|author-link=Sergey Brin|last2=Page|first2=Lawrence|author-link2=Larry Page|year=1998|title=The anatomy of a large-scale hypertextual Web search engine|url=http://infolab.stanford.edu/pub/papers/google.pdf|journal=Computer Networks and ISDN Systems|volume=30|issue=1–7|pages=107–117|citeseerx=10.1.1.115.5930|doi=10.1016/S0169-7552(98)00110-X}}</ref><ref>{{cite journal |last=Barroso |first=L.A. |last2=Dean |first2=J. |last3=Holzle |first3=U. |date=April 29, 2003 |title=Web search for a planet: the google cluster architecture |journal=IEEE Micro |volume=23 |issue=2 |pages=22–28 |doi=10.1109/mm.2003.1196112 |quote=We believe that the best price/performance tradeoff for our applications comes from fashioning a reliable computing infrastructure from clusters of unreliable commodity PCs.|url=https://semanticscholar.org/paper/8db8e53c92af2f97974707119525aa089f6ed53a}}</ref> [[Сундар Пичай]] ерөнхий захирал. Google нь дэлхий даяар байрлах өгөгдлийн төвүүддээ сая гаруй сервер ажиллуулдаг бөгөөд<ref>{{cite web |url=http://www.pandia.com/sew/481-gartner.html |title=Pandia Search Engine News&nbsp;— Google: one million servers and counting |date=July 2, 2007 |publisher=Pandia Search Engine News |accessdate=February 14, 2010}}</ref> өдөр бүр тэрбум гаруй хайлт,<ref>{{cite news |url=http://politicalticker.blogs.cnn.com/2009/12/18/google-unveils-top-political-searches-of-2009/ |title=CNN Politics&nbsp;— Political Ticker... Google unveils top political searches of 2009 |first=Eric |last=Kuhn |date=December 18, 2009 |publisher=CNN |accessdate=February 14, 2010 |archive-date=Аравдугаар сар 12, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012045324/http://politicalticker.blogs.cnn.com/2009/12/18/google-unveils-top-political-searches-of-2009/ |url-status=dead}}</ref> хэрэглэгчдийн бүтээсэн хорин петабайт мэдээлэл боловсруулдаг.<ref>{{cite web|url=http://googleblog.blogspot.com/2008/11/sorting-1pb-with-mapreduce.html|title=Sorting 1PB with MapReduce|last=Czajkowski|first=Grzegorz|date=November 21, 2008|work=Official Google Blog|publisher=Google, Inc.|accessdate=February 16, 2010|accessdate=July 5, 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.niallkennedy.com/blog/2008/01/google-mapreduce-stats.html|title=Google processes over 20 petabytes of data per day|last=Kennedy|first=Niall|date=January 8, 2008|work=Niall Kennedy's Weblog|publisher=Niall Kennedy|accessdate=July 5, 2010|archive-date=Есдүгээр сар 28, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150928091137/http://www.niallkennedy.com/blog/2008/01/google-mapreduce-stats.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://techcrunch.com/2008/01/09/google-processing-20000-terabytes-a-day-and-growing/|title=Google Processing 20,000 Terabytes A Day, And Growing|last=Schonfeld|first=Erick|date=January 9, 2008|work=TechCrunch|publisher=TechCrunch|accessdate=February 16, 2010}}</ref> Үүсгэн байгуулагдсан цагаасаа хойш маш хурдацтай өссөний үр дүнд тус компани нь хайлт хийх салбараасаа гадуур хэд хэдэн бүтээгдэхүүн, худалдан авалт, хамтын ажиллагааны гэрээ хийжээ. [[И-мэйл]]ийн [[Gmail]] програм, [[сошат сүлжээ]]ний Orkut, Google Buzz зэрэг интернэтэд байрлах програмуудтай. Онлайнаас гадна [[Google Chrome]] [[вэб хөтөч]], зураг янзалж, засварладаг [[Picasa]], [[мессенжер]]ийн [[Google talk]] гэх зэрэг компьютер дээр байрлуулдаг програмуудыг ч гаргажээ. Мөн [[Андройд]] [[гар утас]]ны [[үйлдлийн систем]]ийн хөгжүүлэлтийг тэргүүлэн гүйцэтгэдэг бөгөөд энэхүү OS нь Nexus One, Motorola Droid зэрэг маш олон гар утас дээр суурилдагдсан байдаг. Google-г Alexa Internet хамгийн их зочинтой вэбсайт хэмээн тэмдэглэжээ.<ref>{{cite web |title=Alexa Traffic Rank for Google (three month average) |publisher=[[Alexa Internet]] |url=http://www.alexa.com/siteinfo/google.com |accessdate=September 6, 2009 |archive-date=Арван хоёрдугаар сар 26, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151226074120/http://www.alexa.com/siteinfo/google.com |url-status=dead}}</ref> Google-г Fortune сэтгүүл дөрөв дахь сайн ажлын байр,<ref name="best_company">{{cite news |url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/bestcompanies/2010/full_list/ |title=100 Best Companies to Work For 2010 |work=Fortune Maganize |date=February 8, 2010 |publisher=CNN |accessdate=February 14, 2010 |archive-date=Дөрөвдүгээр сар 13, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140413092612/http://money.cnn.com/magazines/fortune/bestcompanies/2010/full_list/ |url-status=dead}}</ref>, BrandZ дэлхийн хамгийн хүчтэй брэнд хэмээн онцолжээ.<ref>{{cite web |url=http://c1547732.cdn.cloudfiles.rackspacecloud.com/BrandZ_Top100_2010.pdf |title=Top 100 Most Powerful Brands of 2009 |year=2008 |publisher=BrandZ |page=9 |format=PDF |accessdate=February 14, 2010 |archive-date=Нэгдүгээр сар 18, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118155809/http://c1547732.cdn.cloudfiles.rackspacecloud.com/BrandZ_Top100_2010.pdf |url-status=dead}}</ref> Google-н үйлчилгээнүүд зах зээлд тэргүүлэх байр суурь олсоноор түүнийг [[хувийн мэдээлэл]], [[зохиогчийн эрх]], [[Цагдан хяналт|цензур]] гэх зэргийн асуудлуудад шүүмжлэх болов.<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/6740075.stm | work=BBC News | title=Google ranked 'worst' on privacy | date=June 11, 2007 | accessdate=April 30, 2010}}</ref><ref name=gatekeepers>{{cite news |first= Jeffrey|last= Rosen|authorlink= |coauthors= |title=Google’s Gatekeepers |url=http://www.nytimes.com/2008/11/30/magazine/30google-t.html?_r=1&partner=rss&emc=rss&pagewanted=all |quote= |work=[[New York Times]] |year=2008 |accessdate=December 1, 2008 | date=November 30, 2008 | accessdate=July 5, 2010}}</ref> == Тэмдэглэл == {{Notelist}} == Эх сурвалж == {{Reflist}} [[Ангилал:Гүүгл| ]] [[Ангилал:Alphabet Inc.]] [[Ангилал:АНУ-ын аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Интернэтийн аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:OGC гишүүн]] [[Ангилал:1998 онд байгуулагдсан]] 7gy6y7p3flzf2i8m1ty7c73sladegak АСЕАН 0 28449 859197 839827 2026-06-18T10:47:26Z Avirmed Batsaikhan 53733 859197 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс хоорондын байгууллага | Name = Зүүн Өмнөд Азийн бүс нутгийн хамтын ажиллагааны нийгэмлэг | Kürzel = ASEAN | englisch = Association of Southeast Asian Nations | Arbeitssprache = [[Англи хэл|Aнгли]] | Sonstige_Sprache = | Flagge = | Flaggentext = [[Зүүн Өмнөд Азийн бүс нутгийн хамтын ажиллагааны нийгэмлэгийн далбаа]] | Bild = Association of Southeast Asian Nations (orthographic projection).svg | Bildunterschrift = ЗӨАБНХАН-ийн гишүүд | Organisationsart = Бүс нутгийн хамтын ажиллагаа | Status = | Vorsitz = жил бүр солигддог | Generalsekretär = Лэ Луонг Мин | Sitz = [[Жакарта]] ([[Индонез]]) | Gründung = [[1967 он]]ы [[8 сарын 8]]<br />(Бангкокийн гэрээ) | Glieder = * {{BRN}} * {{KHM}} * {{IDN}} * {{LAO}} * {{MYS}} * {{MMR}} * {{PHL}} * {{SGP}} * {{THA}} * {{VNM}} | Gliedzahl = 10 | Assoziiert = | Sprachen = | Amtssprachen = | Einwohner = 611 сая (2013)<ref>[http://www.weltbevoelkerung.de/laenderdatenbank.html DSW Report 2013 - Länderdatenbank], Zugriff am 8. März 2014.</ref> | Fläche = 4.480.331 км², үүнээс<br />эх газар: 2.071.452 | Bevölkerungsdichte = 135,5 <!-- тооцоолбол --> | BIP = 2.412 тэрбум US$<ref>[[Улсуудын дотоодын нийт бүтээгдэхүүнээр нь жагсаасан жагсаалт]]</ref><br />(багцаагаар, 2013) | BIP/Einwohner = 3.974 US$<br />(багцаагаар, 2013) <!-- тооцоолбол --> | Wirtschaftswachstum = 5,33 %<br />(багцаагаар, 2013) | Währung = * [[Бруней доллар]] * [[Индонезийн рупи]] * [[Камбожийн риель]] * [[Лаосын кип]] * [[Кьят|Мьянмарын кьят]] * [[Малайзын ринггит]] * [[Филиппин песо]] * [[Сингапур доллар]] * [[Тайн бат]] * [[Вьетнамын дон]] | Hymne = The ASEAN Way<ref>[http://www.mfa.gov.sg/content/mfa/media_centre/special_events/ASEAN_anthem.html The ASEAN Way - Hymne]</ref> | Feiertag = | Zeitzone = [[Цагийн бүс|UTC+6:30]] - [[Цагийн бүс|UTC+9]] | Oberorganisation = | Tochterorganisationen = * [[АСЕАН их сургуулийн сүлжээ]] * [[S.E.A. Write Award]] * [[Зүүн Өмнөд Азийн хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулалт]] * [[АСЕАН-н хөлбөмбөгийн холбоо]] | URL = [http://www.asean.org/ asean.org] }} '''АСЕАН - Зүүн Өмнөд Азийн бүс нутгийн хамтын ажиллагааны нийгэмлэг''' ([[Англи хэл|англи.]]- ''Association of South East Asian Nations, ASEAN'') нь улс төр, эдийн засгийн ашиг сонирхлоороо нэгдсэн 10 улс орох ба [[Индонез]], [[Малайз]], [[Сингапур]], [[Тайланд]], [[Филиппин]] улсуудын Гадаад хэргийн яамны сайд (''Индонезийн'' Адам Малик, ''Малайзийн'' Абдул Разак, ''Сингапурын'' С.Раджаратнам, ''Тайландын'' Танат Кхоман, ''Филиппины'' Нарцисо Рамос) нар [[1967]] оны 8-р сарын 8-нд Тайландын [[Бангкок]] хотноо “Бангкокын тунхаглал”-д гарын үсэг зурснаар АСЕАН-ы үндсийг тавьжээ. Хожим бүс нутгийн [[Бруней]] /1984.01.07/, [[Вьетнам]] /1995.07.28/, [[Лаос]], [[Мьянмар]] /1997.07.23/ болон [[Камбож]]/1999.04.30/ зэрэг улсууд гишүүнээр нэмж элссэнээр бүс нутгийн хамтын ажиллагааны хүрээ нь өргөжин тэлжээ. ''Холбооны зорилго нь'': Бүс нутагт эдийн засаг, нийгэм, соёлын хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх, нийгмийн дэвшил, эдийн засгийн түргэн өсөлт, аж үйлдвэр, тээвэр, худалдааны салбар дахь хамтын ажиллагааг улам гүнзгийрүүлэх, бүсийн энх тайван аюулгүй байдлыг бэхжүүлэх, нийт орнуудын ашиг сонирхлын үүднээс хамтын ажиллагаа худалдааг хөгжүүлэх явдал юм. АСЕАН нь хуурай газрын 4,46 сая км2 газар нутгийг хамрах ба дэлхийн нийт хуурай газар нутгийн 3%, хүн амын хүн амын 8,8% ба ойролцоогоор 600 сая хүмүүс оршиж байна. 2010 онд нэрлэсэн ДНБ нь 1,8 триллионоор өсжээ. АСЕАН ганцаар оршин байсан бол дэлхийн эдийн засгийн томоохон улсуудын тоонд орж, АНУ, БНХАУ, Япон, ХБНГУ, Франц, Бразил, Англи, Итали улсуудын ард бичигдэх байжээ. 2006 онд [[НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей|НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейд]] оролцох ажиглагчийн статусыг АСЕАН-д олгож, хариуд нь АСЕАН “яриа хэлэлцээний түнш”-ийн статус НҮБ-д олгосон байна. ==Түүх== [[ Image:ASEAN HQ 1.jpg| thumb | right | 300px | [[Индонез]], [[Жакарта]] Жалан Сисингамаража дахь АСЕАН-ий хэрэг эрхлэх газар.]] АСЕАН 1961 онд Филиппин, Малайз, Тайланд улс хамтран Зүүн Өмнөд Азийн Холбоо гэж нэрлэжээ. 1967 оны 8-р сарын 8-нд Индонез, Малайз, Филиппин, Сингапур, Тайланд энэ 5 улсын Гадаад явдлын яамны сайд нар Тайланд улсын Бангкок хотноо “Бангкокын тунхаглал”-д гарын үсгээ зурснаар АСЕАН байгуулагджээ. 5 улсын гадаад явдлын яамны сайд нар нь Индонез улсын сайд Адам Малик, Филиппин улсын сайд Нарцисо Рамос, Малайз улсын сайд Абдул Разак, Сингапур улсын сайд С.Ражаратнам, Тайланд улсын сайд Танат Хоман – тус байгууллагыг үндэслэгсэд юм. 1976 онд Зүүн Өмнөд Азийн орнуудын найрамдал, хамтын ажиллагааны хөтөлбөрийг баталжээ. 1976 онд Бали АСЕАН-ы эдийн засгийн хамтын ажиллагааны хөтөлбөрийг эхэлсэн. Энд 1980 оны дундуур хүндрэл гарсан ба 1991 онд чөлөөт худалдааны бүсийн саналыг Тайландын тал оруулсан байна. 1984.01.08-нд Бруней улс нь зургадугаар гишүүн болон элссэн. Тус улс нь дөнгөж тусгаар тогтноод 7 хоногийн дараа элссэн ба 1-р сарын 1-нд тусгаар тогтносон байна. ===Үргэлжилсэн өргөжилт=== 1995.07.28-нд Вьетнам улс 7 дахь гишүүн орон болон орсон. Лаос, Мьянмар (Бирм) улс 2 жилийн дараа буюу 1997.07.23-нд элссэн. Камбож улс Лаос, Мьянмар (Бирм) улстай хамт элссэн боловч улс төрийн дотоод тэмцэл, улс хоорондын шимтгэлээс болж элсэхээ хойшлуулжээ. Тус улс засаглалын тогтворжилтын дараа 1999.04.30-нд элсжээ. 1990 оны туршид эвсэл цаашид гишүүнчлэл өсөн нэмэгдэн, нэгдэхийг таамаглажээ. 1990 онд Малайз улс бидний сайн мэдэх БНХАУ, Япон, Өмнөд Солонгос улс болон АСЕАН-ы гишүүдийг багтаан Азийн бүс нутаг болон Ази-Номхон далайн бүс нутгийн эдийн засгийн хамтын ажиллагаа, АНУ-ын нөхөн тэнцвэржилтийн өсөлтийн бодлогын талаар Зүүн Азийн эдийн засгийн хамтын ажиллагааг зохион байгуулахаар санал болгосон. Энэ санал АНУ, Японы эсэргүүцлээс болж бүтсэнгүй. Энэ бүтэлгүйтлийг үл хамааран 1997 онд гишүүд нэгдэх ажил үргэлжилж АСЕАН+3 бий болсон. 1992 онд үйлдвэрлэлийн бааз дэлхийн зах зээлд өрсөлдөхүйц болж эхэлсэн учир бүс нутгийн өрсөлдөх чадварыг давуу талыг ихэсгэх зорилгоор болон шатлалт тарифын төлөвлөгөө болгон ашиглах зорилгоор нийтээр дагаж мөрдөх давуу үнийн тарифын схемийг баталгаажуулсан. Эдгээр нь бүс нутгийн үйлдвэрлэлийг дэмжин өрсөлдөх чадварыг дээшлүүлэх зорилго агуулснаас гадна Зүүн Өмнөд Азийн бүс нутгийн хамтын ажиллагааны чөлөөт худалдааны бүсийн ерөнхий эрх зүйн үндэс болсон байна. Дараа нь 1997 онд Зүүн Азийн Санхүүгийн Хямралын үед Чианг Май Малайзийн саналыг шинэчлэн, АСЕАН-ы Эдийн засгийн хооронд нэгдсэн АСЕАН +3 улсууд нь (Хятад, Япон, Өмнөд Солонгос) тогтсон. Эвсэл нь ихэвчлэн бүс нутгийн тогтвортой байдал, энх тайванд төвлөрсөн гишүүдийн нэгдсэн эдийн засаг руу чиглэсэн. 1995.12.15-нд Зүүн Өмнөд Азийн Цөмийн зэвсэг Чөлөөтэй бүсийн талаар хэлэлцсэн. Эцэстээ хэлэлцээрийг 1997.03.28-нд нэгдсэн гишүүн улсуудын нэгээр батлах болжээ. 2001.06.21-нд Филиппин улсаар батлуулснаар хэлэлцээр үр дүнтэй болж, бүс нутагт бүх цөмийн зэвсэгийг хоригложээ. Дорнод Тимор 2011 оны 3-р сард [[Жакарта]] болсон чуулга уулзалтанд АСЕАН-ы 11-р гишүүнээр элсэх захиаг өргөн барьжээ. Индонез улс Дорнод Тимор улсыг халуун дотноор хүлээн авчээ. [[ Image:Borneo fires October 2006.jpg | thumb | left | 300px | [[Борнео]] арал дээгүүрх манан - 2006 оны хиймэл дагуулын зураг.]] ===Байгаль орчин ба ардчилал=== 21-р зуун ирэхэд тус холбооны хүрээнд байгаль орчны талаарх асуудал, гэрээг хэлэлцэхээр нэмэгдэн орж ирсэн байна. Холбоо нь Зүүн Өмнөд Азийн бүсийн агаарын бохирдлыг хяналтанд авахын тулд 2002 онд “Хил дамнасан агаарын бохирдлын хэлэлцээр”-ийг баталсан байна. Энэ санал нь 2005 онд харамсалтай нь амжилтгүй болж, 2005 болон 2006 онд мөн асуудлаар дахин хэлэлцэн, “Дэлхийн дулаарлын эсрэг гаргасан Зүүн Азийн эрчим хүчний аюулгүй байдлын тухай” Себугийн тунхаглал, “Цэвэр хөгжил ба агаарын тухай Ази номхон далайн хамтран ажиллах” гэрээг баталсан байна. 2003 онд Бали II Гэрээ хэлэлцээрт АСЕАН бол ардчилсан энх тайвны үзэлд захирагдсан байна, бүх гишүүн улсууд бүс нутгийн энх тайван ба тогтвортой байдал ардчилсан хөгжилд хүргэдэгт итгэдэг. Улсын удирдагчид ялангуяа Малайз улсын Махатир Мухаммед бүс нутаг нэгтгэх нийлүүлэх хэрэгцээг мэдэрсэн. 1997 онд Эвслийн зорилгодоо хүрэх төлөвлөгөөний ерөнхий бүтэц, сэдлийг үүсгэж эхэлсэн. АСЕАН +3 улс БНХАУ, Япон, Өмнөд Солонгос эдгээрийг эхэнд тавьж сайжруулахаар бий болгосон. Энд Зүүн Азийн Энэтхэг, Австрали, Шинэ Зеланд багтдаг байсан энэ бүлэглэлийг Зүүн Азийн хамтын ажиллагааны нийгэмлэг хэмээн төлөвлөсөн. Харин одоо магадгүй Европийн хамтын ажиллагааны нийгэмлэг байхгүй болсон. 2006 онд АСЕАН Нэгдсэн Үндэстнүүд Ерөнхий Ассамблей өгсөн. 2006.07.23нд Дорнод Тиморын Ерөнхий Сайд Жоса Рамос Хорта 5 жилийн өмнө засгийн эрхэнд бий болох үйл явц, хүлээгдэж байгаа гишүүдийн албан ёсны хүсэлтийг баталснаар бүрэн эрхэт гишүүн болсон. 2007 онд АСЕАН үйл ажиллагаа явуулж эхэлснээс хойших 40 жилийн баяраа тэмдэглэн, 30 жил Нэгдсэн улстай дипломат харилцаатай байгаа. 2007.08.26нд АСЕАН тогтоосон зорилго болох чөлөөт худалдааны бүсийг БНХАУ, Япон, Өмнөд Солонгос, Энэтхэг, Австрали, Шинэ Зеланд улстай 2013 оноор, 2015 оноор Азийн эдийн засгийн хамтын ажиллагааг үүсгэжээ. 2007.11 сард АСЕАН гишүүд АСЕАН тунхаг бичиг, АСЕАН гишүүд хоорондын харилцаа, засаглал, үндсэн хууль, АСЕАН Олон Улсын оршин тогтнох хуулийг баталсан. Мөн 2007.01.15нд Себу-д АСЕАН болон Зүүн Азийн нийгэмлэгийн (Австрали, БНХАУ, Энэтхэг, Япон, Шинэ Зеланд, Өмнөд Солонгос) бусад гишүүд уламжлалт түлшээс эрчим хүчний аюулгүй байдлын эрж, Зүүн Азийн эрчим хүчний аюулгүй байдлын тухай ”Себугийн тунхаглал”-д гарын үсгээ зуран бүртгэгджээ. 2009.02.27нд Чөлөөт худалдааны бүс АСЕАН 10 улсууд, Шинэ Зеланд мөн ойрын хөрш Австрали улс баталсан, ДНБ хөндлөн 2000-2020 оны үед $ 48 их наядаас их 12 улсуудад түлхэц нийлүүлэх. ==Азийн замнал== [[ Image:ASEAN Nations Flags in Jakarta 3.jpg | thumb | right | 300px | [[Жакарта]] дахь АСЕАН 10 гишүүдийн далбаанууд.]] 1960 онд колоничлолын дарамтыг халах үед Индонез, Малайз улс нь хэмжээлшгүй хаант улс болон тусгаар тогтносон. Үүнээс хойш эдгээр үндэстнүүд бүс нутгийн дотоод хэрэгт хөндлөнгийн оролцоог тэвчих, тусгаар тогтносон бодлогыг биелүүлэн эхэлжээ. Ямар нэгэн хөндлөнгийн оролцоогүй, энгийн байдлаар, хамгийн бага зохион байгуулалт, зөвлөгөө болон нэгдмэл байдал, хүч ашиглахгүй мөн зөрчилдөөнгүйгээр нэгтгэх гэсэн санаан дээр үндэслэн Asean Way хэмээх хөдөлгөөн байсан бөгөөд АСЕАН-ий гишүүн орнууд (ялангуяа Сингапур) энэхүү олон орныг бүсчлэн нэгтгэх энэхүү аргачлалыг Asean Way гэж нэрлэхийг ихэд сайшаасан юм. Иймд Зүүн өмнөд Азийн хамтын нөхөрсөг хэлэлцээрийг баталсан ба үндсэн зарчмууд: *Харилцан тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдал, тэгш байдал, нутаг дэвсгэрийн халдашгүй дархан байдал, бүх үндэстнүүдийн үндэсний өвөрмөц байдал *Үндэснийхээ оршин тогтнолыг гадаадын хөндлөн оролцоогүйгээр удирдах эрх, Хорлон сүйтгэх ажиллагаа, дарамт *Дотоод асуудалд оролцохгүй байх *Бүс нутгийн үр ашигтай хамтын ажиллагаа *Ямар нэгэн маргаан зөрчилдөөнийг энх тайвны аргаар шийдэх ===Шүүмж бүртгэл=== АСЕАН-ий аргачлал нь холбоог үүсэн байгуулах явцад бий болсон тухайн үеийн төрийн бодлогын бодит байдлаас үүссэн салаалсан гэж харагдаж болох юм. Амитав Ачарий нэгэн ач холбогдол бүхий гавьяа байгуулсан нь ASEAN WAY нь Барууны олон гишүүнт байгууллагуудын сөрөг хүчин болохыг эрмэлздэг, олонхын саналаар болон бусад хуулийн дагуу шийдвэр гаргадаг аргачлалаас эрс ялгаатай нь ASEAN WAY нь бүс нутгийн хамтын ажиллагаа, харилцааг тусгаар байдал, албан ёсны бус, нэгдмэл санааг бий болгох болон зөрчилдөөнгүйгээр хэлцэлд хүрэхийг эрмэлздэгээрээ ялгаатай юм. ==Уулзалт== [[ Image:Jakarta Welcome ASEAN Delegates Billboard.jpg |thumb|right|240px|[[Жакарта]] дахь зарлалын самбарт 2011 он АСЕАН дээд хэмжээний уулзалтанд төлөөлөгчид тавтай морил..]] Зохион байгуулалттай (АСЕАН дээд хэмжээний уулзалт) гишүүн улс бүрийн төрийн удирдагчид уулзаж бүс нутгийн асуудлуудын талаар, мөн бүлгийн гадаад харилцааг дэмжих төлөвлөгөө хэлэлцэн хуралджээ. АСЕАН удирдагчдын албан ёсны дээд хэмжээний анхны уулзалт 1976 онд Индонез, Балид хуралджээ. Гуравдугаар уулзалт нь 1987 онд Манилад болж, энэ хурлаар 5 жил болгонд удирдагчид уулзахаар тогтжээ. Ийм учраас дөрөвдүгээр уулзалт нь 1992 онд Сингапурт болж, удирдагчид үүнээс олон удаа уулзаж байхаар 3 жилд нэг удаа дээд хэмжээний уулзалт зохион байгуулахаар шийджээ. 2001 онд бүс нутгийн сэтгэл түгшээсэн, яаралтай асуудлуудыг жил бүр хэлэлцэж, анхаарлаа хандуулахаар шийджээ. Гишүүн улсууд дээд хэмжээний уулзалтыг үсгийн дарааллаар Бирмээс хүлээн авахаар тогтжээ. 2004 онд Европийн холбоо, АНУ-аас шахсаны улмаас, 2006 онд завсардсан. 2008 оны 12 сар АСЕАН дүрэм АСЕАН дээд хэмжээний уулзалтыг жилд хоёр удаа болжээ. {| class="wikitable" ! colspan="5" style="font-size:105%;" |АСЕАН Албан ёсны дээд хэмжээний уулзалт |- ! style="width:30px;"| № !! style="width:140px;"| Огноо !! style="width:140px;"| Улс !! style="width:140px;"| Газар !! style="width:140px;"| Удирдагч |- | 1 || style="text-align:right;"| 1976.02.23-24 || {{Flag|Индонез}} ||[[Бали]] || [[Soeharto]] |- | 2 || style="text-align:right;"| 1977.08.04-05 || {{Flag|Малайз}} ||[[Куала Лумпур]] || [[Hussein Onn]] |- | 3 || style="text-align:right;"| 1987.12.14-15 || {{Flag|Филиппин}} ||[[Metro Manila|Манила]] || [[Corazon Aquino]] |- | 4 || style="text-align:right;"| 1992.01.27-29 || {{Flag|Сингапур}} ||Сингапур || [[Goh Chok Tong]] |- | 5 || style="text-align:right;"| 1995.12.14-15 || {{Flag|Тайланд}} ||[[Бангкок]] || [[Banharn Silpa-archa]] |- | 6 || style="text-align:right;"| 1998.12.15-16 || {{Flag|Вьетнам}} ||[[Ханой]] || [[Phan Văn Khải]] |- | 7th || style="text-align:right;"| 2001.11.05-06 || {{Flag|Бруней}} ||[[Бандар Сери Бегаван]] || [[Hassanal Bolkiah]] |- | 8 || style="text-align:right;"| 2002.11.04-05 || {{Flag|Камбож}} ||[[Пномпень]] || [[Hun Sen]] |- | 9 || style="text-align:right;"| 2003.10.07-08 || {{Flag|Индонез}} ||[[Бали]] || [[Megawati Soekarnoputri]] |- | 10 || style="text-align:right;"| 2004.11.29-30 || {{Flag|Лаос}} ||[[Вьентьян]] || [[Bounnhang Vorachith]] |- | 11 || style="text-align:right;"| 2005.12.12-14 || {{Flag|Малайз}} ||[[Куала Лумпур]] || [[Abdullah Ahmad Badawi]] |- | 12 || style="text-align:right;"| 2007.01.11-14<sup>1</sup> || {{Flag|Филиппин}}<sup>2</sup> || [[Metro Cebu|Себу]] || [[Gloria Macapagal-Arroyo]] |- | 13 || style="text-align:right;"| 2007.11.18‒22 || {{Flag|Сингапур}} ||Сингапур || [[Lee Hsien Loong]] |- | 14<sup>3</sup> || style="text-align:right;"| 2009.02.27-03.01<br />2009.04.10-11 || {{Flag|Тайланд}} || [[Ча Ам]], [[Хуа Хин]]<br />[[Паттаяа]] || rowspan=2|[[Abhisit Vejjajiva]] |- | 15 || style="text-align:right;"| 2009.10.23 || {{Flag|Тайланд}} || Ча Ам, Хуа Хин |- | 16 || style="text-align:right;"|2010.04.08-09 || {{Flag|Вьетнам}} ||[[Ханой]] || rowspan=2| [[Nguyễn Tấn Dũng]] |- | 17 || style="text-align:right;"| 2010.10.28–31 || {{Flag|Вьетнам}} ||[[Ханой]] |- | 18<sup>4</sup> || style="text-align:right;"| 2011.05.07-08 || {{Flag|Индонез}} || [[Жакарта]] || rowspan=2|[[Susilo Bambang Yudhoyono]] |- | 19<sup>4</sup> || style="text-align:right;"| 2011.11.14-19 || {{Flag|Индонез}} || Бали |- | 20 || style="text-align:right;"| 2012.04.03-04 || {{Flag|Камбож}} ||[[Пномпень]] || Hun Sen |- | 21 || style="text-align:right;"| 17–20 November 2012 ||| {{Flag|Камбож}} ||[[Пномпень]] || Hun Sen |- | colspan="5" style="font-size:95%;" | <sup>1</sup> [[2006 Номхон далайн хар салхи #Typhoon Utor (Seniang)|Хар салхи 2006.12.10-14 хойшлуулсан]]. |- | colspan="5" style="font-size:95%;" | <sup>2</sup> АНУ болон Европийн холбооноос нөлөөлснөөр дээд хэмжээний уулзалтыг Бирм хүлээн авах байсан ба хойшлуулжээ. |- | colspan="5" style="font-size:95%;" | <sup>3</sup> Дээд хэмжээний уулзалт нь 2 хуваагдан уулзсан.<br />Эхний хэсэг 2008.12.12‒17нд [[2008 Тай улс төрийн хямрал]]-аас болж өөр өдөр болгосон.<br />2дахь удаа дээд хэмжээний уулзалтыг 4 сарын 11нд уулзахаар тогтоосон боловч эсэргүүцлийн тэмцэлд оролцогчид цуцалсан. |- | colspan="5" style="font-size:95%;" | <sup>4</sup> {{Flag|Индонез}} [[Ази-Номхон далайн эдийн засгийн хамтын ажиллагаа|АПЕК]] (магадгүй [[G-20 эдийн засгийн их улс|G20]] дээд хэмжээний уулзалт) 2013 онд хүлээн авах үйл ажиллагааг {{Flag|Бруней}} улстай хамтран жилд хоёр удаа хүлээн авсан. |} АСЕАН дээд хэмжээний уулзалтууд уулзах газар/хүлээн авах улсдаа жилд нэг эсвэл хоёр удаа очдог. Жишээ нь Индонезид 2011 оны хүлээн авалтанд АСЕАН дээд хэмжээний уулзалт, 2011 онд албан ёсны ба албан бус дээд хэмжээний уулзалт болсон. Бангкок дахь 5 дахь Дээд хэмжээний уулзалтанд удирдагчдын албан ёсны дээд хэмжээний уулзалт бүрийн хооронд албан бус уулзалтыг авч үзжээ. {| class="wikitable" !colspan="5" style="font-size:105%;"| АСЕАН албан бус дээд хэмжээний уулзалт |- ! style="width:30px;"| № !! style="width:140px;"| Огноо !! style="width:140px;"| Улс !! style="width:140px;"| Газар !! style="width:140px;"| Удирдагч |- | 1 || style="text-align:right;"| 1996.11.30 || {{Flag|Индонез}} || [[Жакарта]] || Soeharto |- | 2 || style="text-align:right;"| 1997.12.14-16 || {{Flag|Малайз}} ||[[Куала Лумпур]] || [[Mahathir Mohamad]] |- | 3 || style="text-align:right;"| 1999.11.27‒28 ||| {{Flag|Филиппин}} ||[[Metro Manila|Манила]] || [[Joseph Estrada]] |- | 4 || style="text-align:right;"| 2000.11.22‒25 || {{Flag|Сингапур}} ||Сингапур || Goh Chok Tong |} ===Зүүн Азийн дээд хэмжээний уулзалт=== [[Image:East Asia Summit.svg|thumb|250px|Зүүн Азийн дээд хэмжээний уулзалтын оролцогчид: {{legend|#000080|АСЕАН}} {{legend|#FF0000|АСЕАН +3}} {{legend|#008000|АСЕАН +6}} {{legend|#FF7F2A|Ажиглагч}}]] [[Зүүн Азийн дээд хэмжээний уулзалт]] (EAS)нь бүх Азийн чуулга уулзалт ба жилд Зүүн Азийн бүс нутгийн 16 улсын тэргүүлэгчид оролцоно. Дээд хэмжээний уулзалт эрчим хүчний аюулгүй байдал, худалдааны асуудлуудыг багтаан хэлэлцсэн ба дээд хэмжээний уулзалтын үүрэг нь бүс нутгийн хамтын ажиллагаа юм. Дээд хэмжээний уулзалтын гишүүд нь АСЕАН-ы 10 гишүүн улс, АСЕАН + БНХАУ, Япон, Өмнөд Солонгос, Энэтхэг, Австрали, Шинэ Зеланд юм. Эдгээр улсуудад дэлхийн хүн амын ойролцоогоор хагас нь байна. 2010 оны 10сард ОХУ албан ёсоор бүх гишүүдтэй 2011 оны дээд хэмжээний уулзалтанд улсуудын ерөнхийлөгч нар байлцаж, оролцохыг урьсан. Анхны дээд хэмжээний уулзалт нь 2005.12.14нд Куала Лумпурт болсон ба дараагийн уулзалт нь жил бүр АСЕАН удирдагчдын уулзалт болсон. {| class="wikitable" |- ! Уулзалт ! Улс ! Байрлал ! Огноо ! Тайлбар |- | [[Нэгдүгээр EAS]] | {{Flag|Малайз}} | [[Куала Лумпур]] | 2005.12.14 | Оросыг хүлээн авч, урьсан. |- | [[Хоёрдугаар EAS]] | {{Flag|Филиппин}} | [[Себу хот]] | 2007.01.15 | 2006.12.13 Товыг өөрчилсөн.<br /> [[Зүүн Азийн Эрчим Хүч Аюулгүй Байдлын Себу тунхаглал]] |- | [[Гуравдугаар EAS]] | {{Flag|Сингапур}} | Сингапур | 2007.11.21 | Байгаль Орчны аюулгүй байдал, Цаг уурын өөрчлөлт Сингапурын тунхаглал <br /> Зүүн Ази, АСЕАН Эдийн засаг Судалгааны байгууллага үүсгэхийг зөвшөөрсөн. |- | [[4 дэх EAS]] | {{Flag|Тайланд}} | [[Cha-am]] and [[Хуа Хин]] | 2009.10.25 | TУулзах газрын байршил, огноогоо хэд хэдэн удаа өөрчилсөн. Дээд хэмжээний уулзалт Паттаяад 2009.04.12 болохоор товлосон ба Тайланд уулзах газраа эсэргүүцэгчдийн тэмцлээс болж цуцалжээ. Дээд хэмжээний уулзалтыг Пукетаас Ча Ам, Хуа Хин-руу дахин шилжүүлж [https://web.archive.org/web/20150923175145/http://www.asean.org/10-2009.htm 2009.10сарын товыг] өөрчилсөн. |- | [[5 дахь EAS]] | {{Flag|Вьетнам}} | [[Ханой]] | 2010.10.30 | Албан ёсоор ОХУ хожмын EAS бүрэн эрхэт гишүүдэд оролцохыг урьжээ. |- | [[6 дахь EAS]] | {{Flag|Индонез}} | [[Бали]] | 2011.11.19 | ОХУ 2011 оны дээд хэмжээний уулзалтанд элссэн.. |- | [[7 дахь EAS]] | {{Flag|Камбож}} | [[Пномпень]] | 2012 | |} ===Дурсгалын их хэмжээний уулзалт=== Дурсгалын их хэмжээний уулзалт нь АСЕАН-ий бус оронд зохион байгуулагддаг бөгөөд зохион байгуулагч орон болон АСЕАН-ий орнуудын хоорондын харилцан холбоо тогтоосны ойг тэмдэглэдэг уламжлалтай. Зохион байгуулагч орон АСЕАН-ий гишүүн орнуудын засгийн газрын тэргүүнүүдийг урьж хамтын ажиллагаагаа улам өргөжүүлэх талаар хэлэлцэнэ. {| class="wikitable" |- ! style="width:260px;"| Уулзалт !! style="width:120px;"| Зохион байгуулагч !! style="width:120px;"| Байрлал!! style="width:140px;"| Огноо!! style="width:430px;"| Тэмдэглэл |- | [[АСЕАН-Япон дурсгалын уулзалт]] | {{Flag|Япон}} | [[Токио]] | 2003.12.11, 12 | АСЕАН болон Японы хооронд харилцаа тогтоосны 30 жилийн ойг тэмдэглэсэн бөгөөд анхны АСЕАН-ий бусээс гадуур хийсэн АСЕАН-ий болон АСЕАН-ий бус орны хурал болсон юм. |- | [[AСЕАН-Хятад дурсгалын уулзалт]] | {{Flag|БНХАУ}} | [[Наннин]] | 2006.10.30, 31 | AСЕАН болон Хятадын хооронд харилцаа тогтоосны 15 жилийн ойг тэмдэглэсэн |- | [[AСЕАН -БНСУ дурсгалын уулзалт]] | {{Flag|Өмнөд Солонгос}} | [[Жежү-До]] | 2009.6.1, 2 | AСЕАН болон БНСУ-ын хооронд харилцаа тогтоосны 20 жилийн ойг тэмдэглэсэн. |- | [[AСЕАН -Энэтхэг дурсгалын уулзалт]] | {{Flag|Энэтхэг}} | [[Шинэ Дели]] | 2012.12.20, 21 | АСЕАН болон Энэтхэг хооронд харилцаа тогтоосны 20 жилийн ойг тэмдэглэнэ. |} ===Бус нутгийн чуулган=== [[Image:ASEAN member states.svg|thumb|right|250px|<span style="color:navy;">█</span> АСЕАН-ий бүрэн эрхт гишүүд<br /> <span style="color:blue;">█</span> АСЕАН-ий ажиглагчид <br /> <span style="color:aqua;">█</span> АСЕАН-ий нэр дэвшигч орнууд <br /> <span style="color:navy;">█</span><span style="color:red;">█</span> АСЕАН-ий нэмэлт гурав <br /> <span style="color:navy;">█</span><span style="color:red;">█</span><span style="color:green;">█</span> Зүүн Азийн их чуулган <br /> <span style="color:navy;">█</span><span style="color:blue;">█</span><span style="color:aqua;">█</span><span style="color:red;">█</span><span style="color:green;">█</span><span style="color:orange;">█</span> АСЕАН-ий бүсийн чуулган]] АСЕАН-ий бүс нутгийн чуулган (ARF) нь Ази Номхон далайн бүсийн албан ёсны олон талт чуулган юм. 2007 оны 7 сарын байдлаар 27 оролцогчтой байсан бөгөөд ARF-ийн зорилго нь харилцан хамтын ажиллагааг дэмжих, итгэл найдварыг бий болгох мөн бүс нутагт хамгаалалттай дипломат харилцааг хөгжүүлэхэд оршино. ARF анхны чуулганаа 1994 онд хийсэн. Одоогийн байдлаар ARF-д оролцогч орнууд: ASEAN-ий бүрэн эрхт гишүүд, Австрали, Бангладеш, Канад, БНХАУ, Европын холбооны орнууд, Энэтхэг, Япон, Хойд Солонгос, Өмнөд Солонгос, Монгол, Шинэ Зеланд, Пакистан, Папуа Шинэ Гвиней, Орос, Зүүн Тимор, АНУ болон Шри Ланка. Тайван нь Тайванийн хоолойн асуудлаас болж ARF үүсгэн байгуулагдсанаас хойш хасагдсан бөгөөд ARF болон ARF-ийн тэргүүний тайланд энэ тухай дурдахыг хориглосон. ===Бусад уулзалтууд=== Дээр дурдагдсанаас гадна бусад хурлууд тогтмол зохион байгуулагдана. Эдгээрт жил бүрийн ASEAN-ий сайд нарын хурал болон бусад жижиг хоорондын хурал болно. Эдгээр уулзалтууд нь ихэвчлэн батлан хамгаалах эсвэл байгаль орчин гэх мэт онцолсон сэдвээр болох бөгөөд засгийн газрын тэргүүд биш сайд нар оролцдог. ====Бусад гурав==== АСЕАН-ий нэмэлт гурав бол АСЕАН болон Хятад, Япон, Өмнөд Солонгосын хоорондын уулзалт бөгөөд голчлон АСЕАН-ий их хэмжээний чуулганы үеэр болдог. Одоог хүртэл Хятад, Япон, Өмнөд Солонгос нь Чөлөөт Худалдааны Бүсийг үүсгэхийг татгалзсаар байгаа бөгөөд Чөлөөт Худалдааны Бүсийн талаарх уулзалт 2012 оны эцэст зохион байгуулагдах болно. ====Ази-Европ уулзалт==== Ази-Европ уулзалт 1996 онд үүсгэн байгуулагдсан албан бус хэлэлцээр чуулган бөгөөд Европ болон Азийн орнуудын хоорондын харилцааг хүчирхэгжүүлэх зорилготой. Ялангуяа Европын холбоо болон АСЕАН-ий гишүүн орнуудын хоорондын харилцааг. АСЕАН-ий орнуудыг нарийн бичгийн дарга төлөөлөх бөгөөд Ази-Европын уулзалтын 45 оролцогчдын нэг юм. Мөн Ази-Европын сан (уулзалттай хамтатган зохион байгуулагддаг нийгэм соёлын байгууллага)-ийн удирдах зөвлөлд төлөөлөгчөөр суух хүнийг томилдог. ====АСЕАН-Орос чуулган==== АСЕАН-Орос чуулган нь гишүүн орнуудын удирдагчид болон ОХУ-ын ерөнхийлөгчийн хооронд жил бүр болдог уулзалт юм. 2026 онд "Орос-АСЕАН"-ны 35 дахь дээд хэмжээний уулзалт ОХУ-ын [[Казань]] хотод 2026 оны 6-р сарын 17-18-нд болсон. ====AСЕАН-ий гадаад хэргийн сайд нарын уулзалт==== 44 дэх удаагийн уулзалт 2011.6.16-23-ны хооронд Балид зохион байгуулагдсан бөгөөд Индонез улс АСЕАН-ий гишүүн орнуудын иргэдэд чөлөөтэй зорчих эрх бүхий нэгдсэн АСЕАН-ий жуулчны визийг үүсгэх саналыг дэвшүүлсэн юм. 45дахь удаагийн уулзалт Камбожийн Пномпеньд зохион байгуулагдаж АСЕАН-ий түүхэнд анх удаа эвслийн зүгээс хурал төгсөхөд ямар нэгэн албан ёсны шийдвэр гаргаагүй юм. Энэ нь Хятад болон хөрш орнуудын хооронд дахь Өмнөд Хятадын Тэнгисийг эзэмших зөрчилдөөнөөс болсон юм. ==Эдийн засгийн нийгэм== АСЕАН бүс нутгийн хамтын ажиллагааг аюулгүй байдал, нийгэм соёлын нэгдэл, болон эдийн засгийн нэгдэл гэсэн 3 тулгуур үзүүлэлтээр онцолдог ба бүс нутгаар нэгтгэх нь хамгийн их ахицтай явж байгаа ба 2015 он гэхэд АСЕАН-ий Эдийн засгийн нийгэм (AEC)-г байгуулна. АСЕАН-ий гишүүн орнуудын 1989-2009 оны байдлаар дундаж эдийн засгийн өсөлт нь Сингапур 6,73 хувь, Малайз 6,15 хувь, Индонез 5,16 хувь, Тайланд 5,02 хувь, Филиппин 3,79 хувиар тус тус өссөн байна. Энэхүү эдийн засгийн өсөлт нь Ази-Номхон далайн эдийн засгийн хамтын ажиллагаа (АПЕК)-ний дундаж болох 2,83 хувиас харьцангуй илүү юм. ===CEPT-ээс AEC=== Нийтэд хэрэгжих хөнгөлөлттэй тариф (CEPT) схем нь ASEAN-ий чөлөөт худалдааны бүс (AFTA)-г үүсгэх зориулалттай АСЕАН-ий бүс дэх орнуудыг барааг чөлөөтэй урсгалаар зорчуулахыг дэмжих үүрэгтэй. AFTA нь АСЕАН-ий орнуудын дотоодын үйлдвэрлэлийг дэмжих зорилгоор АСЕАН-ий гишүүн орнуудын хийсэн гэрээ юм. AFTA гэрээ нь 1992 оны 1 сарын 28-нд Сингапурт батлагдсан ба AFTA анх батлагдахад АСЕАН Бруней, Индонез, Малайз, Филиппин, Сингапур, Тайланд хэмээх 6 гишүүнтэй байсан юм. Вьетнам 1995, Лаос болон Бурма 1997, Камбож 1999 онд элссэн. Шинээр элсэгч орнууд AFTA-н гэрээг зөвшөөрөх хэрэгтэй байдаг учир сүүлд элссэн орнууд AFTA-н шаардлагад бүрэн дүүрэн тэнцээгүй ч АСЕАН-ий бүрэн эрхт гишүүд хэмээн тооцогддог. Учир нь AFTA-н тариф бууруулах шаардлагад нийцэхэд илүү цаг хугацаа хэрэгтэй байдаг. АСЕАН-ий эдийн засгийн нийгмийг үүсгэх дараагийн алхмын гол зорилгууд бол: *Нэг зах зээл болон үйлдвэрлэлийн бааз бий болгох *Өрсөлдөөн өндөртэй эдийн засгийн бүс бий болгох *Тэнцвэртэй эдийн засгийн өсөлт бүхий бүс нутгийг бий болгох *Дэлхийн зах зээлд бүрэн дүүрэн ууссан бүс нутгийг бий болгох 2007 оноос эхлэн АСЕАН-ий орнууд импортынхоо хэмжээг үе шаттайгаар буурулж эхэлсэн бөгөөд 2015 он гэхэд импортыг тэглэх зорилт тавин ажиллаж байна. 2011 оноос эхлэн АЕС нь АСЕАН-ий бүс нутаг жижиг дунд үйлдвэрлэл (SME)-ийн нөлөөг ихэсгэх болон өрсөлдөөнийг ихэсгэхээр зөвшөөрсөн. ===Өргөн хүрээт хөрөнгө оруулалтын бүс=== АСЕАН-ий Өргөн хүрээт хөрөнгө оруулалтын бүс (ACIA) нь АСЕАН-ий бүс нутаг дахь хөрөнгө оруулалтыг чөлөөтэй дэмжихэд оршино. ACIA-ний гол зарчмууд нь: *Бүх үйлдвэрлэлүүд хөрөнгө оруулалтыг заасан хугацаанд чөлөөтэй авж болно *АСЕАН-ий хөрөнгө оруулагчид зарим нэгэн шаардлагыг хангасан тохиолдолд үндэсний үйлдвэрлэлд шууд хөрөнгө оруулж болно *Хөрөнгө оруулалтыг үгүйсгэхийг хориглоно *Хөрөнгө оруулалтын үйл явц болон дамжлагыг уян хатан байлгах *Ил тод байдлыг бий болгох *Хөрөнгө оруулалтын хөнгөлөлтөд хяналт тавих ACIA-ний бүрэн хэрэгжилт, хөдөө аж ахуй, загас агнуур, ойн аж ахуй болон уул уурхайн хориглолтыг эс тооцон, 2010 он гэхэд АСЕАН-ий ихэнх гишүүн орнуудад нэвтрүүлэхээр төлөвлөгдсөн ба 2015 он гэхэд CLMV (Камбож, Лаос, Бирма, Вьетнам)-д нэвтрүүлэхээр төлөвлөсөн. ===Үйлчилгээний худалдаа=== АСЕАН-ий Үйлчилгээний худалдааны бүтцийн гэрээ нь 1995 оны 12 сард Бангкок-д болсон АСЕАН-ий их чуулганы үеэр үүсгэгдсэн. AFAS-ийн хяналт доор АСЕАН гишүүн орнууд үйлчилгээний худалдааг хялбарчлах удаа дараалсан хэлэлцээрийг хийсэн. Хэлэлцээрийн үр дүнг хэрэгжүүлэх төлөвлөсөн хугацааг бүтцийн гэрээнд хавсралт болгон оруулсан. Эдгээр төлөвлөсөн хугацаа нь ихэвчлэн үйлчилгээний үүргийн багц хэмээн нэрлэгддэг. Одоогийн байдлаар АСЕАН AFAS-н хяналт доор 7 багцыг дуусгаад байна. ===Нэг агаарын тээвэрт зах зээл=== АСЕАН-ий нэг агаарын тээвэрт зах зээл (ASEAN-SAM) нь 2015 он гэхэд Зүүн Өмнөд Азиийг нэгтгэсэн ганц агаарын тээвэрт зах зээлтэй болгоход зориулан хөгжүүлж буй бүс нутгийн голлох агаарын тээврийн бодлого юм. Энэхүү бодлого нь АСЕАН-ий агаарын тээврийн ажлын багаас санал болгож АСЕАН-ий тэргүүлэх тээврийн байгууллагын албан ёсны төлөөлөгчдийн хурлаар дэмжигдсэн мөн АСЕАН-ий тээврийн сайд нараар гарын үсэг зурж баталгаажсан юм. ASEAN-SAM нь АСЕАН-ий бүс нутаг дахь орнуудын хоорон дахь агаарын тээврийг бүрэн чөлөөтэй болгож, АСЕАН-ий орнууд болон агаарын тээврийн компаниудыг дэлхий дахинд өсөж буй агаарын тээврийн өсөлтөөс шууд ашиг хүртэх, мөн гишүүн орнуудын хоорон дахь жуулчлал, худалдаа, хөрөнгө оруулалт болон үйлчилгээний урсгалыг чөлөөлнө гэж үзэж байгаа юм. 2008 оны 12 сарын 1-нээс гишүүн орнуудын нийслэл хотын хооронд зорчиж буй иргэдийн үйлчилгээний 3 ба 4-дэх хязгаарлалтыг хүчингүй болгосон бөгөөд 2009 оны 1 сарын 1-нээс агаарын тээврийн үйлчилгээний чөлөөт байдал бүрэн утгаараа хэрэгжиж эхэлсэн юм. 2011 оны 1 сарын 1-нээс нийслэл хотуудын хоорон дахь нислэгийн 5-р чөлөөт нислэгийн эрх хэрэгжиж эхэлсэн. АСЕАН-ий нэг агаарын тээвэрт зах зээлийн бодлого нь гишүүн хоорондын хоорон дахь хангамж тогтворгүй нэг талт, хоёр талт болон олон талт гэрээнүүдийг халах болно. ===Бусад орнуудтай хийх чөлөөт худалдааны гэрээ=== АСЕАН нь Хятад(2015 он гэхэд 500 тэрбум долларын өртөг бүхий хоёр талт худалдааг хийхээр төлөвлөсөн), Солонгос, Япон, Австрали, Шинэ Зеланд болон хамгийн сүүлд Энэтхэг улстай чөлөөт худалдааны гэрээг байгуулсан. АСЕАН-Энэтхэг хоорондын хоёр талт худалдаа 2012 он гэхэд төлөвлөж байсан 70 тэрбум долларыг давсан (2015 онд 70 тэрбумд хүрнэ гэж төлөвлөж байсан). БНХАУ-тай хийсэн гэрээ нь 2010 оны 1 сарын 1-нээс хэрэгжиж эхэлсэн АСЕАН-Хятад худалдааны чөлөөт бүс (ACFTA)-г үүсгэсэн ба мөн АСЕАН одоогийн байдлаар Европын холбоотой чөлөөт худалдааны бүс үүсгэхээр хэлэлцэж байна. Тайван мөн энэхүү гэрээнд нэгдэх хүсэлтэй байгаагаа АСЕАН-д илэрхийлсэн ч БНХАУ-ын зүгээс үзүүлж буй дипломат хязгаарлалыг давах шаардлагатай байгаа юм. ===АСЕАН-ий 6 тэргүүн=== АСЕАН-ий 6 тэргүүн нь бүс нутаг дахь эдийн засгийн хүчин чадлаараа бусад дөрвөн орноосоо хэд дахин илүү 6 орныг оруулдаг. АСЕАН-ий 6 тэргүүн бол (IMF-н мэдээлэл дээр үндэслэн 2011 оны ДНБ. ДНБ-ий худалдан авах чадвар) * {{Flag|Индонез}}: 845,680 сая (1,124 тэрбум) * {{Flag|Тайланд}}: 345,649 сая (616 тэрбум) * {{Flag|Малайз}}: 278,680 сая (447 тэрбум) * {{Flag|Сингапур}}: 259,849 сая (415 тэрбум) * {{Flag|Филиппин}}: 213,129 тэрбум (390 тэрбум) * {{flag|Вьетнам}}: 135,411 тэрбум (320 тэрбум) ===Шинэ гишүүн орнууд=== ASEAN-ий хамгийн шинэ дөрвөн гишүүн орон:Вьетнам (1995.7.28), Лаос (1997.7.23), Мьянмар (1997.7.23) болон Камбож (1999.4.30) ====Хөгжлийн зааг==== Вьетнам, Лаос, Мьянмар болон Камбож 1990-ээд оны сүүлчээр АСЕАН-д элсэхэд хуучин болон шинэ гишүүдийн нэг хүнд ногдох ДНБ-ий дунджид гарах зөрүүний талаар асуудал үүсэж эхэлсэн юм. Хариуд нь АСЕАН-ий нэгтгэлийн санаачилгын хороог АСЕАН-ий зүгээс бүс нутгийн нэгтгэлийн бодлого болгон тэрхүү хөгжлийн зөрүүг холбох гүүр болгох, мөн нэг хүнд ногдох ДНБ, хүн амын наслалт болон боловсролын түвшин зэрэг хүний хөгжлийн зөрүүг тодорхойлох зорилгоор үүсгэсэн юм. Меконг Базин буюу АСЕАН-ий шинэ 4 гишүүн орон оршдог бүсэд зориулсан IAI-с бусад хөгжлийн бодлогууд нь дэд бүтцийн хөгжилд илүү төвлөрч байсан бөгөөд идэвхтэй хэрэгжиж байсан юм. Ерөнхийдөө АСЕАН нь шинэ гишүүддээ өгөх буцалтгүй тусламж болон зээлийг сунгах санхүүгийн бололцоогүй байдаг. Тийм учраас энэ байдлаас болж эдгээр дэд бүтцийн төслүүдийн санхүүжилтыг олон улсын санхүүгийн институтууд болон хөгжсөн орнуудаас авдаг. Гэсэн хэдий ч энэ нь ОУ-ын институтууд болон бусад орнууд, ASEAN-6-аас орж ирж буй хөрөнгийг IAI хөтөлбөрийг ашиглан хөгжлийн зөрүүг арилгах шаардлага бүхий хэсгүүдэд хуваарилах боломжийг нээж өгдөг юм. ASEAN-4-н хөгжилд зориулагдсан бусад хөтөлбөрүүд нь CLMV-н газарзүйн ойр байдлыг давуу тал болгон ашиглах мөн тээвэр, жуулчлал, эрчим хүч дамжуулах гэх мэт дэд бүтцийн чиглэлд илүү анхаардаг. ===CMI-аас AMRO=== 1997-1998 онд болсон Азийн санхүүгийн хямралаас шалтгаалсан [[Олон Улсын Валютын Сан]]-тай хийсэн урт хүндрэлтэй хэлэлцээрийн улмаас АСЕАН+3 ирээдүйд болох болзошгүй өөр санхүүгийн хямрал эсвэл валютын самуурлаас сэргийлэх зорилгоор 2000 Чиан Май хууль (CMI) хэмээн нэрлэгдсэн хоёр талын валютын солилцооны схемийг бий болгохоор тохирсон юм. 2006 онд тэд CMI-г олон талт болгохоор болж CMIM-г үүсгэсэн юм. 2009 оны 5 сарын 3-нд тэд Хятад болон Японоос 38,4 тэрбум доллар, Өмнөд Солонгосоос 19,2 тэрбум доллар мөн АСЕАН-ий гишүүн орнуудаас цуглуулсан 24 тэрбум доллараар нийт 120 тэрбум доллар бүхий валютын санг үүсгэхээр зөвшөөрсөн юм. Голлох бүрэлдэхүүн шинээр нэмж хяналтын бүлгийг бий болгосон. АСЕАН+3 Макро эдийн засаг болон судалгааны алба (AMRO) 2011 оны 5 сард Сингапурд үйл ажиллагаа эхлэх бөгөөд CMIM гэрээний дагуу 2009 оны 12 сард үүссэн АСЕАН-ий санхүүгийн сайд ба төв банкны тэргүүн нар болон Хятад, Япон, Өмнөд Солонгосын хамтран байгуулсан тусгай байрыг ажиглах гол үүрэгтэй. Зарим судлаачдын 120 тэрбум доллар нь харьцангуй бага (нийт хэрэгцээний зөвхөн 20 хувийг нөхөх чадвартай) бөгөөд ОУВС-с зөвлөгөө туслалцаа авах хэрэгтэй гэж үзэж байгаа юм. 2012 оны 5 сарын 3-нд АСЕАН+3 санхүүгийн сайд нар нөөцийг 2 дахин ихэсгэж 240 тэрбум болгохоор зөвшөөрсөн. ===Гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт=== 2009 онд гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт (FDI) 37,9 тэрбум доллар байсан бөгөөд 2010 онд хоёр нугалагдаж 75,8 тэрбум болсон байна. FDI-н 22 хувь нь Европын холбооноос, АСЕАН-ий орнууд 16 хувь, Япон болон АНУ үлдсэн хувийг эзэлж байна. Европын холбоо болон АНУ өрнийн асуудалтай, Япон цунамигаас үүссэн хохирлоос сэргэх, 2008 оноос хойш Азийг дэлхийд тэргүүлэхэд тусласан, Хятад 3 жилийн хамгийн өндөр инфуляцийн түвшинд баригдсан байна. Ийм учраас энэхүү асуудлууд удаан хугацаанд үргэлжлэх нь ASEAN-д шууд бусаар сөрөг нөлөө үзүүлэх болно. 2015 оноос өмнө АСЕАН-ий эдийн засгийн нийгмийн зарим хөтөлбөрүүдийг хурдан хугацаанд хэрэгжүүлэх шаардлага тулгарч байна. ===АСЕАН хоорондох жуулчлал=== АСЕАН-ий орнуудын хооронд чөлөөтэй зорчих визтэй болсноос их хэмжээний АСЕАН-ий хооронд дахь жуулчлал бий болж ирэх жилүүдэд АСЕАН-ий нийгмийг бий болгох зөв чигт явж байна. 2010 онд нийт 73 сая жуулчдын 47 хувь буюу 34 сая нь АСЕАН-ий жуулчид байсан байна. ===АСЕАН хоорондын худалдаа=== 2010 оны төгсгөл хүртэл АСЕАН-ий хоорондын худалдаа ихэнх орнууд бүсээс гаднах орнууд руу экспортлож байснаас болж бага хэмжээнд байсан ч Лаос болон Мьянмар нь гадаад худалдаандаа АСЕАН-төвт байж нийт экспортын тоо 80 болон 50 хувийг АСЕАН-ий орнууд руу гаргасан байна. ==Тунхаглал== 2008 оны 12-р сарын 15-нд АСЕАН-ий гишүүд 2007 оны 11 сард гарын үсэг зурсан бүс нутгийг "Европын Холбоо" хэлбэрт нийгэм болгох зорилгоор үүсгэсэн тунхаглалаа баталгаажуулахаар Индонезийн нийслэл [[Жакарта]] хотод уулзсан юм. Энэхүү тунхаглал нь АСЕАН-г хуулийн нэгж болгох ба 500 сая хүн амыг хамарсан нэг чөлөөт худалдааны бүсийг бий болгох зорилготой. Индонезийн ерөнхийлөгч Сусило Бамбанг Юдховон хэлэхдээ “Энэ бол АСЕАН нь өөрийгөө баталгаажуулж, нэгэн бүхэл болж шилжиж байгаа онцгой мөч. Энэ нь олон улсын систем эрчимтэй өөрчлөгдөж байгаа үед АСЕАН Ази болон дэлхий ертөнцөд улам хүчтэйгээр нөлөөлөхөөр хичээж байхад тохиосон нь амжилт юм” гэжээ. Тэрээр эрчимтэй өөрчлөлт гэдгээр уур амьсгалын өөрчлөлт болон эдийн засгийн өсөлтийг илэрхийлжээ. Зүүн Өмнөд Ази нь 1960, 70-аад оны үед байсан шигээ хуваагдсан, дайнд нирвэгдсэн бүс байхаа больсон хэмээн нэмжээ. Тунхаглалын үндсэн зарчмуудад: #Тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдал, тэнцвэртэй байдал, газар нутгийн бүрэн бүтэн байдал болон АСЕАН-ны гишүүн орнуудын үндэсний оршин тогтнолыг хүндлэх #Бүс нутагт энх тайван, аюулгүй байдал болон дэвшилтийг бий болгоход үнэнч шударга байдал болон нэгдсэн үүрэг хариуцлагатай байх #Түрэмгийлэл болон заналхийлэл, хүч хэрэглэх, Олон улсын хуулиас гажууд ямар нэгэн үйлдэл хийхээс татгалзах #Маргаан зөрчилдөөнийг энх тайвны аргаар шийдэхэд тулгуурлах #АСЕАН-ий гишүүн орнуудын дотоод хэрэгт оролцохоос зайлсхийх #Гишүүн орон болгоны үндэсний үндэсний оршин тогтнолыг гадны нөлөө, түлхэн унагах, дарангуйлалгүй байх эрхийг хүндэтгэх #АСЕАН-ий эрх ашигт нөлөөлж ноцтой нөлөөлж болох хэргүүдэд зөвлөх #Хууль, сайн захиргаа, ардчиллын зарчмыг баримтлах, зөвлөгөөнт засгийн газартай байхыг баримтлах #Үндсэн эрх чөлөө, хүний эрхийг хэрэгжүүлэх болон хамгаалах, нийгмийн шударга байдлыг хөхүүлэн дэмжих #АСЕАН-ий гишүүн орнуудын зөвшөөрсөн НҮБ-ийн тунхаг болон олон улсын хууль, олон улсын хүний эрхийн хуулийг хүндэтгэх #АСЕАН-ий гишүүн орны бүрэн эрхт байдал, газар нутгийн бүрэн бүтэн байдал эсвэл төрийн бодлого болон эдийн засгийн тогтвортой байдалд заналхийлж болохуйц АСЕАН-ий гишүүн орон, эсвэл гишүүн бус орны ямар нэгэн бодлого үйл ажиллагаанд оролцохоос түдгэлзэх #АСЕАН-ий иргэдийн өөр соёл, хэл болон шашныг хүндэтгэх. Ямар ч байдалд нэгдмэл байж хүний үнэ цэнийг үнэлэх #Гадаад бодлогын, эдийн засгийн, нийгмийн болон соёлын харилцаанд идэвхтэй оролцож, гадагш чиглэсэн, ялгаварлалгүй оролцоход АСЕАН төвтэй байх #Эдийн засагт эдийн засгийн үүрэг болон зах зээлд чиглэсэн эдийн засагт бүсийг нэгтгэсэн эдийн засгийг бий болгоход саад үгүй болгоход чиглэсэн олон талт худалдааны дүрэм болон АСЕАН-ий дүрэмд дагаж мөрдөх Гэсэн хэдий ч одоо явагдаж буй дэлхийн санхүүгийн хямрал нь тунхаглалд тусгагдсан төлөвлөгөөнд саад учруулж болж магадгүй бөгөөд 2009 оны 2 сард болох их чуулганыг үеэр хүний эрхийн хуулийг шинэчлэх талаар ярилцах болжээ. Гэвч энэхүү санал нь ихээхэн маргааныг үүсгэсэн юм. Учир нь хүний эрхийн хороо нь иргэдийнхээ эрхийг зөрчсөн иргэдийг шийтгэх эсвэл үйл ажиллагаагаа хэрэгжүүлэх эрхийг багасгах байсан юм. 2009 онд ASEAN-ий засгийн газар хоорондын хүний эрхийн комисс (AICHR) байгуулагдсан юм. ==Соёлын үйл ажиллагаа== Бүс нутгийг илүү нэгтгэх зорилгоор соёлын үйл ажиллагаануудыг зохион байгуулдаг бөгөөд эдгээрт спорт болон боловсролын үйл ажиллагаанууд мөн бичгийн шагнал байдаг. Эдгээрийн жишээ нь АСЕАН-ий их сургуулиудын сүлжээ, АСЕАН-ий биологийн өөрчлөлтийн төв, АСЕАН-ий гарамгай эрдэмтэн болон технологичийн шагнал болон Сингапурын нэрэмжит АСЕАН-ий тэтгэлэг ордог. ==АСЕАН-ий медиа хамтын ажиллагаа== АСЕАН-ий медиа хамтын ажиллагаа (AMC) нь дижитал телевизийн стандарт, бодлогыг тогтоох мөн өргөн нэвтрүүлэгчдийг аналог системээс дижитал нэвтрүүлэгт шилжүүлэхэд бэлтгэх, медиа хамтын ажиллагааг дэмжих мөн дуу, ойлголт болон АСЕАН-ий иргэдийг олон улсын түвшний ойлгоцтой болгох мэдээллийн солилцоог дэмжх зорилготой ажилладаг. АСЕАН-ий гишүүн орнууд медиа чиглэлийг дижиталчлах болон бүс нутгийн медиа хамтын ажиллагааг өргөжүүлэхэд зорьдог. AMC нь АСЕАН-ий мэдээний агентлагуудын хоорондын хамтын ажиллагааг бий болгож мэдээлэл хуваалцах, зураг солилцох, техникийн хамтын ажиллагаа, хөтөлбөр солилцох болон мэдээллийг хамтатган түгээх, мэдээний эх сурвалжаа солилцоход хамтран ажилладаг. Энэхүү санаа нь 11-р AMRI чуулганы үеэр онцлогдсон бөгөөд “Медиаг хүмүүсийг холбох, Нэгэн ASEAN үндэстнийг үүсгэх соёлын гүүр болгоё” гэсэн уриатай оролцсон. АСЕАН-ий сайд нар шинэ болон уламжлалт медиаг ашиглах нь АСЕАН-ий хүмүүсийг холбох, соёлын зөрүүг багасгахад чухал үүрэгтэй хэмээн үзсэн юм. Нэг АСЕАН-ий үндэстнийг бүтээхийн тулд мэдээллийг ашиглахад гишүүн орнууд болон тэдгээрийн иргэдийн оролцоог шаардана. 2011 оны 5 сард болсон 18-р АСЕАН-ий их чуулганы үеэр АСЕАН-ий иргэд болон хувьцаа эзэмшигчдийг хүмүүст чиглэсэн, хүмүүс төвт болон дүрэм журамтай АСЕАН-ийг бий болгоход идэвхитэй оролцох нь чухал гэдгийг онцолсон юм. AMC-д хэд хэдэн онцлох санаачилга гаргасан юм. *ASEAN мэдээ портал Шинэ АСЕАН-ий мэдээ портал нь 2007.11.16-нд АСЕАН-ий ерөнхий нарийн бичгийн дарга Ноён Он Кен Ён нээсэн бөгөөд Сингапурын мэдээлэл, харилцаа холбоо болон урлагийн сайд Доктор Ли Бун Янг гэрч болсон юм. Энэхүү портал нь АСЕАН-ий баялаг соёл болон медиа үйлдвэрлэлийн хүчин чадлуудыг харуулсан АСЕАН-ий орнуудын баримтат кино, тоглоом, хөгжмийн видео, болон мултимедиа клипүүдийг агуулсан нэг цэгийг үүсгэх зорилготой юм. *АСЕАН Newsmaker төсөл Энэхүү төсөл нь 2009 оноос хэрэгжиж эхэлсэн бөгөөд багш сурагч нарын эх орныхоо амьдралын хэв маягийн талаар мэдээлэл бүхий видео бичлэгүүд хийхэд сургадаг. Энэхүү төслийг Сингапур улс санаачилсан бөгөөд 9-16 насны бага болон дунд сургуулийн 500 гаруй сурагч, болон тэдгээрийн багш 10 АСЕАН-ий орныг төлөөлөгчдийг өөрсдийн эх орны соёлыг бусдад танилцуулах мэдээллийн видео хийхээс үүссэн юм. Сурагчид Newsmaker програмыг ашиглах, видео бүтээл туурвих болон интернетийн зохистой хэрэглээнд суралцсан бөгөөд энэхүү сургалт нь сурагчдын ярианы ур чадвар болон илтгэл тавих чадварыг хөгжүүлнэ гэдэгт итгэж байна. “Залуучуудыг шинэ медиад идэвхтэй болгох нь АСЕАН-ий нийгэм соёлын нийгэмлэгийн АСЕАН-ий ерөнхий нарийн бичгийн даргын орлогч Др. Соүнг Ратчавигийн хэлснээр Нэг АСЕАН-ий нийгэмлэгийг бий болгох арга зам юм. Залуучуудыг АСЕАН-ий мэдлэгтэй болгох нь 2015 он гэхэд АСЕАН-ий нийгэмлэгийг байгуулах зорилгын үндсэн хэсэг юм. ICT болон медиа ашигласнаар манай бүсийн залуучууд АСЕАН-ийг илүү сайн мэдэж, АСЕАН-ий соёл, нийгмийн уламжлал болон үнэ цэнийг илүү гүн гүнзгий ойлгож үнэлэх болно.” *АСЕАН-ий дижитал өргөн нэвтрүүлгийн уулзалт, жил болгон АСЕАН-ий гишүүн орнууд цуглаж дижитал телевизийн стандарт бодлогыг тодорхойлох, 2020 он гэхэд аналог системээс дижитал ТВ рүү бүрэн шилжих төлөвлөгөөний хэрэгжилтийг хэлэлцдэг уламжлалт форум юм. 11-р удаагийн АСЕАН-ий дижитал өргөн нэвтрүүлгийн уулзалтад ДТВ шилжилтийн хэрэгжилтийг шинэчилж АСЕАН-ий гишүүдэд АСЕАН-ий дижитал шилжилтийн талаар мэдээлэхээр тохирсон юм. STB-н хүрэлцээтэй байдал болон худалдан авах чадвартай холбоо асуудал үүсэж эхэлсэн учир АСЕАН-ий гишүүд STB санхүүжилт, тэтгэмж, нөхөн олговор, түгээх зарчим, болон бусад түгээж болох ямар аргууд байгааг тодорхойлохыг даалгавар болгосон юм. Мөн хурлын үеэр DVB-T2-т зориулсан STB-н бүтээмжийг нэмэгдүүлэхээр зааварчилгааг хөгжүүлэх багийг үүсгэхийг зөвшөөрсөн юм. *АСЕАН-ий дараагийн топ тогооч болон Алтан сахиусны домог нар АСЕАН болон түүний иргэд, газар нутаг, соёлыг дэлгэрүүлэх зорилготой зохиогдсон тоглоомууд юм. Шинэ медиа ба сошиал медиа Малайзын [[Куала Лумпур]] хотноо болсон 11-р АСЕАН-ий Мэдээллийн салбарын сайд нарын цугларалтын үеэр АСЕАН-ий тэргүүлэгчид шинэ буюу сошиал медиаг АСЕАН хоорондын харилцаа холбооны чухал хэрэгсэл болж байгааг анхаарч Сайд нар сошиал медиаг ASEAN нийгмийг 2015 онд бий болгох зорилгодоо АСЕАН-ийг сурталчлахад ашиглахад анхаарлаа хандуулахыг зөвшөөрсөн. АСЕАН АСЕАН-ий соёл ба мэдээллийн портал болон АСЕАН медиа порталыг хамтатган ажиллуулж шинэ медиа бүрэлдэхүүнийг батжуулах болно. ===Зүүн Өмнөд Азийн бичээчийн шагнал=== Зүүн Өмнөд Азийн Бичээчийн шагнал нь 1979 оноос эхлэн Зүүн Өмнөд Азийн яруу найрагчид болон зохиолчдод жил болгон олгодог утга зохиолын шагнал юм. Энэхүү шагналыг ямар онцлох зохиол бичсэн эсвэл зохоилчийн бүх насны амжилтыг урамшуулах зорилгоор олгодог. Хүндэтгэсэн ажлуудад олон төрөл байх ба яруу найраг, богино өгүүллэг, романууд, жүжгийн зохиолууд, ардын үлгэрүүд мөн боловсролын болон шашны бүтээлүүд орно. Ёслолын үйл ажиллагаа Бангкок-д болох ба Тайландын эзэн хааны гэр бүлийн гишүүн тэргүүлэн явуулдаг. ===ASAIHL=== ASAIHL буюу Зүүн Өмнөд Азийн Өндөр Боловсролын Институтын Холбоо нь 1956 онд үүсгэн байгуулагдсан төрийн бус байгууллага бөгөөд багшлах, судлах, нийтйин үйлчилгээнд ихээхэн анхаардаг. ===Өв соёлын цэцэрлэгт хүрээлэнгүүд=== АСЕАН-ий өв соёлын хүрээлэнгүүд гэдэг нь байгалийн цэцэрлэгт хүрээлэнгүүд жагсаалт бөгөөд 1984 онд эхэлж 2004 онд дахин шинэчлэгдсэн. Энэхүү жагсаалт нь бүс нутгийн байгалийн баялгийг хамгаалахыг зорьдог. Одоогийн байдлаар 35 хамгаалалттай бүс байгаа бөгөөд заримыг дурдвал Туббатаха Риф Марин парк болон Кинабалу үндэсний хүрээлэн юм. ====Жагсаалт==== {| class="wikitable" !colspan="4" style="font-size:105%;"| АСЕАН өв соёлын газрууд |- ! style="width:160px;"| Газар !! style="width:130px;"| Улс ! style="width:160px;"| Газар !! style="width:130px;"| Улс |- | [[Alaungdaw Kathapa үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]] || {{flag|Мьянмар}} | Ao Phang-nga Marine үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн || {{Flag|Тайланд}} |- | [[Mt. Apo|Apo үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]] || {{Flag|Филиппин}} | [[Imperial City, Huế]] || {{Flag|Вьетнам}} |- | [[Bukit Barisan Selatan үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]] || {{Flag|Индонез}} | [[Gunung Leuser үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]] || {{Flag|Индонез}} |- | [[Gunung Mulu үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]] || {{Flag|Малайз}} | [[Ha Long Bay]] || {{Flag|Вьетнам}} |- | [[Hoi An Ancient Town]]|| {{Flag|Вьетнам}} | [[Mounts Iglit-Baco үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]] || {{Flag|Филиппин}} |- | [[Indawgyi Lake|Indawgyi Lake Wildlife дуган]] || {{flag|Мьянмар}} | [[Inlé Lake|Inlé Lake Wildlife дуган]] || {{flag|Мьянмар}} |- | [[Kaeng Krachan үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]] || {{Flag|Тайланд}} | [[Kerinci Seblat үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]] || {{Flag|Индонез}} |- | [[Khakaborazi үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]] || {{flag|Мьянмар}} | [[Khao Yai үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]] || {{Flag|Тайланд}} |- | [[Kinabalu үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]] || {{Flag|Малайз}} | [[Komodo үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]] || {{Flag|Индонез}} |- | [[Imperial Citadel of Thang Long]] || {{Flag|Вьетнам}} | [[Lampi Kyun Wildlife дархан цаазат газар]] || {{flag|Мьянмар}} |- | [[Lorentz үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]] || {{Flag|Индонез}} | [[Mein-ma-hla Kyun Wildlife дуган|Meinmhala Kyun Wildlife дуган]] || {{flag|Мьянмар}} |- | [[Surin Island|Mu Ko Surin]]-[[Similan Islands|Mu Ko Similan]] Marine үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн|| {{Flag|Тайланд}} | Nam Ha Protected Area || {{Flag|Лаос}} |- | [[Phong Nha-Ke Bang|Phong Nha-Ke Bang үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]] || {{Flag|Вьетнам}} | Preah Monivong (Bokor) үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн|| {{Flag|Камбож}} |- | [[Puerto Princesa Subterranean River үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]] || {{Flag|Филиппин}} | [[Sungei Buloh Wetland дархан цаазат газар]] || {{Flag|Сингапур}} |- | [[Taman Negara үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]] || {{Flag|Малайз}} | [[Tarutao Marine үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]] || {{Flag|Тайланд}} |- | Tasek Merimbun Wildlife дуган|| {{Flag|Бруней}} | Thung Yai-Huay Kha Khaeng үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн || {{Flag|Тайланд}} |- | [[Tubbataha Reef Marine цэцэрлэгт хүрээлэн]] || {{Flag|Филиппин}} | [[Ujung Kulon National цэцэрлэгт хүрээлэн]] || {{Flag|Индонез}} |- | [[Virachey үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]] || {{Flag|Камбож}} | Keraton [[Yogyakarta (city)|Yogyakarta]] || {{Flag|Индонез}} |- | [[Mỹ Sơn]]|| {{Flag|Вьетнам}} | [[Citadel of Ho Dynasty]] ||{{Flag|Вьетнам}} |} ===Албан ёсны дуу=== * '''[[The ASEAN Way]]''' – АСЕАН-ий албан ёсны бүс нутгийн [[сүлд дуулал]], хөгжмийг Kittikhun Sodprasert and Sampow Triudom {{Flag|Тайланд}}; үгийг Payom Valaiphatchra {{Flag|Тайланд}}. * '''АСЕАН-ий эв нэгдлийн дуу''' өөрөөр '''[[АСЕАН сүлд дуу]]''', хөгжмийг [[Ryan Cayabyab]] {{Flag|Филиппин}}. * '''Бид урагшаа тэмүүлнэ''', АСЕАН дуу, бичсэн Candra Darusman {{Flag|Индонез}}. * '''[[АСЕАН өсөлт]]''', АСЕАН-ий 40 жилийн ойн дуу, бичсэн [[Dick Lee]] {{Flag|Сингапур}}; үгийг [[Stefanie Sun]] {{Flag|Сингапур}}. ==Боловсрол ба хүний хөгжил== Бүс нутгийн боловсролын салбар дахь хамтын ажиллагааг өргөжүүлэх зорилгоор АСЕАН-ий боловсролын сайд нар АСЕАН-ий боловрсролыг ахиулах 4 зорилгыг гол болгон ажиллаж байна. #ASEAN-ий иргэдэд АСЕАН-ий талаар мэдлэгийг олгох, ялангуяа залуу үеийнхэнд #Боловсролоор дамжуулан АСЕАН-ий нэр хүндийг хүчирхэгжүүлэх #Боловсролын салбар дахь АСЕАН-ий хүний нөөцийг байгуулах #АСЕАН-ий их сургуулиудын сүлжээг хүчирхэгжүүлэх. Олон төрлийн төслүүд энэхүү зорилгуудыг биелүүлэхийн тулд хэрэгжсэн бөгөөд одоо ч хэрэгжиж байгаа. Жил бүр болдог ASEAN-ий боловсролын сайд нарын уулзалтад АСЕАН-ий боловсролын хамтын ажиллагааг сайд нарын түвшинд хэлэлцдэг. Эдгээр төсөл болон үйл ажиллагааны хэрэгжилтийг АСЕАН-ий Боловсролын ахлах мэргэжилтнүүд (SOM-ED) удирдах бөгөөд АСЕАН-ий боловсролын сайд нарын уулзалтад тайлан тавьдаг. SOM-ED нь мөн АСЕАН-ий их сургуулиудын сүлжээ (AUN)-р дамжуулан өндөр боловсролын хамтын ажиллагааг зохицуулдаг. AUN нь #АСЕАН-ий судлаачид, академичид, эрдэмтдийн хамтын ажиллагааг өргөжүүлэх #Академич болон мэргэжлийн боловсон хүчинг бий болгох #АСЕАН-ий академик орнуудын хооронд мэдээллийг түгээх #АСЕАН-ийг гишүүн орнуудад сурталчлах ASEAN-ий онцлог шинжийг дэлгэрүүлэх үндсэн зорилгод АСЕАН-д туслах үүрэгтэй байгуулагдсан юм. Үүнээс хойш дурдагдах боловсролын үзүүлэлтүүд нь ерөнхий, дунд болон дээд боловсролд хамаатай болно. Ерөнхий боловсрол гэдэг нь хүүхдүүдэд үндсэн унших, бичих болон математикийн ур чадварыг түүх, газарзүй, байгаль шинжлэл, нийгмийн ухаан, урлаг, хөгжим гэх дунд боловсролын хичээлийн үндсэн суурьтай болгох түвшин юм. Дунд боловсрол нь ерөнхий боловсролоос олж авсан мэдлэг дээр суурилан хүний хөгжлийн үндэс суурийг тавьж өгөх үүрэгтэй. Дээд боловсрол нь ахисан түвшний шалгаруулалт хэрэгтэй эсэхээс үл хамааран дунд боловсролыг дүүргэсэн байхыг хамгийн бага шалгуур болгодог. ===Сургуульд элсэн орох ба оролцоо=== Албан ёсны боловсролын оролцоог ихэвчлэн Нийт Элсэлтийн Харьцаа (GER) болон Цэвэр Элсэлтийн Харьцаа (NER)-р тодорхойлдог. NER нь өгөгдсөн насны боловсролын түвшиний оролцооны цар хүрээг тодорхойлдог. GER-ийн зорилго бол нас үл харгалзан боловсролын түвшинд нийт элсэгчдийг харуулах юм. GER нь нийт сургуулийн насны хүн амыг ижил боловсролын түвшинтэй харьцуулан хувиар илэрхийлдэг. ====Ерөнхий боловсрол==== Ерөнхий боловсролын элсэлтийн талаарх судалгаан дээр үндэслэн хэд хэдэн шинжилгээг хйиж болно. Бруней Дарусалам 2001 он гэхэд бараг 100 хувийн цэвэр элсэлтэд хүрсэн бол Индонез энэхүү элсэлтийн хувиас бага багаар буурч эхэлсэн юм. Филиппин ойрын жилүүдэд энэхүү зорилгод хүрэхэд бага багаар ойртсоор байгаа юм. Судалгаа нь хоёр төрлийн орнуудыг харуулсан юм. Нэг хэсэг нь тогтмол 90 хувиас дээш элсэлтийн хувь үзүүлсэн (Бруней Даруссалам, Индонез, Филиппин, Сингапур) ба нөгөө хэсэг нь 80 орчим хувийг үзүүлсэн (Камбож, Лаос, Мьянмар) юм. Вьетнам бага хувьтай хэсэгт байсан боловч тайлангийн сүүлийн хагаст дээд хувьтай группт орж чадсан юм. Тайланд хэдийгээр 2 хүйсийн мэдээллийг өгөөгүй ч эмэгтэй болон эрэгтэйчүүдийн цэвэр элсэлтийн харьцаанаас үзвэл 86 эсвэл 87% хувь байх магадлалтай учир дээд хувьтай группт ороход ойр байна гэсэн юм. Малайзаас бусад мэдээллээ өгсөн орнуудад эрэгтэйчүүдийн цэвэр элсэлтийн харьцаа нь охидуудынхаас үргэлж өндөр байсан юм. Сингапурын хувьд тайлангийн бүх л хугацаанд Индонез 1998 оноос хойш эрэгтэй боон эмэгтэйчүүдийн цэвэр элсэлтийн харьцаань онцлох ялгаа гараагүй юм. 1997 онд Филиппинд хүйсийн зөрүүний ялгаа мэдэгдэж эхэлсэн ч 1999 онд эмэгтэйчүүдийн цэвэр элсэлтийн харьцаа эрэгтэйчүүдийнхээс илүү болсон юм. АСЕАН-ий боловсролын бүтээмж боон тогтоон барих түвшинг дурдах нь зүйн хэрэг юм. Хүн амыг бичиг үсэгтэй болгох нь боловролын системийн сургуулийн насны хүүхдүүдийг бүгдийг хамааруулах болон тэднийг 5-р анги хүртэл нь амжилттай сургахад оршино. Учир нь 5-р ангид орохдоо хүүхдүүд бичиг үсэг болон тооны ухааныг эзэмшсэн байдаг гэнэ. Ерөнхий боловсролын амжилтыг тодорхойлох ердийн арга бол 1-р ангиас 5-р анги хүрсэн сурагчдын хувь юм. Мэдээллээ өгсөн АСЕАН-ий ихэнх орнууд 5-р анги хүрж буй хүүхдүүдийнхээ тоог тогтвортойгоор өсгөсөн байна. Тэргүүлж буй орнууд нь Малайз, Сингапур, Тайланд нар бөгөөд тогтмол 100%-тай ойролцоо амжилт үзүүлсэн байна. Бусад орнууд 57-89%-тай байсан бөгөөд Мьянмар хамгийн их ахиц гаргасан орон болсон юм. ====Дунд боловсрол==== 2001 оны байдлаар Бруней Даруссалем, Мьянмар, Сингапур, Малайз болон Филиппин гэсэн улсууд дунд боловсролын цэвэр элсэлтийн харьцаагаа 1990 ба 1991 оны үетэй харьцуулахад 11-19%-ийн өсөлтийг үзүүлсэн байна. Вьетнам улс 1993-1998 оны хооронд цэвэр элсэлтийн харьцааны хамгийн хурдан өсөлтийг үзүүлсэн юм. Хамгийн өндөр тогтмол амжилтыг үзүүлдэг Сингапур улс 1994 оноос тотмол 90-с дээш хувийн амжилтыг үзүүлсэн юм. Хүйсийн зөрүүний хувьд гэвэл эмэгтэйчүүдийг эрэгтэйчүүдтэй харьцуулсан харьцаа нь 0,2-6% байна (Индонез, Малайз, Филиппин, Сингапур, Тайланд болон Вьетнам гэсэн 6 орны мэдээлэл дээр үндэслэв). Ерөнхийдөө Сингапураас бусад оронд эмэгтэйчүүд нь дунд боловсролын цэвэр элсэлтийн харьцаагаа илүү өндөр байна. Сингапурын хувьд тайлангийн хугацаанын хоёр дахь хагасад эрэгтэй эмэгтэйчүүдийн харьцаа тэнцвэртэй болсон. ===Дээд боловсрол=== HPAE(Өндөр Үзүүлэлт Бүхий Азийн Эдийн Засаг) АСЕАН-6 (АСЕАН-ий хамгийн удаан байсан 6 гишүүн)-ий орнууд бусад хөгжиж буй орнуудыг бодвол нийтийн боловсрол ихээхэн хөрөнгө оруулалт хийж ерөнхий болон дунд боловсролд ихээхэн анхаарч байсан учир дээд боловсрол хувийн хэвшлийн мэдэлд байдаг. Зүүн Өмнөд Ази дахь дээд боловсрол ерөнхийдөө харьцангуй сул. Ихэнх нөхцөлд их сургуулиуд академик судалгаа хийхээс илүү багшлах болон засгийн газарт үйлчлэх тал дээр голчлон ажилладаг. Мөн Зүүн Өмнөд Ази дахь их сургуулиуд багш нарын цалин болон судалгааны дэд бүтэц (номын сан, лаборатори) нь санхүүгийн хувьд хязгаарлагдмал мөн дэмжлэг багатай байдаг. ====Их сургуулийн сүлжээ==== *АСЕАН-ий их сургуулийн сүлжээ (AUN) нь Зүүн Өмнөд Азийн их сургуулиудын холбоо юм. Энэ нь анх 1995 он 11 сард байгуулагдахдаа гишүүн орнуудын 11 их сургуулийг нэгтгэсэн юм. Одоогийн байдлаар 26 их сургуультай хамтран ажилладаг. *Зүүн Өмнөд Азийн Инженерийн Боловсролыг Хөгжүүлэх Сүлжээ (SEED-NET) төсөл нь 2001 оны 4 сард AUN-ий бие даасан дэд сүлжээ болон байгуулагдсан юм. AUN/SEED-Net нь АСЕАН-ий инженерийн салбар дахь боловсон хүчний боловсролын түвшинг ахиулах зорилготой бөгөөд энэхүү сүлжээ нь Японы тэргүүлэх 11 их сургуулийн (Японы засгийн газраас сонгосон) дэмжлэг бүхий 10 АСЕАН-ий орны 19 тэргүүлэх зэрэглэл бүхий институтээс(орон болгоны өндөр боловсролын сайд нарын сонгосон) бүрддэг. AUN/SEED-Net нь голчлон Японы олон улсын хамтын ажиллагааны агентлаг (JICA)-аар дамжуулан Японы засгийн газраас дэмжлэг авдаг бөгөөд АСЕАН-ий сангаас зарим нэг дэмжлэг авдаг. AUN/SEED-Net төслийг AUN/SEED-Net-ий нарийн бичиг AUN/SEED-Net-д зориулсан JICA-ийн төслийн (одоогийн байдлаар Тайландын Чулалонгкорн Их сургуульд байрлаж байгаа) дэмжлэгээр хэрэгжүүлдэг. ===Нийтийн оролцоо=== ====Санхүүгийн нөөц==== Засгийн газрын боловролд оруулж буй хөрөнгө оруулалтыг тодорхойлохдоо олон нийтийн ерөнхий боловсролд зарцуулж буй зардлыг ДНБ-ий хувь болгож мөн сурагч бүрт гаргаж буй зардлыг ДНБ-ий хувь болгон үздэг. Эдгээр хоёр тодорхойлогч нь бүх олон нийтийн ерөнхий боловсролын сургуульд гаргаж буй засгийн газрын бүх шатны түвшний зарлага дээр үндэслэсэн ба хувийн боловсролын институт, багш нар, сурагч нарын зарлагыг үл тооцно. Эдгээр тооцоог гаргахад ашигласан зарим нэг тооцоонд зөвхөн Боловсролын Яамны үзүүлэлтийг оруулсан бөгөөд төсвөө боловсролын үйл ажиллагаанд зарцуулдаг бусад яамнуудыг оруулаагүй болно. Мэдээллээ өгсөн АСЕАН-ий орнуудын нийтийн боловсролын зардал Индонез 5%-тайг эс тооцвол ихэвчлэн ДНБ-ийн 3%-аас бага байна. Мэдэгдэхүйц өсөлт гаргасан 2 орон бол Филиппин болон Лаос юм. Малайз 1990-ээд оны үед уналтанд орж байсан ч 2000 оны үеэр тогтворжиж эхэлсэн юм. Индонез 1995-1999 оны үед ерөнхий боловсролын зардлыг ДНБ-ийн хувиар илэрхийлэхэд огцом уналт үзүүлж 10%-аас 5% болтлоо буурсан юм. Сингапур 2000 он хүртэл тогтмол 0,6%-ийн өсөлт үзүүлж 2001 онд 0,7% болж бага хэмжээний ахиц гаргасан юм. Хэдийгээр нийтийн ерөнхий боловсролын зардлыг ДНБ-ий хувиар илэрхийлэхэд хэзээ ч 100% болохгүй ч гэсэн онолын хувьд нэг сурагчийн ерөнхий боловсролын зардлыг нэг хүнд ногдох ДНБ-ий хувьтай харьцуулахад 100% хүрэх тэрнээс ч илүү гарах боломжтой юм. Сүүлд дурдсан байх боломжтой 4 орноос хамгийн өндөр нь 15%-тай байна. Сингапурын хувьд энэхүү тодорхойлогч нь 10% дээр тогтвортой байна. 1996 оноос хойш Филиппинд энэхүү үзүүлэлт тогтвортой өсч 1998 онд бараг 14% хүрсэн юм. Энэхүү үзүүлэлтийн уналт өсөллт нь олон шалтгаантай байж болох бөгөөд засгийн газрын ерөнхий боловсролын зардлын элсэлтийн хэмжээн дэх өөрчлөлтөөс ихээхэн хамаарна. ====Тэтгэлэг==== АСЕАН-ий тэтгэлэг нь бусад 9 гишүүн орны дунд сургууль, ахлах коллеж болон их сургуулийн боловсрол горилогчдод зориулсан тэтгэлгийн хөтөлбөр юм. Энэ нь байр, хүнс, эрүүл мэндийн болон ослын даатгал, сургалтын төлбөр болон шалгалтын төлбөрийг багтаадаг. ===Боловсрол хүний хөгжлийг тодорхойлогч=== Статистикийн хувьд боловсролын амжилт нь орлогын түвшин болон хөгжлийн бололцоотой маш хүчтэй уялдаа холбоотой нь ажиглагдсан. Боловсролын түвшинг дээшлүүлэх нь улс орны орлого болон хүний хөгжлийн өсөлтөд эергээр нөлөөлнө. Ийм учраас ерөнхий болон үндсэн боловсролыг бүх нийтэд нээлттэй байлгах мөн гүйцээх нь онц шаардлагатай бөгөөд хүний нөөцийг бүрдүүлэх үндэс болж байгаа юм. Хүйс үл харгалзан дунд болон дээд боловсролын оролцоог ихэсгэх нь тэнцвэртэй байдал, нөөц бүрдүүлэлт, мэдээлэлд нээлттэй байх, шинжлэх ухааныг хүчирхэгжүүлэхэд зайлшгүй хийх ёстой алхам юм. ====Бичиг үсгийн түвшин==== Бичиг үсгийн илэрхийлэгч нь биднийг хүн ам дахь өдөр тутмын амьдралдаа бичиг үсэг ашиглах, үүнийгээ ашиглан сурах бололцоотой бичиг үсэг тайлагдсан хүмүүсийг тоолоход хэрэглэнэ. Бичиг үсгийн түвшин нь бичиг үсэг түгээхэд гаргасан боловсролын амжилтуудыг тодорхойлдог. Бичиг үсгийн түвшин нь сургуульд элсэгчдийн харьцаа болон сургуулийн ерөнхий боловсролыг тогтоон барих түвшинтэй холбоотой. 15-24 насны иргэдийн бичиг үсгийн түвшингийн мэдээллийг орнууд өгөх бөгөөд тухайн орны үндсэн боловсролын үйл ажиллагааны үр дүнгээс хамааран боловсролын системийн хүүхдэд оруулсан хөрөнгө оруулалт болон үр ашгийг хүлээн зөвшөөрөх түвшинд хүрсэн эсэхийг тодорхойлно. АСЕАН-ий 8 орноос 2000 оны байдлаар 6 нь ахицтай өсөлтийг харуулж 100%-ийн түвшинд хүрсэн байна. Энэхүү өсөлт нь Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа болон Хөгжлийн Байгууллага (OECD)-ий орнууд харьцуулахуйц бөгөөд биширмээр амжилт юм. Камбож болон Лаос хэмээх эмэгтэйчүүдийн бичиг үсэг тайлагдсан байдал эрэгтэйчүүдээсээ 1999 оны байдлаар 10% бага байсны эс тооцвол эрэгтэй эмэгтэйчүүдийн бичиг үсэг тайлагдсан байдалд онцлох ялгаагүй байна. Бичиг үсгийн тайллын өсөлт нь эдгээр орнуудад 1990-ээд оны үеэр ерөнхий боловсролын эерэг нөлөөг харуулж байгаа юм. Насанд хүрэгчдийн бичиг үсэг тайлагдсан байдлыг харвал (15-с дээш насныхан) мэдээллээ өгсөн ихэнх орнууд хүн ам зүйн хувьд ихээхэн өөрчлөлт хийснийг харж болно. Камбож болон магадгүй Индонезийг эс тооцвол бусад мэдээллээ өгсөн орнууд 90 ба түүнээс хувийн амжилтыг үзүүлсэн. Бичиг үсгийн тайлагдсан байдлыг хүйсээр ялган үзвэл бид тод хүйсийн зөрүүг харж болно. Мэдээллээ өгсөн 9 орноос хүйсээр мэдээллээ өгсөн нь 7 байсан бөгөөд эрэгтэй эмэгтэйчүүд бичиг үсэг тайлагдсан байдлын хувьд ижил хуваарьтай байсан ч эмэгтэйчүүд Филиппинээс бусад орнуудад тогтмол доогуур байсан юм. Энэхүү зөрүү нь Камбожид хамгийн их бөгөөд 20% ба Мьянмар 1999 оноос хойш энэхүү зөрүүг арилгаж чадсан байна. ==Спорт== ===Зүүн Өмнөд Азийн Наадам=== Зүүн Өмнөд Азийн Наадам буюу SEA Games нь хоёр жил болгон зохион байгуулагддаг спортын олон төрлийн Зүүн Өмнөд Азийн 11 орон оролцдог арга хэмжээ юм. Энэхүү наадам нь Зүүн Өмнөд Азийн Наадмын Холбооны дүрмийн дагуу болох ба Олон Улсын Олимпын Холбоо болон Азийн Олимпын Зөвлөлийн хяналтан доор болдог. ===АСЕАН-ий Пара Наадам=== АСЕАН-ий Пара Наадам нь бие бялдрын хувьд бэрхшээлтэй тамирчдад зориулсан Зүүн Өмнөд Азийн Наадмын дараа болдог 2 жил тутмын наадам юм. Наадамд Зүүн Өмнөд Азид байрлах 11 орон оролцох ба Параолимпын наадам адил дүрмээр хөдөлгөөний бэрхшээл, болон харааны бэрхшээлтэй тамирчид оролцдог. ===FESPIC Наадам/ Азийн Пара наадам=== FESPIC Наадам буюу хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд зориулсан Зүүн Алс болон Өмнөд Номхон Далайн Наадам нь Ази болон Номхон далайн бус нутаг дахь хамгийн том спортын олон төрөлт арга хэмжээ байсан бөгөөд FESPIC Наадам 9 удаа зохион байгуулагдсаны эцэст зодог тайлсан юм. 2006 оны 12 сард Малайзын Куала Лумпурт болон 9-р FESPIC Наадмын амжилтаас үүдэн энэхүү наадам 2010 онд Азийн Пара Наадам гэсэн нэртэйгээр дахин бий болж Хятадын Гуанжу-д зохиогдсон юм. 2010 оны Азийн Пара Наадам 16 дахь Азийн Наадам дууссанаас богино хугацааны дараа нээлтээ хийсэн бөгөөд Азийн наадамтай ижил байгууламжуудыг хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд нэвтрэх боломжтой болгон өөрчилсөн юм. Азийн Пара Наадам нь хөгжлийн бэрхшээлтэй тамирчдад зориулсан наадам бөгөөд 4 жилд нэг удаа Азийн Наадам дараа болж байх болно. ===Хөлбөмбөгийн Аварга шалгаруулах тэмцээн=== АСЕАН-ий Хөлбөмбөгийн Аварга шалгаруулах тэмцээн нь АСЕАН-ий хөлбөмбөгийн холбооноос FIFA-ийн зөвшөөрөлтэй явуулдаг Зүүн Азийн Орнуудын үндэсний шигшээ багууд оролцдог 2 жил тутам зохион байгуулагддаг тэмцээн юм. 1996 онд Tiger Cup нэртэй байсан ч Asia Pacific Breweries түншлэлийн гэрээгээ цуцалсан учраас Tiger биш АСЕАН хэмээн нэрээ өөрчилсөн юм. ===ASEAN 2030 FIFA World Cup нэр дэвшилт=== 2011 оны 1 сар: Ломбок-д болсон АСЕАН-ий Гадаад хэргийн сайд нарын уулзалтын үр дүнд 2030 онд болох FIFA World Cup-ийг нэгэн нэгж болж зохион байгуулахаар нэр дэвшихээр зөвшөөрсөн юм. 2011 оны 5 сар: ASEAN 2030 оны FIFA World Cup-ийг зохион байгуулахаа бататгав. ==АСЕАН-ий Батлан Хамгаалах үйлдвэрлэлийн хамтын ажиллагаа== Индонез, Малайз, Сингапур болон Тайланд орнууд батлан хамгаалах үйлдвэрлэлийг байгуулсан бөгөөд 2030 он гэхэд зардал болон төлөвлөгөөгөө ашигтай болгохын тулд Индонез ба Малайз АСЕАН-ий Батлан хамгаалах үйлдвэрийн хамтын ажиллагааг (ADIC) үүсгэхийг сурталчлахаар зөвшөөрсөн юм. АНУ-ын зэвсэгт хүчин хэлэхдээ ADIC нь АСЕАН-д зөвхөн зардлыг хэмнэхээс гадна НАТО адил стандарт бүхий байгууламжтай болох, АСЕАН болон АНУ-гийн зэвсэгт хүчний хамтын ажиллагааг өргөжүүлэх, Ази Номхон Далайн бүс нутгийн энх тайван болон тогтвортой байдалд заналхийлэлд хариу үзүүлэх боломжтой болох зэрэг олон давуу талыг олгож болох юм гэжээ. ==Шүүмжлэл== АСЕАН-ий бус орнууд АСЕАН-г Бирмд хүний эрх болон ардчиллыг хөгжүүлэхдээ хэтэрхий зөөлөн хандаж байна хэмээн шүүмжилдэг. Янгонд болсон энх тайвны төлөө тэмцэгчдийг цэргийн хүч ашиглан дарсанд дэлхий даяар жигшиж байсан ч АСЕАН Бирм-г гишүүн орон байх эрхээс хасах болон эдийн засгийн хориг арга хэмжээ авахаас татгалзсаар байна. Энэ нь Европын холбоо буюу боломжит худалдааны түнш нь эдгээр улс төрийн шалтгаанаас бүс нутгийн түвшинд чөлөөт худалдааны хэлэлцээр хийхээс татгалзсан байж болох юм гэсэн түгшүүрийг бий болгоод байгаа юм. Олон улсын ажиглагч нар АСЕАН-ийг том үгтэй ч ажил хэрэг болгож чаддаггүй хэмээн үзэж байна. Гэсэн хэдий ч Филиппиний Гадаад хэргийн нарийн бичгийн дарга Алберто Ромуло хэлэхдээ энэ бол ажлын ажил хэргийн газар болохоос яриад суудаг газар биш хэмээжээ. Бусад тэргүүнүүд мөн иймэрхүү зүйлийг хэлж байна. Олон улсын Стратеги судлалын институтын Азийг хариуцсан захирал Тим Хаксли дурдахдаа олон шинэ залуу улсууд энэ группт өөр өөр улс төрийн системүүд байдаг нь эдийн засгийн бөмбөрцгөөс гадуур алс хүрээтэй хамтын ажиллагааг төлөөлөн харуулдаг гэж хэлжээ. Тэрээр мөн Хүйтэн дайны төгсгөлд болсон шиг гадны нөлөөлөл байхгүй учраас АСЕАН гишүүн орнууд тогтоон барих болон Бурма Тайлан, Индонез Малайз хоорондахь хилийн маргалдааныг шийдвэрлэхэд амжилтгүй болж эхэлсэн гэжээ. Себуд болсон 12-р АСЕАН-ий их чуулганы үеэр хэд хэдэн глобалчлал болон Арроёогийн үзлийн эсрэг идэвхтэй тэмцэгч группууд цуглааныг үүсгэсэн. Тэмцэгчдийн хэлж байгаагаар эдийн засгийн нэгтгэлийн хөтөлбөр нь Филиппиний үйлдвэрлэлд сөрөг нөлөө үзүүлж хэдэн мянган Филиппинчүүдийг ажлаа алдахад хүргэнэ гэжээ. Тэд мөн АСЕАН-ийг улсын бүрэн тогтнох байдлыг үгүй хийхийг зорьдог эзэрхэн түрэм гийлэгчид гэжээ. Шинэ Зеландаас ирсэн хүний эрхийн хуульчид мөн бүс нутаг дахь хүний эрхийн асуудлаар эсэргүүцэл үзүүлэхээр иржээ. == '''АСЕАН-ны Үндсэн баримт бичгүүд:''' == ·        1967 оны “АСЕАН-ны Тунхаглал”. Байгууллага бий болж үндсэн зорилгоо тодорхойлсон баримт бичиг. ·        1971 оны “Зүүн Өмнөд Азид энх тайван, эрх чөлөө, төвийг сахих бүсийн тухай Тунхаглал”. /Куала-Лумпурын Тунхаглал гэж мөн нэрэлдэг/. Алсын хүсэл мөрөөдлөө тусгасан Тунхаглал гэж үздэг. ·        1976 оны “Найрамдал хамтын ажиллагааны тухай Гэрээ” Бүс нутгийн дайн дуусч буй болсон шинэ нөхцөлд улс орнууд тусгаар тогтнолоо харилцан хүндлэх, тэгш эрхтэй байх, газар нутгийн бүрэн бүтэн байдлыг хүндэтгэх, нэг нэгнийхээ дотоод хэрэгт үл оролцож асуудлын энхийн замаар шийдвэрлэж байх зарчмууд тусгагдсан. ·        1992 онд АСЕАН-ны гишүүн орнуудын гаргасан “Манилын Тунхаглал”. Параселийн болон Спартлийн арлуудтай холбоотой газар нутгийн маргаантай байгаа орнууд хоорондоо асуудлыг зөвхөн энхийн замаар шийдвэрлэх тухай Тунхаглал. ·        1995 онд  “Цөмийн зэвсэггүй бүсийн тухай Зүүн Өмнөд Азийн Гэрээ”-нд гарын үсэг зурсан. 1971 оны Куала-Лумпурын Тунхаглалын үргэлжлэл гэж үзэж болно. ·        2001 онд Брунейд байгуулсан “Терроризмтай хамтран тэмцэх тухай Тунхаглал”.  ·        2007 онд Сингапурт АСЕАН-ны дээд хэмжээний уулзалтын үеэр “АСЕАН-ны Дүрэм”-д гарын үсэг зурсан. ==Мөн үзэх== * [[Зүүн Өмнөд Ази]] * [[Азийн бүсчлэл]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Association of Southeast Asian Nations|АСЕАН}} * [http://www.asean.org/ АСЕАН-н албан ёсны цахим хуудас] * [https://web.archive.org/web/20100810170259/http://www.aseansec.org/ASEANHymn.htm АСЕАН-н албан ёсны дуулал] (english) ==Эшлэл== <references /> ;Бүтэц * [http://www.asean.org/ ASEAN Secretariat] 2007 оны 3-р сарын 13нд хандсан. * [https://web.archive.org/web/20130725021423/http://www.aseanregionalforum.org/ ASEAN Regional Forum] 2007 оны 3-р сарын 13нд хандсан. * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/country_profiles/4114415.stm BBC Country Profile/Asean] 2007 оны 3-р сарын 13нд хандсан. ;Дээд хэмжээний уулзалт * [http://www.14thaseansummit.org 14th ASEAN Summit] * [https://web.archive.org/web/20071014001035/http://www.13thaseansummit.org.sg/ 13th ASEAN Summit] Сингапур албан ёсны цахим хуудас. 2007 оны 3-р сарын 16нд хандсан. * [http://www.12thaseansummit.org.ph 12th ASEAN Summit] 2007 оны 3-р сарын 13нд хандсан. * [https://web.archive.org/web/20180621052502/http://11thaseansummit.org.my/ 11th ASEAN Summit] Малайз, Куала Лумпур албан ёсны цахим хуудас. 2005 оны 12 сарын 12-14. 2007 оны 3-р сарын 13нд хандсан. * [https://web.archive.org/web/20060213220742/http://aseansummit.bernama.com/ 11th ASEAN Summit] Малайз, Куала Лумпур албан ёсны цахим хуудас. 2005 оны 12 сарын 12-14. 2007 оны 3-р сарын 15нд хандсан. ;АСЕАН зохион байгуулалт * [https://web.archive.org/web/20100816131746/http://www.asean.org/99.htm ASEAN official directory of ASEAN organisations] АСЕАН байгууллагын удирдлагын албан ёсны * [https://web.archive.org/web/20090807003731/http://www.act.or.th/asean_architect/index.html ASEAN Architect] * [http://www.aseanlawassociation.org/ ASEAN Law Association] * [https://web.archive.org/web/20130127084240/http://www.aseanports.com/ ASEAN Ports Association] * [http://www.us-asean.org/ US-ASEAN Business Council] * [https://web.archive.org/web/20200726105047/http://www.asean-cn.org/ ASEAN-China Free Trade Area] [[Ангилал:АСЕАН| ]] [[Ангилал:Азийн байгууллага]] [[Ангилал:1967 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Товчилсон үг]] ea5jstxy039hx0pls5v7bdzaewonbpl Доржготовын Ганцэцэг 0 31419 859188 793785 2026-06-18T03:46:54Z Amikkkk 95821 /* Жүжиг */ 859188 wikitext text/x-wiki {{Жүжигчин | төрсөн_өдөр = {{bda|1979|6|8}} | төрсөн_газар = | яс_үндэс = [[монгол үндэстэн]] | иргэн = {{MGL2}} | ажил_үйл = [[жүжигчин]] | тайзны_нэр = | төрөл = тайз (жүжиг), дэлгэц (УСК, ОАК) | дүр_маяг = | танил_үе =2000-аад он — одоо | театр = Улсын драмын эрдмийн театр | сургууль = | алдар_нэр = '''Төр нийгмийн шан'''<br>Монгол улсын гавьяат жүжигчин }} '''Доржготовын Ганцэцэг''' ([[1979 он]]д төрсөн) — [[Монгол улс|Монголын]] тайз, дэлгэцийн [[жүжигчин]]. == Жүжиг == * «Нууц амраг чинь болъё» * «Цахлай» * «[[Хар санаа, хайр сэтгэл]]» * «Эр хүн болгож өгөөч» * «Шөнө амталсан нулимс» * «[[Атга нөж]]» * «[[Надаар тоглосон хайр]]» * “Гэм Зэм” * “1984” Жорж Оруэлл постдрамын жүжиг * Үй Хуа “Амьдрахуй” драмын жүжиг == Кино == * «[[Жинжиймаа]]» * «[[Зүүдний үргэлжлэл]]» * “Зүрхээр наадагч” * “Халуун зүрх” * ”Хүний Ээж” * ==Эх сурвалж== * filmart.mn – [http://filmart.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=131:2012-03-09-04-52-52&catid=49:2012-03-09-03-52-10&Itemid=147 «ГАНЦЭЦЭГ Доржготов»] {{DEFAULTSORT:Ганцэцэг, Доржготовын}} [[Ангилал:1979 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Монголчууд]] 1bp9g7lg0pgtazr9orlpufbx9koj6x6 Саха ястан 0 32915 859156 820211 2026-06-17T15:01:27Z ~2026-35301-30 105387 /* Түүх соёл */ 859156 wikitext text/x-wiki {{Short description|Умард Сибирийн түрэг угсаатны бүлэг}} {{Distinguish|Йокутууд|Юпик{{!}}Юпикууд|Якулт|Якутск}} {{Инфобокс үндэстэн | group = Якутууд | native_name = ''Саха'' | image = | image_caption = Саха гэр бүл | pop = ойролцоо '''500,000''' | region1 = {{Flag|Орос}} * {{flag|Саха}} | pop1 = 470,000 (2010 оны тооллого){{sfn|Russia|2010a}} | region2 = {{Flag|Казахстан}} | pop2 = 415 (2009 оны тооллого){{sfn|Kazakhstan|2009a}}{{sfn|Kazakhstan|2009b}}{{sfn|Kazakhstan|2009c}} | region3 = {{Flag|Украин}} | pop3 = 304 (2001 оны тооллого){{sfn|Ukraine|2001}} | region4 = {{Flag|Латви}} | pop4 = 37 (2021 оны статистик){{sfn|E.U.|2021}} | languages = [[Саха хэл|Саха]], [[Орос хэл]] | religions = [[Оросын үнэн алдартны шашин|Үнэн алдартны христийн шашин]], [[Айыы Итгэл]], [[Бөө мөргөл]], [[Тэнгэр шүтлэг]] | related = [[Долган ястан|Долганчууд]], [[Тувачууд]], [[Буриадууд]], [[Монголчууд]] (хэсэгчлэн), [[Хамниган]], [[Эвенүүд]] болон [[Юкагирууд]] | native_name_lang = | flag = Flag of Sakha.svg | flag_caption = [[Бүгд Найрамдах Саха Улс|Саха Улсын]] далбаа }} '''Саха буюу Якутууд''' ([[Якут хэл|якут]]. ''саха'', олон тоонд. ''сахалар'') — [[Орос|Оросын]] Бүгд Найрхамдах [[Саха]] улсад амьдардаг [[түрэг]] хэл-угсааны уугуул '''[[ард түмэн]]''', 2021 оны хүн амын тооллогоор 478,4 мянган хүнтэй '''[[ястан]]'''. == Нэр == [[Саха хэл|Сахагаар]] Саха, олон тоонд Сахалар, Урааҥхай Сахалар - энэ нь [[монгол хэл|монголоор]] «[[Урианхай]]н зах хязгаар» гэсэн утгатай, [[орос хэл|оросоор]] '''Якут''', олон тоонд якуты, [[англи хэл|англиар]] олон тоонд Yakuts, [[Буриад аялга|буриад кириллээр]] '''Яхад''' - - энэ бол [[монгол бичиг|монгол бичгээр]] «jaqa» (кириллд «зах») гэдэг үгний гажуу «ях» + монгол ''-д'' бүтээвэр юм, хожим олон тоонд яхадууд гэсэн. == Түүх соёл == [[Зураг:Yakut-Migration-Map.jpg|thumb|180px|Якутын нүүдэл]] [[Зураг:Якуты.jpg|thumb|180px|Якут омог. 19-р зуун]] [[Зураг:Ohuokhai.jpeg|thumb|180px|«Ыһыах» наадам]] === Уг гарвал === Олон эрдэмтэн саха (якут) ардыг 8-12-р зууны үед [[Байгал нуур]]аас умар зүгт нүүж [[Лена]], [[Алдан]], [[Вилюй]]д хүрч ирсэн гэдэг. Домогт өгүүлсэнээр, саха (якут)-гийн дээд өвөг нь [[Лена]] мөрнийг уруудан мал маллахад тохиромжтой [[Туймаада]] хөндийд нутаглан суусан ба одоогийн [[Якутск]] хот байна. Тэр домогт [[Эллей Боотур]] (баатар), [[Омогой Баай]] (омгийн баян?) нар толгойлж байсныг дурджээ. Якутууд бусад [[түрэг угсаатан|түрэг]] угсаатнаасаа илүү [[монгол төрхтөн|монгол төрх]]тэй. 94% ''N1c'' ген илрэх бөгөөд 1300 жилийн өмнөөс якут түмэн ийм гентэй байсан. R1, C ген мөн таарна. <ref>[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12942782 MtDNA and Y-chromosome lineages in the Yakut popu… [Genetika. 2003] — PubMed ]</ref><ref>[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18610830 The origin of Yakuts: analysis of Y-chromosome haplotypes]</ref> ''N1c'' ген якутаас гадна фин (68%), балт (41%) удмурт (56%) түмэнд их хувьтай тохиодог. === Түрүү үе === Сахачууд нутгийн [[эвэнх]], [[эвэн]] нартай бага зэрэг холилдсон ба ангийн үсний татвар нэхсэн казак оросын нэвтрэлтийг 1634-1682 онд эсэргүүцэн тэмцэж байсан ч зэр зэвсэг муугийн тул ихэд алуулан эвлэрч Оросын харьяанд оржээ. Өмнөд нутагт үхэр, адуу маллаж, умард нутагт загасчилж, гөрөөлдөг, ангийн үсээр хувцаслаж, урцанд амьдарч байв. Алтны эрэл, Транс-Сибирийн төмөр зам тавигдсан, 20-р зууны аж үйлдвэржилтээр оросууд Сахад их ирж суурьшсан байна. 18-р зуунд ихэнх саха (якут) хүн оросын Үнэн алдартны шашинтан болж цөөн хэсэг нь уламжлалт бөө мөргөлтэйгээ үлджээ. 19-р зуунаас сахад уран зохиол хөгжиж, ардын ухамсар сэргэжээ. 1922 онд ЗХУ-ын харьяанд өнөөгийн хил хязгаар бүхий Саха орон байгуулагдсан. Оросын иргэний дайны үед Якутск цагаан цэргийн хяналтанд байж байгаад улаан цэрэгт дийлдэж Зөвлөлт Социалист Автономит Бүгд Найрамдах Якут Улс болон өөрчлөн байгуулагдаж сүүлд Зөвлөлт Оросын харьяанд 1991 он хүртэл хамаарчээ. === Орчин үе === ЗХУ-ын үед якут хүний эрх хэмжээ буурч хүн амын тоо олигтой өсч чадаагүй, мөн Саха оронд эзлэх хувь буурчээ. 1992 онд шинэ ОХУ-ын бүрэлдэхүүнд Бүгд Найрамдах Саха Улс (БНСахУ) болон зэрэг ахиж, саха хэл орны албан хоёр хэлний нэг болж, саха ястны эрх дээшилсэн байна. Мөн оросууд орхин нүүх болж Саха оронд саха хүний эзлэх хувь 50% хүртэл сэргэж өсөөд байна. == Газар зүй == [[Зураг:Ил Күнэ - День государственности Республики Саха 48.jpg|thumb|180px|«Ил Күнэ» баяр]] [[Зураг:Tues.jpg||thumb|180px|сав суулга]] {| class="wikitable" |- ! rowspan="2" | Орон нутаг ! colspan="2" | Хүн ам |- !2002<ref name="demoskop">{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_02.php?reg=0|title=Всероссийская перепись населения 2002 года. Национальный состав населения по регионам России|publisher=Демоскоп Weekly|accessdate=2009-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090830060005/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_02.php?reg=0|archivedate=2009-08-30|url-status=dead}}</ref> !2010 |- |{{RUS}} | align="right" |443 852 |478 085 |- | style="text-indent:40pt;" |[[Саха орон]] | align="right" |432 290 |466 427 |- | style="text-indent:40pt;" |[[Хабаровскийн хязгаар]] | align="right" |1 454 |1 417 |- | style="text-indent:40pt;" |[[Москва]] | align="right" |1 448 |1 508 |- | style="text-indent:40pt;" |[[Красноярскийн хязгаар]] | align="right" |1 368 |1 468 |- | style="text-indent:40pt;" |[[Эрхүү муж]] | align="right" |992 |858 |- | style="text-indent:40pt;" |[[Санкт-Петербург]] | align="right" |847 |701 |- | style="text-indent:40pt;" |[[Приморийн хязгаар]] | align="right" |703 |766 |- | style="text-indent:40pt;" |[[Новосибирск муж]] | align="right" |473 |629 |- | style="text-indent:40pt;" |[[Магадан муж]] | align="right" |469 |407 |- |[[Амар муж]] | align="right" |314 |449 |- | [[Томск муж]] | align="right" |437 |629 |} Мөн [[Америк]], [[Канад]], [[Их Британи]], [[Герман]], [[Швед]] зэрэг оронд цөөн тоогоор амьдардаг. == Зургийн цомог == {{Commonscat|Sakha peoples}} {{Gallery | title = | width = 140 | height = 180 | lines = 2 | File:Yakut_Sakha_hunter.jpg|анчин | File:Sakha boy.jpg|хөвүүн | File:Sakha beauty.jpg|хүүхэн ||төрийн зүтгэлтэн }} == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос|2}} {{Түрэг угсаатан}} [[Ангилал:Ази дахь угсаатан]] [[Ангилал:Оросын уугуул ард түмэн]] [[Ангилал:Саха]] jfpb37x5136v253mcs3prab3h07taqq 859187 859156 2026-06-18T03:14:38Z Àncilu 84134 [[Тусгай:LintErrors/bogus-image-options]] 859187 wikitext text/x-wiki {{Short description|Умард Сибирийн түрэг угсаатны бүлэг}} {{Distinguish|Йокутууд|Юпик{{!}}Юпикууд|Якулт|Якутск}} {{Инфобокс үндэстэн | group = Якутууд | native_name = ''Саха'' | image = | image_caption = Саха гэр бүл | pop = ойролцоо '''500,000''' | region1 = {{Flag|Орос}} * {{flag|Саха}} | pop1 = 470,000 (2010 оны тооллого){{sfn|Russia|2010a}} | region2 = {{Flag|Казахстан}} | pop2 = 415 (2009 оны тооллого){{sfn|Kazakhstan|2009a}}{{sfn|Kazakhstan|2009b}}{{sfn|Kazakhstan|2009c}} | region3 = {{Flag|Украин}} | pop3 = 304 (2001 оны тооллого){{sfn|Ukraine|2001}} | region4 = {{Flag|Латви}} | pop4 = 37 (2021 оны статистик){{sfn|E.U.|2021}} | languages = [[Саха хэл|Саха]], [[Орос хэл]] | religions = [[Оросын үнэн алдартны шашин|Үнэн алдартны христийн шашин]], [[Айыы Итгэл]], [[Бөө мөргөл]], [[Тэнгэр шүтлэг]] | related = [[Долган ястан|Долганчууд]], [[Тувачууд]], [[Буриадууд]], [[Монголчууд]] (хэсэгчлэн), [[Хамниган]], [[Эвенүүд]] болон [[Юкагирууд]] | native_name_lang = | flag = Flag of Sakha.svg | flag_caption = [[Бүгд Найрамдах Саха Улс|Саха Улсын]] далбаа }} '''Саха буюу Якутууд''' ([[Якут хэл|якут]]. ''саха'', олон тоонд. ''сахалар'') — [[Орос|Оросын]] Бүгд Найрхамдах [[Саха]] улсад амьдардаг [[түрэг]] хэл-угсааны уугуул '''[[ард түмэн]]''', 2021 оны хүн амын тооллогоор 478,4 мянган хүнтэй '''[[ястан]]'''. == Нэр == [[Саха хэл|Сахагаар]] Саха, олон тоонд Сахалар, Урааҥхай Сахалар - энэ нь [[монгол хэл|монголоор]] «[[Урианхай]]н зах хязгаар» гэсэн утгатай, [[орос хэл|оросоор]] '''Якут''', олон тоонд якуты, [[англи хэл|англиар]] олон тоонд Yakuts, [[Буриад аялга|буриад кириллээр]] '''Яхад''' - - энэ бол [[монгол бичиг|монгол бичгээр]] «jaqa» (кириллд «зах») гэдэг үгний гажуу «ях» + монгол ''-д'' бүтээвэр юм, хожим олон тоонд яхадууд гэсэн. == Түүх соёл == [[Зураг:Yakut-Migration-Map.jpg|thumb|180px|Якутын нүүдэл]] [[Зураг:Якуты.jpg|thumb|180px|Якут омог. 19-р зуун]] [[Зураг:Ohuokhai.jpeg|thumb|180px|«Ыһыах» наадам]] === Уг гарвал === Олон эрдэмтэн саха (якут) ардыг 8-12-р зууны үед [[Байгал нуур]]аас умар зүгт нүүж [[Лена]], [[Алдан]], [[Вилюй]]д хүрч ирсэн гэдэг. Домогт өгүүлсэнээр, саха (якут)-гийн дээд өвөг нь [[Лена]] мөрнийг уруудан мал маллахад тохиромжтой [[Туймаада]] хөндийд нутаглан суусан ба одоогийн [[Якутск]] хот байна. Тэр домогт [[Эллей Боотур]] (баатар), [[Омогой Баай]] (омгийн баян?) нар толгойлж байсныг дурджээ. Якутууд бусад [[түрэг угсаатан|түрэг]] угсаатнаасаа илүү [[монгол төрхтөн|монгол төрх]]тэй. 94% ''N1c'' ген илрэх бөгөөд 1300 жилийн өмнөөс якут түмэн ийм гентэй байсан. R1, C ген мөн таарна. <ref>[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12942782 MtDNA and Y-chromosome lineages in the Yakut popu… [Genetika. 2003] — PubMed ]</ref><ref>[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18610830 The origin of Yakuts: analysis of Y-chromosome haplotypes]</ref> ''N1c'' ген якутаас гадна фин (68%), балт (41%) удмурт (56%) түмэнд их хувьтай тохиодог. === Түрүү үе === Сахачууд нутгийн [[эвэнх]], [[эвэн]] нартай бага зэрэг холилдсон ба ангийн үсний татвар нэхсэн казак оросын нэвтрэлтийг 1634-1682 онд эсэргүүцэн тэмцэж байсан ч зэр зэвсэг муугийн тул ихэд алуулан эвлэрч Оросын харьяанд оржээ. Өмнөд нутагт үхэр, адуу маллаж, умард нутагт загасчилж, гөрөөлдөг, ангийн үсээр хувцаслаж, урцанд амьдарч байв. Алтны эрэл, Транс-Сибирийн төмөр зам тавигдсан, 20-р зууны аж үйлдвэржилтээр оросууд Сахад их ирж суурьшсан байна. 18-р зуунд ихэнх саха (якут) хүн оросын Үнэн алдартны шашинтан болж цөөн хэсэг нь уламжлалт бөө мөргөлтэйгээ үлджээ. 19-р зуунаас сахад уран зохиол хөгжиж, ардын ухамсар сэргэжээ. 1922 онд ЗХУ-ын харьяанд өнөөгийн хил хязгаар бүхий Саха орон байгуулагдсан. Оросын иргэний дайны үед Якутск цагаан цэргийн хяналтанд байж байгаад улаан цэрэгт дийлдэж Зөвлөлт Социалист Автономит Бүгд Найрамдах Якут Улс болон өөрчлөн байгуулагдаж сүүлд Зөвлөлт Оросын харьяанд 1991 он хүртэл хамаарчээ. === Орчин үе === ЗХУ-ын үед якут хүний эрх хэмжээ буурч хүн амын тоо олигтой өсч чадаагүй, мөн Саха оронд эзлэх хувь буурчээ. 1992 онд шинэ ОХУ-ын бүрэлдэхүүнд Бүгд Найрамдах Саха Улс (БНСахУ) болон зэрэг ахиж, саха хэл орны албан хоёр хэлний нэг болж, саха ястны эрх дээшилсэн байна. Мөн оросууд орхин нүүх болж Саха оронд саха хүний эзлэх хувь 50% хүртэл сэргэж өсөөд байна. == Газар зүй == [[Зураг:Ил Күнэ - День государственности Республики Саха 48.jpg|thumb|180px|«Ил Күнэ» баяр]] [[Зураг:Tues.jpg|thumb|180px|сав суулга]] {| class="wikitable" |- ! rowspan="2" | Орон нутаг ! colspan="2" | Хүн ам |- !2002<ref name="demoskop">{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_02.php?reg=0|title=Всероссийская перепись населения 2002 года. Национальный состав населения по регионам России|publisher=Демоскоп Weekly|accessdate=2009-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090830060005/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_02.php?reg=0|archivedate=2009-08-30|url-status=dead}}</ref> !2010 |- |{{RUS}} | align="right" |443 852 |478 085 |- | style="text-indent:40pt;" |[[Саха орон]] | align="right" |432 290 |466 427 |- | style="text-indent:40pt;" |[[Хабаровскийн хязгаар]] | align="right" |1 454 |1 417 |- | style="text-indent:40pt;" |[[Москва]] | align="right" |1 448 |1 508 |- | style="text-indent:40pt;" |[[Красноярскийн хязгаар]] | align="right" |1 368 |1 468 |- | style="text-indent:40pt;" |[[Эрхүү муж]] | align="right" |992 |858 |- | style="text-indent:40pt;" |[[Санкт-Петербург]] | align="right" |847 |701 |- | style="text-indent:40pt;" |[[Приморийн хязгаар]] | align="right" |703 |766 |- | style="text-indent:40pt;" |[[Новосибирск муж]] | align="right" |473 |629 |- | style="text-indent:40pt;" |[[Магадан муж]] | align="right" |469 |407 |- |[[Амар муж]] | align="right" |314 |449 |- | [[Томск муж]] | align="right" |437 |629 |} Мөн [[Америк]], [[Канад]], [[Их Британи]], [[Герман]], [[Швед]] зэрэг оронд цөөн тоогоор амьдардаг. == Зургийн цомог == {{Commonscat|Sakha peoples}} {{Gallery | title = | width = 140 | height = 180 | lines = 2 | File:Yakut_Sakha_hunter.jpg|анчин | File:Sakha boy.jpg|хөвүүн | File:Sakha beauty.jpg|хүүхэн ||төрийн зүтгэлтэн }} == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос|2}} {{Түрэг угсаатан}} [[Ангилал:Ази дахь угсаатан]] [[Ангилал:Оросын уугуул ард түмэн]] [[Ангилал:Саха]] 35rk2dp24u3419jcce1sochzdzzenm6 Чингим 0 35445 859159 845930 2026-06-17T16:13:46Z ~2026-35551-64 105388 /* */ 859159 wikitext text/x-wiki '''Чингим''' нь [[Хубилай хаан]]ы их хатан [[Чаби хатан|Чабигаас]] 1243 онд мэндэлжээ. 1263 оны 1 сард түүнд янь ван (燕王) цол олгож, төвлөн засах яамны ерөнхий захирагчаар (中書令) томилж, 1263 оны 6 сард [[Цэргийн явдлын хүрээлэн|цэргийн явдлын хүрээлэнгийн]] хэргийг давхар захируулсан.<ref>{{Cite web |title=Юань улсын судар: 5-р дэвтэр (元史/卷005)|url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7005 |access-date=2025-12-19 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> 1271 онд Юань улсыг тунхагласны дараа 1274 онд [[xунтайж]] цол, алтан тамга соёрхсон. 1281 онд түүний төрсөн эх [[Чаби хатан]] таалал төгссөн. Гэвч тэрбээр 1286 онд гэнэт өвчнөөр нас барсан нь Хубилай хаанд хүнд цохилт болсон. Түүнийг нас барсны дараа 1294 онд түүний отгон хүү [[Өлзийт Төмөр хаан|Төмөрийг]] Юань Улсын их хаанд өргөмжлсөн. Хүү Төмөр нь 1294 оны 6 сарын 3-нд эцэг Чингимд '''"Асрал өглөгч, гэгээн элбэрэлт хуанди"'''<ref>Рашпунцаг. Болор эрих. Тэргүүн боть. УБ., 2006. т.283</ref> ({{lang-zh|文惠明孝皇帝}}) хэмээх цол нэхэн олгож, тахилын цолыг Юйзун хэмээн өргөмжилжээ. Мөн одоогийн вьтинам лаос улс уудруу амжилтай дайдаж бас Хайду хааны эсрэг тулалдаж энхийн хэлэлцээр байгуулан Хархорум хотод Тамач болон сууж алтан ургийн ноёдын дэмжлэгийг авч хархорум луу худалдаа наймааг явуулж байлаа мөн хархорумд сууж байхдаа Эрдэнэ Далай гэх хүүтэй болсон бөгөөд түүнийгээ хүн ардаас хатдуудаасаа нуудаг байж<ref>{{Cite journal |date=2025-05-01 |title=“ГУРВАН ҮСГИЙН СУДАР” ЗОХИОЛЫН АГУУЛГА БОЛОН ОРЧУУЛГЫН ОНЦЛОГ |url=https://doi.org/10.22353/ts20250105 |journal=Translation Studies |volume=12 |issue=1 |doi=10.22353/ts20250105 |issn=2313-6170}}</ref> ==Гэр бүл== *Эцэг: [[Хубилай хаан]] *Эх: [[Чаби хатан]] *Хатад: [[Хөхжин хатан]], '''Анжэньмиши''' сул хатан<ref>Д.Идэр "Их Юань улсын хатад" УБ., 2016. 144 дахь тал</ref> * Хөвгүүд: # [[Гамала]] # [[Дармабала]] # [[Төмөр өлзийт хаан]] * Охид: # [[Худадаймиши гүнж]], Онгудын Кургуз хүргэнтэй гэрлэсэн. # [[Нангабула|Нангабула гүнж]], Манжидай хүргэнтэй суусан. # Будаган гүнж, Шагжагийн Загдо палтай суусан = Эшлэл = <references/> [[Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Жагсаалт (Юань улсын ван)]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1243 онд төрсөн]] [[Ангилал:1286 онд өнгөрсөн]] k11cpszq41kntxssjavusazrx3do0nf 859160 859159 2026-06-17T16:14:58Z ~2026-35551-64 105388 /* Гэр бүл */ 859160 wikitext text/x-wiki '''Чингим''' нь [[Хубилай хаан]]ы их хатан [[Чаби хатан|Чабигаас]] 1243 онд мэндэлжээ. 1263 оны 1 сард түүнд янь ван (燕王) цол олгож, төвлөн засах яамны ерөнхий захирагчаар (中書令) томилж, 1263 оны 6 сард [[Цэргийн явдлын хүрээлэн|цэргийн явдлын хүрээлэнгийн]] хэргийг давхар захируулсан.<ref>{{Cite web |title=Юань улсын судар: 5-р дэвтэр (元史/卷005)|url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7005 |access-date=2025-12-19 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> 1271 онд Юань улсыг тунхагласны дараа 1274 онд [[xунтайж]] цол, алтан тамга соёрхсон. 1281 онд түүний төрсөн эх [[Чаби хатан]] таалал төгссөн. Гэвч тэрбээр 1286 онд гэнэт өвчнөөр нас барсан нь Хубилай хаанд хүнд цохилт болсон. Түүнийг нас барсны дараа 1294 онд түүний отгон хүү [[Өлзийт Төмөр хаан|Төмөрийг]] Юань Улсын их хаанд өргөмжлсөн. Хүү Төмөр нь 1294 оны 6 сарын 3-нд эцэг Чингимд '''"Асрал өглөгч, гэгээн элбэрэлт хуанди"'''<ref>Рашпунцаг. Болор эрих. Тэргүүн боть. УБ., 2006. т.283</ref> ({{lang-zh|文惠明孝皇帝}}) хэмээх цол нэхэн олгож, тахилын цолыг Юйзун хэмээн өргөмжилжээ. Мөн одоогийн вьтинам лаос улс уудруу амжилтай дайдаж бас Хайду хааны эсрэг тулалдаж энхийн хэлэлцээр байгуулан Хархорум хотод Тамач болон сууж алтан ургийн ноёдын дэмжлэгийг авч хархорум луу худалдаа наймааг явуулж байлаа мөн хархорумд сууж байхдаа Эрдэнэ Далай гэх хүүтэй болсон бөгөөд түүнийгээ хүн ардаас хатдуудаасаа нуудаг байж<ref>{{Cite journal |date=2025-05-01 |title=“ГУРВАН ҮСГИЙН СУДАР” ЗОХИОЛЫН АГУУЛГА БОЛОН ОРЧУУЛГЫН ОНЦЛОГ |url=https://doi.org/10.22353/ts20250105 |journal=Translation Studies |volume=12 |issue=1 |doi=10.22353/ts20250105 |issn=2313-6170}}</ref> ==Гэр бүл== *Эцэг: [[Хубилай хаан]] *Эх: [[Чаби хатан]] *Хатад: [[Хөхжин хатан]], '''Анжэньмиши''' сул хатан<ref>Д.Идэр "Их Юань улсын хатад" УБ., 2016. 144 дахь тал</ref> * Хөвгүүд: # [[Гамала]] # [[Дармабала]] # [[Төмөр өлзийт хаан]] # Эрдэнэ Далай * Охид: # [[Худадаймиши гүнж]], Онгудын Кургуз хүргэнтэй гэрлэсэн. # [[Нангабула|Нангабула гүнж]], Манжидай хүргэнтэй суусан. # Будаган гүнж, Шагжагийн Загдо палтай суусан = Эшлэл = <references/> [[Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Жагсаалт (Юань улсын ван)]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1243 онд төрсөн]] [[Ангилал:1286 онд өнгөрсөн]] nraumghe417gw9om1iaxhylm35i6e32 859178 859160 2026-06-18T02:00:27Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/~2026-35551-64|~2026-35551-64]] ([[User talk:~2026-35551-64|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Zorigt|Zorigt]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 843143 wikitext text/x-wiki '''Чингим''' нь [[Хубилай хаан]]ы их хатан [[Чаби хатан|Чабигаас]] 1243 онд мэндэлжээ. 1263 оны 1 сард түүнд янь ван (燕王) цол олгож, төвлөн засах яамны ерөнхий захирагчаар (中書令) томилж, 1263 оны 6 сард [[Цэргийн явдлын хүрээлэн|цэргийн явдлын хүрээлэнгийн]] хэргийг давхар захируулсан.<ref>{{Cite web |title=Юань улсын судар: 5-р дэвтэр (元史/卷005)|url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7005 |access-date=2025-12-19 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> 1271 онд Юань улсыг тунхагласны дараа 1274 онд [[xунтайж]] цол, алтан тамга соёрхсон. 1281 онд түүний төрсөн эх [[Чаби хатан]] таалал төгссөн. Гэвч тэрбээр 1286 онд гэнэт өвчнөөр нас барсан нь Хубилай хаанд хүнд цохилт болсон. Түүнийг нас барсны дараа 1294 онд түүний отгон хүү [[Өлзийт Төмөр хаан|Төмөрийг]] Юань Улсын их хаанд өргөмжлсөн. Хүү Төмөр нь 1294 оны 6 сарын 3-нд эцэг Чингимд '''"Асрал өглөгч, гэгээн элбэрэлт хуанди"'''<ref>Рашпунцаг. Болор эрих. Тэргүүн боть. УБ., 2006. т.283</ref> ({{lang-zh|文惠明孝皇帝}}) хэмээх цол нэхэн олгож, тахилын цолыг Юйзун хэмээн өргөмжилжээ. ==Гэр бүл== *Эцэг: [[Хубилай хаан]] *Эх: [[Чаби хатан]] *Хатад: [[Хөхжин хатан]], '''Анжэньмиши''' сул хатан<ref>Д.Идэр "Их Юань улсын хатад" УБ., 2016. 144 дахь тал</ref> * Хөвгүүд: # [[Гамала]] # [[Дармабала]] # [[Төмөр өлзийт хаан]] * Охид: # [[Худадаймиши гүнж]], Онгудын Кургуз хүргэнтэй гэрлэсэн. # [[Нангабула|Нангабула гүнж]], Манжидай хүргэнтэй суусан. # Будаган гүнж, Шагжагийн Загдо палтай суусан = Эшлэл = <references/> [[Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Жагсаалт (Юань улсын ван)]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1243 онд төрсөн]] [[Ангилал:1286 онд өнгөрсөн]] k8ceit53cz2vnjuilv54ga97nj1fb5j Шинэ Монгол Ерөнхий Боловсролын сургууль 0 38662 859157 845068 2026-06-17T15:34:36Z Anandlaik 78427 Сургуулийн нэрийг өөрчлөн засаж, зарим шаардлагагүй давхардсан хэсгийг хасав 859157 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс | title = Ерөнхий Боловсролын Шинэ Монгол сургууль | image = [[Файл:Шинэ_монгол_сургуулийн_лого.jpeg|200px]] | caption = | headerstyle = background:#ccf; | labelstyle = background:#ddf; | header1 = | label1 = | data1 = | header2 = | label2 = | data2 = | header3 = | label3 = | | data3 = | header4 = Ерөнхий мэдээлэл | label4 = | data4 = | header5 = | label5 = Уриа | data5 = Шинэ Монгол <br> Шилдэг боловсрол | header6 = | label6 = Байгуулагдсан он | data6 = 2000 | header7 = | label7 = Үүсгэн байгуулагч | data7 = Ж.Галбадрах | header8 = | label8 = Захирал | data8 = Н.Лхагвадорж | belowstyle = background:#ddf; | below = [http://shinemongol.edu.mn/ Цахим хуудас] }} '''Ерөнхий боловсролын Шинэ Монгол сургууль (ЕБШМС)''' нь [[Улаанбаатар]] хотын [[Баянзүрх]] дүүрэгт орших сургууль юм. Анх 2000 оны 10-р сарын 5-нд [[Япон]]ы хөрөнгө оруулалтаар байгуулагдан, Монголын анхны 3 жилийн сургалттай ахлах сургуулиар үйл ажиллагаагаа эхлүүлсэн бөгөөд өдгөө цэцэрлэг, хоёр ерөнхий боловсролын сургууль болон техник инженерийн коллеж, технологийн дээд сургууль, япон хэл, англи хэлний сургалтын төв бүхий "Эрдмийн хүрээлэн" болж өргөжсөн. == Танилцуулга == === Түүхэн товчоо === '''1999 он.''' БАГАНА НЭГИЙН ХОЛБООНЫ АНХДУГААР ХУРАЛ Сургуулийн үүсгэн байгуулагч Ж.Галбадрахын сургууль байгуулах хүсэл зоригийг дэмжин "Багана нэгийн холбоо" байгуулагдав. [[Image:Шинэ монгол 2.jpg|thumb|250px|left|Шинэ Монгол сургуулийн нээлт. (10.5.2000)]] '''2000 он.''' СУРГУУЛИЙН БАРИЛГА БАРИГДАЖ ЭХЛЭВ. Сургуулийн барилга барих компанитай гэрээ байгуулж, барилга баригдаж эхлэв. Мөн Японоос анхны контейнер ачигдав. СУРГУУЛИЙН АНХНЫ НЭЭЛТ Анх 8 багш, 5 ажилтан, 105 сурагчтайгаар сургуулийн анхны хичээлийн шинэ жилийн нээлт болов. '''2001 он.''' ЕРӨНХИЙЛӨГЧ ЗОЧЛОВ. Монгол улсын хоёр дахь ерөнхийлөгч Н.Багабанди сургуультай танилцав. "АСА-АКУА" ТЭТГЭЛЭГ АНХ УДАА ГАРДУУЛАВ. Анхны тэтгэлгийг сурагчдад олгов. '''2002 он.''' ШИНЭ МОНГОЛ ДУГУЙЛАН БАЙГУУЛАГДАВ. Сурагчдын санаачилгаар өнчин хүүхдийн асрах төв дээр "Шинэ Монгол"дугуйлан нээгдэв. СУРАГЧ Б.БАТЗАЯА УЛСЫН ХИМИЙН ОЛИМПИАДААС АНХНЫ АЛТАН МЕДАЛЬ ХҮРТЭВ. '''2003 он.''' АНХНЫ 3-Н ЖИЛИЙН АХЛАХ СУРГУУЛЬ ТӨГСӨГЧИД ГЭРЧИЛГЭЭГЭЭ ГАРДАН АВАВ. Анхны 3-н жилийн ахлах сургууль төгсөгчид гэрчилгээгээ гардан авлаа. АСА ТӨСЛИЙН ХҮРЭЭНД ЯПОН ХЭЛНИЙ АНХНЫ ЗУНЫ СУРГАЛТЫГ ЗОХИОН ЯВУУЛАВ. '''2004 он.''' АНХНЫ ТӨГСӨГЧ НАР ЯПОНЫГ ЗОРИВ. Японы их дээд сургуульд суралцах анхны 6 сурагч тэтгэлгээ гардан авлаа. Токиогийн Олон Улсын Их Сургууль /ТОУИС/ -тай хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулсан бөгөөд тус их сургуулиас 4 багш 33 оюутан Монголд дадлага хийхээр ирэв. '''2005 он.''' ДУНД СУРГУУЛЬ БАЙГУУЛАГДАВ. "Шинэ Монгол" дунд сургууль байгуулагдаж 7,8-р ангид элсэлт авав. Мөн багш, сурагчдын дотуур байр ашиглалтад оров. СУРГУУЛИЙН 5 ЖИЛИЙН ОЙГ ТЭМДЭГЛЭВ. ЯПОНД СУРАЛЦАГСДАД ТЭТГЭЛЭГ ОЛГУУЛАХААР ГЭРЭЭ БАЙГУУЛАВ. Японд суралцагсдад тэтгэлэг олгуулах талаар Олон Улсын "Мабучи", "Ясуда" сангуудтай шинээр гэрээ байгуулав. '''2006 он.''' ТӨГСӨГЧ Н.МЭРГЭН АМЕРИКИЙН MIT-Д ТЭТГЭЛГЭЭР СУРАЛЦАХ ЭРХ АВАВ. Төгсөгч Н.Мэргэн Америкийн MIT-д тэтгэлгээр суралцах эрх авав. СУРАГЧ Д.ХҮРЭЛТУЛГА ОЛОН УЛСЫН ФИЗИКИЙН ОЛИМПИАДААС ХҮРЭЛ МЕДАЛЬ ХҮРТЭВ. '''2007 он.''' ДУНД СУРГУУЛИЙН СУРАГЧДАД "УРАМ" ТЭТГЭЛГИЙГ ОЛГОЖ ЭХЛЭВ. Дунд сургуулийн сурагчдад "Урам" тэтгэлгийг олгож эхлэв. Багш Р.Бавуудорж Монгол Улсын Гавьяат багш цол хүртэж, сургуулийн анхны гавьяат багш тодров. '''2008 он.''' Япон улсын Оберин их сургуультай холбоо тогтоож, жилд 2 төгсөгч үнэ төлбөргүй суралцуулахаар тохиров. БАГА СУРГУУЛЬ БАЙГУУЛАГДАВ. "Шинэ Монгол" бага сургууль нээлтээ хийж, гурван багш, 68 сурагчтайгаар үйл ажиллагаагаа эхлүүлэв. '''2009 он.''' ХИЧЭЭЛИЙН БАЙРНЫ ӨРГӨТГӨЛИЙН НЭЭЛТ БОЛОВ. Сургуулийн хичээлийн байрны өргөтгөл болон М.Алтанцэцэгийн нэрэмжит “Кинран” номын сангийн нээлт болов. БАГШ Б.ӨНӨРЖАРГАЛ УЛСЫН ХИМИЙН ОЛИМПИАДАД ТАСРАЛТГҮЙ 5 УДАА ТҮРҮҮЛЭВ. Багш Б.Өнөржаргал улсын химийн олимпиадад тасралтгүй 5 удаа түрүүлэв. '''2010 он.''' НАГОЯ ИХ СУРГУУЛЬТАЙ ХАМТЫН АЖИЛЛАГААНЫ ГЭРЭЭ БАЙГУУЛАВ. Нагоя Их сургуулийн дэд захирал Ватанабэ тэргүүтэй төлөөлөгчид айлчлан, хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулав. ТӨГСӨГЧДӨД ЗОРИУЛСАН ХӨШӨӨНИЙ СУУРЬ БОСГОВ. Шинэ Монголын төгсөгч-ирээдүйн Нобелийн шагналтан, НҮБ-ийн ЕНБД, Монгол улсын төрийн тэргүүн болон дэлхийн аваргуудад зориулсан хөшөөний суурь босгов. СУРГУУЛИЙН 10 ЖИЛИЙН ОЙГ ТЭМДЭГЛЭВ. Сургууль үүсгэн байгуулагдсаны 10 жилийн ойг соёлын төв өргөөнд ёслол төгөлдөр тэмдэглэв. УРЛАГИЙН ИХ ТАНХИМ НЭЭЛТЭЭ ХИЙВ. 282 хүний суудалтай урлагийн их танхим нээлтээ хийв. '''2011 он.''' БАГШ Ш.АДИЛБИШ МОНГОЛ УЛСЫН ГАВЬЯАТ БАГШ ЦОЛЫГ ХҮРТЭВ. Багш Ш.Адилбиш Монгол улсын Гавьяат багш цолыг хүртэж, сургуулийн 2 дахь гавьяат багш болов. ЯПОНЫ ЦУНАМИД НЭРВЭГДСЭН АРД ТҮМЭНД ТУСЛАХ ХӨДӨЛГӨӨН ӨРНҮҮЛЭВ. Японы цунамид нэрвэгдсэн ард түмэнд туслах хөдөлгөөн өрнүүлэн, 23 сая төгрөгийн хандив цуглуулав. “УХААЛАГ ХҮҮХЭД” СУРАГЧ СОЛИЛЦООНЫ ХӨТӨЛБӨР ХЭРЭГЖҮҮЛЭВ. Архангай аймгийн Тариат сумын сургууль, TV5 телевизтэй хамтран “Ухаалаг хүүхэд” сурагч солилцооны хөтөлбөр хэрэгжүүлэв. '''2012 он.''' ХӨДӨЛМӨР ЗУСЛАН БАЙГУУЛАГДАВ. Төв аймгийн Баянчандмань суманд сургуулийн хөдөлмөр зуслан байгуулагдав. СУРГУУЛИЙН 2 ДАХЬ ҮЕИЙН ЗАХИРЛААР П.НАРАНБАЯР ТОМИЛОГДОВ. Сургуулийн гүйцэтгэх захирлаар П.Наранбаяр багш уригдан ажиллав. '''2013 он.''' ТӨГСӨГЧДИЙН “ШИНЭ МОНГОЛ-ИРЭЭДҮЙ” САН БАЙГУУЛАГДАВ. Төгсөгчдийн санаачилсан “Шинэ Монгол-Ирээдүй” сан байгуулагдаж анхны тэтгэлгээр Д.Билгүүн Японы АВК сургуульд суралцахаар болов. ЯПОН УЛСЫН ТЭРГҮҮН ХАТАГТАЙ АБЭ АКИЭ АЙЛЧЛАВ. Япон улсын тэргүүн хатагтай Абэ Акиэ зочилж, сургуулийн үйл ажиллагаатай танилцав. ҮҮСГЭН БАЙГУУЛАГЧ Ж.ГАЛБАДРАХ ЯПОН УЛСЫН ГАДААД ХЭРГИЙН САЙДЫН ӨРГӨМЖЛӨЛ ХҮРТЭВ. Үүсгэн байгуулагч Ж.Галбадрах Япон улсын Гадаад хэргийн сайдын өргөмжлөл хүртэв. АКИТА ИХ СУРГУУЛЬ БОЛОН НАГОЯ СУРГУУЛИЙН ХАРЬЯА АХЛАХ СУРГУУЛЬТАЙ ХАМТЫН АЖИЛЛАГААНЫ ГЭРЭЭ БАЙГУУЛАВ. Акита их сургууль болон Нагоя сургуулийн харьяа ахлах сургуультай хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулав. '''2014 он.''' ШИНЭ МОНГОЛ ЭРДМИЙН ХҮРЭЭЛЭН БАЙГУУЛАГДАВ. Шинэ Монгол эрдмийн хүрээлэн байгуулагдав. Эрдмийн хүрээлэнгийн барилга оны шилдэг барилга байгууламжаар шалгарав. ЯПОН УЛСЫН ЕРӨНХИЙ САЙД ШИНЗО АБЭГИЙН ЭЭЖ АЙЛЧЛАВ. Япон улсын ерөнхий сайд Шинзо Абэгийн ээж Ёоко Абэ айлчлав. ЯПОН ХЭЛНИЙ “ЮҮ ЛАНГУЭЖ” ХЭЛНИЙ ТӨВ НЭЭГДЭВ. Шинэ Монгол эрдмийн хүрээлэн, Лайсенс академитай хамтран Япон хэлний “Юү лангуэж” хэлний төв нээгдэв. ШИНЭ МОНГОЛ ТЕХНОЛОГИЙН ДЭЭД СУРГУУЛЬ, ШИНЭ МОНГОЛ ТЕХНИК ИНЖЕНЕРИЙН КОЛЛЕЖ БАЙГУУЛАГДАВ. Шинэ Монгол технологийн дээд сургууль, Шинэ Монгол техник инженерийн коллеж байгуулагдан, анхны хичээлийн жилийн нээлтээ хийв. '''2015 он''' ШИНЭ МОНГОЛ АХЛАХ СУРГУУЛИЙГ БАЙГУУЛСАН ТҮҮХЭН ТӨСЛИЙН СҮҮЛЧИЙН ТӨГСӨЛТ/XIII ҮЕ/ ЭРДМИЙН БАЯРАА ТЭМДЭГЛЭВ. Шинэ Монгол ахлах сургуулийг байгуулсан түүхэн төслийн сүүлчийн төгсөлт/XIII үе/ эрдмийн баяраа тэмдэглэв. СУРАГЧ О.МИШЭЭЛ ОЛОН УЛСЫН МАТЕМАТИКИЙН ОЛИМПИАДААС АЛТАН МЕДАЛЬ ХҮРТЭВ. Сурагч О.Мишээл олон улсын математикийн олимпиадаас алтан медаль хүртэж, математикийн төрлөөр олон улсын хэмжээнд алтан медаль хүртсэн анхны сурагч болов. ТӨГСӨГЧДИЙН НЭРЭМЖИТ СПОРТЫН БАГА ОЛИМП ЗОХИОН БАЙГУУЛАВ. 15 жилийн ой угтаж, төгсөгчдийн нэрэмжит спортын бага олимп 6 төрлөөр зохион байгуулав. ШИНЭ МОНГОЛ – МАБҮЧИ ТЭТГЭЛГИЙН САН БАЙГУУЛАГДАВ. Шинэ Монгол – Мабүчи тэтгэлгийн сан байгуулагдан, дотоодын их дээд сургуулийн шилдэг 30 оюутанд анхны тэтгэлгээ гардуулав. СУРГУУЛИЙН 15 ЖИЛИЙН ОЙГ ТЭМДЭГЛЭВ. 15 жилийн ойн баярын концерт, хүндэтгэлийн хүлээн авалтыг зохион байгуулав. Тус хүлээн авалтад Япон улсаас 84 зочин ирж оролцов. Мөн “BidxShineMongol” арга хэмжээг төгсөгч нарын хамтаар зохион байгуулав. КАРЬЕР ХӨГЖЛИЙН ТӨВ НЭЭЛТЭЭ ХИЙВ. 1-р үеийн төгсөгчид ивээн тэтгэсэн Карьер хөгжлийн төв нээлтээ хийв. '''2016 он.''' МОНГОЛЫН БОЛОВСРОЛЫН АНХНЫ 12 ЖИЛИЙН ТӨГСӨЛТИЙН ҮЕИЙНХЭН ТӨГСӨЛТИЙН БАЯРАА ТЭМДЭГЛЭВ. Монголын боловсролын анхны 12 жилийн төгсөлт, Шинэ Монголын анхны “нэмэлт хөтөлбөргүй төгсөлт” буюу XV үеийнхэн төгсөлтийн баяраа тэмдэглэв. СУРГУУЛИЙН ҮЗЭЛ САНААГ ЧУЛУУ ХӨШӨӨНД СИЙЛЖ МӨНХЛӨН, БАЙРЛУУЛАВ. Сургууль байгуулагдсан цагаас хойш тогтсон соёл, уламжлалыг тэр хэвээр нь авч үлдэхийн тулд, удирдлагын баг болон Япон зөвлөхүүд хамтран хэдэн зуун өнгөрсөн ч үл өөрчлөгдөх Шинэ Монголын үзэл санааг хүндэтгэлийн чулуун дээр сийлэн мөнхөлөв. БЯЦХАН МОНГОЛ ЦЭЦЭРЛЭГ БАЙГУУЛАГДАВ. Шинэ Монгол Эрдмийн Хүрээлэнгийн ерөнхийлөгч Ж.Галбадрах, сургуулийн 1-р үеийн төгсөгч Э.Зулгэрэл, Д.Хишгээ нар хамтран, “Бяцхан Монгол” цэцэрлэг байгуулав. ГОВЬ ХӨТӨЛБӨРИЙГ ХЭРЭГЖҮҮЛЖ ЭХЛЭВ. Дундговь аймгийн Дэлгэрхангай сумын сургуультай хамтран “Говь” хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж эхлэв. '''2017 он.''' СУРАГЧ Л.ДӨЛГӨӨН АЗИЙН ФИЗИКИЙН ОЛИМПИАДААС ХҮРЭЛ МЕДАЛЬ ХҮРТЭВ. Сурагч Л.Дөлгөөн Азийн Физикийн XVIII олимпиадаас хүрэл медаль хүртэв. ТОРГОН ХИЛ ХӨТӨЛБӨРИЙГ ХЭРЭГЖҮҮЛЖ ЭХЛЭВ. Дундговь аймгийн Хөвсгөл сумын Сулин хээрийн отрядад "Торгон хил” хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж эхлэв. БАГШ Г.БААСАНЖАВ МОНГОЛ УЛСЫН ГАВЬЯАТ БАГШ ЦОЛЫГ ХҮРТЭВ. Багш Г.Баасанжав Монгол Улсын Гавьяат багш цол хүртэж, сургуулийн 3 дахь гавьяат багш болов. ҮҮСГЭН БАЙГУУЛАГЧ Ж.ГАЛБАДРАХ ЯПОН УЛСЫН ЭЗЭН ХААНЫ “МАНДАХ НАРАН” ОДОНГООР ШАГНУУЛАВ. Сургуулийн үүсгэн байгуулагч, Шинэ Монгол эрдмийн хүрээлэнгийн ерөнхийлөгч Ж.Галбадрах Япон Улсын цог жавхлант эзэн хааны эрхэм дээд шагнал болох “Мандах наран” одонгоор шагнуулав. '''2018 он.''' “АЧАРЪЯ ШИНЭ МОНГОЛ” АНГЛИ ХЭЛНИЙ СУРГАЛТЫН ТӨВИЙГ НЭЭВ. Шинэ Монгол Эрдмийн Хүрээлэн Энэтхэг улсын “Ачаръя" Институттэй хамтран “Ачаръя Шинэ Монгол” англи хэлний сургалтын төв байгуулав. ДЭЛХИЙН АВАРГА ШАЛГАРУУЛАХ "FIBA 3X3 - U18" САГСНЫ ТЭМЦЭЭНД 17-Р ҮЕИЙН ТӨГСӨГЧ Ө.ПЭРЭНЛЭЙЖАМЦ ОРОЛЦОВ. Дэлхийн аварга шалгаруулах "FIBA 3x3 - U18" сагсны тэмцээнд 17-р үеийн төгсөгч Ө.Пэрэнлэйжамц оролцлоо. ШИНЭ МОНГОЛ ХАРҮМАФҮЖИ СУРГУУЛЬ АЛБАН ЁСООР БАЙГУУЛАГДАВ. Шинэ Монгол Харүмафүжи сургууль албан ёсоор байгуулагдав. '''2019 он.''' НОБЕЛИЙН ШАГНАЛТАН НОЁРИ РЁОЖИ АЙЛЧЛАВ. 2001 оны химийн салбарын Нобелийн шагналтан Ноёри Рёожи сургуульд зочлов. “ШИНЭ МОНГОЛ” ТӨГӨЛ БАЙГУУЛАВ. “Шинэ Монгол” төгөл Богд уулын Төрхурахын аманд байгуулагдаж, 19-р үеийн багш сурагчид, сургуулийн захиргаа болон Эко клубийн сурагчдын хамт анхны 150 модыг тарив. '''2020 он.''' 1-Р ҮЕИЙН ТӨГСӨГЧ Э.ЗУЛГЭРЭЛ 3 ДАХЬ ҮЕИЙН ЗАХИРЛААР ТОМИЛОГДОВ. Сургуулийн захирал П.Наранбаяр өөрийн саналаар ажлаа өгч, 1-р үеийн төгсөгч, Бяцхан Монгол цэцэрлэгийн үүсгэн байгуулагч Э.Зулгэрэл 3 дахь үеийн захирлаар томилогдов. ТӨГСӨГЧДИЙН ХОЛБОО БАЙГУУЛАГДАВ. Шинэ Монгол ахлах сургуулийн төгсөгчдийн холбоо байгуулагдав. БАГА СУРГУУЛЬД ЭЛСЭН ОРСОН АНХНЫ 1-Р АНГИЙН ЭЛСЭГЧИД 12-Р АНГИА ТӨГСӨВ. Шинэ Монгол бага сургуульд элсэн орсон анхны 1-р ангийн элсэгчид 12-р ангиа төгсөв. 19-Р ҮЕИЙН ТӨГСӨГЧ Э.НАМУУНГОО АНУ-ЫН ХАРВАРДЫН ИХ СУРГУУЛЬД 100 ХУВИЙН ТЭТГЭЛЭГТЭЙ СУРАЛЦАХААР БОЛОВ. 19-р үеийн төгсөгч Э.Намуунгоо АНУ-ын Харвардын их сургуульд 100 хувийн тэтгэлэгтэй суралцахаар болов. СУРАГЧ О.МИШЭЭЛ ОЛОН УЛСЫН МАТЕМАТИКИЙН ОЛИМПИАДААС АЛТАН МЕДАЛЬ ХҮРТЭВ. Сурагч О.Мишээл Олон Улсын Математикийн 61-р олимпиадаас алтан медаль хүртэв. СУРГУУЛИЙН 20 ЖИЛИЙН ОЙГ ТЭМДЭГЛЭВ. 20 жилийн ойн баярын концерт, хүндэтгэлийн хүлээн авалтыг ёслол төгөлдөр зохион байгуулав. === Одоо === [[Image:Шинэ монгол1.jpg|thumb|250px|right|Шинэ Монгол сургууль.]] 2024-2025 оны хичээлийн жилийн байдлаар: "Шинэ Монгол" бүрэн дунд сургууль нь 1680 сурагч, 100 гаруй багш, 27 ажилтан, бага, дунд, ахлах, ангитайгаар үйл ажиллагаагаа явуулж байна. 2023 онд Дунд сургуулийн 7 давхар байрыг ашиглалтанд оруулсан. Үндсэн 3 блок барилгаас бүрдэн нийт 50 бүлэг, 1 ээлжтэйгээр сургалтын үйл ажиллагааг явуулж байна. "Техник Инженерийн коллеж" нь цахилгаан электрон техник, механик техникийн инженер, хими технекийн инженер, дэд бүтэц техникийн инженер гэсэн чиглэлүүдээр 300 гаруй оюутнуудтайгаар үйл ажиллагаагаа явуулж байна. "Шинэ Монгол технологийн дээд сургууль" нь програм хангамж, химийн инженерчлэл,цахилгааны инженер, электроник, автоматжуулалт, механик инженер, хүрээлэн буй орчны инженерчлэл, барилгын инженер, нано-инженерчлэл, биотехнологи гэсэн чиглэлүүдээр 160 оюутнуудтайгаар үйл ажиллагаагаа явуулж байна. [[File:Шинэ Монгол 15.jpg|thumb|Эрдмийн хүрээлэнгийн барилга.]] ===Сурах орчин=== Анги дүүргэлт бага сургууль 25, дунд сургууль 30, ахлах сургууль 35 хүүхэдтэй. Манай сургууль хими, биологи, физикийн иж бүрэн лаборатортайгаас гадна англи, япон хэлний 4 кабинет, бүрэн тохижуулсан технологийн кабинеттэй. 300 хүний суудалтай урлагийн заал, стандартын шаардлага хангасан спорт заал болон секц, дугуйлангийн зориулалттай 7 танхимтай. Сүүлийн үеийн өндөр хүчин чадалтай утасгүй интернэтэд холбогдсон компьютерийн иж бүрэн кабинет, сургуулийг хамарсан өндөр хурдны WiFi орчин, багш сурагчдын дотуур байр, 150 хүн хүлээн авах чадалтай цайны газартай. Мөн хичээлийн анги кабинетээс гадна, урлагийн үйл ажиллагаа явуулах танхим, спортын үйл ажиллагаа явуулах заалуудтай. Тухайлбал:[[File:Шинэ монгол 17.jpg|thumb|250px|Дунд ангийн сурагчдад зориулсан ном уншлагын танхим.]] [[File:Шинэ Монгол 18.jpg|thumb|250px|Кинран номын сан.]] * Урлагийн их танхим- Тус сургууль нь урлагийн их,бага гэсэн 2 танхимтай ба Их танхим нь 200 гаруй хүний суудалтай иж бүрэн тохижилттой бөгөөд бага танхим нь япон маягийн ёслол,арга хэмжээ зохион байгуулахад ашигладаг. * Кинран номын сан- Энэхүү номын сан нь уншлагын танхимаас гадна цахим хайлтын систем, видео хичээлийн танхим, бага сургуулийн сурагчдад зориулсан номын өргөө болон сурагчдын клубуудын хурлын өрөөнөөс бүрдэх бөгөөд 15000 номтой. * Фитнесийн өрөө- Фитнесийн өрөө нь дотроо фитнесийн гүйлтийн зам гэх мэт бүх төрлийн фитнесийн төхөөрөмжүүдтэй бөгөөд, спортын секцүүдэд ордог сурагчид чийрэгжүүлэх, бие халаалтын бэлтгэлээ хийдэг. * Заалууд- Тус сургууль нь 570м2 хэмжээтэй спорт заал болон мэргэжлийн бүжгийн заал, дугуйлан секцүүдэд зориулан тохижуулсан 7 танхимтай. [[Image:Шинэ монгол 5.JPG|thumb|250px|right|Шинэ Монгол сургуулийн урлагийн их танхим.]] [[File:Шинэ Монгол 14.jpg|thumb|250px|right|Сургуулийн химийн кабинет.]] === Шинэ Монгол соёл === Сургууль дээр сурагчдын даган мөрдөх хэв журмыг Шинэ Монгол соёл гэх бөгөөд сурагчид сахин биелүүлэх үүрэг хүлээдэг. Шинэ Монгол соёлд дараах 9 зүйл багтана: # Мэндлэх хүндлэх # Дүрэмт хувцас өмсөх # Зөв хооллох, эрүүл мэндээ анхаарах # Цаг баримтлах # Гар утасны зохистой хэрэглээ # Цэвэр, цэгцтэй байх # Гутлаа солих # Хогоо ангилан хаях # Олон нийтийн газар дэгтэй байх #Чигч, шударга байх == Секц,дугуйлан == Мөн тус сургууль нь авьяас чадварыг хөгжүүлж, бие бялдарын өв тэгш хүмүүжил олгох зорилгоор хичээлээс гадуурх 36 төрлийн секц, дугуйлан, клубуудыг хичээллүүлдэг бөгөөд хичээлийн жилийн төгсгөлд тухайн жилийн дугуйлан,секцүүдийн тайлан хамгаалалт болдог. [[Image:Шинэ Монгол бүрэн дунд сургуулийн спорт заал.JPG|thumb|250px|right|Шинэ Монгол сургуулийн спорт заал.]] ==== Секцүүд ==== # Волейбол # Сагсан бөмбөг # Хөл бөмбөг # Ширээний теннис # Шатар # 100 буудалт даам # Бадминтон # Кэндо # Кэндама # Хөнгөн атлетик # Айкидо # Каратэ # Жүдо # Монгол бөх [[File:Шинэ монгол 16.jpg|thumb|right|250px|Бүжгийн дугуйлан хичээллэж буй нь.]] [[Image:Шинэ Монгол 10.JPG|thumb|right|250px|right|Шинэ Монгол сургуулийн дугуйлангуудын тайлан.]] ==== Дугуйлангууд ==== # Ардын бүжиг # Цэнгээнт бүжиг # Морин хуур # Ятга # Лимбэ # Шанз # Хуучир # Ёочин # Цөөхүүл хөгжим # Дуу # Драм # Зураг # Гар урлал # Баримал # LEAD CLUB (Илтгэлийн дугуйлан) ==== Сургуулийн байгууллага ==== # Сурагчийн Өөрөө Удирдах Зөвлөл /СӨУЗ/ # "Эко" клуб # "Япон хэл" -ний клуб # "Шинэ Монгол" дугуйлан # "Шува" клуб /[[Монгол дохионы хэл|дохионы хэл]]/ # "Интеракт" клуб # "Англи хэл"-ний клуб # "Улаан загалмай" #"Э-хон" /зурагт ном/ #"New Media" #"New School" / бүжиг / #"Түүх" #"Шинжлэх ухаан" #"A cappella" / дуу / #"Тэрэби кайги" #"Шатар" ==Төгсөгчид == Тус сургуулиас жил бүр тэтгэлгээр олон тооны төгсөгчид гадаадын их дээд сургуулиудад суралцдаг бөгөөд, тэдгээрээс дийлэнхи нь Япон улсад сурч байна. Тэтгэлгүүдийг төрлөөр ангилвал: '''1.Япон улсын засгийн газрын тэтгэлэг''' Гадаадын их дээд сургуулиудад суралцахыг зорьсон сурагчид ЕБС-ийн үндсэн хичээлүүд дээр сургуулиас тэтгэлгүүдийн шалгалтанд зориулж гаргасан нэмэлт хөтөлбөрөөр суралцдаг бөгөөд жил бүр зохиогддог Монбушо шалгалтанд тэнцсэн сурагчид засгийн газрын тэтгэлгээр суралцдаг. '''2. Ивээн тэтгэгч байгууллагууд, холбооны тэтгэлэг.''' Хувийн зардлаар Япон улсад суралцах шалгалт (Ryugaku shiken)-нд өндөр оноо аван, өөрийн элсэн суралцахыг хүссэн их сургуульдаа тэнцсан төгсөгчид тус сургуулийн ивээн тэтгэгч байгууллагуудын 100%-ийн тэтгэлэгээр суралцах боломжтой. '''3. Хамтын ажиллагаатай гадаадын их дээд сургуулиуд''' Шинэ монгол сургуультай хамтын ажиллагааны гэрээтэй гадаадын их дээд сургуулиудад жил бүр шалгарсан шилдэг төгсөгчид сургуулийн тодорхойлолтоор 50-100%-ийн тэтгэлэгтэй суралцах боломжтой байдаг. ''Япон орны гэрээт их дээд сургуулиуд:'' * Шиншүү их сургууль (Shinshu University) - Жил бүр шалгарсан 5 төгсөгч * Акитагийн их сургууль (Akita University) -Жил бүр шалгарсан 3 төгсөгч * Обириний их сургууль (J.F.Oberlin University)- Жил бүр шалгарсан 1 төгсөгч * Токай их сургууль (Tokai University)- Жил бүр шалгарсан 1 төгсөгч * Токиогийн олон улсын их сургууль (TIU-Tokyo International University)- Жил бүр шалгарсан 1 төгсөгч * Чиба технелогийн сургууль (Chiba Institute of Technology)- Жил бүр шалгарсан 1 төгсөгч * Хачинохэ технелогийн коосэн (Hatchinohe kōsen)- Жил бүр шалгарсан 1 төгсөгч * Күрүмэ технелогийн их сургууль (Kurume Institute of Technology)- Жил бүр шалгарсан 1 төгсөгч * Яамагата их сургууль (Yamagata University)- Жил бүр шалгарсан 1 төгсөгч * Хёого мужийн их сургууль (Hyogo university)- Жил бүр шалгарсан 2 төгсөгч * Риккёо их сургууль (Rikkyo University)- Жил бүр шалгарсан 2 төгсөгч ''Бусад орны гэрээт их дээд сургуулиуд:'' * Торонтогийн их сургууль (University of Toronto)- Жил бүр шалгарсан 1 төгсөгч '''ҮЕ ҮЕИЙН ТӨГСӨГЧИД ХААНА ЮУ ХИЙЖ БАЙНА ВЭ?''' Шинэ Монгол сургууль үүсгэн байгуулагдсанаас хойш 25 жилийн хугацаанд нийт 2,903 төгсөгч, үүнээс 36.7% нь гадаадын их дээд сургуулийг төгссөн болон суралцаж байна. Тухайлбал: * Япон - 615 * АНУ - 185 * БНСУ - 92 * БНХАУ - 90 * Австрали - 49 * Их Британи - 40 * Тайвань - 33 * ОХУ - 33 * Унгар - 30 * Канад - 16 * Герман - 15 * Сингапур - 12 * Франц - 7 * Энэтхэг - 6 * Итали - 6 * Турк - 6 * Польш - 5 * Малайз - 2 * Швейцарь - 2 * Австри - 1 * Швед - 1 [[Image:Шинэ Монгол 4.JPG|thumb|250px|right|Шинэ Монгол сургуулийн японд сурч буй төгсөгчдийн байршил.]] == Эко сургууль == Тус сургууль нь 2008 оны 5 сард Нэгдсэн Үндэстний байгууллагын итгэмжлэгдсэн эко сургууль болох зорилт тавьсан юм.Энэхүү зорилттой холболгдуулан Японы ахлах сургуулиудын клубуудтэй адил үйл ажиллагаа явуулах эко клубыг байгуулах гэх мэт олон ажлуудыг хийж буйгаас дурьдвал: [[Image:Шинэ монгол 8.JPG|thumb|250px|left|Обирин сургуультай хамтран хийсэн салхин сэнс.]] * Шинэ Монгол сургууль нь японы "Хигашинэ" ахлах сургуультай байгуулсан гэрээний хүрээнд тус сургуулийн багш сурагчидтай хамтран [[Сэргээгдэх эрчим хүч|нарны зайн хураагуур]] 7 ширхэг ялтасыг бүтээн ажиллууж байгаа юм.Энэхүү хавтангууд нь сард 660W,жилд 4320W эрчим хүчийг гарган авах чадалтай бөгөөд энэхүү эрчим хүчээр сургуулийн урд байрлах 6 гэрлийг бүхэлд нь гэрэлтүүлж байгаа юм. * Мөн тус сургууль нь Японы Обирин их сургуулийн эко клубтэй хамтран [[Сэргээгдэх эрчим хүч|салхин эрчим хүч]] гарган авах 400W ийн чадалтай сэнсийг бүтээсэн ба энэхүү эрчим хүчээр сургуулийн хойд хэсгийг гэрэлтүүлдэг. * Сургуулийн "эко" клуб 2014 оноос эхлэн сургуулиас гарч буй нийт хуванцар болон цаасан хог хаягдлыг ангилан хаяж, дахин боловсруулах үйлдвэрүүд уруу явуулах санаачлага гарган ажиллаж байгаа бөгөөд одоогийн байдлаар жилд нийт гарч болох дахин боловсрох хогны хэмжээг судалж, туршилтаар хэрэгжүүлсэн ба 2015-2016 оны хичээлийн жилд нэвтрүүлэхээр зорьж байна. * Байгаль орчноо хамгаалахыг уриалсан бас нэгэн ажил бол тус 7 хоног бүрийн мягмар гарагт амин дэмээр баялаг цагаан хоолоор хооллодог бөгөөд, энэ нь байгаль орчноо хамгаалахыг уриалах, мөн биологийн төрөл зүйлийг устахаас хамгаалахыг уриалж буй хэрэг юм. ==Хөдөлмөр зуслан == 2013 оноос "Хөдөлмөр" зусланг бий болгон сурагчдаа явуулж эхэлсэн нь монголын хувийн хэвшлийн сургуулиудын түүхэнд анх удаагийн үйл явдал болсон билээ. Төв аймгийн Баянчандмань сумын Доргонотын ам хэмээх газарт байрлах уг зуслан нь Улаанбаатар хотоос 75 км-ийн зайтай оршино. Тог цахилгаангүй, утасны сүлжээ барихгүй, морин тэргээр усаа зөөх гэх мэт нөхцөлийг зориудаар бий болгосон нь сурагчдад хөдөлмөрийн үнэ цэнийг ойлгуулах, байгаль орчноо хайрлан хамгаалах, бие дааж амьдрах чадварыг нь нэмэгдүүлэх зэрэг зорилготой ажээ. [[Ангилал:Улаанбаатарын дунд сургууль]] [[Ангилал:Баянзүрх дүүрэг]] [[Ангилал:Монгол-Японы харилцаа]] 5je751fwtnkphg7d9axi2dr0t22mdqp 859158 859157 2026-06-17T15:45:43Z Anandlaik 78427 Зарим их сургуулийн нэрийг шинэчлэв 859158 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс | title = Ерөнхий Боловсролын Шинэ Монгол сургууль | image = [[Файл:Шинэ_монгол_сургуулийн_лого.jpeg|200px]] | caption = | headerstyle = background:#ccf; | labelstyle = background:#ddf; | header1 = | label1 = | data1 = | header2 = | label2 = | data2 = | header3 = | label3 = | | data3 = | header4 = Ерөнхий мэдээлэл | label4 = | data4 = | header5 = | label5 = Уриа | data5 = Шинэ Монгол <br> Шилдэг боловсрол | header6 = | label6 = Байгуулагдсан он | data6 = 2000 | header7 = | label7 = Үүсгэн байгуулагч | data7 = Ж.Галбадрах | header8 = | label8 = Захирал | data8 = Н.Лхагвадорж | belowstyle = background:#ddf; | below = [http://shinemongol.edu.mn/ Цахим хуудас] }} '''Ерөнхий боловсролын Шинэ Монгол сургууль (ЕБШМС)''' нь [[Улаанбаатар]] хотын [[Баянзүрх]] дүүрэгт орших сургууль юм. Анх 2000 оны 10-р сарын 5-нд [[Япон]]ы хөрөнгө оруулалтаар байгуулагдан, Монголын анхны 3 жилийн сургалттай ахлах сургуулиар үйл ажиллагаагаа эхлүүлсэн бөгөөд өдгөө цэцэрлэг, Шинэ Монгол Харүмафүжи сургууль, Шинэ Монгол-3 сургууль хэмээх 3 ерөнхий боловсролын сургууль болон техник инженерийн коллеж, технологийн их сургууль, япон хэл, англи хэлний сургалтын төв бүхий "Шинэ Монгол Эрдмийн Хүрээлэн" болж өргөжсөн. == Танилцуулга == === Түүхэн товчоо === '''1999 он.''' БАГАНА НЭГИЙН ХОЛБООНЫ АНХДУГААР ХУРАЛ Сургуулийн үүсгэн байгуулагч Ж.Галбадрахын сургууль байгуулах хүсэл зоригийг дэмжин "Багана нэгийн холбоо" байгуулагдав. [[Image:Шинэ монгол 2.jpg|thumb|250px|left|Шинэ Монгол сургуулийн нээлт. (10.5.2000)]] '''2000 он.''' СУРГУУЛИЙН БАРИЛГА БАРИГДАЖ ЭХЛЭВ. Сургуулийн барилга барих компанитай гэрээ байгуулж, барилга баригдаж эхлэв. Мөн Японоос анхны контейнер ачигдав. СУРГУУЛИЙН АНХНЫ НЭЭЛТ Анх 8 багш, 5 ажилтан, 105 сурагчтайгаар сургуулийн анхны хичээлийн шинэ жилийн нээлт болов. '''2001 он.''' ЕРӨНХИЙЛӨГЧ ЗОЧЛОВ. Монгол улсын хоёр дахь ерөнхийлөгч Н.Багабанди сургуультай танилцав. "АСА-АКУА" ТЭТГЭЛЭГ АНХ УДАА ГАРДУУЛАВ. Анхны тэтгэлгийг сурагчдад олгов. '''2002 он.''' ШИНЭ МОНГОЛ ДУГУЙЛАН БАЙГУУЛАГДАВ. Сурагчдын санаачилгаар өнчин хүүхдийн асрах төв дээр "Шинэ Монгол"дугуйлан нээгдэв. СУРАГЧ Б.БАТЗАЯА УЛСЫН ХИМИЙН ОЛИМПИАДААС АНХНЫ АЛТАН МЕДАЛЬ ХҮРТЭВ. '''2003 он.''' АНХНЫ 3-Н ЖИЛИЙН АХЛАХ СУРГУУЛЬ ТӨГСӨГЧИД ГЭРЧИЛГЭЭГЭЭ ГАРДАН АВАВ. Анхны 3-н жилийн ахлах сургууль төгсөгчид гэрчилгээгээ гардан авлаа. АСА ТӨСЛИЙН ХҮРЭЭНД ЯПОН ХЭЛНИЙ АНХНЫ ЗУНЫ СУРГАЛТЫГ ЗОХИОН ЯВУУЛАВ. '''2004 он.''' АНХНЫ ТӨГСӨГЧ НАР ЯПОНЫГ ЗОРИВ. Японы их дээд сургуульд суралцах анхны 6 сурагч тэтгэлгээ гардан авлаа. Токиогийн Олон Улсын Их Сургууль /ТОУИС/ -тай хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулсан бөгөөд тус их сургуулиас 4 багш 33 оюутан Монголд дадлага хийхээр ирэв. '''2005 он.''' ДУНД СУРГУУЛЬ БАЙГУУЛАГДАВ. "Шинэ Монгол" дунд сургууль байгуулагдаж 7,8-р ангид элсэлт авав. Мөн багш, сурагчдын дотуур байр ашиглалтад оров. СУРГУУЛИЙН 5 ЖИЛИЙН ОЙГ ТЭМДЭГЛЭВ. ЯПОНД СУРАЛЦАГСДАД ТЭТГЭЛЭГ ОЛГУУЛАХААР ГЭРЭЭ БАЙГУУЛАВ. Японд суралцагсдад тэтгэлэг олгуулах талаар Олон Улсын "Мабучи", "Ясуда" сангуудтай шинээр гэрээ байгуулав. '''2006 он.''' ТӨГСӨГЧ Н.МЭРГЭН АМЕРИКИЙН MIT-Д ТЭТГЭЛГЭЭР СУРАЛЦАХ ЭРХ АВАВ. Төгсөгч Н.Мэргэн Америкийн MIT-д тэтгэлгээр суралцах эрх авав. СУРАГЧ Д.ХҮРЭЛТУЛГА ОЛОН УЛСЫН ФИЗИКИЙН ОЛИМПИАДААС ХҮРЭЛ МЕДАЛЬ ХҮРТЭВ. '''2007 он.''' ДУНД СУРГУУЛИЙН СУРАГЧДАД "УРАМ" ТЭТГЭЛГИЙГ ОЛГОЖ ЭХЛЭВ. Дунд сургуулийн сурагчдад "Урам" тэтгэлгийг олгож эхлэв. Багш Р.Бавуудорж Монгол Улсын Гавьяат багш цол хүртэж, сургуулийн анхны гавьяат багш тодров. '''2008 он.''' Япон улсын Оберин их сургуультай холбоо тогтоож, жилд 2 төгсөгч үнэ төлбөргүй суралцуулахаар тохиров. БАГА СУРГУУЛЬ БАЙГУУЛАГДАВ. "Шинэ Монгол" бага сургууль нээлтээ хийж, гурван багш, 68 сурагчтайгаар үйл ажиллагаагаа эхлүүлэв. '''2009 он.''' ХИЧЭЭЛИЙН БАЙРНЫ ӨРГӨТГӨЛИЙН НЭЭЛТ БОЛОВ. Сургуулийн хичээлийн байрны өргөтгөл болон М.Алтанцэцэгийн нэрэмжит “Кинран” номын сангийн нээлт болов. БАГШ Б.ӨНӨРЖАРГАЛ УЛСЫН ХИМИЙН ОЛИМПИАДАД ТАСРАЛТГҮЙ 5 УДАА ТҮРҮҮЛЭВ. Багш Б.Өнөржаргал улсын химийн олимпиадад тасралтгүй 5 удаа түрүүлэв. '''2010 он.''' НАГОЯ ИХ СУРГУУЛЬТАЙ ХАМТЫН АЖИЛЛАГААНЫ ГЭРЭЭ БАЙГУУЛАВ. Нагоя Их сургуулийн дэд захирал Ватанабэ тэргүүтэй төлөөлөгчид айлчлан, хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулав. ТӨГСӨГЧДӨД ЗОРИУЛСАН ХӨШӨӨНИЙ СУУРЬ БОСГОВ. Шинэ Монголын төгсөгч-ирээдүйн Нобелийн шагналтан, НҮБ-ийн ЕНБД, Монгол улсын төрийн тэргүүн болон дэлхийн аваргуудад зориулсан хөшөөний суурь босгов. СУРГУУЛИЙН 10 ЖИЛИЙН ОЙГ ТЭМДЭГЛЭВ. Сургууль үүсгэн байгуулагдсаны 10 жилийн ойг соёлын төв өргөөнд ёслол төгөлдөр тэмдэглэв. УРЛАГИЙН ИХ ТАНХИМ НЭЭЛТЭЭ ХИЙВ. 282 хүний суудалтай урлагийн их танхим нээлтээ хийв. '''2011 он.''' БАГШ Ш.АДИЛБИШ МОНГОЛ УЛСЫН ГАВЬЯАТ БАГШ ЦОЛЫГ ХҮРТЭВ. Багш Ш.Адилбиш Монгол улсын Гавьяат багш цолыг хүртэж, сургуулийн 2 дахь гавьяат багш болов. ЯПОНЫ ЦУНАМИД НЭРВЭГДСЭН АРД ТҮМЭНД ТУСЛАХ ХӨДӨЛГӨӨН ӨРНҮҮЛЭВ. Японы цунамид нэрвэгдсэн ард түмэнд туслах хөдөлгөөн өрнүүлэн, 23 сая төгрөгийн хандив цуглуулав. “УХААЛАГ ХҮҮХЭД” СУРАГЧ СОЛИЛЦООНЫ ХӨТӨЛБӨР ХЭРЭГЖҮҮЛЭВ. Архангай аймгийн Тариат сумын сургууль, TV5 телевизтэй хамтран “Ухаалаг хүүхэд” сурагч солилцооны хөтөлбөр хэрэгжүүлэв. '''2012 он.''' ХӨДӨЛМӨР ЗУСЛАН БАЙГУУЛАГДАВ. Төв аймгийн Баянчандмань суманд сургуулийн хөдөлмөр зуслан байгуулагдав. СУРГУУЛИЙН 2 ДАХЬ ҮЕИЙН ЗАХИРЛААР П.НАРАНБАЯР ТОМИЛОГДОВ. Сургуулийн гүйцэтгэх захирлаар П.Наранбаяр багш уригдан ажиллав. '''2013 он.''' ТӨГСӨГЧДИЙН “ШИНЭ МОНГОЛ-ИРЭЭДҮЙ” САН БАЙГУУЛАГДАВ. Төгсөгчдийн санаачилсан “Шинэ Монгол-Ирээдүй” сан байгуулагдаж анхны тэтгэлгээр Д.Билгүүн Японы АВК сургуульд суралцахаар болов. ЯПОН УЛСЫН ТЭРГҮҮН ХАТАГТАЙ АБЭ АКИЭ АЙЛЧЛАВ. Япон улсын тэргүүн хатагтай Абэ Акиэ зочилж, сургуулийн үйл ажиллагаатай танилцав. ҮҮСГЭН БАЙГУУЛАГЧ Ж.ГАЛБАДРАХ ЯПОН УЛСЫН ГАДААД ХЭРГИЙН САЙДЫН ӨРГӨМЖЛӨЛ ХҮРТЭВ. Үүсгэн байгуулагч Ж.Галбадрах Япон улсын Гадаад хэргийн сайдын өргөмжлөл хүртэв. АКИТА ИХ СУРГУУЛЬ БОЛОН НАГОЯ СУРГУУЛИЙН ХАРЬЯА АХЛАХ СУРГУУЛЬТАЙ ХАМТЫН АЖИЛЛАГААНЫ ГЭРЭЭ БАЙГУУЛАВ. Акита их сургууль болон Нагоя сургуулийн харьяа ахлах сургуультай хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулав. '''2014 он.''' ШИНЭ МОНГОЛ ЭРДМИЙН ХҮРЭЭЛЭН БАЙГУУЛАГДАВ. Шинэ Монгол эрдмийн хүрээлэн байгуулагдав. Эрдмийн хүрээлэнгийн барилга оны шилдэг барилга байгууламжаар шалгарав. ЯПОН УЛСЫН ЕРӨНХИЙ САЙД ШИНЗО АБЭГИЙН ЭЭЖ АЙЛЧЛАВ. Япон улсын ерөнхий сайд Шинзо Абэгийн ээж Ёоко Абэ айлчлав. ЯПОН ХЭЛНИЙ “ЮҮ ЛАНГУЭЖ” ХЭЛНИЙ ТӨВ НЭЭГДЭВ. Шинэ Монгол эрдмийн хүрээлэн, Лайсенс академитай хамтран Япон хэлний “Юү лангуэж” хэлний төв нээгдэв. ШИНЭ МОНГОЛ ТЕХНОЛОГИЙН ДЭЭД СУРГУУЛЬ, ШИНЭ МОНГОЛ ТЕХНИК ИНЖЕНЕРИЙН КОЛЛЕЖ БАЙГУУЛАГДАВ. Шинэ Монгол технологийн дээд сургууль, Шинэ Монгол техник инженерийн коллеж байгуулагдан, анхны хичээлийн жилийн нээлтээ хийв. '''2015 он''' ШИНЭ МОНГОЛ АХЛАХ СУРГУУЛИЙГ БАЙГУУЛСАН ТҮҮХЭН ТӨСЛИЙН СҮҮЛЧИЙН ТӨГСӨЛТ/XIII ҮЕ/ ЭРДМИЙН БАЯРАА ТЭМДЭГЛЭВ. Шинэ Монгол ахлах сургуулийг байгуулсан түүхэн төслийн сүүлчийн төгсөлт/XIII үе/ эрдмийн баяраа тэмдэглэв. СУРАГЧ О.МИШЭЭЛ ОЛОН УЛСЫН МАТЕМАТИКИЙН ОЛИМПИАДААС АЛТАН МЕДАЛЬ ХҮРТЭВ. Сурагч О.Мишээл олон улсын математикийн олимпиадаас алтан медаль хүртэж, математикийн төрлөөр олон улсын хэмжээнд алтан медаль хүртсэн анхны сурагч болов. ТӨГСӨГЧДИЙН НЭРЭМЖИТ СПОРТЫН БАГА ОЛИМП ЗОХИОН БАЙГУУЛАВ. 15 жилийн ой угтаж, төгсөгчдийн нэрэмжит спортын бага олимп 6 төрлөөр зохион байгуулав. ШИНЭ МОНГОЛ – МАБҮЧИ ТЭТГЭЛГИЙН САН БАЙГУУЛАГДАВ. Шинэ Монгол – Мабүчи тэтгэлгийн сан байгуулагдан, дотоодын их дээд сургуулийн шилдэг 30 оюутанд анхны тэтгэлгээ гардуулав. СУРГУУЛИЙН 15 ЖИЛИЙН ОЙГ ТЭМДЭГЛЭВ. 15 жилийн ойн баярын концерт, хүндэтгэлийн хүлээн авалтыг зохион байгуулав. Тус хүлээн авалтад Япон улсаас 84 зочин ирж оролцов. Мөн “BidxShineMongol” арга хэмжээг төгсөгч нарын хамтаар зохион байгуулав. КАРЬЕР ХӨГЖЛИЙН ТӨВ НЭЭЛТЭЭ ХИЙВ. 1-р үеийн төгсөгчид ивээн тэтгэсэн Карьер хөгжлийн төв нээлтээ хийв. '''2016 он.''' МОНГОЛЫН БОЛОВСРОЛЫН АНХНЫ 12 ЖИЛИЙН ТӨГСӨЛТИЙН ҮЕИЙНХЭН ТӨГСӨЛТИЙН БАЯРАА ТЭМДЭГЛЭВ. Монголын боловсролын анхны 12 жилийн төгсөлт, Шинэ Монголын анхны “нэмэлт хөтөлбөргүй төгсөлт” буюу XV үеийнхэн төгсөлтийн баяраа тэмдэглэв. СУРГУУЛИЙН ҮЗЭЛ САНААГ ЧУЛУУ ХӨШӨӨНД СИЙЛЖ МӨНХЛӨН, БАЙРЛУУЛАВ. Сургууль байгуулагдсан цагаас хойш тогтсон соёл, уламжлалыг тэр хэвээр нь авч үлдэхийн тулд, удирдлагын баг болон Япон зөвлөхүүд хамтран хэдэн зуун өнгөрсөн ч үл өөрчлөгдөх Шинэ Монголын үзэл санааг хүндэтгэлийн чулуун дээр сийлэн мөнхөлөв. БЯЦХАН МОНГОЛ ЦЭЦЭРЛЭГ БАЙГУУЛАГДАВ. Шинэ Монгол Эрдмийн Хүрээлэнгийн ерөнхийлөгч Ж.Галбадрах, сургуулийн 1-р үеийн төгсөгч Э.Зулгэрэл, Д.Хишгээ нар хамтран, “Бяцхан Монгол” цэцэрлэг байгуулав. ГОВЬ ХӨТӨЛБӨРИЙГ ХЭРЭГЖҮҮЛЖ ЭХЛЭВ. Дундговь аймгийн Дэлгэрхангай сумын сургуультай хамтран “Говь” хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж эхлэв. '''2017 он.''' СУРАГЧ Л.ДӨЛГӨӨН АЗИЙН ФИЗИКИЙН ОЛИМПИАДААС ХҮРЭЛ МЕДАЛЬ ХҮРТЭВ. Сурагч Л.Дөлгөөн Азийн Физикийн XVIII олимпиадаас хүрэл медаль хүртэв. ТОРГОН ХИЛ ХӨТӨЛБӨРИЙГ ХЭРЭГЖҮҮЛЖ ЭХЛЭВ. Дундговь аймгийн Хөвсгөл сумын Сулин хээрийн отрядад "Торгон хил” хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж эхлэв. БАГШ Г.БААСАНЖАВ МОНГОЛ УЛСЫН ГАВЬЯАТ БАГШ ЦОЛЫГ ХҮРТЭВ. Багш Г.Баасанжав Монгол Улсын Гавьяат багш цол хүртэж, сургуулийн 3 дахь гавьяат багш болов. ҮҮСГЭН БАЙГУУЛАГЧ Ж.ГАЛБАДРАХ ЯПОН УЛСЫН ЭЗЭН ХААНЫ “МАНДАХ НАРАН” ОДОНГООР ШАГНУУЛАВ. Сургуулийн үүсгэн байгуулагч, Шинэ Монгол эрдмийн хүрээлэнгийн ерөнхийлөгч Ж.Галбадрах Япон Улсын цог жавхлант эзэн хааны эрхэм дээд шагнал болох “Мандах наран” одонгоор шагнуулав. '''2018 он.''' “АЧАРЪЯ ШИНЭ МОНГОЛ” АНГЛИ ХЭЛНИЙ СУРГАЛТЫН ТӨВИЙГ НЭЭВ. Шинэ Монгол Эрдмийн Хүрээлэн Энэтхэг улсын “Ачаръя" Институттэй хамтран “Ачаръя Шинэ Монгол” англи хэлний сургалтын төв байгуулав. ДЭЛХИЙН АВАРГА ШАЛГАРУУЛАХ "FIBA 3X3 - U18" САГСНЫ ТЭМЦЭЭНД 17-Р ҮЕИЙН ТӨГСӨГЧ Ө.ПЭРЭНЛЭЙЖАМЦ ОРОЛЦОВ. Дэлхийн аварга шалгаруулах "FIBA 3x3 - U18" сагсны тэмцээнд 17-р үеийн төгсөгч Ө.Пэрэнлэйжамц оролцлоо. ШИНЭ МОНГОЛ ХАРҮМАФҮЖИ СУРГУУЛЬ АЛБАН ЁСООР БАЙГУУЛАГДАВ. Шинэ Монгол Харүмафүжи сургууль албан ёсоор байгуулагдав. '''2019 он.''' НОБЕЛИЙН ШАГНАЛТАН НОЁРИ РЁОЖИ АЙЛЧЛАВ. 2001 оны химийн салбарын Нобелийн шагналтан Ноёри Рёожи сургуульд зочлов. “ШИНЭ МОНГОЛ” ТӨГӨЛ БАЙГУУЛАВ. “Шинэ Монгол” төгөл Богд уулын Төрхурахын аманд байгуулагдаж, 19-р үеийн багш сурагчид, сургуулийн захиргаа болон Эко клубийн сурагчдын хамт анхны 150 модыг тарив. '''2020 он.''' 1-Р ҮЕИЙН ТӨГСӨГЧ Э.ЗУЛГЭРЭЛ 3 ДАХЬ ҮЕИЙН ЗАХИРЛААР ТОМИЛОГДОВ. Сургуулийн захирал П.Наранбаяр өөрийн саналаар ажлаа өгч, 1-р үеийн төгсөгч, Бяцхан Монгол цэцэрлэгийн үүсгэн байгуулагч Э.Зулгэрэл 3 дахь үеийн захирлаар томилогдов. ТӨГСӨГЧДИЙН ХОЛБОО БАЙГУУЛАГДАВ. Шинэ Монгол ахлах сургуулийн төгсөгчдийн холбоо байгуулагдав. БАГА СУРГУУЛЬД ЭЛСЭН ОРСОН АНХНЫ 1-Р АНГИЙН ЭЛСЭГЧИД 12-Р АНГИА ТӨГСӨВ. Шинэ Монгол бага сургуульд элсэн орсон анхны 1-р ангийн элсэгчид 12-р ангиа төгсөв. 19-Р ҮЕИЙН ТӨГСӨГЧ Э.НАМУУНГОО АНУ-ЫН ХАРВАРДЫН ИХ СУРГУУЛЬД 100 ХУВИЙН ТЭТГЭЛЭГТЭЙ СУРАЛЦАХААР БОЛОВ. 19-р үеийн төгсөгч Э.Намуунгоо АНУ-ын Харвардын их сургуульд 100 хувийн тэтгэлэгтэй суралцахаар болов. СУРАГЧ О.МИШЭЭЛ ОЛОН УЛСЫН МАТЕМАТИКИЙН ОЛИМПИАДААС АЛТАН МЕДАЛЬ ХҮРТЭВ. Сурагч О.Мишээл Олон Улсын Математикийн 61-р олимпиадаас алтан медаль хүртэв. СУРГУУЛИЙН 20 ЖИЛИЙН ОЙГ ТЭМДЭГЛЭВ. 20 жилийн ойн баярын концерт, хүндэтгэлийн хүлээн авалтыг ёслол төгөлдөр зохион байгуулав. === Одоо === [[Image:Шинэ монгол1.jpg|thumb|250px|right|Шинэ Монгол сургууль.]] 2025-2026 оны хичээлийн жилийн байдлаар: "Шинэ Монгол" бүрэн дунд сургууль нь 1680 сурагч, 100 гаруй багш, 27 ажилтан, бага, дунд, ахлах, ангитайгаар үйл ажиллагаагаа явуулж байна. 2023 онд Дунд сургуулийн 7 давхар байрыг ашиглалтанд оруулсан. Үндсэн 3 блок барилгаас бүрдэн нийт 50 бүлэг, 1 ээлжтэйгээр сургалтын үйл ажиллагааг явуулж байна. "Техник Инженерийн коллеж" нь цахилгаан электрон техник, механик техникийн инженер, хими технекийн инженер, дэд бүтэц техникийн инженер гэсэн чиглэлүүдээр 300 гаруй оюутнуудтайгаар үйл ажиллагаагаа явуулж байна. "Шинэ Монгол технологийн дээд сургууль" нь програм хангамж, химийн инженерчлэл,цахилгааны инженер, электроник, автоматжуулалт, механик инженер, хүрээлэн буй орчны инженерчлэл, барилгын инженер, нано-инженерчлэл, биотехнологи гэсэн чиглэлүүдээр 160 оюутнуудтайгаар үйл ажиллагаагаа явуулж байна. [[File:Шинэ Монгол 15.jpg|thumb|Эрдмийн хүрээлэнгийн барилга.]] ===Сурах орчин=== Анги дүүргэлт бага сургууль 25, дунд сургууль 30, ахлах сургууль 35 хүүхэдтэй. Манай сургууль хими, биологи, физикийн иж бүрэн лаборатортайгаас гадна англи, япон хэлний 4 кабинет, бүрэн тохижуулсан технологийн кабинеттэй. 300 хүний суудалтай урлагийн заал, стандартын шаардлага хангасан спорт заал болон секц, дугуйлангийн зориулалттай 7 танхимтай. Сүүлийн үеийн өндөр хүчин чадалтай утасгүй интернэтэд холбогдсон компьютерийн иж бүрэн кабинет, сургуулийг хамарсан өндөр хурдны WiFi орчин, багш сурагчдын дотуур байр, 150 хүн хүлээн авах чадалтай цайны газартай. Мөн хичээлийн анги кабинетээс гадна, урлагийн үйл ажиллагаа явуулах танхим, спортын үйл ажиллагаа явуулах заалуудтай. Тухайлбал:[[File:Шинэ монгол 17.jpg|thumb|250px|Дунд ангийн сурагчдад зориулсан ном уншлагын танхим.]] [[File:Шинэ Монгол 18.jpg|thumb|250px|Кинран номын сан.]] * Урлагийн их танхим- Тус сургууль нь урлагийн их,бага гэсэн 2 танхимтай ба Их танхим нь 200 гаруй хүний суудалтай иж бүрэн тохижилттой бөгөөд бага танхим нь япон маягийн ёслол,арга хэмжээ зохион байгуулахад ашигладаг. * Кинран номын сан- Энэхүү номын сан нь уншлагын танхимаас гадна цахим хайлтын систем, видео хичээлийн танхим, бага сургуулийн сурагчдад зориулсан номын өргөө болон сурагчдын клубуудын хурлын өрөөнөөс бүрдэх бөгөөд 15000 номтой. * Фитнесийн өрөө- Фитнесийн өрөө нь дотроо фитнесийн гүйлтийн зам гэх мэт бүх төрлийн фитнесийн төхөөрөмжүүдтэй бөгөөд, спортын секцүүдэд ордог сурагчид чийрэгжүүлэх, бие халаалтын бэлтгэлээ хийдэг. * Заалууд- Тус сургууль нь 570м2 хэмжээтэй спорт заал болон мэргэжлийн бүжгийн заал, дугуйлан секцүүдэд зориулан тохижуулсан 7 танхимтай. [[Image:Шинэ монгол 5.JPG|thumb|250px|right|Шинэ Монгол сургуулийн урлагийн их танхим.]] [[File:Шинэ Монгол 14.jpg|thumb|250px|right|Сургуулийн химийн кабинет.]] === Шинэ Монгол соёл === Сургууль дээр сурагчдын даган мөрдөх хэв журмыг Шинэ Монгол соёл гэх бөгөөд сурагчид сахин биелүүлэх үүрэг хүлээдэг. Шинэ Монгол соёлд дараах 9 зүйл багтана: # Мэндлэх хүндлэх # Дүрэмт хувцас өмсөх # Зөв хооллох, эрүүл мэндээ анхаарах # Цаг баримтлах # Гар утасны зохистой хэрэглээ # Цэвэр, цэгцтэй байх # Гутлаа солих # Хогоо ангилан хаях # Олон нийтийн газар дэгтэй байх #Чигч, шударга байх == Секц,дугуйлан == Мөн тус сургууль нь авьяас чадварыг хөгжүүлж, бие бялдарын өв тэгш хүмүүжил олгох зорилгоор хичээлээс гадуурх 36 төрлийн секц, дугуйлан, клубуудыг хичээллүүлдэг бөгөөд хичээлийн жилийн төгсгөлд тухайн жилийн дугуйлан,секцүүдийн тайлан хамгаалалт болдог. [[Image:Шинэ Монгол бүрэн дунд сургуулийн спорт заал.JPG|thumb|250px|right|Шинэ Монгол сургуулийн спорт заал.]] ==== Секцүүд ==== # Волейбол # Сагсан бөмбөг # Хөл бөмбөг # Ширээний теннис # Шатар # 100 буудалт даам # Бадминтон # Кэндо # Кэндама # Хөнгөн атлетик # Айкидо # Каратэ # Жүдо # Монгол бөх [[File:Шинэ монгол 16.jpg|thumb|right|250px|Бүжгийн дугуйлан хичээллэж буй нь.]] [[Image:Шинэ Монгол 10.JPG|thumb|right|250px|right|Шинэ Монгол сургуулийн дугуйлангуудын тайлан.]] ==== Дугуйлангууд ==== # Ардын бүжиг # Цэнгээнт бүжиг # Морин хуур # Ятга # Лимбэ # Шанз # Хуучир # Ёочин # Цөөхүүл хөгжим # Дуу # Драм # Зураг # Гар урлал # Баримал # LEAD CLUB (Илтгэлийн дугуйлан) ==== Сургуулийн байгууллага ==== # Сурагчийн Өөрөө Удирдах Зөвлөл /СӨУЗ/ # "Эко" клуб # "Япон хэл" -ний клуб # "Шинэ Монгол" дугуйлан # "Шува" клуб /[[Монгол дохионы хэл|дохионы хэл]]/ # "Интеракт" клуб # "Англи хэл"-ний клуб # "Улаан загалмай" #"Э-хон" /зурагт ном/ #"New Media" #"New School" / бүжиг / #"Түүх" #"Шинжлэх ухаан" #"A cappella" / дуу / #"Тэрэби кайги" #"Шатар" ==Төгсөгчид == Тус сургуулиас жил бүр тэтгэлгээр олон тооны төгсөгчид гадаадын их дээд сургуулиудад суралцдаг бөгөөд, тэдгээрээс дийлэнхи нь Япон улсад сурч байна. Тэтгэлгүүдийг төрлөөр ангилвал: '''1.Япон улсын засгийн газрын тэтгэлэг''' Гадаадын их дээд сургуулиудад суралцахыг зорьсон сурагчид ЕБС-ийн үндсэн хичээлүүд дээр сургуулиас тэтгэлгүүдийн шалгалтанд зориулж гаргасан нэмэлт хөтөлбөрөөр суралцдаг бөгөөд жил бүр зохиогддог Монбушо шалгалтанд тэнцсэн сурагчид засгийн газрын тэтгэлгээр суралцдаг. '''2. Ивээн тэтгэгч байгууллагууд, холбооны тэтгэлэг.''' Хувийн зардлаар Япон улсад суралцах шалгалт (Ryugaku shiken)-нд өндөр оноо аван, өөрийн элсэн суралцахыг хүссэн их сургуульдаа тэнцсан төгсөгчид тус сургуулийн ивээн тэтгэгч байгууллагуудын 100%-ийн тэтгэлэгээр суралцах боломжтой. '''3. Хамтын ажиллагаатай гадаадын их дээд сургуулиуд''' Шинэ монгол сургуультай хамтын ажиллагааны гэрээтэй гадаадын их дээд сургуулиудад жил бүр шалгарсан шилдэг төгсөгчид сургуулийн тодорхойлолтоор 50-100%-ийн тэтгэлэгтэй суралцах боломжтой байдаг. ''Япон орны гэрээт их дээд сургуулиуд:'' * Акитагийн их сургууль (Akita University)- Жил бүр шалгарсан 5 төгсөгч * Обириний их сургууль (J.F.Oberlin University)- Жил бүр шалгарсан 2 төгсөгч * Токай их сургууль (Tokai University)- Жил бүр шалгарсан 1 төгсөгч * Токиогийн олон улсын их сургууль (TIU-Tokyo International University)- Жил бүр шалгарсан 1 төгсөгч * Чиба технелогийн сургууль (Chiba Institute of Technology)- Жил бүр шалгарсан 1 төгсөгч * Хачинохэ технелогийн коосэн (Hatchinohe kōsen)- Жил бүр шалгарсан 1 төгсөгч * Күрүмэ технелогийн их сургууль (Kurume Institute of Technology)- Жил бүр шалгарсан 1 төгсөгч * Яамагата их сургууль (Yamagata University)- Жил бүр шалгарсан 1 төгсөгч * Хёого мужийн их сургууль (Hyogo university)- Жил бүр шалгарсан 2 төгсөгч * Риккёо их сургууль (Rikkyo University)- Жил бүр шалгарсан 2 төгсөгч * Тэйкёо их сургууль (Teikyo University)- Жил бүр шалгарсан 1 төгсөгч ''Бусад орны гэрээт их дээд сургуулиуд:'' * Торонтогийн их сургууль (University of Toronto)- Жил бүр шалгарсан 1 төгсөгч '''ҮЕ ҮЕИЙН ТӨГСӨГЧИД ХААНА ЮУ ХИЙЖ БАЙНА ВЭ?''' Шинэ Монгол сургууль үүсгэн байгуулагдсанаас хойш 25 жилийн хугацаанд нийт 2,903 төгсөгч, үүнээс 36.7% нь гадаадын их дээд сургуулийг төгссөн болон суралцаж байна. Тухайлбал: * Япон - 615 * АНУ - 185 * БНСУ - 92 * БНХАУ - 90 * Австрали - 49 * Их Британи - 40 * Тайвань - 33 * ОХУ - 33 * Унгар - 30 * Канад - 16 * Герман - 15 * Сингапур - 12 * Франц - 7 * Энэтхэг - 6 * Итали - 6 * Турк - 6 * Польш - 5 * Малайз - 2 * Швейцарь - 2 * Австри - 1 * Швед - 1 [[Image:Шинэ Монгол 4.JPG|thumb|250px|right|Шинэ Монгол сургуулийн японд сурч буй төгсөгчдийн байршил.]] == Эко сургууль == Тус сургууль нь 2008 оны 5 сард Нэгдсэн Үндэстний байгууллагын итгэмжлэгдсэн эко сургууль болох зорилт тавьсан юм.Энэхүү зорилттой холболгдуулан Японы ахлах сургуулиудын клубуудтэй адил үйл ажиллагаа явуулах эко клубыг байгуулах гэх мэт олон ажлуудыг хийж буйгаас дурьдвал: [[Image:Шинэ монгол 8.JPG|thumb|250px|left|Обирин сургуультай хамтран хийсэн салхин сэнс.]] * Шинэ Монгол сургууль нь японы "Хигашинэ" ахлах сургуультай байгуулсан гэрээний хүрээнд тус сургуулийн багш сурагчидтай хамтран [[Сэргээгдэх эрчим хүч|нарны зайн хураагуур]] 7 ширхэг ялтасыг бүтээн ажиллууж байгаа юм.Энэхүү хавтангууд нь сард 660W,жилд 4320W эрчим хүчийг гарган авах чадалтай бөгөөд энэхүү эрчим хүчээр сургуулийн урд байрлах 6 гэрлийг бүхэлд нь гэрэлтүүлж байгаа юм. * Мөн тус сургууль нь Японы Обирин их сургуулийн эко клубтэй хамтран [[Сэргээгдэх эрчим хүч|салхин эрчим хүч]] гарган авах 400W ийн чадалтай сэнсийг бүтээсэн ба энэхүү эрчим хүчээр сургуулийн хойд хэсгийг гэрэлтүүлдэг. * Сургуулийн "эко" клуб 2014 оноос эхлэн сургуулиас гарч буй нийт хуванцар болон цаасан хог хаягдлыг ангилан хаяж, дахин боловсруулах үйлдвэрүүд уруу явуулах санаачлага гарган ажиллаж байгаа бөгөөд одоогийн байдлаар жилд нийт гарч болох дахин боловсрох хогны хэмжээг судалж, туршилтаар хэрэгжүүлсэн ба 2015-2016 оны хичээлийн жилд нэвтрүүлэхээр зорьж байна. * Байгаль орчноо хамгаалахыг уриалсан бас нэгэн ажил бол тус 7 хоног бүрийн мягмар гарагт амин дэмээр баялаг цагаан хоолоор хооллодог бөгөөд, энэ нь байгаль орчноо хамгаалахыг уриалах, мөн биологийн төрөл зүйлийг устахаас хамгаалахыг уриалж буй хэрэг юм. ==Хөдөлмөр зуслан == 2013 оноос "Хөдөлмөр" зусланг бий болгон сурагчдаа явуулж эхэлсэн нь монголын хувийн хэвшлийн сургуулиудын түүхэнд анх удаагийн үйл явдал болсон билээ. Төв аймгийн Баянчандмань сумын Доргонотын ам хэмээх газарт байрлах уг зуслан нь Улаанбаатар хотоос 75 км-ийн зайтай оршино. Тог цахилгаангүй, утасны сүлжээ барихгүй, морин тэргээр усаа зөөх гэх мэт нөхцөлийг зориудаар бий болгосон нь сурагчдад хөдөлмөрийн үнэ цэнийг ойлгуулах, байгаль орчноо хайрлан хамгаалах, бие дааж амьдрах чадварыг нь нэмэгдүүлэх зэрэг зорилготой ажээ. [[Ангилал:Улаанбаатарын дунд сургууль]] [[Ангилал:Баянзүрх дүүрэг]] [[Ангилал:Монгол-Японы харилцаа]] 44i1xcwdwp5skfyospijiebyqt26taq Остин, Техас 0 45766 859165 859100 2026-06-17T21:15:39Z Enkhsaihan2005 64429 859165 wikitext text/x-wiki {{Short description|Техасын нийслэл}} {{Инфобокс суурин | name = Остин, Техас | native_name = Austin | settlement_type = [[АНУ-ын нийслэлүүдийн жагсаалт|Мужийн нийслэл]] | named_for = [[Стивен Ф. Остин]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Skyline of Austin, Texas (cropped).jpg | caption1 = Хотын төвийн үзэмж | image2 = 2025 Texas State Capitol 03.jpg | caption2 = [[Техасын Төрийн Ордон]] | image3 = Driskill Hotel Exterior.jpg | caption3 = [[Дрискилл зочид буудал]] | image4 = Zilker Park 2017-01-20.jpg | caption4 = [[Зилкер Парк]] | image5 = The Clock Tower (69174981).jpeg | caption5 = [[Остин дахь Техасын их сургууль|Остины ИС]] дахь цагийн цамхаг | image6 = Paramount Theater - Austin, Texas - DSC08308.jpg | caption6 = [[Парамаунт театр (Остин, Техас)|Парамаунт театр]] | image7 = Laguna Gloria.jpg | caption7 = [[Лагуна Глориа]] }} | image_flag = Flag of Austin, Texas.svg | flag_size = | flag_link = Остины далбаа | image_seal = Seal of Austin, TX.svg | seal_size = | image_blank_emblem = Austin TX logo.svg | blank_emblem_type = Лого | blank_emblem_link = | image_shield = Coat of arms of Austin, Texas.svg | nicknames = Дэлхийн амьд хөгжмийн нийслэл, [[Цахиур толгод]], ATX, Нил ягаан өнгийн титмийн хот | motto = [[Остиныг хачирхалтай байлга]] (албан бус) | mapframe = yes | mapframe-point = none | pushpin_map = Техас#АНУ | pushpin_map_caption = Техас дахь байршил##АНУ дахь байршил | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|30|16|2|N|97|44|35|W|region:US-TX_type:city(964,000)|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flagu|АНУ}} | subdivision_type1 = [[АНУ-ын мужууд|Муж]] | subdivision_type2 = [[Техасын тойргийн жагсаалт|Тойрог]] | subdivision_name1 = {{flag|Техас}} | subdivision_name2 = [[Тревис тойрог, Техас|Тревис]], [[Хейс тойрог, Техас|Хейс]], [[Уильямсон тойрог, Техас|Уильямсон]] | established_title = Суурьшил | established_date = 1835 | established_title2 = Нэгдсэн | established_date2 = 12 сарын 27, 1839 | government_type = [[Зөвлөл-менежерийн засгийн газар|Зөвлөл-менежер]] | leader_title = [[Остин хотын даргын жагсаалт|Хотын дарга]] | leader_name = [[Кирк Ватсон]] ([[Ардчилсан Нам (АНУ)|АН]]){{efn|name=pledged}} | leader_title1 = Биет | leader_name1 = [[Остин хотын зөвлөл]] | leader_title2 = [[Хотын менежер]] | leader_name2 = Т.Ц. Броднакс<ref name="CityGovernment" /> | area_footnotes = <ref name="2019 Gazetteer" /> | area_total_sq_mi = 326.51 | area_land_sq_mi = 319.94 | area_water_sq_mi = 6.57 | area_total_km2 = 845.66 | area_land_km2 = 828.64 | area_water_km2 = 17.02 | area_metro_km2 = 11099.91 | elevation_footnotes = <ref name=gnis/> | elevation_ft = 607 | population_total = 961855 | population_as_of = 2020 | population_rank = Хойд Америкт [[Хойд Америкийн хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|32-т]]<br />АНУ-д [[АНУ-ын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|12-т]]<br />Техаст [[Техасын хотын жагсаалт|4-т]] | population_footnotes = <ref name="a760">{{cite web | title=U.S. Census Bureau QuickFacts: Austin city, Texas | website=Census Bureau QuickFacts | date=2025-07-01 | url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/austincitytexas/LFE041223 | access-date=2026-06-17}}</ref> | population_metro_footnotes = <ref name="2020Pop" /> | population_metro = 2550637 ([[Хотын бөөгнөрлийн статистик бүс нутаг|АНУ: 25-д]]) | pop_est_as_of = 2025 | pop_est_footnotes = <ref name="a760"/> | population_urban = 1809888 ([[АНУ-ын хот суурин газрын жагсаалт|АНУ: 29-д]]) | population_density_urban_km2 = 1,127.8 | population_density_urban_sq_mi = 2,921.0 | population_density_sq_mi = 3006.36 | population_est = 1002632 {{gain}} | population_density_km2 = 1160.76 | population_demonym = Остинчууд | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|title=Total Gross Domestic Product for Austin-Round Rock, TX (MSA)|url=https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP12420|website=fred.stlouisfed.org|access-date=2026-06-17|archive-date=2024-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20240110062547/https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP12420|url-status=live}}</ref> | demographics2_title1 = Бөөгнөрөл | demographics2_info1 = $248.110 тэрбум (2023) | postal_code_type = [[ЗИП код]]ууд | postal_code = 73301, 73344, 78681, 78701–78705, 78708–78739, 78741–78742, 78744–78768, 78772–78774, 78778–78779, 78783, 78799 | area_code = [[Бүс нутгийн код 512 ба 737|512 & 737]] | area_code_type = [[Хойд Америкийн дугаарлалтын төлөвлөгөө|Бүс нутгийн кодууд]] | website = {{URL|austintexas.gov}} | blank_name = [[Мэдээлэл Боловсруулах Холбоо Стандарт|МБХС код]] | blank_info = 48-05000<ref name="Census 2010" /> | blank1_name = [[Газар Зүйн Нэрийн Мэдээллийн Систем|ГНМС]] онцлог ID | blank1_info = 1384879<ref name="GNIS" /> | timezone = [[Төв цагийн бүс|CST]] | utc_offset = −6 | timezone_DST = [[Төв цагийн бүс|CDT]] | utc_offset_DST = −5 }} '''Остин''' ({{lang-en|Austin}} [{{IPA|ˈɔːstɪn}}]) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[Техас]] мужийн нийслэл [[хот]] юм. 2022 оны байдлаар Остин хотын хүн ам 974,447 байсан. == Түүх == 1835 онд Техасын тусгаар тогтнолын дайн эхэлсэн бөгөөд үүний үр дүнд өөрийн ерөнхийлөгч, конгресс, мөнгөний системтэй шинэ улс бий болоод Ватерлоо (Waterloo [{{IPA|ˈwɔːtəɹˌluː}}]) гэх нэртэй нийслэл байгуулагдсан ба дараа нь 1838 онд тухайн үед тусгаар Бүгд Найрамдах Техас Улсыг үндэслэгч [[Стивен Ф. Остин|Стивен Остины]] нэрээр өөрчлөн нэрлэжээ. 1845 онд Техасын дөрөв дэх ерөнхийлөгч Ансон Жонс, Конгресс нар засгийн газар болон нийслэлийн статусыг Остин руу буцаахаар санал хураалт явуулсан. Үүний зэрэгцээ Техас улсыг [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн Нэгдсэн Улстай]] нэгтгэх шийдвэр гаргасан байна. 20-р зууны дунд үеэс Остин хот нь Техас мужийн хамгийн том метрополитан хотуудын нэг байсан болсон бөгөөд Остин хагас дамжуулагч, програм хангамжийн салбарт өндөр технологийн томоохон төв болж хөгжиж эхэлсэн. Тус хотод байрлах [[Остин дахь Техасын их сургууль]] нь АНУ-ын хамгийн том их сургуулиудын нэг болжээ. === Хүн амын өсөлт === {| class="wikitable" |- ! style="background:#F3F3FF; text-align:center;" | Огноо ! style="background:#F3F3FF; text-align:center;" | Хүн амын тоо<ref>[http://www.texasalmanac.com/sites/default/files/images/CityPopHist%20web.pdf Texasalmanac] (PDF; 1,2&nbsp;MB). Abgerufen am 4. Oktober 2012</ref> |- |1850 | align="right" | 629 |- |1860 | align="right" | 3.494 |- |1870 | align="right" | 4.428 |- |1880 | align="right" | 11.013 |- |1890 | align="right" | 14.575 |- |1900 | align="right" | 22.258 |- |1910 | align="right" | 29.860 |- |1920 | align="right" | 34.876 |- |1930 | align="right" | 53.120 |- |1940 | align="right" | 87.930 |- |1950 | align="right" | 132.459 |- |1960 | align="right" | 186.545 |- |1970 | align="right" | 251.808 |- |1980 | align="right" | 345.496 |- |1990 | align="right" | 472.020 |- |2000 | align="right" | 656.562 |- |2010 | align="right" | 790.390 |- |2014 | align="right" | 865.504 |} == Засаг захиргаа == Хотын гол удирдах байгууллага нь 11 гишүүнтэй Хотын зөвлөл бөгөөд тэдний 10 нь дүүргээр сонгогддог бөгөөд 1 нь Остины бүх иргэдийн сонгуулиар сонгогдсон хотын дарга юм. Хотын даргад туслахын тулд хотын менежерийг хөлсөлдөг. Хотын дарга болон үлдсэн хотын зөвлөлийн гишүүдийн сонгууль нь нам бус, олонхийн саналын системийг ашигладаг. 2014 оны 11-р сар хүртэл Остин нь Техасын цорын ганц томоохон хот хэвээр байсан бөгөөд хотын зөвлөлийн гишүүн бүрийг дүүргээр биш, харин хотын бүх оршин суугчид сонгодог байв. Хотын дарга нь Кирк Ватсон юм. Тэрээр 2022 оны 11-р сарын 8-нд сонгогдож, 2023 оны 1-р сарын 6-нд албан тушаалаа авсан. {{Том зураг|Austin panorama 2018.png|1000|Остин хотын төв}} == Эдийн засаг == Остин бол Их Остины метрополитан бүсийн хамгийн том бүрэлдэхүүн хот бөгөөд 2010 онд 86 тэрбум долларын дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хэмжээтэй байсан. Энэ хотыг АНУ-ын хамгийн том өндөр технологийн төвүүдийн нэг гэж үздэг. Жил бүр [[Техасын Их Сургууль|Техасын Их Сургуулийн]] мянга мянган инженер, компьютерийн шинжлэх ухааны төгсөгчид технологи, аюулгүй байдлын компаниудад ажилд ордог. Метрополитан бүсийн орон сууцны үнэ [[Цахиурын хөндий|Цахиурын хөндийнхөөс]] хамаагүй бага боловч Техасын бусад бүс нутгаас хамаагүй өндөр байдаг ажээ. Мөн тус хотод хайтек-компаниудын төв офис байралдаг байна. Үүнд: 3M, AMD, Apple, Applied Materials, ARM, Buffalo Technology, Cirrus Logic, Cisco Systems, Bioware, Blizzard Entertainment, eBay/PayPal, Electronic Arts, Facebook, Flextronics, Google, Hewlett-Packard, HomeAway, Hoover’s, HostGator, Intel Corporation, National Instruments, Nvidia, Oracle, Qualcomm, Rackspace, RetailMeNot, Rooster Teeth, Samsung, Silicon Labs, Spansion, Troux Technologies, Xerox, United Devices, Tesla болон Wargaming.net. зэрэг юм. Остин хот нь эм зүй, биотехнологийн төв болж хөгжиж байна. Тус хотод ойролцоогоор 240 биологийн шинжлэх ухааны компаниуд байрладаг бөгөөд тэдгээрийн28% орчим нь эм зүй, биотехнологийн салбарт ажилладаг. == Уур амьсгал == Остин хот чийглэг субтропик уур амьсгалтай бөгөөд [[Мексикийн булан|Мексикийн булангаас]] чийглэг салхи давамгайлдаг маш халуун, урт зун, зөөлөн, богино өвөлтэй гэж тодорхойлогддог. Остин хотод жилд дунджаар 872 мм хур тунадас унадаг бөгөөд ихэнх нь хавар болдог. Жилийн энэ улиралд хүчтэй аадар бороо орох нь элбэг тохиолддог ч хар салхи тийм их биш байдаг. Остинд тэнгэр цэлмэг эсвэл хэсэгчлэн үүлэрхэг байдаг бөгөөд жилд бараг 2650 цаг буюу боломжит дээд хэмжээнээс 60.3% нартай байдаг. Остинд зун нь ерөнхийдөө халуун, чийглэг байдаг бөгөөд өдрийн хамгийн өндөр температур 7, 8-р сард дунджаар +35°C орчим байдаг. Жилд дунджаар 109 хоногт температур +32.2°C-аас давж, жилд 12 хоногт температур +37.8°C-аас дээш нэмэгддэг. +44°C дээд хэм хоёр удаа бүртгэгдсэн: 2000 оны 9-р сарын 5, 2011 оны 8-р сарын 28-нд. Остин хотод өвөл зөөлөн, харьцангуй хуурай байдаг. Өдөр тутмын дундаж хамгийн бага температур жилд 88 хоног +7.2°C -аас доош, дундаж температур жилд 18 хоног 0°C -аас доош унадаг. Хамгийн бага температур 1949 оны 1-р сарын 31-нд -19°C бүртгэгдсэн байна. {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = [[Кэмп-Мэбри]], Остин, Техас (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1897–одоо) |collapsed = Y |single line = Y |Jan high F = 62.5 |Feb high F = 66.5 |Mar high F = 73.3 |Apr high F = 80.3 |May high F = 86.9 |Jun high F = 93.2 |Jul high F = 96.6 |Aug high F = 97.8 |Sep high F = 91.4 |Oct high F = 82.5 |Nov high F = 71.5 |Dec high F = 63.9 |year high F= 80.5 |Jan mean F = 52.2 |Feb mean F = 56.1 |Mar mean F = 62.8 |Apr mean F = 69.6 |May mean F = 76.8 |Jun mean F = 83.0 |Jul mean F = 85.8 |Aug mean F = 86.5 |Sep mean F = 80.8 |Oct mean F = 71.6 |Nov mean F = 61.0 |Dec mean F = 53.6 |year mean F = |Jan low F = 41.8 |Feb low F = 45.8 |Mar low F = 52.2 |Apr low F = 58.9 |May low F = 66.8 |Jun low F = 72.9 |Jul low F = 75.0 |Aug low F = 75.1 |Sep low F = 70.1 |Oct low F = 60.8 |Nov low F = 50.5 |Dec low F = 43.4 |year low F= 59.4 |Jan avg record high F = 80.1 |Feb avg record high F = 84.2 |Mar avg record high F = 87.7 |Apr avg record high F = 91.8 |May avg record high F = 95.5 |Jun avg record high F = 99.5 |Jul avg record high F =102.3 |Aug avg record high F =103.9 |Sep avg record high F = 99.9 |Oct avg record high F = 93.7 |Nov avg record high F = 85.3 |Dec avg record high F = 80.5 |year avg record high F=105.3 |Jan avg record low F = 27.1 |Feb avg record low F = 30.3 |Mar avg record low F = 34.8 |Apr avg record low F = 42.8 |May avg record low F = 53.4 |Jun avg record low F = 65.0 |Jul avg record low F = 70.1 |Aug avg record low F = 69.3 |Sep avg record low F = 58.5 |Oct avg record low F = 43.7 |Nov avg record low F = 33.8 |Dec avg record low F = 28.6 |year avg record low F= 24.2 |Jan record high F = 90 |Feb record high F = 99 |Mar record high F = 98 |Apr record high F = 99 |May record high F = 104 |Jun record high F = 109 |Jul record high F = 109 |Aug record high F = 112 |Sep record high F = 112 |Oct record high F = 101 |Nov record high F = 93 |Dec record high F = 90 |Jan record low F = −2 |Feb record low F = −1 |Mar record low F = 18 |Apr record low F = 30 |May record low F = 40 |Jun record low F = 51 |Jul record low F = 57 |Aug record low F = 58 |Sep record low F = 41 |Oct record low F = 30 |Nov record low F = 20 |Dec record low F = 4 |precipitation colour = green |Jan precipitation inch = 2.64 |Feb precipitation inch = 1.89 |Mar precipitation inch = 2.88 |Apr precipitation inch = 2.42 |May precipitation inch = 5.04 |Jun precipitation inch = 3.68 |Jul precipitation inch = 1.96 |Aug precipitation inch = 2.74 |Sep precipitation inch = 3.45 |Oct precipitation inch = 3.91 |Nov precipitation inch = 2.92 |Dec precipitation inch = 2.72 |year precipitation inch=36.25 |Jul snow inch = 0.0 |Aug snow inch = 0.0 |Sep snow inch = 0.0 |Oct snow inch = 0.0 |Nov snow inch = 0.0 |Dec snow inch = 0.0 |Jan snow inch = 0.0 |Feb snow inch = 0.2 |Mar snow inch = 0.0 |Apr snow inch = 0.0 |May snow inch = 0.0 |Jun snow inch = 0.0 |year snow inch= 0.2 |unit precipitation days = 0.01 инч |Jan precipitation days = 7.6 |Feb precipitation days = 7.7 |Mar precipitation days = 8.9 |Apr precipitation days = 7.1 |May precipitation days = 8.9 |Jun precipitation days = 7.4 |Jul precipitation days = 4.9 |Aug precipitation days = 4.8 |Sep precipitation days = 7.1 |Oct precipitation days = 7.0 |Nov precipitation days = 6.9 |Dec precipitation days = 7.5 |year precipitation days=85.8 |unit snow days = 0.1 инч |Jul snow days = 0.0 |Aug snow days = 0.0 |Sep snow days = 0.0 |Oct snow days = 0.0 |Nov snow days = 0.0 |Dec snow days = 0.1 |Jan snow days = 0.2 |Feb snow days = 0.3 |Mar snow days = 0.0 |Apr snow days = 0.0 |May snow days = 0.0 |Jun snow days = 0.0 |year snow days =0.6 |Jan sun = 163.8 |Jan percentsun = 51 |Feb sun = 169.3 |Feb percentsun = 54 |Mar sun = 205.9 |Mar percentsun = 55 |Apr sun = 205.8 |Apr percentsun = 53 |May sun = 227.1 |May percentsun = 54 |Jun sun = 285.5 |Jun percentsun = 68 |Jul sun = 317.2 |Jul percentsun = 74 |Aug sun = 297.9 |Aug percentsun = 73 |Sep sun = 233.8 |Sep percentsun = 63 |Oct sun = 215.6 |Oct percentsun = 61 |Nov sun = 168.3 |Nov percentsun = 53 |Dec sun = 153.5 |Dec percentsun = 48 |year percentsun = 60 |Jan humidity = 67.2 |Feb humidity = 66.0 |Mar humidity = 64.2 |Apr humidity = 66.4 |May humidity = 71.4 |Jun humidity = 69.5 |Jul humidity = 65.1 |Aug humidity = 63.8 |Sep humidity = 68.4 |Oct humidity = 67.1 |Nov humidity = 68.7 |Dec humidity = 67.6 |year humidity= 67.1 | Jan dew point C = 2.3 | Feb dew point C = 4.2 | Mar dew point C = 7.9 | Apr dew point C = 12.8 | May dew point C = 17.4 | Jun dew point C = 20.1 | Jul dew point C = 20.5 | Aug dew point C = 20.2 | Sep dew point C = 18.6 | Oct dew point C = 13.6 | Nov dew point C = 8.7 | Dec dew point C = 4.1 |Jan uv = 4 |Feb uv = 6 |Mar uv = 8 |Apr uv = 9 |May uv = 10 |Jun uv = 11 |Jul uv = 11 |Aug uv = 10 |Sep uv = 9 |Oct uv = 7 |Nov uv = 5 |Dec uv = 4 |source 1 = NOAA (харьцангуй чийгшил ба нар 1961–1990),<ref name = NOAA > {{cite web |url=https://www.weather.gov/wrh/Climate?wfo=ewx |title = NowData – NOAA Online Weather Data |publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date = 2026-06-17 }} </ref><ref name = "NOAA txt"> {{cite web |url = https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00013958&format=pdf |title = Station Name: TX Austin-Camp Mabry |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |work = U.S. Climate Normals 2020: U.S. Monthly Climate Normals (1991–2020) |access-date = 2026-06-17 }} </ref><ref name= noaasun > {{cite web |url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72254.TXT |title = WMO Climate Normals for Austin/Municipal AP TX 1961&ndash;1990 |access-date = 2026-06-17 |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа }} </ref> |source 2 = Weather Atlas<ref name="Weather Atlas"> {{cite web |url=https://www.weather-us.com/en/texas-usa/austin-climate |title=Austin, Texas, USA - Monthly weather forecast and Climate data |publisher=Weather Atlas |access-date=2026-06-17 }} </ref> (UV индекс) }} == Музей болон хотын бусад үзвэрүүд == Остин хотод олон тооны музей байдаг бөгөөд хамгийн алдартай нь Техасын дурсгалын музей, Блантоны урлагийн музей, Боб Буллокийн Техасын түүхийн музей, Остины урлагийн музей, Харри Рэнсом төвийн галерей юм. Хамгийн алдартай жуулчдын сонирхлыг татдаг газруудын нэг бол Техас мужийн Капитоли, мөн Капитоли барихаас өмнөх 1886 онд баригдсан мужийн хамгийн эртний зочид буудал болох Дрискилл зочид буудал юм. Остин хотод мөн ерөнхийлөгч [[Линдон Жонсон|Линдон Жонсоны]] номын сан, музей байрладаг бөгөөд тэнд Жонсоны засаг захиргааны баримт бичиг, эд өлгийн зүйлс, түүний дотор ерөнхийлөгчийн лимузин, Зууван оффисын хуулбар мөн байдаг ажээ. == Тээвэр == Остин хотын нийт оршин суугчдын 73% нь машинаар ганцаараа, 10% нь машинаар, 6% нь гэрээсээ, 5% нь автобусаар, 2% нь алхаж, 1% нь дугуйгаар ажилладаг. == Цахим холбоос == {{Commons|Austin, Texas|Остин}} * [http://www.austintexas.org/ Албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == <references/> [[Ангилал:Остин (Техас)| ]] [[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:АНУ-ын хот]] [[Ангилал:Техасын суурин]] [[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]] [[Ангилал:АНУ-ын муж улсын нийслэл]] [[Ангилал:Техасын тойргийн төв]] 6r7ys1wvtf054xwyunb4mnxse9p3wap Форт-Уэрт 0 45768 859167 831280 2026-06-17T21:30:08Z Enkhsaihan2005 64429 859167 wikitext text/x-wiki {{Short description|АНУ-ын Техас мужийн хот}} {{Инфобокс суурин | name = Форт-Уэрт | native_name = Fort Worth | settlement_type = [[Хот]] | named_for = [[Уильям Уорт]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Fort Worth Skyline.jpg | caption1 = Хотын төв | image2 = Fort Worth Stock Yards Entrance Wiki (1 of 1).jpg | caption2 = [[Форт-Уэрт Стокярдс]] | image3 = 0011Fort Worth Botanic Garden Rose Ramp E Texas.jpg | caption3 = [[Форт-Уэрт Ботаникийн цэцэрлэг|Ботаникийн цэцэрлэг]] | image4 = Fort Worth Cultural District June 2016 13 (Kimbell Art Museum).jpg | caption4 = [[Кимбеллийн урлагийн музей|Урлагийн музей]] | image5 = 0011Paddock Viaduct W Fort Worth Texas.jpg | caption5 = [[Паддок Виадук]] | image6 = Southern Methodist vs. Texas Christian football 2019 01 (opening kickoff).jpg | caption6 = [[Амон Картер цэнгэлдэх хүрээлэн|Амон Картер]] | image7 = StPatricksChurch1.JPG | caption7 = [[Гэгээн Патрикийн сүм (Форт Уэрт, Техас)|Гэгээн Патрикийн сүм]] }} | image_flag = Flag of Fort Worth, Texas.svg | flag_size = 115px | flag_link = Форт-Уэртийн далбаа | image_seal = Seal of Fort Worth, Texas.svg | seal_size = 87px | nicknames = Cowtown,<ref name=citywebsite>{{cite web |url=http://www.fortworthgov.org/citymanager/info/default.aspx?id=3252 |title=From a cowtown to Cowtown |website=Fortworthgov.org |access-date=2024-05-14 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927123809/http://www.fortworthgov.org/citymanager/info/default.aspx?id=3252 |archive-date=2011-09-27}}</ref> Panther City, Funkytown, Queen City of the Prairie<ref name=TexasHandbookOnline>{{cite web |url=https://tshaonline.org/handbook/online/articles/hdf01 |title=Fort Worth, TX |website=tshaonline.org |access-date=2024-05-14 |archive-date=2014-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141009100347/http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/hdf01 |url-status=live }}</ref> | motto = "Where the West begins";<ref name=citywebsite /> "Crossroads of Cowboys & Culture" | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 | mapframe-point = none | pushpin_map = Техас#АНУ | pushpin_map_caption = Техас дахь байршил##АНУ дахь байршил | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|32|45|23|N|97|19|57|W|type:city_region:US-TX|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|АНУ}} | subdivision_type1 = [[АНУ-ын мужууд|Муж]] | subdivision_type2 = [[Техасын тойргийн жагсаалт|Тойрог]] | subdivision_name1 = {{flag|Техас}} | subdivision_name2 = [[Таррант тойрог, Техас|Таррант]], [[Дентон тойрог, Техас|Дентон]], [[Жонсон тойрог, Техас|Жонсон]], [[Паркер тойрог, Техас|Паркер]], [[Уайз тойрог, Техас|Уайз]] <ref name=citymap>{{cite web |url=http://maps.fortworthgov.org/customer_tool/default.asp |title=Fort Worth Geographic Information Systems |access-date=2024-05-14 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20121221011453/http://maps.fortworthgov.org/customer_tool/default.asp |archive-date=2012-12-21}}</ref> | established_title = Нэгдсэн | established_date = 1874<ref>{{cite web |url=http://fortworthtexas.gov/uploadedFiles/Finance/Financial_Reports/2011_CAFR.pdf |title=Comprehensive Annual Financial Report For the Fiscal Year Ended September 30, 2011 : City of Fort Worth, Texas |website=Fortworthtexas.gov |access-date=2024-05-14 |archive-date=2015-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150201073720/http://fortworthtexas.gov/uploadedFiles/Finance/Financial_Reports/2011_CAFR.pdf |url-status=dead}}</ref> | government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] | leader_title = [[Форт-Уэрт хотын даргын жагсаалт|Хотын дарга]] | leader_name = [[Мэтти Паркер]] ([[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|БНН]]) | leader_title1 = Хотын менежер | leader_name1 = Есүс "Жэй" Чапа | unit_pref = Metric | area_total_sq_mi = 355.56 | area_land_sq_mi = 347.27 | area_water_sq_mi = 8.28 | elevation_footnotes = <ref name=gnis/> | elevation_ft = 541 | population_total = 918915 | population_est = 1,028,117{{gain}} | pop_est_as_of = 2025 | pop_est_footnotes = <ref name="d991">{{cite web | title=U.S. Census Bureau QuickFacts: Fort Worth city, Texas | website=Census Bureau QuickFacts | date=2024-07-01 | url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/fortworthcitytexas/LFE041223 | access-date=2026-06-17}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = 2,870.8 | population_metro = 7637387 (АНУ: [[Хотын бөөгнөрлийн статистик бүс нутаг|4-т]]) | population_rank = Хойд Америкт [[Хойд Америкийн хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|35-д]]<br />АНУ-д [[АНУ-ын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|10-т]]<br />Техаст [[Техасын хотын жагсаалт|4-т]] | population_as_of = 2020 | population_footnotes = <ref name="d991"/> | population_demonym = Форт-Уэртчүүд | postal_code_type = [[ЗИП код]]ууд | postal_code = {{collapsible list |title = 76008, 76036, 761XX, 76244 |frame_style = border:none; padding: 0; |list_style = text-align:center;display:none |76008, 76036, 76101–76124, 76126–76127, 76129–76137, 76140, 76147–76148, 76150, 76155, 76161–76164, 76166, 76177, 76179–76182, 76185, 76190–76193, 76195–76199, 76244}} | area_code = [[Бүс нутгийн код 682 ба 817|682 болон 817]] | area_code_type = [[Хойд Америкийн дугаарлалтын төлөвлөгөө|Бүс нутгийн кодууд]] | website = [http://www.fortworthtexas.gov/ www.fortworthtexas.gov] | footnotes = | timezone = [[Төв цагийн бүс|CST]] | utc_offset = −6 | timezone_DST = [[Төв цагийн бүс|CDT]] | utc_offset_DST = −5 | blank_name = [[Мэдээлэл Боловсруулах Холбоо Стандарт|МБХС код]] | blank_info = 48-27000 | blank1_name = [[Газар Зүйн Нэрийн Мэдээллийн Систем|ГНМС]] онцлог ID | blank1_info = 2410531<ref name=gnis>2410531</ref> | area_footnotes = <ref name="CenPopGazetteer2019">{{cite web |title=2019 U.S. Gazetteer Files |url=https://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2019_Gazetteer/2019_gaz_place_48.txt |publisher=АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2024-05-14 |archive-date=2020-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201017010302/https://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2019_Gazetteer/2019_gaz_place_48.txt |url-status=live }}</ref> | area_total_km2 = 920.89 | area_land_km2 = 899.44 | area_water_km2 = 21.45 }} '''Форт-Уэрт''' ({{lang-en|Fort Worth}} {{IPA|ˌfɔːrt ˈwɜːrθ}}) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[Техас|Техас Муж Улс]] даа тавд, улс даа арван зургаад ордог том хот. Энэ хот Даллас хотоос ердөө л 50 километрийн зайтай оршдог. == Хүн ам == {| class="wikitable" |- ! style="background:#F3F3FF; text-align:center;" | Огноо ! style="background:#F3F3FF; text-align:center;" | Хүн амын тоо¹ |- |1880 || style="text-align:right;"| 6663 |- |1890 || style="text-align:right;"| 23.076 |- |1900 || style="text-align:right;"| 26.668 |- |1910 || style="text-align:right;"| 73.312 |- |1920 || style="text-align:right;"| 106.482 |- |1930 || style="text-align:right;"| 163.447 |- |1940 || style="text-align:right;"| 177.662 |- |1950 || style="text-align:right;"| 278.778 |- |1960 || style="text-align:right;"| 356.268 |- |1970 || style="text-align:right;"| 393.476 |- |1980 || style="text-align:right;"| 385.164 |- |1990 || style="text-align:right;"| 447.619 |- |2000 || style="text-align:right;"| 534.697 |- |2010 || style="text-align:right;"| 741.206 |- |2018 || style="text-align:right;"| 895.008 |} ¹ <small>1880–2010 он: Хүн амын тооллогын дүн<ref name="PopEstCities">{{cite web|url=https://www2.census.gov/programs-surveys/popest/tables/2010-2019/cities/totals/SUB-IP-EST2019-ANNRNK.xlsx|title=Annual Estimates of the Resident Population for Incorporated Places of 50,000 or More, Ranked by July 1, 2019 Population: April 1, 2010 to July 1, 2019|publisher=[[United States Census Bureau]], Population Division|access-date=May 21, 2020}}</ref>; 2018 он: АНУ-ын тооллогын товчооны багцаалсан дүн</small> == Хамтрагч хотууд == * {{ITA|Реджо нел’Эмилиа|Реджо нел’Эмилиа}} ([[Итали]]), 1985 оноос хойш * {{JPN|Нагаока|Нагаока}} ([[Япон]]), 1987 оноос хойш * {{DEU|Трир|Трир}} ([[Герман]]), 1987 оноос хойш * {{IDN|Бандунг|Бандунг}} ([[Индонез]]), 1990 оноос хойш * {{HUN|Будапешт|Будапешт}} ([[Унгар]]), 1990 оноос хойш * {{MEX|Толука де Лердо|Толука}} ([[Мексик]]), 1998 оноос хойш * {{SWZ|Мбабане|Мбабане}} ([[Эсватини]]), 2004 оноос хойш * {{CHN|Гуйян|Гуйян}} ([[Хятад]]), 2010 оноос хойш == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = [[Форт-Уэрт Мичем олон улсын нисэх буудал]], Техас (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1940–одоо) |single line = Y |Jan record high F = 88 |Feb record high F = 97 |Mar record high F = 96 |Apr record high F = 102 |May record high F = 101 |Jun record high F = 107 |Jul record high F = 112 |Aug record high F = 110 |Sep record high F = 112 |Oct record high F = 106 |Nov record high F = 95 |Dec record high F = 90 |year record high F= 112 |Jan avg record high F = 78.1 |Feb avg record high F = 81.1 |Mar avg record high F = 86.0 |Apr avg record high F = 89.5 |May avg record high F = 95.5 |Jun avg record high F = 99.6 |Jul avg record high F = 103.6 |Aug avg record high F = 104.3 |Sep avg record high F = 99.3 |Oct avg record high F = 92.7 |Nov avg record high F = 83.2 |Dec avg record high F = 78.1 |year avg record high F = 105.7 |Jan high F = 56.4 |Feb high F = 60.5 |Mar high F = 68.0 |Apr high F = 75.6 |May high F = 83.5 |Jun high F = 91.5 |Jul high F = 95.7 |Aug high F = 95.9 |Sep high F = 88.3 |Oct high F = 77.9 |Nov high F = 66.2 |Dec high F = 57.8 |year high F= 76.4 |Jan mean F = 45.8 |Feb mean F = 49.8 |Mar mean F = 57.3 |Apr mean F = 64.7 |May mean F = 73.3 |Jun mean F = 81.4 |Jul mean F = 85.1 |Aug mean F = 85.2 |Sep mean F = 77.7 |Oct mean F = 66.9 |Nov mean F = 55.7 |Dec mean F = 47.5 |year mean F = 65.9 |Jan low F = 35.3 |Feb low F = 39.1 |Mar low F = 46.5 |Apr low F = 53.8 |May low F = 63.1 |Jun low F = 71.2 |Jul low F = 74.6 |Aug low F = 74.5 |Sep low F = 67.1 |Oct low F = 55.9 |Nov low F = 45.3 |Dec low F = 37.3 |year low F= 55.3 |Jan avg record low F = 19.9 |Feb avg record low F = 23.2 |Mar avg record low F = 28.5 |Apr avg record low F = 37.6 |May avg record low F = 49.1 |Jun avg record low F = 62.0 |Jul avg record low F = 68.8 |Aug avg record low F = 66.8 |Sep avg record low F = 53.9 |Oct avg record low F = 39.7 |Nov avg record low F = 29.3 |Dec avg record low F = 22.1 |year avg record low F = 16.5 |Jan record low F = −2 |Feb record low F = −2 |Mar record low F = 10 |Apr record low F = 28 |May record low F = 38 |Jun record low F = 52 |Jul record low F = 60 |Aug record low F = 58 |Sep record low F = 40 |Oct record low F = 24 |Nov record low F = 19 |Dec record low F = 10 |year record low F= −2 |Jan precipitation inch = 2.05 |Feb precipitation inch = 2.41 |Mar precipitation inch = 3.16 |Apr precipitation inch = 3.06 |May precipitation inch = 4.02 |Jun precipitation inch = 4.02 |Jul precipitation inch = 2.18 |Aug precipitation inch = 2.23 |Sep precipitation inch = 2.59 |Oct precipitation inch = 4.46 |Nov precipitation inch = 2.52 |Dec precipitation inch = 2.64 |year precipitation inch= 35.34 |Jan precipitation days = 7.2 |Feb precipitation days = 6.1 |Mar precipitation days = 7.5 |Apr precipitation days = 7.2 |May precipitation days = 9.3 |Jun precipitation days = 7.2 |Jul precipitation days = 4.7 |Aug precipitation days = 4.5 |Sep precipitation days = 5.8 |Oct precipitation days = 7.1 |Nov precipitation days = 6.7 |Dec precipitation days = 6.5 |year precipitation days= 79.8 |precipitation colour = green |Jan sun = 186.0 |Feb sun = 169.5 |Mar sun = 217.0 |Apr sun = 240.0 |May sun = 248.0 |Jun sun = 300.0 |Jul sun = 341.0 |Aug sun = 310.0 |Sep sun = 240.0 |Oct sun = 217.0 |Nov sun = 180.0 |Dec sun = 186.0 |Jan percentsun = 60 |Feb percentsun = 55 |Mar percentsun = 58 |Apr percentsun = 62 |May percentsun = 57 |Jun percentsun = 71 |Jul percentsun = 79 |Aug percentsun = 77 |Sep percentsun = 67 |Oct percentsun = 64 |Nov percentsun = 60 |Dec percentsun = 60 |Jan uv = 3 |Feb uv = 5 |Mar uv = 7 |Apr uv = 9 |May uv = 10 |Jun uv = 11 |Jul uv = 10 |Aug uv = 10 |Sep uv = 8 |Oct uv = 6 |Nov uv = 4 |Dec uv = 3 |source 1 = National Climatic Data Center<ref>{{cite web |url=http://www.weather.gov/climate/xmacis.php?wfo=fwd |title=NOW Data-NOAA Online Weather Data |access-date=2026-06-17 |publisher=Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |year=2009 |archive-date=щ2009-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091210080429/http://www.weather.gov/climate/xmacis.php?wfo=fwd |url-status=live }}</ref> |date=August 2010 |source 2= Weather Atlas<ref name="Weather Atlas">{{cite web |url=https://www.weather-us.com/en/texas-usa/fort-worth-climate |title=Fort Worth, Texas, USA - Monthly weather forecast and Climate data |publisher=Weather Atlas |access-date=2026-06-17 |archive-date=2021-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304025918/https://www.weather-us.com/en/texas-usa/fort-worth-climate |url-status=live }}</ref> (нарны өгөгдөл, UV индекс) }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Fort Worth, Texas}} * [http://www.fortworth.com/ Хотын албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Форт-Уэрт| ]] [[Ангилал:АНУ-ын хот]] [[Ангилал:Техасын суурин]] [[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]] [[Ангилал:Техасын тойргийн төв]] [[Ангилал:Таррант тойрог]] [[Ангилал:Дентон тойрог]] [[Ангилал:Уайз тойрог (Техас)]] [[Ангилал:Паркер тойрог]] [[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:1849 онд байгуулагдсан]] 2i9cgbpbd1j9ci2s47pjft31e7d6bwh Эль-Пасо 0 45772 859170 830473 2026-06-17T21:47:34Z Enkhsaihan2005 64429 859170 wikitext text/x-wiki {{redirect|Эль-Пасо}} {{Инфобокс суурин | name = Эль-Пасо | native_name = El Paso | settlement_type = [[Хот]] | nicknames = Нарны хот,<ref>{{cite web|url=http://visitelpaso.com/visitors/to_do/1-attractions/sections |title=Visit El Paso, Texas | publisher=El Paso Convention & Visitors Bureau |access-date=2024-05-17}}</ref> Эль-Чуко<ref>{{cite web|url=http://www.elpasotimes.com/ci_23569143/ram-n-renter-el-chuco-tells-el-paso|archive-url=https://archive.today/20140201050232/http://www.elpasotimes.com/ci_23569143/ram-n-renter-el-chuco-tells-el-paso|url-status=dead|archive-date=2014-02-01|title=El Chuco tells of El Paso pachuco history – Ramon Renteria | newspaper=El Paso Times |date=2013-06-30 |access-date=2024-05-17}}</ref> | image_skyline = {{multiple image | align = center | border = infobox | perrow = 1/2/2/1 | total_width = 280 | caption_align = center | image1 = El Paso Cityscape (cropped).jpg | caption1 = Эль-Пасо хотын төв | image2 = Southwest University Park.jpg | caption2 = [[Баруун өмнөд их сургуулийн цэнгэлдэх хүрээлэн|Цэнгэлдэх хүрээлэн]] | image3 = YsletaMission.JPG | caption3 = Ислета | image4 = UTEP5.JPG | caption4 = [[Эль Пасо дахь Техасын их сургууль|Техасын их сургууль]] | image5 = Summitanthonysnose1b.jpg | caption5 = [[Хойд Франклин уул]] | image6 = El Paso's Kern Place.jpg | caption6 = [[Керн Плэйс]] }} | image_flag = Flag of El Paso, Texas.svg | flag_size = 120px | flag_link = Эль-Пасогийн далбаа | image_seal = Seal of El Paso, Texas.svg{{!}}class=skin-invert | seal_size = 100px | image_blank_emblem = El Paso, TX logo.svg | blank_emblem_type = Лого | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 | mapframe-point = none | pushpin_map = Техас#АНУ | pushpin_label = Эль-Пасо | pushpin_map_caption = Техас дахь байршил##АНУ дахь байршил | pushpin_relief = yes | coordinates = {{coord|31|45|33|N|106|29|19|W|region:US-TX_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{flag|АНУ}} | subdivision_type1 = [[АНУ-ын мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = {{flag|Техас}} | subdivision_type2 = [[Техасын тойргийн жагсаалт|Тойрог]] | subdivision_name2 = [[Эль-Пасо тойрог, Техас|Эль-Пасо]] <!--History and government -->| established_title = Анхны суурин | established_date = {{start date and age|1680}} | established_title2 = Франклин нэртэй суурин | established_date2 = {{start date and age|1849}} | established_title3 = Эль-Пасо | established_date3 = {{start date and age|1852}} | established_title4 = Хот байршсан | established_date4 = {{start date and age|1859}} | established_title5 = [[Хотын корпораци|Нэгдсэн]] | established_date5 = {{start date and age|1873}} | government_type = [[Зөвлөл-менежерийн засгийн газар|Зөвлөл-менежер]] | leader_title = [[Эль-Пасо хотын даргын жагсаалт|Хотын дарга]] | leader_name = [[Ренард Жонсон]] | leader_title1 = [[Хотын зөвлөл]] | leader_name1 = {{plainlist| * *Алехандра Чавес *Жош Асеведо *Деанна Мальдонадо-Роча *Синтия Бояр Трехо *Иван Нино *Арт Фиерро *Лили Лимон *Крис Каналес}} | leader_title2 = [[Хотын менежер]] | leader_name2 = [[Дионн Мак]] | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 671.46 | area_land_km2 = 669.33 | area_water_km2 = 2.13 <!---please use official U.S. Census Bureau reports for population and not local ones. These latter are definitely point-of-view and therefore unacceptable in an encyclopedia----> | population_as_of = 2020 | population_total = 678815 | population_footnotes = <ref name="QuickFacts">{{cite web |title=QuickFacts: El Paso city, Texas |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/elpasocitytexas/POP010220 |publisher=АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2024-05-17}}</ref> | population_rank = Хойд Америкт [[Хойд Америкийн хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|66-т]]<br />АНУ-д [[АНУ-ын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|22-т]]<br />Техаст [[Техасын хотын жагсаалт|6-д]] | population_metro_footnotes = <ref>{{cite web |title=2020 Population and Housing State Data |url=https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |publisher=АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2024-05-17}}</ref> | population_metro = 868859 ([[Хотын бөөгнөрлийн статистик бүс нутаг|АНУ: 67-д]]) | population_blank1_title = [[Статистикийн нэгдсэн бүс|CSA]] | population_blank1 = 1,108,758 | population_density_sq_mi = 2626.69 | population_density_km2 = 1014.17 | population_urban = 854584 ([[АНУ-ын хот суурин газруудын жагсаалт|АНУ: 53-т]]) | population_density_urban_km2 = 1,289.5 | population_density_urban_sq_mi = 3,339.7 | population_demonym = Эль-Пасочууд | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|title=Total Gross Domestic Product for El Paso, TX (MSA)|url=https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP21340|website=fred.stlouisfed.org}}</ref> |demographics2_title1 = Бөөгнөрөл |demographics2_info1 = $48.609 тэрбум (2023) | timezone = [[Уулын цагийн бүс|MST]] | utc_offset = −07:00 | timezone_DST = [[Уулын цагийн бүс|MDT]] | utc_offset_DST = −06:00 | elevation_m = 1140 | elevation_ft = 3740 | postal_code_type = [[ЗИП код]]ууд | postal_code = {{plainlist| *79900–79999 *88500–88599 (шуудангийн хайрцаг)}} | area_code = [[Бүс нутгийн код 915|915]] | area_code_type = [[Хойд Америкийн дугаарлалтын төлөвлөгөө|Бүс нутгийн кодууд]] | blank_name_sec1 = [[Мэдээлэл Боловсруулах Холбоо Стандарт|МБХС код]] | blank_info_sec1 = 48-24000 | blank1_name_sec1 = [[Газар Зүйн Нэрийн Мэдээллийн Систем|ГНМС]] онцлог ID | blank1_info_sec1 = 1380946<ref>{{cite web|url=http://geonames.usgs.gov|access-date=2024-05-17|title=US Board on Geographic Names|publisher=[[АНУ-ын Геологийн судалгаа]]|date=2007-10-25}}</ref> | website = {{URL|http://www.elpasotexas.gov}} | area_footnotes = <ref>{{cite web|title=2019 U.S. Gazetteer Files|url=https://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2019_Gazetteer/2019_gaz_place_48.txt|publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо|access-date=2024-05-17}}</ref> | area_total_sq_mi = 259.25 | area_land_sq_mi = 258.43 | area_water_sq_mi = 0.82 }} '''Эль-Пасо''' ‍({{lang-en|El Paso}}) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[Техас]] муж улсын [[хот]] юм. == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = [[Эль-Пасо олон улсын нисэх буудал]], Техас (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1879–одоо) | collapsed = yes |single line = Y | Jan high F = 58.6 | Feb high F = 64.1 | Mar high F = 71.9 | Apr high F = 80.0 | May high F = 88.7 | Jun high F = 97.1 | Jul high F = 95.8 | Aug high F = 94.0 | Sep high F = 88.3 | Oct high F = 79.4 | Nov high F = 67.0 | Dec high F = 57.8 | year high F = 78.6 |Jan mean F = 46.5 |Feb mean F = 51.5 |Mar mean F = 58.7 |Apr mean F = 66.6 |May mean F = 75.4 |Jun mean F = 83.9 |Jul mean F = 84.4 |Aug mean F = 82.9 |Sep mean F = 76.9 |Oct mean F = 66.7 |Nov mean F = 54.5 |Dec mean F = 46.1 |year mean F = 66.2 | Jan low F = 34.5 | Feb low F = 38.9 | Mar low F = 45.5 | Apr low F = 53.3 | May low F = 62.1 | Jun low F = 70.6 | Jul low F = 73.0 | Aug low F = 71.8 | Sep low F = 65.4 | Oct low F = 54.0 | Nov low F = 42.0 | Dec low F = 34.4 | year low F = 53.8 | Jan record high F = 80 | Feb record high F = 86 | Mar record high F = 93 | Apr record high F = 98 | May record high F = 105 | Jun record high F = 114 | Jul record high F = 112 | Aug record high F = 112 | Sep record high F = 104 | Oct record high F = 96 | Nov record high F = 87 | Dec record high F = 80 | year record high F = 114 | Jan record low F = −8 | Feb record low F = 1 | Mar record low F = 14 | Apr record low F = 23 | May record low F = 31 | Jun record low F = 46 | Jul record low F = 56 | Aug record low F = 52 | Sep record low F = 41 | Oct record low F = 25 | Nov record low F = 1 | Dec record low F = −5 | year record low F = −8 | Jan avg record high F = 71.2 | Feb avg record high F = 76.9 | Mar avg record high F = 85.9 | Apr avg record high F = 90.7 | May avg record high F = 98.7 | Jun avg record high F = 105.7 | Jul avg record high F = 103.6 | Aug avg record high F = 102.5 | Sep avg record high F = 98.8 | Oct avg record high F = 90.8 | Nov avg record high F = 78.5 | Dec avg record high F = 71.3 | year avg record high F = 106.7 | Jan avg record low F = 19.1 | Feb avg record low F = 22.6 | Mar avg record low F = 27.6 | Apr avg record low F = 35.8 | May avg record low F = 46.7 | Jun avg record low F = 56.6 | Jul avg record low F = 63.9 | Aug avg record low F = 62.8 | Sep avg record low F = 52.6 | Oct avg record low F = 37.8 | Nov avg record low F = 25.1 | Dec avg record low F = 17.9 | year avg record low F = 15.6 | precipitation colour = green | Jan precipitation inch = 0.39 | Feb precipitation inch = 0.40 | Mar precipitation inch = 0.24 | Apr precipitation inch = 0.17 | May precipitation inch = 0.43 | Jun precipitation inch = 0.73 | Jul precipitation inch = 1.58 | Aug precipitation inch = 1.67 | Sep precipitation inch = 1.52 | Oct precipitation inch = 0.59 | Nov precipitation inch = 0.43 | Dec precipitation inch = 0.63 | year precipitation inch = 8.78 | Jan snow inch = 0.8 | Feb snow inch = 0.2 | Mar snow inch = 0.0 | Apr snow inch = 0.0 | May snow inch = 0.0 | Jun snow inch = 0.0 | Jul snow inch = 0.0 | Aug snow inch = 0.0 | Sep snow inch = 0.0 | Oct snow inch = 0.0 | Nov snow inch = 0.5 | Dec snow inch = 1.3 | year snow inch = 2.8 | unit precipitation days = 0.01 инч | Jan precipitation days = 3.3 | Feb precipitation days = 3.1 | Mar precipitation days = 2.1 | Apr precipitation days = 1.4 | May precipitation days = 2.4 | Jun precipitation days = 3.4 | Jul precipitation days = 8.1 | Aug precipitation days = 7.8 | Sep precipitation days = 5.5 | Oct precipitation days = 4.1 | Nov precipitation days = 2.6 | Dec precipitation days = 3.8 | year precipitation days = 47.6 | unit snow days = 0.1 инч | Jan snow days = 0.7 | Feb snow days = 0.3 | Mar snow days = 0.0 | Apr snow days = 0.0 | May snow days = 0.0 | Jun snow days = 0.0 | Jul snow days = 0.0 | Aug snow days = 0.0 | Sep snow days = 0.0 | Oct snow days = 0.1 | Nov snow days = 0.2 | Dec snow days = 0.8 | year snow days = 2.1 | Jan sun = 254.5 |Jan percentsun = 80 | Feb sun = 263.0 |Feb percentsun = 85 | Mar sun = 326.0 |Mar percentsun = 88 | Apr sun = 348.0 |Apr percentsun = 89 | May sun = 384.7 |May percentsun = 90 | Jun sun = 384.1 |Jun percentsun = 90 | Jul sun = 360.2 |Jul percentsun = 83 | Aug sun = 335.4 |Aug percentsun = 81 | Sep sun = 304.1 |Sep percentsun = 82 | Oct sun = 298.6 |Oct percentsun = 85 | Nov sun = 257.6 |Nov percentsun = 82 | Dec sun = 246.3 |Dec percentsun = 79 | year percentsun = 85 | Jan humidity = 50.5 | Feb humidity = 41.6 | Mar humidity = 32.4 | Apr humidity = 26.9 | May humidity = 27.1 | Jun humidity = 29.9 | Jul humidity = 43.9 | Aug humidity = 48.4 | Sep humidity = 50.5 | Oct humidity = 47.1 | Nov humidity = 46.1 | Dec humidity = 51.5 | year humidity = 41.3 | Jan dew point C = -4.8 | Feb dew point C = -5.0 | Mar dew point C = -5.1 | Apr dew point C = -3.6 | May dew point C = 0.2 | Jun dew point C = 5.5 | Jul dew point C = 12.7 | Aug dew point C = 13.2 | Sep dew point C = 10.9 | Oct dew point C = 4.4 | Nov dew point C = -1.5 | Dec dew point C = -4.1 | year dew point F = | source 1 = NOAA (харьцангуй чийгшил 1962–1990, нар 1961–1990, шүүдрийн цэг 1962–1990)<ref name = NOAA >{{cite web |url = https://w2.weather.gov/climate/xmacis.php?wfo=epz |title = NowData – NOAA Online Weather Data |publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date = 2026-06-17}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&stations=USW00023044&format=pdf&dataTypes=MLY-TMAX-NORMAL,MLY-TMIN-NORMAL,MLY-TAVG-NORMAL,MLY-PRCP-NORMAL,MLY-SNOW-NORMAL |title=Summary of Monthly Normals 1991–2020 |publisher=NOAA |date=2023-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230616044719/https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&stations=USW00023044&format=pdf&dataTypes=MLY-TMAX-NORMAL,MLY-TMIN-NORMAL,MLY-TAVG-NORMAL,MLY-PRCP-NORMAL,MLY-SNOW-NORMAL |archive-date=2023-06-16}}</ref><ref>{{cite web |url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72270.TXT |title = WMO Climate Normals for El Paso/Int'l Arpt TX 1961–1990 |access-date = 2026-06-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230616045726/ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72270.TXT |archive-date = 2023-06-16 |url-status = dead |publisher = National Oceanic and Atmospheric Administration }}</ref> }}<section end="weather box" /> == Цахим холбоос == {{Commonscat|El Paso, Texas|Эль-Пасо}} * [http://www.elpasotexas.gov/ Албан ёсны цахим хуудас] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} [[Ангилал:Эль-Пасо (Техас)| ]] [[Ангилал:Техасын суурин]] [[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]] [[Ангилал:Техасын тойргийн төв]] [[Ангилал:Рио Гранде]] [[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот]] j8vvi50ay8yj9ye58q14hpgey6ixz7o Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс 0 54848 859149 848648 2026-06-17T12:43:36Z Megzer 20491 859149 wikitext text/x-wiki {| border="1" cellpadding="2" style="float:right; border-collapse:collapse; border-color:#f2f2f4; margin-left:15px; margin-bottom:15px; width:380px; font-size:95%; border:1px solid #aaaaaa;" | align="center" colspan="2" style="line-height:1.7em; background-color:#E0E0E0;" | <span style="font-size:1.5em">'''Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс'''</span><br /><span style="font-size:1.7em">{{MongolUnicode|ᠳᠥᠴᠢᠨ<br />ᠳᠥᠷᠪᠡᠨ<br />ᠬᠣᠶᠠᠷ ᠤᠨ<br />ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ<br />ᠤᠯᠤᠰ}}</span><br>(1388-1635)<br /><span style="font-size:1.5em">'''Умард Юань'''</span><br /><span style="font-size:1.7em">{{MongolUnicode|ᠤᠮᠠᠷᠠᠳᠤ<br />ᠶᠤᠸᠠᠨ}}</span><br>(1368-1388) |- align="center" colspan="2" style="background-color:#F2F2F4; background-color:#f2f2f4; border:1px solid #AAAAAA;" | Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс газрын зураг |- | colspan="2" align="center" style="background-color:#F9F9F9; border:1px solid #AAAAAA;" | [[File:Mongolia XVII.png|center|365px|Монгол Улс, [[Зүүнгар]], [[Хошуудын хант улс]], [[Хотгойд]]ын хант улс, [[Халимаг]]ийн хант улс, [[Моголистан]]]] |- | style="background:#ffffff" align="center" colspan="2" | |- | align="center" colspan="2" style="background-color:#E0E0E0; border:1px solid #AAAAAA;" | '''Цаг тооны хэлхээс'''<br />'''1368—1691 он''' |- | style="background:#ffffff" align="center" colspan="2" | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" width="100%" |+ | | |- | width="45%" align="left" valign="top" |[[Юань улс|←]] [[Юань улс|Дай Өнь Их Монгол Улс]] | align="right" | | align="right" | [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрад]] [[File:Flag of None.svg|25px]][[Дөрвөн Ойрадын холбоо|→]]<br />[[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|Монгол Манжийн эрхшээлд]] [[File:Flag of China (1889–1912).svg|25px]][[Чин улс|→]]<br />[[Хар Дэлийн хант улс|Хар Дэлийн Хант Улс]] [[File:Flag of None.svg|25px]][[Хар Дэлийн хант улс|→]] |} |- | style="background-color:#F2F2F4; border:1px solid #AAAAAA;" | '''[[Үндсэн хууль|Хууль цааз]]''' | style="background-color:#F2F2F4; border:1px solid #AAAAAA;" | [[Их Засаг]] |- | style="background-color:#F2F2F4; border:1px solid #AAAAAA;" | '''[[Албан ёсны хэл|Албан хэл]]''' | style="background-color:#F9F9F9; border:1px solid #AAAAAA;" | [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|хятад]], [[Манж хэл|манж]] |- | style="background-color:#F2F2F4; border:1px solid #AAAAAA;" | '''[[Нийслэл]]''' | style="background-color:#F9F9F9; border:1px solid #AAAAAA;" | [[Шанду]] (1368–1369)<br />[[Инчан]] (1369–1370)<br />[[Хархорум]] (1371–1388) |- | style="background-color:#F2F2F4; border:1px solid #AAAAAA;" | '''Төрийн хэлбэр''' | style="background-color:#F9F9F9; border:1px solid #AAAAAA;" | [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] |- | style="background-color:#F2F2F4; border:1px solid #AAAAAA;" | '''[[Төрийн тэргүүн]]'''<br />– 1368–1370 он<br />– 1370–1378 он<br />– 1378–1388 он<br />– 1388–1391 он<br />– 1480–1517 он<br />– 1603–1634 он | style="background-color:#F9F9F9; border:1px solid #AAAAAA;" | [[Хаан]] ([[Алтан ураг|алтан ургаас сонгоно]])<br /> [[Тогоонтөмөр хаан]]<br /> [[Аюушридар хаан]]<br /> [[Төгстөмөр хаан]]<br /> Есүдэр [[Зоригт хаан]]<br /> [[Батмөнх Даян хаан]]<br /> [[Лигдэн Хутагт хаан]] <small>(''[[Монгол хаад#Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс (1370-1691)|'''бүрэн жагсаалтыг үзэх''']]'')</small> |- | style="background-color:#F2F2F4; border:1px solid #AAAAAA;" | '''Нутаг дэвсгэр'''<br />– 1550 он{{sfn|Rein|Sep 1997|pp=475-504}} | style="background-color:#F9F9F9; border:1px solid #AAAAAA;" | <br />5.000.000&nbsp;км² |- | style="background-color:#F2F2F4; border:1px solid #AAAAAA;" | '''Түүхэн он'''<br />– 1368 он<br />– 1388 он<br />– 1483–1510 он<br />– 1634 он<br />– 1691 он | style="background-color:#F9F9F9; border:1px solid #AAAAAA;" | <br />[[Юань улс|Юань Улс]] мөхөв<br />[[Төгстөмөр хаан]] алагдсан<br />[[Батмөнх Даян хаан|Даян хаан]] [[Монголчууд]]ыг дахин нэгтгэв<br />Сүүлчийн [[хаан]] [[Лигдэн хаан|Лигдэн]] нас барав<br />[[Долоннуурын чуулган]] |- | style="background-color:#F2F2F4; border:1px solid #AAAAAA;" | '''Улсын нутаг дэвсгэрт өнөөдөр''' | style="background-color:#F9F9F9; border:1px solid #AAAAAA;" | {{MNG}}, {{CHN}}, {{RUS|Ziel=Оросын Холбооны Улс}}, {{KAZ}}ы хэсэг |} '''Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс'''<ref>{{Webarchiv|url=http://old.econtent.edu.mn/book/10rangi |wayback=20220804040348 |text=Монголын түүх 10 |archiv-bot=2023-10-06 13:07:29 InternetArchiveBot }} Боловсрол, шинжлэх ухааны яам, 2021</ref> нь Юань гүрний дараа 1368-1691 он хүртэл оршин тогтнож байсан монголчуудын улс өөр өөр нэртэй байдаг. 1388 он хүртэл "'''Их Юань'''" нэрийг хэрэглэж байсан ба бусад үед '''Дөчин Дөрвөн хоёр''' буюу бүрнээрээ '''Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс''' ([[Зургаан түмэн|дөчин түмэн Монгол]], [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|дөрвөн түмэн Ойрад]] гэх үгнээс товчлон ингэж хэрэглэж байж) гэсэн албан ёсны нэртэй байжээ, харин [[Эсэн тайш]] хаан болсны дараа Их Юань гэж нэрлэгдэх болсон. Үүнийг Хятадыг захирч байсан Юань улсаас ялгахын тулд түүхчид "'''Умард Юань'''" гэж нэрлэдэг.<ref>[https://books.google.com/books?id=itKyDwAAQBAJ&pg=PA47&source=gbs_toc_r&cad=3#v=onepage&q&f=false In the Shadow of the Mongol Empire: Ming China and Eurasia (October 2019) by David M. Robinson]</ref> Мөн түүхийн судалгааны ном зохиолуудад энэ үеийг ''«Бага хаадын үеийн Монгол»'', ''«Улс төрийн бутралын үеийн Монгол»'', ''«14-17-р зууны Монгол»'' гэж нэрлэдэг. 14-17-р зууны Монголын түүхэн сурвалж номнуудад "дөчин дөрвөн хоёр" гэж бичсэн байдаг тул "Дөчин дөрвөн хоёр" гэж бас нэрлэдэг.<ref>{{Cite web |url=https://www.academia.edu/12644461/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D1%83%D0%BB%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D2%AF%D1%85_3_%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D1%82%D1%8C |title=Монгол улсын түүх-3-р боть |access-date=2022-07-28 |archive-date=2022-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220728004656/https://www.academia.edu/12644461/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D1%83%D0%BB%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D2%AF%D1%85_3_%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D1%82%D1%8C |url-status=dead }}</ref> 14-р зуунаас 1691 он хүртэл Монголын ноёд хоорондоо байнга хагаралдан тэмцэлдэж байлдаж байсан учир энэ үеийг улс төрийн бутралын үе гэдэг байна. [[Коммунизм|Коммунист]] түүхийн шинжлэх ухааны үзлээр [[wiktionary:феодализм|феодализм]]ын буюу дундад зууны хамжлагат ёсны хөгжил тодорхой шатанд хүрмэгц хаад ноёд ийнхүү эрх мэдлийн төлөө тэмцэлдэж эхэлдэг бөгөөд үүгээр тухайн улсын феодализмын үе төгсч [[капитализм]]д буюу хөрөнгөтний нийгэмд шилжин ордог үздэг байсан ажээ. ==Их хаан Монголд эргэн ирсэн нь == {{Загвар:Монголын түүх}} [[Тогоонтөмөр хаан]]ы үед Монголын байлдан дагуулагчид [[Хятад]], [[Монгол нутаг|Монгол]] болон бусад Азийн орнуудын ард түмнийг ихээр дарангуйлснаас тэдний амьдрал хэцүү болж, бослого хөдөлгөөн ихээр гарах болсон. Өдрөөс өдөрт хүчээ авсан бослого хөдөлгөөн нь Хятадад төвлөрсөн байсан [[Юань гүрэн|Юань гүрний]] төрийн ноёрхлыг түлхэн унагасан байна. Юань гүрний сүүлчийн хаан Тогоонтөмөр бараа бологч сайд, ноёд, торгон цэргээ дагуулан 1368 онд Монгол ууган нутагтаа эргэж иржээ. [[Мин улс|Мин улсын]] арми тэдгээрийг хөөж Монголд ялалт байгуулсан ч гэсэн Монголыг бүрэн эзлэж чадсангүй. Гэлээ ч гэсэн 1380 онд [[Хархорум]] болон бусад Монголын хот сууринг сүйтгэжээ. Мөн Монголчуудын соёлын дэвшил хөгжлийг устгаж, Монголчууд XVI-XVII зууны сэргэн мандалт хүртлээ Их Монгол улсын өмнөх нүүдэлчин амьдрал руугаа эргэн орсон түүхтэй. Өмнөхөөс ялгаатай нэг гол зүйл нь овгийн зохион байгуулалт биш, отог буюу газар нутгийн байршлын зохион байгуулалттай амьдрах болжээ. [[Мин улс|Мин улсад]] хот суурингаа сүйтгүүлэн шатаалгасны улмаас монгол ноёд дахиж хот барилгүй нүүдэллэн амьдрах болсон гэж үздэг. Энэ нь дайсны довтолгооноос хамгаалах ач холбогдолтой байсан ба дайсан довтолсон тохиолдлолд хүн, мал, эд хөрөнгөө аваад хойд зүгт Сибирь рүү холдон нүүдэг байв. Ийнхүү монголчууд нүүдэллэн амьдарч ухрах, довтлох аль аль аргуудыг хэрэглэж байсан тул Хятадын Мин улс Монголыг бүхэлд гүйцэд эзэлж чадаагүй юм. 1368 онд Тогоонтөмөр хаан, өвөг дээдсийнхээ байгуулсан уугуул нийслэл [[Дайду]] хотоос зугатан гарч, эх монгол нутагтаа ирснээр Монгол улсын түүхийн шинэ хуудас эхлэв. [[Тогоонтөмөр хаан]]ы ахмад хүү [[Аюушридар]] 1370 онд [[Хархорум]] хотноо нийслэн сууж, улсаа “Ар Юань” буюу “Умард Юань” хэмээн нэрийдсэн байна. Ингэж нэрлэсэн нь цаанаа учиртай байв. Жу овогтны Мин төрд авагдсан Их Юан улсыг дахин сэргээх бодлогыг [[Билэгт хаан]] гол зорилгоо болгожээ. Энэ зорилт хэдийгээр биелээгүй ч Төв Азийн элгэнд язгуур монголын төрт улс уг хэвээр оршин тогтнож эхэлжээ. Монгол улс эхэндээ Хятадыг эргүүлж эзлэх зорилготой дайтаж байсан ч 14-р зууны сүүлээс Хятадад уугуул нутгаа алдаж эхэлсэн тул Хятадын эдийн засгийн хавчлага хяхлага, Монголын хүчийг бутарган доройтуулах үйл ажиллагааг нь зогсоох болон хилээ хамгаалах зорилготой цэрэг, улс төрийн бодлогийг 17-р зуун хүртэл явуулжээ. Тэр үед Монголын хил өмнүүрээ [[Цагаан хэрэм]], зүүн биедээ усны гурван зүрчид буюу манж нартай хиллэж, зүүн өмнөд тал нь Ляо-дунгийн хойгийг эзэлж, [[Бохайн тэнгис]]ээр [[Номхон далай|Номхон далайд]] тулж байв. Энэ үед Мин улсын хаан монголчуудыг нутагт нь буцаахгүй байх, устгах тушаал гаргажээ. [[Юньнань муж|Юньнань]] зэрэг өмнөд мужуудад байсан монголчууд болон Юаний лалын шашинтан цэргүүдтэй хамтран Хятадтай байлдсан ч давуу хүчинд дийлдэн ялагдав. 1382 онд Лян ван [[Басалаварми]]гийн цэрэг Мин гүрэнд ялагдаж [[Жү Юаньжан]] Юньнанийг Хятадад нэгтгэв. Бууж өгсөн монгол цэргүүд нэгэнт гэр бүлтэйгээ хамт нутаг буцаж чадаагүй тул Хятадын армийн бүрэлдэхүүнд орж Монголын эсрэг байлдах болов. 1387 онд [[Ляодун хойг|Ляодун]]ий урианхайн [[Нагачу]] ноён олон мянган цэргийнхээ хамт Минд бууж өгсөнөөр Монгол улс зүүн өмнөд нутгаа алджээ. 1380-1410-аад оны хооронд [[Мин улс]]ын (1368-1644) цэрэг Монгол улсыг удаа дараа довтолж, дээрэмдэн өвөлжөө билчээрийг шатаахын зэрэгцээ Мингийн засгийн газраас Монголчуудыг өөр хороондоо эвдрэн хямрах бодлогыг идэвхтэй явуулж байсан 14-р болон [[15-р зуун|15-р зуунд]] Монголын улс төр туйлын донсолгоотой байв. 1388 онд [[Төгстөмөр]] [[Буйр нуур]]ын ойролцоо Мин улсын жанжин [[Лань Юй]]-гийн удирдсан цэрэгтэй тулалдаж, ялагджээ. Хархорумын зүг одох замд нь [[Туул гол]]ын орчимд түүний түшмэл [[Есүдэр]] гэгч довтлон цохьжээ. Есүдэрийн цэрэг Төгстөмөрийг гүйцэж очоод түүнийг хөвгүүний нь хамт хороожээ.{{sfn|Dalai|1992|pp=??}} 1388 онд Есүдэрийг Зоригт хаан гэдэг болсон. Түүний дараа Монгол «Юань улс»-ын нэрийг хэрэглэхээ больж, «Их Монгол Улс»-ын нэрийг сэргээв. 1388-1408 онд [[Есүдэр]], [[Энх хаан|Энх]] ([[Эрдэнийн товч]]-оо Энх, Зоригт хоёрыг "[[Энхзоригт хаан]]" гэж нэг хүнээр бичдэг, харин [[Алтан товч]] болон дундад азийн эх сурвалжид хоёр өөр хүнээр тэмдэглэдэг), [[Элбэг нигүүлсэгч хаан|Элбэг]], [[Гүнтөмөр хаан|Гүнтөмөр]], [[Өрөгтөмөр хаан|Өрөгтөмөр]] зэрэг таван хаад суусан. Эд нар цөм янз бүрийн хүний гарт амь үрэгджээ.{{sfn|Buyandelger|2000|pp=131-155}} Дундад зууны монгол сурвалжуудад Тогоонтөмөр 40 түмэн монголоос 6 түмэнг (Ар, Өвөр Монголын 6 түмэн) авч гарав гэсэн байдаг ч ихэнх монголчууд уулаасаа Монголдоо байсан бололтой. Харин Хятадад 250,000-с{{Citation needed}} доошгүй монголчууд Хятадын хойд, төв, өмнөд хэсгээр байсан нь нилээд нь алагдаж үлдсэн нь Мин улсад дагаар ороход хүрчээ. Юань улсад нийтдээ 1,5 саяаас доошгүй монголчууд байсан бололтой. Монгол байн байн Хятад руу довтолж, тэр нь дотоодын ноёдод дарамт болж, эзэнт улсын улс төрийн бутрал улам хүчтэй болоход нөлөөлсөн байна. Энэ хооронд (1388-1453 онд) Ойрадын [[тайш]]ууд Монголын хаадын эрх мэдлийг сольсон. 1450-иад онд ойрдын [[Эсэн тайш]] бүх монголыг нэгэн удаа нэгтгэж өөрөө хаан ширээнд суусан боловч алтан ургийн ноёдын эсэргүүцэлтэй тулгарч 1455 онд алагдсанаар Монгол улс дахин задарч, хүчирхэг вассал ноёдын эзэмшилд хуваагджээ. Ноёд хааны захиргаанаас гарч, бие даахыг хичээн, эрх мэдэл, газар нутгийн төлөө тэмцэлдэж эхэлснээр хоорондоо эв эегүй болж, энэ нь бутралд хүргэсэн байна. Энэхүү бутрал нь 300 орчим жил үргэлжлэн Монголчууд болон [[Монгол нутаг|Монгол орныг]] туйлдуулсан. Дөчин түмэн Монгол<ref>[http://mori.ac.mn/xmlui/bitstream/handle/20.500.12989/1624/8%20Монголжин%20Алтан-Оргил%2044-56.pdf?sequence=1&isAllowed=y ДӨЧИН ТҮМЭН МОНГОЛ УЛС ХЭМЭЭХ НЭРИЙН ТУХАЙ]{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Ш. Нацагдорж. 1994</ref> улсын төрийг 22 хаан солигдон барьсан ч тэдний олонх нь хорлогдож, цаг бусаар хорвоог орхижээ. Хятад руу довтлох нь нэгд тэнд үлдсэн монголчуудаа чөлөөлөх хоёрт Хятадыг дахин эзлэх зорилготой байв. Хятад Өмнөд Монголыг бүхэлд нь эзэлсэн ч Монгол улс Өмнөд Монголыг 15-р зуунд эргүүлэн авчээ. Хятадад 15-р зууны дунд үе хүртэл монгол сургууль ажилладаг, монгол хэлээр ном гаргадаг байсан байсан ба тэд яваандаа уусан алга болсон бололтой. Тэднээс үлдсэн цөөн тооны хүмүүс нь хэлээ мартсан [[Сычуань]], [[Юньнань]] мужийн монголчууд болно.<ref name=History>{{Webarchiv|url=http://history.emory.edu/home/documents/endeavors/volume5/gunpowder-age-v-sinvany.pdf |wayback=20170414171040 |text=Wrath of the Khans: Ming Border Policy, 1368-1574 |archiv-bot=2023-09-26 15:10:52 InternetArchiveBot }} Ben Sinvany. Emory Endeavors in History 2013</ref> 1550-иад онд [[Түмэдийн Алтан хан]] Бээжинг довтлоход Мин улс монгол гаралтай цэргүүдийг түүний эсрэг тулалдуулсан байна. Эдгээр хүмүүс хавлага хяхалтаас болгоомжилж нэрээ хятад болгон өөрчилж өөрсдийн гарлаа хэдэн зуун жилийн турш нууж иржээ. 1950-иад оноос хойш тэдний зарим хэсэг нь монгол гэдгээ батлахын тулд нилээдгүй хөрөнгө зарж шүүхээр хөөцөлдсөний эцэст Хятадын засгийн газраас монгол гэдгийг нь хүлээн зөвшөөрчээ.<ref name=History/> ==Ойрадуудын хүчирхэгжилт== <div style="position:relative; float:left; width:700px; height:450px; overflow:hidden; margin-left:15px;"> <div style="position:absolute; top:0px; left:0px;"><imagemap> desc bottom-left </imagemap></div> <div style="position:absolute;top:60%;left:50%;">{{MNG}}</div> <div style="position:absolute;top:15%;left:52%;">{{RUS}}</div> <div style="position:absolute;top:90%;left:80%;">{{CHN}}</div> <div style="position:absolute;top:35%;left:10%;">{{KAZ}}</div> <div style="position:absolute;top:5%;left:5%;">[[Сибирийн ханлиг]]</div> <div style="position:absolute;top:55%;left:13%;">[[Казахын Хант Улс|Казах]]</div> <div style="position:absolute;top:70%;left:15%;">[[Яркендын хант улс|Яркенд]]</div> <div style="position:absolute;top:75%;left:30%;">Турфан</div> <div style="position:absolute;top:90%;left:30%;">[[Дээд монголчууд]]</div> <div style="position:absolute;top:85%;left:80%;">[[Мин улс]]</div> <div style="position:absolute;top:40%;left:91%;">[[Зүрчид]]</div> <div style="position:absolute;top:50%;left:65%;">'''[[Халх]]'''</div> <div style="position:absolute;top:50%;left:25%;">'''[[Зүүнгар]]'''</div> <div style="position:absolute;top:60%;left:25%;">'''[[Хошууд]]'''</div> <div style="position:absolute;top:28%;left:10%;">'''[[Дөрвөд]]'''</div> <div style="position:absolute;top:40%;left:5%;">'''[[Торгууд]]'''</div> <div style="position:absolute;top:35%;left:40%;">'''[[Урианхай]]'''</div> <div style="position:absolute;top:25%;left:35%;">[[Енисейн киргиз]]</div> <div style="position:absolute;top:25%;left:70%;">'''[[Буриад ястан|Буриад]]'''</div> <div style="position:absolute;top:38%;left:80%;">'''[[Барга]]'''</div> <div style="position:absolute;top:30%;left:85%;">'''[[Дагуур ястан|Дагуур]]'''</div> <div style="position:absolute;top:55%;left:88%;">'''[[Хорчин]]'''</div> <div style="position:absolute;top:63%;left:85%;">'''[[Цахар]]'''</div> <div style="position:absolute;top:68%;left:76%;">'''[[Юншээбүү]]'''</div> <div style="position:absolute;top:73%;left:65%;">'''[[Түмэд]]'''</div> <div style="position:absolute;top:82%;left:66%;">'''[[Ордос]]'''</div> </div> {{clear}} Эх сурвалжуудад Тогоонтөмөр хаан 40 түмэн монголын 10 түмнийг авч ирсэн. Түүний дөрвөн түмэн нь ойрадууд гэж бичсэн байдаг. “[[Алтан товч]]”-ийн мэдээ ёсоор Элбэг хааны өөрийн хүү Дүүрэнтөмөрийн эхнэрийг [[Өлзий гоо хатан|Өлзийтгуа]] гэдгийг хатан болгож авсаны гайгаар Ойрадын нэгэн захирагч [[Хуухай Даюу]]гийн хүү Махмуд нар 10 түмэн монголоос дөрвийг нь салгаж тусгаарлан “дөрвөн ойрад” болсон. 1393 онд үхсэн [[Дөрвөн Ойрад]]ын ноён болох [[Үгэчи хашиха|Мөнхтөмөр]]ийн гурван залгамжлагч [[Батула|Махмуд]], [[Эсэхү]], Батболд нар Монголын хаанд захирагдахгүйгээ зарлажээ. Мин улсын шинэ хуанди [[Юнлө]] Монголчуудыг хямралд оруулахын тулд 1409 онд тэдгээр 3 тэргүүлэгчид цол хэргэм шагнасан байна. Үүнд дургүйцсэн Монголын хаан Буяншир 1409 онд Мингийн элчийг алж Ойрадтай байлдсан боловч ялагдаж Ойрадыг харяанаасаа бүрмөсөн гаргасан. Ийнхүү хүч нь суларсаныг ашиглан Юнлө хаан биеэр цэрэг авч Монголд ирж Буянширийг бут цохиж түүнийг ойрадын нэг удирдагч Махмудаар алуулжээ. Махмуд Дэлбэгийг хаан болгож, өөрөө тайш мэт улсыг захирч эхлэв. Ийнхүү Ойрад хүчирхэг болсон учраас 1413 онд Мин улс Зүүн Монголын [[Аругтай тайш|Аругтай]]д ван цол өгч дараа жил нь түүнтэй хүч хавсран Ойрадуудыг алба өгөөгүй гэдгээр шалтаглан довтлож Махмудын цэргийг хиар цохьжээ. Дэлбэг ч удалгүй 1415 онд өөд болж хаан ширээг Хэрнүүд овгийн Батболд, Ойрадай хаан нар авч баруун, зүүн монголоор нь хуваан хэсэг хугацаанд захиран суужээ. Тэдний гол түшиг тулгуур нь торгуудын Эсэхү байсан ба эх сурвалжуудад тэд алтан ургийнхан биш тул “Эсхи хаад”-ын үе гэж бичигддэг. Гэвч тэднийг бусад ноёдууд дэмжээгүйн улмаас 1422 онд Хорчины Адай хаан болж Дөрвөн Ойрадыг бут цохижээ. 1418 онд [[Тогоон тайш]] Ойрадыг удирдахаар болсон юм. Тэрээр [[Монгол нутаг|бүх Монгол]]ыг нэгтгэж Тогтобухыг Тайсун хаан болгоод өөрөө тайши (шадар сайд) нь болжээ. Түүний дараа хүү Эсэн тайш нь хятадтай дайтахаар болж байсан ч Тайсун хаан эсэргүүцэж больжээ. Тайсун хаан 1451 онд алагдснаар өөрийгөө хаанаар зарлажээ. Эсэн тайши Моголистантай байнга дайтаж байсан ба 1455 онд бослого гаргагчдад алагджээ. ==Монголын нэгдмэл байдал сэргэсэн нь== [[Файл:Mongolia XVI.png|thumb|300px|Монгол орон 14-17-р зуунд: Монгол улс, [[Дөрвөн Ойрад]], [[Моголистан]]]] [[Файл:Mongolia XVII.png|thumb|300px|Монгол улс, [[Зүүнгар]], [[Хошуудын хант улс]], [[Хотгойд]]ын хант улс, [[Халимаг]]ийн хант улс, [[Моголистан]]]] Монголыг дахин нэгтгэж чадсан хүн бол Чингис хааны удам [[Батмөнх Даян хаан]] юм. Бутралын үеийн Монголын хамгийн хүчирхэг байсан үе нь Батмөнхийн үе бөгөөд энэ үед Хятад улс Монголд алба барьж байв. 1470-аад оноос [[Батмөнх Даян хаан]] монгол аймгуудыг нэгтгэж 16-р зууны эх гэхэд хүчирхэг нэгдсэн төрийг тогтоож чаджээ. Энэхүү нэгдэл нь 1630-аад оныг хүртэл тогтвортой байснаар Монгол улсын соёл, эдийн засаг эрчимтэй хөгжжээ. Түүний өмнө захирч байсан [[Мандуул хаан]] нь хүүгүй байсан тул бага хатан [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай]] Батмөнхтэй сууж түүний нэрээр улсыг захирч байжээ. Монгол судар бичигт: "[[Тогоонтөмөр хаан]]аас хойш хэд хэдэн хаадын үе тасарч явахад" [[Мандухай хатан]] Мандуул хааны дүү, Баянмөнх жононгийн 7 настай өнчин хүү Батмөнхийг Монголын нөлөө бүхий ноёдтой хамтран 1470 онд хаан ширээнд өргөмжилж, "Даяарыг эзлэх болтугай" хэмээн даян хаан цол олгожээ. Монгол улсыг нэгтгэх эрх ашгийн үүднээс [[Мандухай]] бага залуу Батмөнхийн хатан болсон. Батмөнх даян хааны төр барьж байх эхний үед улс төрийн үйл ажжиллагаанд Мандухай сэцэн хатны үүрэг их байсан. Тухайлбал: Мандухай Монгол ноёдын саланги, бутархай байдлыг арилгахын тулд [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадыг]] дагуулан нэгтгэхийг чухалд үзэн өөрийн биеэр цэрэглэн дайрч хааны захиргаанд оруулсан байна. [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх хаан]]ы үйл ажиллагаа нь: * Монголын нутаг дэвсгэрийг хураан захирах * Төрийн нэгдлийг хангахад чиглэгдсэн байсан. Батмөнхийг төр барьж байх үед биеэ дааж орших гэсэн ноёдын эсэргүүцэл ихээр гарч байсан ч тэдгээрийг цаг тухайд нь дарж байсан байна. Батмөнх хаан Монголыг нэгтгэн захирахдаа дараах шинэчлэлийн бодлогыг явуулсан. * Алтан ургийнхны байр суурийг бэхжүүлэх * Эзэлсэн газраа өөрийн хөвгүүддээ хуваарилан өгөх гэх мэт. Эзэмшил нутгаа хөвгүүддээ хувь болгон таслан өгсөн нь Монголын үйлвэрлэх хүчинд эерэгээр нөлөөлжээ. Малчид эзэн ноёны тодорхой нутагт нүүдэллэж, мал аж ахуйг хөтлөх шинэ арга барил нэвтэрч, ноёнд ноогдуулах алба нарийн болж, улсын санг нэмэгдүүлж байжээ. Батмөнх даян хаан 1470 - 1517 онд 47 жил Монголын төрийг барьснаар олон жил үргэлжилсэн феодалын хямрал дажин, гадаадын довтолгоо дайралтыг зогсоосон байна. Батмөнх халх түмний эзэн байгаад зогсоогүй бараг бүх Монголыг нэгтгэн захирсан их хаан билээ. Монголчууд нэгэн хааны эрхэнд орж захирагдах болсон нь Монголыг тусгаар тогтнох байдлыг бэхжүүлж, үйлдвэрлэх хүчний хөгжилд түлхэц болсон. Мандухай нь Ойрадыг цохин Монголыг нэгтгэж чадсан ч Батмөнх нас барсны дараа Монгол буцаад өмнөх хэвэндээ оржээ. 16-р зууны үед Монголын Халх, Цахар, Түмэд, Ордос, Харчин, Юншээбүү зэрэг аймаг, хошуудыг [[Мандухай]] хатны 7 хөвгүүдийн үр удмууд хуваан захирхах болжээ. Даян хааны ач нараас [[Барсболд жонон|Барсболд жононгийн]] хүү [[Алтан хан|Алтан]] (1507-1582) хэдийгээр хаан ор залгаагүй боловч ихэд хүчирхэгжиж их хаанаас хан цол хүртжээ. Тэрээр Хятадад олон удаа довтолж, 1550 онд Бээжин хотыг бүсэлж байв. Аргагүй байдалд орсон Мин улсын эрх баригчид хилийн боомтоо нээхийг зөвшөөрч буулт хийж байж Монгол цэргийг буцаасан байна. Алтан хан 1557 онд [[Хөх хот|Хөх хотыг]] байгуулжээ. Тэрээр 1577 онд Төвдөд очиж Төвдийн Дээд лам Содномжамцтай уулзан Бурханы шашинд оржээ. Алтан хан Содномжамц ламд анх Далай лам гэдэг цолыг өгчээ. Энэ үед бас Халхын Автай сайн хан ч гэсэн Далай ламтай уулзахаар очжээ. Ингэснээр Монголын ихэнх том толгой ноёд Бурханы шашинд орж Монголын овог аймгуудын дунд Бурханы шашны Шар Малгайтны урсгал эрчимтэй дэлгэрэв. Автай хан 1585 онд хуучнаар Хархорин хотын нутаг дэвсгэрийн орчимд [[Эрдэнэ зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] байгуулжээ. 15-16-р зууны эхэн үе бол монголын соёл урлагийн хөгжил дэвшил сэргэн мандалтын үе юм. Энэ хөгжлийн үед архитектур, торгон зээгт наамал, мартан, [[Нагтан|нагтан шүтээн зурагнууд]] болон сийлбэрүүлд илүү хөгжсөн юм. Өргөмөл хүү [[Зая бандид Намхайжамц]] монголын үсэг тод бичгийг зохиосон юм. Халхын Бурханы шашны тэргүүн Анхдугаар Богд [[Занабазар]] Монголын ардын урлагийн сор болсон алдарт [[Хорин нэгэн Дарь эх|хорин нэгэн дарь эхийн]] баримлаа урлан бүтээсэн юм. Түүний уран бүтээлийн оргилууд нь [[Цагаан дарь эх|Цагаан Дарь Эх]] болон [[Ногоон дарь эх|Ногоон Дарь Эхийн]] баримлууд юм. Энэхүү уран бүтээлүүдээрээ монголын үзэсгэлэнт бүсгүйн төрхийг илэрхийлж өгчээ. Цагаан Дарь Эхийн зүүн мөрөн дээр [[лянхуа цэцэг]] байдаг бөгөөд дэлбээлж буй лянхуй байдаг юм. Харин Ногоон Дарьт байдаг лянхуа цэцэг нь аль хэдийн дэлбээлчихсэн байдаг бөгөөд тун үзэсгэлэнтэй бүсгүйн дүрийн гаргажээ. Тэрээр өөрийн үзэсгэлэнт төрх байдалд сэтгэл хангалуун байдаг аж. Тэрээр бясалгалаас сэрж буй байдалтай лянхуа цэцгийн суудал дээр баруун хөлөө доошлуулан хүүхдээ хөхөөрөө хооллосон байдалтай суудаг. Олон арван сүм дуган Занабазарын төслөөр хэрэгжиж бүтээгдсэн байдаг. Тэрээр монголын [[Соёмбо үсэг|соёмбо үсгийг]] зохиожээ. 14-17-р зууны Монгол улс нь Хүннү, Сяньби, Жужан, Их Монгол улсаас нэг онцлог ялгаатай байсан нь өрнө, умар талдаа монголын алтан ургийн хаадын эзэгнэл нутгаар хиллэж байсанд оршино. 15-р зуунд Монголын баруун талд [[Сибирийн ханлиг]] (15-р зуунаас-1598 он) байгуулагдан хиллэх болсон бөгөөд урьд нь Алтан Ордод харъяалагдаж байсан нутаг Сибирийн ханлигийн бүрэлдэхүүнд орсон бол Сибирийн ханлиг 16-р зууны сүүлээр Орост цохигдон хүч нь суларсан үеэс газар нутаг нь [[Казахын Хант Улс]], [[Дөрвөн Ойрад]]ын хилд оржээ. 16-17-р зууны үед [[Хотгойд]]ын Алтан ханы улс оршин тогтнож байсан. Хотгойдын Алтан ханы улсын хойд хил өнөөгийн Оросын [[Красноярск]] хот, өмнөд хил нь Алтайн нурууны зүүн хэсэгт хүрч байсан бөгөөд тэд [[Тува]], [[Енисейн киргиз]]үүдийг нэг хэсэг захирч байв. Ойрад, хотгойдууд Баруун Монголд ноёрхохын төлөө тэмцэлдэн хотгойдууд ойрадуудыг баруун тийш шахсан боловч 17-р зуунд хотгойдын хүч буурч Красноярск хавийн нутаг ойрдын захиргаанд оржээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://sonin.mn/news/easy-page/48520 |wayback=20171204093607 |text=Краснояркаас Монгол цэргийн булш илрүүлэв |archiv-bot=2023-12-08 11:06:13 InternetArchiveBot }} (2015-09-29) Оросын Шинжлэх ухааны академийн археологичид Красноярын хязгаарын Унюк уулнаас XVII зууны үеийн Монгол суурин илрүүлжээ. Суурингийн ойролцоох гурван булшийг малтан судлах ажил эхэлсэн аж. Археологичид нэгдүгээр булшнаас 350 гаруй жилийн тэртээх хуяг, махир сэлэм олсон байна. Унюк уулын малтлагыг хийсэн археологичид эдгээр булшийг ойролцоогоор 1650-аад оны үед холбогдох монгол цэргийн оршуулга болов уу гэсэн таамаглалыг дэвшүүлжээ. Красноярын хязгаар нь XVII зууны үед Монголын газар нутагт хамаарч байсан ба хожим оросууд түрж нутаглах болсон юм байна. Малтлага энэ улирал дуустал үргэлжлэх ба XVII зууны үеийн монголчуудын угсаатны зүйн судалгаанд үнэтэй хувь нэмэр оруулах олдворууд илэрсэн ажээ. Х.Эрдэнэ Эх сурвалж: "Монголын үнэн" сонин</ref> ==Засаг захиргааны зохион байгуулалт== Монгол энэ үед [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунаас]] баруун тийш орших Баруун Монгол буюу [[Дөрвөн Ойрад]], түүнээс зүүн тийш орших Зүүн Монгол гэсэн 2 хэсэгт хуваагджээ. Зүүн Монгол нь баруун 3 түмэн, зүүн 3 түмэн нийт 6 түмэнтэй байсан бол Ойрад буюу Баруун Монгол 4 түмэнтэй байв. *Зүүн түмэн: Халх, Цахар, Урианхай *Баруун түмэн: Түмэд, Ордос, Юншээбүү [[Урианхай]] түмэн Өвөр Монголын зүүн урд нутаг, [[Ляонин]] мужид ([[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|Манжийн үе]]ийн [[Зостын чуулган]]), [[Цахар]] түмэн Урианхайн хойно одоогийн Өвөр Монголын [[Шилийн Гол аймаг]]т, [[Юншээбүү]] түмэн [[Түмэд]], Цахарын дунд, [[Хаалган]] (Жанчхүү) хотын зүүн хойно, хойд талаар, [[Ордос]] түмэн [[Шар мөрөн|Шар мөрний]] урд эрэг буюу Ордосын тохойд, Түмэд түмэн [[Хөх хот]] орчимд байв. Юншээбү [[харчин]]тай ижилсэн сууж мөн адил харчин гэгдэх болж байв. [[Халх]] түмний баруун хэсэгт [[баяд]], [[хотгойд]], зүүн хэсэгт [[барга]] нар ордог байв. Цахар түмний хойд хэсэгт [[урад]], [[Дархан Муумянган холбоот хошуу|муумянган]], дөрвөн хүүхэд ([[Дөрвөд (салаа утга)|зүүн дөрвөд]]), [[Авга (овог)|авга]], [[авга нар]], [[үзэмчин]], [[хуучид]] зэрэг аймаг амьдарч байв. Цахарыг харьяанд [[Их Хянганы нуруу]]ы зүүн, зүүн урд талаар байсан [[хорчин]], [[дагуур]], [[жарууд]], [[Жалайд хошуу|жалайд]], [[горлос]], [[аохан]], [[найман]], [[баарин]], [[хишигтэн]], [[онгуд]] нар бүрэлдүүлдэг байсан байна. [[Файл:Mongolia 1600-1680.svg|thumb|300px|1600-1680 оны үед Монгол]] Дөрвөн Ойрадын нутаг [[Увс нуур]], [[Алтайн нуруу]], [[Шинжаан]]ы хойд хэсэг, өнөөгийн [[Казахстан]]ы зүүн хэсгээр байв. [[Хошууд]] Ойрадын нутгийн баруун өмнө талд ([[Хамил тойрог|Хами]] орчим буюу Шинжааны зүүн хэсэгт), [[Цорос]], [[Өөлд]] хоёр [[Или мөрөн|Или мөрний]] эхэнд, Торгууд [[Тарвагатайн нуруу]]нд, [[Дөрвөд]], баяд хоёр хамгийн хойно [[Зайсан нуур]] орчимд [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрний]] эхээр нутаглаж байв. 14-17-р зууны үед одоогийн монгол үндэстний байршил, газар нутгийн хил, монгол гэсэн үзэл үндсэндээ тогтвортой болж тогтсон байсан ч 17-р зууны үеэс харийн түрэмгийлэлд өртөн тэр үеэс монголчуудын тоо цөөрч газар нутгаа алдан нутгаасаа шахагдахад хүрчээ. Энэ үед халх, өвөр монголчууд, буриадуудын байршил ерөнхийдөө тогтвортой байсан бол ойрадын хил хамгийн их өөрчлөгджээ. Буриадууд голчлон [[Байгал нуур|Байгал нуурын]] баруун талаар [[Ангар мөрөн|Ангар]] мөрнөөс Монголын хил хүртэлх нутагт байсан бололтой бөгөөд 17-р зууныг хүртэл Байгалийн зүүн талаар байсан буриадуудын талаар мэдээлэл хомс үлджээ. ==Харийн түрэмгийллийн эсрэг тэмцэл== === Өмнөд Монгол Манжид эзлэгдсэн нь === {{Main|Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл}} 16-р зууны сүүлээр дорно зүгт манж нар хүчирхэгжиж, хөрш монгол аймгуудтай ураг барилдах замаар өөртөө татаж эхэлсэн нь Монголын тусгаар тогтнолд аюул занал учруулав. Монгол улсын сүүлчийн хаан [[Лигдэн хаан|Лигдэн]] энэ аюулыг ухаарч сөрөн тэмцсэн боловч бусад ноёдын дэмжлэгийг авч чадалгүй 1634 онд тэнгэрт халив. === Ар халх ба Манжийн харилцаа === Лигдэн хаан ялагдаж зугтан Хөх нуурт очоод цэцэг өвчнөөр таалал төгссөн ба түүний хүү Эжэй хонгор нь манжуудад олзлуулж, Умард Юань улс угтаа мөхсөн гэж үздэг. 1636 онд зүрчидийн хаан Хунтайж, Манж Чин улсаа тунхаглаж, өвөр монголын зарим монгол тайж нар түүнийг "Сэцэн хаан" хэмээн монголын хаан залав. Энэхүү хүнд үед тусгаар тогтносон монголын их хаад, тайж, ноёд Засагт хан Субудай, болон Чоросын Эрдэнэбаатар нарын зохион байгуултаар, 1640 онд хуралдаж, их цаазыг баталж, цэрэг улс төрийн холбоо байгуулав. Их чуулганд нийт 28 халх, ойрдын ноёд оролцсон. Халхаас тэргүүлэх Сэцэн хан Шолой, Түшээт хан Гомбодорж, Засагт хан Субудай нар. Ойрдоос торгуудын Хоо Өрлөг ижил мөрнөөс 2 хүү Шүхэр Дайчин, Илдэн нартай. Зүүнгарт үлдсэн торгуудын Мэргэн ноён. Хошуудаас:Төвөдөд хийж буй дайнаасаа Төрбайх гүүш хаан, түүний ах Хөндлөн-Увш, тарвагатайгаас мөн өөр ах Байбагас баатарын хүү Очирт нар иржээ. Цоросоос Эрдэнэбаатар хунтайж, хүү Цэцэн тайж, төрсөн дүү нар болох Цөөхөр, Мэргэн дайчин нартай иржээ. Дөрвөдөөс 3 жилийн өмнө өнгөрсөн Далай тайшийн 2 хүү Дайчин хошууч, Тэнгэр Тойн нар. Мөн дүү Буу-илдэн нар морилсон байна. Ар халхын Засагт хан Субудай хамгийн ахмад, тэргүүлэгч нь тул, өөрийгөө халхын хаан, монголын хаан мэт аашлаж, өвөрмонголчуудыг дагаар оруулсан Манж Чин улстай сөргөөцөлдөж байжээ. Субудай хан нь 1640 онд бүүр дөрвөн ойрадын ноёдтой энхийн гэрээ байгуулж, Үүнээс нь болж манж нар ихээхэн бухимдсан байна. Энэ үед халх дотроо 2 хуваагдаж, Түшээт хаан ба Засагт хааны улс гэж 2 задарсан байна. Түшээт хаанаас Сэцэн хааны улс, Засагт хаанаас Алтан хааны улс салан задарч, 1640 он гэхэд 4 улсад хуваагдсан байжээ. Засагт хаан Субудайгаас Манжийн хаанд явуулсан захидал: 《Наян түмэн хятад зуур хот авсан бүлгээ. Одоо та олсонд мөнхүү улаан залаатан монгол олов хэмээн баясан сэтгэж, урьд он баясгалангийн ёсоор мөргөөр элч илгээв. Сөнид урьд эндээс оргон очиж, одоо бас хойш оргож ирэв. Түүнийг та нэхэж ирээд Данзан тойн, Далай жонон лугаа хутгалджухуй. Түүний тул зөв бурууг хэлэлцвэй хэмээн одвоос хүрэхийн урьд таны цэрэг эгэж одов. Язгуураас манай улаан залаатан хүн манд өр өшөөгүй бөлгөө. Баариныг Эрх цөөхүр нуун одож довтолжухуй. Түүний зөв бурууг ёсоор хэлэлцсүгэй хэмээн элч зарсугай хэмээх өдөр Бинт, Амаруулах хоёр хүрч ирэв. Тэдний үгийг бид цөм мэдэв. Энэ үгийг зөв хэмээвээс элч илгээ. Зөв явдлыг ирж хэлэлцсүгэй. Буруу хэмээвээс та мэдэн буй заа." . Харин Монголын эв нэгдэлгүй бутралтай байгааг мэдэх манжууд Субудайг тавлаж,Субудай хааны өөрийгөө Даян хааны 6 түмний нэгийнх нь хаан гэх бичвэрд хариу болгож, ийм захидал явуулж байв. Манжийн хаанаас Субудайд илгээсэн захидал: 《Хааны зарлиг бичиг. Засагт ханд илгээв. Илгээсэн бичигт чинь наян түмэн хятад эртнээс хот авсан тийм бөлгөө. Мөнхүү улаан залаат монгол авав хэмээжүхүй. Бид язгуураас улаан залаат манж бөлгөө. Монгол авав гэж хэнийг хэлнэм. Чи нэр үгүй бичиг илгээн, бас чи би хэмээн тэнцүүлэн адил бичээд, Сөнид урьд эндээс босож одоод, бас хойш буцаж ирэв. Түүнийг та нэхэж ирээд, Данжин тойн, Далай жонон лугаа хатгалдаж байнам. Түүний зөв бурууг төрөөр хэлэлцье гэж байнам. Баарин, Сөнид энэ хоёр үйлийг чамд хараагүй гэж санасан билээ. Үнэхээр чи хэлэлцэж чадваас одоо чам лугаа хэлэлцье. Чиний чадах ер үнэн үү? Үнэхээр чадахул тэднийг чи бүгдийг барьж өг. Түүгээр эс болбоос дээрэнгүй омог хоосон үг юун хэрэг. Үнэхээр энх төрийг хүсвээс төрд зохист ёсоор засаад, гэмүүдээ арилгаад цасны урьд элч илгээ. Миний зарлигаар эс болбоос элч бүү илгээ. 》《.....Энэ мэт тэнгэр хайрлаж зургаан улсын эзнийг эхлэн бүгд монгол улсыг тэнгэр над соёрхсон мэт санаж билээ. Чиний бичигт зургаан улсын зарим нь над бий гэж байнам. Чамд хэн хэн бийг нь би эс мэдэв. Үүнээс өөр зургаан улсын зарим нь чамд байх болохул эзэнд нь нийлүүлэх зөв биш үү бий. Бусдыг үзэхүйд нүд нь хэрэгт бөгөөтөл өөрийг үзэхэд толь хэрэглэх мэт. Аливаа үйлсийг өөрийн чинээгээ мэдэж үйлдтүгэй》 1635 онд манжууд Түшээт хан, Сэцэн ханы улсуудтай харилцаж эхлэсэн. Эртнээс халхууд Мин улстай наймаа хийдэг байсан ба, Шолой 1635 ондоо наймаа хийх, мөн зэрэгцээд Түмэдийн Бошигт хантай холбоо тогтоох гэж оролдов.Мөн Лигдэний хүү Эжэйрүү захидал явуулж, надад дагаар ор гэж гуйв.Сандарсан манжууд яаралтай цэрэглэн, Бошигтыг баривчалж, хан цолыг нь хурааж, халх элч нарыг хөөж явуулав. Шолойгийн захиргаанд түүнийг сэцэн хан өргөсөн сөнөд, хуучид,үзэмчин, авга нарын өвөрлөгч ноёд зүтгэж байлаа. Манжууд Мин улстай наймаа хийх гэвэл цэргийн хүчээр заналхийлнэ гэж сүрдүүлж байлаа. 1638 онд дахин халх элч, наймаачдыг барьж,малыг нь хураажээ. 1638 онд Засагт хан Субудай мөн Хөх хотруу цэрэгтэй очиход, манжийн хаан Хунтайж өөрөө их цэрэгтэйгээ ирэх гэхэд Субудай ухран гарав. Субудай өөрийгөө Даян хааны 6 түмний нэгнийх нь хаан , Хунтайж чи бүх монголын хаан биш гэсэнд Хунтайж, халхууд 4н улсад хуваагдсанг хариу сануулж байж. Манжууд мөн 1640 оны их цааз болсныг мэдсэн ба, халх, ойрдуудруу захидал бичиж, эртний дайсантайгаа холбоолж болохгүй хэмээн хатгаж, монголын холбооноос зүрхшээж байжээ. ===Тэнгис ван болон Халхын хаадын Манжийн эсрэг сөргөлдөөн=== Батмөнх хааны хүү Төрболд, түүний хүү Бодь алаг хаан. Бодь хааны хүү Хөхчүдэй. Хөхчүдэйн хүү Бурхай, Бурхайн хүү Табахайн хүү Тэнгис юм. Аав нь Лигдэнгээс зугтаж, халхын Шолойд дагасан ноёдын нэг ба, Тэнгис 1639 онд буцаж, манжид дагаар оржээ. 1646 онд Тэнгис, дүү Тэнгидэйн хамт ар халхруу зугтан одов.Манжийн төр баригч ханхүү Доргон захидал ч явуулахгүй, яаралтай Мин улсын аян дайнаас ирээд буй дүү Додогоо их жанжин болгож, Хунтайж хааны хүү Сосег дэд жанжин залж, манж-монгол цэргээс бүрдсэн их цэрэг аван босуул Тэнгис, болон халхын Шолой нарыг барьж ир, хэрвээ хэт гүн зугтвал, ухар, дахин бэлдээд халхуудыг дарж авна гэж захин явуулсан гэнэ. Олон манж жанжидын хажуугаар хорчины Уубагийн хүү Бадари, хорчины Манжушри, Баясхал,Жаруудын Сангиабу,Дархан дайчин, түмэдээс Гуму, бага Цэрэн,Бадун дархан зоригт,найманы эфү Бадари,урадын Эбүн нар зарлиг даган нэгджээ. Манжийн цэрэг Тэнгисийн 400н цэрэгтэй тулж, амархан цохин, Тэнгис зугтав. Тэнгитэйн хөвгүүд, Тэнгисийн ач хүү тэргүүт гэр бүлийнх улс 100 гаруй хүнтэй яваатай таарж, 11-н язгууртан эрчүүдийг нь цаазлав. Халхын Гүм тайжийн хүү Буянт тайж гэх залуу хамт байсан тул бас цаазлуулжээ. Манжийн цэрэг халхын нутагт Туул голд хүрч, жанжидаа олон тийш явуулж, дээрмийн дайн явуулж, эгэл ард алж хядаж, мал хөрөнгө тууж байлаа. Шүнзи хааны 3-р оны нэг баримтаар бол 825 хүн олзлож, 1450 тэмээ, 19309 адуу, 135300 хонь тууж, томоохон тайж нар оруулаад 1109 хүн алжээ. 7-р сарын эхээр Хэрлэн гол хүрж, Тэнгисийг дахиад цохиж, манж эхнэрийг нь эргүүлэн авч, хажуугаар нь халхын зүүн жигүүрийн тайж нарлуу довтолж байлаа. Тэнгисийг барих л дайн биш, бүүр халхын зүүн жигүүрийг айлгаж, доромжлох, сулруулах дайн болж хувирчээ. Манай талууд яаралтай цэрэг дайчлан, 7-р сарын 13-нд Гомбодорж хааны цэргийг, Данжин лам болон хааны 2 хүү удирдан 20 мянган цэрэг удирдан ирж байлдаж, 1100 адуу, 277 тэмээ олзлуулан ухрав. 7-р сарын 14-нд мөн Шолой хаан өөрийн Бумба баатар, Тангуд, Баба, Норов тэргүүт хөвгүүдтэйгээ 10 мянган цэрэг удирдан тосож байлдаад, 212 тэмээ, 761 адуу олзлуулж, мөн ухарчээ. Хэдий ялсан гэх ч, манжийн их цэрэг, Шолой, Гомбодорж нарын цэрэг Сэлэнгэ мөрөнгийн тэнд нийлсэн гэх мэдээ авч, Тэнгисийг хөөлгүй, учир битүүлгээр даруй ухран гарав. Түүхч Мөнх-Эрдэнэ бүүр үнэндээ халхын цэрэг Додогийн цэргийн цохисон тул, ухран гарсан гэж бичжээ. Манжийн магад түүхд бичсэнээр Доргон хэрвээ Тэнгис хангайруу орвол даруй ухар гэж захисан гэжээ. Үүнийг Доргон ялагдсан нэр хүндээ аврахын тулд сүүлд оруулсан гэж үзэж. Доргон мөн нэг захидалдаа "манай цөөхөн цэрэг" гэж бичиж, халхын илүү хүчинд шахуулсан гэх санаа оруулсан гэж үзжээ. Удалгүй зүүн халхын Эрх цоохор гэх ноён өвөрмонголын баарин аймгийг дайрч, хүн мал олзлон одов. Их цаазын дагуу баруун халхын хаад, ойрдууд ирэх ёстой ч, дөрвөн ойрдын холбоо 1646 онд дотроо байлдаж, Субудай хааны цэрэг оройтож иржээ. 1647 онд баруун халхаас Омбо-Эрдэнэ, Субудай нар, зүүн халхаас Данжин лам(Тулаанд орсон) нар захидал явуулжээ. Товчоор Тэнгисийг барьж өгөх гэсэн ч, манай зүүн халхын хаад танай цэрэгт цохиулж,хохирол амссан тул, тэгэж үл чадав гэсэн утгатай захиа явуулж, бүх халхыг төлөөлж, найрамдах хүсэлт тавьжээ.Хариуд нь манжийн төр, "чи болон би" гэх мэтээр энэ тэнцүү мэтээр бичсэн өнгөө өөрчил гэж томорч байлаа. Манжууд мөн Шолой хаанруу элч явуулж, та нартай дайсагнасан бол, бид яах гэж ухрах вэ? Тэнгисийг барьж авчир, чадахгүй бол алж хаяаад, ардыг нь авчирж өг, бас чадахгүй бол, олзны хүн явуул тэгвэл, бид өөрсдөө очиж Тэнгис хулгайг агнаж устгая, мөн Бааринаас авсан хүн, малаа өг гэж байжээ. Яг энэ үед манжууд хятадад 20 гаруй газар байлдаж байсан тул, дахин их цэрэг явуулах чадалгүй байж. Засагт хан Субудай мөн нэг захидалдаа бид Тэнгис ба баарин ардыг өгч байгаа нь, та нараас айсандаа бус, энх цаг төрийг хадгалахын тулд хийж байна хэмээн сануулж, манжийн эзэн хааныг "Богд хаан" гэж дуудаж, энэ тэнцүү мэт аашилж байж. Гомбодорж, Шолой нар мөн манжийн шаардлагийг хүлээж, уучлал гуйн 1648 онд баарин ардуудыг эргүүлэн өгөв. Тэнгис мөн өөрөө бууж өгсөн ч, 1648 ондоо нас баржээ. Манжийн төр түүнийг өршөөн, дүү Тэнгитэйг нь сөнөдийн засаг ноён залгуулжээ. Бүх халхын хаад найрамдсан ч, 1648 ондоо мөн халхын баруун жигүүрийн алтан хаан хотгойдын Омбо-Эрдэнэ, Барбу Бинтү нар, ан хийнэ хэмээн өвөрмонголруу орж, түмэдийг дайран, 2000 толгой мал авч, дайрч сүйтгээд буцав. 1648 ондоо бас зүүн жигүүрийн хуучин бааринг дайрахад орсон "Хоёр Цоохор" буюу Данжин ламын албат Эрх Цоохор, бас өөр нэг Цоохор гэх ноёд хилдээр ойр цэрэг бөөгнүүлжээ. Доргоны тушаалаар Датуны хамгаалалтыг нэмэж байлаа.Датуны хятад жанжин Жан Гуй зэрэгцээд шахуу бослого гаргаж, үймээн болов. Доргон энийг дарахаар 1649 онд явж байгаад, Шолой хааны цэрэг 10 өдрийн зайд байна гэх мэдээ авжээ. Доргон даруй хятад бослогийг хаяж, өвөрмонгол ноёдруу элч явуулж, цэрэг цуглуул хэмээн бужигнасан ч, 3 өдрийн дараа дайныг цуцлав.Доргон дахин нөгөө "хоёр цоохор" ноёнг дайрахаас болсон ч, дайсны байрлалын талаар буруу мэдээлэл авч даруй ухарчээ. Зэрэгцээд 1649 ондоо мөн түмэдийн Жамсо гэх ноён Тэнгис шиг босож, зугтсан ч,1650 оны сүүлээр өөрөө бууж өгөв. Манжаас бүх халхын хаад ноёдруу захидал явуулж дээрэмдсэн хүн малаа эргүүлж өг, бид анх Тэнгисийг хөөж орохдоо халхуудад бүү халд гэсэн ч, та нар өөрсдөө ирж тулалдсан шүү хэмээн өөрсдийгөө булзааруулж худлаа ярьжээ. Мөн халх, ойрдуудыг эдийн засгаар шахахын зэрэгцээ, хооронд нь бас байлдуулахын тулд хатгаж, Гүүш хааны хүү Омбо-Сэцэн тэргүүт тайж нарыг халхруу дайр гэж ятгасан ч татгалзав, мөн хошуудын Очирт тайжийг халхтай холбоотой хэвээрээ байвал чи бидний дайсан шүү гэж заналхийлж байж. ===Буриад Орост эзлэгдсэн нь=== {{See also|Сэлэнгийн суурингийн бүслэлт|Үдийн суурингийн бүслэлт|Ильиний слободагийн бүслэлт}} Оросын хаант улс хүчирхэгжихийн хэрээр газар нутгаа тэлж өргөжүүлэх түрэмгий бодлого хэрэгжүүлж эхэлсэн байна. [[Орос]]ын баруун талд хүчирхэг хөршүүд байснаас уламжлан дундад зууны үед газар нутгаа тэлж чадаагүй бөгөөд зөвхөн [[I Пётр|Их Петр]] хааны шинэчлэлийн үр дүнд шинэчилсэн армийн хүчээр түрэмгий дайнуудыг хийсэн байна. Баруун талын хүчирхэг хөршийн эсрэг биш харин зүүн талын нүүдэлчдийн сул талыг анзаарсан оросууд өөрсдийн галт зэвсгийн давуу тал, хүний нөөцөд түшиглэн түрэмгийллийг ээлж дараалан шатлан өргөжүүлэх аргаар гүйцэтгэсэн. Эхний шатанд хүчээр сул Сибирийн ханлигийг бут цохин газар нутгийг нь эзэлсэний дараа Зүүнгарын хүчирхэг хаант улстай шууд хил залгах болсон ба [[Красноярск]]ийн чиглэлд хйисэн түрэмгийлэл нь [[Зүүнгар]]ын цэргийн хүчтэй хэд хэдэн удаагийн тулалдаанаар ялагдсан тул зогссон байна. Харин зүүнгарын харъяатуудын хойгуур тайгын отог овгуудын нутгийг эзлэн дорно зүг ахисаар [[Байгал нуур]] хавийн [[буриад]]уудын нутагт буюу Монгол улсын хойд хилд тулж иржээ. Орост хийгдэж буй газрын зурганд бутралын үеийн Өвөр Монгол, Зүүнгарын хилийг зөв зурдаг боловч 14-17-р зууны Монголын газрын зурганд өмнөд [[Сибирь|Сибирийг]] оруулалгүй зурдагаас орос иргэд тухайн үед Монголын хил өмнөд Сибирийг хамарч байсныг мэддэггүй байна. {| |[[Зураг:Mongol 17-r zuun.jpeg|right|thumb|100px|Монгол 17-р зуун]] |[[Файл:Монгол 17-р зуунд.jpg|right|thumb|100px|Монгол 17-р зуунд]] |[[File:Russia 1533-1896.gif|right|thumb|100px|1533-1896 оны Оросын байлдан дагуулал]] |[[Файл:Баруун Сибирь 16-17-р зуун.jpg|right|thumb|100px|Баруун Сибирь 16-17-р зуун]] |[[Файл:Монголчуудад шатаагдан сүйрсэн Орос суурин 17-р зуун.jpg|right|thumb|100px|Сүйрсэн орос суурин. Сэргээн зурсан нь]] |- |[[Файл:Баруун Сибирь дэх орос бэхлэлтүүд 16-17-р зуун.gif|right|thumb|100px|Баруун Сибирь дэх орос бэхлэлтүүд 16-17-р зуун]] |[[Файл:Төв Сибирьт оросын бэхлэлтүүд байгуулагдсан нь XVII.gif|right|thumb|100px|Төв Сибирьт оросын бэхлэлтүүд байгуулагдсан нь]] |[[Файл:Алс Дорнод Орост эзлэгдсэн нь XVII.jpg|right|thumb|100px|Алс Дорнод Орост эзлэгдсэн нь XVII]] |[[Файл:Siberia XVI-XVII.jpg|right|thumb|100px|Сибирь XVI-XVII зуун]] |[[Файл:Сибирь Орост эзлэгдсэн нь 16-17-р зуун.jpg|right|thumb|100px|Сибирь Орост эзлэгдсэн нь 16-17-р зуун]] |} 1570-аад онд Оросын эзэнт гүрний Ермак хэмээгч оргодол Уралыг даван зугтаж, 600-гаад хүнтэй бүлэг байгуулан [[Тобольск]] хотыг эзлэн, гэмээ наманчилж [[IV Иван|IV]] [[IV Иван|Иван]] хаандаа өргөн барьснаар Монгол гүрний хоймроор Оросын колоничлолын гар орж ирээд түйвээхийн эхлэл боллоо. Оросууд 1620-иод онд баруун буриадуудын нутгийн зах [[Зүлгэ]], [[Ангар мөрөн]]д тулж иржээ. Энэ үед буриадууд олон овогт хуваагдсан, маш тархай бутархай амьдардаг байв. Монголд өөр хоорондын тэмцэл хүчтэй явагдаж байсан тул буриадууд зөвхөн өөрсдийн хүчээр оросуудын эсрэг тэмцэх шаардлагатай болжээ. Оросууд [[Галт зэвсэг|гал зэвсэг]] ашиглан, бэхлэлт барьж бэхжин, буриадуудын эхнэр, хүүхдийг хядах, олзлон аваачих зэргээр алхам алхамаар урагшилсаар [[Байгал нуур|Байгал нуурын]] хоёр талаар буриад монголчуудын нутагт гүн орсон аж. Буриадын зарим овгууд хүчинд автан тэдний эрхшээлд орж, алба төлж эхэлсэн бол зарим нь Монгол нутаг руу зугтах болжээ. Гэвч тухайн үед Монгол нутагт үймээн самуун ихтэй байсан тул тэдгээр нүүдэлчид эргэж нүүх болсон байна. Зүлгэ мөрнийг өгсөж ирсэн оросууд Верхоленск бэхлэлтийг барьжээ. Тэдэнд Онгой сэсэн, Ойлонго бөө тэргүүтэй абзай овгийнхон эеийг хичээн анх оросуудад алба барих болжээ. Харин эхиридийн шоно овгийнхон оросуудын эсрэг эрс тэмцэж эхэлсэн болно. 1628 онд [[Пётр Бекетов]]<nowiki/>ын казах цэргүүд [[Ангар мөрөн|Ангар мөрнийг]] өгсөн ирж бэхлэлт барин, Ока голын буриадуудаас алба авч эхэлжээ. 1630-аад онд Оросын засгийн газраас бэлтгэн илгээсэн колоничлогчид Байгаль далайн баруун эрэгт ирж нутгийн монголчуудтай цус асгаруулсан байлдаан хийлээ. Тэр тухай Оросын судлаачид бичихдээ "Ангарыг өгссөн цаашдын довтолгоон ихэд саатсан нь ангарын харгиа зэрэг байгалийн саадаас шалтгаалсан төдийгүй ихэнхдээ Ангарын эхэнд оршин суудаг монгол аймгийн буриад буюу "братские люди" хэмээгчдийн шаргуу эсэргүүцлээс шалтгаалсан юм. 1631 онд тэднийг эзлэх зорилгоор байгуулсан Братскийн (Буриадын-Д.Б) бэхлэлт цайз нэг бус удаа аюулд орж байсны дотор 1635 онд бүх гарнизон хядагдаж, зөвхөн 1636 онд оросын захиргааг сэргээж байлаа. Цаашдаа Ангарын эхэнд оршин суугчдыг дагуулах үйл явц тасралтгүй тэмцэлтэй тулгарч үргэлжилсээр тэдний олонхийг өмнө зүг халх монгол руу нь түрэн шахсанаар дууслаа. Ангарын эхэнд бэхжихийн тулд Братскийн цайзаас урагш 1654 онд Балаганы бэхлэлт байгуулав. Түүнээс 2 жилийн өмнө Похабов Эрхүү гол Ангарт цутгах газар өвөлжөө байгуулсанаар Ангар-Окийн буриадуудыг эзлэх үйл явц дуусав" гэжээ. Буриадыг эзлэх анхны цэрэгжүүлсэн экспедицийг 1623 онд Ждан Козлов, Василий Лодыгин, Ананий Ивановоор толгойлуулан явуулж, цаашид ээлжлэн зүтгэсээр 1628 онд Яков Хрипуновоор толгойлуулсан эзлэн түрэмгийлэгчид анхны дайн хийж "эмс, охид, хүүхдийг олзлон " аваачаад, мөн онд Петр Бекетовынхон 40 буриадыг алж яргалсанаар колонийн байлдан дагуулалт эхэлсэн юм. 1631 онд буриадууд Братскийн бэхлэлтийг довтолж шатаасан байна. 1641 оны 04-р сарын 30-нд буриадуудын тэмцлийн томоохон удирдагч эхиридийн буур аймгийн тэргүүн Шэбшэй баатар тулалдаанд амь үрэгдсэнээр оросууд давамгайлж эхэлжээ. 1640 онд Максим Перфильев Витим голоор дамжин Байгал нуурын зүүн талд гарчээ. 1645 онд Василий Колесников тэргүүтэй орос казах цэрэг Байгаль нуурыг гатлан Сэлэнгэ мөрний адагт гарч ирсэн боловч бэхжиж чадалгүй буцсан байна. 1646 онд дахин оролдлого хийж, Дээд Ангарын адагт бэхлэлт барьжээ. 1645 онд 2000 гаруй буриадууд Зүлгэ мөрний эрэгт баригдсан Верхоленскийн бэхлэлтийг гурван удаа довтолжээ. 1647 онд Енисейскээс илгээгдсэн Похабов тэргүүтэй цэргүүд Байгалийг гатлан ирж Үд, Сэлэнгэ мөрний хавиар ирэн буриадуудтай тулалдсан хэдий ч эрхшээлдээ оруулж чадалгүй 70 гаруй эхнэр, хүүхдийг олзлон авчээ. Буцах замдаа Байгалийн өмнө этгээдэд Култукийн бэхлэлтийг барьжээ. 1641 оны 4-р сарын 30-нд Эхирисийн Шэвшэй баатар тулалдаанд алагдсанаар колоничлогчид Эхирис, булгадыг байлдаанд ялах боломж олсоныг түүхэнд тэмдэглэсэн байдаг. 1645 онд Зүлхийн эхирисүүд бослого гарган татвар төлөхөөс татгалзаж, түүнийг дарахаар явуулсан А.Бедаревын зэвсэгт отрядтай 50-аас доошгүй хүнтэйгээр өдөржин тулалдсан түүх нь буриадыг колончилсон үйлс цусан мөртэй байсны баримт юм. 1648 онд Похабовт туслуулахаар Иван Галкин тэргүүтэй 60 цэрэг илгээжээ. Иван Галкин Баргажин адагт бэхлэлт барин Баргажин, Сэлэнгэ, Хёлго голоорх буриадуудыг довтолж эхэлжээ. 1654 онд Братскийн бэхлэлтээс урагш Балаганы бэхлэлтийг барив. 1658, 1696 онуудад мөн оросуудын эсрэг бослого гарсан хэдий ч төдийлөн амжилт олсонгүй. 1661 онд Иркут голын эрэгт оросууд бэхлэлт цайз барьж эхэлсэн бөгөөд энэ нь 1686 онд [[Эрхүү]] хот болон өргөжжээ. 1665 онд Нэршүү болон Сэлэнгийн, 1666 онд Үдийн бэхлэлтүүдийг барьжээ. 1675 онд Сэлэнгийн бэхлэлтэд 30 гаруй хашаа байшин, 200 гаруй оросууд оршин суух болж. Энэхүү бэхлэлтээс гурав хоногийн газарт Түшээт ханы чулуун өргөө байжээ. Ийнхүү Халхын хойд хязгаарыг оросууд эзэлж дууссан энэ үед л Халхын хан нар оросуудын эсрэг тэмцэх оролдлого хийж эхэлжээ. Хойд халхын томоохон овог болох табангууд нартай тулснаар оросууд хүчиндээ эрдэх нь багассан байна. 1682 оноос табангууд нар Сэлэнгэ, Үдийн бэхлэлтийн орчим ирж малыг туун одох, оросуудыг зодох зэргээр авирлах болсон тухай Иван Власов хэмээгч бичжээ. 1684 онд Сэлэнгийн бэхлэлтэд Очирой ханы элч ирж, өөрсдийн албат буриад нарыг чөлөөлөхийг оросуудаас шаарджээ. 1685 онд Сэлэнгийн бэхлэлтийг бүслэн хаасан байна. 1687 онд Очирой ханы цэрэг Сэлэнгийн бэхлэлтийг бүсэлсэн хэдий ч ялагдал хүлээжээ. Энэ үед [[Манж Чин улс]]тай хилийн хэлэлцээр хийхээр 2000 цэрэгтэй явж байсан [[Фёдор Головин|Федор Головин]] энэ тэмцэлд хүч хавсран табангуудын тайш Сэрэн-Сэкулайг бут цохижээ. Мөн бусад Монголын тайш нарыг Сэлэнгэ, Үд, Ильины замд тулалдаж ялжээ. 1688 онд Түшээт ханы дүү Шигшид баатар Хотгойдын Гэндэн баатрын дүүгийн хамт цэрэг хөдөлгөж Үд гол дахь орос бэхлэлтийг дайрч байв. Энэ үед Монгол улс дотоодын хямрал, Манжийн түрэлтэд сульдан хойд хязгаараа өмгөөлөх чадвар мөхөс байсан бөгөөд 1667 онд Зүүн гарын Сэнгэ тайж Красноярскийн бэхлэлтийг эзлэн колончилогчдод заналхийлж, 1669-70 онд Дайхан тайжийн монголчууд 15 мянган цэргээр Нерчийг эзлэн буриадуудыг хураан буцааж, 1674 онд Тавнангийн Гэгээн тайж цэрэглэн хөдөлж байв. 1684 онд Эрхүүд Очир-сайн ханы элч илгээж, Эрхүүгийн буриадууд монголын иргэд болохыг тайлбарлан хэлэлцээ хийхэд "Танай монголын Очир сайн хан манай их эзний эртний албат буриадуудаас татвар авна гэдэг ухаан санаанд багтамгүй" хэмээн дээрэлхээд элчийг хөөж буцаасан билээ. 1688 онд Хёлго гол дээр табангуудын цэргийг Головин ялж табангуудын тайш зургаан зайсан, 30 шүүлэнгэ, 1200 гаруй өрх айлын хамт Оросод дагаар оржээ. 1689 онд удаа дараа ялагдал хүлээсэн табангуудын тайш нар Оросын харьяат болох гэрээ хийж, алба төлөх болжээ. Гэвч табангууд нар Оросын дарлалаас зугтан Монгол нутгийн гүн рүү нүүж одсон боловч 1718-1722 онуудад эргэн иржээ. 1689 оны 08-р сарын 25-нд Нэршүүд [[Фёдор Головин|Федор Головин]] Манжийн элчтэй уулзан Эргүнэ мөрнөөс зүүн тийш нутгийн хилийг тогтжээ. 1688 онд Баатар хунтайжийнхан 4 мянган цэргээр Үд хот болон сэлэнгийн хотыг дайрч байх үед [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт]] Түшээт ханыг довтолсоноор монголын цэрэг нутаг буцаж. Буриад нутгаа Орос гүрний колончилолоос өмгөөлөх хүч мөхсөн билээ. Оросууд үүнийг нь ашиглан 1688 оны 9-р сарын 16-нд тавнангуудыг довтолж 200 хүнийг алж, олон хүнийг мал хөрөнгөтэй нь олзолсон юм. Ойрад болон Халхын хооронд байлдаан болж, манжууд халхыг дагуулан эзэлсэн нь буриад түмэн харийн эзлэгчдийг эсэргүүцэх үндсийг таслаад зогсоогүй манжийн дарлал, дотоодын дайны хүнд дарамтад дургүйцсэн монголчууд умард зүг нүүж, Оросын харъяат болох нөхцлийг бүрдүүлж байлаа. Ийнхүү 1680-аад оны сүүлчээс эхлэн Алтай, Хангайн уулсаар нутаглаж байсан Атаган, Ашабагад. Сонгоол, Үзөөн, Юншөөбү, Өөлд, Сартуул, Хатагин овгийнхон хойшоо нүүж Орост дагаар оржээ. Үүний нэг баримт нь эдүгээ Монгол Улсын иргэн 84 настай Ш. Тэрбиш гуайд хадгалагдан буй 18-р зууны үеийн гар бичмэл "Туршихи-ийн намтар" билээ. Тэнд өгүүлэхдээ, "Ашабагад яст Байбилгэ омогийн Туршихи Молхааны эрт төрсөн газар хэмээвээс Алтай, Хангай газраас Сайн ханы албат бөгөөд тэр орноос Бошигт ханд гахай жилийн өвлийн дунд сард цэрэг мордоод Бошигтын хоёр (хэсэг) цэргийг нь довтлоод чинагшид Бошигтод очиж дүрвээж орхиод хоол хүнс тасалдан буцаж иртэл хойт хулгана жилд Бошигт цэрэглэн биднийг довтолсон босгуулагсан... 1686 онд Их дээд император Цагаан хаанд залбиран ирж, Эрхүү хотноо айлтган мэдүүлж энэ их далайн хойтод Худайн гол хэмээх нутагт суусаар..." гэхчилэн өгүүлжээ. 1690-ээд онд Түшээт ханы Охин тайжийнхан Сэлэнгийн тавнангуудтай нийлж, 1722 онд Сэцэн ханы эх гүнжийн албат болгож Түшээт ханаас өгсөн гурван тавнангийн отог [[Онон гол|Онон голын]] Биндэръяа нутгаасаа Хэнтийн хөвчийг нэвтлэн зугтаж Хёлго, Цөхийн голд суурьшсан юм. Монгол улс манжид дагаар орж, [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт]] ялагдсаны дараа Орос, Манж гүрнүүд шууд хиллэж, хилийг тогтоох асуудал Монгол төрийн мэдлээс давж, 1727-28 оны [[Буурын гэрээ|Буурын гэрээгээр]] буриадыг өгөөд зогсоогүй. Халхын бүрэлдэхүүнд орж байсан хатагин, салжиудын хойт үзүүрийг сартуулын хамт таслан Орост өгсөн юм. Ийнхүү "буриад" гэдэг нэр нэгэн овог ястны нэр байснаа эртний өвөг монголын олон овог, аймгаас бүрдсэн нэгдэхүүний ерөнхий нэр болж. Харин 1727 оны 8-р сарын 20-нд [[Хиагт]] хотоос холгүй [[Буур гол]]ын эрэг дээр Оросын талаас [[Савва Рагузинский]], Манжийн талаас Халхын Түшээт хан уулзаж [[Буурын гэрээ]] гэгчийг байгуулжээ. Энэ гэрээгээр [[Хиагт]]аас баруун тийш [[Енисей]] мөрний эх хүртэл, зүүн тийш [[Нерчийн гэрээ (1689 он)|Нэрчийн гэрээгээр]] тогтсон хил хүртэлх нутгийн хилийг тогтжээ. Ийнхүү хойд монголчууд бусад монголчуудаасаа таслагдан буриад хэмээх нэгэн нэрэн дор нэгдэх үйл явц эрчимжсэн байна. === Халх Монгол Манжид эзлэгдсэн нь === {{Гол|Халх-Ойрадын дайн|Зүүнгар-Чин улсын дайн}} Халхын ноёд 1688 он хүртэл алдсан нутгаа эргүүлэн авахын төлөө [[Оросын Холбооны Улс|Оростой]] дайтсаар байжээ. 1639 онд шашны тэргүүнээр [[Занабазар|Занабазарыг]] өргөмжлөхдөө түүнд зориулж [[Өргөө|Өргөөг]] байгуулж өгчээ. Энэ нь чухамдаа нийслэлийг Хархорумаас шилжүүлэн Өргөөг нийслэлээ болгож, шарын шашин, улс төрийн төв болгосон үйл явдал байлаа. Халх, Ойрадын ноёд 1640 оны чуулганаар Монголыг шашны хүчээр нэгтгэн харийн түрэмгийллийн эсрэг тэмцэхээр зорьж халх, ойрад гаралтай Занабазарыг шашны тэргүүнээр өргөмжилжээ. Занабазар 1680-аад онд Халх, Ойрадыг эвлэрүүлэхээр "Жанлавцогзол" номоо бүтээжээ. Лигдэн хааны хүү Эжээ Хонгороос хойш Халхыг хан цолтой ноёд буюу Түшээт хан, Сэцэн хан, Засагт Хан гурав толгойлон харийн түрэмгийллийн эсрэг тэмцсээр байсан тул эн үеийн Монгол улсыг 1635 онд биш 1691 он хүртэл оршин тогтносон гэж үзэж болох юм. Бутралын үеийн Халхыг Халхын ханлиг, Халхын хант улс гэж нэрлэдэг ба Халхын удирдагчид бүх Монголыг удирдаж байсан ч 17-р зууны дунд үе гэхэд захиргаанд нь байсан Ойрад, Буриад, Өвөр Монгол бүгд захиргаанаас нь гарч зөвхөн Халхын нутаг л тэдний захиргаанд үлджээ. [[Чахундорж хан]] 1688 онд Галданг довтлох хүртэл Манжид дагаар орох бодолгүй байсаныг Манжийн хааны хэлсэн үг гэрчилдэг. Тэрээр галт зэвсэгтэй Оростой Буриадыг буцааж авахын төлөө олонтоо дайтсан ч цөөн хэдэн ялалт байгуулжээ. Чахундорж хан Галдангийн дүүг алсан нь Галдан Халхад довтлох шалтгаан болсон юм. Галдан довтлохын өмнө 1000 лам тагнуулыг Халхад илгээн Галдан ер бусын хувилгаан хүн тул эсэргүүцэн тэмцэх нь үр дүнгүй, халхын хүн ардад аюул учируулахгүй хэмээн ухуулжээ. Зүүнгарын довтолгоонд сандарсан халхуудын нилээд хэсэг нь Өвөр Монгол руу дүрвэж харин Буриад руу дүрвэсэн хэсгийнх нь нилээд нь тэндээ үлдэж буриадуудтай холилджээ. Галданг Засагт хан дэмжиж байсан ч нас барсан байна. Галдан Сэцэн ханд захиа илгээн та надад дагах эсэх өөрөө мэд, дагахгүй ч байсан болно гэж хэлүүлсэн байдаг бөгөөд харин Чахундорж, Занабазар хоёрыг өөрт нь тушаан өгөхийг Манжаас шаардаж байв. Занабазар эвийн хүчээр Монголын нэгдлийг сэргээхийг зорьж байсан бол Галдан цэргийн хүчээр Монголыг нэгтгэх нь зөв зам гэж үзэж байсан бөгөөд түүнийгээ биелүүлэхийн тулд хангалттай цэрэг, эдийн засгийн хүчтэй болохыг зорьж байв. Галдан Казахстан, Киргиз, Уйгур зэрэг Төв Азийн орнууд, чухал худалдааны замуудыг эзэлсэний дараа хэдэн арван сая хүнтэй Хятадыг эзэлсэн Манжийн хүчтэй тулахад бэлэн болсон байна. Чахундорж Манжтай харилцаж Оростой дайтаж байсан бол Галдан Оростой харилцаа тогтоож Манжаас Монголыг чөлөөлөхийг зорьж байв. Ийм ч учираас Чахундоржид нэгэнт дайтаж байсан Орост дагах бодол огт байсангүй. Галдан [[Цэвээнравдан|Цэвээнравданд]] Зүүнгарын төрийн эрхийг алдсаны дараа Оросоос зэр зэвсэг авахыг оролдсон ч эхэн үедээ Галданг дэмжиж байсан Орос шинэ хаан Цэвээнравданг дэмжин элчээ илгээсэн бөгөөд мөн манж нар ч Цэвээнравданг дэмжин элч илгээжээ. Учир нь Зүүнгарын хүч бутран хуваагдах нь Халхыг эзлэхийг зорьж байсан Манж, Буриадыг эзлэхийг зорьж байсан Орос хоёрт ашигтай байв. Галдан өвөр монголчуудад хандан "Та бүхэн эртний өвгөдийн нэрийг гутаан бусдын боол болж үүрд дарлагдахыг хүлээлгүй миний их цэргийг угтан ирж, нийт хүч нэгэн сэтгэлээр улс гэрийг батлан сахиваас зохино. Бидний Монголчууд эрт урьдаас (Манж-Хятадыг) ээлжлэн эзэлж хүчирхэг идэрхэг байсаныг та бүхэн цөм мэдмой" гэсэн захиа илгээж тусгаар тогтнолоо хамгаалахыг уриалж байсан ба зарим Өвөр Монгол ноёд түүнийг дэмжин хүнс, бусад бараа илгээж байв. Мөн [[Моголистан]]ы зарим ноёд түүнийг дэмжиж байв. Төвдүүд мөн түүнийг дэмжин зөвлөгөө өгч байсан ч Галдан дан ганц Төвдийн ятгалга, саналыг дагах бус өөрийн гэсэн зорилгоор үйл ажиллагаа явуулж байжээ. Төвдүүд нэгэнт тулан ирсэн манжийн түрэмгийллийг зогсоохын тулд Монголыг халхавч болгон ашиглахыг зорьж байсан гэж сүүлд үзэх болжээ. Зүүнгарын дараагийн хаад Монголыг чөлөөлөхөөр тулдалдаж байсан бөгөөд тэд Халхийн ард иргэдэн хандан захиа илгээж байв. Занабазарын шийдвэрээр Халх Манжид дагаар орох шийдвэр гаргасан байдаг ч түүнд өөр бодол байсаныг түүний үг гэрчилдэг. Тухайлбал тэр "мандах төрийг (Орос) дагаснаас мөхөх төрийг (Манж) дагасан нь дээр", "Манж 200 жилийн унахад Монгол тусгаар тогтноно" гэж хэлсэн байдаг. 1712 онд Энх-Амгалан хаан ойрадуудыг хядах шийдвэр гаргахад Энх-Амгаланы лам багш болсон Занабазар болиулж байв. Хожим нь өндөр настай болсон Занабазар Бээжинд нас баржээ. Ийнхүү 1630-1691 оны хооронд Өмнөд Монгол ба Халхын засаг ноёд удаа дараа Манжид бууж өгснөөр 1691 он гэхэд Ойрдын холбооноос бусад Монгол ханлиг, ванлигууд бүгд [[Манж Чин улс]]ад дагаар орж, Монгол улс бүхэлдээ Манжид дагаар оржээ. Аюушридараас [[Лигдэн хутагт хаан]] хүртэл 24 хаан үе залгамжилж 323 жил Монгол улс (Зүүнгар бүрмөсөн унах хүртэл 390 жил) оршин тогножээ. ==14-17-р зууны нийгэм== ===Соёл, шашин=== Энэ үед холбогдох зохиолууд бол [[Гэсэр]], [[Хув Нагварал]], [[Убаши]] Хун тайжийн тууж, [[Жангар]] юм. 14-16-р зуунаас үлдсэн монгол ном байдаггүй учир энэ үеийг монголын түүхийн харанхуй үе гэдэг бөгөөд 14-17-р зуун, манжийн үеийг тодруулахад хэрэглэж байгаа халх, ойрад, өвөр монголын түүхэн сурвалжууд 17-19-р зууны үед зохиогджээ. 18-19-р зуунд Монголын эрдэм шинжлэх ухааны төв нь Өвөр Монгол руу шилжиж тэндээс олон эрдэмтэд мэргэд төрөн гарч зохиол бүтээлээ туурвиж байсан юм. Мөн буриадууд өөрсдйин хэл аялгуун дээр ном бичиж байв. [[Файл:Altankhan.jpg|thumb|Алтан хан бол Буддын шашны бэлгэ тэмдэг юм.]] [[File:Buddhist sects.png|thumb|'''Важраяна''' буюу төвдийн шарын шашин Монгол, Төвдөд, '''Махаяна урсгал''' Хятад, Солонгос, Япон, Вьетнамд, '''Теравада урсгал''' Зүүн өмнөд Азид тархжээ.]] 14-17-р зуунд өрнөсөн дотоодын хямралын улмаас ард түмэн доройтон зовж, улс орон сульдаж байх үед монголын хаад ноёд улс үндэстнээ итгэл бишрэлээр дахин нэгтгэж болох арга зам хайж байв. [[Монголд Бурханы шашин дэлгэрсэн түүх|Монголд буддизмыг хөгжүүлэх үндс]]ийг Түмэдийн Алтан хан (1507-1582) тавьсан бөгөөд тэрбээр Батмөнх Даян хааны гуравдугаар хүү Барсболд жононгийн хоёрдугаар хүү ажээ. Алтан хан Ойрд болон [[Хөхнуур]]ыг эзлэн Төвдөд довтолж Баянтал гэдэг газар Байшин хэмээх хот байгуулснаар одоогийн [[Хөх хот]]ын суурь тавигдсан байна. [[Төвд]]ийн их хамбад “[[Далай лам]] Очирдара” цол өргөмжилж, шашны хууль цаазыг хамтран гаргаж, бөөгийн ёсыг халан, шарын урсгалыг дэлгэрүүлэн хөгжүүлэх хөрс суурийг тавьсан юм. Түүний дараа Анхдугаар Богд Өндөр гэгээн Занабазар гол төлөөлөгч болон тодорч, лам нарын номт хувцас, уншлага, хурал номын дэг ёс, ая эгшиг бүхнийг Монгол орны эрс тэс цаг уур, газар зүйн байршил, монгол хүний зан заншил, ахуй нөхцөлийн онцлогтой уялдуулан “монголын” гэх өвөрмөц хэв шинжтэй бурханы шашныг үндэслэн хөгжүүлсэн гэдэг.<ref>[https://studybuddhism.com/mn/gunzgii-tuvshin/tuukh-soyol/mongolyn-burkhany-shashin/mongolyn-burkhany-shashny-tuukh Монголын Бурханы шашны түүх]</ref> Буддизм Монголд орж ирээд шууд [[бөө мөргөл]]ийг халах боломжгүй байсан тул алгуур аажмаар үзэл номлолоо дэлгэрүүлж, Бурхан багшаас гадна Жигжид, Гомбо, Дамдинчойжоо гэх мэт олон бурхадыг номлож, монголын тахилгат уул ус болгонд тохирох уншлагыг төвд хэлээр зохиож, уг ажиллагаагаа лам нараар удирдуулан хийлгэжээ. Буддын лам нар шарын бөө гэдэг дүрээр ард түмний дунд нэвтэрч мал муулан цусаар тахил өргөхийг хориглож, тэр тохиолдолд арав нугалан төлүүлдэг байжээ. Харин хойд хэсгийн тайга бүхий [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]]д жинхэнэ бөө нар нуугдан үлдсэн нь тэр зүгт бартаа ихтэй, сүм хийдийн нөлөө бага байсантай холбоотой. ===Худалдаа арилжаа=== Улс төрийн бутрал нь түүхэн хөгжлийн тодорхой нэгэн үе бөгөөд улс бүхэнд урт богино хугацаагаар үргэлжилдэг.Энэ нь [[монголын түүх|монголд]] 14-17-р зууны үед тохиож 300 орчим жил үргэлжилсэн. Тухайн үеийн Монголчуудын гадаад харилцаа нь Мин улстай салшгүй холбоотой байсан, тэр дундаа зүүн монголчууд худалдаа арилжаа нь Мин улсаас шууд хамааралтай байсан ч, баруун монголчууд хятадаас гадна өрнө зүгийн [[Могулистан]], Хамигийн хант улс болон Дундад Азийн улс орнуудтай хийж байсан. Монгол-Мин Улсын хооронд хийгдэж байсан худалдаа арилжааг дараах дөрвөн үед хувааж болно. # Монгол-Мингийн шууд бус худалдааны үе (1368-1402 он). Энэ үед Мин улс лалын худалдаачдаар дамжуулж, эсвэл тодорхой нутагт элч илгээж монголчуудаас агт морьд худалдан авах бодлого хэрэгжүүлжээ.{{sfn|Delgerjargal|2026|pp=182-183}} # “Ордны” болон ”хилийн” худалдаа хөгжсөн үе (1403-1450 он). Монгол-Мингийн хооронд “ордны” болон “хилийн” худалдаа хөгжиж, худалдааны дээрх хоёр хэлбэр бүрэлдэн тогтов.{{sfn|Delgerjargal|2026|pp=182-183}} # Мин улсын зүгээс тавьсан худалдааны хоригийн үе (1450-иад оноос – 1570 он). 1450-иад оноос Мин улсаас Монголд худалдааны хориг тавих бодлого баримталж, хууль ёсны худалдааг хязгаарласан нь Мингийн талд эсрэгээр нөлөөлж хил орчмын далд худалдаа дэлгэрэх үндэс тавигдаж, даруй цэцэглэн хөгжжээ. Мин улсын худалдааны хоригийн эсрэг монголчууд хилийн уулгалалт довтолгооны стратеги-тактик баримталснаас гадна хилийн далд худалдааг хөхүүлэн дэмжсэн байна.{{sfn|Delgerjargal|2026|pp=182-183}} # Монгол-Мингийн худалдааны харилцаа сэргэсэн үе (1571-ээс XVII зууны эхэн хүртэл). 1571 онд Алтан хан-Мин улстай гэрээ байгуулснаар Баруун гурван түмэн болон Мин улсын хооронд Мингийн төрийн давуу эрх ноёлсон хилийн худалдаа тогтмолжжээ. Гэхдээ онцлог бий, үүнд, Түмэдийн Алтан ханаас худалдааны тал дээр авч хэрэгжүүлсэн бодлого нь Монголын хаадын баримталж байсан нэгдмэл бодлогоор Мин улстай худалдаалах эртний зарчим, бодлогыг үндсэндээ эвдсэн бөгөөд, ингэснээр түүний Мин улстай байгуулсан гэрээ нь бараг худалдааны салангид гэрээний шинжтэйд оршино.{{sfn|Delgerjargal|2026|pp=182-183}} ==Мөн үзэх == *[[Монголын түүх]] *[[Их Монгол Улс]] *[[Юань гүрэн]] ==Газрын зураг== <gallery> Файл:Монголын физик газарзүйн атлас-монгол хэлээр.jpg|Монголын физик газарзүйн атлас-монгол хэлээр Файл:Төв Ази 3.jpg|Төв Ази Файл:Европ , Ази физик газарзүйн атлас.jpg|Европ, Ази физик газарзүйн атлас Файл:Их, Бага Хянган, Яблоны нуруу, Становын нуруу, Алданы өндөрлөг, Верхояны нуруу.jpg|[[Их Хянган]], [[Бага Хянган]] Файл:Ази 1415 он.gif|Ази 1415 он Файл:Ази1500он.gif|Ази 1500 он Файл:1500 on.jpg|1500 он File:Mongolia 1500 AD.jpg|1500 он Файл:Мин XVI-XVII зууны эх.jpg|Мин XVI-XVII зууны эх Файл:Монгол-Хятадын дайн 14-р зууны эх.gif|Монгол-Хятадын дайн 14-р зууны эх Файл:1500 он 3.png|1500 он Файл:1530 он.png|1530 он Файл:Монгол, Хятадын хил 1600 он.jpg|Монгол, Хятадын хил 1600 он Файл:1648 он.jpg|1648 он Файл:Төв Ази 16-17-р зууны дунд үе.jpg|Төв Ази 16-17-р зууны дунд үе File:Mongol and Oirat.png|Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс. Япон зураг Файл:Map-Qing Dynasty 1616-en.jpg|Монгол, Дөрвөн Ойрад, Төвд, Моголистан, Мин 1616 он Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|Монгол, Зүүнгар, Хошуудын хант улс, Манж 1689 он </gallery> == Эшлэл == {{Reflist}} ==Ном зүй== *{{Cite book |last=Dalai |first=Ch |title=Монголын түүх (1260-1388) |year=1992 |location=Улаанбаатар}} *{{Cite journal |last=Delgerjargal |first=P |date=2026 |title=Монгол-Мингийн худалдааны харилцаа: Худалдааны хориг ба уулгалалт довтолгоо (1380-аад оноос 1570 он) |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/11000/9525 |journal=Historica Mongolarum |volume=24 |pages=148-186}} *{{cite journal | last=Rein |first=Taagepera |date=Sep 1997 |title="Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia" |journal=International Studies Quarterly |volume=41 (3) |pages=475–504}} *{{Cite journal |last=Buyandelger |first=J |date=2000 |title="The Lineage and Political Situation of the Northern Yuan Khans Before the Middle of the 15th Century." |journal=Research on Mongolian History |volume=6 |pages=131-155}} ==Гадаад холбоос == *[https://web.archive.org/web/20160305173524/http://data.sur.mn/3aa18fb5-581a-4c47-99aa-65cfb7047165.pdf Монголын түүх 3-р боть 2003 он] *[http://www.slideshare.net/enkhbaatarerdenebat/mongol-ulsiin-tvvh-iii-2003 Монголын түүх 2003] * [https://web.archive.org/web/20170323080810/http://puje.blog.gogo.mn/read/entry58885 Хув нагваралын тууж] *[http://maylo.blogmn.net/97183/ih-yuan-guren-muhsunuus-hoishih-dain-tulaan.html Их Юан гүрэн мөхсөнөөс хойших дайн тулаан] *[http://www.scc.msuac.edu.mn/uploads/file/722797-20131112.pdf Монголын улс төрийн бутрал]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000029/st028.shtml Всемирная история. Том 4. (1958 год): Монголия в XVI - первой половине XVII в] *[http://www.rulit.net/author/boyarshinova-z-ya/naselenie-zapadnoj-sibiri-do-nachala-russkoj-kolonizacii-get-249674.html Население Западной Сибири до начала русской колонизации- татах линк] *[http://it.wikipedia.hfut.cf/wiki/File:Tribes_and_first_Russian_settlements_in_Asia_in_16th_and_17th_century.jpg 16-р зууны сүүл болон 17-р зууны Оросын байлдан дагуулал (газрын зураг)]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[Юань улс]] |он=1368-1691 |албан_тушаал= Монгол Улс |дараа=[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрад]]<br/>[[Манж Чин улс]] }} {{s-end}} {{Умард Юань улс}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Умард Юань Улс| ]] [[Ангилал:14-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:15-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:16-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:17-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:Бага хаадын монгол улс| ]] [[Ангилал:Дундад зууны Монголын түүх| ]] ooy520u28j3xzdz5aeuksi46bqm3ciy 859150 859149 2026-06-17T12:44:48Z Megzer 20491 859150 wikitext text/x-wiki {| border="1" cellpadding="2" style="float:right; border-collapse:collapse; border-color:#f2f2f4; margin-left:15px; margin-bottom:15px; width:380px; font-size:95%; border:1px solid #aaaaaa;" | align="center" colspan="2" style="line-height:1.7em; background-color:#E0E0E0;" | <span style="font-size:1.5em">'''Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс'''</span><br /><span style="font-size:1.7em">{{MongolUnicode|ᠳᠥᠴᠢᠨ<br />ᠳᠥᠷᠪᠡᠨ<br />ᠬᠣᠶᠠᠷ ᠤᠨ<br />ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ<br />ᠤᠯᠤᠰ}}</span><br>(1388-1635)<br /><span style="font-size:1.5em">'''Умард Юань'''</span><br /><span style="font-size:1.7em">{{MongolUnicode|ᠤᠮᠠᠷᠠᠳᠤ<br />ᠶᠤᠸᠠᠨ}}</span><br>(1368-1388) |- align="center" colspan="2" style="background-color:#F2F2F4; background-color:#f2f2f4; border:1px solid #AAAAAA;" | Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс газрын зураг |- | colspan="2" align="center" style="background-color:#F9F9F9; border:1px solid #AAAAAA;" | [[File:Mongolia XVII.png|center|365px|Монгол Улс, [[Зүүнгар]], [[Хошуудын хант улс]], [[Хотгойд]]ын хант улс, [[Халимаг]]ийн хант улс, [[Моголистан]]]] |- | style="background:#ffffff" align="center" colspan="2" | |- | align="center" colspan="2" style="background-color:#E0E0E0; border:1px solid #AAAAAA;" | '''Цаг тооны хэлхээс'''<br />'''1368—1691 он''' |- | style="background:#ffffff" align="center" colspan="2" | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" width="100%" |+ | | |- | width="45%" align="left" valign="top" |[[Юань улс|←]] [[Юань улс|Дай Өнь Их Монгол Улс]] | align="right" | | align="right" | [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрад]] [[File:Flag of None.svg|25px]][[Дөрвөн Ойрадын холбоо|→]]<br />[[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|Монгол Манжийн эрхшээлд]] [[File:Flag of China (1889–1912).svg|25px]][[Чин улс|→]]<br />[[Хар Дэлийн хант улс|Хар Дэлийн Хант Улс]] [[File:Flag of None.svg|25px]][[Хар Дэлийн хант улс|→]] |} |- | style="background-color:#F2F2F4; border:1px solid #AAAAAA;" | '''[[Үндсэн хууль|Хууль цааз]]''' | style="background-color:#F2F2F4; border:1px solid #AAAAAA;" | [[Их Засаг]] |- | style="background-color:#F2F2F4; border:1px solid #AAAAAA;" | '''[[Албан ёсны хэл|Албан хэл]]''' | style="background-color:#F9F9F9; border:1px solid #AAAAAA;" | [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|хятад]], [[Манж хэл|манж]] |- | style="background-color:#F2F2F4; border:1px solid #AAAAAA;" | '''[[Нийслэл]]''' | style="background-color:#F9F9F9; border:1px solid #AAAAAA;" | [[Шанду]] (1368–1369)<br />[[Инчан]] (1369–1370)<br />[[Хархорум]] (1371–1388) |- | style="background-color:#F2F2F4; border:1px solid #AAAAAA;" | '''Төрийн хэлбэр''' | style="background-color:#F9F9F9; border:1px solid #AAAAAA;" | [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] |- | style="background-color:#F2F2F4; border:1px solid #AAAAAA;" | '''[[Төрийн тэргүүн]]'''<br />– 1368–1370 он<br />– 1370–1378 он<br />– 1378–1388 он<br />– 1388–1391 он<br />– 1480–1517 он<br />– 1603–1634 он | style="background-color:#F9F9F9; border:1px solid #AAAAAA;" | [[Хаан]] ([[Алтан ураг|алтан ургаас сонгоно]])<br /> [[Тогоонтөмөр хаан]]<br /> [[Аюушридар хаан]]<br /> [[Төгстөмөр хаан]]<br /> Есүдэр [[Зоригт хаан]]<br /> [[Батмөнх Даян хаан]]<br /> [[Лигдэн Хутагт хаан]] <small>(''[[Монгол хаад#Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс (1370-1691)|'''бүрэн жагсаалтыг үзэх''']]'')</small> |- | style="background-color:#F2F2F4; border:1px solid #AAAAAA;" | '''Нутаг дэвсгэр'''<br />– 1550 он{{sfn|Rein| 1997|pp=475-504}} | style="background-color:#F9F9F9; border:1px solid #AAAAAA;" | <br />5.000.000&nbsp;км² |- | style="background-color:#F2F2F4; border:1px solid #AAAAAA;" | '''Түүхэн он'''<br />– 1368 он<br />– 1388 он<br />– 1483–1510 он<br />– 1634 он<br />– 1691 он | style="background-color:#F9F9F9; border:1px solid #AAAAAA;" | <br />[[Юань улс|Юань Улс]] мөхөв<br />[[Төгстөмөр хаан]] алагдсан<br />[[Батмөнх Даян хаан|Даян хаан]] [[Монголчууд]]ыг дахин нэгтгэв<br />Сүүлчийн [[хаан]] [[Лигдэн хаан|Лигдэн]] нас барав<br />[[Долоннуурын чуулган]] |- | style="background-color:#F2F2F4; border:1px solid #AAAAAA;" | '''Улсын нутаг дэвсгэрт өнөөдөр''' | style="background-color:#F9F9F9; border:1px solid #AAAAAA;" | {{MNG}}, {{CHN}}, {{RUS|Ziel=Оросын Холбооны Улс}}, {{KAZ}}ы хэсэг |} '''Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс'''<ref>{{Webarchiv|url=http://old.econtent.edu.mn/book/10rangi |wayback=20220804040348 |text=Монголын түүх 10 |archiv-bot=2023-10-06 13:07:29 InternetArchiveBot }} Боловсрол, шинжлэх ухааны яам, 2021</ref> нь Юань гүрний дараа 1368-1691 он хүртэл оршин тогтнож байсан монголчуудын улс өөр өөр нэртэй байдаг. 1388 он хүртэл "'''Их Юань'''" нэрийг хэрэглэж байсан ба бусад үед '''Дөчин Дөрвөн хоёр''' буюу бүрнээрээ '''Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс''' ([[Зургаан түмэн|дөчин түмэн Монгол]], [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|дөрвөн түмэн Ойрад]] гэх үгнээс товчлон ингэж хэрэглэж байж) гэсэн албан ёсны нэртэй байжээ, харин [[Эсэн тайш]] хаан болсны дараа Их Юань гэж нэрлэгдэх болсон. Үүнийг Хятадыг захирч байсан Юань улсаас ялгахын тулд түүхчид "'''Умард Юань'''" гэж нэрлэдэг.<ref>[https://books.google.com/books?id=itKyDwAAQBAJ&pg=PA47&source=gbs_toc_r&cad=3#v=onepage&q&f=false In the Shadow of the Mongol Empire: Ming China and Eurasia (October 2019) by David M. Robinson]</ref> Мөн түүхийн судалгааны ном зохиолуудад энэ үеийг ''«Бага хаадын үеийн Монгол»'', ''«Улс төрийн бутралын үеийн Монгол»'', ''«14-17-р зууны Монгол»'' гэж нэрлэдэг. 14-17-р зууны Монголын түүхэн сурвалж номнуудад "дөчин дөрвөн хоёр" гэж бичсэн байдаг тул "Дөчин дөрвөн хоёр" гэж бас нэрлэдэг.<ref>{{Cite web |url=https://www.academia.edu/12644461/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D1%83%D0%BB%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D2%AF%D1%85_3_%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D1%82%D1%8C |title=Монгол улсын түүх-3-р боть |access-date=2022-07-28 |archive-date=2022-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220728004656/https://www.academia.edu/12644461/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D1%83%D0%BB%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D2%AF%D1%85_3_%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D1%82%D1%8C |url-status=dead }}</ref> 14-р зуунаас 1691 он хүртэл Монголын ноёд хоорондоо байнга хагаралдан тэмцэлдэж байлдаж байсан учир энэ үеийг улс төрийн бутралын үе гэдэг байна. [[Коммунизм|Коммунист]] түүхийн шинжлэх ухааны үзлээр [[wiktionary:феодализм|феодализм]]ын буюу дундад зууны хамжлагат ёсны хөгжил тодорхой шатанд хүрмэгц хаад ноёд ийнхүү эрх мэдлийн төлөө тэмцэлдэж эхэлдэг бөгөөд үүгээр тухайн улсын феодализмын үе төгсч [[капитализм]]д буюу хөрөнгөтний нийгэмд шилжин ордог үздэг байсан ажээ. ==Их хаан Монголд эргэн ирсэн нь == {{Загвар:Монголын түүх}} [[Тогоонтөмөр хаан]]ы үед Монголын байлдан дагуулагчид [[Хятад]], [[Монгол нутаг|Монгол]] болон бусад Азийн орнуудын ард түмнийг ихээр дарангуйлснаас тэдний амьдрал хэцүү болж, бослого хөдөлгөөн ихээр гарах болсон. Өдрөөс өдөрт хүчээ авсан бослого хөдөлгөөн нь Хятадад төвлөрсөн байсан [[Юань гүрэн|Юань гүрний]] төрийн ноёрхлыг түлхэн унагасан байна. Юань гүрний сүүлчийн хаан Тогоонтөмөр бараа бологч сайд, ноёд, торгон цэргээ дагуулан 1368 онд Монгол ууган нутагтаа эргэж иржээ. [[Мин улс|Мин улсын]] арми тэдгээрийг хөөж Монголд ялалт байгуулсан ч гэсэн Монголыг бүрэн эзлэж чадсангүй. Гэлээ ч гэсэн 1380 онд [[Хархорум]] болон бусад Монголын хот сууринг сүйтгэжээ. Мөн Монголчуудын соёлын дэвшил хөгжлийг устгаж, Монголчууд XVI-XVII зууны сэргэн мандалт хүртлээ Их Монгол улсын өмнөх нүүдэлчин амьдрал руугаа эргэн орсон түүхтэй. Өмнөхөөс ялгаатай нэг гол зүйл нь овгийн зохион байгуулалт биш, отог буюу газар нутгийн байршлын зохион байгуулалттай амьдрах болжээ. [[Мин улс|Мин улсад]] хот суурингаа сүйтгүүлэн шатаалгасны улмаас монгол ноёд дахиж хот барилгүй нүүдэллэн амьдрах болсон гэж үздэг. Энэ нь дайсны довтолгооноос хамгаалах ач холбогдолтой байсан ба дайсан довтолсон тохиолдлолд хүн, мал, эд хөрөнгөө аваад хойд зүгт Сибирь рүү холдон нүүдэг байв. Ийнхүү монголчууд нүүдэллэн амьдарч ухрах, довтлох аль аль аргуудыг хэрэглэж байсан тул Хятадын Мин улс Монголыг бүхэлд гүйцэд эзэлж чадаагүй юм. 1368 онд Тогоонтөмөр хаан, өвөг дээдсийнхээ байгуулсан уугуул нийслэл [[Дайду]] хотоос зугатан гарч, эх монгол нутагтаа ирснээр Монгол улсын түүхийн шинэ хуудас эхлэв. [[Тогоонтөмөр хаан]]ы ахмад хүү [[Аюушридар]] 1370 онд [[Хархорум]] хотноо нийслэн сууж, улсаа “Ар Юань” буюу “Умард Юань” хэмээн нэрийдсэн байна. Ингэж нэрлэсэн нь цаанаа учиртай байв. Жу овогтны Мин төрд авагдсан Их Юан улсыг дахин сэргээх бодлогыг [[Билэгт хаан]] гол зорилгоо болгожээ. Энэ зорилт хэдийгээр биелээгүй ч Төв Азийн элгэнд язгуур монголын төрт улс уг хэвээр оршин тогтнож эхэлжээ. Монгол улс эхэндээ Хятадыг эргүүлж эзлэх зорилготой дайтаж байсан ч 14-р зууны сүүлээс Хятадад уугуул нутгаа алдаж эхэлсэн тул Хятадын эдийн засгийн хавчлага хяхлага, Монголын хүчийг бутарган доройтуулах үйл ажиллагааг нь зогсоох болон хилээ хамгаалах зорилготой цэрэг, улс төрийн бодлогийг 17-р зуун хүртэл явуулжээ. Тэр үед Монголын хил өмнүүрээ [[Цагаан хэрэм]], зүүн биедээ усны гурван зүрчид буюу манж нартай хиллэж, зүүн өмнөд тал нь Ляо-дунгийн хойгийг эзэлж, [[Бохайн тэнгис]]ээр [[Номхон далай|Номхон далайд]] тулж байв. Энэ үед Мин улсын хаан монголчуудыг нутагт нь буцаахгүй байх, устгах тушаал гаргажээ. [[Юньнань муж|Юньнань]] зэрэг өмнөд мужуудад байсан монголчууд болон Юаний лалын шашинтан цэргүүдтэй хамтран Хятадтай байлдсан ч давуу хүчинд дийлдэн ялагдав. 1382 онд Лян ван [[Басалаварми]]гийн цэрэг Мин гүрэнд ялагдаж [[Жү Юаньжан]] Юньнанийг Хятадад нэгтгэв. Бууж өгсөн монгол цэргүүд нэгэнт гэр бүлтэйгээ хамт нутаг буцаж чадаагүй тул Хятадын армийн бүрэлдэхүүнд орж Монголын эсрэг байлдах болов. 1387 онд [[Ляодун хойг|Ляодун]]ий урианхайн [[Нагачу]] ноён олон мянган цэргийнхээ хамт Минд бууж өгсөнөөр Монгол улс зүүн өмнөд нутгаа алджээ. 1380-1410-аад оны хооронд [[Мин улс]]ын (1368-1644) цэрэг Монгол улсыг удаа дараа довтолж, дээрэмдэн өвөлжөө билчээрийг шатаахын зэрэгцээ Мингийн засгийн газраас Монголчуудыг өөр хороондоо эвдрэн хямрах бодлогыг идэвхтэй явуулж байсан 14-р болон [[15-р зуун|15-р зуунд]] Монголын улс төр туйлын донсолгоотой байв. 1388 онд [[Төгстөмөр]] [[Буйр нуур]]ын ойролцоо Мин улсын жанжин [[Лань Юй]]-гийн удирдсан цэрэгтэй тулалдаж, ялагджээ. Хархорумын зүг одох замд нь [[Туул гол]]ын орчимд түүний түшмэл [[Есүдэр]] гэгч довтлон цохьжээ. Есүдэрийн цэрэг Төгстөмөрийг гүйцэж очоод түүнийг хөвгүүний нь хамт хороожээ.{{sfn|Dalai|1992|pp=??}} 1388 онд Есүдэрийг Зоригт хаан гэдэг болсон. Түүний дараа Монгол «Юань улс»-ын нэрийг хэрэглэхээ больж, «Их Монгол Улс»-ын нэрийг сэргээв. 1388-1408 онд [[Есүдэр]], [[Энх хаан|Энх]] ([[Эрдэнийн товч]]-оо Энх, Зоригт хоёрыг "[[Энхзоригт хаан]]" гэж нэг хүнээр бичдэг, харин [[Алтан товч]] болон дундад азийн эх сурвалжид хоёр өөр хүнээр тэмдэглэдэг), [[Элбэг нигүүлсэгч хаан|Элбэг]], [[Гүнтөмөр хаан|Гүнтөмөр]], [[Өрөгтөмөр хаан|Өрөгтөмөр]] зэрэг таван хаад суусан. Эд нар цөм янз бүрийн хүний гарт амь үрэгджээ.{{sfn|Buyandelger|2000|pp=131-155}} Дундад зууны монгол сурвалжуудад Тогоонтөмөр 40 түмэн монголоос 6 түмэнг (Ар, Өвөр Монголын 6 түмэн) авч гарав гэсэн байдаг ч ихэнх монголчууд уулаасаа Монголдоо байсан бололтой. Харин Хятадад 250,000-с{{Citation needed}} доошгүй монголчууд Хятадын хойд, төв, өмнөд хэсгээр байсан нь нилээд нь алагдаж үлдсэн нь Мин улсад дагаар ороход хүрчээ. Юань улсад нийтдээ 1,5 саяаас доошгүй монголчууд байсан бололтой. Монгол байн байн Хятад руу довтолж, тэр нь дотоодын ноёдод дарамт болж, эзэнт улсын улс төрийн бутрал улам хүчтэй болоход нөлөөлсөн байна. Энэ хооронд (1388-1453 онд) Ойрадын [[тайш]]ууд Монголын хаадын эрх мэдлийг сольсон. 1450-иад онд ойрдын [[Эсэн тайш]] бүх монголыг нэгэн удаа нэгтгэж өөрөө хаан ширээнд суусан боловч алтан ургийн ноёдын эсэргүүцэлтэй тулгарч 1455 онд алагдсанаар Монгол улс дахин задарч, хүчирхэг вассал ноёдын эзэмшилд хуваагджээ. Ноёд хааны захиргаанаас гарч, бие даахыг хичээн, эрх мэдэл, газар нутгийн төлөө тэмцэлдэж эхэлснээр хоорондоо эв эегүй болж, энэ нь бутралд хүргэсэн байна. Энэхүү бутрал нь 300 орчим жил үргэлжлэн Монголчууд болон [[Монгол нутаг|Монгол орныг]] туйлдуулсан. Дөчин түмэн Монгол<ref>[http://mori.ac.mn/xmlui/bitstream/handle/20.500.12989/1624/8%20Монголжин%20Алтан-Оргил%2044-56.pdf?sequence=1&isAllowed=y ДӨЧИН ТҮМЭН МОНГОЛ УЛС ХЭМЭЭХ НЭРИЙН ТУХАЙ]{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Ш. Нацагдорж. 1994</ref> улсын төрийг 22 хаан солигдон барьсан ч тэдний олонх нь хорлогдож, цаг бусаар хорвоог орхижээ. Хятад руу довтлох нь нэгд тэнд үлдсэн монголчуудаа чөлөөлөх хоёрт Хятадыг дахин эзлэх зорилготой байв. Хятад Өмнөд Монголыг бүхэлд нь эзэлсэн ч Монгол улс Өмнөд Монголыг 15-р зуунд эргүүлэн авчээ. Хятадад 15-р зууны дунд үе хүртэл монгол сургууль ажилладаг, монгол хэлээр ном гаргадаг байсан байсан ба тэд яваандаа уусан алга болсон бололтой. Тэднээс үлдсэн цөөн тооны хүмүүс нь хэлээ мартсан [[Сычуань]], [[Юньнань]] мужийн монголчууд болно.<ref name=History>{{Webarchiv|url=http://history.emory.edu/home/documents/endeavors/volume5/gunpowder-age-v-sinvany.pdf |wayback=20170414171040 |text=Wrath of the Khans: Ming Border Policy, 1368-1574 |archiv-bot=2023-09-26 15:10:52 InternetArchiveBot }} Ben Sinvany. Emory Endeavors in History 2013</ref> 1550-иад онд [[Түмэдийн Алтан хан]] Бээжинг довтлоход Мин улс монгол гаралтай цэргүүдийг түүний эсрэг тулалдуулсан байна. Эдгээр хүмүүс хавлага хяхалтаас болгоомжилж нэрээ хятад болгон өөрчилж өөрсдийн гарлаа хэдэн зуун жилийн турш нууж иржээ. 1950-иад оноос хойш тэдний зарим хэсэг нь монгол гэдгээ батлахын тулд нилээдгүй хөрөнгө зарж шүүхээр хөөцөлдсөний эцэст Хятадын засгийн газраас монгол гэдгийг нь хүлээн зөвшөөрчээ.<ref name=History/> ==Ойрадуудын хүчирхэгжилт== <div style="position:relative; float:left; width:700px; height:450px; overflow:hidden; margin-left:15px;"> <div style="position:absolute; top:0px; left:0px;"><imagemap> desc bottom-left </imagemap></div> <div style="position:absolute;top:60%;left:50%;">{{MNG}}</div> <div style="position:absolute;top:15%;left:52%;">{{RUS}}</div> <div style="position:absolute;top:90%;left:80%;">{{CHN}}</div> <div style="position:absolute;top:35%;left:10%;">{{KAZ}}</div> <div style="position:absolute;top:5%;left:5%;">[[Сибирийн ханлиг]]</div> <div style="position:absolute;top:55%;left:13%;">[[Казахын Хант Улс|Казах]]</div> <div style="position:absolute;top:70%;left:15%;">[[Яркендын хант улс|Яркенд]]</div> <div style="position:absolute;top:75%;left:30%;">Турфан</div> <div style="position:absolute;top:90%;left:30%;">[[Дээд монголчууд]]</div> <div style="position:absolute;top:85%;left:80%;">[[Мин улс]]</div> <div style="position:absolute;top:40%;left:91%;">[[Зүрчид]]</div> <div style="position:absolute;top:50%;left:65%;">'''[[Халх]]'''</div> <div style="position:absolute;top:50%;left:25%;">'''[[Зүүнгар]]'''</div> <div style="position:absolute;top:60%;left:25%;">'''[[Хошууд]]'''</div> <div style="position:absolute;top:28%;left:10%;">'''[[Дөрвөд]]'''</div> <div style="position:absolute;top:40%;left:5%;">'''[[Торгууд]]'''</div> <div style="position:absolute;top:35%;left:40%;">'''[[Урианхай]]'''</div> <div style="position:absolute;top:25%;left:35%;">[[Енисейн киргиз]]</div> <div style="position:absolute;top:25%;left:70%;">'''[[Буриад ястан|Буриад]]'''</div> <div style="position:absolute;top:38%;left:80%;">'''[[Барга]]'''</div> <div style="position:absolute;top:30%;left:85%;">'''[[Дагуур ястан|Дагуур]]'''</div> <div style="position:absolute;top:55%;left:88%;">'''[[Хорчин]]'''</div> <div style="position:absolute;top:63%;left:85%;">'''[[Цахар]]'''</div> <div style="position:absolute;top:68%;left:76%;">'''[[Юншээбүү]]'''</div> <div style="position:absolute;top:73%;left:65%;">'''[[Түмэд]]'''</div> <div style="position:absolute;top:82%;left:66%;">'''[[Ордос]]'''</div> </div> {{clear}} Эх сурвалжуудад Тогоонтөмөр хаан 40 түмэн монголын 10 түмнийг авч ирсэн. Түүний дөрвөн түмэн нь ойрадууд гэж бичсэн байдаг. “[[Алтан товч]]”-ийн мэдээ ёсоор Элбэг хааны өөрийн хүү Дүүрэнтөмөрийн эхнэрийг [[Өлзий гоо хатан|Өлзийтгуа]] гэдгийг хатан болгож авсаны гайгаар Ойрадын нэгэн захирагч [[Хуухай Даюу]]гийн хүү Махмуд нар 10 түмэн монголоос дөрвийг нь салгаж тусгаарлан “дөрвөн ойрад” болсон. 1393 онд үхсэн [[Дөрвөн Ойрад]]ын ноён болох [[Үгэчи хашиха|Мөнхтөмөр]]ийн гурван залгамжлагч [[Батула|Махмуд]], [[Эсэхү]], Батболд нар Монголын хаанд захирагдахгүйгээ зарлажээ. Мин улсын шинэ хуанди [[Юнлө]] Монголчуудыг хямралд оруулахын тулд 1409 онд тэдгээр 3 тэргүүлэгчид цол хэргэм шагнасан байна. Үүнд дургүйцсэн Монголын хаан Буяншир 1409 онд Мингийн элчийг алж Ойрадтай байлдсан боловч ялагдаж Ойрадыг харяанаасаа бүрмөсөн гаргасан. Ийнхүү хүч нь суларсаныг ашиглан Юнлө хаан биеэр цэрэг авч Монголд ирж Буянширийг бут цохиж түүнийг ойрадын нэг удирдагч Махмудаар алуулжээ. Махмуд Дэлбэгийг хаан болгож, өөрөө тайш мэт улсыг захирч эхлэв. Ийнхүү Ойрад хүчирхэг болсон учраас 1413 онд Мин улс Зүүн Монголын [[Аругтай тайш|Аругтай]]д ван цол өгч дараа жил нь түүнтэй хүч хавсран Ойрадуудыг алба өгөөгүй гэдгээр шалтаглан довтлож Махмудын цэргийг хиар цохьжээ. Дэлбэг ч удалгүй 1415 онд өөд болж хаан ширээг Хэрнүүд овгийн Батболд, Ойрадай хаан нар авч баруун, зүүн монголоор нь хуваан хэсэг хугацаанд захиран суужээ. Тэдний гол түшиг тулгуур нь торгуудын Эсэхү байсан ба эх сурвалжуудад тэд алтан ургийнхан биш тул “Эсхи хаад”-ын үе гэж бичигддэг. Гэвч тэднийг бусад ноёдууд дэмжээгүйн улмаас 1422 онд Хорчины Адай хаан болж Дөрвөн Ойрадыг бут цохижээ. 1418 онд [[Тогоон тайш]] Ойрадыг удирдахаар болсон юм. Тэрээр [[Монгол нутаг|бүх Монгол]]ыг нэгтгэж Тогтобухыг Тайсун хаан болгоод өөрөө тайши (шадар сайд) нь болжээ. Түүний дараа хүү Эсэн тайш нь хятадтай дайтахаар болж байсан ч Тайсун хаан эсэргүүцэж больжээ. Тайсун хаан 1451 онд алагдснаар өөрийгөө хаанаар зарлажээ. Эсэн тайши Моголистантай байнга дайтаж байсан ба 1455 онд бослого гаргагчдад алагджээ. ==Монголын нэгдмэл байдал сэргэсэн нь== [[Файл:Mongolia XVI.png|thumb|300px|Монгол орон 14-17-р зуунд: Монгол улс, [[Дөрвөн Ойрад]], [[Моголистан]]]] [[Файл:Mongolia XVII.png|thumb|300px|Монгол улс, [[Зүүнгар]], [[Хошуудын хант улс]], [[Хотгойд]]ын хант улс, [[Халимаг]]ийн хант улс, [[Моголистан]]]] Монголыг дахин нэгтгэж чадсан хүн бол Чингис хааны удам [[Батмөнх Даян хаан]] юм. Бутралын үеийн Монголын хамгийн хүчирхэг байсан үе нь Батмөнхийн үе бөгөөд энэ үед Хятад улс Монголд алба барьж байв. 1470-аад оноос [[Батмөнх Даян хаан]] монгол аймгуудыг нэгтгэж 16-р зууны эх гэхэд хүчирхэг нэгдсэн төрийг тогтоож чаджээ. Энэхүү нэгдэл нь 1630-аад оныг хүртэл тогтвортой байснаар Монгол улсын соёл, эдийн засаг эрчимтэй хөгжжээ. Түүний өмнө захирч байсан [[Мандуул хаан]] нь хүүгүй байсан тул бага хатан [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай]] Батмөнхтэй сууж түүний нэрээр улсыг захирч байжээ. Монгол судар бичигт: "[[Тогоонтөмөр хаан]]аас хойш хэд хэдэн хаадын үе тасарч явахад" [[Мандухай хатан]] Мандуул хааны дүү, Баянмөнх жононгийн 7 настай өнчин хүү Батмөнхийг Монголын нөлөө бүхий ноёдтой хамтран 1470 онд хаан ширээнд өргөмжилж, "Даяарыг эзлэх болтугай" хэмээн даян хаан цол олгожээ. Монгол улсыг нэгтгэх эрх ашгийн үүднээс [[Мандухай]] бага залуу Батмөнхийн хатан болсон. Батмөнх даян хааны төр барьж байх эхний үед улс төрийн үйл ажжиллагаанд Мандухай сэцэн хатны үүрэг их байсан. Тухайлбал: Мандухай Монгол ноёдын саланги, бутархай байдлыг арилгахын тулд [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадыг]] дагуулан нэгтгэхийг чухалд үзэн өөрийн биеэр цэрэглэн дайрч хааны захиргаанд оруулсан байна. [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх хаан]]ы үйл ажиллагаа нь: * Монголын нутаг дэвсгэрийг хураан захирах * Төрийн нэгдлийг хангахад чиглэгдсэн байсан. Батмөнхийг төр барьж байх үед биеэ дааж орших гэсэн ноёдын эсэргүүцэл ихээр гарч байсан ч тэдгээрийг цаг тухайд нь дарж байсан байна. Батмөнх хаан Монголыг нэгтгэн захирахдаа дараах шинэчлэлийн бодлогыг явуулсан. * Алтан ургийнхны байр суурийг бэхжүүлэх * Эзэлсэн газраа өөрийн хөвгүүддээ хуваарилан өгөх гэх мэт. Эзэмшил нутгаа хөвгүүддээ хувь болгон таслан өгсөн нь Монголын үйлвэрлэх хүчинд эерэгээр нөлөөлжээ. Малчид эзэн ноёны тодорхой нутагт нүүдэллэж, мал аж ахуйг хөтлөх шинэ арга барил нэвтэрч, ноёнд ноогдуулах алба нарийн болж, улсын санг нэмэгдүүлж байжээ. Батмөнх даян хаан 1470 - 1517 онд 47 жил Монголын төрийг барьснаар олон жил үргэлжилсэн феодалын хямрал дажин, гадаадын довтолгоо дайралтыг зогсоосон байна. Батмөнх халх түмний эзэн байгаад зогсоогүй бараг бүх Монголыг нэгтгэн захирсан их хаан билээ. Монголчууд нэгэн хааны эрхэнд орж захирагдах болсон нь Монголыг тусгаар тогтнох байдлыг бэхжүүлж, үйлдвэрлэх хүчний хөгжилд түлхэц болсон. Мандухай нь Ойрадыг цохин Монголыг нэгтгэж чадсан ч Батмөнх нас барсны дараа Монгол буцаад өмнөх хэвэндээ оржээ. 16-р зууны үед Монголын Халх, Цахар, Түмэд, Ордос, Харчин, Юншээбүү зэрэг аймаг, хошуудыг [[Мандухай]] хатны 7 хөвгүүдийн үр удмууд хуваан захирхах болжээ. Даян хааны ач нараас [[Барсболд жонон|Барсболд жононгийн]] хүү [[Алтан хан|Алтан]] (1507-1582) хэдийгээр хаан ор залгаагүй боловч ихэд хүчирхэгжиж их хаанаас хан цол хүртжээ. Тэрээр Хятадад олон удаа довтолж, 1550 онд Бээжин хотыг бүсэлж байв. Аргагүй байдалд орсон Мин улсын эрх баригчид хилийн боомтоо нээхийг зөвшөөрч буулт хийж байж Монгол цэргийг буцаасан байна. Алтан хан 1557 онд [[Хөх хот|Хөх хотыг]] байгуулжээ. Тэрээр 1577 онд Төвдөд очиж Төвдийн Дээд лам Содномжамцтай уулзан Бурханы шашинд оржээ. Алтан хан Содномжамц ламд анх Далай лам гэдэг цолыг өгчээ. Энэ үед бас Халхын Автай сайн хан ч гэсэн Далай ламтай уулзахаар очжээ. Ингэснээр Монголын ихэнх том толгой ноёд Бурханы шашинд орж Монголын овог аймгуудын дунд Бурханы шашны Шар Малгайтны урсгал эрчимтэй дэлгэрэв. Автай хан 1585 онд хуучнаар Хархорин хотын нутаг дэвсгэрийн орчимд [[Эрдэнэ зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] байгуулжээ. 15-16-р зууны эхэн үе бол монголын соёл урлагийн хөгжил дэвшил сэргэн мандалтын үе юм. Энэ хөгжлийн үед архитектур, торгон зээгт наамал, мартан, [[Нагтан|нагтан шүтээн зурагнууд]] болон сийлбэрүүлд илүү хөгжсөн юм. Өргөмөл хүү [[Зая бандид Намхайжамц]] монголын үсэг тод бичгийг зохиосон юм. Халхын Бурханы шашны тэргүүн Анхдугаар Богд [[Занабазар]] Монголын ардын урлагийн сор болсон алдарт [[Хорин нэгэн Дарь эх|хорин нэгэн дарь эхийн]] баримлаа урлан бүтээсэн юм. Түүний уран бүтээлийн оргилууд нь [[Цагаан дарь эх|Цагаан Дарь Эх]] болон [[Ногоон дарь эх|Ногоон Дарь Эхийн]] баримлууд юм. Энэхүү уран бүтээлүүдээрээ монголын үзэсгэлэнт бүсгүйн төрхийг илэрхийлж өгчээ. Цагаан Дарь Эхийн зүүн мөрөн дээр [[лянхуа цэцэг]] байдаг бөгөөд дэлбээлж буй лянхуй байдаг юм. Харин Ногоон Дарьт байдаг лянхуа цэцэг нь аль хэдийн дэлбээлчихсэн байдаг бөгөөд тун үзэсгэлэнтэй бүсгүйн дүрийн гаргажээ. Тэрээр өөрийн үзэсгэлэнт төрх байдалд сэтгэл хангалуун байдаг аж. Тэрээр бясалгалаас сэрж буй байдалтай лянхуа цэцгийн суудал дээр баруун хөлөө доошлуулан хүүхдээ хөхөөрөө хооллосон байдалтай суудаг. Олон арван сүм дуган Занабазарын төслөөр хэрэгжиж бүтээгдсэн байдаг. Тэрээр монголын [[Соёмбо үсэг|соёмбо үсгийг]] зохиожээ. 14-17-р зууны Монгол улс нь Хүннү, Сяньби, Жужан, Их Монгол улсаас нэг онцлог ялгаатай байсан нь өрнө, умар талдаа монголын алтан ургийн хаадын эзэгнэл нутгаар хиллэж байсанд оршино. 15-р зуунд Монголын баруун талд [[Сибирийн ханлиг]] (15-р зуунаас-1598 он) байгуулагдан хиллэх болсон бөгөөд урьд нь Алтан Ордод харъяалагдаж байсан нутаг Сибирийн ханлигийн бүрэлдэхүүнд орсон бол Сибирийн ханлиг 16-р зууны сүүлээр Орост цохигдон хүч нь суларсан үеэс газар нутаг нь [[Казахын Хант Улс]], [[Дөрвөн Ойрад]]ын хилд оржээ. 16-17-р зууны үед [[Хотгойд]]ын Алтан ханы улс оршин тогтнож байсан. Хотгойдын Алтан ханы улсын хойд хил өнөөгийн Оросын [[Красноярск]] хот, өмнөд хил нь Алтайн нурууны зүүн хэсэгт хүрч байсан бөгөөд тэд [[Тува]], [[Енисейн киргиз]]үүдийг нэг хэсэг захирч байв. Ойрад, хотгойдууд Баруун Монголд ноёрхохын төлөө тэмцэлдэн хотгойдууд ойрадуудыг баруун тийш шахсан боловч 17-р зуунд хотгойдын хүч буурч Красноярск хавийн нутаг ойрдын захиргаанд оржээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://sonin.mn/news/easy-page/48520 |wayback=20171204093607 |text=Краснояркаас Монгол цэргийн булш илрүүлэв |archiv-bot=2023-12-08 11:06:13 InternetArchiveBot }} (2015-09-29) Оросын Шинжлэх ухааны академийн археологичид Красноярын хязгаарын Унюк уулнаас XVII зууны үеийн Монгол суурин илрүүлжээ. Суурингийн ойролцоох гурван булшийг малтан судлах ажил эхэлсэн аж. Археологичид нэгдүгээр булшнаас 350 гаруй жилийн тэртээх хуяг, махир сэлэм олсон байна. Унюк уулын малтлагыг хийсэн археологичид эдгээр булшийг ойролцоогоор 1650-аад оны үед холбогдох монгол цэргийн оршуулга болов уу гэсэн таамаглалыг дэвшүүлжээ. Красноярын хязгаар нь XVII зууны үед Монголын газар нутагт хамаарч байсан ба хожим оросууд түрж нутаглах болсон юм байна. Малтлага энэ улирал дуустал үргэлжлэх ба XVII зууны үеийн монголчуудын угсаатны зүйн судалгаанд үнэтэй хувь нэмэр оруулах олдворууд илэрсэн ажээ. Х.Эрдэнэ Эх сурвалж: "Монголын үнэн" сонин</ref> ==Засаг захиргааны зохион байгуулалт== Монгол энэ үед [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунаас]] баруун тийш орших Баруун Монгол буюу [[Дөрвөн Ойрад]], түүнээс зүүн тийш орших Зүүн Монгол гэсэн 2 хэсэгт хуваагджээ. Зүүн Монгол нь баруун 3 түмэн, зүүн 3 түмэн нийт 6 түмэнтэй байсан бол Ойрад буюу Баруун Монгол 4 түмэнтэй байв. *Зүүн түмэн: Халх, Цахар, Урианхай *Баруун түмэн: Түмэд, Ордос, Юншээбүү [[Урианхай]] түмэн Өвөр Монголын зүүн урд нутаг, [[Ляонин]] мужид ([[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|Манжийн үе]]ийн [[Зостын чуулган]]), [[Цахар]] түмэн Урианхайн хойно одоогийн Өвөр Монголын [[Шилийн Гол аймаг]]т, [[Юншээбүү]] түмэн [[Түмэд]], Цахарын дунд, [[Хаалган]] (Жанчхүү) хотын зүүн хойно, хойд талаар, [[Ордос]] түмэн [[Шар мөрөн|Шар мөрний]] урд эрэг буюу Ордосын тохойд, Түмэд түмэн [[Хөх хот]] орчимд байв. Юншээбү [[харчин]]тай ижилсэн сууж мөн адил харчин гэгдэх болж байв. [[Халх]] түмний баруун хэсэгт [[баяд]], [[хотгойд]], зүүн хэсэгт [[барга]] нар ордог байв. Цахар түмний хойд хэсэгт [[урад]], [[Дархан Муумянган холбоот хошуу|муумянган]], дөрвөн хүүхэд ([[Дөрвөд (салаа утга)|зүүн дөрвөд]]), [[Авга (овог)|авга]], [[авга нар]], [[үзэмчин]], [[хуучид]] зэрэг аймаг амьдарч байв. Цахарыг харьяанд [[Их Хянганы нуруу]]ы зүүн, зүүн урд талаар байсан [[хорчин]], [[дагуур]], [[жарууд]], [[Жалайд хошуу|жалайд]], [[горлос]], [[аохан]], [[найман]], [[баарин]], [[хишигтэн]], [[онгуд]] нар бүрэлдүүлдэг байсан байна. [[Файл:Mongolia 1600-1680.svg|thumb|300px|1600-1680 оны үед Монгол]] Дөрвөн Ойрадын нутаг [[Увс нуур]], [[Алтайн нуруу]], [[Шинжаан]]ы хойд хэсэг, өнөөгийн [[Казахстан]]ы зүүн хэсгээр байв. [[Хошууд]] Ойрадын нутгийн баруун өмнө талд ([[Хамил тойрог|Хами]] орчим буюу Шинжааны зүүн хэсэгт), [[Цорос]], [[Өөлд]] хоёр [[Или мөрөн|Или мөрний]] эхэнд, Торгууд [[Тарвагатайн нуруу]]нд, [[Дөрвөд]], баяд хоёр хамгийн хойно [[Зайсан нуур]] орчимд [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрний]] эхээр нутаглаж байв. 14-17-р зууны үед одоогийн монгол үндэстний байршил, газар нутгийн хил, монгол гэсэн үзэл үндсэндээ тогтвортой болж тогтсон байсан ч 17-р зууны үеэс харийн түрэмгийлэлд өртөн тэр үеэс монголчуудын тоо цөөрч газар нутгаа алдан нутгаасаа шахагдахад хүрчээ. Энэ үед халх, өвөр монголчууд, буриадуудын байршил ерөнхийдөө тогтвортой байсан бол ойрадын хил хамгийн их өөрчлөгджээ. Буриадууд голчлон [[Байгал нуур|Байгал нуурын]] баруун талаар [[Ангар мөрөн|Ангар]] мөрнөөс Монголын хил хүртэлх нутагт байсан бололтой бөгөөд 17-р зууныг хүртэл Байгалийн зүүн талаар байсан буриадуудын талаар мэдээлэл хомс үлджээ. ==Харийн түрэмгийллийн эсрэг тэмцэл== === Өмнөд Монгол Манжид эзлэгдсэн нь === {{Main|Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл}} 16-р зууны сүүлээр дорно зүгт манж нар хүчирхэгжиж, хөрш монгол аймгуудтай ураг барилдах замаар өөртөө татаж эхэлсэн нь Монголын тусгаар тогтнолд аюул занал учруулав. Монгол улсын сүүлчийн хаан [[Лигдэн хаан|Лигдэн]] энэ аюулыг ухаарч сөрөн тэмцсэн боловч бусад ноёдын дэмжлэгийг авч чадалгүй 1634 онд тэнгэрт халив. === Ар халх ба Манжийн харилцаа === Лигдэн хаан ялагдаж зугтан Хөх нуурт очоод цэцэг өвчнөөр таалал төгссөн ба түүний хүү Эжэй хонгор нь манжуудад олзлуулж, Умард Юань улс угтаа мөхсөн гэж үздэг. 1636 онд зүрчидийн хаан Хунтайж, Манж Чин улсаа тунхаглаж, өвөр монголын зарим монгол тайж нар түүнийг "Сэцэн хаан" хэмээн монголын хаан залав. Энэхүү хүнд үед тусгаар тогтносон монголын их хаад, тайж, ноёд Засагт хан Субудай, болон Чоросын Эрдэнэбаатар нарын зохион байгуултаар, 1640 онд хуралдаж, их цаазыг баталж, цэрэг улс төрийн холбоо байгуулав. Их чуулганд нийт 28 халх, ойрдын ноёд оролцсон. Халхаас тэргүүлэх Сэцэн хан Шолой, Түшээт хан Гомбодорж, Засагт хан Субудай нар. Ойрдоос торгуудын Хоо Өрлөг ижил мөрнөөс 2 хүү Шүхэр Дайчин, Илдэн нартай. Зүүнгарт үлдсэн торгуудын Мэргэн ноён. Хошуудаас:Төвөдөд хийж буй дайнаасаа Төрбайх гүүш хаан, түүний ах Хөндлөн-Увш, тарвагатайгаас мөн өөр ах Байбагас баатарын хүү Очирт нар иржээ. Цоросоос Эрдэнэбаатар хунтайж, хүү Цэцэн тайж, төрсөн дүү нар болох Цөөхөр, Мэргэн дайчин нартай иржээ. Дөрвөдөөс 3 жилийн өмнө өнгөрсөн Далай тайшийн 2 хүү Дайчин хошууч, Тэнгэр Тойн нар. Мөн дүү Буу-илдэн нар морилсон байна. Ар халхын Засагт хан Субудай хамгийн ахмад, тэргүүлэгч нь тул, өөрийгөө халхын хаан, монголын хаан мэт аашлаж, өвөрмонголчуудыг дагаар оруулсан Манж Чин улстай сөргөөцөлдөж байжээ. Субудай хан нь 1640 онд бүүр дөрвөн ойрадын ноёдтой энхийн гэрээ байгуулж, Үүнээс нь болж манж нар ихээхэн бухимдсан байна. Энэ үед халх дотроо 2 хуваагдаж, Түшээт хаан ба Засагт хааны улс гэж 2 задарсан байна. Түшээт хаанаас Сэцэн хааны улс, Засагт хаанаас Алтан хааны улс салан задарч, 1640 он гэхэд 4 улсад хуваагдсан байжээ. Засагт хаан Субудайгаас Манжийн хаанд явуулсан захидал: 《Наян түмэн хятад зуур хот авсан бүлгээ. Одоо та олсонд мөнхүү улаан залаатан монгол олов хэмээн баясан сэтгэж, урьд он баясгалангийн ёсоор мөргөөр элч илгээв. Сөнид урьд эндээс оргон очиж, одоо бас хойш оргож ирэв. Түүнийг та нэхэж ирээд Данзан тойн, Далай жонон лугаа хутгалджухуй. Түүний тул зөв бурууг хэлэлцвэй хэмээн одвоос хүрэхийн урьд таны цэрэг эгэж одов. Язгуураас манай улаан залаатан хүн манд өр өшөөгүй бөлгөө. Баариныг Эрх цөөхүр нуун одож довтолжухуй. Түүний зөв бурууг ёсоор хэлэлцсүгэй хэмээн элч зарсугай хэмээх өдөр Бинт, Амаруулах хоёр хүрч ирэв. Тэдний үгийг бид цөм мэдэв. Энэ үгийг зөв хэмээвээс элч илгээ. Зөв явдлыг ирж хэлэлцсүгэй. Буруу хэмээвээс та мэдэн буй заа." . Харин Монголын эв нэгдэлгүй бутралтай байгааг мэдэх манжууд Субудайг тавлаж,Субудай хааны өөрийгөө Даян хааны 6 түмний нэгийнх нь хаан гэх бичвэрд хариу болгож, ийм захидал явуулж байв. Манжийн хаанаас Субудайд илгээсэн захидал: 《Хааны зарлиг бичиг. Засагт ханд илгээв. Илгээсэн бичигт чинь наян түмэн хятад эртнээс хот авсан тийм бөлгөө. Мөнхүү улаан залаат монгол авав хэмээжүхүй. Бид язгуураас улаан залаат манж бөлгөө. Монгол авав гэж хэнийг хэлнэм. Чи нэр үгүй бичиг илгээн, бас чи би хэмээн тэнцүүлэн адил бичээд, Сөнид урьд эндээс босож одоод, бас хойш буцаж ирэв. Түүнийг та нэхэж ирээд, Данжин тойн, Далай жонон лугаа хатгалдаж байнам. Түүний зөв бурууг төрөөр хэлэлцье гэж байнам. Баарин, Сөнид энэ хоёр үйлийг чамд хараагүй гэж санасан билээ. Үнэхээр чи хэлэлцэж чадваас одоо чам лугаа хэлэлцье. Чиний чадах ер үнэн үү? Үнэхээр чадахул тэднийг чи бүгдийг барьж өг. Түүгээр эс болбоос дээрэнгүй омог хоосон үг юун хэрэг. Үнэхээр энх төрийг хүсвээс төрд зохист ёсоор засаад, гэмүүдээ арилгаад цасны урьд элч илгээ. Миний зарлигаар эс болбоос элч бүү илгээ. 》《.....Энэ мэт тэнгэр хайрлаж зургаан улсын эзнийг эхлэн бүгд монгол улсыг тэнгэр над соёрхсон мэт санаж билээ. Чиний бичигт зургаан улсын зарим нь над бий гэж байнам. Чамд хэн хэн бийг нь би эс мэдэв. Үүнээс өөр зургаан улсын зарим нь чамд байх болохул эзэнд нь нийлүүлэх зөв биш үү бий. Бусдыг үзэхүйд нүд нь хэрэгт бөгөөтөл өөрийг үзэхэд толь хэрэглэх мэт. Аливаа үйлсийг өөрийн чинээгээ мэдэж үйлдтүгэй》 1635 онд манжууд Түшээт хан, Сэцэн ханы улсуудтай харилцаж эхлэсэн. Эртнээс халхууд Мин улстай наймаа хийдэг байсан ба, Шолой 1635 ондоо наймаа хийх, мөн зэрэгцээд Түмэдийн Бошигт хантай холбоо тогтоох гэж оролдов.Мөн Лигдэний хүү Эжэйрүү захидал явуулж, надад дагаар ор гэж гуйв.Сандарсан манжууд яаралтай цэрэглэн, Бошигтыг баривчалж, хан цолыг нь хурааж, халх элч нарыг хөөж явуулав. Шолойгийн захиргаанд түүнийг сэцэн хан өргөсөн сөнөд, хуучид,үзэмчин, авга нарын өвөрлөгч ноёд зүтгэж байлаа. Манжууд Мин улстай наймаа хийх гэвэл цэргийн хүчээр заналхийлнэ гэж сүрдүүлж байлаа. 1638 онд дахин халх элч, наймаачдыг барьж,малыг нь хураажээ. 1638 онд Засагт хан Субудай мөн Хөх хотруу цэрэгтэй очиход, манжийн хаан Хунтайж өөрөө их цэрэгтэйгээ ирэх гэхэд Субудай ухран гарав. Субудай өөрийгөө Даян хааны 6 түмний нэгнийх нь хаан , Хунтайж чи бүх монголын хаан биш гэсэнд Хунтайж, халхууд 4н улсад хуваагдсанг хариу сануулж байж. Манжууд мөн 1640 оны их цааз болсныг мэдсэн ба, халх, ойрдуудруу захидал бичиж, эртний дайсантайгаа холбоолж болохгүй хэмээн хатгаж, монголын холбооноос зүрхшээж байжээ. ===Тэнгис ван болон Халхын хаадын Манжийн эсрэг сөргөлдөөн=== Батмөнх хааны хүү Төрболд, түүний хүү Бодь алаг хаан. Бодь хааны хүү Хөхчүдэй. Хөхчүдэйн хүү Бурхай, Бурхайн хүү Табахайн хүү Тэнгис юм. Аав нь Лигдэнгээс зугтаж, халхын Шолойд дагасан ноёдын нэг ба, Тэнгис 1639 онд буцаж, манжид дагаар оржээ. 1646 онд Тэнгис, дүү Тэнгидэйн хамт ар халхруу зугтан одов.Манжийн төр баригч ханхүү Доргон захидал ч явуулахгүй, яаралтай Мин улсын аян дайнаас ирээд буй дүү Додогоо их жанжин болгож, Хунтайж хааны хүү Сосег дэд жанжин залж, манж-монгол цэргээс бүрдсэн их цэрэг аван босуул Тэнгис, болон халхын Шолой нарыг барьж ир, хэрвээ хэт гүн зугтвал, ухар, дахин бэлдээд халхуудыг дарж авна гэж захин явуулсан гэнэ. Олон манж жанжидын хажуугаар хорчины Уубагийн хүү Бадари, хорчины Манжушри, Баясхал,Жаруудын Сангиабу,Дархан дайчин, түмэдээс Гуму, бага Цэрэн,Бадун дархан зоригт,найманы эфү Бадари,урадын Эбүн нар зарлиг даган нэгджээ. Манжийн цэрэг Тэнгисийн 400н цэрэгтэй тулж, амархан цохин, Тэнгис зугтав. Тэнгитэйн хөвгүүд, Тэнгисийн ач хүү тэргүүт гэр бүлийнх улс 100 гаруй хүнтэй яваатай таарж, 11-н язгууртан эрчүүдийг нь цаазлав. Халхын Гүм тайжийн хүү Буянт тайж гэх залуу хамт байсан тул бас цаазлуулжээ. Манжийн цэрэг халхын нутагт Туул голд хүрч, жанжидаа олон тийш явуулж, дээрмийн дайн явуулж, эгэл ард алж хядаж, мал хөрөнгө тууж байлаа. Шүнзи хааны 3-р оны нэг баримтаар бол 825 хүн олзлож, 1450 тэмээ, 19309 адуу, 135300 хонь тууж, томоохон тайж нар оруулаад 1109 хүн алжээ. 7-р сарын эхээр Хэрлэн гол хүрж, Тэнгисийг дахиад цохиж, манж эхнэрийг нь эргүүлэн авч, хажуугаар нь халхын зүүн жигүүрийн тайж нарлуу довтолж байлаа. Тэнгисийг барих л дайн биш, бүүр халхын зүүн жигүүрийг айлгаж, доромжлох, сулруулах дайн болж хувирчээ. Манай талууд яаралтай цэрэг дайчлан, 7-р сарын 13-нд Гомбодорж хааны цэргийг, Данжин лам болон хааны 2 хүү удирдан 20 мянган цэрэг удирдан ирж байлдаж, 1100 адуу, 277 тэмээ олзлуулан ухрав. 7-р сарын 14-нд мөн Шолой хаан өөрийн Бумба баатар, Тангуд, Баба, Норов тэргүүт хөвгүүдтэйгээ 10 мянган цэрэг удирдан тосож байлдаад, 212 тэмээ, 761 адуу олзлуулж, мөн ухарчээ. Хэдий ялсан гэх ч, манжийн их цэрэг, Шолой, Гомбодорж нарын цэрэг Сэлэнгэ мөрөнгийн тэнд нийлсэн гэх мэдээ авч, Тэнгисийг хөөлгүй, учир битүүлгээр даруй ухран гарав. Түүхч Мөнх-Эрдэнэ бүүр үнэндээ халхын цэрэг Додогийн цэргийн цохисон тул, ухран гарсан гэж бичжээ. Манжийн магад түүхд бичсэнээр Доргон хэрвээ Тэнгис хангайруу орвол даруй ухар гэж захисан гэжээ. Үүнийг Доргон ялагдсан нэр хүндээ аврахын тулд сүүлд оруулсан гэж үзэж. Доргон мөн нэг захидалдаа "манай цөөхөн цэрэг" гэж бичиж, халхын илүү хүчинд шахуулсан гэх санаа оруулсан гэж үзжээ. Удалгүй зүүн халхын Эрх цоохор гэх ноён өвөрмонголын баарин аймгийг дайрч, хүн мал олзлон одов. Их цаазын дагуу баруун халхын хаад, ойрдууд ирэх ёстой ч, дөрвөн ойрдын холбоо 1646 онд дотроо байлдаж, Субудай хааны цэрэг оройтож иржээ. 1647 онд баруун халхаас Омбо-Эрдэнэ, Субудай нар, зүүн халхаас Данжин лам(Тулаанд орсон) нар захидал явуулжээ. Товчоор Тэнгисийг барьж өгөх гэсэн ч, манай зүүн халхын хаад танай цэрэгт цохиулж,хохирол амссан тул, тэгэж үл чадав гэсэн утгатай захиа явуулж, бүх халхыг төлөөлж, найрамдах хүсэлт тавьжээ.Хариуд нь манжийн төр, "чи болон би" гэх мэтээр энэ тэнцүү мэтээр бичсэн өнгөө өөрчил гэж томорч байлаа. Манжууд мөн Шолой хаанруу элч явуулж, та нартай дайсагнасан бол, бид яах гэж ухрах вэ? Тэнгисийг барьж авчир, чадахгүй бол алж хаяаад, ардыг нь авчирж өг, бас чадахгүй бол, олзны хүн явуул тэгвэл, бид өөрсдөө очиж Тэнгис хулгайг агнаж устгая, мөн Бааринаас авсан хүн, малаа өг гэж байжээ. Яг энэ үед манжууд хятадад 20 гаруй газар байлдаж байсан тул, дахин их цэрэг явуулах чадалгүй байж. Засагт хан Субудай мөн нэг захидалдаа бид Тэнгис ба баарин ардыг өгч байгаа нь, та нараас айсандаа бус, энх цаг төрийг хадгалахын тулд хийж байна хэмээн сануулж, манжийн эзэн хааныг "Богд хаан" гэж дуудаж, энэ тэнцүү мэт аашилж байж. Гомбодорж, Шолой нар мөн манжийн шаардлагийг хүлээж, уучлал гуйн 1648 онд баарин ардуудыг эргүүлэн өгөв. Тэнгис мөн өөрөө бууж өгсөн ч, 1648 ондоо нас баржээ. Манжийн төр түүнийг өршөөн, дүү Тэнгитэйг нь сөнөдийн засаг ноён залгуулжээ. Бүх халхын хаад найрамдсан ч, 1648 ондоо мөн халхын баруун жигүүрийн алтан хаан хотгойдын Омбо-Эрдэнэ, Барбу Бинтү нар, ан хийнэ хэмээн өвөрмонголруу орж, түмэдийг дайран, 2000 толгой мал авч, дайрч сүйтгээд буцав. 1648 ондоо бас зүүн жигүүрийн хуучин бааринг дайрахад орсон "Хоёр Цоохор" буюу Данжин ламын албат Эрх Цоохор, бас өөр нэг Цоохор гэх ноёд хилдээр ойр цэрэг бөөгнүүлжээ. Доргоны тушаалаар Датуны хамгаалалтыг нэмэж байлаа.Датуны хятад жанжин Жан Гуй зэрэгцээд шахуу бослого гаргаж, үймээн болов. Доргон энийг дарахаар 1649 онд явж байгаад, Шолой хааны цэрэг 10 өдрийн зайд байна гэх мэдээ авжээ. Доргон даруй хятад бослогийг хаяж, өвөрмонгол ноёдруу элч явуулж, цэрэг цуглуул хэмээн бужигнасан ч, 3 өдрийн дараа дайныг цуцлав.Доргон дахин нөгөө "хоёр цоохор" ноёнг дайрахаас болсон ч, дайсны байрлалын талаар буруу мэдээлэл авч даруй ухарчээ. Зэрэгцээд 1649 ондоо мөн түмэдийн Жамсо гэх ноён Тэнгис шиг босож, зугтсан ч,1650 оны сүүлээр өөрөө бууж өгөв. Манжаас бүх халхын хаад ноёдруу захидал явуулж дээрэмдсэн хүн малаа эргүүлж өг, бид анх Тэнгисийг хөөж орохдоо халхуудад бүү халд гэсэн ч, та нар өөрсдөө ирж тулалдсан шүү хэмээн өөрсдийгөө булзааруулж худлаа ярьжээ. Мөн халх, ойрдуудыг эдийн засгаар шахахын зэрэгцээ, хооронд нь бас байлдуулахын тулд хатгаж, Гүүш хааны хүү Омбо-Сэцэн тэргүүт тайж нарыг халхруу дайр гэж ятгасан ч татгалзав, мөн хошуудын Очирт тайжийг халхтай холбоотой хэвээрээ байвал чи бидний дайсан шүү гэж заналхийлж байж. ===Буриад Орост эзлэгдсэн нь=== {{See also|Сэлэнгийн суурингийн бүслэлт|Үдийн суурингийн бүслэлт|Ильиний слободагийн бүслэлт}} Оросын хаант улс хүчирхэгжихийн хэрээр газар нутгаа тэлж өргөжүүлэх түрэмгий бодлого хэрэгжүүлж эхэлсэн байна. [[Орос]]ын баруун талд хүчирхэг хөршүүд байснаас уламжлан дундад зууны үед газар нутгаа тэлж чадаагүй бөгөөд зөвхөн [[I Пётр|Их Петр]] хааны шинэчлэлийн үр дүнд шинэчилсэн армийн хүчээр түрэмгий дайнуудыг хийсэн байна. Баруун талын хүчирхэг хөршийн эсрэг биш харин зүүн талын нүүдэлчдийн сул талыг анзаарсан оросууд өөрсдийн галт зэвсгийн давуу тал, хүний нөөцөд түшиглэн түрэмгийллийг ээлж дараалан шатлан өргөжүүлэх аргаар гүйцэтгэсэн. Эхний шатанд хүчээр сул Сибирийн ханлигийг бут цохин газар нутгийг нь эзэлсэний дараа Зүүнгарын хүчирхэг хаант улстай шууд хил залгах болсон ба [[Красноярск]]ийн чиглэлд хйисэн түрэмгийлэл нь [[Зүүнгар]]ын цэргийн хүчтэй хэд хэдэн удаагийн тулалдаанаар ялагдсан тул зогссон байна. Харин зүүнгарын харъяатуудын хойгуур тайгын отог овгуудын нутгийг эзлэн дорно зүг ахисаар [[Байгал нуур]] хавийн [[буриад]]уудын нутагт буюу Монгол улсын хойд хилд тулж иржээ. Орост хийгдэж буй газрын зурганд бутралын үеийн Өвөр Монгол, Зүүнгарын хилийг зөв зурдаг боловч 14-17-р зууны Монголын газрын зурганд өмнөд [[Сибирь|Сибирийг]] оруулалгүй зурдагаас орос иргэд тухайн үед Монголын хил өмнөд Сибирийг хамарч байсныг мэддэггүй байна. {| |[[Зураг:Mongol 17-r zuun.jpeg|right|thumb|100px|Монгол 17-р зуун]] |[[Файл:Монгол 17-р зуунд.jpg|right|thumb|100px|Монгол 17-р зуунд]] |[[File:Russia 1533-1896.gif|right|thumb|100px|1533-1896 оны Оросын байлдан дагуулал]] |[[Файл:Баруун Сибирь 16-17-р зуун.jpg|right|thumb|100px|Баруун Сибирь 16-17-р зуун]] |[[Файл:Монголчуудад шатаагдан сүйрсэн Орос суурин 17-р зуун.jpg|right|thumb|100px|Сүйрсэн орос суурин. Сэргээн зурсан нь]] |- |[[Файл:Баруун Сибирь дэх орос бэхлэлтүүд 16-17-р зуун.gif|right|thumb|100px|Баруун Сибирь дэх орос бэхлэлтүүд 16-17-р зуун]] |[[Файл:Төв Сибирьт оросын бэхлэлтүүд байгуулагдсан нь XVII.gif|right|thumb|100px|Төв Сибирьт оросын бэхлэлтүүд байгуулагдсан нь]] |[[Файл:Алс Дорнод Орост эзлэгдсэн нь XVII.jpg|right|thumb|100px|Алс Дорнод Орост эзлэгдсэн нь XVII]] |[[Файл:Siberia XVI-XVII.jpg|right|thumb|100px|Сибирь XVI-XVII зуун]] |[[Файл:Сибирь Орост эзлэгдсэн нь 16-17-р зуун.jpg|right|thumb|100px|Сибирь Орост эзлэгдсэн нь 16-17-р зуун]] |} 1570-аад онд Оросын эзэнт гүрний Ермак хэмээгч оргодол Уралыг даван зугтаж, 600-гаад хүнтэй бүлэг байгуулан [[Тобольск]] хотыг эзлэн, гэмээ наманчилж [[IV Иван|IV]] [[IV Иван|Иван]] хаандаа өргөн барьснаар Монгол гүрний хоймроор Оросын колоничлолын гар орж ирээд түйвээхийн эхлэл боллоо. Оросууд 1620-иод онд баруун буриадуудын нутгийн зах [[Зүлгэ]], [[Ангар мөрөн]]д тулж иржээ. Энэ үед буриадууд олон овогт хуваагдсан, маш тархай бутархай амьдардаг байв. Монголд өөр хоорондын тэмцэл хүчтэй явагдаж байсан тул буриадууд зөвхөн өөрсдийн хүчээр оросуудын эсрэг тэмцэх шаардлагатай болжээ. Оросууд [[Галт зэвсэг|гал зэвсэг]] ашиглан, бэхлэлт барьж бэхжин, буриадуудын эхнэр, хүүхдийг хядах, олзлон аваачих зэргээр алхам алхамаар урагшилсаар [[Байгал нуур|Байгал нуурын]] хоёр талаар буриад монголчуудын нутагт гүн орсон аж. Буриадын зарим овгууд хүчинд автан тэдний эрхшээлд орж, алба төлж эхэлсэн бол зарим нь Монгол нутаг руу зугтах болжээ. Гэвч тухайн үед Монгол нутагт үймээн самуун ихтэй байсан тул тэдгээр нүүдэлчид эргэж нүүх болсон байна. Зүлгэ мөрнийг өгсөж ирсэн оросууд Верхоленск бэхлэлтийг барьжээ. Тэдэнд Онгой сэсэн, Ойлонго бөө тэргүүтэй абзай овгийнхон эеийг хичээн анх оросуудад алба барих болжээ. Харин эхиридийн шоно овгийнхон оросуудын эсрэг эрс тэмцэж эхэлсэн болно. 1628 онд [[Пётр Бекетов]]<nowiki/>ын казах цэргүүд [[Ангар мөрөн|Ангар мөрнийг]] өгсөн ирж бэхлэлт барин, Ока голын буриадуудаас алба авч эхэлжээ. 1630-аад онд Оросын засгийн газраас бэлтгэн илгээсэн колоничлогчид Байгаль далайн баруун эрэгт ирж нутгийн монголчуудтай цус асгаруулсан байлдаан хийлээ. Тэр тухай Оросын судлаачид бичихдээ "Ангарыг өгссөн цаашдын довтолгоон ихэд саатсан нь ангарын харгиа зэрэг байгалийн саадаас шалтгаалсан төдийгүй ихэнхдээ Ангарын эхэнд оршин суудаг монгол аймгийн буриад буюу "братские люди" хэмээгчдийн шаргуу эсэргүүцлээс шалтгаалсан юм. 1631 онд тэднийг эзлэх зорилгоор байгуулсан Братскийн (Буриадын-Д.Б) бэхлэлт цайз нэг бус удаа аюулд орж байсны дотор 1635 онд бүх гарнизон хядагдаж, зөвхөн 1636 онд оросын захиргааг сэргээж байлаа. Цаашдаа Ангарын эхэнд оршин суугчдыг дагуулах үйл явц тасралтгүй тэмцэлтэй тулгарч үргэлжилсээр тэдний олонхийг өмнө зүг халх монгол руу нь түрэн шахсанаар дууслаа. Ангарын эхэнд бэхжихийн тулд Братскийн цайзаас урагш 1654 онд Балаганы бэхлэлт байгуулав. Түүнээс 2 жилийн өмнө Похабов Эрхүү гол Ангарт цутгах газар өвөлжөө байгуулсанаар Ангар-Окийн буриадуудыг эзлэх үйл явц дуусав" гэжээ. Буриадыг эзлэх анхны цэрэгжүүлсэн экспедицийг 1623 онд Ждан Козлов, Василий Лодыгин, Ананий Ивановоор толгойлуулан явуулж, цаашид ээлжлэн зүтгэсээр 1628 онд Яков Хрипуновоор толгойлуулсан эзлэн түрэмгийлэгчид анхны дайн хийж "эмс, охид, хүүхдийг олзлон " аваачаад, мөн онд Петр Бекетовынхон 40 буриадыг алж яргалсанаар колонийн байлдан дагуулалт эхэлсэн юм. 1631 онд буриадууд Братскийн бэхлэлтийг довтолж шатаасан байна. 1641 оны 04-р сарын 30-нд буриадуудын тэмцлийн томоохон удирдагч эхиридийн буур аймгийн тэргүүн Шэбшэй баатар тулалдаанд амь үрэгдсэнээр оросууд давамгайлж эхэлжээ. 1640 онд Максим Перфильев Витим голоор дамжин Байгал нуурын зүүн талд гарчээ. 1645 онд Василий Колесников тэргүүтэй орос казах цэрэг Байгаль нуурыг гатлан Сэлэнгэ мөрний адагт гарч ирсэн боловч бэхжиж чадалгүй буцсан байна. 1646 онд дахин оролдлого хийж, Дээд Ангарын адагт бэхлэлт барьжээ. 1645 онд 2000 гаруй буриадууд Зүлгэ мөрний эрэгт баригдсан Верхоленскийн бэхлэлтийг гурван удаа довтолжээ. 1647 онд Енисейскээс илгээгдсэн Похабов тэргүүтэй цэргүүд Байгалийг гатлан ирж Үд, Сэлэнгэ мөрний хавиар ирэн буриадуудтай тулалдсан хэдий ч эрхшээлдээ оруулж чадалгүй 70 гаруй эхнэр, хүүхдийг олзлон авчээ. Буцах замдаа Байгалийн өмнө этгээдэд Култукийн бэхлэлтийг барьжээ. 1641 оны 4-р сарын 30-нд Эхирисийн Шэвшэй баатар тулалдаанд алагдсанаар колоничлогчид Эхирис, булгадыг байлдаанд ялах боломж олсоныг түүхэнд тэмдэглэсэн байдаг. 1645 онд Зүлхийн эхирисүүд бослого гарган татвар төлөхөөс татгалзаж, түүнийг дарахаар явуулсан А.Бедаревын зэвсэгт отрядтай 50-аас доошгүй хүнтэйгээр өдөржин тулалдсан түүх нь буриадыг колончилсон үйлс цусан мөртэй байсны баримт юм. 1648 онд Похабовт туслуулахаар Иван Галкин тэргүүтэй 60 цэрэг илгээжээ. Иван Галкин Баргажин адагт бэхлэлт барин Баргажин, Сэлэнгэ, Хёлго голоорх буриадуудыг довтолж эхэлжээ. 1654 онд Братскийн бэхлэлтээс урагш Балаганы бэхлэлтийг барив. 1658, 1696 онуудад мөн оросуудын эсрэг бослого гарсан хэдий ч төдийлөн амжилт олсонгүй. 1661 онд Иркут голын эрэгт оросууд бэхлэлт цайз барьж эхэлсэн бөгөөд энэ нь 1686 онд [[Эрхүү]] хот болон өргөжжээ. 1665 онд Нэршүү болон Сэлэнгийн, 1666 онд Үдийн бэхлэлтүүдийг барьжээ. 1675 онд Сэлэнгийн бэхлэлтэд 30 гаруй хашаа байшин, 200 гаруй оросууд оршин суух болж. Энэхүү бэхлэлтээс гурав хоногийн газарт Түшээт ханы чулуун өргөө байжээ. Ийнхүү Халхын хойд хязгаарыг оросууд эзэлж дууссан энэ үед л Халхын хан нар оросуудын эсрэг тэмцэх оролдлого хийж эхэлжээ. Хойд халхын томоохон овог болох табангууд нартай тулснаар оросууд хүчиндээ эрдэх нь багассан байна. 1682 оноос табангууд нар Сэлэнгэ, Үдийн бэхлэлтийн орчим ирж малыг туун одох, оросуудыг зодох зэргээр авирлах болсон тухай Иван Власов хэмээгч бичжээ. 1684 онд Сэлэнгийн бэхлэлтэд Очирой ханы элч ирж, өөрсдийн албат буриад нарыг чөлөөлөхийг оросуудаас шаарджээ. 1685 онд Сэлэнгийн бэхлэлтийг бүслэн хаасан байна. 1687 онд Очирой ханы цэрэг Сэлэнгийн бэхлэлтийг бүсэлсэн хэдий ч ялагдал хүлээжээ. Энэ үед [[Манж Чин улс]]тай хилийн хэлэлцээр хийхээр 2000 цэрэгтэй явж байсан [[Фёдор Головин|Федор Головин]] энэ тэмцэлд хүч хавсран табангуудын тайш Сэрэн-Сэкулайг бут цохижээ. Мөн бусад Монголын тайш нарыг Сэлэнгэ, Үд, Ильины замд тулалдаж ялжээ. 1688 онд Түшээт ханы дүү Шигшид баатар Хотгойдын Гэндэн баатрын дүүгийн хамт цэрэг хөдөлгөж Үд гол дахь орос бэхлэлтийг дайрч байв. Энэ үед Монгол улс дотоодын хямрал, Манжийн түрэлтэд сульдан хойд хязгаараа өмгөөлөх чадвар мөхөс байсан бөгөөд 1667 онд Зүүн гарын Сэнгэ тайж Красноярскийн бэхлэлтийг эзлэн колончилогчдод заналхийлж, 1669-70 онд Дайхан тайжийн монголчууд 15 мянган цэргээр Нерчийг эзлэн буриадуудыг хураан буцааж, 1674 онд Тавнангийн Гэгээн тайж цэрэглэн хөдөлж байв. 1684 онд Эрхүүд Очир-сайн ханы элч илгээж, Эрхүүгийн буриадууд монголын иргэд болохыг тайлбарлан хэлэлцээ хийхэд "Танай монголын Очир сайн хан манай их эзний эртний албат буриадуудаас татвар авна гэдэг ухаан санаанд багтамгүй" хэмээн дээрэлхээд элчийг хөөж буцаасан билээ. 1688 онд Хёлго гол дээр табангуудын цэргийг Головин ялж табангуудын тайш зургаан зайсан, 30 шүүлэнгэ, 1200 гаруй өрх айлын хамт Оросод дагаар оржээ. 1689 онд удаа дараа ялагдал хүлээсэн табангуудын тайш нар Оросын харьяат болох гэрээ хийж, алба төлөх болжээ. Гэвч табангууд нар Оросын дарлалаас зугтан Монгол нутгийн гүн рүү нүүж одсон боловч 1718-1722 онуудад эргэн иржээ. 1689 оны 08-р сарын 25-нд Нэршүүд [[Фёдор Головин|Федор Головин]] Манжийн элчтэй уулзан Эргүнэ мөрнөөс зүүн тийш нутгийн хилийг тогтжээ. 1688 онд Баатар хунтайжийнхан 4 мянган цэргээр Үд хот болон сэлэнгийн хотыг дайрч байх үед [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт]] Түшээт ханыг довтолсоноор монголын цэрэг нутаг буцаж. Буриад нутгаа Орос гүрний колончилолоос өмгөөлөх хүч мөхсөн билээ. Оросууд үүнийг нь ашиглан 1688 оны 9-р сарын 16-нд тавнангуудыг довтолж 200 хүнийг алж, олон хүнийг мал хөрөнгөтэй нь олзолсон юм. Ойрад болон Халхын хооронд байлдаан болж, манжууд халхыг дагуулан эзэлсэн нь буриад түмэн харийн эзлэгчдийг эсэргүүцэх үндсийг таслаад зогсоогүй манжийн дарлал, дотоодын дайны хүнд дарамтад дургүйцсэн монголчууд умард зүг нүүж, Оросын харъяат болох нөхцлийг бүрдүүлж байлаа. Ийнхүү 1680-аад оны сүүлчээс эхлэн Алтай, Хангайн уулсаар нутаглаж байсан Атаган, Ашабагад. Сонгоол, Үзөөн, Юншөөбү, Өөлд, Сартуул, Хатагин овгийнхон хойшоо нүүж Орост дагаар оржээ. Үүний нэг баримт нь эдүгээ Монгол Улсын иргэн 84 настай Ш. Тэрбиш гуайд хадгалагдан буй 18-р зууны үеийн гар бичмэл "Туршихи-ийн намтар" билээ. Тэнд өгүүлэхдээ, "Ашабагад яст Байбилгэ омогийн Туршихи Молхааны эрт төрсөн газар хэмээвээс Алтай, Хангай газраас Сайн ханы албат бөгөөд тэр орноос Бошигт ханд гахай жилийн өвлийн дунд сард цэрэг мордоод Бошигтын хоёр (хэсэг) цэргийг нь довтлоод чинагшид Бошигтод очиж дүрвээж орхиод хоол хүнс тасалдан буцаж иртэл хойт хулгана жилд Бошигт цэрэглэн биднийг довтолсон босгуулагсан... 1686 онд Их дээд император Цагаан хаанд залбиран ирж, Эрхүү хотноо айлтган мэдүүлж энэ их далайн хойтод Худайн гол хэмээх нутагт суусаар..." гэхчилэн өгүүлжээ. 1690-ээд онд Түшээт ханы Охин тайжийнхан Сэлэнгийн тавнангуудтай нийлж, 1722 онд Сэцэн ханы эх гүнжийн албат болгож Түшээт ханаас өгсөн гурван тавнангийн отог [[Онон гол|Онон голын]] Биндэръяа нутгаасаа Хэнтийн хөвчийг нэвтлэн зугтаж Хёлго, Цөхийн голд суурьшсан юм. Монгол улс манжид дагаар орж, [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт]] ялагдсаны дараа Орос, Манж гүрнүүд шууд хиллэж, хилийг тогтоох асуудал Монгол төрийн мэдлээс давж, 1727-28 оны [[Буурын гэрээ|Буурын гэрээгээр]] буриадыг өгөөд зогсоогүй. Халхын бүрэлдэхүүнд орж байсан хатагин, салжиудын хойт үзүүрийг сартуулын хамт таслан Орост өгсөн юм. Ийнхүү "буриад" гэдэг нэр нэгэн овог ястны нэр байснаа эртний өвөг монголын олон овог, аймгаас бүрдсэн нэгдэхүүний ерөнхий нэр болж. Харин 1727 оны 8-р сарын 20-нд [[Хиагт]] хотоос холгүй [[Буур гол]]ын эрэг дээр Оросын талаас [[Савва Рагузинский]], Манжийн талаас Халхын Түшээт хан уулзаж [[Буурын гэрээ]] гэгчийг байгуулжээ. Энэ гэрээгээр [[Хиагт]]аас баруун тийш [[Енисей]] мөрний эх хүртэл, зүүн тийш [[Нерчийн гэрээ (1689 он)|Нэрчийн гэрээгээр]] тогтсон хил хүртэлх нутгийн хилийг тогтжээ. Ийнхүү хойд монголчууд бусад монголчуудаасаа таслагдан буриад хэмээх нэгэн нэрэн дор нэгдэх үйл явц эрчимжсэн байна. === Халх Монгол Манжид эзлэгдсэн нь === {{Гол|Халх-Ойрадын дайн|Зүүнгар-Чин улсын дайн}} Халхын ноёд 1688 он хүртэл алдсан нутгаа эргүүлэн авахын төлөө [[Оросын Холбооны Улс|Оростой]] дайтсаар байжээ. 1639 онд шашны тэргүүнээр [[Занабазар|Занабазарыг]] өргөмжлөхдөө түүнд зориулж [[Өргөө|Өргөөг]] байгуулж өгчээ. Энэ нь чухамдаа нийслэлийг Хархорумаас шилжүүлэн Өргөөг нийслэлээ болгож, шарын шашин, улс төрийн төв болгосон үйл явдал байлаа. Халх, Ойрадын ноёд 1640 оны чуулганаар Монголыг шашны хүчээр нэгтгэн харийн түрэмгийллийн эсрэг тэмцэхээр зорьж халх, ойрад гаралтай Занабазарыг шашны тэргүүнээр өргөмжилжээ. Занабазар 1680-аад онд Халх, Ойрадыг эвлэрүүлэхээр "Жанлавцогзол" номоо бүтээжээ. Лигдэн хааны хүү Эжээ Хонгороос хойш Халхыг хан цолтой ноёд буюу Түшээт хан, Сэцэн хан, Засагт Хан гурав толгойлон харийн түрэмгийллийн эсрэг тэмцсээр байсан тул эн үеийн Монгол улсыг 1635 онд биш 1691 он хүртэл оршин тогтносон гэж үзэж болох юм. Бутралын үеийн Халхыг Халхын ханлиг, Халхын хант улс гэж нэрлэдэг ба Халхын удирдагчид бүх Монголыг удирдаж байсан ч 17-р зууны дунд үе гэхэд захиргаанд нь байсан Ойрад, Буриад, Өвөр Монгол бүгд захиргаанаас нь гарч зөвхөн Халхын нутаг л тэдний захиргаанд үлджээ. [[Чахундорж хан]] 1688 онд Галданг довтлох хүртэл Манжид дагаар орох бодолгүй байсаныг Манжийн хааны хэлсэн үг гэрчилдэг. Тэрээр галт зэвсэгтэй Оростой Буриадыг буцааж авахын төлөө олонтоо дайтсан ч цөөн хэдэн ялалт байгуулжээ. Чахундорж хан Галдангийн дүүг алсан нь Галдан Халхад довтлох шалтгаан болсон юм. Галдан довтлохын өмнө 1000 лам тагнуулыг Халхад илгээн Галдан ер бусын хувилгаан хүн тул эсэргүүцэн тэмцэх нь үр дүнгүй, халхын хүн ардад аюул учируулахгүй хэмээн ухуулжээ. Зүүнгарын довтолгоонд сандарсан халхуудын нилээд хэсэг нь Өвөр Монгол руу дүрвэж харин Буриад руу дүрвэсэн хэсгийнх нь нилээд нь тэндээ үлдэж буриадуудтай холилджээ. Галданг Засагт хан дэмжиж байсан ч нас барсан байна. Галдан Сэцэн ханд захиа илгээн та надад дагах эсэх өөрөө мэд, дагахгүй ч байсан болно гэж хэлүүлсэн байдаг бөгөөд харин Чахундорж, Занабазар хоёрыг өөрт нь тушаан өгөхийг Манжаас шаардаж байв. Занабазар эвийн хүчээр Монголын нэгдлийг сэргээхийг зорьж байсан бол Галдан цэргийн хүчээр Монголыг нэгтгэх нь зөв зам гэж үзэж байсан бөгөөд түүнийгээ биелүүлэхийн тулд хангалттай цэрэг, эдийн засгийн хүчтэй болохыг зорьж байв. Галдан Казахстан, Киргиз, Уйгур зэрэг Төв Азийн орнууд, чухал худалдааны замуудыг эзэлсэний дараа хэдэн арван сая хүнтэй Хятадыг эзэлсэн Манжийн хүчтэй тулахад бэлэн болсон байна. Чахундорж Манжтай харилцаж Оростой дайтаж байсан бол Галдан Оростой харилцаа тогтоож Манжаас Монголыг чөлөөлөхийг зорьж байв. Ийм ч учираас Чахундоржид нэгэнт дайтаж байсан Орост дагах бодол огт байсангүй. Галдан [[Цэвээнравдан|Цэвээнравданд]] Зүүнгарын төрийн эрхийг алдсаны дараа Оросоос зэр зэвсэг авахыг оролдсон ч эхэн үедээ Галданг дэмжиж байсан Орос шинэ хаан Цэвээнравданг дэмжин элчээ илгээсэн бөгөөд мөн манж нар ч Цэвээнравданг дэмжин элч илгээжээ. Учир нь Зүүнгарын хүч бутран хуваагдах нь Халхыг эзлэхийг зорьж байсан Манж, Буриадыг эзлэхийг зорьж байсан Орос хоёрт ашигтай байв. Галдан өвөр монголчуудад хандан "Та бүхэн эртний өвгөдийн нэрийг гутаан бусдын боол болж үүрд дарлагдахыг хүлээлгүй миний их цэргийг угтан ирж, нийт хүч нэгэн сэтгэлээр улс гэрийг батлан сахиваас зохино. Бидний Монголчууд эрт урьдаас (Манж-Хятадыг) ээлжлэн эзэлж хүчирхэг идэрхэг байсаныг та бүхэн цөм мэдмой" гэсэн захиа илгээж тусгаар тогтнолоо хамгаалахыг уриалж байсан ба зарим Өвөр Монгол ноёд түүнийг дэмжин хүнс, бусад бараа илгээж байв. Мөн [[Моголистан]]ы зарим ноёд түүнийг дэмжиж байв. Төвдүүд мөн түүнийг дэмжин зөвлөгөө өгч байсан ч Галдан дан ганц Төвдийн ятгалга, саналыг дагах бус өөрийн гэсэн зорилгоор үйл ажиллагаа явуулж байжээ. Төвдүүд нэгэнт тулан ирсэн манжийн түрэмгийллийг зогсоохын тулд Монголыг халхавч болгон ашиглахыг зорьж байсан гэж сүүлд үзэх болжээ. Зүүнгарын дараагийн хаад Монголыг чөлөөлөхөөр тулдалдаж байсан бөгөөд тэд Халхийн ард иргэдэн хандан захиа илгээж байв. Занабазарын шийдвэрээр Халх Манжид дагаар орох шийдвэр гаргасан байдаг ч түүнд өөр бодол байсаныг түүний үг гэрчилдэг. Тухайлбал тэр "мандах төрийг (Орос) дагаснаас мөхөх төрийг (Манж) дагасан нь дээр", "Манж 200 жилийн унахад Монгол тусгаар тогтноно" гэж хэлсэн байдаг. 1712 онд Энх-Амгалан хаан ойрадуудыг хядах шийдвэр гаргахад Энх-Амгаланы лам багш болсон Занабазар болиулж байв. Хожим нь өндөр настай болсон Занабазар Бээжинд нас баржээ. Ийнхүү 1630-1691 оны хооронд Өмнөд Монгол ба Халхын засаг ноёд удаа дараа Манжид бууж өгснөөр 1691 он гэхэд Ойрдын холбооноос бусад Монгол ханлиг, ванлигууд бүгд [[Манж Чин улс]]ад дагаар орж, Монгол улс бүхэлдээ Манжид дагаар оржээ. Аюушридараас [[Лигдэн хутагт хаан]] хүртэл 24 хаан үе залгамжилж 323 жил Монгол улс (Зүүнгар бүрмөсөн унах хүртэл 390 жил) оршин тогножээ. ==14-17-р зууны нийгэм== ===Соёл, шашин=== Энэ үед холбогдох зохиолууд бол [[Гэсэр]], [[Хув Нагварал]], [[Убаши]] Хун тайжийн тууж, [[Жангар]] юм. 14-16-р зуунаас үлдсэн монгол ном байдаггүй учир энэ үеийг монголын түүхийн харанхуй үе гэдэг бөгөөд 14-17-р зуун, манжийн үеийг тодруулахад хэрэглэж байгаа халх, ойрад, өвөр монголын түүхэн сурвалжууд 17-19-р зууны үед зохиогджээ. 18-19-р зуунд Монголын эрдэм шинжлэх ухааны төв нь Өвөр Монгол руу шилжиж тэндээс олон эрдэмтэд мэргэд төрөн гарч зохиол бүтээлээ туурвиж байсан юм. Мөн буриадууд өөрсдйин хэл аялгуун дээр ном бичиж байв. [[Файл:Altankhan.jpg|thumb|Алтан хан бол Буддын шашны бэлгэ тэмдэг юм.]] [[File:Buddhist sects.png|thumb|'''Важраяна''' буюу төвдийн шарын шашин Монгол, Төвдөд, '''Махаяна урсгал''' Хятад, Солонгос, Япон, Вьетнамд, '''Теравада урсгал''' Зүүн өмнөд Азид тархжээ.]] 14-17-р зуунд өрнөсөн дотоодын хямралын улмаас ард түмэн доройтон зовж, улс орон сульдаж байх үед монголын хаад ноёд улс үндэстнээ итгэл бишрэлээр дахин нэгтгэж болох арга зам хайж байв. [[Монголд Бурханы шашин дэлгэрсэн түүх|Монголд буддизмыг хөгжүүлэх үндс]]ийг Түмэдийн Алтан хан (1507-1582) тавьсан бөгөөд тэрбээр Батмөнх Даян хааны гуравдугаар хүү Барсболд жононгийн хоёрдугаар хүү ажээ. Алтан хан Ойрд болон [[Хөхнуур]]ыг эзлэн Төвдөд довтолж Баянтал гэдэг газар Байшин хэмээх хот байгуулснаар одоогийн [[Хөх хот]]ын суурь тавигдсан байна. [[Төвд]]ийн их хамбад “[[Далай лам]] Очирдара” цол өргөмжилж, шашны хууль цаазыг хамтран гаргаж, бөөгийн ёсыг халан, шарын урсгалыг дэлгэрүүлэн хөгжүүлэх хөрс суурийг тавьсан юм. Түүний дараа Анхдугаар Богд Өндөр гэгээн Занабазар гол төлөөлөгч болон тодорч, лам нарын номт хувцас, уншлага, хурал номын дэг ёс, ая эгшиг бүхнийг Монгол орны эрс тэс цаг уур, газар зүйн байршил, монгол хүний зан заншил, ахуй нөхцөлийн онцлогтой уялдуулан “монголын” гэх өвөрмөц хэв шинжтэй бурханы шашныг үндэслэн хөгжүүлсэн гэдэг.<ref>[https://studybuddhism.com/mn/gunzgii-tuvshin/tuukh-soyol/mongolyn-burkhany-shashin/mongolyn-burkhany-shashny-tuukh Монголын Бурханы шашны түүх]</ref> Буддизм Монголд орж ирээд шууд [[бөө мөргөл]]ийг халах боломжгүй байсан тул алгуур аажмаар үзэл номлолоо дэлгэрүүлж, Бурхан багшаас гадна Жигжид, Гомбо, Дамдинчойжоо гэх мэт олон бурхадыг номлож, монголын тахилгат уул ус болгонд тохирох уншлагыг төвд хэлээр зохиож, уг ажиллагаагаа лам нараар удирдуулан хийлгэжээ. Буддын лам нар шарын бөө гэдэг дүрээр ард түмний дунд нэвтэрч мал муулан цусаар тахил өргөхийг хориглож, тэр тохиолдолд арав нугалан төлүүлдэг байжээ. Харин хойд хэсгийн тайга бүхий [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]]д жинхэнэ бөө нар нуугдан үлдсэн нь тэр зүгт бартаа ихтэй, сүм хийдийн нөлөө бага байсантай холбоотой. ===Худалдаа арилжаа=== Улс төрийн бутрал нь түүхэн хөгжлийн тодорхой нэгэн үе бөгөөд улс бүхэнд урт богино хугацаагаар үргэлжилдэг.Энэ нь [[монголын түүх|монголд]] 14-17-р зууны үед тохиож 300 орчим жил үргэлжилсэн. Тухайн үеийн Монголчуудын гадаад харилцаа нь Мин улстай салшгүй холбоотой байсан, тэр дундаа зүүн монголчууд худалдаа арилжаа нь Мин улсаас шууд хамааралтай байсан ч, баруун монголчууд хятадаас гадна өрнө зүгийн [[Могулистан]], Хамигийн хант улс болон Дундад Азийн улс орнуудтай хийж байсан. Монгол-Мин Улсын хооронд хийгдэж байсан худалдаа арилжааг дараах дөрвөн үед хувааж болно. # Монгол-Мингийн шууд бус худалдааны үе (1368-1402 он). Энэ үед Мин улс лалын худалдаачдаар дамжуулж, эсвэл тодорхой нутагт элч илгээж монголчуудаас агт морьд худалдан авах бодлого хэрэгжүүлжээ.{{sfn|Delgerjargal|2026|pp=182-183}} # “Ордны” болон ”хилийн” худалдаа хөгжсөн үе (1403-1450 он). Монгол-Мингийн хооронд “ордны” болон “хилийн” худалдаа хөгжиж, худалдааны дээрх хоёр хэлбэр бүрэлдэн тогтов.{{sfn|Delgerjargal|2026|pp=182-183}} # Мин улсын зүгээс тавьсан худалдааны хоригийн үе (1450-иад оноос – 1570 он). 1450-иад оноос Мин улсаас Монголд худалдааны хориг тавих бодлого баримталж, хууль ёсны худалдааг хязгаарласан нь Мингийн талд эсрэгээр нөлөөлж хил орчмын далд худалдаа дэлгэрэх үндэс тавигдаж, даруй цэцэглэн хөгжжээ. Мин улсын худалдааны хоригийн эсрэг монголчууд хилийн уулгалалт довтолгооны стратеги-тактик баримталснаас гадна хилийн далд худалдааг хөхүүлэн дэмжсэн байна.{{sfn|Delgerjargal|2026|pp=182-183}} # Монгол-Мингийн худалдааны харилцаа сэргэсэн үе (1571-ээс XVII зууны эхэн хүртэл). 1571 онд Алтан хан-Мин улстай гэрээ байгуулснаар Баруун гурван түмэн болон Мин улсын хооронд Мингийн төрийн давуу эрх ноёлсон хилийн худалдаа тогтмолжжээ. Гэхдээ онцлог бий, үүнд, Түмэдийн Алтан ханаас худалдааны тал дээр авч хэрэгжүүлсэн бодлого нь Монголын хаадын баримталж байсан нэгдмэл бодлогоор Мин улстай худалдаалах эртний зарчим, бодлогыг үндсэндээ эвдсэн бөгөөд, ингэснээр түүний Мин улстай байгуулсан гэрээ нь бараг худалдааны салангид гэрээний шинжтэйд оршино.{{sfn|Delgerjargal|2026|pp=182-183}} ==Мөн үзэх == *[[Монголын түүх]] *[[Их Монгол Улс]] *[[Юань гүрэн]] ==Газрын зураг== <gallery> Файл:Монголын физик газарзүйн атлас-монгол хэлээр.jpg|Монголын физик газарзүйн атлас-монгол хэлээр Файл:Төв Ази 3.jpg|Төв Ази Файл:Европ , Ази физик газарзүйн атлас.jpg|Европ, Ази физик газарзүйн атлас Файл:Их, Бага Хянган, Яблоны нуруу, Становын нуруу, Алданы өндөрлөг, Верхояны нуруу.jpg|[[Их Хянган]], [[Бага Хянган]] Файл:Ази 1415 он.gif|Ази 1415 он Файл:Ази1500он.gif|Ази 1500 он Файл:1500 on.jpg|1500 он File:Mongolia 1500 AD.jpg|1500 он Файл:Мин XVI-XVII зууны эх.jpg|Мин XVI-XVII зууны эх Файл:Монгол-Хятадын дайн 14-р зууны эх.gif|Монгол-Хятадын дайн 14-р зууны эх Файл:1500 он 3.png|1500 он Файл:1530 он.png|1530 он Файл:Монгол, Хятадын хил 1600 он.jpg|Монгол, Хятадын хил 1600 он Файл:1648 он.jpg|1648 он Файл:Төв Ази 16-17-р зууны дунд үе.jpg|Төв Ази 16-17-р зууны дунд үе File:Mongol and Oirat.png|Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс. Япон зураг Файл:Map-Qing Dynasty 1616-en.jpg|Монгол, Дөрвөн Ойрад, Төвд, Моголистан, Мин 1616 он Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|Монгол, Зүүнгар, Хошуудын хант улс, Манж 1689 он </gallery> == Эшлэл == {{Reflist}} ==Ном зүй== *{{Cite book |last=Dalai |first=Ch |title=Монголын түүх (1260-1388) |year=1992 |location=Улаанбаатар}} *{{Cite journal |last=Delgerjargal |first=P |date=2026 |title=Монгол-Мингийн худалдааны харилцаа: Худалдааны хориг ба уулгалалт довтолгоо (1380-аад оноос 1570 он) |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/11000/9525 |journal=Historica Mongolarum |volume=24 |pages=148-186}} *{{cite journal | last=Rein |first=Taagepera |date=1997 |title="Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia" |journal=International Studies Quarterly |volume=41 (3) |pages=475–504}} *{{Cite journal |last=Buyandelger |first=J |date=2000 |title="The Lineage and Political Situation of the Northern Yuan Khans Before the Middle of the 15th Century." |journal=Research on Mongolian History |volume=6 |pages=131-155}} ==Гадаад холбоос == *[https://web.archive.org/web/20160305173524/http://data.sur.mn/3aa18fb5-581a-4c47-99aa-65cfb7047165.pdf Монголын түүх 3-р боть 2003 он] *[http://www.slideshare.net/enkhbaatarerdenebat/mongol-ulsiin-tvvh-iii-2003 Монголын түүх 2003] * [https://web.archive.org/web/20170323080810/http://puje.blog.gogo.mn/read/entry58885 Хув нагваралын тууж] *[http://maylo.blogmn.net/97183/ih-yuan-guren-muhsunuus-hoishih-dain-tulaan.html Их Юан гүрэн мөхсөнөөс хойших дайн тулаан] *[http://www.scc.msuac.edu.mn/uploads/file/722797-20131112.pdf Монголын улс төрийн бутрал]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000029/st028.shtml Всемирная история. Том 4. (1958 год): Монголия в XVI - первой половине XVII в] *[http://www.rulit.net/author/boyarshinova-z-ya/naselenie-zapadnoj-sibiri-do-nachala-russkoj-kolonizacii-get-249674.html Население Западной Сибири до начала русской колонизации- татах линк] *[http://it.wikipedia.hfut.cf/wiki/File:Tribes_and_first_Russian_settlements_in_Asia_in_16th_and_17th_century.jpg 16-р зууны сүүл болон 17-р зууны Оросын байлдан дагуулал (газрын зураг)]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[Юань улс]] |он=1368-1691 |албан_тушаал= Монгол Улс |дараа=[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрад]]<br/>[[Манж Чин улс]] }} {{s-end}} {{Умард Юань улс}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Умард Юань Улс| ]] [[Ангилал:14-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:15-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:16-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:17-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:Бага хаадын монгол улс| ]] [[Ангилал:Дундад зууны Монголын түүх| ]] b741foetn1v1fzjqj1aloftvh1igcww Хунт нуур 0 73273 859198 812895 2026-06-18T10:58:28Z Avirmed Batsaikhan 53733 859198 wikitext text/x-wiki '''''Хунт нуур''''' ([[Орос хэл|орос]]. ''Лебединое озеро'') нь оросын алдарт хөгжмийн зохиолч [[Пётр Чайковский]]н 1875–1876 онд зохиосон 4 үзэгдэлт [[бүжгэн жүжиг]] юм. Анхандаа амжилт олоогүй тус бүтээл нь өдгөө хамгийн алдартай бүжгэн жүжгүүдийн нэг болжээ. Ардын үлгэр, домгуудаас сэдэвлэн, анх 2 үзэгдэлтэйгээр зохиосон тус бүжгэн жүжигт, муу санаат шидтэний хараалаар хун болон хувирсан Одетт гүнжийн түүхийг өгүүлдэг. Тус бүжгийн жүжгийн анхны тавилтыг чехийн балетмейстер [[Вацлав Рейзингер]] ([[Чех хэл|чех]]. ''Václav Reisinger'', [[Герман хэл|герм.]] ''Julius Wenzel Reisinger''; 1828—1893) дэглэжээ. Ийнхүү 1877 оны 3-р сарын 4 (Оросын хуучин тооллоор 2 сарын 20)-нд [[Москва]]гийн [[Большой театр]]ын тайзнаа [[Эзэн хааны балет|Эзэн хааны балетын]] чуулгынхан анх тайзнаа тоглосон билээ. Олон янзын хувилбар байдгаас өдгөө хамгийн өргөн дэлгэрсэн нь [[Мариус Петипа]], [[Лев Иванов]] нарын дэглэсэн, [[Хунт нуур (1895)|1895 оны хувилбар]] юм. Уг хувилбар анх 1895 оны 1-р сарын 15-нд [[Санкт-Петербург]]ийн [[Марийнский театр|Марийнский театрт]] тоглогджээ. Өнөө үед балетын одоо байгаа бүх хувилбар партитуруудаас театрын ижил тавилт бараг байдаггүй. [[Рудольф Нуриев|Рудольф Нуриевын]] [[Вена]] хот дахь тавилт, Владимир Бурмейстерийн хувилбар нь хамгийн радикал хувилбар гэж тооцогддог. == Бүжгийн жүжгийн үйл явдал == Муу санаат шидтэний шившлэг өдрийн цагаар ажилладаг боловч орой болж сар гархад цагаан хун үзэсгэлэнт Одетта болон хувирдаг. Тэр ганцаараа биш, нуурын эрэг дээр Одеттаг хунгийн хатан хаан гэж дууддаг илбэдсэн хун охидоор хүрээлэгдсэн байдаг. Домогт өгүүлснээр, муу санаатнуудад хулгайлагдсан охиныхоо төлөөх эхийн нулимс ид шидийн "Хунгийн нуур"-ыг үүсгэсэн байна. Шившлэгийг залуугийн жинхэнэ хайр л буцааж чадах ч мөнхийн хайрын тангараг тасарсан тохиолдолд тэр мөнхөд хун болж үлдэнэ гэжээ. Балетын дөрвөн үзэгдэл нь бодит ба зөгнөлт гайхалтай үзэгдлүүдийг ээлжилж солигддог байна. Ордны цэцэрлэгт хүрээлэнд насанд хүрснээ тэмдэглэж байгаа ханхүү Зигфрид найзуудынхаа дунд хөгжилдөж байгаа ч цэцэрлэгт хүрээлэн дээгүүр нисч буй хунгийн цуваа түүнийг араасаа дагуулан дууддаг. Ойд, нуурын эрэг дээр хун охидын дунд хунтайж толгой дээрээ титэм зүүсэн хунгийн хатан хаан Одеттыг олж харна. Нуурын муу эзэн Ротбарт мөрдлөг хавчлагад өртөж байсан түүхдээ цочирдсон түүний гоо үзэсгэлэнд автсан Зигфрид Одеттэд мөнх хайрлахаа тангарагладаг байна. Шилтгээнд Зигфридийн эхийн захиалгаар тэрээр өөрт нь сүйт бүсгүй сонгох ёстой болдог. Хамгийн гоо бүсгүйчүүд түүний өмнө бүжиглэдэг. Испани, Неаполитан, Унгар, Польш (мазурка) үндэсний бүжгүүдийн ээлжилж байдаг - Гэсэн хэдий ч хунтайж Одил гарч ирэх хүртэл хайхрамжгүй ханддаг бөгөөд Зигфрид Одеттыг гэж хардаг. Зигфрид аймшигт том алдаа хийснээ ойлгосон тул нуур руу гүйж очоод Одеттээс уучлал гуйсан ч хүлээж авдаггүй. Ханхүү Зигфрид Одеттагийн толгойноос титмийг авч (титэм Одеттийг хавчлагаас аварсан) балетад хувь заяаны дүрийг дүрсэлсэн нуурын эзэн Ротбартыг сорьжээ. Хун охин түүнтэй хамт хүний ​​ертөнцөд очно гэж хунтайж найдаж байв. Үлгэрт нууран дээр эргэлдэж буй хүчтэй шуургатай давалгаа Одетта, Зигфрид нарыг залгидаг.Iveel is so pro == Монголд == Гурван бүлэг, дөрвөн үзэгдэлт энэхүү балет нь хөгжмийн зохиолч Пётр Чайковскийн балетыг Монгол Улсын Дуурь бүжгийн театрын тайзнаа анх 1975 оны 6-р сарын 28-нд тоглож, үзэгчдэд хүрч эхэлсэн түүхтэй. Энэ үед Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, удирдаач [[Жамъянгийн Чулуун]], Ардын жүжигчин, Хөдөлмөрийн баатар, Улсын дуурь, бүжгийн эрдмийн театрын зөвлөх балетмейстер [[Балжиннямын Жамъяндагва|Балжиннямын Жамъяндагвын]] дэглэлтээр анх тоглож байсан. Хамгийн анхны Одетта, Одиллиягийн дүрийг Ардын жүжигчин [[Юндэндоржийн Оюун]], Зигфридийн дүрийг Монгол Улсын гавьяат жүжигчин Э.Оюунбат, Алиа салбадайн дүрийг Ардын жүжигчин [[Очиржанцангийн Ганбаатар]] нар амилуулж байжээ. Гоо үзэсгэлэнт хунгуудын домог болох Оросын алдарт хөгжмийн зохиолч П.И.Чайковский "Хунт нуур" балетыг 2021 оны 12-р сарын 4-5-ны өдрүүдэд [[Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театр|Дуурь, бүжгийн эрдмийн театрын]] тайзнаа тоглосон. “Хунт нуур” балет нь дэлхийн хамгийн алдартай театруудад тавигддаг, маш олон үзэгчтэй балет юм. Уг алдарт дуурийг 2023 оны 5-р сарын 21-нд [[Балжиннямын Жамъяндагва|Балжиннямын Жамъяндагвын]] дэглэлт, хөгжмийн удирдаач Т.Гэрэлцэцэг, зураач Ч.Гунгаасүх нар бүтээв. Одеттагийн дүрд-М.Нандинцэцэг, Зигфрид- А.Эрдэнэболд, Ротбард- Д.Содбаяр, Алиа салбадай- Ц.Энх-Амар нар бүтээжээ. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Swan Lake|Хунт нуур}} * [https://www.youtube.com/watch?v=9rJoB7y6Ncs Чайковский: Хунт нуур – Киров балет] * [https://www.youtube.com/watch?v=6LKyWPmtX7Y The complete ballet on YouTube] [[Ангилал:1877 оны хөгжим]] [[Ангилал:Лев Ивановын бүжгэн жүжиг]] [[Ангилал:Мариус Петипагийн бүжгэн жүжиг]] [[Ангилал:Пётр Чайковскийн бүжгэн жүжиг]] [[Ангилал:Хун урлагт]] 7t6y3ddrzmvkm0clnv5paos7d7gzt3i Gremix 0 83719 859172 859124 2026-06-18T01:35:31Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/~2026-35284-40|~2026-35284-40]] ([[User talk:~2026-35284-40|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 848696 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын тэргүүлэх контент бүтээгч, жүжигчин, энтрепренёр (1996 онд төрсөн)}} {{Use dmy dates|date=February 2026}} {{Инфобокс ютубер | name = Gremix | image = gremix.jpg | image_size = 250px | alt = Gremix-ийн хөрөг зураг | caption = Ганбаяр 2019 онд | birth_name = Маамбаярын Ганбаяр | birth_date = {{Birth date and age|1996|05|16}} | birth_place = [[Улаанбаатар]], Монгол улс | occupation = {{flatlist| * [[Ютубер|Контент бүтээгч]] * [[Жүжигчин]] * Энтрепренёр }} | youtube_id = UCQXxhQHalYjwMictp1lUbtg | youtube_display_name = Gremix | youtube_years_active = 2014–одоо | youtube_genre = {{flatlist| * [[Видео тоглоомын соёл|Видео тоглоом (Gaming)]] * Инээдэм * [[Реакшн бичлэг|Реакшн]] * [[Влог]] * Амьдралын хэв маяг }} | youtube_subscribers = 1.52 сая | youtube_views = 597 сая | stats_update = 2026 оны 2 сарын 24 }} '''Маамбаярын Ганбаяр''' ([[1996 он|1996]] оны [[5 сарын 16|5-р сарын 16]]-нд төрсөн), цахим ертөнцөд '''Gremix''' нэрээрээ алдаршсан тэрээр Монголын интернэт соёл, тэр дундаа YouTube контентын салбарыг үндэслэгчдийн нэг, тэргүүлэх контент бүтээгч, жүжигчин бөгөөд бизнес эрхлэгч юм. Хурдан хэмнэлтэй, хөгжилтэй эвлүүлэг бүхий видео тоглоомын бичлэгүүдээрээ (Let's Play) олон нийтэд танигдсан тэрээр өдгөө Монголын Z болон Альфа үеийнхний поп соёлд хамгийн том нөлөө үзүүлэгч дүрүүдийн нэг болон хувирчээ. 2026 оны байдлаар түүний үндсэн суваг 1.52 сая гаруй дагагчтай, нийт 600 орчим сая хандалттай байгаа бөгөөд энэ нь Монголын хамгийн олон дагагчтай, хамгийн их үзэлттэй YouTube суваг юм. Тэрээр эх орондоо "Алтан товч" (Golden Play Button) шагналыг авчирсан анхны бөгөөд цор ганц Монгол контент бүтээгч гэдгээрээ түүхэнд бичигдсэн.<ref>{{Cite web |url=https://www.n24.mn/a/1265 |title=Gremix: Youtube дээр 1 сая захиалагчтай болж, дэлхийд танигдахыг зорьж байна |access-date=2020-02-15 |archive-date=15 Хоёрдугаар сар 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200215023355/https://www.n24.mn/a/1265 |url-status=dead }}</ref> == Бага нас ба боловсрол == Ганбаяр 1996 оны 5-р сарын 16-нд Улаанбаатар хотод айлын ганц хүү болон мэндэлсэн. Түүнийг бага байхад эцэг эх нь гадаадад ажиллахаар явсан бөгөөд тэрээр хүүхэд насныхаа ихэнх дурсамжийг өвөө, эмээгийнхээ хайр халамжид өнгөрүүлжээ. Энэхүү бие даасан байдал нь түүнийг багаас нь видео тоглоом болон интернэт ертөнцтэй гүнзгий холбогдоход нөлөөлсөн гэж үздэг. 2003 онд Нийслэлийн Ерөнхий Боловсролын 84-р сургуульд элсэн орж, 2013 онд бүрэн дунд боловсрол эзэмшсэн. Сургуулиа төгсөөд [[Шинжлэх ухаан, технологийн их сургууль|Шинжлэх Ухаан, Технологийн Их Сургууль]] (ШУТИС)-д Мэдээллийн технологийн инженер (IT Engineering) мэргэжлээр элсэн орсон. Компьютерын программ хангамж, техник хангамжийн талаарх энэхүү академик мэдлэг нь түүнд хожим видео эвлүүлэг хийх, стриминг (streaming) төхөөрөмжүүдээ бие даан угсрах зэрэгт асар их давуу талыг олгосон бөгөөд тэрээр 2017 онд сургуулиа амжилттай төгссөн байна. == YouTube карьер ба өсөлт == === Эхлэл буюу "Харанхуй өрөөний эрин үе" (2014–2018) === Ганбаяр оюутан байхдаа буюу 2014 онд өрөөндөө ганцаараа аймшгийн болон амьд үлдэх төрлийн тоглоомууд (Amnesia, Outlast, Five Nights at Freddy's зэрэг) тоглож, түүндээ гаргаж буй бодит айдас, хөгжилтэй хариу үйлдлүүдээ бичиж YouTube-д оруулж эхэлсэн. Тухайн үед Монголд YouTube хөгжөөгүй, интернэтийн хурд болон үзэгчдийн тоо харьцангуй хязгаарлагдмал байсан ч тэрээр өөрийн гэсэн үнэнч шүтэн бишрэгчдийн суурийг бага багаар бүрдүүлж байв. Түүний бичлэгүүдийн онцлог нь тухайн үеийн Монгол контентуудад огт байхгүй байсан барууны хэв маягийн "Jump cut" (хурдан шилжилт), хэтрүүлэгтэй дууны эффектүүд болон "меме" (meme) ашигласан динамик эвлүүлгүүд байсан юм. Их сургуулиа төгсөөд мэргэжлээрээ ажиллахын оронд YouTube-ийг үндсэн карьераа болгон сонгосон нь тухайн үедээ маш зоригтой шийдвэр байв. Энэхүү эрсдэлтэй алхам нь үр дүнгээ өгч, 2018 оны 7-р сарын 24-нд 100,000 дагагчийн "Мөнгөн товч" (Silver Play Button) хүртсэнээр Монголын контент бүтээгчдийн хувьд нэгэн шинэ эрин үеийг эхлүүлсэн. === Тэсрэлт, Влог ба Gremix Gaming (2019–одоо) === 2019 оноос хойш тэрээр зөвхөн тоглоомын бичлэг гэлтгүй Омегл (Omegle) чат, реакшн, өдөр тутмын влог, мөн үзэгчдийнхээ илгээсэн Монгол меменүүд дээр хариу үйлдэл үзүүлэх зэргээр контентынхоо цар хүрээг огцом тэлсэн. Түүний үзэгчидтэйгээ харилцах энгийн, илэн далангүй байдал нь түүнийг "Ах" эсвэл "Найз" мэт дотно санагдуулдаг байв. Үндсэн сувгийнхаа хажуугаар 2021 онд зөвхөн цэвэр видео тоглоомд зориулагдсан '''"Gremix Gaming"''' сувгийг нээсэн. Энэхүү суваг нь Minecraft, PUBG Mobile болон төрөл бүрийн инди (indie) тоглоомуудын цувралаар дүүрэн бөгөөд 2026 оны байдлаар бараг 900,000 дагагчтай болж, үндсэн сувгаасаа дутахгүй бие даасан аварга том платформ болон хөгжжээ. 2023 оны 10-р сарын 5-нд түүний гол суваг 1,000,000 дагагчийн босгыг давсан бөгөөд энэ үйл явдал нь Монголын интернэт хэрэглэгчдийн хувьд үндэсний хэмжээний баяр мэт тэмдэглэгдэн өнгөрсөн юм. == Дэлгэцийн урлаг ба Хөгжмийн "Халтуур" == === Жүжигчний карьер === Камерын өмнө биеэ авч явах төрөлхийн авьяасаа ашиглан Ганбаяр кино урлагт хүч үзсэн. 2018 онд "ОРК" инээдмийн уран сайхны кинонд дүр бүтээснээр цахим дэлгэцээс том дэлгэц рүү амжилттай шилжсэн. Үүний дараа: * ''Шилжилт 2 (2018)'' * ''Сүүлчийн Монита'' (2019) * ''Би эмээ болохгүй'' (2019) * ''Анагаахын алдартнууд'' олон ангит цуврал (2020) * ''Бараг л аймшгийн кино'' (2024) зэрэг төслүүдэд гол болон туслах дүрүүдийг бүтээж, зөвхөн хүүхэд залуус гэлтгүй бүх насны үзэгчдэд танигдсан байна. === Хөгжим: "Huiten Baina" феномен === 2020 оны 1-р сард Gremix өөрийн үзэгчдэдээ зориулан тоглоом шоглоом болгон (өөрийнх нь хэлснээр "халтуур") '''"Huiten baina"''' нэртэй рэп дуу, видео клип гаргасан. Гэвч уг дууны хөнгөн хэмнэл, хөгжилтэй үгс нь интернэтэд жинхэнэ тэсрэлт хийж, хүн бүрийн сонсдог хит дуу болон хувирчээ. Улмаар "iTunes Mongolia"-ийн шилдэг 100 дууны жагсаалтад өндөр байр эзэлсэн нь түүний нөлөөлөл ямар түвшинд хүрснийг баталсан хэрэг байв.<ref>{{Cite web |url=https://eguur.mn/63440/ |title=ВИДЕО: Gremix-ийн “халтуур”- “HUITEN BN” |access-date=2020-02-14}}</ref> Тэрээр хожим нь энэ амжилтаа бататгаж "Chi baina", "Sangiimsal" зэрэг уран бүтээлүүдээ гаргасан. == Бизнес болон AR Технологи (Gremmy's Chest) == {{Infobox mapframe | coord = {{Coord|47.9150|N|106.9050|E}} | zoom = 12 | frame-width = 250 | frame-align = right | marker = shop | text = Gremmy's Chest дэлгүүрийн шилжилт хийгдэх бүс нутаг. }} === Жижиглэн худалдааны хувьсгал === 2024 оны 2-р сарын 2-нд Ганбаяр өөрийн брэндийг бодит амьдрал дээр буулгаж, Улсын Их Дэлгүүрт (УИД) '''"Gremmy's Chest"''' нэртэй тоглоом, хобби, аниме цуглуулгын нэрийн дэлгүүрээ нээсэн. Нээлтийн өдөр дэлгүүрийн гадаа мянга мянган фенүүд нь дугаарлан зогсож, дэлгүүрийн бүх бараа ердөө хоёрхон өдрийн дотор бүрэн зарагдаж дууссан нь Монголын жижиглэн худалдааны салбарт ховорхон тохиох үзэгдэл болсон юм.<ref>{{Cite web |last=Б |first=Хонгорзул |date=2024-02-04 |title="Gremix"-ийн дэлгүүрийн бараа хоёр өдөрт дуусаж, түр хаалаа |url=https://www.dobu.mn/?p=45158 |access-date=2024-07-02}}</ref> Бизнес нь асар хурдтай томорч буйтай холбогдуулан 2026 онд тэрээр УИД дэх салбараа стратегийн хувьд хааж, илүү том, илүү концепц сайтай орчин үеийн салбарыг Мишээл Экспогийн (Misheel Expo) '''"Little Venice"''' энтертайнмент бүсэд нээнэ гэдгээ албан ёсоор зарлажээ. Энэ нь түүний дэлгүүрийг зүгээр нэг худалдааны цэг биш, залуусын цугладаг поп-соёлын төв болгох алхам юм.<ref>{{Citation |last=Gremix |title=Баяртай тоглоомын дэлгүүр минь |date=2025-12-12 |url=https://www.youtube.com/watch?v=QV1EQNj1Baw}}</ref> === Gremix Blockverse төсөл === Мэдээллийн технологийн инженерийн суурьтай тэрээр технологийн дэвшлийг ашиглан "AR Mongolia" компанитай хамтарч '''"Gremix Blockverse"''' (мөн Gremix AR гэх) өргөтгөсөн бодит байдлын (AR) эвлүүлдэг тоглоомыг зах зээлд гаргасан. Энэ нь биет 3D эвлүүлдэг тоглоомыг гар утасны аппликэйшнтэй хослуулсан шинэлэг бүтээгдэхүүн бөгөөд тоглогчид ухаалаг утсаараа эвлүүлдэг тоглоомоо сканнердаж, хиймэл оюун ухаант муу санаатан клоноос виртуал Gremix-ийг аврах интерактив даалгавруудыг гүйцэтгэдэг. Энэхүү төсөл нь Монголд контент бүтээгчийн зүгээс гаргасан хамгийн өндөр технологийн шийдэл бүхий мерчандайз бүтээгдэхүүн болж чадсан юм. == Нөлөөлөл ба соёл (Trivia) == * '''"Бацаанууд":''' Gremix өөрийн үзэгч, дагагчдаа хайрлаж "Бацаануудаа" (Batsaanuudaa) хэмээн дууддаг нь түүний нэрийн хуудас болсон үг юм. 2014 онд түүнийг үзэж байсан хүүхдүүд өдгөө насанд хүрсэн ч энэхүү үг нь нэгэн үеийг нэгтгэсэн дурсамжтай үг хэвээр үлджээ. * '''Хандив, тусламж:''' Тэрээр YouTube-ийн шууд дамжуулалтаас олсон орлого болон хувийн хөрөнгөөсөө хүүхдийн сайн сайхны төлөөх байгууллагуудад тогтмол хандив өргөж, нийгмийн хариуцлагаа хэрэгжүүлдэг үлгэр жишээ нөлөөлөгчдийн нэг юм. == Эх Сурвалж == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == *{{YouTube|u=Gremix33|name=Gremix}} *{{YouTube|c=GremixGaming|name=Gremix Gaming}} *{{Facebook|OfficialGremix|name=Gremix}} *{{Instagram|gremixbn|name=Gremix}} {{DEFAULTSORT:Ганбаяр, Маамбаярын}} [[Ангилал:YouTube суваг]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:1996 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын жүжигчид]] [[Ангилал:Монголын энтрепренёрүүд]] [[Ангилал:Видео тоглоом тоглогчид]] ftx9u677y8e3h8jv85hgad3u3cj4n7p Module:Lang/data/iana languages 828 113460 859194 858401 2026-06-18T08:00:03Z Enkhsaihan2005 64429 859194 Scribunto text/plain -- File-Date: 2021-03-05 local active = { ["aa"] = {"Афар"}, ["ab"] = {"Абхаз"}, ["ae"] = {"Avestan"}, ["af"] = {"Африкаанс"}, ["ak"] = {"Акан"}, ["am"] = {"Амхар"}, ["an"] = {"Aragonese"}, ["ar"] = {"Араб"}, ["as"] = {"Ассам"}, ["av"] = {"Авар"}, ["ay"] = {"Аймара"}, ["az"] = {"Азербайжан"}, ["ba"] = {"Башкир"}, ["be"] = {"Беларусь"}, ["bg"] = {"Болгар"}, ["bh"] = {"Bihari languages"}, ["bi"] = {"Бислама"}, ["bm"] = {"Бамбара"}, ["bn"] = {"Бенгал", "Бангла"}, ["bo"] = {"Төвөд"}, ["br"] = {"Breton"}, ["bs"] = {"Босни"}, ["ca"] = {"Каталан", "Валенси"}, ["ce"] = {"Чечень"}, ["ch"] = {"Chamorro"}, ["co"] = {"Корсика"}, ["cr"] = {"Cree"}, ["cs"] = {"Чех"}, ["cu"] = {"Church Slavic", "Church Slavonic", "Old Bulgarian", "Old Church Slavonic", "Old Slavonic"}, ["cv"] = {"Чуваш"}, ["cy"] = {"Уэльс"}, ["da"] = {"Дани"}, ["de"] = {"Герман"}, ["dv"] = {"Дивехи", "Мальдив"}, ["dz"] = {"Зонка"}, ["ee"] = {"Ewe"}, ["el"] = {"Modern Greek (1453-)"}, ["en"] = {"Англи"}, ["eo"] = {"Эсперанто"}, ["es"] = {"Испани", "Кастиль"}, ["et"] = {"Эстони"}, ["eu"] = {"Баск"}, ["fa"] = {"Перс"}, ["ff"] = {"Фула"}, ["fi"] = {"Фин"}, ["fj"] = {"Фижи"}, ["fo"] = {"Фарер"}, ["fr"] = {"Франц"}, ["fy"] = {"Western Frisian"}, ["ga"] = {"Ирланд"}, ["gd"] = {"Шотланд Гел", "Гел"}, ["gl"] = {"Галиси"}, ["gn"] = {"Гуарани"}, ["gu"] = {"Gujarati"}, ["gv"] = {"Manx"}, ["ha"] = {"Хауса"}, ["he"] = {"Еврей"}, ["hi"] = {"Хинди"}, ["ho"] = {"Хири Моту"}, ["hr"] = {"Хорват"}, ["ht"] = {"Хаити", "Хаитийн Креол"}, ["hu"] = {"Унгар"}, ["hy"] = {"Армени"}, ["hz"] = {"Хереро"}, ["ia"] = {"Interlingua (International Auxiliary Language Association)"}, ["id"] = {"Индонез"}, ["ie"] = {"Interlingue", "Occidental"}, ["ig"] = {"Игбо"}, ["ii"] = {"Сычуаны И", "Носу"}, ["ik"] = {"Inupiaq"}, ["io"] = {"Ido"}, ["is"] = {"Исланд"}, ["it"] = {"Итали"}, ["iu"] = {"Inuktitut"}, ["ja"] = {"Япон"}, ["jv"] = {"Javanese"}, ["ka"] = {"Гүрж"}, ["kg"] = {"Конго"}, ["ki"] = {"Kikuyu", "Gikuyu"}, ["kj"] = {"Кваньяма"}, ["kk"] = {"Казах"}, ["kl"] = {"Гренланд"}, ["km"] = {"Кхмер", "Төв Кхмер"}, ["kn"] = {"Каннада"}, ["ko"] = {"Солонгос"}, ["kr"] = {"Kanuri"}, ["ks"] = {"Kashmiri"}, ["ku"] = {"Курд"}, ["kv"] = {"Коми"}, ["kw"] = {"Cornish"}, ["ky"] = {"Киргиз"}, ["la"] = {"Латин"}, ["lb"] = {"Люксембург"}, ["lg"] = {"Ганда", "Луганда"}, ["li"] = {"Лимбург"}, ["ln"] = {"Лингала"}, ["lo"] = {"Лаос"}, ["lt"] = {"Литва"}, ["lu"] = {"Luba-Katanga"}, ["lv"] = {"Латви"}, ["mg"] = {"Малагас"}, ["mh"] = {"Маршалл"}, ["mi"] = {"Маори"}, ["mk"] = {"Македон"}, ["ml"] = {"Malayalam"}, ["mn"] = {"Монгол"}, ["mr"] = {"Марати"}, ["ms"] = {"Малай"}, ["mt"] = {"Мальта"}, ["my"] = {"Бирм"}, ["na"] = {"Науру"}, ["nb"] = {"Норвегийн Бүкмол"}, ["nd"] = {"North Ndebele"}, ["ne"] = {"Балба"}, ["ng"] = {"Ndonga"}, ["nl"] = {"Нидерланд", "Flemish"}, ["nn"] = {"Норвегийн Нюнорск"}, ["no"] = {"Норвеги"}, ["nr"] = {"Өмнөд Ндебеле"}, ["nv"] = {"Navajo", "Navaho"}, ["ny"] = {"Ньянжа", "Чева", "Чичева"}, ["oc"] = {"Окситан"}, ["oj"] = {"Ojibwa"}, ["om"] = {"Оромо"}, ["or"] = {"Oriya (macrolanguage)", "Odia (macrolanguage)"}, ["os"] = {"Осети", "Осет"}, ["pa"] = {"Панжаби", "Пунжаби"}, ["pi"] = {"Pali"}, ["pl"] = {"Польш"}, ["ps"] = {"Пуштун", "Паштун"}, ["pt"] = {"Португал"}, ["qu"] = {"Кечуа"}, ["rm"] = {"Руманш"}, ["rn"] = {"Рунди"}, ["ro"] = {"Румын", "Молдав"}, ["ru"] = {"Орос"}, ["rw"] = {"Киняруанда"}, ["sa"] = {"Санскрит"}, ["sc"] = {"Сардини"}, ["sd"] = {"Синди"}, ["se"] = {"Хойд Сами"}, ["sg"] = {"Санго"}, ["sh"] = {"Серби-Хорват"}, ["si"] = {"Синхал"}, ["sk"] = {"Словак"}, ["sl"] = {"Словени"}, ["sm"] = {"Самоа"}, ["sn"] = {"Шона"}, ["so"] = {"Сомали"}, ["sq"] = {"Албани"}, ["sr"] = {"Серби"}, ["ss"] = {"Свати"}, ["st"] = {"Өмнөд Сото"}, ["su"] = {"Sundanese"}, ["sv"] = {"Швед"}, ["sw"] = {"Свахили"}, ["ta"] = {"Тамил"}, ["te"] = {"Телүгү"}, ["tg"] = {"Тажик"}, ["th"] = {"Тай"}, ["ti"] = {"Тигриня"}, ["tk"] = {"Туркмен"}, ["tl"] = {"Тагалог"}, ["tn"] = {"Тсвана"}, ["to"] = {"Tonga (Tonga Islands)"}, ["tr"] = {"Турк"}, ["ts"] = {"Тсонга"}, ["tt"] = {"Татар"}, ["tw"] = {"Twi"}, ["ty"] = {"Tahitian"}, ["ug"] = {"Уйгур"}, ["uk"] = {"Украин"}, ["ur"] = {"Урду"}, ["uz"] = {"Узбек"}, ["ve"] = {"Венда"}, ["vi"] = {"Вьетнам"}, ["vo"] = {"Volapük"}, ["wa"] = {"Walloon"}, ["wo"] = {"Wolof"}, ["xh"] = {"Коса"}, ["yi"] = {"Идиш"}, ["yo"] = {"Ёруба"}, ["za"] = {"Жуан"}, ["zh"] = {"Хятад"}, ["zu"] = {"Зулу"}, ["aaa"] = {"Ghotuo"}, ["aab"] = {"Alumu-Tesu"}, ["aac"] = {"Ari"}, ["aad"] = {"Amal"}, ["aae"] = {"Arbëreshë Albanian"}, ["aaf"] = {"Aranadan"}, ["aag"] = {"Ambrak"}, ["aah"] = {"Abu' Arapesh"}, ["aai"] = {"Arifama-Miniafia"}, ["aak"] = {"Ankave"}, ["aal"] = {"Afade"}, ["aan"] = {"Anambé"}, ["aao"] = {"Algerian Saharan Arabic"}, ["aap"] = {"Pará Arára"}, ["aaq"] = {"Eastern Abnaki"}, ["aas"] = {"Aasáx"}, ["aat"] = {"Arvanitika Albanian"}, ["aau"] = {"Abau"}, ["aav"] = {"Austro-Asiatic languages"}, ["aaw"] = {"Solong"}, ["aax"] = {"Mandobo Atas"}, ["aaz"] = {"Amarasi"}, ["aba"] = {"Abé"}, ["abb"] = {"Bankon"}, ["abc"] = {"Ambala Ayta"}, ["abd"] = {"Manide"}, ["abe"] = {"Western Abnaki"}, ["abf"] = {"Abai Sungai"}, ["abg"] = {"Abaga"}, ["abh"] = {"Tajiki Arabic"}, ["abi"] = {"Abidji"}, ["abj"] = {"Aka-Bea"}, ["abl"] = {"Lampung Nyo"}, ["abm"] = {"Abanyom"}, ["abn"] = {"Abua"}, ["abo"] = {"Abon"}, ["abp"] = {"Abellen Ayta"}, ["abq"] = {"Abaza"}, ["abr"] = {"Abron"}, ["abs"] = {"Ambonese Malay"}, ["abt"] = {"Ambulas"}, ["abu"] = {"Abure"}, ["abv"] = {"Baharna Arabic"}, ["abw"] = {"Pal"}, ["abx"] = {"Inabaknon"}, ["aby"] = {"Aneme Wake"}, ["abz"] = {"Abui"}, ["aca"] = {"Achagua"}, ["acb"] = {"Áncá"}, ["acd"] = {"Gikyode"}, ["ace"] = {"Achinese"}, ["acf"] = {"Saint Lucian Creole French"}, ["ach"] = {"Acoli"}, ["aci"] = {"Aka-Cari"}, ["ack"] = {"Aka-Kora"}, ["acl"] = {"Akar-Bale"}, ["acm"] = {"Mesopotamian Arabic"}, ["acn"] = {"Achang"}, ["acp"] = {"Eastern Acipa"}, ["acq"] = {"Ta'izzi-Adeni Arabic"}, ["acr"] = {"Achi"}, ["acs"] = {"Acroá"}, ["act"] = {"Achterhoeks"}, ["acu"] = {"Achuar-Shiwiar"}, ["acv"] = {"Achumawi"}, ["acw"] = {"Hijazi Arabic"}, ["acx"] = {"Omani Arabic"}, ["acy"] = {"Cypriot Arabic"}, ["acz"] = {"Acheron"}, ["ada"] = {"Adangme"}, ["adb"] = {"Atauran"}, ["add"] = {"Lidzonka", "Dzodinka"}, ["ade"] = {"Adele"}, ["adf"] = {"Dhofari Arabic"}, ["adg"] = {"Andegerebinha"}, ["adh"] = {"Adhola"}, ["adi"] = {"Adi"}, ["adj"] = {"Adioukrou"}, ["adl"] = {"Galo"}, ["adn"] = {"Adang"}, ["ado"] = {"Abu"}, ["adq"] = {"Adangbe"}, ["adr"] = {"Adonara"}, ["ads"] = {"Adamorobe Sign Language"}, ["adt"] = {"Adnyamathanha"}, ["adu"] = {"Aduge"}, ["adw"] = {"Amundava"}, ["adx"] = {"Amdo Tibetan"}, ["ady"] = {"Adyghe", "Adygei"}, ["adz"] = {"Adzera"}, ["aea"] = {"Areba"}, ["aeb"] = {"Tunisian Arabic"}, ["aec"] = {"Saidi Arabic"}, ["aed"] = {"Argentine Sign Language"}, ["aee"] = {"Northeast Pashai", "Northeast Pashayi"}, ["aek"] = {"Haeke"}, ["ael"] = {"Ambele"}, ["aem"] = {"Arem"}, ["aen"] = {"Armenian Sign Language"}, ["aeq"] = {"Aer"}, ["aer"] = {"Eastern Arrernte"}, ["aes"] = {"Alsea"}, ["aeu"] = {"Akeu"}, ["aew"] = {"Ambakich"}, ["aey"] = {"Amele"}, ["aez"] = {"Aeka"}, ["afa"] = {"Afro-Asiatic languages"}, ["afb"] = {"Gulf Arabic"}, ["afd"] = {"Andai"}, ["afe"] = {"Putukwam"}, ["afg"] = {"Afghan Sign Language"}, ["afh"] = {"Afrihili"}, ["afi"] = {"Akrukay", "Chini"}, ["afk"] = {"Nanubae"}, ["afn"] = {"Defaka"}, ["afo"] = {"Eloyi"}, ["afp"] = {"Tapei"}, ["afs"] = {"Afro-Seminole Creole"}, ["aft"] = {"Afitti"}, ["afu"] = {"Awutu"}, ["afz"] = {"Obokuitai"}, ["aga"] = {"Aguano"}, ["agb"] = {"Legbo"}, ["agc"] = {"Agatu"}, ["agd"] = {"Agarabi"}, ["age"] = {"Angal"}, ["agf"] = {"Arguni"}, ["agg"] = {"Angor"}, ["agh"] = {"Ngelima"}, ["agi"] = {"Agariya"}, ["agj"] = {"Argobba"}, ["agk"] = {"Isarog Agta"}, ["agl"] = {"Fembe"}, ["agm"] = {"Angaataha"}, ["agn"] = {"Agutaynen"}, ["ago"] = {"Tainae"}, ["agq"] = {"Aghem"}, ["agr"] = {"Aguaruna"}, ["ags"] = {"Esimbi"}, ["agt"] = {"Central Cagayan Agta"}, ["agu"] = {"Aguacateco"}, ["agv"] = {"Remontado Dumagat"}, ["agw"] = {"Kahua"}, ["agx"] = {"Агуль"}, ["agy"] = {"Southern Alta"}, ["agz"] = {"Mt. Iriga Agta"}, ["aha"] = {"Ahanta"}, ["ahb"] = {"Axamb"}, ["ahg"] = {"Qimant"}, ["ahh"] = {"Aghu"}, ["ahi"] = {"Tiagbamrin Aizi"}, ["ahk"] = {"Akha"}, ["ahl"] = {"Igo"}, ["ahm"] = {"Mobumrin Aizi"}, ["ahn"] = {"Àhàn"}, ["aho"] = {"Ahom"}, ["ahp"] = {"Aproumu Aizi"}, ["ahr"] = {"Ahirani"}, ["ahs"] = {"Ashe"}, ["aht"] = {"Ahtena"}, ["aia"] = {"Arosi"}, ["aib"] = {"Ainu (China)"}, ["aic"] = {"Ainbai"}, ["aid"] = {"Alngith"}, ["aie"] = {"Amara"}, ["aif"] = {"Agi"}, ["aig"] = {"Antigua and Barbuda Creole English"}, ["aih"] = {"Ai-Cham"}, ["aii"] = {"Assyrian Neo-Aramaic"}, ["aij"] = {"Lishanid Noshan"}, ["aik"] = {"Ake"}, ["ail"] = {"Aimele"}, ["aim"] = {"Aimol"}, ["ain"] = {"Ainu (Japan)"}, ["aio"] = {"Aiton"}, ["aip"] = {"Burumakok"}, ["aiq"] = {"Aimaq"}, ["air"] = {"Airoran"}, ["ait"] = {"Arikem"}, ["aiw"] = {"Aari"}, ["aix"] = {"Aighon"}, ["aiy"] = {"Ali"}, ["aja"] = {"Aja (South Sudan)"}, ["ajg"] = {"Aja (Benin)"}, ["aji"] = {"Ajië"}, ["ajn"] = {"Andajin"}, ["ajp"] = {"South Levantine Arabic"}, ["ajt"] = {"Judeo-Tunisian Arabic"}, ["aju"] = {"Judeo-Moroccan Arabic"}, ["ajw"] = {"Ajawa"}, ["ajz"] = {"Amri Karbi"}, ["akb"] = {"Batak Angkola"}, ["akc"] = {"Mpur"}, ["akd"] = {"Ukpet-Ehom"}, ["ake"] = {"Akawaio"}, ["akf"] = {"Akpa"}, ["akg"] = {"Anakalangu"}, ["akh"] = {"Angal Heneng"}, ["aki"] = {"Aiome"}, ["akj"] = {"Aka-Jeru"}, ["akk"] = {"Akkadian"}, ["akl"] = {"Aklanon"}, ["akm"] = {"Aka-Bo"}, ["ako"] = {"Akurio"}, ["akp"] = {"Siwu"}, ["akq"] = {"Ak"}, ["akr"] = {"Araki"}, ["aks"] = {"Akaselem"}, ["akt"] = {"Akolet"}, ["aku"] = {"Akum"}, ["akv"] = {"Akhvakh"}, ["akw"] = {"Akwa"}, ["akx"] = {"Aka-Kede"}, ["aky"] = {"Aka-Kol"}, ["akz"] = {"Alabama"}, ["ala"] = {"Alago"}, ["alc"] = {"Qawasqar"}, ["ald"] = {"Alladian"}, ["ale"] = {"Aleut"}, ["alf"] = {"Alege"}, ["alg"] = {"Algonquian languages"}, ["alh"] = {"Alawa"}, ["ali"] = {"Amaimon"}, ["alj"] = {"Alangan"}, ["alk"] = {"Alak"}, ["all"] = {"Allar"}, ["alm"] = {"Amblong"}, ["aln"] = {"Gheg Albanian"}, ["alo"] = {"Larike-Wakasihu"}, ["alp"] = {"Alune"}, ["alq"] = {"Algonquin"}, ["alr"] = {"Alutor"}, ["als"] = {"Tosk Albanian"}, ["alt"] = {"Өмнөд Алтай"}, ["alu"] = {"'Are'are"}, ["alv"] = {"Atlantic-Congo languages"}, ["alw"] = {"Alaba-K’abeena", "Wanbasana"}, ["alx"] = {"Amol"}, ["aly"] = {"Alyawarr"}, ["alz"] = {"Alur"}, ["ama"] = {"Amanayé"}, ["amb"] = {"Ambo"}, ["amc"] = {"Amahuaca"}, ["ame"] = {"Yanesha'"}, ["amf"] = {"Hamer-Banna"}, ["amg"] = {"Amurdak"}, ["ami"] = {"Amis"}, ["amj"] = {"Amdang"}, ["amk"] = {"Ambai"}, ["aml"] = {"War-Jaintia"}, ["amm"] = {"Ama (Papua New Guinea)"}, ["amn"] = {"Amanab"}, ["amo"] = {"Amo"}, ["amp"] = {"Alamblak"}, ["amq"] = {"Amahai"}, ["amr"] = {"Amarakaeri"}, ["ams"] = {"Southern Amami-Oshima"}, ["amt"] = {"Amto"}, ["amu"] = {"Guerrero Amuzgo"}, ["amv"] = {"Ambelau"}, ["amw"] = {"Western Neo-Aramaic"}, ["amx"] = {"Anmatyerre"}, ["amy"] = {"Ami"}, ["amz"] = {"Atampaya"}, ["ana"] = {"Andaqui"}, ["anb"] = {"Andoa"}, ["anc"] = {"Ngas"}, ["and"] = {"Ansus"}, ["ane"] = {"Xârâcùù"}, ["anf"] = {"Animere"}, ["ang"] = {"Хуучин Англи (ca. 450-1100)"}, ["anh"] = {"Nend"}, ["ani"] = {"Andi"}, ["anj"] = {"Anor"}, ["ank"] = {"Goemai"}, ["anl"] = {"Anu-Hkongso Chin"}, ["anm"] = {"Anal"}, ["ann"] = {"Obolo"}, ["ano"] = {"Andoque"}, ["anp"] = {"Angika"}, ["anq"] = {"Jarawa (India)"}, ["anr"] = {"Andh"}, ["ans"] = {"Anserma"}, ["ant"] = {"Antakarinya", "Antikarinya"}, ["anu"] = {"Anuak"}, ["anv"] = {"Denya"}, ["anw"] = {"Anaang"}, ["anx"] = {"Andra-Hus"}, ["any"] = {"Anyin"}, ["anz"] = {"Anem"}, ["aoa"] = {"Angolar"}, ["aob"] = {"Abom"}, ["aoc"] = {"Pemon"}, ["aod"] = {"Andarum"}, ["aoe"] = {"Angal Enen"}, ["aof"] = {"Bragat"}, ["aog"] = {"Angoram"}, ["aoi"] = {"Anindilyakwa"}, ["aoj"] = {"Mufian"}, ["aok"] = {"Arhö"}, ["aol"] = {"Alor"}, ["aom"] = {"Ömie"}, ["aon"] = {"Bumbita Arapesh"}, ["aor"] = {"Aore"}, ["aos"] = {"Taikat"}, ["aot"] = {"Atong (India)", "A'tong"}, ["aou"] = {"A'ou"}, ["aox"] = {"Atorada"}, ["aoz"] = {"Uab Meto"}, ["apa"] = {"Apache languages"}, ["apb"] = {"Sa'a"}, ["apc"] = {"North Levantine Arabic"}, ["apd"] = {"Sudanese Arabic"}, ["ape"] = {"Bukiyip"}, ["apf"] = {"Pahanan Agta"}, ["apg"] = {"Ampanang"}, ["aph"] = {"Athpariya"}, ["api"] = {"Apiaká"}, ["apj"] = {"Jicarilla Apache"}, ["apk"] = {"Kiowa Apache"}, ["apl"] = {"Lipan Apache"}, ["apm"] = {"Mescalero-Chiricahua Apache"}, ["apn"] = {"Apinayé"}, ["apo"] = {"Ambul"}, ["app"] = {"Apma"}, ["apq"] = {"A-Pucikwar"}, ["apr"] = {"Arop-Lokep"}, ["aps"] = {"Arop-Sissano"}, ["apt"] = {"Apatani"}, ["apu"] = {"Apurinã"}, ["apv"] = {"Alapmunte"}, ["apw"] = {"Western Apache"}, ["apx"] = {"Aputai"}, ["apy"] = {"Apalaí"}, ["apz"] = {"Safeyoka"}, ["aqa"] = {"Alacalufan languages"}, ["aqc"] = {"Archi"}, ["aqd"] = {"Ampari Dogon"}, ["aqg"] = {"Arigidi"}, ["aqk"] = {"Aninka"}, ["aql"] = {"Algic languages"}, ["aqm"] = {"Atohwaim"}, ["aqn"] = {"Northern Alta"}, ["aqp"] = {"Atakapa"}, ["aqr"] = {"Arhâ"}, ["aqt"] = {"Angaité"}, ["aqz"] = {"Akuntsu"}, ["arb"] = {"Стандарт Араб"}, ["arc"] = {"Official Aramaic (700-300 BCE)", "Imperial Aramaic (700-300 BCE)"}, ["ard"] = {"Arabana"}, ["are"] = {"Western Arrarnta"}, ["arh"] = {"Arhuaco"}, ["ari"] = {"Arikara"}, ["arj"] = {"Arapaso"}, ["ark"] = {"Arikapú"}, ["arl"] = {"Arabela"}, ["arn"] = {"Mapudungun", "Mapuche"}, ["aro"] = {"Araona"}, ["arp"] = {"Arapaho"}, ["arq"] = {"Algerian Arabic"}, ["arr"] = {"Karo (Brazil)"}, ["ars"] = {"Najdi Arabic"}, ["art"] = {"Artificial languages"}, ["aru"] = {"Aruá (Amazonas State)", "Arawá"}, ["arv"] = {"Arbore"}, ["arw"] = {"Arawak"}, ["arx"] = {"Aruá (Rodonia State)"}, ["ary"] = {"Moroccan Arabic"}, ["arz"] = {"Египетийн Араб"}, ["asa"] = {"Asu (Tanzania)"}, ["asb"] = {"Assiniboine"}, ["asc"] = {"Casuarina Coast Asmat"}, ["ase"] = {"American Sign Language"}, ["asf"] = {"Auslan", "Australian Sign Language"}, ["asg"] = {"Cishingini"}, ["ash"] = {"Abishira"}, ["asi"] = {"Buruwai"}, ["asj"] = {"Sari"}, ["ask"] = {"Ashkun"}, ["asl"] = {"Asilulu"}, ["asn"] = {"Xingú Asuriní"}, ["aso"] = {"Dano"}, ["asp"] = {"Algerian Sign Language"}, ["asq"] = {"Austrian Sign Language"}, ["asr"] = {"Asuri"}, ["ass"] = {"Ipulo"}, ["ast"] = {"Asturian", "Asturleonese", "Bable", "Leonese"}, ["asu"] = {"Tocantins Asurini"}, ["asv"] = {"Asoa"}, ["asw"] = {"Australian Aborigines Sign Language"}, ["asx"] = {"Muratayak"}, ["asy"] = {"Yaosakor Asmat"}, ["asz"] = {"As"}, ["ata"] = {"Pele-Ata"}, ["atb"] = {"Zaiwa"}, ["atc"] = {"Atsahuaca"}, ["atd"] = {"Ata Manobo"}, ["ate"] = {"Atemble"}, ["atg"] = {"Ivbie North-Okpela-Arhe"}, ["ath"] = {"Athapascan languages"}, ["ati"] = {"Attié"}, ["atj"] = {"Atikamekw"}, ["atk"] = {"Ati"}, ["atl"] = {"Mt. Iraya Agta"}, ["atm"] = {"Ata"}, ["atn"] = {"Ashtiani"}, ["ato"] = {"Atong (Cameroon)"}, ["atp"] = {"Pudtol Atta"}, ["atq"] = {"Aralle-Tabulahan"}, ["atr"] = {"Waimiri-Atroari"}, ["ats"] = {"Gros Ventre"}, ["att"] = {"Pamplona Atta"}, ["atu"] = {"Reel"}, ["atv"] = {"Northern Altai"}, ["atw"] = {"Atsugewi"}, ["atx"] = {"Arutani"}, ["aty"] = {"Aneityum"}, ["atz"] = {"Arta"}, ["aua"] = {"Asumboa"}, ["aub"] = {"Alugu"}, ["auc"] = {"Waorani"}, ["aud"] = {"Anuta"}, ["auf"] = {"Arauan languages"}, ["aug"] = {"Aguna"}, ["auh"] = {"Aushi"}, ["aui"] = {"Anuki"}, ["auj"] = {"Awjilah"}, ["auk"] = {"Heyo"}, ["aul"] = {"Aulua"}, ["aum"] = {"Asu (Nigeria)"}, ["aun"] = {"Molmo One"}, ["auo"] = {"Auyokawa"}, ["aup"] = {"Makayam"}, ["auq"] = {"Anus", "Korur"}, ["aur"] = {"Aruek"}, ["aus"] = {"Australian languages"}, ["aut"] = {"Austral"}, ["auu"] = {"Auye"}, ["auw"] = {"Awyi"}, ["aux"] = {"Aurá"}, ["auy"] = {"Awiyaana"}, ["auz"] = {"Uzbeki Arabic"}, ["avb"] = {"Avau"}, ["avd"] = {"Alviri-Vidari"}, ["avi"] = {"Avikam"}, ["avk"] = {"Kotava"}, ["avl"] = {"Eastern Egyptian Bedawi Arabic"}, ["avm"] = {"Angkamuthi"}, ["avn"] = {"Avatime"}, ["avo"] = {"Agavotaguerra"}, ["avs"] = {"Aushiri"}, ["avt"] = {"Au"}, ["avu"] = {"Avokaya"}, ["avv"] = {"Avá-Canoeiro"}, ["awa"] = {"Awadhi"}, ["awb"] = {"Awa (Papua New Guinea)"}, ["awc"] = {"Cicipu"}, ["awd"] = {"Arawakan languages"}, ["awe"] = {"Awetí"}, ["awg"] = {"Anguthimri"}, ["awh"] = {"Awbono"}, ["awi"] = {"Aekyom"}, ["awk"] = {"Awabakal"}, ["awm"] = {"Arawum"}, ["awn"] = {"Awngi"}, ["awo"] = {"Awak"}, ["awr"] = {"Awera"}, ["aws"] = {"South Awyu"}, ["awt"] = {"Araweté"}, ["awu"] = {"Central Awyu"}, ["awv"] = {"Jair Awyu"}, ["aww"] = {"Awun"}, ["awx"] = {"Awara"}, ["awy"] = {"Edera Awyu"}, ["axb"] = {"Abipon"}, ["axe"] = {"Ayerrerenge"}, ["axg"] = {"Mato Grosso Arára"}, ["axk"] = {"Yaka (Central African Republic)"}, ["axl"] = {"Lower Southern Aranda"}, ["axm"] = {"Middle Armenian"}, ["axx"] = {"Xârâgurè"}, ["aya"] = {"Awar"}, ["ayb"] = {"Ayizo Gbe"}, ["ayc"] = {"Southern Aymara"}, ["ayd"] = {"Ayabadhu"}, ["aye"] = {"Ayere"}, ["ayg"] = {"Ginyanga"}, ["ayh"] = {"Hadrami Arabic"}, ["ayi"] = {"Leyigha"}, ["ayk"] = {"Akuku"}, ["ayl"] = {"Libyan Arabic"}, ["ayn"] = {"Sanaani Arabic"}, ["ayo"] = {"Ayoreo"}, ["ayp"] = {"North Mesopotamian Arabic"}, ["ayq"] = {"Ayi (Papua New Guinea)"}, ["ayr"] = {"Central Aymara"}, ["ays"] = {"Sorsogon Ayta"}, ["ayt"] = {"Magbukun Ayta"}, ["ayu"] = {"Ayu"}, ["ayz"] = {"Mai Brat"}, ["aza"] = {"Azha"}, ["azb"] = {"South Azerbaijani"}, ["azc"] = {"Uto-Aztecan languages"}, ["azd"] = {"Eastern Durango Nahuatl"}, ["azg"] = {"San Pedro Amuzgos Amuzgo"}, ["azj"] = {"North Azerbaijani"}, ["azm"] = {"Ipalapa Amuzgo"}, ["azn"] = {"Western Durango Nahuatl"}, ["azo"] = {"Awing"}, ["azt"] = {"Faire Atta"}, ["azz"] = {"Highland Puebla Nahuatl"}, ["baa"] = {"Babatana"}, ["bab"] = {"Bainouk-Gunyuño"}, ["bac"] = {"Badui"}, ["bad"] = {"Banda languages"}, ["bae"] = {"Baré"}, ["baf"] = {"Nubaca"}, ["bag"] = {"Tuki"}, ["bah"] = {"Bahamas Creole English"}, ["bai"] = {"Bamileke languages"}, ["baj"] = {"Barakai"}, ["bal"] = {"Baluchi"}, ["ban"] = {"Бали"}, ["bao"] = {"Waimaha"}, ["bap"] = {"Bantawa"}, ["bar"] = {"Бавари"}, ["bas"] = {"Basa (Cameroon)"}, ["bat"] = {"Baltic languages"}, ["bau"] = {"Bada (Nigeria)"}, ["bav"] = {"Vengo"}, ["baw"] = {"Bambili-Bambui"}, ["bax"] = {"Bamun"}, ["bay"] = {"Batuley"}, ["bba"] = {"Baatonum"}, ["bbb"] = {"Barai"}, ["bbc"] = {"Batak Toba"}, ["bbd"] = {"Bau"}, ["bbe"] = {"Bangba"}, ["bbf"] = {"Baibai"}, ["bbg"] = {"Barama"}, ["bbh"] = {"Bugan"}, ["bbi"] = {"Barombi"}, ["bbj"] = {"Ghomálá'"}, ["bbk"] = {"Babanki"}, ["bbl"] = {"Bats"}, ["bbm"] = {"Babango"}, ["bbn"] = {"Uneapa"}, ["bbo"] = {"Northern Bobo Madaré", "Konabéré"}, ["bbp"] = {"West Central Banda"}, ["bbq"] = {"Bamali"}, ["bbr"] = {"Girawa"}, ["bbs"] = {"Bakpinka"}, ["bbt"] = {"Mburku"}, ["bbu"] = {"Kulung (Nigeria)"}, ["bbv"] = {"Karnai"}, ["bbw"] = {"Baba"}, ["bbx"] = {"Bubia"}, ["bby"] = {"Befang"}, ["bca"] = {"Central Bai"}, ["bcb"] = {"Bainouk-Samik"}, ["bcc"] = {"Southern Balochi"}, ["bcd"] = {"North Babar"}, ["bce"] = {"Bamenyam"}, ["bcf"] = {"Bamu"}, ["bcg"] = {"Baga Pokur"}, ["bch"] = {"Bariai"}, ["bci"] = {"Baoulé"}, ["bcj"] = {"Bardi"}, ["bck"] = {"Bunuba"}, ["bcl"] = {"Central Bikol"}, ["bcm"] = {"Bannoni"}, ["bcn"] = {"Bali (Nigeria)"}, ["bco"] = {"Kaluli"}, ["bcp"] = {"Bali (Democratic Republic of Congo)"}, ["bcq"] = {"Bench"}, ["bcr"] = {"Babine"}, ["bcs"] = {"Kohumono"}, ["bct"] = {"Bendi"}, ["bcu"] = {"Awad Bing"}, ["bcv"] = {"Shoo-Minda-Nye"}, ["bcw"] = {"Bana"}, ["bcy"] = {"Bacama"}, ["bcz"] = {"Bainouk-Gunyaamolo"}, ["bda"] = {"Bayot"}, ["bdb"] = {"Basap"}, ["bdc"] = {"Emberá-Baudó"}, ["bdd"] = {"Bunama"}, ["bde"] = {"Bade"}, ["bdf"] = {"Biage"}, ["bdg"] = {"Bonggi"}, ["bdh"] = {"Baka (South Sudan)"}, ["bdi"] = {"Burun"}, ["bdj"] = {"Bai (South Sudan)", "Bai"}, ["bdk"] = {"Budukh"}, ["bdl"] = {"Indonesian Bajau"}, ["bdm"] = {"Buduma"}, ["bdn"] = {"Baldemu"}, ["bdo"] = {"Morom"}, ["bdp"] = {"Bende"}, ["bdq"] = {"Bahnar"}, ["bdr"] = {"West Coast Bajau"}, ["bds"] = {"Burunge"}, ["bdt"] = {"Bokoto"}, ["bdu"] = {"Oroko"}, ["bdv"] = {"Bodo Parja"}, ["bdw"] = {"Baham"}, ["bdx"] = {"Budong-Budong"}, ["bdy"] = {"Bandjalang"}, ["bdz"] = {"Badeshi"}, ["bea"] = {"Beaver"}, ["beb"] = {"Bebele"}, ["bec"] = {"Iceve-Maci"}, ["bed"] = {"Bedoanas"}, ["bee"] = {"Byangsi"}, ["bef"] = {"Benabena"}, ["beg"] = {"Belait"}, ["beh"] = {"Biali"}, ["bei"] = {"Bekati'"}, ["bej"] = {"Beja", "Bedawiyet"}, ["bek"] = {"Bebeli"}, ["bem"] = {"Bemba (Zambia)"}, ["beo"] = {"Beami"}, ["bep"] = {"Besoa"}, ["beq"] = {"Beembe"}, ["ber"] = {"Бербер хэлнүүд"}, ["bes"] = {"Besme"}, ["bet"] = {"Guiberoua Béte"}, ["beu"] = {"Blagar"}, ["bev"] = {"Daloa Bété"}, ["bew"] = {"Betawi"}, ["bex"] = {"Jur Modo"}, ["bey"] = {"Beli (Papua New Guinea)"}, ["bez"] = {"Bena (Tanzania)"}, ["bfa"] = {"Bari"}, ["bfb"] = {"Pauri Bareli"}, ["bfc"] = {"Panyi Bai", "Northern Bai"}, ["bfd"] = {"Bafut"}, ["bfe"] = {"Betaf", "Tena"}, ["bff"] = {"Bofi"}, ["bfg"] = {"Busang Kayan"}, ["bfh"] = {"Blafe"}, ["bfi"] = {"British Sign Language"}, ["bfj"] = {"Bafanji"}, ["bfk"] = {"Ban Khor Sign Language"}, ["bfl"] = {"Banda-Ndélé"}, ["bfm"] = {"Mmen"}, ["bfn"] = {"Bunak"}, ["bfo"] = {"Malba Birifor"}, ["bfp"] = {"Beba"}, ["bfq"] = {"Badaga"}, ["bfr"] = {"Bazigar"}, ["bfs"] = {"Southern Bai"}, ["bft"] = {"Balti"}, ["bfu"] = {"Gahri"}, ["bfw"] = {"Bondo"}, ["bfx"] = {"Bantayanon"}, ["bfy"] = {"Bagheli"}, ["bfz"] = {"Mahasu Pahari"}, ["bga"] = {"Gwamhi-Wuri"}, ["bgb"] = {"Bobongko"}, ["bgc"] = {"Haryanvi"}, ["bgd"] = {"Rathwi Bareli"}, ["bge"] = {"Bauria"}, ["bgf"] = {"Bangandu"}, ["bgg"] = {"Bugun"}, ["bgi"] = {"Giangan"}, ["bgj"] = {"Bangolan"}, ["bgk"] = {"Bit", "Buxinhua"}, ["bgl"] = {"Bo (Laos)"}, ["bgn"] = {"Western Balochi"}, ["bgo"] = {"Baga Koga"}, ["bgp"] = {"Eastern Balochi"}, ["bgq"] = {"Bagri"}, ["bgr"] = {"Bawm Chin"}, ["bgs"] = {"Tagabawa"}, ["bgt"] = {"Bughotu"}, ["bgu"] = {"Mbongno"}, ["bgv"] = {"Warkay-Bipim"}, ["bgw"] = {"Bhatri"}, ["bgx"] = {"Balkan Gagauz Turkish"}, ["bgy"] = {"Benggoi"}, ["bgz"] = {"Banggai"}, ["bha"] = {"Bharia"}, ["bhb"] = {"Bhili"}, ["bhc"] = {"Biga"}, ["bhd"] = {"Bhadrawahi"}, ["bhe"] = {"Bhaya"}, ["bhf"] = {"Odiai"}, ["bhg"] = {"Binandere"}, ["bhh"] = {"Bukharic"}, ["bhi"] = {"Bhilali"}, ["bhj"] = {"Bahing"}, ["bhl"] = {"Bimin"}, ["bhm"] = {"Bathari"}, ["bhn"] = {"Bohtan Neo-Aramaic"}, ["bho"] = {"Bhojpuri"}, ["bhp"] = {"Bima"}, ["bhq"] = {"Tukang Besi South"}, ["bhr"] = {"Bara Malagasy"}, ["bhs"] = {"Buwal"}, ["bht"] = {"Bhattiyali"}, ["bhu"] = {"Bhunjia"}, ["bhv"] = {"Bahau"}, ["bhw"] = {"Biak"}, ["bhx"] = {"Bhalay"}, ["bhy"] = {"Bhele"}, ["bhz"] = {"Bada (Indonesia)"}, ["bia"] = {"Badimaya"}, ["bib"] = {"Bissa", "Bisa"}, ["bid"] = {"Bidiyo"}, ["bie"] = {"Bepour"}, ["bif"] = {"Biafada"}, ["big"] = {"Biangai"}, ["bik"] = {"Bikol"}, ["bil"] = {"Bile"}, ["bim"] = {"Bimoba"}, ["bin"] = {"Bini", "Edo"}, ["bio"] = {"Nai"}, ["bip"] = {"Bila"}, ["biq"] = {"Bipi"}, ["bir"] = {"Bisorio"}, ["bit"] = {"Berinomo"}, ["biu"] = {"Biete"}, ["biv"] = {"Southern Birifor"}, ["biw"] = {"Kol (Cameroon)"}, ["bix"] = {"Bijori"}, ["biy"] = {"Birhor"}, ["biz"] = {"Baloi"}, ["bja"] = {"Budza"}, ["bjb"] = {"Banggarla"}, ["bjc"] = {"Bariji"}, ["bje"] = {"Biao-Jiao Mien"}, ["bjf"] = {"Barzani Jewish Neo-Aramaic"}, ["bjg"] = {"Bidyogo"}, ["bjh"] = {"Bahinemo"}, ["bji"] = {"Burji"}, ["bjj"] = {"Kanauji"}, ["bjk"] = {"Barok"}, ["bjl"] = {"Bulu (Papua New Guinea)"}, ["bjm"] = {"Bajelani"}, ["bjn"] = {"Banjar"}, ["bjo"] = {"Mid-Southern Banda"}, ["bjp"] = {"Fanamaket"}, ["bjr"] = {"Binumarien"}, ["bjs"] = {"Bajan"}, ["bjt"] = {"Balanta-Ganja"}, ["bju"] = {"Busuu"}, ["bjv"] = {"Bedjond"}, ["bjw"] = {"Bakwé"}, ["bjx"] = {"Banao Itneg"}, ["bjy"] = {"Bayali"}, ["bjz"] = {"Baruga"}, ["bka"] = {"Kyak"}, ["bkc"] = {"Baka (Cameroon)"}, ["bkd"] = {"Binukid", "Talaandig"}, ["bkf"] = {"Beeke"}, ["bkg"] = {"Buraka"}, ["bkh"] = {"Bakoko"}, ["bki"] = {"Baki"}, ["bkj"] = {"Pande"}, ["bkk"] = {"Brokskat"}, ["bkl"] = {"Berik"}, ["bkm"] = {"Kom (Cameroon)"}, ["bkn"] = {"Bukitan"}, ["bko"] = {"Kwa'"}, ["bkp"] = {"Boko (Democratic Republic of Congo)"}, ["bkq"] = {"Bakairí"}, ["bkr"] = {"Bakumpai"}, ["bks"] = {"Northern Sorsoganon"}, ["bkt"] = {"Boloki"}, ["bku"] = {"Buhid"}, ["bkv"] = {"Bekwarra"}, ["bkw"] = {"Bekwel"}, ["bkx"] = {"Baikeno"}, ["bky"] = {"Bokyi"}, ["bkz"] = {"Bungku"}, ["bla"] = {"Siksika"}, ["blb"] = {"Bilua"}, ["blc"] = {"Bella Coola"}, ["bld"] = {"Bolango"}, ["ble"] = {"Balanta-Kentohe"}, ["blf"] = {"Buol"}, ["blh"] = {"Kuwaa"}, ["bli"] = {"Bolia"}, ["blj"] = {"Bolongan"}, ["blk"] = {"Pa'o Karen", "Pa'O"}, ["bll"] = {"Biloxi"}, ["blm"] = {"Beli (South Sudan)"}, ["bln"] = {"Southern Catanduanes Bikol"}, ["blo"] = {"Anii"}, ["blp"] = {"Blablanga"}, ["blq"] = {"Baluan-Pam"}, ["blr"] = {"Blang"}, ["bls"] = {"Balaesang"}, ["blt"] = {"Tai Dam"}, ["blv"] = {"Kibala", "Bolo"}, ["blw"] = {"Balangao"}, ["blx"] = {"Mag-Indi Ayta"}, ["bly"] = {"Notre"}, ["blz"] = {"Balantak"}, ["bma"] = {"Lame"}, ["bmb"] = {"Bembe"}, ["bmc"] = {"Biem"}, ["bmd"] = {"Baga Manduri"}, ["bme"] = {"Limassa"}, ["bmf"] = {"Bom-Kim"}, ["bmg"] = {"Bamwe"}, ["bmh"] = {"Kein"}, ["bmi"] = {"Bagirmi"}, ["bmj"] = {"Bote-Majhi"}, ["bmk"] = {"Ghayavi"}, ["bml"] = {"Bomboli"}, ["bmm"] = {"Northern Betsimisaraka Malagasy"}, ["bmn"] = {"Bina (Papua New Guinea)"}, ["bmo"] = {"Bambalang"}, ["bmp"] = {"Bulgebi"}, ["bmq"] = {"Bomu"}, ["bmr"] = {"Muinane"}, ["bms"] = {"Bilma Kanuri"}, ["bmt"] = {"Biao Mon"}, ["bmu"] = {"Somba-Siawari"}, ["bmv"] = {"Bum"}, ["bmw"] = {"Bomwali"}, ["bmx"] = {"Baimak"}, ["bmz"] = {"Baramu"}, ["bna"] = {"Bonerate"}, ["bnb"] = {"Bookan"}, ["bnc"] = {"Bontok"}, ["bnd"] = {"Banda (Indonesia)"}, ["bne"] = {"Bintauna"}, ["bnf"] = {"Masiwang"}, ["bng"] = {"Benga"}, ["bni"] = {"Bangi"}, ["bnj"] = {"Eastern Tawbuid"}, ["bnk"] = {"Bierebo"}, ["bnl"] = {"Boon"}, ["bnm"] = {"Batanga"}, ["bnn"] = {"Bunun"}, ["bno"] = {"Bantoanon"}, ["bnp"] = {"Bola"}, ["bnq"] = {"Bantik"}, ["bnr"] = {"Butmas-Tur"}, ["bns"] = {"Bundeli"}, ["bnt"] = {"Bantu languages"}, ["bnu"] = {"Bentong"}, ["bnv"] = {"Bonerif", "Beneraf", "Edwas"}, ["bnw"] = {"Bisis"}, ["bnx"] = {"Bangubangu"}, ["bny"] = {"Bintulu"}, ["bnz"] = {"Beezen"}, ["boa"] = {"Bora"}, ["bob"] = {"Aweer"}, ["boe"] = {"Mundabli"}, ["bof"] = {"Bolon"}, ["bog"] = {"Bamako Sign Language"}, ["boh"] = {"Boma"}, ["boi"] = {"Barbareño"}, ["boj"] = {"Anjam"}, ["bok"] = {"Bonjo"}, ["bol"] = {"Bole"}, ["bom"] = {"Berom"}, ["bon"] = {"Bine"}, ["boo"] = {"Tiemacèwè Bozo"}, ["bop"] = {"Bonkiman"}, ["boq"] = {"Bogaya"}, ["bor"] = {"Borôro"}, ["bot"] = {"Bongo"}, ["bou"] = {"Bondei"}, ["bov"] = {"Tuwuli"}, ["bow"] = {"Rema"}, ["box"] = {"Buamu"}, ["boy"] = {"Bodo (Central African Republic)"}, ["boz"] = {"Tiéyaxo Bozo"}, ["bpa"] = {"Daakaka"}, ["bpd"] = {"Banda-Banda"}, ["bpe"] = {"Bauni"}, ["bpg"] = {"Bonggo"}, ["bph"] = {"Botlikh"}, ["bpi"] = {"Bagupi"}, ["bpj"] = {"Binji"}, ["bpk"] = {"Orowe", "'Ôrôê"}, ["bpl"] = {"Broome Pearling Lugger Pidgin"}, ["bpm"] = {"Biyom"}, ["bpn"] = {"Dzao Min"}, ["bpo"] = {"Anasi"}, ["bpp"] = {"Kaure"}, ["bpq"] = {"Banda Malay"}, ["bpr"] = {"Koronadal Blaan"}, ["bps"] = {"Sarangani Blaan"}, ["bpt"] = {"Barrow Point"}, ["bpu"] = {"Bongu"}, ["bpv"] = {"Bian Marind"}, ["bpw"] = {"Bo (Papua New Guinea)"}, ["bpx"] = {"Palya Bareli"}, ["bpy"] = {"Bishnupriya"}, ["bpz"] = {"Bilba"}, ["bqa"] = {"Tchumbuli"}, ["bqb"] = {"Bagusa"}, ["bqc"] = {"Boko (Benin)", "Boo"}, ["bqd"] = {"Bung"}, ["bqf"] = {"Baga Kaloum"}, ["bqg"] = {"Bago-Kusuntu"}, ["bqh"] = {"Baima"}, ["bqi"] = {"Bakhtiari"}, ["bqj"] = {"Bandial"}, ["bqk"] = {"Banda-Mbrès"}, ["bql"] = {"Bilakura"}, ["bqm"] = {"Wumboko"}, ["bqn"] = {"Bulgarian Sign Language"}, ["bqo"] = {"Balo"}, ["bqp"] = {"Busa"}, ["bqq"] = {"Biritai"}, ["bqr"] = {"Burusu"}, ["bqs"] = {"Bosngun"}, ["bqt"] = {"Bamukumbit"}, ["bqu"] = {"Boguru"}, ["bqv"] = {"Koro Wachi", "Begbere-Ejar"}, ["bqw"] = {"Buru (Nigeria)"}, ["bqx"] = {"Baangi"}, ["bqy"] = {"Bengkala Sign Language"}, ["bqz"] = {"Bakaka"}, ["bra"] = {"Braj"}, ["brb"] = {"Lave"}, ["brc"] = {"Berbice Creole Dutch"}, ["brd"] = {"Baraamu"}, ["brf"] = {"Bira"}, ["brg"] = {"Baure"}, ["brh"] = {"Brahui"}, ["bri"] = {"Mokpwe"}, ["brj"] = {"Bieria"}, ["brk"] = {"Birked"}, ["brl"] = {"Birwa"}, ["brm"] = {"Barambu"}, ["brn"] = {"Boruca"}, ["bro"] = {"Brokkat"}, ["brp"] = {"Barapasi"}, ["brq"] = {"Breri"}, ["brr"] = {"Birao"}, ["brs"] = {"Baras"}, ["brt"] = {"Bitare"}, ["bru"] = {"Eastern Bru"}, ["brv"] = {"Western Bru"}, ["brw"] = {"Bellari"}, ["brx"] = {"Bodo (India)"}, ["bry"] = {"Burui"}, ["brz"] = {"Bilbil"}, ["bsa"] = {"Abinomn"}, ["bsb"] = {"Brunei Bisaya"}, ["bsc"] = {"Bassari", "Oniyan"}, ["bse"] = {"Wushi"}, ["bsf"] = {"Bauchi"}, ["bsg"] = {"Bashkardi"}, ["bsh"] = {"Kati"}, ["bsi"] = {"Bassossi"}, ["bsj"] = {"Bangwinji"}, ["bsk"] = {"Burushaski"}, ["bsl"] = {"Basa-Gumna"}, ["bsm"] = {"Busami"}, ["bsn"] = {"Barasana-Eduria"}, ["bso"] = {"Buso"}, ["bsp"] = {"Baga Sitemu"}, ["bsq"] = {"Bassa"}, ["bsr"] = {"Bassa-Kontagora"}, ["bss"] = {"Akoose"}, ["bst"] = {"Basketo"}, ["bsu"] = {"Bahonsuai"}, ["bsv"] = {"Baga Sobané"}, ["bsw"] = {"Baiso"}, ["bsx"] = {"Yangkam"}, ["bsy"] = {"Sabah Bisaya"}, ["bta"] = {"Bata"}, ["btc"] = {"Bati (Cameroon)"}, ["btd"] = {"Batak Dairi"}, ["bte"] = {"Gamo-Ningi"}, ["btf"] = {"Birgit"}, ["btg"] = {"Gagnoa Bété"}, ["bth"] = {"Biatah Bidayuh"}, ["bti"] = {"Burate"}, ["btj"] = {"Bacanese Malay"}, ["btk"] = {"Batak languages"}, ["btm"] = {"Batak Mandailing"}, ["btn"] = {"Ratagnon"}, ["bto"] = {"Rinconada Bikol"}, ["btp"] = {"Budibud"}, ["btq"] = {"Batek"}, ["btr"] = {"Baetora"}, ["bts"] = {"Batak Simalungun"}, ["btt"] = {"Bete-Bendi"}, ["btu"] = {"Batu"}, ["btv"] = {"Bateri"}, ["btw"] = {"Butuanon"}, ["btx"] = {"Batak Karo"}, ["bty"] = {"Bobot"}, ["btz"] = {"Batak Alas-Kluet"}, ["bua"] = {"Buriat"}, ["bub"] = {"Bua"}, ["buc"] = {"Bushi"}, ["bud"] = {"Ntcham"}, ["bue"] = {"Beothuk"}, ["buf"] = {"Bushoong"}, ["bug"] = {"Buginese"}, ["buh"] = {"Younuo Bunu"}, ["bui"] = {"Bongili"}, ["buj"] = {"Basa-Gurmana"}, ["buk"] = {"Bugawac"}, ["bum"] = {"Bulu (Cameroon)"}, ["bun"] = {"Sherbro"}, ["buo"] = {"Terei"}, ["bup"] = {"Busoa"}, ["buq"] = {"Brem"}, ["bus"] = {"Bokobaru"}, ["but"] = {"Bungain"}, ["buu"] = {"Budu"}, ["buv"] = {"Bun"}, ["buw"] = {"Bubi"}, ["bux"] = {"Boghom"}, ["buy"] = {"Bullom So"}, ["buz"] = {"Bukwen"}, ["bva"] = {"Barein"}, ["bvb"] = {"Bube"}, ["bvc"] = {"Baelelea"}, ["bvd"] = {"Baeggu"}, ["bve"] = {"Berau Malay"}, ["bvf"] = {"Boor"}, ["bvg"] = {"Bonkeng"}, ["bvh"] = {"Bure"}, ["bvi"] = {"Belanda Viri"}, ["bvj"] = {"Baan"}, ["bvk"] = {"Bukat"}, ["bvl"] = {"Bolivian Sign Language"}, ["bvm"] = {"Bamunka"}, ["bvn"] = {"Buna"}, ["bvo"] = {"Bolgo"}, ["bvp"] = {"Bumang"}, ["bvq"] = {"Birri"}, ["bvr"] = {"Burarra"}, ["bvt"] = {"Bati (Indonesia)"}, ["bvu"] = {"Bukit Malay"}, ["bvv"] = {"Baniva"}, ["bvw"] = {"Boga"}, ["bvx"] = {"Dibole"}, ["bvy"] = {"Baybayanon"}, ["bvz"] = {"Bauzi"}, ["bwa"] = {"Bwatoo"}, ["bwb"] = {"Namosi-Naitasiri-Serua"}, ["bwc"] = {"Bwile"}, ["bwd"] = {"Bwaidoka"}, ["bwe"] = {"Bwe Karen"}, ["bwf"] = {"Boselewa"}, ["bwg"] = {"Barwe"}, ["bwh"] = {"Bishuo"}, ["bwi"] = {"Baniwa"}, ["bwj"] = {"Láá Láá Bwamu"}, ["bwk"] = {"Bauwaki"}, ["bwl"] = {"Bwela"}, ["bwm"] = {"Biwat"}, ["bwn"] = {"Wunai Bunu"}, ["bwo"] = {"Boro (Ethiopia)", "Borna (Ethiopia)"}, ["bwp"] = {"Mandobo Bawah"}, ["bwq"] = {"Southern Bobo Madaré"}, ["bwr"] = {"Bura-Pabir"}, ["bws"] = {"Bomboma"}, ["bwt"] = {"Bafaw-Balong"}, ["bwu"] = {"Buli (Ghana)"}, ["bww"] = {"Bwa"}, ["bwx"] = {"Bu-Nao Bunu"}, ["bwy"] = {"Cwi Bwamu"}, ["bwz"] = {"Bwisi"}, ["bxa"] = {"Tairaha"}, ["bxb"] = {"Belanda Bor"}, ["bxc"] = {"Molengue"}, ["bxd"] = {"Pela"}, ["bxe"] = {"Birale"}, ["bxf"] = {"Bilur", "Minigir"}, ["bxg"] = {"Bangala"}, ["bxh"] = {"Buhutu"}, ["bxi"] = {"Pirlatapa"}, ["bxj"] = {"Bayungu"}, ["bxk"] = {"Bukusu", "Lubukusu"}, ["bxl"] = {"Jalkunan"}, ["bxm"] = {"Mongolia Buriat"}, ["bxn"] = {"Burduna"}, ["bxo"] = {"Barikanchi"}, ["bxp"] = {"Bebil"}, ["bxq"] = {"Beele"}, ["bxr"] = {"Орос Буриад"}, ["bxs"] = {"Busam"}, ["bxu"] = {"China Buriat"}, ["bxv"] = {"Berakou"}, ["bxw"] = {"Bankagooma"}, ["bxz"] = {"Binahari"}, ["bya"] = {"Batak"}, ["byb"] = {"Bikya"}, ["byc"] = {"Ubaghara"}, ["byd"] = {"Benyadu'"}, ["bye"] = {"Pouye"}, ["byf"] = {"Bete"}, ["byg"] = {"Baygo"}, ["byh"] = {"Bhujel"}, ["byi"] = {"Buyu"}, ["byj"] = {"Bina (Nigeria)"}, ["byk"] = {"Biao"}, ["byl"] = {"Bayono"}, ["bym"] = {"Bidjara"}, ["byn"] = {"Bilin", "Blin"}, ["byo"] = {"Biyo"}, ["byp"] = {"Bumaji"}, ["byq"] = {"Basay"}, ["byr"] = {"Baruya", "Yipma"}, ["bys"] = {"Burak"}, ["byt"] = {"Berti"}, ["byv"] = {"Medumba"}, ["byw"] = {"Belhariya"}, ["byx"] = {"Qaqet"}, ["byz"] = {"Banaro"}, ["bza"] = {"Bandi"}, ["bzb"] = {"Andio"}, ["bzc"] = {"Southern Betsimisaraka Malagasy"}, ["bzd"] = {"Bribri"}, ["bze"] = {"Jenaama Bozo"}, ["bzf"] = {"Boikin"}, ["bzg"] = {"Babuza"}, ["bzh"] = {"Mapos Buang"}, ["bzi"] = {"Bisu"}, ["bzj"] = {"Belize Kriol English"}, ["bzk"] = {"Nicaragua Creole English"}, ["bzl"] = {"Boano (Sulawesi)"}, ["bzm"] = {"Bolondo"}, ["bzn"] = {"Boano (Maluku)"}, ["bzo"] = {"Bozaba"}, ["bzp"] = {"Kemberano"}, ["bzq"] = {"Buli (Indonesia)"}, ["bzr"] = {"Biri"}, ["bzs"] = {"Brazilian Sign Language"}, ["bzt"] = {"Brithenig"}, ["bzu"] = {"Burmeso"}, ["bzv"] = {"Naami"}, ["bzw"] = {"Basa (Nigeria)"}, ["bzx"] = {"Kɛlɛngaxo Bozo"}, ["bzy"] = {"Obanliku"}, ["bzz"] = {"Evant"}, ["caa"] = {"Chortí"}, ["cab"] = {"Garifuna"}, ["cac"] = {"Chuj"}, ["cad"] = {"Caddo"}, ["cae"] = {"Lehar", "Laalaa"}, ["caf"] = {"Southern Carrier"}, ["cag"] = {"Nivaclé"}, ["cah"] = {"Cahuarano"}, ["cai"] = {"Central American Indian languages"}, ["caj"] = {"Chané"}, ["cak"] = {"Kaqchikel", "Cakchiquel"}, ["cal"] = {"Carolinian"}, ["cam"] = {"Cemuhî"}, ["can"] = {"Chambri"}, ["cao"] = {"Chácobo"}, ["cap"] = {"Chipaya"}, ["caq"] = {"Car Nicobarese"}, ["car"] = {"Galibi Carib"}, ["cas"] = {"Tsimané"}, ["cau"] = {"Caucasian languages"}, ["cav"] = {"Cavineña"}, ["caw"] = {"Callawalla"}, ["cax"] = {"Chiquitano"}, ["cay"] = {"Cayuga"}, ["caz"] = {"Canichana"}, ["cba"] = {"Chibchan languages"}, ["cbb"] = {"Cabiyarí"}, ["cbc"] = {"Carapana"}, ["cbd"] = {"Carijona"}, ["cbg"] = {"Chimila"}, ["cbi"] = {"Chachi"}, ["cbj"] = {"Ede Cabe"}, ["cbk"] = {"Chavacano"}, ["cbl"] = {"Bualkhaw Chin"}, ["cbn"] = {"Nyahkur"}, ["cbo"] = {"Izora"}, ["cbq"] = {"Tsucuba", "Cuba"}, ["cbr"] = {"Cashibo-Cacataibo"}, ["cbs"] = {"Cashinahua"}, ["cbt"] = {"Chayahuita"}, ["cbu"] = {"Candoshi-Shapra"}, ["cbv"] = {"Cacua"}, ["cbw"] = {"Kinabalian"}, ["cby"] = {"Carabayo"}, ["ccc"] = {"Chamicuro"}, ["ccd"] = {"Cafundo Creole"}, ["cce"] = {"Chopi"}, ["ccg"] = {"Samba Daka"}, ["cch"] = {"Atsam"}, ["ccj"] = {"Kasanga"}, ["ccl"] = {"Cutchi-Swahili"}, ["ccm"] = {"Malaccan Creole Malay"}, ["ccn"] = {"North Caucasian languages"}, ["cco"] = {"Comaltepec Chinantec"}, ["ccp"] = {"Chakma"}, ["ccr"] = {"Cacaopera"}, ["ccs"] = {"South Caucasian languages"}, ["cda"] = {"Choni"}, ["cdc"] = {"Chadic languages"}, ["cdd"] = {"Caddoan languages"}, ["cde"] = {"Chenchu"}, ["cdf"] = {"Chiru"}, ["cdh"] = {"Chambeali"}, ["cdi"] = {"Chodri"}, ["cdj"] = {"Churahi"}, ["cdm"] = {"Chepang"}, ["cdn"] = {"Chaudangsi"}, ["cdo"] = {"Min Dong Chinese"}, ["cdr"] = {"Cinda-Regi-Tiyal"}, ["cds"] = {"Chadian Sign Language"}, ["cdy"] = {"Chadong"}, ["cdz"] = {"Koda"}, ["cea"] = {"Lower Chehalis"}, ["ceb"] = {"Cebuano"}, ["ceg"] = {"Chamacoco"}, ["cek"] = {"Eastern Khumi Chin"}, ["cel"] = {"Celtic languages"}, ["cen"] = {"Cen"}, ["cet"] = {"Centúúm"}, ["cey"] = {"Ekai Chin"}, ["cfa"] = {"Dijim-Bwilim"}, ["cfd"] = {"Cara"}, ["cfg"] = {"Como Karim"}, ["cfm"] = {"Falam Chin"}, ["cga"] = {"Changriwa"}, ["cgc"] = {"Kagayanen"}, ["cgg"] = {"Chiga"}, ["cgk"] = {"Chocangacakha"}, ["chb"] = {"Chibcha"}, ["chc"] = {"Catawba"}, ["chd"] = {"Highland Oaxaca Chontal"}, ["chf"] = {"Tabasco Chontal"}, ["chg"] = {"Цагадайн"}, ["chh"] = {"Chinook"}, ["chj"] = {"Ojitlán Chinantec"}, ["chk"] = {"Chuukese"}, ["chl"] = {"Cahuilla"}, ["chm"] = {"Mari (Russia)"}, ["chn"] = {"Chinook jargon"}, ["cho"] = {"Choctaw"}, ["chp"] = {"Chipewyan", "Dene Suline"}, ["chq"] = {"Quiotepec Chinantec"}, ["chr"] = {"Cherokee"}, ["cht"] = {"Cholón"}, ["chw"] = {"Chuwabu"}, ["chx"] = {"Chantyal"}, ["chy"] = {"Cheyenne"}, ["chz"] = {"Ozumacín Chinantec"}, ["cia"] = {"Cia-Cia"}, ["cib"] = {"Ci Gbe"}, ["cic"] = {"Chickasaw"}, ["cid"] = {"Chimariko"}, ["cie"] = {"Cineni"}, ["cih"] = {"Chinali"}, ["cik"] = {"Chitkuli Kinnauri"}, ["cim"] = {"Cimbrian"}, ["cin"] = {"Cinta Larga"}, ["cip"] = {"Chiapanec"}, ["cir"] = {"Tiri", "Haméa", "Méa"}, ["ciw"] = {"Chippewa"}, ["ciy"] = {"Chaima"}, ["cja"] = {"Western Cham"}, ["cje"] = {"Chru"}, ["cjh"] = {"Upper Chehalis"}, ["cji"] = {"Chamalal"}, ["cjk"] = {"Chokwe"}, ["cjm"] = {"Eastern Cham"}, ["cjn"] = {"Chenapian"}, ["cjo"] = {"Ashéninka Pajonal"}, ["cjp"] = {"Cabécar"}, ["cjs"] = {"Shor"}, ["cjv"] = {"Chuave"}, ["cjy"] = {"Jinyu Chinese"}, ["ckb"] = {"Central Kurdish"}, ["ckh"] = {"Chak"}, ["ckl"] = {"Cibak"}, ["ckm"] = {"Chakavian"}, ["ckn"] = {"Kaang Chin"}, ["cko"] = {"Anufo"}, ["ckq"] = {"Kajakse"}, ["ckr"] = {"Kairak"}, ["cks"] = {"Tayo"}, ["ckt"] = {"Чукот"}, ["cku"] = {"Koasati"}, ["ckv"] = {"Kavalan"}, ["ckx"] = {"Caka"}, ["cky"] = {"Cakfem-Mushere"}, ["ckz"] = {"Cakchiquel-Quiché Mixed Language"}, ["cla"] = {"Ron"}, ["clc"] = {"Chilcotin"}, ["cld"] = {"Chaldean Neo-Aramaic"}, ["cle"] = {"Lealao Chinantec"}, ["clh"] = {"Chilisso"}, ["cli"] = {"Chakali"}, ["clj"] = {"Laitu Chin"}, ["clk"] = {"Idu-Mishmi"}, ["cll"] = {"Chala"}, ["clm"] = {"Clallam"}, ["clo"] = {"Lowland Oaxaca Chontal"}, ["clt"] = {"Lautu Chin"}, ["clu"] = {"Caluyanun"}, ["clw"] = {"Chulym"}, ["cly"] = {"Eastern Highland Chatino"}, ["cma"] = {"Maa"}, ["cmc"] = {"Chamic languages"}, ["cme"] = {"Cerma"}, ["cmg"] = {"Classical Mongolian"}, ["cmi"] = {"Emberá-Chamí"}, ["cml"] = {"Campalagian"}, ["cmm"] = {"Michigamea"}, ["cmn"] = {"Умард Хятад"}, ["cmo"] = {"Central Mnong"}, ["cmr"] = {"Mro-Khimi Chin"}, ["cms"] = {"Messapic"}, ["cmt"] = {"Camtho"}, ["cna"] = {"Changthang"}, ["cnb"] = {"Chinbon Chin"}, ["cnc"] = {"Côông"}, ["cng"] = {"Northern Qiang"}, ["cnh"] = {"Hakha Chin", "Haka Chin"}, ["cni"] = {"Asháninka"}, ["cnk"] = {"Khumi Chin"}, ["cnl"] = {"Lalana Chinantec"}, ["cno"] = {"Con"}, ["cnp"] = {"Northern Ping Chinese", "Northern Pinghua"}, ["cnr"] = {"Монтенегро"}, ["cns"] = {"Central Asmat"}, ["cnt"] = {"Tepetotutla Chinantec"}, ["cnu"] = {"Chenoua"}, ["cnw"] = {"Ngawn Chin"}, ["cnx"] = {"Middle Cornish"}, ["coa"] = {"Кокос Арлуудын Малай"}, ["cob"] = {"Chicomuceltec"}, ["coc"] = {"Cocopa"}, ["cod"] = {"Cocama-Cocamilla"}, ["coe"] = {"Koreguaje"}, ["cof"] = {"Colorado"}, ["cog"] = {"Chong"}, ["coh"] = {"Chonyi-Dzihana-Kauma", "Chichonyi-Chidzihana-Chikauma"}, ["coj"] = {"Cochimi"}, ["cok"] = {"Santa Teresa Cora"}, ["col"] = {"Columbia-Wenatchi"}, ["com"] = {"Comanche"}, ["con"] = {"Cofán"}, ["coo"] = {"Comox"}, ["cop"] = {"Coptic"}, ["coq"] = {"Coquille"}, ["cot"] = {"Caquinte"}, ["cou"] = {"Wamey"}, ["cov"] = {"Cao Miao"}, ["cow"] = {"Cowlitz"}, ["cox"] = {"Nanti"}, ["coz"] = {"Chochotec"}, ["cpa"] = {"Palantla Chinantec"}, ["cpb"] = {"Ucayali-Yurúa Ashéninka"}, ["cpc"] = {"Ajyíninka Apurucayali"}, ["cpe"] = {"English-based creoles and pidgins"}, ["cpf"] = {"French-based creoles and pidgins"}, ["cpg"] = {"Cappadocian Greek"}, ["cpi"] = {"Chinese Pidgin English"}, ["cpn"] = {"Cherepon"}, ["cpo"] = {"Kpeego"}, ["cpp"] = {"Portuguese-based creoles and pidgins"}, ["cps"] = {"Capiznon"}, ["cpu"] = {"Pichis Ashéninka"}, ["cpx"] = {"Pu-Xian Chinese"}, ["cpy"] = {"South Ucayali Ashéninka"}, ["cqd"] = {"Chuanqiandian Cluster Miao"}, ["cra"] = {"Chara"}, ["crb"] = {"Island Carib"}, ["crc"] = {"Lonwolwol"}, ["crd"] = {"Coeur d'Alene"}, ["crf"] = {"Caramanta"}, ["crg"] = {"Michif"}, ["crh"] = {"Крымын татар"}, ["cri"] = {"Sãotomense"}, ["crj"] = {"Southern East Cree"}, ["crk"] = {"Plains Cree"}, ["crl"] = {"Northern East Cree"}, ["crm"] = {"Moose Cree"}, ["crn"] = {"El Nayar Cora"}, ["cro"] = {"Crow"}, ["crp"] = {"Creoles and pidgins"}, ["crq"] = {"Iyo'wujwa Chorote"}, ["crr"] = {"Carolina Algonquian"}, ["crs"] = {"Seselwa Creole French"}, ["crt"] = {"Iyojwa'ja Chorote"}, ["crv"] = {"Chaura"}, ["crw"] = {"Chrau"}, ["crx"] = {"Carrier"}, ["cry"] = {"Cori"}, ["crz"] = {"Cruzeño"}, ["csa"] = {"Chiltepec Chinantec"}, ["csb"] = {"Kashubian"}, ["csc"] = {"Catalan Sign Language", "Lengua de señas catalana", "Llengua de Signes Catalana"}, ["csd"] = {"Chiangmai Sign Language"}, ["cse"] = {"Czech Sign Language"}, ["csf"] = {"Cuba Sign Language"}, ["csg"] = {"Chilean Sign Language"}, ["csh"] = {"Asho Chin"}, ["csi"] = {"Coast Miwok"}, ["csj"] = {"Songlai Chin"}, ["csk"] = {"Jola-Kasa"}, ["csl"] = {"Chinese Sign Language"}, ["csm"] = {"Central Sierra Miwok"}, ["csn"] = {"Colombian Sign Language"}, ["cso"] = {"Sochiapam Chinantec", "Sochiapan Chinantec"}, ["csp"] = {"Southern Ping Chinese", "Southern Pinghua"}, ["csq"] = {"Croatia Sign Language"}, ["csr"] = {"Costa Rican Sign Language"}, ["css"] = {"Southern Ohlone"}, ["cst"] = {"Northern Ohlone"}, ["csu"] = {"Central Sudanic languages"}, ["csv"] = {"Sumtu Chin"}, ["csw"] = {"Swampy Cree"}, ["csx"] = {"Cambodian Sign Language"}, ["csy"] = {"Siyin Chin"}, ["csz"] = {"Coos"}, ["cta"] = {"Tataltepec Chatino"}, ["ctc"] = {"Chetco"}, ["ctd"] = {"Tedim Chin"}, ["cte"] = {"Tepinapa Chinantec"}, ["ctg"] = {"Chittagonian"}, ["cth"] = {"Thaiphum Chin"}, ["ctl"] = {"Tlacoatzintepec Chinantec"}, ["ctm"] = {"Chitimacha"}, ["ctn"] = {"Chhintange"}, ["cto"] = {"Emberá-Catío"}, ["ctp"] = {"Western Highland Chatino"}, ["cts"] = {"Northern Catanduanes Bikol"}, ["ctt"] = {"Wayanad Chetti"}, ["ctu"] = {"Chol"}, ["cty"] = {"Moundadan Chetty"}, ["ctz"] = {"Zacatepec Chatino"}, ["cua"] = {"Cua"}, ["cub"] = {"Cubeo"}, ["cuc"] = {"Usila Chinantec"}, ["cug"] = {"Chungmboko", "Cung"}, ["cuh"] = {"Chuka", "Gichuka"}, ["cui"] = {"Cuiba"}, ["cuj"] = {"Mashco Piro"}, ["cuk"] = {"San Blas Kuna"}, ["cul"] = {"Culina", "Kulina"}, ["cuo"] = {"Cumanagoto"}, ["cup"] = {"Cupeño"}, ["cuq"] = {"Cun"}, ["cur"] = {"Chhulung"}, ["cus"] = {"Cushitic languages"}, ["cut"] = {"Teutila Cuicatec"}, ["cuu"] = {"Tai Ya"}, ["cuv"] = {"Cuvok"}, ["cuw"] = {"Chukwa"}, ["cux"] = {"Tepeuxila Cuicatec"}, ["cuy"] = {"Cuitlatec"}, ["cvg"] = {"Chug"}, ["cvn"] = {"Valle Nacional Chinantec"}, ["cwa"] = {"Kabwa"}, ["cwb"] = {"Maindo"}, ["cwd"] = {"Woods Cree"}, ["cwe"] = {"Kwere"}, ["cwg"] = {"Chewong", "Cheq Wong"}, ["cwt"] = {"Kuwaataay"}, ["cya"] = {"Nopala Chatino"}, ["cyb"] = {"Cayubaba"}, ["cyo"] = {"Cuyonon"}, ["czh"] = {"Huizhou Chinese"}, ["czk"] = {"Knaanic"}, ["czn"] = {"Zenzontepec Chatino"}, ["czo"] = {"Min Zhong Chinese"}, ["czt"] = {"Zotung Chin"}, ["daa"] = {"Dangaléat"}, ["dac"] = {"Dambi"}, ["dad"] = {"Marik"}, ["dae"] = {"Duupa"}, ["dag"] = {"Dagbani"}, ["dah"] = {"Gwahatike"}, ["dai"] = {"Day"}, ["daj"] = {"Dar Fur Daju"}, ["dak"] = {"Dakota"}, ["dal"] = {"Dahalo"}, ["dam"] = {"Damakawa"}, ["dao"] = {"Daai Chin"}, ["daq"] = {"Dandami Maria"}, ["dar"] = {"Дарган"}, ["das"] = {"Daho-Doo"}, ["dau"] = {"Dar Sila Daju"}, ["dav"] = {"Taita", "Dawida"}, ["daw"] = {"Davawenyo"}, ["dax"] = {"Dayi"}, ["day"] = {"Land Dayak languages"}, ["daz"] = {"Dao"}, ["dba"] = {"Bangime"}, ["dbb"] = {"Deno"}, ["dbd"] = {"Dadiya"}, ["dbe"] = {"Dabe"}, ["dbf"] = {"Edopi"}, ["dbg"] = {"Dogul Dom Dogon"}, ["dbi"] = {"Doka"}, ["dbj"] = {"Ida'an"}, ["dbl"] = {"Dyirbal"}, ["dbm"] = {"Duguri"}, ["dbn"] = {"Duriankere"}, ["dbo"] = {"Dulbu"}, ["dbp"] = {"Duwai"}, ["dbq"] = {"Daba"}, ["dbr"] = {"Dabarre"}, ["dbt"] = {"Ben Tey Dogon"}, ["dbu"] = {"Bondum Dom Dogon"}, ["dbv"] = {"Dungu"}, ["dbw"] = {"Bankan Tey Dogon"}, ["dby"] = {"Dibiyaso"}, ["dcc"] = {"Deccan"}, ["dcr"] = {"Negerhollands"}, ["dda"] = {"Dadi Dadi"}, ["ddd"] = {"Dongotono"}, ["dde"] = {"Doondo"}, ["ddg"] = {"Fataluku"}, ["ddi"] = {"West Goodenough"}, ["ddj"] = {"Jaru"}, ["ddn"] = {"Dendi (Benin)"}, ["ddo"] = {"Dido"}, ["ddr"] = {"Dhudhuroa"}, ["dds"] = {"Donno So Dogon"}, ["ddw"] = {"Dawera-Daweloor"}, ["dec"] = {"Dagik"}, ["ded"] = {"Dedua"}, ["dee"] = {"Dewoin"}, ["def"] = {"Dezfuli"}, ["deg"] = {"Degema"}, ["deh"] = {"Dehwari"}, ["dei"] = {"Demisa"}, ["dek"] = {"Dek"}, ["del"] = {"Delaware"}, ["dem"] = {"Dem"}, ["den"] = {"Слави (Атабаска)"}, ["dep"] = {"Pidgin Delaware"}, ["deq"] = {"Dendi (Central African Republic)"}, ["der"] = {"Deori"}, ["des"] = {"Desano"}, ["dev"] = {"Domung"}, ["dez"] = {"Dengese"}, ["dga"] = {"Southern Dagaare"}, ["dgb"] = {"Bunoge Dogon"}, ["dgc"] = {"Casiguran Dumagat Agta"}, ["dgd"] = {"Dagaari Dioula"}, ["dge"] = {"Degenan"}, ["dgg"] = {"Doga"}, ["dgh"] = {"Dghwede"}, ["dgi"] = {"Northern Dagara"}, ["dgk"] = {"Dagba"}, ["dgl"] = {"Andaandi", "Dongolawi"}, ["dgn"] = {"Dagoman"}, ["dgo"] = {"Dogri (individual language)"}, ["dgr"] = {"Dogrib", "Tłı̨chǫ"}, ["dgs"] = {"Dogoso"}, ["dgt"] = {"Ndra'ngith"}, ["dgw"] = {"Daungwurrung"}, ["dgx"] = {"Doghoro"}, ["dgz"] = {"Daga"}, ["dhd"] = {"Dhundari"}, ["dhg"] = {"Dhangu-Djangu", "Dhangu", "Djangu"}, ["dhi"] = {"Dhimal"}, ["dhl"] = {"Dhalandji"}, ["dhm"] = {"Zemba"}, ["dhn"] = {"Dhanki"}, ["dho"] = {"Dhodia"}, ["dhr"] = {"Dhargari"}, ["dhs"] = {"Dhaiso"}, ["dhu"] = {"Dhurga"}, ["dhv"] = {"Dehu", "Drehu"}, ["dhw"] = {"Dhanwar (Nepal)"}, ["dhx"] = {"Dhungaloo"}, ["dia"] = {"Dia"}, ["dib"] = {"South Central Dinka"}, ["dic"] = {"Lakota Dida"}, ["did"] = {"Didinga"}, ["dif"] = {"Dieri", "Diyari"}, ["dig"] = {"Digo", "Chidigo"}, ["dih"] = {"Kumiai"}, ["dii"] = {"Dimbong"}, ["dij"] = {"Dai"}, ["dik"] = {"Southwestern Dinka"}, ["dil"] = {"Dilling"}, ["dim"] = {"Dime"}, ["din"] = {"Dinka"}, ["dio"] = {"Dibo"}, ["dip"] = {"Northeastern Dinka"}, ["diq"] = {"Dimli (individual language)"}, ["dir"] = {"Dirim"}, ["dis"] = {"Dimasa"}, ["diu"] = {"Diriku"}, ["diw"] = {"Northwestern Dinka"}, ["dix"] = {"Dixon Reef"}, ["diy"] = {"Diuwe"}, ["diz"] = {"Ding"}, ["dja"] = {"Djadjawurrung"}, ["djb"] = {"Djinba"}, ["djc"] = {"Dar Daju Daju"}, ["djd"] = {"Djamindjung", "Ngaliwurru"}, ["dje"] = {"Zarma"}, ["djf"] = {"Djangun"}, ["dji"] = {"Djinang"}, ["djj"] = {"Djeebbana"}, ["djk"] = {"Eastern Maroon Creole", "Businenge Tongo", "Nenge"}, ["djm"] = {"Jamsay Dogon"}, ["djn"] = {"Jawoyn", "Djauan"}, ["djo"] = {"Jangkang"}, ["djr"] = {"Djambarrpuyngu"}, ["dju"] = {"Kapriman"}, ["djw"] = {"Djawi"}, ["dka"] = {"Dakpakha"}, ["dkg"] = {"Kadung"}, ["dkk"] = {"Dakka"}, ["dkr"] = {"Kuijau"}, ["dks"] = {"Southeastern Dinka"}, ["dkx"] = {"Mazagway"}, ["dlg"] = {"Dolgan"}, ["dlk"] = {"Dahalik"}, ["dlm"] = {"Dalmatian"}, ["dln"] = {"Darlong"}, ["dma"] = {"Duma"}, ["dmb"] = {"Mombo Dogon"}, ["dmc"] = {"Gavak"}, ["dmd"] = {"Madhi Madhi"}, ["dme"] = {"Dugwor"}, ["dmf"] = {"Medefaidrin"}, ["dmg"] = {"Upper Kinabatangan"}, ["dmk"] = {"Domaaki"}, ["dml"] = {"Dameli"}, ["dmm"] = {"Dama"}, ["dmn"] = {"Mande languages"}, ["dmo"] = {"Kemedzung"}, ["dmr"] = {"East Damar"}, ["dms"] = {"Dampelas"}, ["dmu"] = {"Dubu", "Tebi"}, ["dmv"] = {"Dumpas"}, ["dmw"] = {"Mudburra"}, ["dmx"] = {"Dema"}, ["dmy"] = {"Demta", "Sowari"}, ["dna"] = {"Upper Grand Valley Dani"}, ["dnd"] = {"Daonda"}, ["dne"] = {"Ndendeule"}, ["dng"] = {"Dungan"}, ["dni"] = {"Lower Grand Valley Dani"}, ["dnj"] = {"Dan"}, ["dnk"] = {"Dengka"}, ["dnn"] = {"Dzùùngoo"}, ["dno"] = {"Ndrulo", "Northern Lendu"}, ["dnr"] = {"Danaru"}, ["dnt"] = {"Mid Grand Valley Dani"}, ["dnu"] = {"Danau"}, ["dnv"] = {"Danu"}, ["dnw"] = {"Western Dani"}, ["dny"] = {"Dení"}, ["doa"] = {"Dom"}, ["dob"] = {"Dobu"}, ["doc"] = {"Northern Dong"}, ["doe"] = {"Doe"}, ["dof"] = {"Domu"}, ["doh"] = {"Dong"}, ["doi"] = {"Dogri (macrolanguage)"}, ["dok"] = {"Dondo"}, ["dol"] = {"Doso"}, ["don"] = {"Toura (Papua New Guinea)"}, ["doo"] = {"Dongo"}, ["dop"] = {"Lukpa"}, ["doq"] = {"Dominican Sign Language"}, ["dor"] = {"Dori'o"}, ["dos"] = {"Dogosé"}, ["dot"] = {"Dass"}, ["dov"] = {"Dombe"}, ["dow"] = {"Doyayo"}, ["dox"] = {"Bussa"}, ["doy"] = {"Dompo"}, ["doz"] = {"Dorze"}, ["dpp"] = {"Papar"}, ["dra"] = {"Dravidian languages"}, ["drb"] = {"Dair"}, ["drc"] = {"Minderico"}, ["drd"] = {"Darmiya"}, ["dre"] = {"Dolpo"}, ["drg"] = {"Rungus"}, ["dri"] = {"C'Lela"}, ["drl"] = {"Paakantyi"}, ["drn"] = {"West Damar"}, ["dro"] = {"Daro-Matu Melanau"}, ["drq"] = {"Dura"}, ["drs"] = {"Gedeo"}, ["drt"] = {"Drents"}, ["dru"] = {"Rukai"}, ["dry"] = {"Darai"}, ["dsb"] = {"Доод Сорб"}, ["dse"] = {"Dutch Sign Language"}, ["dsh"] = {"Daasanach"}, ["dsi"] = {"Disa"}, ["dsl"] = {"Danish Sign Language"}, ["dsn"] = {"Dusner"}, ["dso"] = {"Desiya"}, ["dsq"] = {"Tadaksahak"}, ["dta"] = {"Дагуур"}, ["dtb"] = {"Labuk-Kinabatangan Kadazan"}, ["dtd"] = {"Ditidaht"}, ["dth"] = {"Adithinngithigh"}, ["dti"] = {"Ana Tinga Dogon"}, ["dtk"] = {"Tene Kan Dogon"}, ["dtm"] = {"Tomo Kan Dogon"}, ["dtn"] = {"Daatsʼíin"}, ["dto"] = {"Tommo So Dogon"}, ["dtp"] = {"Kadazan Dusun", "Central Dusun"}, ["dtr"] = {"Lotud"}, ["dts"] = {"Toro So Dogon"}, ["dtt"] = {"Toro Tegu Dogon"}, ["dtu"] = {"Tebul Ure Dogon"}, ["dty"] = {"Dotyali"}, ["dua"] = {"Duala"}, ["dub"] = {"Dubli"}, ["duc"] = {"Duna"}, ["due"] = {"Umiray Dumaget Agta"}, ["duf"] = {"Dumbea", "Drubea"}, ["dug"] = {"Duruma", "Chiduruma"}, ["duh"] = {"Dungra Bhil"}, ["dui"] = {"Dumun"}, ["duk"] = {"Uyajitaya"}, ["dul"] = {"Alabat Island Agta"}, ["dum"] = {"Middle Dutch (ca. 1050-1350)"}, ["dun"] = {"Dusun Deyah"}, ["duo"] = {"Dupaninan Agta"}, ["dup"] = {"Duano"}, ["duq"] = {"Dusun Malang"}, ["dur"] = {"Dii"}, ["dus"] = {"Dumi"}, ["duu"] = {"Drung"}, ["duv"] = {"Duvle"}, ["duw"] = {"Dusun Witu"}, ["dux"] = {"Duungooma"}, ["duy"] = {"Dicamay Agta"}, ["duz"] = {"Duli-Gey"}, ["dva"] = {"Duau"}, ["dwa"] = {"Diri"}, ["dwk"] = {"Dawik Kui"}, ["dwr"] = {"Dawro"}, ["dws"] = {"Dutton World Speedwords"}, ["dwu"] = {"Dhuwal"}, ["dww"] = {"Dawawa"}, ["dwy"] = {"Dhuwaya"}, ["dwz"] = {"Dewas Rai"}, ["dya"] = {"Dyan"}, ["dyb"] = {"Dyaberdyaber"}, ["dyd"] = {"Dyugun"}, ["dyg"] = {"Villa Viciosa Agta"}, ["dyi"] = {"Djimini Senoufo"}, ["dym"] = {"Yanda Dom Dogon"}, ["dyn"] = {"Dyangadi", "Dhanggatti"}, ["dyo"] = {"Jola-Fonyi"}, ["dyu"] = {"Дьюла"}, ["dyy"] = {"Djabugay", "Dyaabugay"}, ["dza"] = {"Tunzu"}, ["dze"] = {"Djiwarli"}, ["dzg"] = {"Dazaga"}, ["dzl"] = {"Dzalakha"}, ["dzn"] = {"Dzando"}, ["eaa"] = {"Karenggapa"}, ["ebc"] = {"Beginci"}, ["ebg"] = {"Ebughu"}, ["ebk"] = {"Eastern Bontok"}, ["ebo"] = {"Teke-Ebo"}, ["ebr"] = {"Ebrié"}, ["ebu"] = {"Embu", "Kiembu"}, ["ecr"] = {"Eteocretan"}, ["ecs"] = {"Ecuadorian Sign Language"}, ["ecy"] = {"Eteocypriot"}, ["eee"] = {"E"}, ["efa"] = {"Efai"}, ["efe"] = {"Efe"}, ["efi"] = {"Efik"}, ["ega"] = {"Ega"}, ["egl"] = {"Эмиль"}, ["ego"] = {"Eggon"}, ["egx"] = {"Egyptian languages"}, ["egy"] = {"Egyptian (Ancient)"}, ["ehs"] = {"Miyakubo Sign Language"}, ["ehu"] = {"Ehueun"}, ["eip"] = {"Eipomek"}, ["eit"] = {"Eitiep"}, ["eiv"] = {"Askopan"}, ["eja"] = {"Ejamat"}, ["eka"] = {"Ekajuk"}, ["eke"] = {"Ekit"}, ["ekg"] = {"Ekari"}, ["eki"] = {"Eki"}, ["ekk"] = {"Standard Estonian"}, ["ekl"] = {"Kol (Bangladesh)", "Kol"}, ["ekm"] = {"Elip"}, ["eko"] = {"Koti"}, ["ekp"] = {"Ekpeye"}, ["ekr"] = {"Yace"}, ["eky"] = {"Eastern Kayah"}, ["ele"] = {"Elepi"}, ["elh"] = {"El Hugeirat"}, ["eli"] = {"Nding"}, ["elk"] = {"Elkei"}, ["elm"] = {"Eleme"}, ["elo"] = {"El Molo"}, ["elu"] = {"Elu"}, ["elx"] = {"Elamite"}, ["ema"] = {"Emai-Iuleha-Ora"}, ["emb"] = {"Embaloh"}, ["eme"] = {"Emerillon"}, ["emg"] = {"Eastern Meohang"}, ["emi"] = {"Mussau-Emira"}, ["emk"] = {"Зүүн Манинкакан"}, ["emm"] = {"Mamulique"}, ["emn"] = {"Eman"}, ["emp"] = {"Northern Emberá"}, ["emq"] = {"Eastern Minyag"}, ["ems"] = {"Pacific Gulf Yupik"}, ["emu"] = {"Eastern Muria"}, ["emw"] = {"Emplawas"}, ["emx"] = {"Erromintxela"}, ["emy"] = {"Epigraphic Mayan"}, ["emz"] = {"Mbessa"}, ["ena"] = {"Apali"}, ["enb"] = {"Markweeta"}, ["enc"] = {"En"}, ["end"] = {"Ende"}, ["enf"] = {"Forest Enets"}, ["enh"] = {"Tundra Enets"}, ["enl"] = {"Enlhet"}, ["enm"] = {"Middle English (1100-1500)"}, ["enn"] = {"Engenni"}, ["eno"] = {"Enggano"}, ["enq"] = {"Enga"}, ["enr"] = {"Emumu", "Emem"}, ["enu"] = {"Enu"}, ["env"] = {"Enwan (Edu State)"}, ["enw"] = {"Enwan (Akwa Ibom State)"}, ["enx"] = {"Enxet"}, ["eot"] = {"Beti (Côte d'Ivoire)"}, ["epi"] = {"Epie"}, ["era"] = {"Eravallan"}, ["erg"] = {"Sie"}, ["erh"] = {"Eruwa"}, ["eri"] = {"Ogea"}, ["erk"] = {"South Efate"}, ["ero"] = {"Horpa"}, ["err"] = {"Erre"}, ["ers"] = {"Ersu"}, ["ert"] = {"Eritai"}, ["erw"] = {"Erokwanas"}, ["ese"] = {"Ese Ejja"}, ["esg"] = {"Aheri Gondi"}, ["esh"] = {"Eshtehardi"}, ["esi"] = {"North Alaskan Inupiatun"}, ["esk"] = {"Northwest Alaska Inupiatun"}, ["esl"] = {"Egypt Sign Language"}, ["esm"] = {"Esuma"}, ["esn"] = {"Salvadoran Sign Language"}, ["eso"] = {"Estonian Sign Language"}, ["esq"] = {"Esselen"}, ["ess"] = {"Central Siberian Yupik"}, ["esu"] = {"Central Yupik"}, ["esx"] = {"Eskimo-Aleut languages"}, ["esy"] = {"Eskayan"}, ["etb"] = {"Etebi"}, ["etc"] = {"Etchemin"}, ["eth"] = {"Ethiopian Sign Language"}, ["etn"] = {"Eton (Vanuatu)"}, ["eto"] = {"Eton (Cameroon)"}, ["etr"] = {"Edolo"}, ["ets"] = {"Yekhee"}, ["ett"] = {"Etruscan"}, ["etu"] = {"Ejagham"}, ["etx"] = {"Eten"}, ["etz"] = {"Semimi"}, ["euq"] = {"Basque (family)"}, ["eve"] = {"Even"}, ["evh"] = {"Uvbie"}, ["evn"] = {"Хамниган"}, ["ewo"] = {"Ewondo"}, ["ext"] = {"Extremaduran"}, ["eya"] = {"Eyak"}, ["eyo"] = {"Keiyo"}, ["eza"] = {"Ezaa"}, ["eze"] = {"Uzekwe"}, ["faa"] = {"Fasu"}, ["fab"] = {"Fa d'Ambu"}, ["fad"] = {"Wagi"}, ["faf"] = {"Fagani"}, ["fag"] = {"Finongan"}, ["fah"] = {"Baissa Fali"}, ["fai"] = {"Faiwol"}, ["faj"] = {"Faita"}, ["fak"] = {"Fang (Cameroon)"}, ["fal"] = {"South Fali"}, ["fam"] = {"Fam"}, ["fan"] = {"Fang (Equatorial Guinea)"}, ["fap"] = {"Paloor"}, ["far"] = {"Fataleka"}, ["fat"] = {"Fanti"}, ["fau"] = {"Fayu"}, ["fax"] = {"Fala"}, ["fay"] = {"Southwestern Fars"}, ["faz"] = {"Northwestern Fars"}, ["fbl"] = {"West Albay Bikol"}, ["fcs"] = {"Quebec Sign Language"}, ["fer"] = {"Feroge"}, ["ffi"] = {"Foia Foia"}, ["ffm"] = {"Maasina Fulfulde"}, ["fgr"] = {"Fongoro"}, ["fia"] = {"Nobiin"}, ["fie"] = {"Fyer"}, ["fif"] = {"Faifi"}, ["fil"] = {"Филиппин", "Пилипино"}, ["fip"] = {"Fipa"}, ["fir"] = {"Firan"}, ["fit"] = {"Tornedalen Finnish"}, ["fiu"] = {"Finno-Ugrian languages"}, ["fiw"] = {"Fiwaga"}, ["fkk"] = {"Kirya-Konzəl"}, ["fkv"] = {"Kven Finnish"}, ["fla"] = {"Kalispel-Pend d'Oreille"}, ["flh"] = {"Foau"}, ["fli"] = {"Fali"}, ["fll"] = {"North Fali"}, ["fln"] = {"Flinders Island"}, ["flr"] = {"Fuliiru"}, ["fly"] = {"Flaaitaal", "Tsotsitaal"}, ["fmp"] = {"Fe'fe'"}, ["fmu"] = {"Far Western Muria"}, ["fnb"] = {"Fanbak"}, ["fng"] = {"Fanagalo"}, ["fni"] = {"Fania"}, ["fod"] = {"Foodo"}, ["foi"] = {"Foi"}, ["fom"] = {"Foma"}, ["fon"] = {"Fon"}, ["for"] = {"Fore"}, ["fos"] = {"Siraya"}, ["fox"] = {"Formosan languages"}, ["fpe"] = {"Fernando Po Creole English"}, ["fqs"] = {"Fas"}, ["frc"] = {"Cajun French"}, ["frd"] = {"Fordata"}, ["frk"] = {"Frankish"}, ["frm"] = {"Middle French (ca. 1400-1600)"}, ["fro"] = {"Old French (842-ca. 1400)"}, ["frp"] = {"Arpitan", "Francoprovençal"}, ["frq"] = {"Forak"}, ["frr"] = {"Хойд Фриз"}, ["frs"] = {"Зүүн Фриз"}, ["frt"] = {"Fortsenal"}, ["fse"] = {"Finnish Sign Language"}, ["fsl"] = {"French Sign Language"}, ["fss"] = {"Finland-Swedish Sign Language", "finlandssvenskt teckenspråk", "suomenruotsalainen viittomakieli"}, ["fub"] = {"Adamawa Fulfulde"}, ["fuc"] = {"Pulaar"}, ["fud"] = {"East Futuna"}, ["fue"] = {"Borgu Fulfulde"}, ["fuf"] = {"Пулар"}, ["fuh"] = {"Western Niger Fulfulde"}, ["fui"] = {"Bagirmi Fulfulde"}, ["fuj"] = {"Ko"}, ["fum"] = {"Fum"}, ["fun"] = {"Fulniô"}, ["fuq"] = {"Central-Eastern Niger Fulfulde"}, ["fur"] = {"Friulian"}, ["fut"] = {"Futuna-Aniwa"}, ["fuu"] = {"Furu"}, ["fuv"] = {"Nigerian Fulfulde"}, ["fuy"] = {"Fuyug"}, ["fvr"] = {"Fur"}, ["fwa"] = {"Fwâi"}, ["fwe"] = {"Fwe"}, ["gaa"] = {"Ga"}, ["gab"] = {"Gabri"}, ["gac"] = {"Mixed Great Andamanese"}, ["gad"] = {"Gaddang"}, ["gae"] = {"Guarequena"}, ["gaf"] = {"Gende"}, ["gag"] = {"Гагауз"}, ["gah"] = {"Alekano"}, ["gai"] = {"Borei"}, ["gaj"] = {"Gadsup"}, ["gak"] = {"Gamkonora"}, ["gal"] = {"Galolen"}, ["gam"] = {"Kandawo"}, ["gan"] = {"Gan Chinese"}, ["gao"] = {"Gants"}, ["gap"] = {"Gal"}, ["gaq"] = {"Gata'"}, ["gar"] = {"Galeya"}, ["gas"] = {"Adiwasi Garasia"}, ["gat"] = {"Kenati"}, ["gau"] = {"Mudhili Gadaba"}, ["gaw"] = {"Nobonob"}, ["gax"] = {"Borana-Arsi-Guji Oromo"}, ["gay"] = {"Gayo"}, ["gaz"] = {"West Central Oromo"}, ["gba"] = {"Gbaya (Central African Republic)"}, ["gbb"] = {"Kaytetye"}, ["gbd"] = {"Karajarri"}, ["gbe"] = {"Niksek"}, ["gbf"] = {"Gaikundi"}, ["gbg"] = {"Gbanziri"}, ["gbh"] = {"Defi Gbe"}, ["gbi"] = {"Galela"}, ["gbj"] = {"Bodo Gadaba"}, ["gbk"] = {"Gaddi"}, ["gbl"] = {"Gamit"}, ["gbm"] = {"Garhwali"}, ["gbn"] = {"Mo'da"}, ["gbo"] = {"Northern Grebo"}, ["gbp"] = {"Gbaya-Bossangoa"}, ["gbq"] = {"Gbaya-Bozoum"}, ["gbr"] = {"Gbagyi"}, ["gbs"] = {"Gbesi Gbe"}, ["gbu"] = {"Gagadu"}, ["gbv"] = {"Gbanu"}, ["gbw"] = {"Gabi-Gabi"}, ["gbx"] = {"Eastern Xwla Gbe"}, ["gby"] = {"Gbari"}, ["gbz"] = {"Zoroastrian Dari"}, ["gcc"] = {"Mali"}, ["gcd"] = {"Ganggalida"}, ["gce"] = {"Galice"}, ["gcf"] = {"Guadeloupean Creole French"}, ["gcl"] = {"Grenadian Creole English"}, ["gcn"] = {"Gaina"}, ["gcr"] = {"Guianese Creole French"}, ["gct"] = {"Colonia Tovar German"}, ["gda"] = {"Gade Lohar"}, ["gdb"] = {"Pottangi Ollar Gadaba"}, ["gdc"] = {"Gugu Badhun"}, ["gdd"] = {"Gedaged"}, ["gde"] = {"Gude"}, ["gdf"] = {"Guduf-Gava"}, ["gdg"] = {"Ga'dang"}, ["gdh"] = {"Gadjerawang", "Gajirrabeng"}, ["gdi"] = {"Gundi"}, ["gdj"] = {"Gurdjar"}, ["gdk"] = {"Gadang"}, ["gdl"] = {"Dirasha"}, ["gdm"] = {"Laal"}, ["gdn"] = {"Umanakaina"}, ["gdo"] = {"Ghodoberi"}, ["gdq"] = {"Mehri"}, ["gdr"] = {"Wipi"}, ["gds"] = {"Ghandruk Sign Language"}, ["gdt"] = {"Kungardutyi"}, ["gdu"] = {"Gudu"}, ["gdx"] = {"Godwari"}, ["gea"] = {"Geruma"}, ["geb"] = {"Kire"}, ["gec"] = {"Gboloo Grebo"}, ["ged"] = {"Gade"}, ["gef"] = {"Gerai"}, ["geg"] = {"Gengle"}, ["geh"] = {"Hutterite German", "Hutterisch"}, ["gei"] = {"Gebe"}, ["gej"] = {"Gen"}, ["gek"] = {"Ywom"}, ["gel"] = {"ut-Ma'in"}, ["gem"] = {"Germanic languages"}, ["geq"] = {"Geme"}, ["ges"] = {"Geser-Gorom"}, ["gev"] = {"Eviya"}, ["gew"] = {"Gera"}, ["gex"] = {"Garre"}, ["gey"] = {"Enya"}, ["gez"] = {"Geez"}, ["gfk"] = {"Patpatar"}, ["gft"] = {"Gafat"}, ["gga"] = {"Gao"}, ["ggb"] = {"Gbii"}, ["ggd"] = {"Gugadj"}, ["gge"] = {"Gurr-goni"}, ["ggg"] = {"Gurgula"}, ["ggk"] = {"Kungarakany"}, ["ggl"] = {"Ganglau"}, ["ggt"] = {"Gitua"}, ["ggu"] = {"Gagu", "Gban"}, ["ggw"] = {"Gogodala"}, ["gha"] = {"Ghadamès"}, ["ghc"] = {"Hiberno-Scottish Gaelic"}, ["ghe"] = {"Southern Ghale"}, ["ghh"] = {"Northern Ghale"}, ["ghk"] = {"Geko Karen"}, ["ghl"] = {"Ghulfan"}, ["ghn"] = {"Ghanongga"}, ["gho"] = {"Ghomara"}, ["ghr"] = {"Ghera"}, ["ghs"] = {"Guhu-Samane"}, ["ght"] = {"Kuke", "Kutang Ghale"}, ["gia"] = {"Kija"}, ["gib"] = {"Gibanawa"}, ["gic"] = {"Gail"}, ["gid"] = {"Gidar"}, ["gie"] = {"Gaɓogbo", "Guébie"}, ["gig"] = {"Goaria"}, ["gih"] = {"Githabul"}, ["gii"] = {"Girirra"}, ["gil"] = {"Гильберт"}, ["gim"] = {"Gimi (Eastern Highlands)"}, ["gin"] = {"Hinukh"}, ["gip"] = {"Gimi (West New Britain)"}, ["giq"] = {"Green Gelao"}, ["gir"] = {"Red Gelao"}, ["gis"] = {"North Giziga"}, ["git"] = {"Gitxsan"}, ["giu"] = {"Mulao"}, ["giw"] = {"White Gelao"}, ["gix"] = {"Gilima"}, ["giy"] = {"Giyug"}, ["giz"] = {"South Giziga"}, ["gjk"] = {"Kachi Koli"}, ["gjm"] = {"Gunditjmara"}, ["gjn"] = {"Gonja"}, ["gjr"] = {"Gurindji Kriol"}, ["gju"] = {"Gujari"}, ["gka"] = {"Guya"}, ["gkd"] = {"Magɨ (Madang Province)"}, ["gke"] = {"Ndai"}, ["gkn"] = {"Gokana"}, ["gko"] = {"Kok-Nar"}, ["gkp"] = {"Guinea Kpelle"}, ["gku"] = {"ǂUngkue"}, ["glb"] = {"Belning"}, ["glc"] = {"Bon Gula"}, ["gld"] = {"Nanai"}, ["glh"] = {"Northwest Pashai", "Northwest Pashayi"}, ["glj"] = {"Gula Iro"}, ["glk"] = {"Gilaki"}, ["gll"] = {"Garlali"}, ["glo"] = {"Galambu"}, ["glr"] = {"Glaro-Twabo"}, ["glu"] = {"Gula (Chad)"}, ["glw"] = {"Glavda"}, ["gly"] = {"Gule"}, ["gma"] = {"Gambera"}, ["gmb"] = {"Gula'alaa"}, ["gmd"] = {"Mághdì"}, ["gme"] = {"East Germanic languages"}, ["gmg"] = {"Magɨyi"}, ["gmh"] = {"Middle High German (ca. 1050-1500)"}, ["gml"] = {"Middle Low German"}, ["gmm"] = {"Gbaya-Mbodomo"}, ["gmn"] = {"Gimnime"}, ["gmq"] = {"North Germanic languages"}, ["gmr"] = {"Mirning", "Mirniny"}, ["gmu"] = {"Gumalu"}, ["gmv"] = {"Gamo"}, ["gmw"] = {"West Germanic languages"}, ["gmx"] = {"Magoma"}, ["gmy"] = {"Mycenaean Greek"}, ["gmz"] = {"Mgbolizhia"}, ["gna"] = {"Kaansa"}, ["gnb"] = {"Gangte"}, ["gnc"] = {"Guanche"}, ["gnd"] = {"Zulgo-Gemzek"}, ["gne"] = {"Ganang"}, ["gng"] = {"Ngangam"}, ["gnh"] = {"Lere"}, ["gni"] = {"Gooniyandi"}, ["gnj"] = {"Ngen"}, ["gnk"] = {"ǁGana"}, ["gnl"] = {"Gangulu"}, ["gnm"] = {"Ginuman"}, ["gnn"] = {"Gumatj"}, ["gno"] = {"Northern Gondi"}, ["gnq"] = {"Gana"}, ["gnr"] = {"Gureng Gureng"}, ["gnt"] = {"Guntai"}, ["gnu"] = {"Gnau"}, ["gnw"] = {"Western Bolivian Guaraní"}, ["gnz"] = {"Ganzi"}, ["goa"] = {"Guro"}, ["gob"] = {"Playero"}, ["goc"] = {"Gorakor"}, ["god"] = {"Godié"}, ["goe"] = {"Gongduk"}, ["gof"] = {"Gofa"}, ["gog"] = {"Gogo"}, ["goh"] = {"Old High German (ca. 750-1050)"}, ["goi"] = {"Gobasi"}, ["goj"] = {"Gowlan"}, ["gok"] = {"Gowli"}, ["gol"] = {"Gola"}, ["gom"] = {"Goan Konkani"}, ["gon"] = {"Gondi"}, ["goo"] = {"Gone Dau"}, ["gop"] = {"Yeretuar"}, ["goq"] = {"Gorap"}, ["gor"] = {"Gorontalo"}, ["gos"] = {"Gronings"}, ["got"] = {"Gothic"}, ["gou"] = {"Gavar"}, ["gow"] = {"Gorowa"}, ["gox"] = {"Gobu"}, ["goy"] = {"Goundo"}, ["goz"] = {"Gozarkhani"}, ["gpa"] = {"Gupa-Abawa"}, ["gpe"] = {"Ghanaian Pidgin English"}, ["gpn"] = {"Taiap"}, ["gqa"] = {"Ga'anda"}, ["gqi"] = {"Guiqiong"}, ["gqn"] = {"Guana (Brazil)"}, ["gqr"] = {"Gor"}, ["gqu"] = {"Qau"}, ["gra"] = {"Rajput Garasia"}, ["grb"] = {"Grebo"}, ["grc"] = {"Эртний Грек"}, ["grd"] = {"Guruntum-Mbaaru"}, ["grg"] = {"Madi"}, ["grh"] = {"Gbiri-Niragu"}, ["gri"] = {"Ghari"}, ["grj"] = {"Southern Grebo"}, ["grk"] = {"Greek languages"}, ["grm"] = {"Kota Marudu Talantang"}, ["gro"] = {"Groma"}, ["grq"] = {"Gorovu"}, ["grr"] = {"Taznatit"}, ["grs"] = {"Gresi"}, ["grt"] = {"Garo"}, ["gru"] = {"Kistane"}, ["grv"] = {"Central Grebo"}, ["grw"] = {"Gweda"}, ["grx"] = {"Guriaso"}, ["gry"] = {"Barclayville Grebo"}, ["grz"] = {"Guramalum"}, ["gse"] = {"Ghanaian Sign Language"}, ["gsg"] = {"German Sign Language"}, ["gsl"] = {"Gusilay"}, ["gsm"] = {"Guatemalan Sign Language"}, ["gsn"] = {"Nema", "Gusan"}, ["gso"] = {"Southwest Gbaya"}, ["gsp"] = {"Wasembo"}, ["gss"] = {"Greek Sign Language"}, ["gsw"] = {"Швейцарын Герман", "Алеманн", "Эльзасын"}, ["gta"] = {"Guató"}, ["gtu"] = {"Aghu-Tharnggala"}, ["gua"] = {"Shiki"}, ["gub"] = {"Guajajára"}, ["guc"] = {"Wayuu"}, ["gud"] = {"Yocoboué Dida"}, ["gue"] = {"Gurindji"}, ["guf"] = {"Gupapuyngu"}, ["gug"] = {"Paraguayan Guaraní"}, ["guh"] = {"Guahibo"}, ["gui"] = {"Eastern Bolivian Guaraní"}, ["guk"] = {"Gumuz"}, ["gul"] = {"Sea Island Creole English"}, ["gum"] = {"Guambiano"}, ["gun"] = {"Mbyá Guaraní"}, ["guo"] = {"Guayabero"}, ["gup"] = {"Gunwinggu"}, ["guq"] = {"Aché"}, ["gur"] = {"Farefare"}, ["gus"] = {"Guinean Sign Language"}, ["gut"] = {"Maléku Jaíka"}, ["guu"] = {"Yanomamö"}, ["guw"] = {"Gun"}, ["gux"] = {"Gourmanchéma"}, ["guz"] = {"Gusii", "Ekegusii"}, ["gva"] = {"Guana (Paraguay)"}, ["gvc"] = {"Guanano"}, ["gve"] = {"Duwet"}, ["gvf"] = {"Golin"}, ["gvj"] = {"Guajá"}, ["gvl"] = {"Gulay"}, ["gvm"] = {"Gurmana"}, ["gvn"] = {"Kuku-Yalanji"}, ["gvo"] = {"Gavião Do Jiparaná"}, ["gvp"] = {"Pará Gavião"}, ["gvr"] = {"Gurung"}, ["gvs"] = {"Gumawana"}, ["gvy"] = {"Guyani"}, ["gwa"] = {"Mbato"}, ["gwb"] = {"Gwa"}, ["gwc"] = {"Gawri", "Kalami"}, ["gwd"] = {"Gawwada"}, ["gwe"] = {"Gweno"}, ["gwf"] = {"Gowro"}, ["gwg"] = {"Moo"}, ["gwi"] = {"Gwichʼin"}, ["gwj"] = {"ǀGwi"}, ["gwm"] = {"Awngthim"}, ["gwn"] = {"Gwandara"}, ["gwr"] = {"Gwere"}, ["gwt"] = {"Gawar-Bati"}, ["gwu"] = {"Guwamu"}, ["gww"] = {"Kwini"}, ["gwx"] = {"Gua"}, ["gxx"] = {"Wè Southern"}, ["gya"] = {"Northwest Gbaya"}, ["gyb"] = {"Garus"}, ["gyd"] = {"Kayardild"}, ["gye"] = {"Gyem"}, ["gyf"] = {"Gungabula"}, ["gyg"] = {"Gbayi"}, ["gyi"] = {"Gyele"}, ["gyl"] = {"Gayil"}, ["gym"] = {"Ngäbere"}, ["gyn"] = {"Guyanese Creole English"}, ["gyo"] = {"Gyalsumdo"}, ["gyr"] = {"Guarayu"}, ["gyy"] = {"Gunya"}, ["gyz"] = {"Geji", "Gyaazi"}, ["gza"] = {"Ganza"}, ["gzi"] = {"Gazi"}, ["gzn"] = {"Gane"}, ["haa"] = {"Han"}, ["hab"] = {"Hanoi Sign Language"}, ["hac"] = {"Gurani"}, ["had"] = {"Hatam"}, ["hae"] = {"Eastern Oromo"}, ["haf"] = {"Haiphong Sign Language"}, ["hag"] = {"Hanga"}, ["hah"] = {"Hahon"}, ["hai"] = {"Haida"}, ["haj"] = {"Hajong"}, ["hak"] = {"Hakka Chinese"}, ["hal"] = {"Halang"}, ["ham"] = {"Hewa"}, ["han"] = {"Hangaza"}, ["hao"] = {"Hakö"}, ["hap"] = {"Hupla"}, ["haq"] = {"Ha"}, ["har"] = {"Harari"}, ["has"] = {"Haisla"}, ["hav"] = {"Havu"}, ["haw"] = {"Hawaiian"}, ["hax"] = {"Southern Haida"}, ["hay"] = {"Haya"}, ["haz"] = {"Hazaragi"}, ["hba"] = {"Hamba"}, ["hbb"] = {"Huba"}, ["hbn"] = {"Heiban"}, ["hbo"] = {"Ancient Hebrew"}, ["hbu"] = {"Habu"}, ["hca"] = {"Andaman Creole Hindi"}, ["hch"] = {"Huichol"}, ["hdn"] = {"Northern Haida"}, ["hds"] = {"Honduras Sign Language"}, ["hdy"] = {"Hadiyya"}, ["hea"] = {"Northern Qiandong Miao"}, ["hed"] = {"Herdé"}, ["heg"] = {"Helong"}, ["heh"] = {"Hehe"}, ["hei"] = {"Heiltsuk"}, ["hem"] = {"Hemba"}, ["hgm"] = {"Haiǁom"}, ["hgw"] = {"Haigwai"}, ["hhi"] = {"Hoia Hoia"}, ["hhr"] = {"Kerak"}, ["hhy"] = {"Hoyahoya"}, ["hia"] = {"Lamang"}, ["hib"] = {"Hibito"}, ["hid"] = {"Hidatsa"}, ["hif"] = {"Фижи Хинди"}, ["hig"] = {"Kamwe"}, ["hih"] = {"Pamosu"}, ["hii"] = {"Hinduri"}, ["hij"] = {"Hijuk"}, ["hik"] = {"Seit-Kaitetu"}, ["hil"] = {"Hiligaynon"}, ["him"] = {"Himachali languages", "Western Pahari languages"}, ["hio"] = {"Tsoa"}, ["hir"] = {"Himarimã"}, ["hit"] = {"Hittite"}, ["hiw"] = {"Hiw"}, ["hix"] = {"Hixkaryána"}, ["hji"] = {"Haji"}, ["hka"] = {"Kahe"}, ["hke"] = {"Hunde"}, ["hkh"] = {"Khah", "Poguli"}, ["hkk"] = {"Hunjara-Kaina Ke"}, ["hkn"] = {"Mel-Khaonh"}, ["hks"] = {"Hong Kong Sign Language", "Heung Kong Sau Yue"}, ["hla"] = {"Halia"}, ["hlb"] = {"Halbi"}, ["hld"] = {"Halang Doan"}, ["hle"] = {"Hlersu"}, ["hlt"] = {"Matu Chin"}, ["hlu"] = {"Hieroglyphic Luwian"}, ["hma"] = {"Southern Mashan Hmong", "Southern Mashan Miao"}, ["hmb"] = {"Humburi Senni Songhay"}, ["hmc"] = {"Central Huishui Hmong", "Central Huishui Miao"}, ["hmd"] = {"Large Flowery Miao", "A-hmaos", "Da-Hua Miao"}, ["hme"] = {"Eastern Huishui Hmong", "Eastern Huishui Miao"}, ["hmf"] = {"Hmong Don"}, ["hmg"] = {"Southwestern Guiyang Hmong"}, ["hmh"] = {"Southwestern Huishui Hmong", "Southwestern Huishui Miao"}, ["hmi"] = {"Northern Huishui Hmong", "Northern Huishui Miao"}, ["hmj"] = {"Ge", "Gejia"}, ["hmk"] = {"Maek"}, ["hml"] = {"Luopohe Hmong", "Luopohe Miao"}, ["hmm"] = {"Central Mashan Hmong", "Central Mashan Miao"}, ["hmn"] = {"Хмонг", "Монг"}, ["hmp"] = {"Northern Mashan Hmong", "Northern Mashan Miao"}, ["hmq"] = {"Eastern Qiandong Miao"}, ["hmr"] = {"Hmar"}, ["hms"] = {"Southern Qiandong Miao"}, ["hmt"] = {"Hamtai"}, ["hmu"] = {"Hamap"}, ["hmv"] = {"Hmong Dô"}, ["hmw"] = {"Western Mashan Hmong", "Western Mashan Miao"}, ["hmx"] = {"Hmong-Mien languages"}, ["hmy"] = {"Southern Guiyang Hmong", "Southern Guiyang Miao"}, ["hmz"] = {"Hmong Shua", "Sinicized Miao"}, ["hna"] = {"Mina (Cameroon)"}, ["hnd"] = {"Southern Hindko"}, ["hne"] = {"Chhattisgarhi"}, ["hng"] = {"Hungu"}, ["hnh"] = {"ǁAni"}, ["hni"] = {"Hani"}, ["hnj"] = {"Hmong Njua", "Mong Leng", "Mong Njua"}, ["hnn"] = {"Hanunoo"}, ["hno"] = {"Northern Hindko"}, ["hns"] = {"Карибын Хиндустани"}, ["hnu"] = {"Hung"}, ["hoa"] = {"Hoava"}, ["hob"] = {"Mari (Madang Province)"}, ["hoc"] = {"Ho"}, ["hod"] = {"Holma"}, ["hoe"] = {"Horom"}, ["hoh"] = {"Hobyót"}, ["hoi"] = {"Holikachuk"}, ["hoj"] = {"Hadothi", "Haroti"}, ["hok"] = {"Hokan languages"}, ["hol"] = {"Holu"}, ["hom"] = {"Homa"}, ["hoo"] = {"Holoholo"}, ["hop"] = {"Hopi"}, ["hor"] = {"Horo"}, ["hos"] = {"Ho Chi Minh City Sign Language"}, ["hot"] = {"Hote", "Malê"}, ["hov"] = {"Hovongan"}, ["how"] = {"Honi"}, ["hoy"] = {"Holiya"}, ["hoz"] = {"Hozo"}, ["hpo"] = {"Hpon"}, ["hps"] = {"Hawai'i Sign Language (HSL)", "Hawai'i Pidgin Sign Language"}, ["hra"] = {"Hrangkhol"}, ["hrc"] = {"Niwer Mil"}, ["hre"] = {"Hre"}, ["hrk"] = {"Haruku"}, ["hrm"] = {"Horned Miao"}, ["hro"] = {"Haroi"}, ["hrp"] = {"Nhirrpi"}, ["hrt"] = {"Hértevin"}, ["hru"] = {"Hruso"}, ["hrw"] = {"Warwar Feni"}, ["hrx"] = {"Hunsrik"}, ["hrz"] = {"Harzani"}, ["hsb"] = {"Дээд Сорб"}, ["hsh"] = {"Hungarian Sign Language"}, ["hsl"] = {"Hausa Sign Language"}, ["hsn"] = {"Xiang Chinese"}, ["hss"] = {"Harsusi"}, ["hti"] = {"Hoti"}, ["hto"] = {"Minica Huitoto"}, ["hts"] = {"Hadza"}, ["htu"] = {"Hitu"}, ["htx"] = {"Middle Hittite"}, ["hub"] = {"Huambisa"}, ["huc"] = {"ǂHua", "ǂʼAmkhoe"}, ["hud"] = {"Huaulu"}, ["hue"] = {"San Francisco Del Mar Huave"}, ["huf"] = {"Humene"}, ["hug"] = {"Huachipaeri"}, ["huh"] = {"Huilliche"}, ["hui"] = {"Huli"}, ["huj"] = {"Northern Guiyang Hmong", "Northern Guiyang Miao"}, ["huk"] = {"Hulung"}, ["hul"] = {"Hula"}, ["hum"] = {"Hungana"}, ["huo"] = {"Hu"}, ["hup"] = {"Hupa"}, ["huq"] = {"Tsat"}, ["hur"] = {"Halkomelem"}, ["hus"] = {"Huastec"}, ["hut"] = {"Humla"}, ["huu"] = {"Murui Huitoto"}, ["huv"] = {"San Mateo Del Mar Huave"}, ["huw"] = {"Hukumina"}, ["hux"] = {"Nüpode Huitoto"}, ["huy"] = {"Hulaulá"}, ["huz"] = {"Hunzib"}, ["hvc"] = {"Haitian Vodoun Culture Language"}, ["hve"] = {"San Dionisio Del Mar Huave"}, ["hvk"] = {"Haveke"}, ["hvn"] = {"Sabu"}, ["hvv"] = {"Santa María Del Mar Huave"}, ["hwa"] = {"Wané"}, ["hwc"] = {"Hawai'i Creole English", "Hawai'i Pidgin"}, ["hwo"] = {"Hwana"}, ["hya"] = {"Hya"}, ["hyw"] = {"Western Armenian"}, ["hyx"] = {"Armenian (family)"}, ["iai"] = {"Iaai"}, ["ian"] = {"Iatmul"}, ["iar"] = {"Purari"}, ["iba"] = {"Iban"}, ["ibb"] = {"Ibibio"}, ["ibd"] = {"Iwaidja"}, ["ibe"] = {"Akpes"}, ["ibg"] = {"Ibanag"}, ["ibh"] = {"Bih"}, ["ibl"] = {"Ibaloi"}, ["ibm"] = {"Agoi"}, ["ibn"] = {"Ibino"}, ["ibr"] = {"Ibuoro"}, ["ibu"] = {"Ibu"}, ["iby"] = {"Ibani"}, ["ica"] = {"Ede Ica"}, ["ich"] = {"Etkywan"}, ["icl"] = {"Icelandic Sign Language"}, ["icr"] = {"Islander Creole English"}, ["ida"] = {"Idakho-Isukha-Tiriki", "Luidakho-Luisukha-Lutirichi"}, ["idb"] = {"Indo-Portuguese"}, ["idc"] = {"Idon", "Ajiya"}, ["idd"] = {"Ede Idaca"}, ["ide"] = {"Idere"}, ["idi"] = {"Idi"}, ["idr"] = {"Indri"}, ["ids"] = {"Idesa"}, ["idt"] = {"Idaté"}, ["idu"] = {"Idoma"}, ["ifa"] = {"Amganad Ifugao"}, ["ifb"] = {"Batad Ifugao", "Ayangan Ifugao"}, ["ife"] = {"Ifè"}, ["iff"] = {"Ifo"}, ["ifk"] = {"Tuwali Ifugao"}, ["ifm"] = {"Teke-Fuumu"}, ["ifu"] = {"Mayoyao Ifugao"}, ["ify"] = {"Keley-I Kallahan"}, ["igb"] = {"Ebira"}, ["ige"] = {"Igede"}, ["igg"] = {"Igana"}, ["igl"] = {"Igala"}, ["igm"] = {"Kanggape"}, ["ign"] = {"Ignaciano"}, ["igo"] = {"Isebe"}, ["igs"] = {"Interglossa"}, ["igw"] = {"Igwe"}, ["ihb"] = {"Iha Based Pidgin"}, ["ihi"] = {"Ihievbe"}, ["ihp"] = {"Iha"}, ["ihw"] = {"Bidhawal"}, ["iin"] = {"Thiin"}, ["iir"] = {"Indo-Iranian languages"}, ["ijc"] = {"Izon"}, ["ije"] = {"Biseni"}, ["ijj"] = {"Ede Ije"}, ["ijn"] = {"Kalabari"}, ["ijo"] = {"Ijo languages"}, ["ijs"] = {"Southeast Ijo"}, ["ike"] = {"Eastern Canadian Inuktitut"}, ["iki"] = {"Iko"}, ["ikk"] = {"Ika"}, ["ikl"] = {"Ikulu"}, ["iko"] = {"Olulumo-Ikom"}, ["ikp"] = {"Ikpeshi"}, ["ikr"] = {"Ikaranggal"}, ["iks"] = {"Inuit Sign Language"}, ["ikt"] = {"Inuinnaqtun", "Western Canadian Inuktitut"}, ["ikv"] = {"Iku-Gora-Ankwa"}, ["ikw"] = {"Ikwere"}, ["ikx"] = {"Ik"}, ["ikz"] = {"Ikizu"}, ["ila"] = {"Ile Ape"}, ["ilb"] = {"Ila"}, ["ilg"] = {"Garig-Ilgar"}, ["ili"] = {"Ili Turki"}, ["ilk"] = {"Ilongot"}, ["ilm"] = {"Iranun (Malaysia)"}, ["ilo"] = {"Iloko"}, ["ilp"] = {"Iranun (Philippines)"}, ["ils"] = {"International Sign"}, ["ilu"] = {"Ili'uun"}, ["ilv"] = {"Ilue"}, ["ima"] = {"Mala Malasar"}, ["imi"] = {"Anamgura"}, ["iml"] = {"Miluk"}, ["imn"] = {"Imonda"}, ["imo"] = {"Imbongu"}, ["imr"] = {"Imroing"}, ["ims"] = {"Marsian"}, ["imy"] = {"Milyan"}, ["inb"] = {"Inga"}, ["inc"] = {"Indic languages"}, ["ine"] = {"Indo-European languages"}, ["ing"] = {"Degexit'an"}, ["inh"] = {"Ингуш"}, ["inj"] = {"Jungle Inga"}, ["inl"] = {"Indonesian Sign Language"}, ["inm"] = {"Minaean"}, ["inn"] = {"Isinai"}, ["ino"] = {"Inoke-Yate"}, ["inp"] = {"Iñapari"}, ["ins"] = {"Indian Sign Language"}, ["int"] = {"Intha"}, ["inz"] = {"Ineseño"}, ["ior"] = {"Inor"}, ["iou"] = {"Tuma-Irumu"}, ["iow"] = {"Iowa-Oto"}, ["ipi"] = {"Ipili"}, ["ipo"] = {"Ipiko"}, ["iqu"] = {"Iquito"}, ["iqw"] = {"Ikwo"}, ["ira"] = {"Iranian languages"}, ["ire"] = {"Iresim"}, ["irh"] = {"Irarutu"}, ["iri"] = {"Rigwe", "Irigwe"}, ["irk"] = {"Iraqw"}, ["irn"] = {"Irántxe"}, ["iro"] = {"Iroquoian languages"}, ["irr"] = {"Ir"}, ["iru"] = {"Irula"}, ["irx"] = {"Kamberau"}, ["iry"] = {"Iraya"}, ["isa"] = {"Isabi"}, ["isc"] = {"Isconahua"}, ["isd"] = {"Isnag"}, ["ise"] = {"Italian Sign Language"}, ["isg"] = {"Irish Sign Language"}, ["ish"] = {"Esan"}, ["isi"] = {"Nkem-Nkum"}, ["isk"] = {"Ishkashimi"}, ["ism"] = {"Masimasi"}, ["isn"] = {"Isanzu"}, ["iso"] = {"Isoko"}, ["isr"] = {"Israeli Sign Language"}, ["ist"] = {"Istriot"}, ["isu"] = {"Isu (Menchum Division)"}, ["itb"] = {"Binongan Itneg"}, ["itc"] = {"Italic languages"}, ["itd"] = {"Southern Tidung"}, ["ite"] = {"Itene"}, ["iti"] = {"Inlaod Itneg"}, ["itk"] = {"Judeo-Italian"}, ["itl"] = {"Itelmen"}, ["itm"] = {"Itu Mbon Uzo"}, ["ito"] = {"Itonama"}, ["itr"] = {"Iteri"}, ["its"] = {"Isekiri"}, ["itt"] = {"Maeng Itneg"}, ["itv"] = {"Itawit"}, ["itw"] = {"Ito"}, ["itx"] = {"Itik"}, ["ity"] = {"Moyadan Itneg"}, ["itz"] = {"Itzá"}, ["ium"] = {"Iu Mien"}, ["ivb"] = {"Ibatan"}, ["ivv"] = {"Ivatan"}, ["iwk"] = {"I-Wak"}, ["iwm"] = {"Iwam"}, ["iwo"] = {"Iwur"}, ["iws"] = {"Sepik Iwam"}, ["ixc"] = {"Ixcatec"}, ["ixl"] = {"Ixil"}, ["iya"] = {"Iyayu"}, ["iyo"] = {"Mesaka"}, ["iyx"] = {"Yaka (Congo)"}, ["izh"] = {"Ingrian"}, ["izr"] = {"Izere"}, ["izz"] = {"Izii"}, ["jaa"] = {"Jamamadí"}, ["jab"] = {"Hyam"}, ["jac"] = {"Popti'", "Jakalteko"}, ["jad"] = {"Jahanka"}, ["jae"] = {"Yabem"}, ["jaf"] = {"Jara"}, ["jah"] = {"Jah Hut"}, ["jaj"] = {"Zazao"}, ["jak"] = {"Jakun"}, ["jal"] = {"Yalahatan"}, ["jam"] = {"Ямайкын Креол"}, ["jan"] = {"Jandai"}, ["jao"] = {"Yanyuwa"}, ["jaq"] = {"Yaqay"}, ["jas"] = {"New Caledonian Javanese"}, ["jat"] = {"Jakati"}, ["jau"] = {"Yaur"}, ["jax"] = {"Jambi Malay"}, ["jay"] = {"Yan-nhangu", "Nhangu"}, ["jaz"] = {"Jawe"}, ["jbe"] = {"Judeo-Berber"}, ["jbi"] = {"Badjiri"}, ["jbj"] = {"Arandai"}, ["jbk"] = {"Barikewa"}, ["jbm"] = {"Bijim"}, ["jbn"] = {"Nafusi"}, ["jbo"] = {"Lojban"}, ["jbr"] = {"Jofotek-Bromnya"}, ["jbt"] = {"Jabutí"}, ["jbu"] = {"Jukun Takum"}, ["jbw"] = {"Yawijibaya"}, ["jcs"] = {"Jamaican Country Sign Language"}, ["jct"] = {"Krymchak"}, ["jda"] = {"Jad"}, ["jdg"] = {"Jadgali"}, ["jdt"] = {"Judeo-Tat"}, ["jeb"] = {"Jebero"}, ["jee"] = {"Jerung"}, ["jeh"] = {"Jeh"}, ["jei"] = {"Yei"}, ["jek"] = {"Jeri Kuo"}, ["jel"] = {"Yelmek"}, ["jen"] = {"Dza"}, ["jer"] = {"Jere"}, ["jet"] = {"Manem"}, ["jeu"] = {"Jonkor Bourmataguil"}, ["jgb"] = {"Ngbee"}, ["jge"] = {"Judeo-Georgian"}, ["jgk"] = {"Gwak"}, ["jgo"] = {"Ngomba"}, ["jhi"] = {"Jehai"}, ["jhs"] = {"Jhankot Sign Language"}, ["jia"] = {"Jina"}, ["jib"] = {"Jibu"}, ["jic"] = {"Tol"}, ["jid"] = {"Bu (Kaduna State)"}, ["jie"] = {"Jilbe"}, ["jig"] = {"Jingulu", "Djingili"}, ["jih"] = {"sTodsde", "Shangzhai"}, ["jii"] = {"Jiiddu"}, ["jil"] = {"Jilim"}, ["jim"] = {"Jimi (Cameroon)"}, ["jio"] = {"Jiamao"}, ["jiq"] = {"Guanyinqiao", "Lavrung"}, ["jit"] = {"Jita"}, ["jiu"] = {"Youle Jinuo"}, ["jiv"] = {"Shuar"}, ["jiy"] = {"Buyuan Jinuo"}, ["jje"] = {"Jejueo"}, ["jjr"] = {"Bankal"}, ["jka"] = {"Kaera"}, ["jkm"] = {"Mobwa Karen"}, ["jko"] = {"Kubo"}, ["jkp"] = {"Paku Karen"}, ["jkr"] = {"Koro (India)"}, ["jks"] = {"Amami Koniya Sign Language"}, ["jku"] = {"Labir"}, ["jle"] = {"Ngile"}, ["jls"] = {"Jamaican Sign Language"}, ["jma"] = {"Dima"}, ["jmb"] = {"Zumbun"}, ["jmc"] = {"Machame"}, ["jmd"] = {"Yamdena"}, ["jmi"] = {"Jimi (Nigeria)"}, ["jml"] = {"Jumli"}, ["jmn"] = {"Makuri Naga"}, ["jmr"] = {"Kamara"}, ["jms"] = {"Mashi (Nigeria)"}, ["jmw"] = {"Mouwase"}, ["jmx"] = {"Western Juxtlahuaca Mixtec"}, ["jna"] = {"Jangshung"}, ["jnd"] = {"Jandavra"}, ["jng"] = {"Yangman"}, ["jni"] = {"Janji"}, ["jnj"] = {"Yemsa"}, ["jnl"] = {"Rawat"}, ["jns"] = {"Jaunsari"}, ["job"] = {"Joba"}, ["jod"] = {"Wojenaka"}, ["jog"] = {"Jogi"}, ["jor"] = {"Jorá"}, ["jos"] = {"Jordanian Sign Language"}, ["jow"] = {"Jowulu"}, ["jpa"] = {"Jewish Palestinian Aramaic"}, ["jpr"] = {"Judeo-Persian"}, ["jpx"] = {"Japanese (family)"}, ["jqr"] = {"Jaqaru"}, ["jra"] = {"Jarai"}, ["jrb"] = {"Judeo-Arabic"}, ["jrr"] = {"Jiru"}, ["jrt"] = {"Jakattoe"}, ["jru"] = {"Japrería"}, ["jsl"] = {"Japanese Sign Language"}, ["jua"] = {"Júma"}, ["jub"] = {"Wannu"}, ["juc"] = {"Jurchen"}, ["jud"] = {"Worodougou"}, ["juh"] = {"Hõne"}, ["jui"] = {"Ngadjuri"}, ["juk"] = {"Wapan"}, ["jul"] = {"Jirel"}, ["jum"] = {"Jumjum"}, ["jun"] = {"Juang"}, ["juo"] = {"Jiba"}, ["jup"] = {"Hupdë"}, ["jur"] = {"Jurúna"}, ["jus"] = {"Jumla Sign Language"}, ["jut"] = {"Jutish"}, ["juu"] = {"Ju"}, ["juw"] = {"Wãpha"}, ["juy"] = {"Juray"}, ["jvd"] = {"Javindo"}, ["jvn"] = {"Caribbean Javanese"}, ["jwi"] = {"Jwira-Pepesa"}, ["jya"] = {"Jiarong"}, ["jye"] = {"Judeo-Yemeni Arabic"}, ["jyy"] = {"Jaya"}, ["kaa"] = {"Кара-Калпак", "Каракалпак"}, ["kab"] = {"Kabyle"}, ["kac"] = {"Kachin", "Jingpho"}, ["kad"] = {"Adara"}, ["kae"] = {"Ketangalan"}, ["kaf"] = {"Katso"}, ["kag"] = {"Kajaman"}, ["kah"] = {"Kara (Central African Republic)"}, ["kai"] = {"Karekare"}, ["kaj"] = {"Jju"}, ["kak"] = {"Kalanguya", "Kayapa Kallahan"}, ["kam"] = {"Kamba (Kenya)"}, ["kao"] = {"Xaasongaxango"}, ["kap"] = {"Bezhta"}, ["kaq"] = {"Capanahua"}, ["kar"] = {"Karen languages"}, ["kav"] = {"Katukína"}, ["kaw"] = {"Кави"}, ["kax"] = {"Kao"}, ["kay"] = {"Kamayurá"}, ["kba"] = {"Kalarko"}, ["kbb"] = {"Kaxuiâna"}, ["kbc"] = {"Kadiwéu"}, ["kbd"] = {"Кабард"}, ["kbe"] = {"Kanju"}, ["kbg"] = {"Khamba"}, ["kbh"] = {"Camsá"}, ["kbi"] = {"Kaptiau"}, ["kbj"] = {"Kari"}, ["kbk"] = {"Grass Koiari"}, ["kbl"] = {"Kanembu"}, ["kbm"] = {"Iwal"}, ["kbn"] = {"Kare (Central African Republic)"}, ["kbo"] = {"Keliko"}, ["kbp"] = {"Kabiyè"}, ["kbq"] = {"Kamano"}, ["kbr"] = {"Kafa"}, ["kbs"] = {"Kande"}, ["kbt"] = {"Abadi"}, ["kbu"] = {"Kabutra"}, ["kbv"] = {"Dera (Indonesia)"}, ["kbw"] = {"Kaiep"}, ["kbx"] = {"Ap Ma"}, ["kby"] = {"Manga Kanuri"}, ["kbz"] = {"Duhwa"}, ["kca"] = {"Khanty"}, ["kcb"] = {"Kawacha"}, ["kcc"] = {"Lubila"}, ["kcd"] = {"Ngkâlmpw Kanum"}, ["kce"] = {"Kaivi"}, ["kcf"] = {"Ukaan"}, ["kcg"] = {"Tyap"}, ["kch"] = {"Vono"}, ["kci"] = {"Kamantan"}, ["kcj"] = {"Kobiana"}, ["kck"] = {"Kalanga"}, ["kcl"] = {"Kela (Papua New Guinea)", "Kala"}, ["kcm"] = {"Gula (Central African Republic)"}, ["kcn"] = {"Nubi"}, ["kco"] = {"Kinalakna"}, ["kcp"] = {"Kanga"}, ["kcq"] = {"Kamo"}, ["kcr"] = {"Katla"}, ["kcs"] = {"Koenoem"}, ["kct"] = {"Kaian"}, ["kcu"] = {"Kami (Tanzania)"}, ["kcv"] = {"Kete"}, ["kcw"] = {"Kabwari"}, ["kcx"] = {"Kachama-Ganjule"}, ["kcy"] = {"Korandje"}, ["kcz"] = {"Konongo"}, ["kda"] = {"Worimi"}, ["kdc"] = {"Kutu"}, ["kdd"] = {"Yankunytjatjara"}, ["kde"] = {"Makonde"}, ["kdf"] = {"Mamusi"}, ["kdg"] = {"Seba"}, ["kdh"] = {"Tem"}, ["kdi"] = {"Kumam"}, ["kdj"] = {"Karamojong"}, ["kdk"] = {"Numèè", "Kwényi"}, ["kdl"] = {"Tsikimba"}, ["kdm"] = {"Kagoma"}, ["kdn"] = {"Kunda"}, ["kdo"] = {"Kordofanian languages"}, ["kdp"] = {"Kaningdon-Nindem"}, ["kdq"] = {"Koch"}, ["kdr"] = {"Karaim"}, ["kdt"] = {"Kuy"}, ["kdu"] = {"Kadaru"}, ["kdw"] = {"Koneraw"}, ["kdx"] = {"Kam"}, ["kdy"] = {"Keder", "Keijar"}, ["kdz"] = {"Kwaja"}, ["kea"] = {"Kabuverdianu"}, ["keb"] = {"Kélé"}, ["kec"] = {"Keiga"}, ["ked"] = {"Kerewe"}, ["kee"] = {"Eastern Keres"}, ["kef"] = {"Kpessi"}, ["keg"] = {"Tese"}, ["keh"] = {"Keak"}, ["kei"] = {"Kei"}, ["kej"] = {"Kadar"}, ["kek"] = {"Kekchí"}, ["kel"] = {"Kela (Democratic Republic of Congo)"}, ["kem"] = {"Kemak"}, ["ken"] = {"Kenyang"}, ["keo"] = {"Kakwa"}, ["kep"] = {"Kaikadi"}, ["keq"] = {"Kamar"}, ["ker"] = {"Kera"}, ["kes"] = {"Kugbo"}, ["ket"] = {"Ket"}, ["keu"] = {"Akebu"}, ["kev"] = {"Kanikkaran"}, ["kew"] = {"West Kewa"}, ["kex"] = {"Kukna"}, ["key"] = {"Kupia"}, ["kez"] = {"Kukele"}, ["kfa"] = {"Kodava"}, ["kfb"] = {"Northwestern Kolami"}, ["kfc"] = {"Konda-Dora"}, ["kfd"] = {"Korra Koraga"}, ["kfe"] = {"Kota (India)"}, ["kff"] = {"Koya"}, ["kfg"] = {"Kudiya"}, ["kfh"] = {"Kurichiya"}, ["kfi"] = {"Kannada Kurumba"}, ["kfj"] = {"Kemiehua"}, ["kfk"] = {"Kinnauri"}, ["kfl"] = {"Kung"}, ["kfm"] = {"Khunsari"}, ["kfn"] = {"Kuk"}, ["kfo"] = {"Koro (Côte d'Ivoire)"}, ["kfp"] = {"Korwa"}, ["kfq"] = {"Korku"}, ["kfr"] = {"Kachhi", "Kutchi"}, ["kfs"] = {"Bilaspuri"}, ["kft"] = {"Kanjari"}, ["kfu"] = {"Katkari"}, ["kfv"] = {"Kurmukar"}, ["kfw"] = {"Kharam Naga"}, ["kfx"] = {"Kullu Pahari"}, ["kfy"] = {"Kumaoni"}, ["kfz"] = {"Koromfé"}, ["kga"] = {"Koyaga"}, ["kgb"] = {"Kawe"}, ["kge"] = {"Komering"}, ["kgf"] = {"Kube"}, ["kgg"] = {"Kusunda"}, ["kgi"] = {"Selangor Sign Language"}, ["kgj"] = {"Gamale Kham"}, ["kgk"] = {"Kaiwá"}, ["kgl"] = {"Kunggari"}, ["kgm"] = {"Karipúna"}, ["kgn"] = {"Karingani"}, ["kgo"] = {"Krongo"}, ["kgp"] = {"Kaingang"}, ["kgq"] = {"Kamoro"}, ["kgr"] = {"Abun"}, ["kgs"] = {"Kumbainggar"}, ["kgt"] = {"Somyev"}, ["kgu"] = {"Kobol"}, ["kgv"] = {"Karas"}, ["kgw"] = {"Karon Dori"}, ["kgx"] = {"Kamaru"}, ["kgy"] = {"Kyerung"}, ["kha"] = {"Khasi"}, ["khb"] = {"Lü"}, ["khc"] = {"Tukang Besi North"}, ["khd"] = {"Bädi Kanum"}, ["khe"] = {"Korowai"}, ["khf"] = {"Khuen"}, ["khg"] = {"Khams Tibetan"}, ["khh"] = {"Kehu"}, ["khi"] = {"Khoisan languages"}, ["khj"] = {"Kuturmi"}, ["khk"] = {"Halh Mongolian"}, ["khl"] = {"Lusi"}, ["khn"] = {"Khandesi"}, ["kho"] = {"Khotanese", "Sakan"}, ["khp"] = {"Kapori", "Kapauri"}, ["khq"] = {"Koyra Chiini Songhay"}, ["khr"] = {"Kharia"}, ["khs"] = {"Kasua"}, ["kht"] = {"Khamti"}, ["khu"] = {"Nkhumbi"}, ["khv"] = {"Khvarshi"}, ["khw"] = {"Ховар"}, ["khx"] = {"Kanu"}, ["khy"] = {"Kele (Democratic Republic of Congo)"}, ["khz"] = {"Keapara"}, ["kia"] = {"Kim"}, ["kib"] = {"Koalib"}, ["kic"] = {"Kickapoo"}, ["kid"] = {"Koshin"}, ["kie"] = {"Kibet"}, ["kif"] = {"Eastern Parbate Kham"}, ["kig"] = {"Kimaama", "Kimaghima"}, ["kih"] = {"Kilmeri"}, ["kii"] = {"Kitsai"}, ["kij"] = {"Kilivila"}, ["kil"] = {"Kariya"}, ["kim"] = {"Karagas"}, ["kio"] = {"Kiowa"}, ["kip"] = {"Sheshi Kham"}, ["kiq"] = {"Kosadle", "Kosare"}, ["kis"] = {"Kis"}, ["kit"] = {"Agob"}, ["kiu"] = {"Kirmanjki (individual language)"}, ["kiv"] = {"Kimbu"}, ["kiw"] = {"Northeast Kiwai"}, ["kix"] = {"Khiamniungan Naga"}, ["kiy"] = {"Kirikiri"}, ["kiz"] = {"Kisi"}, ["kja"] = {"Mlap"}, ["kjb"] = {"Q'anjob'al", "Kanjobal"}, ["kjc"] = {"Coastal Konjo"}, ["kjd"] = {"Southern Kiwai"}, ["kje"] = {"Kisar"}, ["kjg"] = {"Khmu"}, ["kjh"] = {"Khakas"}, ["kji"] = {"Zabana"}, ["kjj"] = {"Khinalugh"}, ["kjk"] = {"Highland Konjo"}, ["kjl"] = {"Western Parbate Kham"}, ["kjm"] = {"Kháng"}, ["kjn"] = {"Kunjen"}, ["kjo"] = {"Harijan Kinnauri"}, ["kjp"] = {"Pwo Eastern Karen"}, ["kjq"] = {"Western Keres"}, ["kjr"] = {"Kurudu"}, ["kjs"] = {"East Kewa"}, ["kjt"] = {"Phrae Pwo Karen"}, ["kju"] = {"Kashaya"}, ["kjv"] = {"Kaikavian Literary Language"}, ["kjx"] = {"Ramopa"}, ["kjy"] = {"Erave"}, ["kjz"] = {"Bumthangkha"}, ["kka"] = {"Kakanda"}, ["kkb"] = {"Kwerisa"}, ["kkc"] = {"Odoodee"}, ["kkd"] = {"Kinuku"}, ["kke"] = {"Kakabe"}, ["kkf"] = {"Kalaktang Monpa"}, ["kkg"] = {"Mabaka Valley Kalinga"}, ["kkh"] = {"Khün"}, ["kki"] = {"Kagulu"}, ["kkj"] = {"Kako"}, ["kkk"] = {"Kokota"}, ["kkl"] = {"Kosarek Yale"}, ["kkm"] = {"Kiong"}, ["kkn"] = {"Kon Keu"}, ["kko"] = {"Karko"}, ["kkp"] = {"Gugubera", "Koko-Bera"}, ["kkq"] = {"Kaeku"}, ["kkr"] = {"Kir-Balar"}, ["kks"] = {"Giiwo"}, ["kkt"] = {"Koi"}, ["kku"] = {"Tumi"}, ["kkv"] = {"Kangean"}, ["kkw"] = {"Teke-Kukuya"}, ["kkx"] = {"Kohin"}, ["kky"] = {"Guugu Yimidhirr", "Guguyimidjir"}, ["kkz"] = {"Kaska"}, ["kla"] = {"Klamath-Modoc"}, ["klb"] = {"Kiliwa"}, ["klc"] = {"Kolbila"}, ["kld"] = {"Gamilaraay"}, ["kle"] = {"Kulung (Nepal)"}, ["klf"] = {"Kendeje"}, ["klg"] = {"Tagakaulo"}, ["klh"] = {"Weliki"}, ["kli"] = {"Kalumpang"}, ["klj"] = {"Khalaj"}, ["klk"] = {"Kono (Nigeria)"}, ["kll"] = {"Kagan Kalagan"}, ["klm"] = {"Migum"}, ["kln"] = {"Kalenjin"}, ["klo"] = {"Kapya"}, ["klp"] = {"Kamasa"}, ["klq"] = {"Rumu"}, ["klr"] = {"Khaling"}, ["kls"] = {"Kalasha"}, ["klt"] = {"Nukna"}, ["klu"] = {"Klao"}, ["klv"] = {"Maskelynes"}, ["klw"] = {"Tado", "Lindu"}, ["klx"] = {"Koluwawa"}, ["kly"] = {"Kalao"}, ["klz"] = {"Kabola"}, ["kma"] = {"Konni"}, ["kmb"] = {"Kimbundu"}, ["kmc"] = {"Southern Dong"}, ["kmd"] = {"Majukayang Kalinga"}, ["kme"] = {"Bakole"}, ["kmf"] = {"Kare (Papua New Guinea)"}, ["kmg"] = {"Kâte"}, ["kmh"] = {"Kalam"}, ["kmi"] = {"Kami (Nigeria)"}, ["kmj"] = {"Kumarbhag Paharia"}, ["kmk"] = {"Limos Kalinga"}, ["kml"] = {"Tanudan Kalinga"}, ["kmm"] = {"Kom (India)"}, ["kmn"] = {"Awtuw"}, ["kmo"] = {"Kwoma"}, ["kmp"] = {"Gimme"}, ["kmq"] = {"Kwama"}, ["kmr"] = {"Northern Kurdish"}, ["kms"] = {"Kamasau"}, ["kmt"] = {"Kemtuik"}, ["kmu"] = {"Kanite"}, ["kmv"] = {"Karipúna Creole French"}, ["kmw"] = {"Komo (Democratic Republic of Congo)"}, ["kmx"] = {"Waboda"}, ["kmy"] = {"Koma"}, ["kmz"] = {"Khorasani Turkish"}, ["kna"] = {"Dera (Nigeria)"}, ["knb"] = {"Lubuagan Kalinga"}, ["knc"] = {"Central Kanuri"}, ["knd"] = {"Konda"}, ["kne"] = {"Kankanaey"}, ["knf"] = {"Mankanya"}, ["kng"] = {"Koongo"}, ["kni"] = {"Kanufi"}, ["knj"] = {"Western Kanjobal"}, ["knk"] = {"Kuranko"}, ["knl"] = {"Keninjal"}, ["knm"] = {"Kanamarí"}, ["knn"] = {"Konkani (individual language)"}, ["kno"] = {"Kono (Sierra Leone)"}, ["knp"] = {"Kwanja"}, ["knq"] = {"Kintaq"}, ["knr"] = {"Kaningra"}, ["kns"] = {"Kensiu"}, ["knt"] = {"Panoan Katukína"}, ["knu"] = {"Kono (Guinea)"}, ["knv"] = {"Tabo"}, ["knw"] = {"Kung-Ekoka"}, ["knx"] = {"Kendayan", "Salako"}, ["kny"] = {"Kanyok"}, ["knz"] = {"Kalamsé"}, ["koa"] = {"Konomala"}, ["koc"] = {"Kpati"}, ["kod"] = {"Kodi"}, ["koe"] = {"Kacipo-Bale Suri"}, ["kof"] = {"Kubi"}, ["kog"] = {"Cogui", "Kogi"}, ["koh"] = {"Koyo"}, ["koi"] = {"Komi-Permyak"}, ["kok"] = {"Konkani (macrolanguage)"}, ["kol"] = {"Kol (Papua New Guinea)"}, ["koo"] = {"Konzo"}, ["kop"] = {"Waube"}, ["koq"] = {"Kota (Gabon)"}, ["kos"] = {"Kosraean"}, ["kot"] = {"Lagwan"}, ["kou"] = {"Koke"}, ["kov"] = {"Kudu-Camo"}, ["kow"] = {"Kugama"}, ["koy"] = {"Koyukon"}, ["koz"] = {"Korak"}, ["kpa"] = {"Kutto"}, ["kpb"] = {"Mullu Kurumba"}, ["kpc"] = {"Curripaco"}, ["kpd"] = {"Koba"}, ["kpe"] = {"Kpelle"}, ["kpf"] = {"Komba"}, ["kpg"] = {"Kapingamarangi"}, ["kph"] = {"Kplang"}, ["kpi"] = {"Kofei"}, ["kpj"] = {"Karajá"}, ["kpk"] = {"Kpan"}, ["kpl"] = {"Kpala"}, ["kpm"] = {"Koho"}, ["kpn"] = {"Kepkiriwát"}, ["kpo"] = {"Ikposo"}, ["kpq"] = {"Korupun-Sela"}, ["kpr"] = {"Korafe-Yegha"}, ["kps"] = {"Tehit"}, ["kpt"] = {"Karata"}, ["kpu"] = {"Kafoa"}, ["kpv"] = {"Komi-Zyrian"}, ["kpw"] = {"Kobon"}, ["kpx"] = {"Mountain Koiali"}, ["kpy"] = {"Koryak"}, ["kpz"] = {"Kupsabiny"}, ["kqa"] = {"Mum"}, ["kqb"] = {"Kovai"}, ["kqc"] = {"Doromu-Koki"}, ["kqd"] = {"Koy Sanjaq Surat"}, ["kqe"] = {"Kalagan"}, ["kqf"] = {"Kakabai"}, ["kqg"] = {"Khe"}, ["kqh"] = {"Kisankasa"}, ["kqi"] = {"Koitabu"}, ["kqj"] = {"Koromira"}, ["kqk"] = {"Kotafon Gbe"}, ["kql"] = {"Kyenele"}, ["kqm"] = {"Khisa"}, ["kqn"] = {"Kaonde"}, ["kqo"] = {"Eastern Krahn"}, ["kqp"] = {"Kimré"}, ["kqq"] = {"Krenak"}, ["kqr"] = {"Kimaragang"}, ["kqs"] = {"Northern Kissi"}, ["kqt"] = {"Klias River Kadazan"}, ["kqu"] = {"Seroa"}, ["kqv"] = {"Okolod"}, ["kqw"] = {"Kandas"}, ["kqx"] = {"Mser"}, ["kqy"] = {"Koorete"}, ["kqz"] = {"Korana"}, ["kra"] = {"Kumhali"}, ["krb"] = {"Karkin"}, ["krc"] = {"Карачай-Балкар"}, ["krd"] = {"Kairui-Midiki"}, ["kre"] = {"Panará"}, ["krf"] = {"Koro (Vanuatu)"}, ["krh"] = {"Kurama"}, ["kri"] = {"Krio"}, ["krj"] = {"Kinaray-A"}, ["krk"] = {"Kerek"}, ["krl"] = {"Karelian"}, ["krn"] = {"Sapo"}, ["kro"] = {"Kru languages"}, ["krp"] = {"Korop"}, ["krr"] = {"Krung"}, ["krs"] = {"Gbaya (Sudan)"}, ["krt"] = {"Tumari Kanuri"}, ["kru"] = {"Kurukh"}, ["krv"] = {"Kavet"}, ["krw"] = {"Western Krahn"}, ["krx"] = {"Karon"}, ["kry"] = {"Kryts"}, ["krz"] = {"Sota Kanum"}, ["ksa"] = {"Shuwa-Zamani"}, ["ksb"] = {"Shambala"}, ["ksc"] = {"Southern Kalinga"}, ["ksd"] = {"Kuanua"}, ["kse"] = {"Kuni"}, ["ksf"] = {"Bafia"}, ["ksg"] = {"Kusaghe"}, ["ksh"] = {"Кёльн"}, ["ksi"] = {"Krisa", "I'saka"}, ["ksj"] = {"Uare"}, ["ksk"] = {"Kansa"}, ["ksl"] = {"Kumalu"}, ["ksm"] = {"Kumba"}, ["ksn"] = {"Kasiguranin"}, ["kso"] = {"Kofa"}, ["ksp"] = {"Kaba"}, ["ksq"] = {"Kwaami"}, ["ksr"] = {"Borong"}, ["kss"] = {"Southern Kisi"}, ["kst"] = {"Winyé"}, ["ksu"] = {"Khamyang"}, ["ksv"] = {"Kusu"}, ["ksw"] = {"S'gaw Karen"}, ["ksx"] = {"Kedang"}, ["ksy"] = {"Kharia Thar"}, ["ksz"] = {"Kodaku"}, ["kta"] = {"Katua"}, ["ktb"] = {"Kambaata"}, ["ktc"] = {"Kholok"}, ["ktd"] = {"Kokata", "Kukatha"}, ["kte"] = {"Nubri"}, ["ktf"] = {"Kwami"}, ["ktg"] = {"Kalkutung"}, ["kth"] = {"Karanga"}, ["kti"] = {"North Muyu"}, ["ktj"] = {"Plapo Krumen"}, ["ktk"] = {"Kaniet"}, ["ktl"] = {"Koroshi"}, ["ktm"] = {"Kurti"}, ["ktn"] = {"Karitiâna"}, ["kto"] = {"Kuot"}, ["ktp"] = {"Kaduo"}, ["ktq"] = {"Katabaga"}, ["kts"] = {"South Muyu"}, ["ktt"] = {"Ketum"}, ["ktu"] = {"Kituba (Democratic Republic of Congo)"}, ["ktv"] = {"Eastern Katu"}, ["ktw"] = {"Kato"}, ["ktx"] = {"Kaxararí"}, ["kty"] = {"Kango (Bas-Uélé District)"}, ["ktz"] = {"Juǀʼhoan", "Juǀʼhoansi"}, ["kub"] = {"Kutep"}, ["kuc"] = {"Kwinsu"}, ["kud"] = {"'Auhelawa"}, ["kue"] = {"Kuman (Papua New Guinea)"}, ["kuf"] = {"Western Katu"}, ["kug"] = {"Kupa"}, ["kuh"] = {"Kushi"}, ["kui"] = {"Kuikúro-Kalapálo", "Kalapalo"}, ["kuj"] = {"Kuria"}, ["kuk"] = {"Kepo'"}, ["kul"] = {"Kulere"}, ["kum"] = {"Кумык"}, ["kun"] = {"Kunama"}, ["kuo"] = {"Kumukio"}, ["kup"] = {"Kunimaipa"}, ["kuq"] = {"Karipuna"}, ["kus"] = {"Kusaal"}, ["kut"] = {"Kutenai"}, ["kuu"] = {"Upper Kuskokwim"}, ["kuv"] = {"Kur"}, ["kuw"] = {"Kpagua"}, ["kux"] = {"Kukatja"}, ["kuy"] = {"Kuuku-Ya'u"}, ["kuz"] = {"Kunza"}, ["kva"] = {"Bagvalal"}, ["kvb"] = {"Kubu"}, ["kvc"] = {"Kove"}, ["kvd"] = {"Kui (Indonesia)"}, ["kve"] = {"Kalabakan"}, ["kvf"] = {"Kabalai"}, ["kvg"] = {"Kuni-Boazi"}, ["kvh"] = {"Komodo"}, ["kvi"] = {"Kwang"}, ["kvj"] = {"Psikye"}, ["kvk"] = {"Korean Sign Language"}, ["kvl"] = {"Kayaw"}, ["kvm"] = {"Kendem"}, ["kvn"] = {"Border Kuna"}, ["kvo"] = {"Dobel"}, ["kvp"] = {"Kompane"}, ["kvq"] = {"Geba Karen"}, ["kvr"] = {"Kerinci"}, ["kvt"] = {"Lahta Karen", "Lahta"}, ["kvu"] = {"Yinbaw Karen"}, ["kvv"] = {"Kola"}, ["kvw"] = {"Wersing"}, ["kvx"] = {"Parkari Koli"}, ["kvy"] = {"Yintale Karen", "Yintale"}, ["kvz"] = {"Tsakwambo", "Tsaukambo"}, ["kwa"] = {"Dâw"}, ["kwb"] = {"Kwa"}, ["kwc"] = {"Likwala"}, ["kwd"] = {"Kwaio"}, ["kwe"] = {"Kwerba"}, ["kwf"] = {"Kwara'ae"}, ["kwg"] = {"Sara Kaba Deme"}, ["kwh"] = {"Kowiai"}, ["kwi"] = {"Awa-Cuaiquer"}, ["kwj"] = {"Kwanga"}, ["kwk"] = {"Kwakiutl"}, ["kwl"] = {"Kofyar"}, ["kwm"] = {"Kwambi"}, ["kwn"] = {"Квангали"}, ["kwo"] = {"Kwomtari"}, ["kwp"] = {"Kodia"}, ["kwr"] = {"Kwer"}, ["kws"] = {"Kwese"}, ["kwt"] = {"Kwesten"}, ["kwu"] = {"Kwakum"}, ["kwv"] = {"Sara Kaba Náà"}, ["kww"] = {"Kwinti"}, ["kwx"] = {"Khirwar"}, ["kwy"] = {"San Salvador Kongo"}, ["kwz"] = {"Kwadi"}, ["kxa"] = {"Kairiru"}, ["kxb"] = {"Krobu"}, ["kxc"] = {"Konso", "Khonso"}, ["kxd"] = {"Brunei"}, ["kxf"] = {"Manumanaw Karen", "Manumanaw"}, ["kxh"] = {"Karo (Ethiopia)"}, ["kxi"] = {"Keningau Murut"}, ["kxj"] = {"Kulfa"}, ["kxk"] = {"Zayein Karen"}, ["kxm"] = {"Northern Khmer"}, ["kxn"] = {"Kanowit-Tanjong Melanau"}, ["kxo"] = {"Kanoé"}, ["kxp"] = {"Wadiyara Koli"}, ["kxq"] = {"Smärky Kanum"}, ["kxr"] = {"Koro (Papua New Guinea)"}, ["kxs"] = {"Kangjia"}, ["kxt"] = {"Koiwat"}, ["kxv"] = {"Kuvi"}, ["kxw"] = {"Konai"}, ["kxx"] = {"Likuba"}, ["kxy"] = {"Kayong"}, ["kxz"] = {"Kerewo"}, ["kya"] = {"Kwaya"}, ["kyb"] = {"Butbut Kalinga"}, ["kyc"] = {"Kyaka"}, ["kyd"] = {"Karey"}, ["kye"] = {"Krache"}, ["kyf"] = {"Kouya"}, ["kyg"] = {"Keyagana"}, ["kyh"] = {"Karok"}, ["kyi"] = {"Kiput"}, ["kyj"] = {"Karao"}, ["kyk"] = {"Kamayo"}, ["kyl"] = {"Kalapuya"}, ["kym"] = {"Kpatili"}, ["kyn"] = {"Northern Binukidnon"}, ["kyo"] = {"Kelon"}, ["kyp"] = {"Kang"}, ["kyq"] = {"Kenga"}, ["kyr"] = {"Kuruáya"}, ["kys"] = {"Baram Kayan"}, ["kyt"] = {"Kayagar"}, ["kyu"] = {"Western Kayah"}, ["kyv"] = {"Kayort"}, ["kyw"] = {"Kudmali"}, ["kyx"] = {"Rapoisi"}, ["kyy"] = {"Kambaira"}, ["kyz"] = {"Kayabí"}, ["kza"] = {"Western Karaboro"}, ["kzb"] = {"Kaibobo"}, ["kzc"] = {"Bondoukou Kulango"}, ["kzd"] = {"Kadai"}, ["kze"] = {"Kosena"}, ["kzf"] = {"Da'a Kaili"}, ["kzg"] = {"Kikai"}, ["kzi"] = {"Kelabit"}, ["kzk"] = {"Kazukuru"}, ["kzl"] = {"Kayeli"}, ["kzm"] = {"Kais"}, ["kzn"] = {"Kokola"}, ["kzo"] = {"Kaningi"}, ["kzp"] = {"Kaidipang"}, ["kzq"] = {"Kaike"}, ["kzr"] = {"Karang"}, ["kzs"] = {"Sugut Dusun"}, ["kzu"] = {"Kayupulau"}, ["kzv"] = {"Komyandaret"}, ["kzw"] = {"Karirí-Xocó"}, ["kzx"] = {"Kamarian"}, ["kzy"] = {"Kango (Tshopo District)"}, ["kzz"] = {"Kalabra"}, ["laa"] = {"Southern Subanen"}, ["lab"] = {"Linear A"}, ["lac"] = {"Lacandon"}, ["lad"] = {"Ladino"}, ["lae"] = {"Pattani"}, ["laf"] = {"Lafofa"}, ["lag"] = {"Langi"}, ["lah"] = {"Lahnda"}, ["lai"] = {"Lambya"}, ["laj"] = {"Lango (Uganda)"}, ["lak"] = {"Laka (Nigeria)"}, ["lal"] = {"Lalia"}, ["lam"] = {"Lamba"}, ["lan"] = {"Laru"}, ["lap"] = {"Laka (Chad)"}, ["laq"] = {"Qabiao"}, ["lar"] = {"Larteh"}, ["las"] = {"Lama (Togo)"}, ["lau"] = {"Laba"}, ["law"] = {"Lauje"}, ["lax"] = {"Tiwa"}, ["lay"] = {"Lama Bai"}, ["laz"] = {"Aribwatsa"}, ["lbb"] = {"Label"}, ["lbc"] = {"Lakkia"}, ["lbe"] = {"Лак"}, ["lbf"] = {"Tinani"}, ["lbg"] = {"Laopang"}, ["lbi"] = {"La'bi"}, ["lbj"] = {"Ladakhi"}, ["lbk"] = {"Central Bontok"}, ["lbl"] = {"Libon Bikol"}, ["lbm"] = {"Lodhi"}, ["lbn"] = {"Rmeet"}, ["lbo"] = {"Laven"}, ["lbq"] = {"Wampar"}, ["lbr"] = {"Lohorung"}, ["lbs"] = {"Libyan Sign Language"}, ["lbt"] = {"Lachi"}, ["lbu"] = {"Labu"}, ["lbv"] = {"Lavatbura-Lamusong"}, ["lbw"] = {"Tolaki"}, ["lbx"] = {"Lawangan"}, ["lby"] = {"Lamalama", "Lamu-Lamu"}, ["lbz"] = {"Lardil"}, ["lcc"] = {"Legenyem"}, ["lcd"] = {"Lola"}, ["lce"] = {"Loncong", "Sekak"}, ["lcf"] = {"Lubu"}, ["lch"] = {"Luchazi"}, ["lcl"] = {"Lisela"}, ["lcm"] = {"Tungag"}, ["lcp"] = {"Western Lawa"}, ["lcq"] = {"Luhu"}, ["lcs"] = {"Lisabata-Nuniali"}, ["lda"] = {"Kla-Dan"}, ["ldb"] = {"Dũya"}, ["ldd"] = {"Luri"}, ["ldg"] = {"Lenyima"}, ["ldh"] = {"Lamja-Dengsa-Tola"}, ["ldi"] = {"Laari"}, ["ldj"] = {"Lemoro"}, ["ldk"] = {"Leelau"}, ["ldl"] = {"Kaan"}, ["ldm"] = {"Landoma"}, ["ldn"] = {"Láadan"}, ["ldo"] = {"Loo"}, ["ldp"] = {"Tso"}, ["ldq"] = {"Lufu"}, ["lea"] = {"Lega-Shabunda"}, ["leb"] = {"Lala-Bisa"}, ["lec"] = {"Leco"}, ["led"] = {"Lendu"}, ["lee"] = {"Lyélé"}, ["lef"] = {"Lelemi"}, ["leh"] = {"Lenje"}, ["lei"] = {"Lemio"}, ["lej"] = {"Lengola"}, ["lek"] = {"Leipon"}, ["lel"] = {"Lele (Democratic Republic of Congo)"}, ["lem"] = {"Nomaande"}, ["len"] = {"Lenca"}, ["leo"] = {"Leti (Cameroon)"}, ["lep"] = {"Lepcha"}, ["leq"] = {"Lembena"}, ["ler"] = {"Lenkau"}, ["les"] = {"Lese"}, ["let"] = {"Lesing-Gelimi", "Amio-Gelimi"}, ["leu"] = {"Kara (Papua New Guinea)"}, ["lev"] = {"Lamma"}, ["lew"] = {"Ledo Kaili"}, ["lex"] = {"Luang"}, ["ley"] = {"Lemolang"}, ["lez"] = {"Лезги"}, ["lfa"] = {"Lefa"}, ["lfn"] = {"Lingua Franca Nova"}, ["lga"] = {"Lungga"}, ["lgb"] = {"Laghu"}, ["lgg"] = {"Lugbara"}, ["lgh"] = {"Laghuu"}, ["lgi"] = {"Lengilu"}, ["lgk"] = {"Lingarak", "Neverver"}, ["lgl"] = {"Wala"}, ["lgm"] = {"Lega-Mwenga"}, ["lgn"] = {"T'apo", "Opuuo"}, ["lgq"] = {"Logba"}, ["lgr"] = {"Lengo"}, ["lgt"] = {"Pahi"}, ["lgu"] = {"Longgu"}, ["lgz"] = {"Ligenza"}, ["lha"] = {"Laha (Viet Nam)"}, ["lhh"] = {"Laha (Indonesia)"}, ["lhi"] = {"Lahu Shi"}, ["lhl"] = {"Lahul Lohar"}, ["lhm"] = {"Lhomi"}, ["lhn"] = {"Lahanan"}, ["lhp"] = {"Lhokpu"}, ["lhs"] = {"Mlahsö"}, ["lht"] = {"Lo-Toga"}, ["lhu"] = {"Lahu"}, ["lia"] = {"West-Central Limba"}, ["lib"] = {"Likum"}, ["lic"] = {"Hlai"}, ["lid"] = {"Nyindrou"}, ["lie"] = {"Likila"}, ["lif"] = {"Limbu"}, ["lig"] = {"Ligbi"}, ["lih"] = {"Lihir"}, ["lij"] = {"Лигур"}, ["lik"] = {"Lika"}, ["lil"] = {"Lillooet"}, ["lio"] = {"Liki"}, ["lip"] = {"Sekpele"}, ["liq"] = {"Libido"}, ["lir"] = {"Liberian English"}, ["lis"] = {"Lisu"}, ["liu"] = {"Logorik"}, ["liv"] = {"Liv"}, ["liw"] = {"Col"}, ["lix"] = {"Liabuku"}, ["liy"] = {"Banda-Bambari"}, ["liz"] = {"Libinza"}, ["lja"] = {"Golpa"}, ["lje"] = {"Rampi"}, ["lji"] = {"Laiyolo"}, ["ljl"] = {"Li'o"}, ["ljp"] = {"Lampung Api"}, ["ljw"] = {"Yirandali"}, ["ljx"] = {"Yuru"}, ["lka"] = {"Lakalei"}, ["lkb"] = {"Kabras", "Lukabaras"}, ["lkc"] = {"Kucong"}, ["lkd"] = {"Lakondê"}, ["lke"] = {"Kenyi"}, ["lkh"] = {"Lakha"}, ["lki"] = {"Laki"}, ["lkj"] = {"Remun"}, ["lkl"] = {"Laeko-Libuat"}, ["lkm"] = {"Kalaamaya"}, ["lkn"] = {"Lakon", "Vure"}, ["lko"] = {"Khayo", "Olukhayo"}, ["lkr"] = {"Päri"}, ["lks"] = {"Kisa", "Olushisa"}, ["lkt"] = {"Lakota"}, ["lku"] = {"Kungkari"}, ["lky"] = {"Lokoya"}, ["lla"] = {"Lala-Roba"}, ["llb"] = {"Lolo"}, ["llc"] = {"Lele (Guinea)"}, ["lld"] = {"Ladin"}, ["lle"] = {"Lele (Papua New Guinea)"}, ["llf"] = {"Hermit"}, ["llg"] = {"Lole"}, ["llh"] = {"Lamu"}, ["lli"] = {"Teke-Laali"}, ["llj"] = {"Ladji Ladji"}, ["llk"] = {"Lelak"}, ["lll"] = {"Lilau"}, ["llm"] = {"Lasalimu"}, ["lln"] = {"Lele (Chad)"}, ["llp"] = {"North Efate"}, ["llq"] = {"Lolak"}, ["lls"] = {"Lithuanian Sign Language"}, ["llu"] = {"Lau"}, ["llx"] = {"Lauan"}, ["lma"] = {"East Limba"}, ["lmb"] = {"Merei"}, ["lmc"] = {"Limilngan"}, ["lmd"] = {"Lumun"}, ["lme"] = {"Pévé"}, ["lmf"] = {"South Lembata"}, ["lmg"] = {"Lamogai"}, ["lmh"] = {"Lambichhong"}, ["lmi"] = {"Lombi"}, ["lmj"] = {"West Lembata"}, ["lmk"] = {"Lamkang"}, ["lml"] = {"Hano"}, ["lmn"] = {"Lambadi"}, ["lmo"] = {"Ломбард"}, ["lmp"] = {"Limbum"}, ["lmq"] = {"Lamatuka"}, ["lmr"] = {"Lamalera"}, ["lmu"] = {"Lamenu"}, ["lmv"] = {"Lomaiviti"}, ["lmw"] = {"Lake Miwok"}, ["lmx"] = {"Laimbue"}, ["lmy"] = {"Lamboya"}, ["lna"] = {"Langbashe"}, ["lnb"] = {"Mbalanhu"}, ["lnd"] = {"Lundayeh", "Lun Bawang"}, ["lng"] = {"Langobardic"}, ["lnh"] = {"Lanoh"}, ["lni"] = {"Daantanai'"}, ["lnj"] = {"Leningitij"}, ["lnl"] = {"South Central Banda"}, ["lnm"] = {"Langam"}, ["lnn"] = {"Lorediakarkar"}, ["lno"] = {"Lango (South Sudan)"}, ["lns"] = {"Lamnso'"}, ["lnu"] = {"Longuda"}, ["lnw"] = {"Lanima"}, ["lnz"] = {"Lonzo"}, ["loa"] = {"Loloda"}, ["lob"] = {"Lobi"}, ["loc"] = {"Inonhan"}, ["loe"] = {"Saluan"}, ["lof"] = {"Logol"}, ["log"] = {"Logo"}, ["loh"] = {"Narim"}, ["loi"] = {"Loma (Côte d'Ivoire)"}, ["loj"] = {"Lou"}, ["lok"] = {"Loko"}, ["lol"] = {"Mongo"}, ["lom"] = {"Loma (Liberia)"}, ["lon"] = {"Malawi Lomwe"}, ["loo"] = {"Lombo"}, ["lop"] = {"Lopa"}, ["loq"] = {"Lobala"}, ["lor"] = {"Téén"}, ["los"] = {"Loniu"}, ["lot"] = {"Otuho"}, ["lou"] = {"Louisiana Creole"}, ["lov"] = {"Lopi"}, ["low"] = {"Tampias Lobu"}, ["lox"] = {"Loun"}, ["loy"] = {"Loke"}, ["loz"] = {"Лози"}, ["lpa"] = {"Lelepa"}, ["lpe"] = {"Lepki"}, ["lpn"] = {"Long Phuri Naga"}, ["lpo"] = {"Lipo"}, ["lpx"] = {"Lopit"}, ["lra"] = {"Rara Bakati'"}, ["lrc"] = {"Northern Luri"}, ["lre"] = {"Laurentian"}, ["lrg"] = {"Laragia"}, ["lri"] = {"Marachi", "Olumarachi"}, ["lrk"] = {"Loarki"}, ["lrl"] = {"Lari"}, ["lrm"] = {"Marama", "Olumarama"}, ["lrn"] = {"Lorang"}, ["lro"] = {"Laro"}, ["lrr"] = {"Southern Yamphu"}, ["lrt"] = {"Larantuka Malay"}, ["lrv"] = {"Larevat"}, ["lrz"] = {"Lemerig"}, ["lsa"] = {"Lasgerdi"}, ["lsb"] = {"Burundian Sign Language", "Langue des Signes Burundaise"}, ["lsd"] = {"Lishana Deni"}, ["lse"] = {"Lusengo"}, ["lsh"] = {"Lish"}, ["lsi"] = {"Lashi"}, ["lsl"] = {"Latvian Sign Language"}, ["lsm"] = {"Saamia", "Olusamia"}, ["lsn"] = {"Tibetan Sign Language"}, ["lso"] = {"Laos Sign Language"}, ["lsp"] = {"Panamanian Sign Language", "Lengua de Señas Panameñas"}, ["lsr"] = {"Aruop"}, ["lss"] = {"Lasi"}, ["lst"] = {"Trinidad and Tobago Sign Language"}, ["lsv"] = {"Sivia Sign Language"}, ["lsy"] = {"Mauritian Sign Language"}, ["ltc"] = {"Late Middle Chinese"}, ["ltg"] = {"Латгал"}, ["lth"] = {"Thur"}, ["lti"] = {"Leti (Indonesia)"}, ["ltn"] = {"Latundê"}, ["lto"] = {"Tsotso", "Olutsotso"}, ["lts"] = {"Tachoni", "Lutachoni"}, ["ltu"] = {"Latu"}, ["lua"] = {"Luba-Lulua"}, ["luc"] = {"Aringa"}, ["lud"] = {"Ludian"}, ["lue"] = {"Luvale"}, ["luf"] = {"Laua"}, ["lui"] = {"Luiseno"}, ["luj"] = {"Luna"}, ["luk"] = {"Lunanakha"}, ["lul"] = {"Olu'bo"}, ["lum"] = {"Luimbi"}, ["lun"] = {"Lunda"}, ["luo"] = {"Luo (Kenya and Tanzania)", "Dholuo"}, ["lup"] = {"Lumbu"}, ["luq"] = {"Lucumi"}, ["lur"] = {"Laura"}, ["lus"] = {"Lushai"}, ["lut"] = {"Лушуцид"}, ["luu"] = {"Lumba-Yakkha"}, ["luv"] = {"Luwati"}, ["luw"] = {"Luo (Cameroon)"}, ["luy"] = {"Luyia", "Oluluyia"}, ["luz"] = {"Southern Luri"}, ["lva"] = {"Maku'a"}, ["lvi"] = {"Lavi"}, ["lvk"] = {"Lavukaleve"}, ["lvs"] = {"Standard Latvian"}, ["lvu"] = {"Levuka"}, ["lwa"] = {"Lwalu"}, ["lwe"] = {"Lewo Eleng"}, ["lwg"] = {"Wanga", "Oluwanga"}, ["lwh"] = {"White Lachi"}, ["lwl"] = {"Eastern Lawa"}, ["lwm"] = {"Laomian"}, ["lwo"] = {"Luwo"}, ["lws"] = {"Malawian Sign Language"}, ["lwt"] = {"Lewotobi"}, ["lwu"] = {"Lawu"}, ["lww"] = {"Lewo"}, ["lxm"] = {"Lakurumau"}, ["lya"] = {"Layakha"}, ["lyg"] = {"Lyngngam"}, ["lyn"] = {"Luyana"}, ["lzh"] = {"Literary Chinese"}, ["lzl"] = {"Litzlitz"}, ["lzn"] = {"Leinong Naga"}, ["lzz"] = {"Laz"}, ["maa"] = {"San Jerónimo Tecóatl Mazatec"}, ["mab"] = {"Yutanduchi Mixtec"}, ["mad"] = {"Madurese"}, ["mae"] = {"Bo-Rukul"}, ["maf"] = {"Mafa"}, ["mag"] = {"Magahi"}, ["mai"] = {"Maithili"}, ["maj"] = {"Jalapa De Díaz Mazatec"}, ["mak"] = {"Makasar"}, ["mam"] = {"Mam"}, ["man"] = {"Mandingo", "Manding"}, ["map"] = {"Austronesian languages"}, ["maq"] = {"Chiquihuitlán Mazatec"}, ["mas"] = {"Masai"}, ["mat"] = {"San Francisco Matlatzinca"}, ["mau"] = {"Huautla Mazatec"}, ["mav"] = {"Sateré-Mawé"}, ["maw"] = {"Mampruli"}, ["max"] = {"North Moluccan Malay"}, ["maz"] = {"Central Mazahua"}, ["mba"] = {"Higaonon"}, ["mbb"] = {"Western Bukidnon Manobo"}, ["mbc"] = {"Macushi"}, ["mbd"] = {"Dibabawon Manobo"}, ["mbe"] = {"Molale"}, ["mbf"] = {"Baba Malay"}, ["mbh"] = {"Mangseng"}, ["mbi"] = {"Ilianen Manobo"}, ["mbj"] = {"Nadëb"}, ["mbk"] = {"Malol"}, ["mbl"] = {"Maxakalí"}, ["mbm"] = {"Ombamba"}, ["mbn"] = {"Macaguán"}, ["mbo"] = {"Mbo (Cameroon)"}, ["mbp"] = {"Malayo"}, ["mbq"] = {"Maisin"}, ["mbr"] = {"Nukak Makú"}, ["mbs"] = {"Sarangani Manobo"}, ["mbt"] = {"Matigsalug Manobo"}, ["mbu"] = {"Mbula-Bwazza"}, ["mbv"] = {"Mbulungish"}, ["mbw"] = {"Maring"}, ["mbx"] = {"Mari (East Sepik Province)"}, ["mby"] = {"Memoni"}, ["mbz"] = {"Amoltepec Mixtec"}, ["mca"] = {"Maca"}, ["mcb"] = {"Machiguenga"}, ["mcc"] = {"Bitur"}, ["mcd"] = {"Sharanahua"}, ["mce"] = {"Itundujia Mixtec"}, ["mcf"] = {"Matsés"}, ["mcg"] = {"Mapoyo"}, ["mch"] = {"Maquiritari"}, ["mci"] = {"Mese"}, ["mcj"] = {"Mvanip"}, ["mck"] = {"Mbunda"}, ["mcl"] = {"Macaguaje"}, ["mcm"] = {"Malaccan Creole Portuguese"}, ["mcn"] = {"Masana"}, ["mco"] = {"Coatlán Mixe"}, ["mcp"] = {"Makaa"}, ["mcq"] = {"Ese"}, ["mcr"] = {"Menya"}, ["mcs"] = {"Mambai"}, ["mct"] = {"Mengisa"}, ["mcu"] = {"Cameroon Mambila"}, ["mcv"] = {"Minanibai"}, ["mcw"] = {"Mawa (Chad)"}, ["mcx"] = {"Mpiemo"}, ["mcy"] = {"South Watut"}, ["mcz"] = {"Mawan"}, ["mda"] = {"Mada (Nigeria)"}, ["mdb"] = {"Morigi"}, ["mdc"] = {"Male (Papua New Guinea)"}, ["mdd"] = {"Mbum"}, ["mde"] = {"Maba (Chad)"}, ["mdf"] = {"Moksha"}, ["mdg"] = {"Massalat"}, ["mdh"] = {"Maguindanaon"}, ["mdi"] = {"Mamvu"}, ["mdj"] = {"Mangbetu"}, ["mdk"] = {"Mangbutu"}, ["mdl"] = {"Maltese Sign Language"}, ["mdm"] = {"Mayogo"}, ["mdn"] = {"Mbati"}, ["mdp"] = {"Mbala"}, ["mdq"] = {"Mbole"}, ["mdr"] = {"Mandar"}, ["mds"] = {"Maria (Papua New Guinea)"}, ["mdt"] = {"Mbere"}, ["mdu"] = {"Mboko"}, ["mdv"] = {"Santa Lucía Monteverde Mixtec"}, ["mdw"] = {"Mbosi"}, ["mdx"] = {"Dizin"}, ["mdy"] = {"Male (Ethiopia)"}, ["mdz"] = {"Suruí Do Pará"}, ["mea"] = {"Menka"}, ["meb"] = {"Ikobi"}, ["mec"] = {"Marra"}, ["med"] = {"Melpa"}, ["mee"] = {"Mengen"}, ["mef"] = {"Megam"}, ["meh"] = {"Southwestern Tlaxiaco Mixtec"}, ["mei"] = {"Midob"}, ["mej"] = {"Meyah"}, ["mek"] = {"Mekeo"}, ["mel"] = {"Central Melanau"}, ["mem"] = {"Mangala"}, ["men"] = {"Mende (Sierra Leone)"}, ["meo"] = {"Kedah Malay"}, ["mep"] = {"Miriwoong"}, ["meq"] = {"Merey"}, ["mer"] = {"Meru"}, ["mes"] = {"Masmaje"}, ["met"] = {"Mato"}, ["meu"] = {"Motu"}, ["mev"] = {"Mano"}, ["mew"] = {"Maaka"}, ["mey"] = {"Хассания"}, ["mez"] = {"Menominee"}, ["mfa"] = {"Pattani Malay"}, ["mfb"] = {"Bangka"}, ["mfc"] = {"Mba"}, ["mfd"] = {"Mendankwe-Nkwen"}, ["mfe"] = {"Маврикийн Креол"}, ["mff"] = {"Naki"}, ["mfg"] = {"Mogofin"}, ["mfh"] = {"Matal"}, ["mfi"] = {"Wandala"}, ["mfj"] = {"Mefele"}, ["mfk"] = {"North Mofu"}, ["mfl"] = {"Putai"}, ["mfm"] = {"Marghi South"}, ["mfn"] = {"Cross River Mbembe"}, ["mfo"] = {"Mbe"}, ["mfp"] = {"Makassar Malay"}, ["mfq"] = {"Moba"}, ["mfr"] = {"Marrithiyel"}, ["mfs"] = {"Mexican Sign Language"}, ["mft"] = {"Mokerang"}, ["mfu"] = {"Mbwela"}, ["mfv"] = {"Mandjak"}, ["mfw"] = {"Mulaha"}, ["mfx"] = {"Melo"}, ["mfy"] = {"Mayo"}, ["mfz"] = {"Mabaan"}, ["mga"] = {"Middle Irish (900-1200)"}, ["mgb"] = {"Mararit"}, ["mgc"] = {"Morokodo"}, ["mgd"] = {"Moru"}, ["mge"] = {"Mango"}, ["mgf"] = {"Maklew"}, ["mgg"] = {"Mpumpong"}, ["mgh"] = {"Makhuwa-Meetto"}, ["mgi"] = {"Lijili"}, ["mgj"] = {"Abureni"}, ["mgk"] = {"Mawes"}, ["mgl"] = {"Maleu-Kilenge"}, ["mgm"] = {"Mambae"}, ["mgn"] = {"Mbangi"}, ["mgo"] = {"Meta'"}, ["mgp"] = {"Eastern Magar"}, ["mgq"] = {"Malila"}, ["mgr"] = {"Mambwe-Lungu"}, ["mgs"] = {"Manda (Tanzania)"}, ["mgt"] = {"Mongol"}, ["mgu"] = {"Mailu"}, ["mgv"] = {"Matengo"}, ["mgw"] = {"Matumbi"}, ["mgy"] = {"Mbunga"}, ["mgz"] = {"Mbugwe"}, ["mha"] = {"Manda (India)"}, ["mhb"] = {"Mahongwe"}, ["mhc"] = {"Mocho"}, ["mhd"] = {"Mbugu"}, ["mhe"] = {"Besisi", "Mah Meri"}, ["mhf"] = {"Mamaa"}, ["mhg"] = {"Margu"}, ["mhi"] = {"Ma'di"}, ["mhj"] = {"Mogholi"}, ["mhk"] = {"Mungaka"}, ["mhl"] = {"Mauwake"}, ["mhm"] = {"Makhuwa-Moniga"}, ["mhn"] = {"Mócheno"}, ["mho"] = {"Mashi (Zambia)"}, ["mhp"] = {"Balinese Malay"}, ["mhq"] = {"Mandan"}, ["mhr"] = {"Eastern Mari"}, ["mhs"] = {"Buru (Indonesia)"}, ["mht"] = {"Mandahuaca"}, ["mhu"] = {"Digaro-Mishmi", "Darang Deng"}, ["mhw"] = {"Mbukushu"}, ["mhx"] = {"Maru", "Lhaovo"}, ["mhy"] = {"Ma'anyan"}, ["mhz"] = {"Mor (Mor Islands)"}, ["mia"] = {"Майами"}, ["mib"] = {"Atatláhuca Mixtec"}, ["mic"] = {"Mi'kmaq", "Micmac"}, ["mid"] = {"Mandaic"}, ["mie"] = {"Ocotepec Mixtec"}, ["mif"] = {"Mofu-Gudur"}, ["mig"] = {"San Miguel El Grande Mixtec"}, ["mih"] = {"Chayuco Mixtec"}, ["mii"] = {"Chigmecatitlán Mixtec"}, ["mij"] = {"Abar", "Mungbam"}, ["mik"] = {"Mikasuki"}, ["mil"] = {"Peñoles Mixtec"}, ["mim"] = {"Alacatlatzala Mixtec"}, ["min"] = {"Minangkabau"}, ["mio"] = {"Pinotepa Nacional Mixtec"}, ["mip"] = {"Apasco-Apoala Mixtec"}, ["miq"] = {"Mískito"}, ["mir"] = {"Isthmus Mixe"}, ["mis"] = {"Кодлогдоогүй хэлнүүд"}, ["mit"] = {"Southern Puebla Mixtec"}, ["miu"] = {"Cacaloxtepec Mixtec"}, ["miw"] = {"Akoye"}, ["mix"] = {"Mixtepec Mixtec"}, ["miy"] = {"Ayutla Mixtec"}, ["miz"] = {"Coatzospan Mixtec"}, ["mjb"] = {"Makalero"}, ["mjc"] = {"San Juan Colorado Mixtec"}, ["mjd"] = {"Northwest Maidu"}, ["mje"] = {"Muskum"}, ["mjg"] = {"Tu"}, ["mjh"] = {"Mwera (Nyasa)"}, ["mji"] = {"Kim Mun"}, ["mjj"] = {"Mawak"}, ["mjk"] = {"Matukar"}, ["mjl"] = {"Mandeali"}, ["mjm"] = {"Medebur"}, ["mjn"] = {"Ma (Papua New Guinea)"}, ["mjo"] = {"Malankuravan"}, ["mjp"] = {"Malapandaram"}, ["mjq"] = {"Malaryan"}, ["mjr"] = {"Malavedan"}, ["mjs"] = {"Miship"}, ["mjt"] = {"Sauria Paharia"}, ["mju"] = {"Manna-Dora"}, ["mjv"] = {"Mannan"}, ["mjw"] = {"Karbi"}, ["mjx"] = {"Mahali"}, ["mjy"] = {"Mahican"}, ["mjz"] = {"Majhi"}, ["mka"] = {"Mbre"}, ["mkb"] = {"Mal Paharia"}, ["mkc"] = {"Siliput"}, ["mke"] = {"Mawchi"}, ["mkf"] = {"Miya"}, ["mkg"] = {"Mak (China)"}, ["mkh"] = {"Mon-Khmer languages"}, ["mki"] = {"Dhatki"}, ["mkj"] = {"Mokilese"}, ["mkk"] = {"Byep"}, ["mkl"] = {"Mokole"}, ["mkm"] = {"Moklen"}, ["mkn"] = {"Kupang Malay"}, ["mko"] = {"Mingang Doso"}, ["mkp"] = {"Moikodi"}, ["mkq"] = {"Bay Miwok"}, ["mkr"] = {"Malas"}, ["mks"] = {"Silacayoapan Mixtec"}, ["mkt"] = {"Vamale"}, ["mku"] = {"Konyanka Maninka"}, ["mkv"] = {"Mafea"}, ["mkw"] = {"Китуба (Конго)"}, ["mkx"] = {"Kinamiging Manobo"}, ["mky"] = {"East Makian"}, ["mkz"] = {"Makasae"}, ["mla"] = {"Malo"}, ["mlb"] = {"Mbule"}, ["mlc"] = {"Cao Lan"}, ["mle"] = {"Manambu"}, ["mlf"] = {"Mal"}, ["mlh"] = {"Mape"}, ["mli"] = {"Malimpung"}, ["mlj"] = {"Miltu"}, ["mlk"] = {"Ilwana", "Kiwilwana"}, ["mll"] = {"Malua Bay"}, ["mlm"] = {"Mulam"}, ["mln"] = {"Malango"}, ["mlo"] = {"Mlomp"}, ["mlp"] = {"Bargam"}, ["mlq"] = {"Western Maninkakan"}, ["mlr"] = {"Vame"}, ["mls"] = {"Masalit"}, ["mlu"] = {"To'abaita"}, ["mlv"] = {"Motlav", "Mwotlap"}, ["mlw"] = {"Moloko"}, ["mlx"] = {"Malfaxal", "Naha'ai"}, ["mlz"] = {"Malaynon"}, ["mma"] = {"Mama"}, ["mmb"] = {"Momina"}, ["mmc"] = {"Michoacán Mazahua"}, ["mmd"] = {"Maonan"}, ["mme"] = {"Mae"}, ["mmf"] = {"Mundat"}, ["mmg"] = {"North Ambrym"}, ["mmh"] = {"Mehináku"}, ["mmi"] = {"Musar"}, ["mmj"] = {"Majhwar"}, ["mmk"] = {"Mukha-Dora"}, ["mml"] = {"Man Met"}, ["mmm"] = {"Maii"}, ["mmn"] = {"Mamanwa"}, ["mmo"] = {"Mangga Buang"}, ["mmp"] = {"Siawi"}, ["mmq"] = {"Musak"}, ["mmr"] = {"Western Xiangxi Miao"}, ["mmt"] = {"Malalamai"}, ["mmu"] = {"Mmaala"}, ["mmv"] = {"Miriti"}, ["mmw"] = {"Emae"}, ["mmx"] = {"Madak"}, ["mmy"] = {"Migaama"}, ["mmz"] = {"Mabaale"}, ["mna"] = {"Mbula"}, ["mnb"] = {"Muna"}, ["mnc"] = {"Манж"}, ["mnd"] = {"Mondé"}, ["mne"] = {"Naba"}, ["mnf"] = {"Mundani"}, ["mng"] = {"Eastern Mnong"}, ["mnh"] = {"Mono (Democratic Republic of Congo)"}, ["mni"] = {"Манипури"}, ["mnj"] = {"Munji"}, ["mnk"] = {"Мандинка"}, ["mnl"] = {"Tiale"}, ["mnm"] = {"Mapena"}, ["mnn"] = {"Southern Mnong"}, ["mno"] = {"Manobo languages"}, ["mnp"] = {"Min Bei Chinese"}, ["mnq"] = {"Minriq"}, ["mnr"] = {"Mono (USA)"}, ["mns"] = {"Mansi"}, ["mnu"] = {"Mer"}, ["mnv"] = {"Rennell-Bellona"}, ["mnw"] = {"Mon"}, ["mnx"] = {"Manikion"}, ["mny"] = {"Manyawa"}, ["mnz"] = {"Moni"}, ["moa"] = {"Mwan"}, ["moc"] = {"Mocoví"}, ["mod"] = {"Mobilian"}, ["moe"] = {"Innu", "Montagnais"}, ["mog"] = {"Mongondow"}, ["moh"] = {"Mohawk"}, ["moi"] = {"Mboi"}, ["moj"] = {"Monzombo"}, ["mok"] = {"Morori"}, ["mom"] = {"Mangue"}, ["moo"] = {"Monom"}, ["mop"] = {"Mopán Maya"}, ["moq"] = {"Mor (Bomberai Peninsula)"}, ["mor"] = {"Moro"}, ["mos"] = {"Мооре"}, ["mot"] = {"Barí"}, ["mou"] = {"Mogum"}, ["mov"] = {"Mohave"}, ["mow"] = {"Moi (Congo)"}, ["mox"] = {"Molima"}, ["moy"] = {"Shekkacho"}, ["moz"] = {"Mukulu", "Gergiko"}, ["mpa"] = {"Mpoto"}, ["mpb"] = {"Malak Malak", "Mullukmulluk"}, ["mpc"] = {"Mangarrayi"}, ["mpd"] = {"Machinere"}, ["mpe"] = {"Majang"}, ["mpg"] = {"Marba"}, ["mph"] = {"Maung"}, ["mpi"] = {"Mpade"}, ["mpj"] = {"Martu Wangka", "Wangkajunga"}, ["mpk"] = {"Mbara (Chad)"}, ["mpl"] = {"Middle Watut"}, ["mpm"] = {"Yosondúa Mixtec"}, ["mpn"] = {"Mindiri"}, ["mpo"] = {"Miu"}, ["mpp"] = {"Migabac"}, ["mpq"] = {"Matís"}, ["mpr"] = {"Vangunu"}, ["mps"] = {"Dadibi"}, ["mpt"] = {"Mian"}, ["mpu"] = {"Makuráp"}, ["mpv"] = {"Mungkip"}, ["mpw"] = {"Mapidian"}, ["mpx"] = {"Misima-Panaeati"}, ["mpy"] = {"Mapia"}, ["mpz"] = {"Mpi"}, ["mqa"] = {"Maba (Indonesia)"}, ["mqb"] = {"Mbuko"}, ["mqc"] = {"Mangole"}, ["mqe"] = {"Matepi"}, ["mqf"] = {"Momuna"}, ["mqg"] = {"Kota Bangun Kutai Malay"}, ["mqh"] = {"Tlazoyaltepec Mixtec"}, ["mqi"] = {"Mariri"}, ["mqj"] = {"Mamasa"}, ["mqk"] = {"Rajah Kabunsuwan Manobo"}, ["mql"] = {"Mbelime"}, ["mqm"] = {"South Marquesan"}, ["mqn"] = {"Moronene"}, ["mqo"] = {"Modole"}, ["mqp"] = {"Manipa"}, ["mqq"] = {"Minokok"}, ["mqr"] = {"Mander"}, ["mqs"] = {"West Makian"}, ["mqt"] = {"Mok"}, ["mqu"] = {"Mandari"}, ["mqv"] = {"Mosimo"}, ["mqw"] = {"Murupi"}, ["mqx"] = {"Mamuju"}, ["mqy"] = {"Manggarai"}, ["mqz"] = {"Pano"}, ["mra"] = {"Mlabri"}, ["mrb"] = {"Marino"}, ["mrc"] = {"Maricopa"}, ["mrd"] = {"Western Magar"}, ["mre"] = {"Martha's Vineyard Sign Language"}, ["mrf"] = {"Elseng"}, ["mrg"] = {"Mising"}, ["mrh"] = {"Mara Chin"}, ["mrj"] = {"Western Mari"}, ["mrk"] = {"Hmwaveke"}, ["mrl"] = {"Mortlockese"}, ["mrm"] = {"Merlav", "Mwerlap"}, ["mrn"] = {"Cheke Holo"}, ["mro"] = {"Mru"}, ["mrp"] = {"Morouas"}, ["mrq"] = {"North Marquesan"}, ["mrr"] = {"Maria (India)"}, ["mrs"] = {"Maragus"}, ["mrt"] = {"Marghi Central"}, ["mru"] = {"Mono (Cameroon)"}, ["mrv"] = {"Mangareva"}, ["mrw"] = {"Maranao"}, ["mrx"] = {"Maremgi", "Dineor"}, ["mry"] = {"Mandaya"}, ["mrz"] = {"Marind"}, ["msb"] = {"Masbatenyo"}, ["msc"] = {"Sankaran Maninka"}, ["msd"] = {"Yucatec Maya Sign Language"}, ["mse"] = {"Musey"}, ["msf"] = {"Mekwei"}, ["msg"] = {"Moraid"}, ["msh"] = {"Masikoro Malagasy"}, ["msi"] = {"Sabah Malay"}, ["msj"] = {"Ma (Democratic Republic of Congo)"}, ["msk"] = {"Mansaka"}, ["msl"] = {"Molof", "Poule"}, ["msm"] = {"Agusan Manobo"}, ["msn"] = {"Vurës"}, ["mso"] = {"Mombum"}, ["msp"] = {"Maritsauá"}, ["msq"] = {"Caac"}, ["msr"] = {"Mongolian Sign Language"}, ["mss"] = {"West Masela"}, ["msu"] = {"Musom"}, ["msv"] = {"Maslam"}, ["msw"] = {"Mansoanka"}, ["msx"] = {"Moresada"}, ["msy"] = {"Aruamu"}, ["msz"] = {"Momare"}, ["mta"] = {"Cotabato Manobo"}, ["mtb"] = {"Anyin Morofo"}, ["mtc"] = {"Munit"}, ["mtd"] = {"Mualang"}, ["mte"] = {"Mono (Solomon Islands)"}, ["mtf"] = {"Murik (Papua New Guinea)"}, ["mtg"] = {"Una"}, ["mth"] = {"Munggui"}, ["mti"] = {"Maiwa (Papua New Guinea)"}, ["mtj"] = {"Moskona"}, ["mtk"] = {"Mbe'"}, ["mtl"] = {"Montol"}, ["mtm"] = {"Mator"}, ["mtn"] = {"Matagalpa"}, ["mto"] = {"Totontepec Mixe"}, ["mtp"] = {"Wichí Lhamtés Nocten"}, ["mtq"] = {"Muong"}, ["mtr"] = {"Mewari"}, ["mts"] = {"Yora"}, ["mtt"] = {"Mota"}, ["mtu"] = {"Tututepec Mixtec"}, ["mtv"] = {"Asaro'o"}, ["mtw"] = {"Southern Binukidnon"}, ["mtx"] = {"Tidaá Mixtec"}, ["mty"] = {"Nabi"}, ["mua"] = {"Mundang"}, ["mub"] = {"Mubi"}, ["muc"] = {"Ajumbu"}, ["mud"] = {"Mednyj Aleut"}, ["mue"] = {"Media Lengua"}, ["mug"] = {"Musgu"}, ["muh"] = {"Mündü"}, ["mui"] = {"Musi"}, ["muj"] = {"Mabire"}, ["muk"] = {"Mugom"}, ["mul"] = {"Multiple languages"}, ["mum"] = {"Maiwala"}, ["mun"] = {"Munda languages"}, ["muo"] = {"Nyong"}, ["mup"] = {"Malvi"}, ["muq"] = {"Eastern Xiangxi Miao"}, ["mur"] = {"Murle"}, ["mus"] = {"Creek"}, ["mut"] = {"Western Muria"}, ["muu"] = {"Yaaku"}, ["muv"] = {"Muthuvan"}, ["mux"] = {"Bo-Ung"}, ["muy"] = {"Muyang"}, ["muz"] = {"Mursi"}, ["mva"] = {"Manam"}, ["mvb"] = {"Mattole"}, ["mvd"] = {"Mamboru"}, ["mve"] = {"Marwari (Pakistan)"}, ["mvf"] = {"Peripheral Mongolian"}, ["mvg"] = {"Yucuañe Mixtec"}, ["mvh"] = {"Mulgi"}, ["mvi"] = {"Miyako"}, ["mvk"] = {"Mekmek"}, ["mvl"] = {"Mbara (Australia)"}, ["mvn"] = {"Minaveha"}, ["mvo"] = {"Marovo"}, ["mvp"] = {"Duri"}, ["mvq"] = {"Moere"}, ["mvr"] = {"Marau"}, ["mvs"] = {"Massep"}, ["mvt"] = {"Mpotovoro"}, ["mvu"] = {"Marfa"}, ["mvv"] = {"Tagal Murut"}, ["mvw"] = {"Machinga"}, ["mvx"] = {"Meoswar"}, ["mvy"] = {"Indus Kohistani"}, ["mvz"] = {"Mesqan"}, ["mwa"] = {"Mwatebu"}, ["mwb"] = {"Juwal"}, ["mwc"] = {"Are"}, ["mwe"] = {"Mwera (Chimwera)"}, ["mwf"] = {"Murrinh-Patha"}, ["mwg"] = {"Aiklep"}, ["mwh"] = {"Mouk-Aria"}, ["mwi"] = {"Labo", "Ninde"}, ["mwk"] = {"Kita Maninkakan"}, ["mwl"] = {"Mirandese"}, ["mwm"] = {"Sar"}, ["mwn"] = {"Nyamwanga"}, ["mwo"] = {"Central Maewo"}, ["mwp"] = {"Kala Lagaw Ya"}, ["mwq"] = {"Mün Chin"}, ["mwr"] = {"Marwari"}, ["mws"] = {"Mwimbi-Muthambi"}, ["mwt"] = {"Moken"}, ["mwu"] = {"Mittu"}, ["mwv"] = {"Mentawai"}, ["mww"] = {"Hmong Daw"}, ["mwz"] = {"Moingi"}, ["mxa"] = {"Northwest Oaxaca Mixtec"}, ["mxb"] = {"Tezoatlán Mixtec"}, ["mxc"] = {"Manyika"}, ["mxd"] = {"Modang"}, ["mxe"] = {"Mele-Fila"}, ["mxf"] = {"Malgbe"}, ["mxg"] = {"Mbangala"}, ["mxh"] = {"Mvuba"}, ["mxi"] = {"Mozarabic"}, ["mxj"] = {"Miju-Mishmi", "Geman Deng"}, ["mxk"] = {"Monumbo"}, ["mxl"] = {"Maxi Gbe"}, ["mxm"] = {"Meramera"}, ["mxn"] = {"Moi (Indonesia)"}, ["mxo"] = {"Mbowe"}, ["mxp"] = {"Tlahuitoltepec Mixe"}, ["mxq"] = {"Juquila Mixe"}, ["mxr"] = {"Murik (Malaysia)"}, ["mxs"] = {"Huitepec Mixtec"}, ["mxt"] = {"Jamiltepec Mixtec"}, ["mxu"] = {"Mada (Cameroon)"}, ["mxv"] = {"Metlatónoc Mixtec"}, ["mxw"] = {"Namo"}, ["mxx"] = {"Mahou", "Mawukakan"}, ["mxy"] = {"Southeastern Nochixtlán Mixtec"}, ["mxz"] = {"Central Masela"}, ["myb"] = {"Mbay"}, ["myc"] = {"Mayeka"}, ["mye"] = {"Myene"}, ["myf"] = {"Bambassi"}, ["myg"] = {"Manta"}, ["myh"] = {"Makah"}, ["myj"] = {"Mangayat"}, ["myk"] = {"Mamara Senoufo"}, ["myl"] = {"Moma"}, ["mym"] = {"Me'en"}, ["myn"] = {"Mayan languages"}, ["myo"] = {"Anfillo"}, ["myp"] = {"Pirahã"}, ["myr"] = {"Muniche"}, ["mys"] = {"Mesmes"}, ["myu"] = {"Mundurukú"}, ["myv"] = {"Erzya"}, ["myw"] = {"Muyuw"}, ["myx"] = {"Масаба"}, ["myy"] = {"Macuna"}, ["myz"] = {"Classical Mandaic"}, ["mza"] = {"Santa María Zacatepec Mixtec"}, ["mzb"] = {"Tumzabt"}, ["mzc"] = {"Madagascar Sign Language"}, ["mzd"] = {"Malimba"}, ["mze"] = {"Morawa"}, ["mzg"] = {"Monastic Sign Language"}, ["mzh"] = {"Wichí Lhamtés Güisnay"}, ["mzi"] = {"Ixcatlán Mazatec"}, ["mzj"] = {"Manya"}, ["mzk"] = {"Nigeria Mambila"}, ["mzl"] = {"Mazatlán Mixe"}, ["mzm"] = {"Mumuye"}, ["mzn"] = {"Mazanderani"}, ["mzo"] = {"Matipuhy"}, ["mzp"] = {"Movima"}, ["mzq"] = {"Mori Atas"}, ["mzr"] = {"Marúbo"}, ["mzs"] = {"Macanese"}, ["mzt"] = {"Mintil"}, ["mzu"] = {"Inapang"}, ["mzv"] = {"Manza"}, ["mzw"] = {"Deg"}, ["mzx"] = {"Mawayana"}, ["mzy"] = {"Mozambican Sign Language"}, ["mzz"] = {"Maiadomu"}, ["naa"] = {"Namla"}, ["nab"] = {"Southern Nambikuára"}, ["nac"] = {"Narak"}, ["nae"] = {"Naka'ela"}, ["naf"] = {"Nabak"}, ["nag"] = {"Naga Pidgin"}, ["nah"] = {"Nahuatl languages"}, ["nai"] = {"North American Indian languages"}, ["naj"] = {"Nalu"}, ["nak"] = {"Nakanai"}, ["nal"] = {"Nalik"}, ["nam"] = {"Ngan'gityemerri"}, ["nan"] = {"Min Nan Chinese"}, ["nao"] = {"Naaba"}, ["nap"] = {"Neapolitan"}, ["naq"] = {"Хоехое", "Нама (Намиби)"}, ["nar"] = {"Iguta"}, ["nas"] = {"Naasioi"}, ["nat"] = {"Ca̱hungwa̱rya̱", "Hungworo"}, ["naw"] = {"Nawuri"}, ["nax"] = {"Nakwi"}, ["nay"] = {"Ngarrindjeri"}, ["naz"] = {"Coatepec Nahuatl"}, ["nba"] = {"Nyemba"}, ["nbb"] = {"Ndoe"}, ["nbc"] = {"Chang Naga"}, ["nbd"] = {"Ngbinda"}, ["nbe"] = {"Konyak Naga"}, ["nbg"] = {"Nagarchal"}, ["nbh"] = {"Ngamo"}, ["nbi"] = {"Mao Naga"}, ["nbj"] = {"Ngarinyman"}, ["nbk"] = {"Nake"}, ["nbm"] = {"Ngbaka Ma'bo"}, ["nbn"] = {"Kuri"}, ["nbo"] = {"Nkukoli"}, ["nbp"] = {"Nnam"}, ["nbq"] = {"Nggem"}, ["nbr"] = {"Numana"}, ["nbs"] = {"Namibian Sign Language"}, ["nbt"] = {"Na"}, ["nbu"] = {"Rongmei Naga"}, ["nbv"] = {"Ngamambo"}, ["nbw"] = {"Southern Ngbandi"}, ["nby"] = {"Ningera"}, ["nca"] = {"Iyo"}, ["ncb"] = {"Central Nicobarese"}, ["ncc"] = {"Ponam"}, ["ncd"] = {"Nachering"}, ["nce"] = {"Yale"}, ["ncf"] = {"Notsi"}, ["ncg"] = {"Nisga'a"}, ["nch"] = {"Central Huasteca Nahuatl"}, ["nci"] = {"Classical Nahuatl"}, ["ncj"] = {"Northern Puebla Nahuatl"}, ["nck"] = {"Na-kara"}, ["ncl"] = {"Michoacán Nahuatl"}, ["ncm"] = {"Nambo"}, ["ncn"] = {"Nauna"}, ["nco"] = {"Sibe"}, ["ncq"] = {"Northern Katang"}, ["ncr"] = {"Ncane"}, ["ncs"] = {"Nicaraguan Sign Language"}, ["nct"] = {"Chothe Naga"}, ["ncu"] = {"Chumburung"}, ["ncx"] = {"Central Puebla Nahuatl"}, ["ncz"] = {"Natchez"}, ["nda"] = {"Ndasa"}, ["ndb"] = {"Kenswei Nsei"}, ["ndc"] = {"Ndau"}, ["ndd"] = {"Nde-Nsele-Nta"}, ["ndf"] = {"Nadruvian"}, ["ndg"] = {"Ndengereko"}, ["ndh"] = {"Ndali"}, ["ndi"] = {"Samba Leko"}, ["ndj"] = {"Ndamba"}, ["ndk"] = {"Ndaka"}, ["ndl"] = {"Ndolo"}, ["ndm"] = {"Ndam"}, ["ndn"] = {"Ngundi"}, ["ndp"] = {"Ndo"}, ["ndq"] = {"Ndombe"}, ["ndr"] = {"Ndoola"}, ["nds"] = {"Доод Герман", "Доод Саксон"}, ["ndt"] = {"Ndunga"}, ["ndu"] = {"Dugun"}, ["ndv"] = {"Ndut"}, ["ndw"] = {"Ndobo"}, ["ndx"] = {"Nduga"}, ["ndy"] = {"Lutos"}, ["ndz"] = {"Ndogo"}, ["nea"] = {"Eastern Ngad'a"}, ["neb"] = {"Toura (Côte d'Ivoire)"}, ["nec"] = {"Nedebang"}, ["ned"] = {"Nde-Gbite"}, ["nee"] = {"Nêlêmwa-Nixumwak"}, ["nef"] = {"Nefamese"}, ["neg"] = {"Negidal"}, ["neh"] = {"Nyenkha"}, ["nei"] = {"Neo-Hittite"}, ["nej"] = {"Neko"}, ["nek"] = {"Neku"}, ["nem"] = {"Nemi"}, ["nen"] = {"Nengone"}, ["neo"] = {"Ná-Meo"}, ["neq"] = {"North Central Mixe"}, ["ner"] = {"Yahadian"}, ["nes"] = {"Bhoti Kinnauri"}, ["net"] = {"Nete"}, ["neu"] = {"Neo"}, ["nev"] = {"Nyaheun"}, ["new"] = {"Невар", "Непал Бхаса"}, ["nex"] = {"Neme"}, ["ney"] = {"Neyo"}, ["nez"] = {"Nez Perce"}, ["nfa"] = {"Dhao"}, ["nfd"] = {"Ahwai"}, ["nfl"] = {"Ayiwo", "Äiwoo"}, ["nfr"] = {"Nafaanra"}, ["nfu"] = {"Mfumte"}, ["nga"] = {"Ngbaka"}, ["ngb"] = {"Northern Ngbandi"}, ["ngc"] = {"Ngombe (Democratic Republic of Congo)"}, ["ngd"] = {"Ngando (Central African Republic)"}, ["nge"] = {"Ngemba"}, ["ngf"] = {"Trans-New Guinea languages"}, ["ngg"] = {"Ngbaka Manza"}, ["ngh"] = {"Nǁng"}, ["ngi"] = {"Ngizim"}, ["ngj"] = {"Ngie"}, ["ngk"] = {"Dalabon"}, ["ngl"] = {"Lomwe"}, ["ngm"] = {"Ngatik Men's Creole"}, ["ngn"] = {"Ngwo"}, ["ngp"] = {"Ngulu"}, ["ngq"] = {"Ngurimi", "Ngoreme"}, ["ngr"] = {"Engdewu"}, ["ngs"] = {"Gvoko"}, ["ngt"] = {"Kriang", "Ngeq"}, ["ngu"] = {"Guerrero Nahuatl"}, ["ngv"] = {"Nagumi"}, ["ngw"] = {"Ngwaba"}, ["ngx"] = {"Nggwahyi"}, ["ngy"] = {"Tibea"}, ["ngz"] = {"Ngungwel"}, ["nha"] = {"Nhanda"}, ["nhb"] = {"Beng"}, ["nhc"] = {"Tabasco Nahuatl"}, ["nhd"] = {"Chiripá", "Ava Guaraní"}, ["nhe"] = {"Eastern Huasteca Nahuatl"}, ["nhf"] = {"Nhuwala"}, ["nhg"] = {"Tetelcingo Nahuatl"}, ["nhh"] = {"Nahari"}, ["nhi"] = {"Zacatlán-Ahuacatlán-Tepetzintla Nahuatl"}, ["nhk"] = {"Isthmus-Cosoleacaque Nahuatl"}, ["nhm"] = {"Morelos Nahuatl"}, ["nhn"] = {"Төв Нахуатл"}, ["nho"] = {"Takuu"}, ["nhp"] = {"Isthmus-Pajapan Nahuatl"}, ["nhq"] = {"Huaxcaleca Nahuatl"}, ["nhr"] = {"Naro"}, ["nht"] = {"Ometepec Nahuatl"}, ["nhu"] = {"Noone"}, ["nhv"] = {"Temascaltepec Nahuatl"}, ["nhw"] = {"Western Huasteca Nahuatl"}, ["nhx"] = {"Isthmus-Mecayapan Nahuatl"}, ["nhy"] = {"Northern Oaxaca Nahuatl"}, ["nhz"] = {"Santa María La Alta Nahuatl"}, ["nia"] = {"Nias"}, ["nib"] = {"Nakame"}, ["nic"] = {"Niger-Kordofanian languages"}, ["nid"] = {"Ngandi"}, ["nie"] = {"Niellim"}, ["nif"] = {"Nek"}, ["nig"] = {"Ngalakgan"}, ["nih"] = {"Nyiha (Tanzania)"}, ["nii"] = {"Nii"}, ["nij"] = {"Ngaju"}, ["nik"] = {"Southern Nicobarese"}, ["nil"] = {"Nila"}, ["nim"] = {"Nilamba"}, ["nin"] = {"Ninzo"}, ["nio"] = {"Nganasan"}, ["niq"] = {"Nandi"}, ["nir"] = {"Nimboran"}, ["nis"] = {"Nimi"}, ["nit"] = {"Southeastern Kolami"}, ["niu"] = {"Ниуэ"}, ["niv"] = {"Gilyak"}, ["niw"] = {"Nimo"}, ["nix"] = {"Hema"}, ["niy"] = {"Ngiti"}, ["niz"] = {"Ningil"}, ["nja"] = {"Nzanyi"}, ["njb"] = {"Nocte Naga"}, ["njd"] = {"Ndonde Hamba"}, ["njh"] = {"Lotha Naga"}, ["nji"] = {"Gudanji"}, ["njj"] = {"Njen"}, ["njl"] = {"Njalgulgule"}, ["njm"] = {"Angami Naga"}, ["njn"] = {"Liangmai Naga"}, ["njo"] = {"Ao Naga"}, ["njr"] = {"Njerep"}, ["njs"] = {"Nisa"}, ["njt"] = {"Ndyuka-Trio Pidgin"}, ["nju"] = {"Ngadjunmaya"}, ["njx"] = {"Kunyi"}, ["njy"] = {"Njyem"}, ["njz"] = {"Nyishi"}, ["nka"] = {"Nkoya"}, ["nkb"] = {"Khoibu Naga"}, ["nkc"] = {"Nkongho"}, ["nkd"] = {"Koireng"}, ["nke"] = {"Duke"}, ["nkf"] = {"Inpui Naga"}, ["nkg"] = {"Nekgini"}, ["nkh"] = {"Khezha Naga"}, ["nki"] = {"Thangal Naga"}, ["nkj"] = {"Nakai"}, ["nkk"] = {"Nokuku"}, ["nkm"] = {"Namat"}, ["nkn"] = {"Nkangala"}, ["nko"] = {"Nkonya"}, ["nkp"] = {"Niuatoputapu"}, ["nkq"] = {"Nkami"}, ["nkr"] = {"Nukuoro"}, ["nks"] = {"North Asmat"}, ["nkt"] = {"Nyika (Tanzania)"}, ["nku"] = {"Bouna Kulango"}, ["nkv"] = {"Nyika (Malawi and Zambia)"}, ["nkw"] = {"Nkutu"}, ["nkx"] = {"Nkoroo"}, ["nkz"] = {"Nkari"}, ["nla"] = {"Ngombale"}, ["nlc"] = {"Nalca"}, ["nle"] = {"East Nyala"}, ["nlg"] = {"Gela"}, ["nli"] = {"Grangali"}, ["nlj"] = {"Nyali"}, ["nlk"] = {"Ninia Yali"}, ["nll"] = {"Nihali"}, ["nlm"] = {"Mankiyali"}, ["nlo"] = {"Ngul"}, ["nlq"] = {"Lao Naga"}, ["nlu"] = {"Nchumbulu"}, ["nlv"] = {"Orizaba Nahuatl"}, ["nlw"] = {"Walangama"}, ["nlx"] = {"Nahali"}, ["nly"] = {"Nyamal"}, ["nlz"] = {"Nalögo"}, ["nma"] = {"Maram Naga"}, ["nmb"] = {"Big Nambas", "V'ënen Taut"}, ["nmc"] = {"Ngam"}, ["nmd"] = {"Ndumu"}, ["nme"] = {"Mzieme Naga"}, ["nmf"] = {"Tangkhul Naga (India)"}, ["nmg"] = {"Kwasio"}, ["nmh"] = {"Monsang Naga"}, ["nmi"] = {"Nyam"}, ["nmj"] = {"Ngombe (Central African Republic)"}, ["nmk"] = {"Namakura"}, ["nml"] = {"Ndemli"}, ["nmm"] = {"Manangba"}, ["nmn"] = {"ǃXóõ"}, ["nmo"] = {"Moyon Naga"}, ["nmp"] = {"Nimanbur"}, ["nmq"] = {"Nambya"}, ["nmr"] = {"Nimbari"}, ["nms"] = {"Letemboi"}, ["nmt"] = {"Namonuito"}, ["nmu"] = {"Northeast Maidu"}, ["nmv"] = {"Ngamini"}, ["nmw"] = {"Nimoa", "Rifao"}, ["nmx"] = {"Nama (Papua New Guinea)"}, ["nmy"] = {"Namuyi"}, ["nmz"] = {"Nawdm"}, ["nna"] = {"Nyangumarta"}, ["nnb"] = {"Nande"}, ["nnc"] = {"Nancere"}, ["nnd"] = {"West Ambae"}, ["nne"] = {"Ngandyera"}, ["nnf"] = {"Ngaing"}, ["nng"] = {"Maring Naga"}, ["nnh"] = {"Ngiemboon"}, ["nni"] = {"North Nuaulu"}, ["nnj"] = {"Nyangatom"}, ["nnk"] = {"Nankina"}, ["nnl"] = {"Northern Rengma Naga"}, ["nnm"] = {"Namia"}, ["nnn"] = {"Ngete"}, ["nnp"] = {"Wancho Naga"}, ["nnq"] = {"Ngindo"}, ["nnr"] = {"Narungga"}, ["nnt"] = {"Nanticoke"}, ["nnu"] = {"Dwang"}, ["nnv"] = {"Nugunu (Australia)"}, ["nnw"] = {"Southern Nuni"}, ["nny"] = {"Nyangga"}, ["nnz"] = {"Nda'nda'"}, ["noa"] = {"Woun Meu"}, ["noc"] = {"Nuk"}, ["nod"] = {"Northern Thai"}, ["noe"] = {"Nimadi"}, ["nof"] = {"Nomane"}, ["nog"] = {"Ногай"}, ["noh"] = {"Nomu"}, ["noi"] = {"Noiri"}, ["noj"] = {"Nonuya"}, ["nok"] = {"Nooksack"}, ["nol"] = {"Nomlaki"}, ["nom"] = {"Nocamán"}, ["non"] = {"Эртний Скандинав"}, ["nop"] = {"Numanggang"}, ["noq"] = {"Ngongo"}, ["nos"] = {"Eastern Nisu"}, ["not"] = {"Nomatsiguenga"}, ["nou"] = {"Ewage-Notu"}, ["nov"] = {"Novial"}, ["now"] = {"Nyambo"}, ["noy"] = {"Noy"}, ["noz"] = {"Nayi"}, ["npa"] = {"Nar Phu"}, ["npb"] = {"Nupbikha"}, ["npg"] = {"Ponyo-Gongwang Naga"}, ["nph"] = {"Phom Naga"}, ["npi"] = {"Nepali (individual language)"}, ["npl"] = {"Southeastern Puebla Nahuatl"}, ["npn"] = {"Mondropolon"}, ["npo"] = {"Pochuri Naga"}, ["nps"] = {"Nipsan"}, ["npu"] = {"Puimei Naga"}, ["npx"] = {"Noipx"}, ["npy"] = {"Napu"}, ["nqg"] = {"Southern Nago"}, ["nqk"] = {"Kura Ede Nago"}, ["nql"] = {"Ngendelengo"}, ["nqm"] = {"Ndom"}, ["nqn"] = {"Nen"}, ["nqo"] = {"Нко", "Нко"}, ["nqq"] = {"Kyan-Karyaw Naga"}, ["nqt"] = {"Nteng"}, ["nqy"] = {"Akyaung Ari Naga"}, ["nra"] = {"Ngom"}, ["nrb"] = {"Nara"}, ["nrc"] = {"Noric"}, ["nre"] = {"Southern Rengma Naga"}, ["nrf"] = {"Jèrriais", "Guernésiais"}, ["nrg"] = {"Narango"}, ["nri"] = {"Chokri Naga"}, ["nrk"] = {"Ngarla"}, ["nrl"] = {"Ngarluma"}, ["nrm"] = {"Narom"}, ["nrn"] = {"Norn"}, ["nrp"] = {"North Picene"}, ["nrr"] = {"Norra", "Nora"}, ["nrt"] = {"Northern Kalapuya"}, ["nru"] = {"Narua"}, ["nrx"] = {"Ngurmbur"}, ["nrz"] = {"Lala"}, ["nsa"] = {"Sangtam Naga"}, ["nsb"] = {"Lower Nossob"}, ["nsc"] = {"Nshi"}, ["nsd"] = {"Southern Nisu"}, ["nse"] = {"Nsenga"}, ["nsf"] = {"Northwestern Nisu"}, ["nsg"] = {"Ngasa"}, ["nsh"] = {"Ngoshie"}, ["nsi"] = {"Nigerian Sign Language"}, ["nsk"] = {"Naskapi"}, ["nsl"] = {"Norwegian Sign Language"}, ["nsm"] = {"Sumi Naga"}, ["nsn"] = {"Nehan"}, ["nso"] = {"Педи", "Хойд Сото", "Сепеди"}, ["nsp"] = {"Nepalese Sign Language"}, ["nsq"] = {"Northern Sierra Miwok"}, ["nsr"] = {"Maritime Sign Language"}, ["nss"] = {"Nali"}, ["nst"] = {"Tase Naga"}, ["nsu"] = {"Sierra Negra Nahuatl"}, ["nsv"] = {"Southwestern Nisu"}, ["nsw"] = {"Navut"}, ["nsx"] = {"Nsongo"}, ["nsy"] = {"Nasal"}, ["nsz"] = {"Nisenan"}, ["ntd"] = {"Northern Tidung"}, ["nte"] = {"Nathembo"}, ["ntg"] = {"Ngantangarra"}, ["nti"] = {"Natioro"}, ["ntj"] = {"Ngaanyatjarra"}, ["ntk"] = {"Ikoma-Nata-Isenye"}, ["ntm"] = {"Nateni"}, ["nto"] = {"Ntomba"}, ["ntp"] = {"Northern Tepehuan"}, ["ntr"] = {"Delo"}, ["ntu"] = {"Natügu"}, ["ntw"] = {"Nottoway"}, ["ntx"] = {"Tangkhul Naga (Myanmar)"}, ["nty"] = {"Mantsi"}, ["ntz"] = {"Natanzi"}, ["nua"] = {"Yuanga"}, ["nub"] = {"Nubian languages"}, ["nuc"] = {"Nukuini"}, ["nud"] = {"Ngala"}, ["nue"] = {"Ngundu"}, ["nuf"] = {"Nusu"}, ["nug"] = {"Nungali"}, ["nuh"] = {"Ndunda"}, ["nui"] = {"Ngumbi"}, ["nuj"] = {"Nyole"}, ["nuk"] = {"Nuu-chah-nulth", "Nuuchahnulth"}, ["nul"] = {"Nusa Laut"}, ["num"] = {"Niuafo'ou"}, ["nun"] = {"Anong"}, ["nuo"] = {"Nguôn"}, ["nup"] = {"Nupe-Nupe-Tako"}, ["nuq"] = {"Nukumanu"}, ["nur"] = {"Nukuria"}, ["nus"] = {"Nuer"}, ["nut"] = {"Nung (Viet Nam)"}, ["nuu"] = {"Ngbundu"}, ["nuv"] = {"Northern Nuni"}, ["nuw"] = {"Nguluwan"}, ["nux"] = {"Mehek"}, ["nuy"] = {"Nunggubuyu"}, ["nuz"] = {"Tlamacazapa Nahuatl"}, ["nvh"] = {"Nasarian"}, ["nvm"] = {"Namiae"}, ["nvo"] = {"Nyokon"}, ["nwa"] = {"Nawathinehena"}, ["nwb"] = {"Nyabwa"}, ["nwc"] = {"Classical Newari", "Classical Nepal Bhasa", "Old Newari"}, ["nwe"] = {"Ngwe"}, ["nwg"] = {"Ngayawung"}, ["nwi"] = {"Southwest Tanna"}, ["nwm"] = {"Nyamusa-Molo"}, ["nwo"] = {"Nauo"}, ["nwr"] = {"Nawaru"}, ["nwx"] = {"Middle Newar"}, ["nwy"] = {"Nottoway-Meherrin"}, ["nxa"] = {"Nauete"}, ["nxd"] = {"Ngando (Democratic Republic of Congo)"}, ["nxe"] = {"Nage"}, ["nxg"] = {"Ngad'a"}, ["nxi"] = {"Nindi"}, ["nxk"] = {"Koki Naga"}, ["nxl"] = {"South Nuaulu"}, ["nxm"] = {"Numidian"}, ["nxn"] = {"Ngawun"}, ["nxo"] = {"Ndambomo"}, ["nxq"] = {"Naxi"}, ["nxr"] = {"Ninggerum"}, ["nxx"] = {"Nafri"}, ["nyb"] = {"Nyangbo"}, ["nyc"] = {"Nyanga-li"}, ["nyd"] = {"Nyore", "Olunyole"}, ["nye"] = {"Nyengo"}, ["nyf"] = {"Giryama", "Kigiryama"}, ["nyg"] = {"Nyindu"}, ["nyh"] = {"Nyikina"}, ["nyi"] = {"Ama (Sudan)"}, ["nyj"] = {"Nyanga"}, ["nyk"] = {"Nyaneka"}, ["nyl"] = {"Nyeu"}, ["nym"] = {"Nyamwezi"}, ["nyn"] = {"Nyankole"}, ["nyo"] = {"Nyoro"}, ["nyp"] = {"Nyang'i"}, ["nyq"] = {"Nayini"}, ["nyr"] = {"Nyiha (Malawi)"}, ["nys"] = {"Nyungar"}, ["nyt"] = {"Nyawaygi"}, ["nyu"] = {"Nyungwe"}, ["nyv"] = {"Nyulnyul"}, ["nyw"] = {"Nyaw"}, ["nyx"] = {"Nganyaywana"}, ["nyy"] = {"Nyakyusa-Ngonde"}, ["nza"] = {"Tigon Mbembe"}, ["nzb"] = {"Njebi"}, ["nzd"] = {"Nzadi"}, ["nzi"] = {"Nzima"}, ["nzk"] = {"Nzakara"}, ["nzm"] = {"Zeme Naga"}, ["nzs"] = {"New Zealand Sign Language"}, ["nzu"] = {"Teke-Nzikou"}, ["nzy"] = {"Nzakambay"}, ["nzz"] = {"Nanga Dama Dogon"}, ["oaa"] = {"Orok"}, ["oac"] = {"Oroch"}, ["oar"] = {"Old Aramaic (up to 700 BCE)", "Ancient Aramaic (up to 700 BCE)"}, ["oav"] = {"Old Avar"}, ["obi"] = {"Obispeño"}, ["obk"] = {"Southern Bontok"}, ["obl"] = {"Oblo"}, ["obm"] = {"Moabite"}, ["obo"] = {"Obo Manobo"}, ["obr"] = {"Old Burmese"}, ["obt"] = {"Old Breton"}, ["obu"] = {"Obulom"}, ["oca"] = {"Ocaina"}, ["och"] = {"Old Chinese"}, ["ocm"] = {"Old Cham"}, ["oco"] = {"Old Cornish"}, ["ocu"] = {"Atzingo Matlatzinca"}, ["oda"] = {"Odut"}, ["odk"] = {"Od"}, ["odt"] = {"Old Dutch"}, ["odu"] = {"Odual"}, ["ofo"] = {"Ofo"}, ["ofs"] = {"Old Frisian"}, ["ofu"] = {"Efutop"}, ["ogb"] = {"Ogbia"}, ["ogc"] = {"Ogbah"}, ["oge"] = {"Old Georgian"}, ["ogg"] = {"Ogbogolo"}, ["ogo"] = {"Khana"}, ["ogu"] = {"Ogbronuagum"}, ["oht"] = {"Old Hittite"}, ["ohu"] = {"Old Hungarian"}, ["oia"] = {"Oirata"}, ["oin"] = {"Inebu One"}, ["ojb"] = {"Northwestern Ojibwa"}, ["ojc"] = {"Central Ojibwa"}, ["ojg"] = {"Eastern Ojibwa"}, ["ojp"] = {"Old Japanese"}, ["ojs"] = {"Severn Ojibwa"}, ["ojv"] = {"Ontong Java"}, ["ojw"] = {"Western Ojibwa"}, ["oka"] = {"Okanagan"}, ["okb"] = {"Okobo"}, ["okc"] = {"Kobo"}, ["okd"] = {"Okodia"}, ["oke"] = {"Okpe (Southwestern Edo)"}, ["okg"] = {"Koko Babangk"}, ["okh"] = {"Koresh-e Rostam"}, ["oki"] = {"Okiek"}, ["okj"] = {"Oko-Juwoi"}, ["okk"] = {"Kwamtim One"}, ["okl"] = {"Old Kentish Sign Language"}, ["okm"] = {"Middle Korean (10th-16th cent.)"}, ["okn"] = {"Oki-No-Erabu"}, ["oko"] = {"Old Korean (3rd-9th cent.)"}, ["okr"] = {"Kirike"}, ["oks"] = {"Oko-Eni-Osayen"}, ["oku"] = {"Oku"}, ["okv"] = {"Orokaiva"}, ["okx"] = {"Okpe (Northwestern Edo)"}, ["okz"] = {"Old Khmer"}, ["ola"] = {"Walungge"}, ["old"] = {"Mochi"}, ["ole"] = {"Olekha"}, ["olk"] = {"Olkol"}, ["olm"] = {"Oloma"}, ["olo"] = {"Livvi"}, ["olr"] = {"Olrat"}, ["olt"] = {"Old Lithuanian"}, ["olu"] = {"Kuvale"}, ["oma"] = {"Omaha-Ponca"}, ["omb"] = {"East Ambae"}, ["omc"] = {"Mochica"}, ["omg"] = {"Omagua"}, ["omi"] = {"Omi"}, ["omk"] = {"Omok"}, ["oml"] = {"Ombo"}, ["omn"] = {"Minoan"}, ["omo"] = {"Utarmbung"}, ["omp"] = {"Old Manipuri"}, ["omq"] = {"Oto-Manguean languages"}, ["omr"] = {"Old Marathi"}, ["omt"] = {"Omotik"}, ["omu"] = {"Omurano"}, ["omv"] = {"Omotic languages"}, ["omw"] = {"South Tairora"}, ["omx"] = {"Old Mon"}, ["omy"] = {"Old Malay"}, ["ona"] = {"Ona"}, ["onb"] = {"Lingao"}, ["one"] = {"Oneida"}, ["ong"] = {"Olo"}, ["oni"] = {"Onin"}, ["onj"] = {"Onjob"}, ["onk"] = {"Kabore One"}, ["onn"] = {"Onobasulu"}, ["ono"] = {"Onondaga"}, ["onp"] = {"Sartang"}, ["onr"] = {"Northern One"}, ["ons"] = {"Ono"}, ["ont"] = {"Ontenu"}, ["onu"] = {"Unua"}, ["onw"] = {"Old Nubian"}, ["onx"] = {"Onin Based Pidgin"}, ["ood"] = {"Тохоно Оодхам"}, ["oog"] = {"Ong"}, ["oon"] = {"Önge"}, ["oor"] = {"Oorlams"}, ["oos"] = {"Old Ossetic"}, ["opa"] = {"Okpamheri"}, ["opk"] = {"Kopkaka"}, ["opm"] = {"Oksapmin"}, ["opo"] = {"Opao"}, ["opt"] = {"Opata"}, ["opy"] = {"Ofayé"}, ["ora"] = {"Oroha"}, ["orc"] = {"Orma"}, ["ore"] = {"Orejón"}, ["org"] = {"Oring"}, ["orh"] = {"Орчон"}, ["orn"] = {"Orang Kanaq"}, ["oro"] = {"Orokolo"}, ["orr"] = {"Oruma"}, ["ors"] = {"Orang Seletar"}, ["ort"] = {"Adivasi Oriya"}, ["oru"] = {"Ormuri"}, ["orv"] = {"Эртний Орос"}, ["orw"] = {"Oro Win"}, ["orx"] = {"Oro"}, ["ory"] = {"Odia (individual language)", "Oriya (individual language)"}, ["orz"] = {"Ormu"}, ["osa"] = {"Osage"}, ["osc"] = {"Oscan"}, ["osi"] = {"Osing"}, ["osn"] = {"Old Sundanese"}, ["oso"] = {"Ososo"}, ["osp"] = {"Old Spanish"}, ["ost"] = {"Osatu"}, ["osu"] = {"Southern One"}, ["osx"] = {"Old Saxon"}, ["ota"] = {"Османы Турк (1500-1928)"}, ["otb"] = {"Old Tibetan"}, ["otd"] = {"Ot Danum"}, ["ote"] = {"Mezquital Otomi"}, ["oti"] = {"Oti"}, ["otk"] = {"Эртний Түрэг"}, ["otl"] = {"Tilapa Otomi"}, ["otm"] = {"Eastern Highland Otomi"}, ["otn"] = {"Tenango Otomi"}, ["oto"] = {"Отоми хэлнүүд"}, ["otq"] = {"Querétaro Otomi"}, ["otr"] = {"Otoro"}, ["ots"] = {"Estado de México Otomi"}, ["ott"] = {"Temoaya Otomi"}, ["otu"] = {"Otuke"}, ["otw"] = {"Ottawa"}, ["otx"] = {"Texcatepec Otomi"}, ["oty"] = {"Old Tamil"}, ["otz"] = {"Ixtenco Otomi"}, ["oua"] = {"Tagargrent"}, ["oub"] = {"Glio-Oubi"}, ["oue"] = {"Oune"}, ["oui"] = {"Old Uighur"}, ["oum"] = {"Ouma"}, ["ovd"] = {"Elfdalian", "Övdalian"}, ["owi"] = {"Owiniga"}, ["owl"] = {"Old Welsh"}, ["oyb"] = {"Oy"}, ["oyd"] = {"Oyda"}, ["oym"] = {"Wayampi"}, ["oyy"] = {"Oya'oya"}, ["ozm"] = {"Koonzime"}, ["paa"] = {"Papuan languages"}, ["pab"] = {"Parecís"}, ["pac"] = {"Pacoh"}, ["pad"] = {"Paumarí"}, ["pae"] = {"Pagibete"}, ["paf"] = {"Paranawát"}, ["pag"] = {"Pangasinan"}, ["pah"] = {"Tenharim"}, ["pai"] = {"Pe"}, ["pak"] = {"Parakanã"}, ["pal"] = {"Pahlavi"}, ["pam"] = {"Пампанга", "Капампанган"}, ["pao"] = {"Northern Paiute"}, ["pap"] = {"Папиаменто"}, ["paq"] = {"Parya"}, ["par"] = {"Panamint", "Timbisha"}, ["pas"] = {"Papasena"}, ["pau"] = {"Палау"}, ["pav"] = {"Pakaásnovos"}, ["paw"] = {"Pawnee"}, ["pax"] = {"Pankararé"}, ["pay"] = {"Pech"}, ["paz"] = {"Pankararú"}, ["pbb"] = {"Páez"}, ["pbc"] = {"Patamona"}, ["pbe"] = {"Mezontla Popoloca"}, ["pbf"] = {"Coyotepec Popoloca"}, ["pbg"] = {"Paraujano"}, ["pbh"] = {"E'ñapa Woromaipu"}, ["pbi"] = {"Parkwa"}, ["pbl"] = {"Mak (Nigeria)"}, ["pbm"] = {"Puebla Mazatec"}, ["pbn"] = {"Kpasam"}, ["pbo"] = {"Papel"}, ["pbp"] = {"Badyara"}, ["pbr"] = {"Pangwa"}, ["pbs"] = {"Central Pame"}, ["pbt"] = {"Southern Pashto"}, ["pbu"] = {"Northern Pashto"}, ["pbv"] = {"Pnar"}, ["pby"] = {"Pyu (Papua New Guinea)"}, ["pca"] = {"Santa Inés Ahuatempan Popoloca"}, ["pcb"] = {"Pear"}, ["pcc"] = {"Bouyei"}, ["pcd"] = {"Picard"}, ["pce"] = {"Ruching Palaung"}, ["pcf"] = {"Paliyan"}, ["pcg"] = {"Paniya"}, ["pch"] = {"Pardhan"}, ["pci"] = {"Duruwa"}, ["pcj"] = {"Parenga"}, ["pck"] = {"Paite Chin"}, ["pcl"] = {"Pardhi"}, ["pcm"] = {"Nigerian Pidgin"}, ["pcn"] = {"Piti"}, ["pcp"] = {"Pacahuara"}, ["pcw"] = {"Pyapun"}, ["pda"] = {"Anam"}, ["pdc"] = {"Pennsylvania German"}, ["pdi"] = {"Pa Di"}, ["pdn"] = {"Podena", "Fedan"}, ["pdo"] = {"Padoe"}, ["pdt"] = {"Plautdietsch"}, ["pdu"] = {"Kayan"}, ["pea"] = {"Peranakan Indonesian"}, ["peb"] = {"Eastern Pomo"}, ["ped"] = {"Mala (Papua New Guinea)"}, ["pee"] = {"Taje"}, ["pef"] = {"Northeastern Pomo"}, ["peg"] = {"Pengo"}, ["peh"] = {"Баоань"}, ["pei"] = {"Chichimeca-Jonaz"}, ["pej"] = {"Northern Pomo"}, ["pek"] = {"Penchal"}, ["pel"] = {"Pekal"}, ["pem"] = {"Phende"}, ["peo"] = {"Old Persian (ca. 600-400 B.C.)"}, ["pep"] = {"Kunja"}, ["peq"] = {"Southern Pomo"}, ["pes"] = {"Iranian Persian"}, ["pev"] = {"Pémono"}, ["pex"] = {"Petats"}, ["pey"] = {"Petjo"}, ["pez"] = {"Eastern Penan"}, ["pfa"] = {"Pááfang"}, ["pfe"] = {"Pere"}, ["pfl"] = {"Пфальц"}, ["pga"] = {"Sudanese Creole Arabic"}, ["pgd"] = {"Gāndhārī"}, ["pgg"] = {"Pangwali"}, ["pgi"] = {"Pagi"}, ["pgk"] = {"Rerep"}, ["pgl"] = {"Primitive Irish"}, ["pgn"] = {"Paelignian"}, ["pgs"] = {"Pangseng"}, ["pgu"] = {"Pagu"}, ["pgz"] = {"Papua New Guinean Sign Language"}, ["pha"] = {"Pa-Hng"}, ["phd"] = {"Phudagi"}, ["phg"] = {"Phuong"}, ["phh"] = {"Phukha"}, ["phi"] = {"Philippine languages"}, ["phk"] = {"Phake"}, ["phl"] = {"Phalura", "Palula"}, ["phm"] = {"Phimbi"}, ["phn"] = {"Phoenician"}, ["pho"] = {"Phunoi"}, ["phq"] = {"Phana'"}, ["phr"] = {"Pahari-Potwari"}, ["pht"] = {"Phu Thai"}, ["phu"] = {"Phuan"}, ["phv"] = {"Pahlavani"}, ["phw"] = {"Phangduwali"}, ["pia"] = {"Pima Bajo"}, ["pib"] = {"Yine"}, ["pic"] = {"Pinji"}, ["pid"] = {"Piaroa"}, ["pie"] = {"Piro"}, ["pif"] = {"Pingelapese"}, ["pig"] = {"Pisabo"}, ["pih"] = {"Pitcairn-Norfolk"}, ["pii"] = {"Pini"}, ["pij"] = {"Pijao"}, ["pil"] = {"Yom"}, ["pim"] = {"Powhatan"}, ["pin"] = {"Piame"}, ["pio"] = {"Piapoco"}, ["pip"] = {"Pero"}, ["pir"] = {"Piratapuyo"}, ["pis"] = {"Pijin"}, ["pit"] = {"Pitta Pitta"}, ["piu"] = {"Pintupi-Luritja"}, ["piv"] = {"Pileni", "Vaeakau-Taumako"}, ["piw"] = {"Pimbwe"}, ["pix"] = {"Piu"}, ["piy"] = {"Piya-Kwonci"}, ["piz"] = {"Pije"}, ["pjt"] = {"Pitjantjatjara"}, ["pka"] = {"Ardhamāgadhī Prākrit"}, ["pkb"] = {"Pokomo", "Kipfokomo"}, ["pkc"] = {"Paekche"}, ["pkg"] = {"Pak-Tong"}, ["pkh"] = {"Pankhu"}, ["pkn"] = {"Pakanha"}, ["pko"] = {"Pökoot"}, ["pkp"] = {"Pukapuka"}, ["pkr"] = {"Attapady Kurumba"}, ["pks"] = {"Pakistan Sign Language"}, ["pkt"] = {"Maleng"}, ["pku"] = {"Paku"}, ["pla"] = {"Miani"}, ["plb"] = {"Polonombauk"}, ["plc"] = {"Central Palawano"}, ["pld"] = {"Polari"}, ["ple"] = {"Palu'e"}, ["plf"] = {"Central Malayo-Polynesian languages"}, ["plg"] = {"Pilagá"}, ["plh"] = {"Paulohi"}, ["plj"] = {"Polci"}, ["plk"] = {"Kohistani Shina"}, ["pll"] = {"Shwe Palaung"}, ["pln"] = {"Palenquero"}, ["plo"] = {"Oluta Popoluca"}, ["plq"] = {"Palaic"}, ["plr"] = {"Palaka Senoufo"}, ["pls"] = {"San Marcos Tlacoyalco Popoloca", "San Marcos Tlalcoyalco Popoloca"}, ["plt"] = {"Plateau Malagasy"}, ["plu"] = {"Palikúr"}, ["plv"] = {"Southwest Palawano"}, ["plw"] = {"Brooke's Point Palawano"}, ["ply"] = {"Bolyu"}, ["plz"] = {"Paluan"}, ["pma"] = {"Paama"}, ["pmb"] = {"Pambia"}, ["pmd"] = {"Pallanganmiddang"}, ["pme"] = {"Pwaamei"}, ["pmf"] = {"Pamona"}, ["pmh"] = {"Māhārāṣṭri Prākrit"}, ["pmi"] = {"Northern Pumi"}, ["pmj"] = {"Southern Pumi"}, ["pmk"] = {"Pamlico"}, ["pml"] = {"Lingua Franca"}, ["pmm"] = {"Pomo"}, ["pmn"] = {"Pam"}, ["pmo"] = {"Pom"}, ["pmq"] = {"Northern Pame"}, ["pmr"] = {"Paynamar"}, ["pms"] = {"Пьемонт"}, ["pmt"] = {"Tuamotuan"}, ["pmw"] = {"Plains Miwok"}, ["pmx"] = {"Poumei Naga"}, ["pmy"] = {"Papuan Malay"}, ["pmz"] = {"Southern Pame"}, ["pna"] = {"Punan Bah-Biau"}, ["pnb"] = {"Western Panjabi"}, ["pnc"] = {"Pannei"}, ["pnd"] = {"Mpinda"}, ["pne"] = {"Western Penan"}, ["png"] = {"Pangu", "Pongu"}, ["pnh"] = {"Пенрин"}, ["pni"] = {"Aoheng"}, ["pnj"] = {"Pinjarup"}, ["pnk"] = {"Paunaka"}, ["pnl"] = {"Paleni"}, ["pnm"] = {"Punan Batu 1"}, ["pnn"] = {"Pinai-Hagahai"}, ["pno"] = {"Panobo"}, ["pnp"] = {"Pancana"}, ["pnq"] = {"Pana (Burkina Faso)"}, ["pnr"] = {"Panim"}, ["pns"] = {"Ponosakan"}, ["pnt"] = {"Pontic"}, ["pnu"] = {"Jiongnai Bunu"}, ["pnv"] = {"Pinigura"}, ["pnw"] = {"Banyjima", "Panytyima"}, ["pnx"] = {"Phong-Kniang"}, ["pny"] = {"Pinyin"}, ["pnz"] = {"Pana (Central African Republic)"}, ["poc"] = {"Poqomam"}, ["poe"] = {"San Juan Atzingo Popoloca"}, ["pof"] = {"Poke"}, ["pog"] = {"Potiguára"}, ["poh"] = {"Poqomchi'"}, ["poi"] = {"Highland Popoluca"}, ["pok"] = {"Pokangá"}, ["pom"] = {"Southeastern Pomo"}, ["pon"] = {"Pohnpeian"}, ["poo"] = {"Central Pomo"}, ["pop"] = {"Pwapwâ"}, ["poq"] = {"Texistepec Popoluca"}, ["pos"] = {"Sayula Popoluca"}, ["pot"] = {"Potawatomi"}, ["pov"] = {"Upper Guinea Crioulo"}, ["pow"] = {"San Felipe Otlaltepec Popoloca"}, ["pox"] = {"Polabian"}, ["poy"] = {"Pogolo"}, ["poz"] = {"Malayo-Polynesian languages"}, ["ppe"] = {"Papi"}, ["ppi"] = {"Paipai"}, ["ppk"] = {"Uma"}, ["ppl"] = {"Pipil", "Nicarao"}, ["ppm"] = {"Papuma"}, ["ppn"] = {"Papapana"}, ["ppo"] = {"Folopa"}, ["ppp"] = {"Pelende"}, ["ppq"] = {"Pei"}, ["pps"] = {"San Luís Temalacayuca Popoloca"}, ["ppt"] = {"Pare"}, ["ppu"] = {"Papora"}, ["pqa"] = {"Pa'a"}, ["pqe"] = {"Eastern Malayo-Polynesian languages"}, ["pqm"] = {"Malecite-Passamaquoddy"}, ["pqw"] = {"Western Malayo-Polynesian languages"}, ["pra"] = {"Prakrit languages"}, ["prc"] = {"Parachi"}, ["prd"] = {"Parsi-Dari"}, ["pre"] = {"Principense"}, ["prf"] = {"Paranan"}, ["prg"] = {"Прусс"}, ["prh"] = {"Porohanon"}, ["pri"] = {"Paicî"}, ["prk"] = {"Parauk"}, ["prl"] = {"Peruvian Sign Language"}, ["prm"] = {"Kibiri"}, ["prn"] = {"Prasuni"}, ["pro"] = {"Old Provençal (to 1500)", "Old Occitan (to 1500)"}, ["prp"] = {"Parsi"}, ["prq"] = {"Ashéninka Perené"}, ["prr"] = {"Puri"}, ["prs"] = {"Дари", "Дари Перс"}, ["prt"] = {"Phai"}, ["pru"] = {"Puragi"}, ["prw"] = {"Parawen"}, ["prx"] = {"Purik"}, ["prz"] = {"Providencia Sign Language"}, ["psa"] = {"Asue Awyu"}, ["psc"] = {"Persian Sign Language"}, ["psd"] = {"Plains Indian Sign Language"}, ["pse"] = {"Central Malay"}, ["psg"] = {"Penang Sign Language"}, ["psh"] = {"Southwest Pashai", "Southwest Pashayi"}, ["psi"] = {"Southeast Pashai", "Southeast Pashayi"}, ["psl"] = {"Puerto Rican Sign Language"}, ["psm"] = {"Pauserna"}, ["psn"] = {"Panasuan"}, ["pso"] = {"Polish Sign Language"}, ["psp"] = {"Philippine Sign Language"}, ["psq"] = {"Pasi"}, ["psr"] = {"Portuguese Sign Language"}, ["pss"] = {"Kaulong"}, ["pst"] = {"Central Pashto"}, ["psu"] = {"Sauraseni Prākrit"}, ["psw"] = {"Port Sandwich"}, ["psy"] = {"Piscataway"}, ["pta"] = {"Pai Tavytera"}, ["pth"] = {"Pataxó Hã-Ha-Hãe"}, ["pti"] = {"Pindiini", "Wangkatha"}, ["ptn"] = {"Patani"}, ["pto"] = {"Zo'é"}, ["ptp"] = {"Patep"}, ["ptq"] = {"Pattapu"}, ["ptr"] = {"Piamatsina"}, ["ptt"] = {"Enrekang"}, ["ptu"] = {"Bambam"}, ["ptv"] = {"Port Vato"}, ["ptw"] = {"Pentlatch"}, ["pty"] = {"Pathiya"}, ["pua"] = {"Western Highland Purepecha"}, ["pub"] = {"Purum"}, ["puc"] = {"Punan Merap"}, ["pud"] = {"Punan Aput"}, ["pue"] = {"Puelche"}, ["puf"] = {"Punan Merah"}, ["pug"] = {"Phuie"}, ["pui"] = {"Puinave"}, ["puj"] = {"Punan Tubu"}, ["pum"] = {"Puma"}, ["puo"] = {"Puoc"}, ["pup"] = {"Pulabu"}, ["puq"] = {"Puquina"}, ["pur"] = {"Puruborá"}, ["put"] = {"Putoh"}, ["puu"] = {"Punu"}, ["puw"] = {"Puluwatese"}, ["pux"] = {"Puare"}, ["puy"] = {"Purisimeño"}, ["pwa"] = {"Pawaia"}, ["pwb"] = {"Panawa"}, ["pwg"] = {"Gapapaiwa"}, ["pwi"] = {"Patwin"}, ["pwm"] = {"Molbog"}, ["pwn"] = {"Paiwan"}, ["pwo"] = {"Pwo Western Karen"}, ["pwr"] = {"Powari"}, ["pww"] = {"Pwo Northern Karen"}, ["pxm"] = {"Quetzaltepec Mixe"}, ["pye"] = {"Pye Krumen"}, ["pym"] = {"Fyam"}, ["pyn"] = {"Poyanáwa"}, ["pys"] = {"Paraguayan Sign Language", "Lengua de Señas del Paraguay"}, ["pyu"] = {"Puyuma"}, ["pyx"] = {"Pyu (Myanmar)"}, ["pyy"] = {"Pyen"}, ["pzn"] = {"Para Naga"}, ["qua"] = {"Quapaw"}, ["qub"] = {"Huallaga Huánuco Quechua"}, ["quc"] = {"K'iche'", "Quiché"}, ["qud"] = {"Calderón Highland Quichua"}, ["quf"] = {"Lambayeque Quechua"}, ["qug"] = {"Chimborazo Highland Quichua"}, ["quh"] = {"South Bolivian Quechua"}, ["qui"] = {"Quileute"}, ["quk"] = {"Chachapoyas Quechua"}, ["qul"] = {"North Bolivian Quechua"}, ["qum"] = {"Sipacapense"}, ["qun"] = {"Quinault"}, ["qup"] = {"Southern Pastaza Quechua"}, ["quq"] = {"Quinqui"}, ["qur"] = {"Yanahuanca Pasco Quechua"}, ["qus"] = {"Santiago del Estero Quichua"}, ["quv"] = {"Sacapulteco"}, ["quw"] = {"Tena Lowland Quichua"}, ["qux"] = {"Yauyos Quechua"}, ["quy"] = {"Ayacucho Quechua"}, ["quz"] = {"Cusco Quechua"}, ["qva"] = {"Ambo-Pasco Quechua"}, ["qvc"] = {"Cajamarca Quechua"}, ["qve"] = {"Eastern Apurímac Quechua"}, ["qvh"] = {"Huamalíes-Dos de Mayo Huánuco Quechua"}, ["qvi"] = {"Imbabura Highland Quichua"}, ["qvj"] = {"Loja Highland Quichua"}, ["qvl"] = {"Cajatambo North Lima Quechua"}, ["qvm"] = {"Margos-Yarowilca-Lauricocha Quechua"}, ["qvn"] = {"North Junín Quechua"}, ["qvo"] = {"Napo Lowland Quechua"}, ["qvp"] = {"Pacaraos Quechua"}, ["qvs"] = {"San Martín Quechua"}, ["qvw"] = {"Huaylla Wanca Quechua"}, ["qvy"] = {"Queyu"}, ["qvz"] = {"Northern Pastaza Quichua"}, ["qwa"] = {"Corongo Ancash Quechua"}, ["qwc"] = {"Classical Quechua"}, ["qwe"] = {"Quechuan (family)"}, ["qwh"] = {"Huaylas Ancash Quechua"}, ["qwm"] = {"Kuman (Russia)"}, ["qws"] = {"Sihuas Ancash Quechua"}, ["qwt"] = {"Kwalhioqua-Tlatskanai"}, ["qxa"] = {"Chiquián Ancash Quechua"}, ["qxc"] = {"Chincha Quechua"}, ["qxh"] = {"Panao Huánuco Quechua"}, ["qxl"] = {"Salasaca Highland Quichua"}, ["qxn"] = {"Northern Conchucos Ancash Quechua"}, ["qxo"] = {"Southern Conchucos Ancash Quechua"}, ["qxp"] = {"Puno Quechua"}, ["qxq"] = {"Qashqa'i"}, ["qxr"] = {"Cañar Highland Quichua"}, ["qxs"] = {"Southern Qiang"}, ["qxt"] = {"Santa Ana de Tusi Pasco Quechua"}, ["qxu"] = {"Arequipa-La Unión Quechua"}, ["qxw"] = {"Jauja Wanca Quechua"}, ["qya"] = {"Quenya"}, ["qyp"] = {"Quiripi"}, ["raa"] = {"Dungmali"}, ["rab"] = {"Camling"}, ["rac"] = {"Rasawa"}, ["rad"] = {"Rade"}, ["raf"] = {"Western Meohang"}, ["rag"] = {"Logooli", "Lulogooli"}, ["rah"] = {"Rabha"}, ["rai"] = {"Ramoaaina"}, ["raj"] = {"Rajasthani"}, ["rak"] = {"Tulu-Bohuai"}, ["ral"] = {"Ralte"}, ["ram"] = {"Canela"}, ["ran"] = {"Riantana"}, ["rao"] = {"Rao"}, ["rap"] = {"Рапануй"}, ["raq"] = {"Saam"}, ["rar"] = {"Rarotongan", "Маори"}, ["ras"] = {"Tegali"}, ["rat"] = {"Razajerdi"}, ["rau"] = {"Raute"}, ["rav"] = {"Sampang"}, ["raw"] = {"Rawang"}, ["rax"] = {"Rang"}, ["ray"] = {"Rapa"}, ["raz"] = {"Rahambuu"}, ["rbb"] = {"Rumai Palaung"}, ["rbk"] = {"Northern Bontok"}, ["rbl"] = {"Miraya Bikol"}, ["rbp"] = {"Barababaraba"}, ["rcf"] = {"Réunion Creole French"}, ["rdb"] = {"Rudbari"}, ["rea"] = {"Rerau"}, ["reb"] = {"Rembong"}, ["ree"] = {"Rejang Kayan"}, ["reg"] = {"Kara (Tanzania)"}, ["rei"] = {"Reli"}, ["rej"] = {"Rejang"}, ["rel"] = {"Rendille"}, ["rem"] = {"Remo"}, ["ren"] = {"Rengao"}, ["rer"] = {"Rer Bare"}, ["res"] = {"Reshe"}, ["ret"] = {"Retta"}, ["rey"] = {"Reyesano"}, ["rga"] = {"Roria"}, ["rge"] = {"Romano-Greek"}, ["rgk"] = {"Rangkas"}, ["rgn"] = {"Romagnol"}, ["rgr"] = {"Resígaro"}, ["rgs"] = {"Southern Roglai"}, ["rgu"] = {"Ringgou"}, ["rhg"] = {"Rohingya"}, ["rhp"] = {"Yahang"}, ["ria"] = {"Riang (India)"}, ["rif"] = {"Tarifit"}, ["ril"] = {"Riang Lang", "Riang (Myanmar)"}, ["rim"] = {"Nyaturu"}, ["rin"] = {"Nungu"}, ["rir"] = {"Ribun"}, ["rit"] = {"Ritharrngu"}, ["riu"] = {"Riung"}, ["rjg"] = {"Rajong"}, ["rji"] = {"Raji"}, ["rjs"] = {"Rajbanshi"}, ["rka"] = {"Kraol"}, ["rkb"] = {"Rikbaktsa"}, ["rkh"] = {"Rakahanga-Manihiki"}, ["rki"] = {"Rakhine"}, ["rkm"] = {"Marka"}, ["rkt"] = {"Rangpuri", "Kamta"}, ["rkw"] = {"Arakwal"}, ["rma"] = {"Rama"}, ["rmb"] = {"Rembarrnga"}, ["rmc"] = {"Carpathian Romani"}, ["rmd"] = {"Traveller Danish"}, ["rme"] = {"Angloromani"}, ["rmf"] = {"Kalo Finnish Romani"}, ["rmg"] = {"Traveller Norwegian"}, ["rmh"] = {"Murkim"}, ["rmi"] = {"Lomavren"}, ["rmk"] = {"Romkun"}, ["rml"] = {"Baltic Romani"}, ["rmm"] = {"Roma"}, ["rmn"] = {"Balkan Romani"}, ["rmo"] = {"Sinte Romani"}, ["rmp"] = {"Rempi"}, ["rmq"] = {"Caló"}, ["rms"] = {"Romanian Sign Language"}, ["rmt"] = {"Domari"}, ["rmu"] = {"Tavringer Romani"}, ["rmv"] = {"Romanova"}, ["rmw"] = {"Welsh Romani"}, ["rmx"] = {"Romam"}, ["rmy"] = {"Vlax Romani"}, ["rmz"] = {"Marma"}, ["rnd"] = {"Ruund"}, ["rng"] = {"Ronga"}, ["rnl"] = {"Ranglong"}, ["rnn"] = {"Roon"}, ["rnp"] = {"Rongpo"}, ["rnr"] = {"Nari Nari"}, ["rnw"] = {"Rungwa"}, ["roa"] = {"Romance languages"}, ["rob"] = {"Tae'"}, ["roc"] = {"Cacgia Roglai"}, ["rod"] = {"Rogo"}, ["roe"] = {"Ronji"}, ["rof"] = {"Rombo"}, ["rog"] = {"Northern Roglai"}, ["rol"] = {"Romblomanon"}, ["rom"] = {"Romany"}, ["roo"] = {"Rotokas"}, ["rop"] = {"Kriol"}, ["ror"] = {"Rongga"}, ["rou"] = {"Runga"}, ["row"] = {"Dela-Oenale"}, ["rpn"] = {"Repanbitip"}, ["rpt"] = {"Rapting"}, ["rri"] = {"Ririo"}, ["rro"] = {"Waima"}, ["rrt"] = {"Arritinngithigh"}, ["rsb"] = {"Romano-Serbian"}, ["rsl"] = {"Russian Sign Language"}, ["rsm"] = {"Miriwoong Sign Language"}, ["rtc"] = {"Rungtu Chin"}, ["rth"] = {"Ratahan"}, ["rtm"] = {"Rotuman"}, ["rts"] = {"Yurats"}, ["rtw"] = {"Rathawi"}, ["rub"] = {"Gungu"}, ["ruc"] = {"Ruuli"}, ["rue"] = {"Русин"}, ["ruf"] = {"Luguru"}, ["rug"] = {"Roviana"}, ["ruh"] = {"Ruga"}, ["rui"] = {"Rufiji"}, ["ruk"] = {"Che"}, ["ruo"] = {"Istro Romanian"}, ["rup"] = {"Macedo-Romanian", "Aromanian", "Arumanian"}, ["ruq"] = {"Megleno Romanian"}, ["rut"] = {"Рутуль"}, ["ruu"] = {"Lanas Lobu"}, ["ruy"] = {"Mala (Nigeria)"}, ["ruz"] = {"Ruma"}, ["rwa"] = {"Rawo"}, ["rwk"] = {"Rwa"}, ["rwl"] = {"Ruwila"}, ["rwm"] = {"Amba (Uganda)"}, ["rwo"] = {"Rawa"}, ["rwr"] = {"Marwari (India)"}, ["rxd"] = {"Ngardi"}, ["rxw"] = {"Karuwali", "Garuwali"}, ["ryn"] = {"Northern Amami-Oshima"}, ["rys"] = {"Yaeyama"}, ["ryu"] = {"Төв Окинава"}, ["rzh"] = {"Rāziḥī"}, ["saa"] = {"Saba"}, ["sab"] = {"Buglere"}, ["sac"] = {"Meskwaki"}, ["sad"] = {"Sandawe"}, ["sae"] = {"Sabanê"}, ["saf"] = {"Safaliba"}, ["sah"] = {"Якут"}, ["sai"] = {"South American Indian languages"}, ["saj"] = {"Sahu"}, ["sak"] = {"Sake"}, ["sal"] = {"Salishan languages"}, ["sam"] = {"Samaritan Aramaic"}, ["sao"] = {"Sause"}, ["saq"] = {"Samburu"}, ["sar"] = {"Saraveca"}, ["sas"] = {"Sasak"}, ["sat"] = {"Santali"}, ["sau"] = {"Saleman"}, ["sav"] = {"Saafi-Saafi"}, ["saw"] = {"Sawi"}, ["sax"] = {"Sa"}, ["say"] = {"Saya"}, ["saz"] = {"Saurashtra"}, ["sba"] = {"Ngambay"}, ["sbb"] = {"Simbo"}, ["sbc"] = {"Kele (Papua New Guinea)"}, ["sbd"] = {"Southern Samo"}, ["sbe"] = {"Saliba"}, ["sbf"] = {"Chabu", "Shabo"}, ["sbg"] = {"Seget"}, ["sbh"] = {"Sori-Harengan"}, ["sbi"] = {"Seti"}, ["sbj"] = {"Surbakhal"}, ["sbk"] = {"Safwa"}, ["sbl"] = {"Botolan Sambal"}, ["sbm"] = {"Sagala"}, ["sbn"] = {"Sindhi Bhil"}, ["sbo"] = {"Sabüm"}, ["sbp"] = {"Sangu (Tanzania)"}, ["sbq"] = {"Sileibi"}, ["sbr"] = {"Sembakung Murut"}, ["sbs"] = {"Subiya"}, ["sbt"] = {"Kimki"}, ["sbu"] = {"Stod Bhoti"}, ["sbv"] = {"Sabine"}, ["sbw"] = {"Simba"}, ["sbx"] = {"Seberuang"}, ["sby"] = {"Soli"}, ["sbz"] = {"Sara Kaba"}, ["scb"] = {"Chut"}, ["sce"] = {"Дуншян"}, ["scf"] = {"San Miguel Creole French"}, ["scg"] = {"Sanggau"}, ["sch"] = {"Sakachep"}, ["sci"] = {"Sri Lankan Creole Malay"}, ["sck"] = {"Sadri"}, ["scl"] = {"Shina"}, ["scn"] = {"Сицили"}, ["sco"] = {"Скот"}, ["scp"] = {"Hyolmo", "Helambu Sherpa"}, ["scq"] = {"Sa'och"}, ["scs"] = {"North Slavey"}, ["sct"] = {"Southern Katang"}, ["scu"] = {"Shumcho"}, ["scv"] = {"Sheni"}, ["scw"] = {"Sha"}, ["scx"] = {"Sicel"}, ["sda"] = {"Toraja-Sa'dan"}, ["sdb"] = {"Shabak"}, ["sdc"] = {"Sassarese Sardinian"}, ["sde"] = {"Surubu"}, ["sdf"] = {"Sarli"}, ["sdg"] = {"Savi"}, ["sdh"] = {"Өмнөд Курд"}, ["sdj"] = {"Suundi"}, ["sdk"] = {"Sos Kundi"}, ["sdl"] = {"Saudi Arabian Sign Language"}, ["sdn"] = {"Gallurese Sardinian"}, ["sdo"] = {"Bukar-Sadung Bidayuh"}, ["sdp"] = {"Sherdukpen"}, ["sdq"] = {"Semandang"}, ["sdr"] = {"Oraon Sadri"}, ["sds"] = {"Sened"}, ["sdt"] = {"Shuadit"}, ["sdu"] = {"Sarudu"}, ["sdv"] = {"Eastern Sudanic languages"}, ["sdx"] = {"Sibu Melanau"}, ["sdz"] = {"Sallands"}, ["sea"] = {"Semai"}, ["seb"] = {"Shempire Senoufo"}, ["sec"] = {"Sechelt"}, ["sed"] = {"Sedang"}, ["see"] = {"Seneca"}, ["sef"] = {"Cebaara Senoufo"}, ["seg"] = {"Segeju"}, ["seh"] = {"Sena"}, ["sei"] = {"Seri"}, ["sej"] = {"Sene"}, ["sek"] = {"Sekani"}, ["sel"] = {"Selkup"}, ["sem"] = {"Semitic languages"}, ["sen"] = {"Nanerigé Sénoufo"}, ["seo"] = {"Suarmin"}, ["sep"] = {"Sìcìté Sénoufo"}, ["seq"] = {"Senara Sénoufo"}, ["ser"] = {"Serrano"}, ["ses"] = {"Koyraboro Senni Songhai"}, ["set"] = {"Sentani"}, ["seu"] = {"Serui-Laut"}, ["sev"] = {"Nyarafolo Senoufo"}, ["sew"] = {"Sewa Bay"}, ["sey"] = {"Secoya"}, ["sez"] = {"Senthang Chin"}, ["sfb"] = {"Langue des signes de Belgique Francophone", "French Belgian Sign Language"}, ["sfe"] = {"Eastern Subanen"}, ["sfm"] = {"Small Flowery Miao"}, ["sfs"] = {"South African Sign Language"}, ["sfw"] = {"Sehwi"}, ["sga"] = {"Old Irish (to 900)"}, ["sgb"] = {"Mag-antsi Ayta"}, ["sgc"] = {"Kipsigis"}, ["sgd"] = {"Surigaonon"}, ["sge"] = {"Segai"}, ["sgg"] = {"Swiss-German Sign Language"}, ["sgh"] = {"Shughni"}, ["sgi"] = {"Suga"}, ["sgj"] = {"Surgujia"}, ["sgk"] = {"Sangkong"}, ["sgm"] = {"Singa"}, ["sgn"] = {"Sign languages"}, ["sgp"] = {"Singpho"}, ["sgr"] = {"Sangisari"}, ["sgs"] = {"Жемайт"}, ["sgt"] = {"Brokpake"}, ["sgu"] = {"Salas"}, ["sgw"] = {"Sebat Bet Gurage"}, ["sgx"] = {"Sierra Leone Sign Language"}, ["sgy"] = {"Sanglechi"}, ["sgz"] = {"Sursurunga"}, ["sha"] = {"Shall-Zwall"}, ["shb"] = {"Ninam"}, ["shc"] = {"Sonde"}, ["shd"] = {"Kundal Shahi"}, ["she"] = {"Sheko"}, ["shg"] = {"Shua"}, ["shh"] = {"Shoshoni"}, ["shi"] = {"Tachelhit"}, ["shj"] = {"Shatt"}, ["shk"] = {"Shilluk"}, ["shl"] = {"Shendu"}, ["shm"] = {"Shahrudi"}, ["shn"] = {"Shan"}, ["sho"] = {"Shanga"}, ["shp"] = {"Shipibo-Conibo"}, ["shq"] = {"Sala"}, ["shr"] = {"Shi"}, ["shs"] = {"Shuswap"}, ["sht"] = {"Shasta"}, ["shu"] = {"Chadian Arabic"}, ["shv"] = {"Shehri"}, ["shw"] = {"Shwai"}, ["shx"] = {"She"}, ["shy"] = {"Tachawit"}, ["shz"] = {"Syenara Senoufo"}, ["sia"] = {"Akkala Sami"}, ["sib"] = {"Sebop"}, ["sid"] = {"Sidamo"}, ["sie"] = {"Simaa"}, ["sif"] = {"Siamou"}, ["sig"] = {"Paasaal"}, ["sih"] = {"Zire", "Sîshëë"}, ["sii"] = {"Shom Peng"}, ["sij"] = {"Numbami"}, ["sik"] = {"Sikiana"}, ["sil"] = {"Tumulung Sisaala"}, ["sim"] = {"Mende (Papua New Guinea)"}, ["sio"] = {"Siouan languages"}, ["sip"] = {"Sikkimese"}, ["siq"] = {"Sonia"}, ["sir"] = {"Siri"}, ["sis"] = {"Siuslaw"}, ["sit"] = {"Sino-Tibetan languages"}, ["siu"] = {"Sinagen"}, ["siv"] = {"Sumariup"}, ["siw"] = {"Siwai"}, ["six"] = {"Sumau"}, ["siy"] = {"Sivandi"}, ["siz"] = {"Siwi"}, ["sja"] = {"Epena"}, ["sjb"] = {"Sajau Basap"}, ["sjd"] = {"Kildin Sami"}, ["sje"] = {"Pite Sami"}, ["sjg"] = {"Assangori"}, ["sjk"] = {"Kemi Sami"}, ["sjl"] = {"Sajalong", "Miji"}, ["sjm"] = {"Mapun"}, ["sjn"] = {"Sindarin"}, ["sjo"] = {"Xibe"}, ["sjp"] = {"Surjapuri"}, ["sjr"] = {"Siar-Lak"}, ["sjs"] = {"Senhaja De Srair"}, ["sjt"] = {"Ter Sami"}, ["sju"] = {"Уме Сами"}, ["sjw"] = {"Shawnee"}, ["ska"] = {"Skagit"}, ["skb"] = {"Saek"}, ["skc"] = {"Ma Manda"}, ["skd"] = {"Southern Sierra Miwok"}, ["ske"] = {"Seke (Vanuatu)"}, ["skf"] = {"Sakirabiá"}, ["skg"] = {"Sakalava Malagasy"}, ["skh"] = {"Sikule"}, ["ski"] = {"Sika"}, ["skj"] = {"Seke (Nepal)"}, ["skm"] = {"Kutong"}, ["skn"] = {"Kolibugan Subanon"}, ["sko"] = {"Seko Tengah"}, ["skp"] = {"Sekapan"}, ["skq"] = {"Sininkere"}, ["skr"] = {"Saraiki", "Seraiki"}, ["sks"] = {"Maia"}, ["skt"] = {"Sakata"}, ["sku"] = {"Sakao"}, ["skv"] = {"Skou"}, ["skw"] = {"Skepi Creole Dutch"}, ["skx"] = {"Seko Padang"}, ["sky"] = {"Sikaiana"}, ["skz"] = {"Sekar"}, ["sla"] = {"Slavic languages"}, ["slc"] = {"Sáliba"}, ["sld"] = {"Sissala"}, ["sle"] = {"Sholaga"}, ["slf"] = {"Swiss-Italian Sign Language"}, ["slg"] = {"Selungai Murut"}, ["slh"] = {"Southern Puget Sound Salish"}, ["sli"] = {"Lower Silesian"}, ["slj"] = {"Salumá"}, ["sll"] = {"Salt-Yui"}, ["slm"] = {"Pangutaran Sama"}, ["sln"] = {"Salinan"}, ["slp"] = {"Lamaholot"}, ["slq"] = {"Salchuq"}, ["slr"] = {"Салар"}, ["sls"] = {"Singapore Sign Language"}, ["slt"] = {"Sila"}, ["slu"] = {"Selaru"}, ["slw"] = {"Sialum"}, ["slx"] = {"Salampasu"}, ["sly"] = {"Selayar"}, ["slz"] = {"Ma'ya"}, ["sma"] = {"Өмнөд Сами"}, ["smb"] = {"Simbari"}, ["smc"] = {"Som"}, ["smd"] = {"Sama"}, ["smf"] = {"Auwe"}, ["smg"] = {"Simbali"}, ["smh"] = {"Samei"}, ["smi"] = {"Sami languages"}, ["smj"] = {"Луле-Сами"}, ["smk"] = {"Bolinao"}, ["sml"] = {"Central Sama"}, ["smm"] = {"Musasa"}, ["smn"] = {"Inari Sami"}, ["smp"] = {"Samaritan"}, ["smq"] = {"Samo"}, ["smr"] = {"Simeulue"}, ["sms"] = {"Skolt Sami"}, ["smt"] = {"Simte"}, ["smu"] = {"Somray"}, ["smv"] = {"Samvedi"}, ["smw"] = {"Sumbawa"}, ["smx"] = {"Samba"}, ["smy"] = {"Semnani"}, ["smz"] = {"Simeku"}, ["snb"] = {"Sebuyau"}, ["snc"] = {"Sinaugoro"}, ["sne"] = {"Bau Bidayuh"}, ["snf"] = {"Noon"}, ["sng"] = {"Sanga (Democratic Republic of Congo)"}, ["sni"] = {"Sensi"}, ["snj"] = {"Riverain Sango"}, ["snk"] = {"Сонинке"}, ["snl"] = {"Sangil"}, ["snm"] = {"Southern Ma'di"}, ["snn"] = {"Siona"}, ["sno"] = {"Snohomish"}, ["snp"] = {"Siane"}, ["snq"] = {"Sangu (Gabon)"}, ["snr"] = {"Sihan"}, ["sns"] = {"South West Bay", "Nahavaq"}, ["snu"] = {"Senggi", "Viid"}, ["snv"] = {"Sa'ban"}, ["snw"] = {"Selee"}, ["snx"] = {"Sam"}, ["sny"] = {"Saniyo-Hiyewe"}, ["snz"] = {"Kou"}, ["soa"] = {"Thai Song"}, ["sob"] = {"Sobei"}, ["soc"] = {"So (Democratic Republic of Congo)"}, ["sod"] = {"Songoora"}, ["soe"] = {"Songomeno"}, ["sog"] = {"Sogdian"}, ["soh"] = {"Aka"}, ["soi"] = {"Sonha"}, ["soj"] = {"Soi"}, ["sok"] = {"Sokoro"}, ["sol"] = {"Solos"}, ["son"] = {"Songhai languages"}, ["soo"] = {"Songo"}, ["sop"] = {"Songe"}, ["soq"] = {"Kanasi"}, ["sor"] = {"Somrai"}, ["sos"] = {"Seeku"}, ["sou"] = {"Southern Thai"}, ["sov"] = {"Sonsorol"}, ["sow"] = {"Sowanda"}, ["sox"] = {"Swo"}, ["soy"] = {"Miyobe"}, ["soz"] = {"Temi"}, ["spb"] = {"Sepa (Indonesia)"}, ["spc"] = {"Sapé"}, ["spd"] = {"Saep"}, ["spe"] = {"Sepa (Papua New Guinea)"}, ["spg"] = {"Sian"}, ["spi"] = {"Saponi"}, ["spk"] = {"Sengo"}, ["spl"] = {"Selepet"}, ["spm"] = {"Akukem"}, ["spn"] = {"Sanapaná"}, ["spo"] = {"Spokane"}, ["spp"] = {"Supyire Senoufo"}, ["spq"] = {"Loreto-Ucayali Spanish"}, ["spr"] = {"Saparua"}, ["sps"] = {"Saposa"}, ["spt"] = {"Spiti Bhoti"}, ["spu"] = {"Sapuan"}, ["spv"] = {"Sambalpuri", "Kosli"}, ["spx"] = {"South Picene"}, ["spy"] = {"Sabaot"}, ["sqa"] = {"Shama-Sambuga"}, ["sqh"] = {"Shau"}, ["sqj"] = {"Albanian languages"}, ["sqk"] = {"Albanian Sign Language"}, ["sqm"] = {"Suma"}, ["sqn"] = {"Susquehannock"}, ["sqo"] = {"Sorkhei"}, ["sqq"] = {"Sou"}, ["sqr"] = {"Siculo Arabic"}, ["sqs"] = {"Sri Lankan Sign Language"}, ["sqt"] = {"Soqotri"}, ["squ"] = {"Squamish"}, ["sqx"] = {"Kufr Qassem Sign Language (KQSL)"}, ["sra"] = {"Saruga"}, ["srb"] = {"Sora"}, ["src"] = {"Logudorese Sardinian"}, ["sre"] = {"Sara"}, ["srf"] = {"Nafi"}, ["srg"] = {"Sulod"}, ["srh"] = {"Sarikoli"}, ["sri"] = {"Siriano"}, ["srk"] = {"Serudung Murut"}, ["srl"] = {"Isirawa"}, ["srm"] = {"Saramaccan"}, ["srn"] = {"Sranan Tongo"}, ["sro"] = {"Campidanese Sardinian"}, ["srq"] = {"Sirionó"}, ["srr"] = {"Serer"}, ["srs"] = {"Sarsi"}, ["srt"] = {"Sauri"}, ["sru"] = {"Suruí"}, ["srv"] = {"Southern Sorsoganon"}, ["srw"] = {"Serua"}, ["srx"] = {"Sirmauri"}, ["sry"] = {"Sera"}, ["srz"] = {"Shahmirzadi"}, ["ssa"] = {"Nilo-Saharan languages"}, ["ssb"] = {"Southern Sama"}, ["ssc"] = {"Suba-Simbiti"}, ["ssd"] = {"Siroi"}, ["sse"] = {"Balangingi", "Bangingih Sama"}, ["ssf"] = {"Thao"}, ["ssg"] = {"Seimat"}, ["ssh"] = {"Shihhi Arabic"}, ["ssi"] = {"Sansi"}, ["ssj"] = {"Sausi"}, ["ssk"] = {"Sunam"}, ["ssl"] = {"Western Sisaala"}, ["ssm"] = {"Semnam"}, ["ssn"] = {"Waata"}, ["sso"] = {"Sissano"}, ["ssp"] = {"Spanish Sign Language"}, ["ssq"] = {"So'a"}, ["ssr"] = {"Swiss-French Sign Language"}, ["sss"] = {"Sô"}, ["sst"] = {"Sinasina"}, ["ssu"] = {"Susuami"}, ["ssv"] = {"Shark Bay"}, ["ssx"] = {"Samberigi"}, ["ssy"] = {"Saho"}, ["ssz"] = {"Sengseng"}, ["sta"] = {"Settla"}, ["stb"] = {"Northern Subanen"}, ["std"] = {"Sentinel"}, ["ste"] = {"Liana-Seti"}, ["stf"] = {"Seta"}, ["stg"] = {"Trieng"}, ["sth"] = {"Shelta"}, ["sti"] = {"Bulo Stieng"}, ["stj"] = {"Matya Samo"}, ["stk"] = {"Arammba"}, ["stl"] = {"Stellingwerfs"}, ["stm"] = {"Setaman"}, ["stn"] = {"Owa"}, ["sto"] = {"Stoney"}, ["stp"] = {"Southeastern Tepehuan"}, ["stq"] = {"Saterfriesisch"}, ["str"] = {"Straits Salish"}, ["sts"] = {"Shumashti"}, ["stt"] = {"Budeh Stieng"}, ["stu"] = {"Samtao"}, ["stv"] = {"Silt'e"}, ["stw"] = {"Satawalese"}, ["sty"] = {"Siberian Tatar"}, ["sua"] = {"Sulka"}, ["sub"] = {"Suku"}, ["suc"] = {"Western Subanon"}, ["sue"] = {"Suena"}, ["sug"] = {"Suganga"}, ["sui"] = {"Suki"}, ["suj"] = {"Shubi"}, ["suk"] = {"Sukuma"}, ["suo"] = {"Bouni"}, ["suq"] = {"Tirmaga-Chai Suri", "Suri"}, ["sur"] = {"Mwaghavul"}, ["sus"] = {"Susu"}, ["sut"] = {"Subtiaba"}, ["suv"] = {"Puroik"}, ["suw"] = {"Sumbwa"}, ["sux"] = {"Sumerian"}, ["suy"] = {"Suyá"}, ["suz"] = {"Sunwar"}, ["sva"] = {"Svan"}, ["svb"] = {"Ulau-Suain"}, ["svc"] = {"Vincentian Creole English"}, ["sve"] = {"Serili"}, ["svk"] = {"Slovakian Sign Language"}, ["svm"] = {"Slavomolisano"}, ["svs"] = {"Savosavo"}, ["svx"] = {"Skalvian"}, ["swb"] = {"Maore Comorian"}, ["swc"] = {"Congo Swahili"}, ["swf"] = {"Sere"}, ["swg"] = {"Шваби"}, ["swh"] = {"Свахили", "Кисвахили"}, ["swi"] = {"Sui"}, ["swj"] = {"Sira"}, ["swk"] = {"Malawi Sena"}, ["swl"] = {"Swedish Sign Language"}, ["swm"] = {"Samosa"}, ["swn"] = {"Sawknah"}, ["swo"] = {"Shanenawa"}, ["swp"] = {"Suau"}, ["swq"] = {"Sharwa"}, ["swr"] = {"Saweru"}, ["sws"] = {"Seluwasan"}, ["swt"] = {"Sawila"}, ["swu"] = {"Suwawa"}, ["swv"] = {"Shekhawati"}, ["sww"] = {"Sowa"}, ["swx"] = {"Suruahá"}, ["swy"] = {"Sarua"}, ["sxb"] = {"Suba"}, ["sxc"] = {"Sicanian"}, ["sxe"] = {"Sighu"}, ["sxg"] = {"Shuhi", "Shixing"}, ["sxk"] = {"Southern Kalapuya"}, ["sxl"] = {"Selian"}, ["sxm"] = {"Samre"}, ["sxn"] = {"Sangir"}, ["sxo"] = {"Sorothaptic"}, ["sxr"] = {"Saaroa"}, ["sxs"] = {"Sasaru"}, ["sxu"] = {"Дээд Саксон"}, ["sxw"] = {"Saxwe Gbe"}, ["sya"] = {"Siang"}, ["syb"] = {"Central Subanen"}, ["syc"] = {"Сонгодог Сири"}, ["syd"] = {"Samoyedic languages"}, ["syi"] = {"Seki"}, ["syk"] = {"Sukur"}, ["syl"] = {"Sylheti"}, ["sym"] = {"Maya Samo"}, ["syn"] = {"Senaya"}, ["syo"] = {"Suoy"}, ["syr"] = {"Syriac"}, ["sys"] = {"Sinyar"}, ["syw"] = {"Kagate"}, ["syx"] = {"Samay"}, ["syy"] = {"Al-Sayyid Bedouin Sign Language"}, ["sza"] = {"Semelai"}, ["szb"] = {"Ngalum"}, ["szc"] = {"Semaq Beri"}, ["szd"] = {"Seru"}, ["sze"] = {"Seze"}, ["szg"] = {"Sengele"}, ["szl"] = {"Силези"}, ["szn"] = {"Sula"}, ["szp"] = {"Suabo"}, ["szs"] = {"Solomon Islands Sign Language"}, ["szv"] = {"Isu (Fako Division)"}, ["szw"] = {"Sawai"}, ["szy"] = {"Sakizaya"}, ["taa"] = {"Lower Tanana"}, ["tab"] = {"Табасаран"}, ["tac"] = {"Lowland Tarahumara"}, ["tad"] = {"Tause"}, ["tae"] = {"Tariana"}, ["taf"] = {"Tapirapé"}, ["tag"] = {"Tagoi"}, ["tai"] = {"Tai languages"}, ["taj"] = {"Eastern Tamang"}, ["tak"] = {"Tala"}, ["tal"] = {"Tal"}, ["tan"] = {"Tangale"}, ["tao"] = {"Yami"}, ["tap"] = {"Taabwa"}, ["taq"] = {"Tamasheq"}, ["tar"] = {"Central Tarahumara"}, ["tas"] = {"Tay Boi"}, ["tau"] = {"Upper Tanana"}, ["tav"] = {"Tatuyo"}, ["taw"] = {"Tai"}, ["tax"] = {"Tamki"}, ["tay"] = {"Atayal"}, ["taz"] = {"Tocho"}, ["tba"] = {"Aikanã"}, ["tbc"] = {"Takia"}, ["tbd"] = {"Kaki Ae"}, ["tbe"] = {"Tanimbili"}, ["tbf"] = {"Mandara"}, ["tbg"] = {"North Tairora"}, ["tbh"] = {"Dharawal", "Thurawal"}, ["tbi"] = {"Gaam"}, ["tbj"] = {"Tiang"}, ["tbk"] = {"Calamian Tagbanwa"}, ["tbl"] = {"Tboli"}, ["tbm"] = {"Tagbu"}, ["tbn"] = {"Barro Negro Tunebo"}, ["tbo"] = {"Tawala"}, ["tbp"] = {"Taworta", "Diebroud"}, ["tbq"] = {"Tibeto-Burman languages"}, ["tbr"] = {"Tumtum"}, ["tbs"] = {"Tanguat"}, ["tbt"] = {"Tembo (Kitembo)"}, ["tbu"] = {"Tubar"}, ["tbv"] = {"Tobo"}, ["tbw"] = {"Tagbanwa"}, ["tbx"] = {"Kapin"}, ["tby"] = {"Tabaru"}, ["tbz"] = {"Ditammari"}, ["tca"] = {"Ticuna"}, ["tcb"] = {"Tanacross"}, ["tcc"] = {"Datooga"}, ["tcd"] = {"Tafi"}, ["tce"] = {"Southern Tutchone"}, ["tcf"] = {"Malinaltepec Me'phaa", "Malinaltepec Tlapanec"}, ["tcg"] = {"Tamagario"}, ["tch"] = {"Turks And Caicos Creole English"}, ["tci"] = {"Wára"}, ["tck"] = {"Tchitchege"}, ["tcl"] = {"Taman (Myanmar)"}, ["tcm"] = {"Tanahmerah"}, ["tcn"] = {"Tichurong"}, ["tco"] = {"Taungyo"}, ["tcp"] = {"Tawr Chin"}, ["tcq"] = {"Kaiy"}, ["tcs"] = {"Torres Strait Creole", "Yumplatok"}, ["tct"] = {"T'en"}, ["tcu"] = {"Southeastern Tarahumara"}, ["tcw"] = {"Tecpatlán Totonac"}, ["tcx"] = {"Toda"}, ["tcy"] = {"Tulu"}, ["tcz"] = {"Thado Chin"}, ["tda"] = {"Tagdal"}, ["tdb"] = {"Panchpargania"}, ["tdc"] = {"Emberá-Tadó"}, ["tdd"] = {"Tai Nüa"}, ["tde"] = {"Tiranige Diga Dogon"}, ["tdf"] = {"Talieng"}, ["tdg"] = {"Western Tamang"}, ["tdh"] = {"Thulung"}, ["tdi"] = {"Tomadino"}, ["tdj"] = {"Tajio"}, ["tdk"] = {"Tambas"}, ["tdl"] = {"Sur"}, ["tdm"] = {"Taruma"}, ["tdn"] = {"Tondano"}, ["tdo"] = {"Teme"}, ["tdq"] = {"Tita"}, ["tdr"] = {"Todrah"}, ["tds"] = {"Doutai"}, ["tdt"] = {"Tetun Dili"}, ["tdv"] = {"Toro"}, ["tdx"] = {"Tandroy-Mahafaly Malagasy"}, ["tdy"] = {"Tadyawan"}, ["tea"] = {"Temiar"}, ["teb"] = {"Tetete"}, ["tec"] = {"Terik"}, ["ted"] = {"Tepo Krumen"}, ["tee"] = {"Huehuetla Tepehua"}, ["tef"] = {"Teressa"}, ["teg"] = {"Teke-Tege"}, ["teh"] = {"Tehuelche"}, ["tei"] = {"Torricelli"}, ["tek"] = {"Ibali Teke"}, ["tem"] = {"Timne"}, ["ten"] = {"Tama (Colombia)"}, ["teo"] = {"Teso"}, ["tep"] = {"Tepecano"}, ["teq"] = {"Temein"}, ["ter"] = {"Tereno"}, ["tes"] = {"Tengger"}, ["tet"] = {"Тетум"}, ["teu"] = {"Soo"}, ["tev"] = {"Teor"}, ["tew"] = {"Tewa (USA)"}, ["tex"] = {"Tennet"}, ["tey"] = {"Tulishi"}, ["tez"] = {"Tetserret"}, ["tfi"] = {"Tofin Gbe"}, ["tfn"] = {"Tanaina"}, ["tfo"] = {"Tefaro"}, ["tfr"] = {"Teribe"}, ["tft"] = {"Ternate"}, ["tga"] = {"Sagalla"}, ["tgb"] = {"Tobilung"}, ["tgc"] = {"Tigak"}, ["tgd"] = {"Ciwogai"}, ["tge"] = {"Eastern Gorkha Tamang"}, ["tgf"] = {"Chalikha"}, ["tgh"] = {"Tobagonian Creole English"}, ["tgi"] = {"Lawunuia"}, ["tgj"] = {"Tagin"}, ["tgn"] = {"Tandaganon"}, ["tgo"] = {"Sudest"}, ["tgp"] = {"Tangoa"}, ["tgq"] = {"Tring"}, ["tgr"] = {"Tareng"}, ["tgs"] = {"Nume"}, ["tgt"] = {"Central Tagbanwa"}, ["tgu"] = {"Tanggu"}, ["tgv"] = {"Tingui-Boto"}, ["tgw"] = {"Tagwana Senoufo"}, ["tgx"] = {"Tagish"}, ["tgy"] = {"Togoyo"}, ["tgz"] = {"Tagalaka"}, ["thd"] = {"Kuuk Thaayorre", "Thayore"}, ["the"] = {"Chitwania Tharu"}, ["thf"] = {"Thangmi"}, ["thh"] = {"Northern Tarahumara"}, ["thi"] = {"Tai Long"}, ["thk"] = {"Tharaka", "Kitharaka"}, ["thl"] = {"Dangaura Tharu"}, ["thm"] = {"Aheu"}, ["thn"] = {"Thachanadan"}, ["thp"] = {"Thompson"}, ["thq"] = {"Kochila Tharu"}, ["thr"] = {"Rana Tharu"}, ["ths"] = {"Thakali"}, ["tht"] = {"Tahltan"}, ["thu"] = {"Thuri"}, ["thv"] = {"Tahaggart Tamahaq"}, ["thy"] = {"Tha"}, ["thz"] = {"Tayart Tamajeq"}, ["tia"] = {"Tidikelt Tamazight"}, ["tic"] = {"Tira"}, ["tif"] = {"Tifal"}, ["tig"] = {"Tigre"}, ["tih"] = {"Timugon Murut"}, ["tii"] = {"Tiene"}, ["tij"] = {"Tilung"}, ["tik"] = {"Tikar"}, ["til"] = {"Tillamook"}, ["tim"] = {"Timbe"}, ["tin"] = {"Tindi"}, ["tio"] = {"Teop"}, ["tip"] = {"Trimuris"}, ["tiq"] = {"Tiéfo"}, ["tis"] = {"Masadiit Itneg"}, ["tit"] = {"Tinigua"}, ["tiu"] = {"Adasen"}, ["tiv"] = {"Tiv"}, ["tiw"] = {"Tiwi"}, ["tix"] = {"Southern Tiwa"}, ["tiy"] = {"Tiruray"}, ["tiz"] = {"Tai Hongjin"}, ["tja"] = {"Tajuasohn"}, ["tjg"] = {"Tunjung"}, ["tji"] = {"Northern Tujia"}, ["tjj"] = {"Tjungundji"}, ["tjl"] = {"Tai Laing"}, ["tjm"] = {"Timucua"}, ["tjn"] = {"Tonjon"}, ["tjo"] = {"Temacine Tamazight"}, ["tjp"] = {"Tjupany"}, ["tjs"] = {"Southern Tujia"}, ["tju"] = {"Tjurruru"}, ["tjw"] = {"Djabwurrung"}, ["tka"] = {"Truká"}, ["tkb"] = {"Buksa"}, ["tkd"] = {"Tukudede"}, ["tke"] = {"Takwane"}, ["tkf"] = {"Tukumanféd"}, ["tkg"] = {"Tesaka Malagasy"}, ["tkl"] = {"Tokelau"}, ["tkm"] = {"Takelma"}, ["tkn"] = {"Toku-No-Shima"}, ["tkp"] = {"Tikopia"}, ["tkq"] = {"Tee"}, ["tkr"] = {"Цахур"}, ["tks"] = {"Takestani"}, ["tkt"] = {"Kathoriya Tharu"}, ["tku"] = {"Upper Necaxa Totonac"}, ["tkv"] = {"Mur Pano"}, ["tkw"] = {"Teanu"}, ["tkx"] = {"Tangko"}, ["tkz"] = {"Takua"}, ["tla"] = {"Southwestern Tepehuan"}, ["tlb"] = {"Tobelo"}, ["tlc"] = {"Yecuatla Totonac"}, ["tld"] = {"Talaud"}, ["tlf"] = {"Telefol"}, ["tlg"] = {"Tofanma"}, ["tlh"] = {"Klingon", "tlhIngan Hol"}, ["tli"] = {"Tlingit"}, ["tlj"] = {"Talinga-Bwisi"}, ["tlk"] = {"Taloki"}, ["tll"] = {"Tetela"}, ["tlm"] = {"Tolomako"}, ["tln"] = {"Talondo'"}, ["tlo"] = {"Talodi"}, ["tlp"] = {"Filomena Mata-Coahuitlán Totonac"}, ["tlq"] = {"Tai Loi"}, ["tlr"] = {"Talise"}, ["tls"] = {"Tambotalo"}, ["tlt"] = {"Sou Nama", "Teluti"}, ["tlu"] = {"Tulehu"}, ["tlv"] = {"Taliabu"}, ["tlx"] = {"Khehek"}, ["tly"] = {"Talysh"}, ["tma"] = {"Tama (Chad)"}, ["tmb"] = {"Katbol", "Avava"}, ["tmc"] = {"Tumak"}, ["tmd"] = {"Haruai"}, ["tme"] = {"Tremembé"}, ["tmf"] = {"Toba-Maskoy"}, ["tmg"] = {"Ternateño"}, ["tmh"] = {"Tamashek"}, ["tmi"] = {"Tutuba"}, ["tmj"] = {"Samarokena"}, ["tmk"] = {"Northwestern Tamang"}, ["tml"] = {"Tamnim Citak"}, ["tmm"] = {"Tai Thanh"}, ["tmn"] = {"Taman (Indonesia)"}, ["tmo"] = {"Temoq"}, ["tmq"] = {"Tumleo"}, ["tmr"] = {"Вавилоны Еврей-Арамей"}, ["tms"] = {"Tima"}, ["tmt"] = {"Tasmate"}, ["tmu"] = {"Iau"}, ["tmv"] = {"Tembo (Motembo)"}, ["tmw"] = {"Temuan"}, ["tmy"] = {"Tami"}, ["tmz"] = {"Tamanaku"}, ["tna"] = {"Tacana"}, ["tnb"] = {"Western Tunebo"}, ["tnc"] = {"Tanimuca-Retuarã"}, ["tnd"] = {"Angosturas Tunebo"}, ["tng"] = {"Tobanga"}, ["tnh"] = {"Maiani"}, ["tni"] = {"Tandia"}, ["tnk"] = {"Kwamera"}, ["tnl"] = {"Lenakel"}, ["tnm"] = {"Tabla"}, ["tnn"] = {"North Tanna"}, ["tno"] = {"Toromono"}, ["tnp"] = {"Whitesands"}, ["tnq"] = {"Taino"}, ["tnr"] = {"Ménik"}, ["tns"] = {"Tenis"}, ["tnt"] = {"Tontemboan"}, ["tnu"] = {"Tay Khang"}, ["tnv"] = {"Tangchangya"}, ["tnw"] = {"Tonsawang"}, ["tnx"] = {"Tanema"}, ["tny"] = {"Tongwe"}, ["tnz"] = {"Ten'edn"}, ["tob"] = {"Toba"}, ["toc"] = {"Coyutla Totonac"}, ["tod"] = {"Toma"}, ["tof"] = {"Gizrra"}, ["tog"] = {"Tonga (Nyasa)"}, ["toh"] = {"Gitonga"}, ["toi"] = {"Tonga (Zambia)"}, ["toj"] = {"Tojolabal"}, ["tol"] = {"Tolowa"}, ["tom"] = {"Tombulu"}, ["too"] = {"Xicotepec De Juárez Totonac"}, ["top"] = {"Papantla Totonac"}, ["toq"] = {"Toposa"}, ["tor"] = {"Togbo-Vara Banda"}, ["tos"] = {"Highland Totonac"}, ["tou"] = {"Tho"}, ["tov"] = {"Upper Taromi"}, ["tow"] = {"Jemez"}, ["tox"] = {"Tobian"}, ["toy"] = {"Topoiyo"}, ["toz"] = {"To"}, ["tpa"] = {"Taupota"}, ["tpc"] = {"Azoyú Me'phaa", "Azoyú Tlapanec"}, ["tpe"] = {"Tippera"}, ["tpf"] = {"Tarpia"}, ["tpg"] = {"Kula"}, ["tpi"] = {"Ток Писин"}, ["tpj"] = {"Tapieté"}, ["tpk"] = {"Tupinikin"}, ["tpl"] = {"Tlacoapa Me'phaa", "Tlacoapa Tlapanec"}, ["tpm"] = {"Tampulma"}, ["tpn"] = {"Tupinambá"}, ["tpo"] = {"Tai Pao"}, ["tpp"] = {"Pisaflores Tepehua"}, ["tpq"] = {"Tukpa"}, ["tpr"] = {"Tuparí"}, ["tpt"] = {"Tlachichilco Tepehua"}, ["tpu"] = {"Tampuan"}, ["tpv"] = {"Tanapag"}, ["tpw"] = {"Tupí"}, ["tpx"] = {"Acatepec Me'phaa", "Acatepec Tlapanec"}, ["tpy"] = {"Trumai"}, ["tpz"] = {"Tinputz"}, ["tqb"] = {"Tembé"}, ["tql"] = {"Lehali"}, ["tqm"] = {"Turumsa"}, ["tqn"] = {"Tenino"}, ["tqo"] = {"Toaripi"}, ["tqp"] = {"Tomoip"}, ["tqq"] = {"Tunni"}, ["tqr"] = {"Torona"}, ["tqt"] = {"Western Totonac"}, ["tqu"] = {"Touo"}, ["tqw"] = {"Tonkawa"}, ["tra"] = {"Tirahi"}, ["trb"] = {"Terebu"}, ["trc"] = {"Copala Triqui"}, ["trd"] = {"Turi"}, ["tre"] = {"East Tarangan"}, ["trf"] = {"Trinidadian Creole English"}, ["trg"] = {"Lishán Didán"}, ["trh"] = {"Turaka"}, ["tri"] = {"Trió"}, ["trj"] = {"Toram"}, ["trk"] = {"Turkic languages"}, ["trl"] = {"Traveller Scottish"}, ["trm"] = {"Tregami"}, ["trn"] = {"Trinitario"}, ["tro"] = {"Tarao Naga"}, ["trp"] = {"Kok Borok"}, ["trq"] = {"San Martín Itunyoso Triqui"}, ["trr"] = {"Taushiro"}, ["trs"] = {"Chicahuaxtla Triqui"}, ["trt"] = {"Tunggare"}, ["tru"] = {"Turoyo", "Surayt"}, ["trv"] = {"Taroko"}, ["trw"] = {"Torwali"}, ["trx"] = {"Tringgus-Sembaan Bidayuh"}, ["try"] = {"Turung"}, ["trz"] = {"Torá"}, ["tsa"] = {"Tsaangi"}, ["tsb"] = {"Tsamai"}, ["tsc"] = {"Tswa"}, ["tsd"] = {"Tsakonian"}, ["tse"] = {"Tunisian Sign Language"}, ["tsg"] = {"Tausug"}, ["tsh"] = {"Tsuvan"}, ["tsi"] = {"Tsimshian"}, ["tsj"] = {"Tshangla"}, ["tsk"] = {"Tseku"}, ["tsl"] = {"Ts'ün-Lao"}, ["tsm"] = {"Turkish Sign Language", "Türk İşaret Dili"}, ["tsp"] = {"Northern Toussian"}, ["tsq"] = {"Thai Sign Language"}, ["tsr"] = {"Akei"}, ["tss"] = {"Taiwan Sign Language"}, ["tst"] = {"Tondi Songway Kiini"}, ["tsu"] = {"Tsou"}, ["tsv"] = {"Tsogo"}, ["tsw"] = {"Tsishingini"}, ["tsx"] = {"Mubami"}, ["tsy"] = {"Tebul Sign Language"}, ["tsz"] = {"Purepecha"}, ["tta"] = {"Tutelo"}, ["ttb"] = {"Gaa"}, ["ttc"] = {"Tektiteko"}, ["ttd"] = {"Tauade"}, ["tte"] = {"Bwanabwana"}, ["ttf"] = {"Tuotomb"}, ["ttg"] = {"Tutong"}, ["tth"] = {"Upper Ta'oih"}, ["tti"] = {"Tobati"}, ["ttj"] = {"Tooro"}, ["ttk"] = {"Totoro"}, ["ttl"] = {"Totela"}, ["ttm"] = {"Northern Tutchone"}, ["ttn"] = {"Towei"}, ["tto"] = {"Lower Ta'oih"}, ["ttp"] = {"Tombelala"}, ["ttq"] = {"Tawallammat Tamajaq"}, ["ttr"] = {"Tera"}, ["tts"] = {"Northeastern Thai"}, ["ttt"] = {"Лалын Тат"}, ["ttu"] = {"Torau"}, ["ttv"] = {"Titan"}, ["ttw"] = {"Long Wat"}, ["tty"] = {"Sikaritai"}, ["ttz"] = {"Tsum"}, ["tua"] = {"Wiarumus"}, ["tub"] = {"Tübatulabal"}, ["tuc"] = {"Mutu"}, ["tud"] = {"Tuxá"}, ["tue"] = {"Tuyuca"}, ["tuf"] = {"Central Tunebo"}, ["tug"] = {"Tunia"}, ["tuh"] = {"Taulil"}, ["tui"] = {"Tupuri"}, ["tuj"] = {"Tugutil"}, ["tul"] = {"Tula"}, ["tum"] = {"Тумбука"}, ["tun"] = {"Tunica"}, ["tuo"] = {"Tucano"}, ["tup"] = {"Tupi languages"}, ["tuq"] = {"Tedaga"}, ["tus"] = {"Tuscarora"}, ["tut"] = {"Altaic languages"}, ["tuu"] = {"Tututni"}, ["tuv"] = {"Turkana"}, ["tuw"] = {"Tungus languages"}, ["tux"] = {"Tuxináwa"}, ["tuy"] = {"Tugen"}, ["tuz"] = {"Turka"}, ["tva"] = {"Vaghua"}, ["tvd"] = {"Tsuvadi"}, ["tve"] = {"Te'un"}, ["tvk"] = {"Southeast Ambrym"}, ["tvl"] = {"Тувалу"}, ["tvm"] = {"Tela-Masbuar"}, ["tvn"] = {"Tavoyan"}, ["tvo"] = {"Tidore"}, ["tvs"] = {"Taveta"}, ["tvt"] = {"Tutsa Naga"}, ["tvu"] = {"Tunen"}, ["tvw"] = {"Sedoa"}, ["tvx"] = {"Taivoan"}, ["tvy"] = {"Timor Pidgin"}, ["twa"] = {"Twana"}, ["twb"] = {"Western Tawbuid"}, ["twc"] = {"Teshenawa"}, ["twd"] = {"Twents"}, ["twe"] = {"Tewa (Indonesia)"}, ["twf"] = {"Northern Tiwa"}, ["twg"] = {"Tereweng"}, ["twh"] = {"Tai Dón"}, ["twl"] = {"Tawara"}, ["twm"] = {"Tawang Monpa"}, ["twn"] = {"Twendi"}, ["two"] = {"Tswapong"}, ["twp"] = {"Ere"}, ["twq"] = {"Tasawaq"}, ["twr"] = {"Southwestern Tarahumara"}, ["twt"] = {"Turiwára"}, ["twu"] = {"Termanu"}, ["tww"] = {"Tuwari"}, ["twx"] = {"Tewe"}, ["twy"] = {"Tawoyan"}, ["txa"] = {"Tombonuo"}, ["txb"] = {"Tokharian B"}, ["txc"] = {"Tsetsaut"}, ["txe"] = {"Totoli"}, ["txg"] = {"Tangut"}, ["txh"] = {"Thracian"}, ["txi"] = {"Ikpeng"}, ["txj"] = {"Tarjumo"}, ["txm"] = {"Tomini"}, ["txn"] = {"West Tarangan"}, ["txo"] = {"Toto"}, ["txq"] = {"Tii"}, ["txr"] = {"Tartessian"}, ["txs"] = {"Tonsea"}, ["txt"] = {"Citak"}, ["txu"] = {"Kayapó"}, ["txx"] = {"Tatana"}, ["txy"] = {"Tanosy Malagasy"}, ["tya"] = {"Tauya"}, ["tye"] = {"Kyanga"}, ["tyh"] = {"O'du"}, ["tyi"] = {"Teke-Tsaayi"}, ["tyj"] = {"Tai Do", "Tai Yo"}, ["tyl"] = {"Thu Lao"}, ["tyn"] = {"Kombai"}, ["typ"] = {"Thaypan"}, ["tyr"] = {"Tai Daeng"}, ["tys"] = {"Tày Sa Pa"}, ["tyt"] = {"Tày Tac"}, ["tyu"] = {"Kua"}, ["tyv"] = {"Тува"}, ["tyx"] = {"Teke-Tyee"}, ["tyy"] = {"Tiyaa"}, ["tyz"] = {"Tày"}, ["tza"] = {"Tanzanian Sign Language"}, ["tzh"] = {"Tzeltal"}, ["tzj"] = {"Tz'utujil"}, ["tzl"] = {"Talossan"}, ["tzm"] = {"Central Atlas Tamazight"}, ["tzn"] = {"Tugun"}, ["tzo"] = {"Tzotzil"}, ["tzx"] = {"Tabriak"}, ["uam"] = {"Uamué"}, ["uan"] = {"Kuan"}, ["uar"] = {"Tairuma"}, ["uba"] = {"Ubang"}, ["ubi"] = {"Ubi"}, ["ubl"] = {"Buhi'non Bikol"}, ["ubr"] = {"Ubir"}, ["ubu"] = {"Umbu-Ungu"}, ["uby"] = {"Ubykh"}, ["uda"] = {"Uda"}, ["ude"] = {"Udihe"}, ["udg"] = {"Muduga"}, ["udi"] = {"Udi"}, ["udj"] = {"Ujir"}, ["udl"] = {"Wuzlam"}, ["udm"] = {"Удмурт"}, ["udu"] = {"Uduk"}, ["ues"] = {"Kioko"}, ["ufi"] = {"Ufim"}, ["uga"] = {"Ugaritic"}, ["ugb"] = {"Kuku-Ugbanh"}, ["uge"] = {"Ughele"}, ["ugn"] = {"Ugandan Sign Language"}, ["ugo"] = {"Ugong"}, ["ugy"] = {"Uruguayan Sign Language"}, ["uha"] = {"Uhami"}, ["uhn"] = {"Damal"}, ["uis"] = {"Uisai"}, ["uiv"] = {"Iyive"}, ["uji"] = {"Tanjijili"}, ["uka"] = {"Kaburi"}, ["ukg"] = {"Ukuriguma"}, ["ukh"] = {"Ukhwejo"}, ["uki"] = {"Kui (India)"}, ["ukk"] = {"Muak Sa-aak"}, ["ukl"] = {"Ukrainian Sign Language"}, ["ukp"] = {"Ukpe-Bayobiri"}, ["ukq"] = {"Ukwa"}, ["uks"] = {"Urubú-Kaapor Sign Language", "Kaapor Sign Language"}, ["uku"] = {"Ukue"}, ["ukv"] = {"Kuku"}, ["ukw"] = {"Ukwuani-Aboh-Ndoni"}, ["uky"] = {"Kuuk-Yak"}, ["ula"] = {"Fungwa"}, ["ulb"] = {"Ulukwumi"}, ["ulc"] = {"Ulch"}, ["ule"] = {"Lule"}, ["ulf"] = {"Usku", "Afra"}, ["uli"] = {"Ulithian"}, ["ulk"] = {"Meriam Mir"}, ["ull"] = {"Ullatan"}, ["ulm"] = {"Ulumanda'"}, ["uln"] = {"Unserdeutsch"}, ["ulu"] = {"Uma' Lung"}, ["ulw"] = {"Ulwa"}, ["uma"] = {"Umatilla"}, ["umb"] = {"Umbundu"}, ["umc"] = {"Marrucinian"}, ["umd"] = {"Umbindhamu"}, ["umg"] = {"Morrobalama", "Umbuygamu"}, ["umi"] = {"Ukit"}, ["umm"] = {"Umon"}, ["umn"] = {"Makyan Naga"}, ["umo"] = {"Umotína"}, ["ump"] = {"Umpila"}, ["umr"] = {"Umbugarla"}, ["ums"] = {"Pendau"}, ["umu"] = {"Munsee"}, ["una"] = {"North Watut"}, ["und"] = {"Тодорхойгүй"}, ["une"] = {"Uneme"}, ["ung"] = {"Ngarinyin"}, ["uni"] = {"Uni"}, ["unk"] = {"Enawené-Nawé"}, ["unm"] = {"Unami"}, ["unn"] = {"Kurnai"}, ["unr"] = {"Mundari"}, ["unu"] = {"Unubahe"}, ["unx"] = {"Munda"}, ["unz"] = {"Unde Kaili"}, ["upi"] = {"Umeda"}, ["upv"] = {"Uripiv-Wala-Rano-Atchin"}, ["ura"] = {"Urarina"}, ["urb"] = {"Urubú-Kaapor", "Kaapor"}, ["urc"] = {"Urningangg"}, ["ure"] = {"Uru"}, ["urf"] = {"Uradhi"}, ["urg"] = {"Urigina"}, ["urh"] = {"Urhobo"}, ["uri"] = {"Urim"}, ["urj"] = {"Uralic languages"}, ["urk"] = {"Urak Lawoi'"}, ["url"] = {"Urali"}, ["urm"] = {"Urapmin"}, ["urn"] = {"Uruangnirin"}, ["uro"] = {"Ura (Papua New Guinea)"}, ["urp"] = {"Uru-Pa-In"}, ["urr"] = {"Lehalurup", "Löyöp"}, ["urt"] = {"Urat"}, ["uru"] = {"Urumi"}, ["urv"] = {"Uruava"}, ["urw"] = {"Sop"}, ["urx"] = {"Urimo"}, ["ury"] = {"Orya"}, ["urz"] = {"Uru-Eu-Wau-Wau"}, ["usa"] = {"Usarufa"}, ["ush"] = {"Ushojo"}, ["usi"] = {"Usui"}, ["usk"] = {"Usaghade"}, ["usp"] = {"Uspanteco"}, ["uss"] = {"us-Saare"}, ["usu"] = {"Uya"}, ["uta"] = {"Otank"}, ["ute"] = {"Ute-Southern Paiute"}, ["uth"] = {"ut-Hun"}, ["utp"] = {"Amba (Solomon Islands)"}, ["utr"] = {"Etulo"}, ["utu"] = {"Utu"}, ["uum"] = {"Urum"}, ["uun"] = {"Kulon-Pazeh"}, ["uur"] = {"Ura (Vanuatu)"}, ["uuu"] = {"U"}, ["uve"] = {"West Uvean", "Fagauvea"}, ["uvh"] = {"Uri"}, ["uvl"] = {"Lote"}, ["uwa"] = {"Kuku-Uwanh"}, ["uya"] = {"Doko-Uyanga"}, ["uzn"] = {"Northern Uzbek"}, ["uzs"] = {"Southern Uzbek"}, ["vaa"] = {"Vaagri Booli"}, ["vae"] = {"Vale"}, ["vaf"] = {"Vafsi"}, ["vag"] = {"Vagla"}, ["vah"] = {"Varhadi-Nagpuri"}, ["vai"] = {"Vai"}, ["vaj"] = {"Sekele", "Northwestern ǃKung", "Vasekele"}, ["val"] = {"Vehes"}, ["vam"] = {"Vanimo"}, ["van"] = {"Valman"}, ["vao"] = {"Vao"}, ["vap"] = {"Vaiphei"}, ["var"] = {"Huarijio"}, ["vas"] = {"Vasavi"}, ["vau"] = {"Vanuma"}, ["vav"] = {"Varli"}, ["vay"] = {"Wayu"}, ["vbb"] = {"Southeast Babar"}, ["vbk"] = {"Southwestern Bontok"}, ["vec"] = {"Венец"}, ["ved"] = {"Veddah"}, ["vel"] = {"Veluws"}, ["vem"] = {"Vemgo-Mabas"}, ["veo"] = {"Ventureño"}, ["vep"] = {"Veps"}, ["ver"] = {"Mom Jango"}, ["vgr"] = {"Vaghri"}, ["vgt"] = {"Vlaamse Gebarentaal", "Flemish Sign Language"}, ["vic"] = {"Virgin Islands Creole English"}, ["vid"] = {"Vidunda"}, ["vif"] = {"Vili"}, ["vig"] = {"Viemo"}, ["vil"] = {"Vilela"}, ["vin"] = {"Vinza"}, ["vis"] = {"Vishavan"}, ["vit"] = {"Viti"}, ["viv"] = {"Iduna"}, ["vka"] = {"Kariyarra"}, ["vkj"] = {"Kujarge"}, ["vkk"] = {"Kaur"}, ["vkl"] = {"Kulisusu"}, ["vkm"] = {"Kamakan"}, ["vkn"] = {"Koro Nulu"}, ["vko"] = {"Kodeoha"}, ["vkp"] = {"Korlai Creole Portuguese"}, ["vkt"] = {"Tenggarong Kutai Malay"}, ["vku"] = {"Kurrama"}, ["vkz"] = {"Koro Zuba"}, ["vlp"] = {"Valpei"}, ["vls"] = {"Vlaams"}, ["vma"] = {"Martuyhunira"}, ["vmb"] = {"Barbaram"}, ["vmc"] = {"Juxtlahuaca Mixtec"}, ["vmd"] = {"Mudu Koraga"}, ["vme"] = {"East Masela"}, ["vmf"] = {"Майны Франк"}, ["vmg"] = {"Lungalunga"}, ["vmh"] = {"Maraghei"}, ["vmi"] = {"Miwa"}, ["vmj"] = {"Ixtayutla Mixtec"}, ["vmk"] = {"Makhuwa-Shirima"}, ["vml"] = {"Malgana"}, ["vmm"] = {"Mitlatongo Mixtec"}, ["vmp"] = {"Soyaltepec Mazatec"}, ["vmq"] = {"Soyaltepec Mixtec"}, ["vmr"] = {"Marenje"}, ["vms"] = {"Moksela"}, ["vmu"] = {"Muluridyi"}, ["vmv"] = {"Valley Maidu"}, ["vmw"] = {"Makhuwa"}, ["vmx"] = {"Tamazola Mixtec"}, ["vmy"] = {"Ayautla Mazatec"}, ["vmz"] = {"Mazatlán Mazatec"}, ["vnk"] = {"Vano", "Lovono"}, ["vnm"] = {"Vinmavis", "Neve'ei"}, ["vnp"] = {"Vunapu"}, ["vor"] = {"Voro"}, ["vot"] = {"Votic"}, ["vra"] = {"Vera'a"}, ["vro"] = {"Võro"}, ["vrs"] = {"Varisi"}, ["vrt"] = {"Burmbar", "Banam Bay"}, ["vsi"] = {"Moldova Sign Language"}, ["vsl"] = {"Venezuelan Sign Language"}, ["vsv"] = {"Valencian Sign Language", "Llengua de signes valenciana"}, ["vto"] = {"Vitou"}, ["vum"] = {"Vumbu"}, ["vun"] = {"Vunjo"}, ["vut"] = {"Vute"}, ["vwa"] = {"Awa (China)"}, ["waa"] = {"Walla Walla"}, ["wab"] = {"Wab"}, ["wac"] = {"Wasco-Wishram"}, ["wad"] = {"Wamesa", "Wondama"}, ["wae"] = {"Walser"}, ["waf"] = {"Wakoná"}, ["wag"] = {"Wa'ema"}, ["wah"] = {"Watubela"}, ["wai"] = {"Wares"}, ["waj"] = {"Waffa"}, ["wak"] = {"Wakashan languages"}, ["wal"] = {"Wolaytta", "Wolaitta"}, ["wam"] = {"Wampanoag"}, ["wan"] = {"Wan"}, ["wao"] = {"Wappo"}, ["wap"] = {"Wapishana"}, ["waq"] = {"Wagiman"}, ["war"] = {"Waray (Philippines)"}, ["was"] = {"Washo"}, ["wat"] = {"Kaninuwa"}, ["wau"] = {"Waurá"}, ["wav"] = {"Waka"}, ["waw"] = {"Waiwai"}, ["wax"] = {"Watam", "Marangis"}, ["way"] = {"Wayana"}, ["waz"] = {"Wampur"}, ["wba"] = {"Warao"}, ["wbb"] = {"Wabo"}, ["wbe"] = {"Waritai"}, ["wbf"] = {"Wara"}, ["wbh"] = {"Wanda"}, ["wbi"] = {"Vwanji"}, ["wbj"] = {"Alagwa"}, ["wbk"] = {"Waigali"}, ["wbl"] = {"Wakhi"}, ["wbm"] = {"Wa"}, ["wbp"] = {"Warlpiri"}, ["wbq"] = {"Waddar"}, ["wbr"] = {"Wagdi"}, ["wbs"] = {"West Bengal Sign Language"}, ["wbt"] = {"Warnman"}, ["wbv"] = {"Wajarri"}, ["wbw"] = {"Woi"}, ["wca"] = {"Yanomámi"}, ["wci"] = {"Waci Gbe"}, ["wdd"] = {"Wandji"}, ["wdg"] = {"Wadaginam"}, ["wdj"] = {"Wadjiginy"}, ["wdk"] = {"Wadikali"}, ["wdu"] = {"Wadjigu"}, ["wdy"] = {"Wadjabangayi"}, ["wea"] = {"Wewaw"}, ["wec"] = {"Wè Western"}, ["wed"] = {"Wedau"}, ["weg"] = {"Wergaia"}, ["weh"] = {"Weh"}, ["wei"] = {"Kiunum"}, ["wem"] = {"Weme Gbe"}, ["wen"] = {"Sorbian languages"}, ["weo"] = {"Wemale"}, ["wep"] = {"Вестфали"}, ["wer"] = {"Weri"}, ["wes"] = {"Cameroon Pidgin"}, ["wet"] = {"Perai"}, ["weu"] = {"Rawngtu Chin"}, ["wew"] = {"Wejewa"}, ["wfg"] = {"Yafi", "Zorop"}, ["wga"] = {"Wagaya"}, ["wgb"] = {"Wagawaga"}, ["wgg"] = {"Wangkangurru", "Wangganguru"}, ["wgi"] = {"Wahgi"}, ["wgo"] = {"Waigeo"}, ["wgu"] = {"Wirangu"}, ["wgy"] = {"Warrgamay"}, ["wha"] = {"Sou Upaa", "Manusela"}, ["whg"] = {"North Wahgi"}, ["whk"] = {"Wahau Kenyah"}, ["whu"] = {"Wahau Kayan"}, ["wib"] = {"Southern Toussian"}, ["wic"] = {"Wichita"}, ["wie"] = {"Wik-Epa"}, ["wif"] = {"Wik-Keyangan"}, ["wig"] = {"Wik Ngathan"}, ["wih"] = {"Wik-Me'anha"}, ["wii"] = {"Minidien"}, ["wij"] = {"Wik-Iiyanh"}, ["wik"] = {"Wikalkan"}, ["wil"] = {"Wilawila"}, ["wim"] = {"Wik-Mungkan"}, ["win"] = {"Ho-Chunk"}, ["wir"] = {"Wiraféd"}, ["wiu"] = {"Wiru"}, ["wiv"] = {"Vitu"}, ["wiy"] = {"Wiyot"}, ["wja"] = {"Waja"}, ["wji"] = {"Warji"}, ["wka"] = {"Kw'adza"}, ["wkb"] = {"Kumbaran"}, ["wkd"] = {"Wakde", "Mo"}, ["wkl"] = {"Kalanadi"}, ["wkr"] = {"Keerray-Woorroong"}, ["wku"] = {"Kunduvadi"}, ["wkw"] = {"Wakawaka"}, ["wky"] = {"Wangkayutyuru"}, ["wla"] = {"Walio"}, ["wlc"] = {"Mwali Comorian"}, ["wle"] = {"Wolane"}, ["wlg"] = {"Kunbarlang"}, ["wlh"] = {"Welaun"}, ["wli"] = {"Waioli"}, ["wlk"] = {"Wailaki"}, ["wll"] = {"Wali (Sudan)"}, ["wlm"] = {"Middle Welsh"}, ["wlo"] = {"Wolio"}, ["wlr"] = {"Wailapa"}, ["wls"] = {"Wallisian"}, ["wlu"] = {"Wuliwuli"}, ["wlv"] = {"Wichí Lhamtés Vejoz"}, ["wlw"] = {"Walak"}, ["wlx"] = {"Wali (Ghana)"}, ["wly"] = {"Waling"}, ["wma"] = {"Mawa (Nigeria)"}, ["wmb"] = {"Wambaya"}, ["wmc"] = {"Wamas"}, ["wmd"] = {"Mamaindé"}, ["wme"] = {"Wambule"}, ["wmg"] = {"Western Minyag"}, ["wmh"] = {"Waima'a"}, ["wmi"] = {"Wamin"}, ["wmm"] = {"Maiwa (Indonesia)"}, ["wmn"] = {"Waamwang"}, ["wmo"] = {"Wom (Papua New Guinea)"}, ["wms"] = {"Wambon"}, ["wmt"] = {"Walmajarri"}, ["wmw"] = {"Mwani"}, ["wmx"] = {"Womo"}, ["wnb"] = {"Wanambre"}, ["wnc"] = {"Wantoat"}, ["wnd"] = {"Wandarang"}, ["wne"] = {"Waneci"}, ["wng"] = {"Wanggom"}, ["wni"] = {"Ndzwani Comorian"}, ["wnk"] = {"Wanukaka"}, ["wnm"] = {"Wanggamala"}, ["wnn"] = {"Wunumara"}, ["wno"] = {"Wano"}, ["wnp"] = {"Wanap"}, ["wnu"] = {"Usan"}, ["wnw"] = {"Wintu"}, ["wny"] = {"Wanyi", "Waanyi"}, ["woa"] = {"Kuwema", "Tyaraity"}, ["wob"] = {"Wè Northern"}, ["woc"] = {"Wogeo"}, ["wod"] = {"Wolani"}, ["woe"] = {"Woleaian"}, ["wof"] = {"Gambian Wolof"}, ["wog"] = {"Wogamusin"}, ["woi"] = {"Kamang"}, ["wok"] = {"Longto"}, ["wom"] = {"Wom (Nigeria)"}, ["won"] = {"Wongo"}, ["woo"] = {"Manombai"}, ["wor"] = {"Woria"}, ["wos"] = {"Hanga Hundi"}, ["wow"] = {"Wawonii"}, ["woy"] = {"Weyto"}, ["wpc"] = {"Maco"}, ["wrb"] = {"Waluwarra", "Warluwara"}, ["wrd"] = {"Warduji"}, ["wrg"] = {"Warungu", "Gudjal"}, ["wrh"] = {"Wiradjuri"}, ["wri"] = {"Wariyangga"}, ["wrk"] = {"Garrwa"}, ["wrl"] = {"Warlmanpa"}, ["wrm"] = {"Warumungu"}, ["wrn"] = {"Warnang"}, ["wro"] = {"Worrorra"}, ["wrp"] = {"Waropen"}, ["wrr"] = {"Wardaman"}, ["wrs"] = {"Waris"}, ["wru"] = {"Waru"}, ["wrv"] = {"Waruna"}, ["wrw"] = {"Gugu Warra"}, ["wrx"] = {"Wae Rana"}, ["wry"] = {"Merwari"}, ["wrz"] = {"Waray (Australia)"}, ["wsa"] = {"Warembori"}, ["wsg"] = {"Adilabad Gondi"}, ["wsi"] = {"Wusi"}, ["wsk"] = {"Waskia"}, ["wsr"] = {"Owenia"}, ["wss"] = {"Wasa"}, ["wsu"] = {"Wasu"}, ["wsv"] = {"Wotapuri-Katarqalai"}, ["wtf"] = {"Watiwa"}, ["wth"] = {"Wathawurrung"}, ["wti"] = {"Berta"}, ["wtk"] = {"Watakataui"}, ["wtm"] = {"Mewati"}, ["wtw"] = {"Wotu"}, ["wua"] = {"Wikngenchera"}, ["wub"] = {"Wunambal"}, ["wud"] = {"Wudu"}, ["wuh"] = {"Wutunhua"}, ["wul"] = {"Silimo"}, ["wum"] = {"Wumbvu"}, ["wun"] = {"Bungu"}, ["wur"] = {"Wurrugu"}, ["wut"] = {"Wutung"}, ["wuu"] = {"Wu Chinese"}, ["wuv"] = {"Wuvulu-Aua"}, ["wux"] = {"Wulna"}, ["wuy"] = {"Wauyai"}, ["wwa"] = {"Waama"}, ["wwb"] = {"Wakabunga"}, ["wwo"] = {"Wetamut", "Dorig"}, ["wwr"] = {"Warrwa"}, ["www"] = {"Wawa"}, ["wxa"] = {"Waxianghua"}, ["wxw"] = {"Wardandi"}, ["wya"] = {"Wyandot"}, ["wyb"] = {"Wangaaybuwan-Ngiyambaa"}, ["wyi"] = {"Woiwurrung"}, ["wym"] = {"Wymysorys"}, ["wyr"] = {"Wayoró"}, ["wyy"] = {"Western Fijian"}, ["xaa"] = {"Andalusian Arabic"}, ["xab"] = {"Sambe"}, ["xac"] = {"Kachari"}, ["xad"] = {"Adai"}, ["xae"] = {"Aequian"}, ["xag"] = {"Aghwan"}, ["xai"] = {"Kaimbé"}, ["xaj"] = {"Ararandewára"}, ["xak"] = {"Máku"}, ["xal"] = {"Халимаг", "Ойрад"}, ["xam"] = {"Цъхам"}, ["xan"] = {"Xamtanga"}, ["xao"] = {"Khao"}, ["xap"] = {"Apalachee"}, ["xaq"] = {"Aquitanian"}, ["xar"] = {"Karami"}, ["xas"] = {"Kamas"}, ["xat"] = {"Katawixi"}, ["xau"] = {"Kauwera"}, ["xav"] = {"Xavánte"}, ["xaw"] = {"Kawaiisu"}, ["xay"] = {"Kayan Mahakam"}, ["xbb"] = {"Lower Burdekin"}, ["xbc"] = {"Bactrian"}, ["xbd"] = {"Bindal"}, ["xbe"] = {"Bigambal"}, ["xbg"] = {"Bunganditj"}, ["xbi"] = {"Kombio"}, ["xbj"] = {"Birrpayi"}, ["xbm"] = {"Middle Breton"}, ["xbn"] = {"Kenaboi"}, ["xbo"] = {"Bolgarian"}, ["xbp"] = {"Bibbulman"}, ["xbr"] = {"Kambera"}, ["xbw"] = {"Kambiwá"}, ["xby"] = {"Batjala", "Batyala"}, ["xcb"] = {"Cumbric"}, ["xcc"] = {"Camunic"}, ["xce"] = {"Celtiberian"}, ["xcg"] = {"Cisalpine Gaulish"}, ["xch"] = {"Chemakum", "Chimakum"}, ["xcl"] = {"Classical Armenian"}, ["xcm"] = {"Comecrudo"}, ["xcn"] = {"Cotoname"}, ["xco"] = {"Chorasmian"}, ["xcr"] = {"Carian"}, ["xct"] = {"Classical Tibetan"}, ["xcu"] = {"Curonian"}, ["xcv"] = {"Chuvantsy"}, ["xcw"] = {"Coahuilteco"}, ["xcy"] = {"Cayuse"}, ["xda"] = {"Darkinyung"}, ["xdc"] = {"Dacian"}, ["xdk"] = {"Dharuk"}, ["xdm"] = {"Edomite"}, ["xdo"] = {"Kwandu"}, ["xdy"] = {"Malayic Dayak"}, ["xeb"] = {"Eblan"}, ["xed"] = {"Hdi"}, ["xeg"] = {"ǁXegwi"}, ["xel"] = {"Kelo"}, ["xem"] = {"Kembayan"}, ["xep"] = {"Epi-Olmec"}, ["xer"] = {"Xerénte"}, ["xes"] = {"Kesawai"}, ["xet"] = {"Xetá"}, ["xeu"] = {"Keoru-Ahia"}, ["xfa"] = {"Faliscan"}, ["xga"] = {"Galatian"}, ["xgb"] = {"Gbin"}, ["xgd"] = {"Gudang"}, ["xgf"] = {"Gabrielino-Fernandeño"}, ["xgg"] = {"Goreng"}, ["xgi"] = {"Garingbal"}, ["xgl"] = {"Galindan"}, ["xgm"] = {"Dharumbal", "Guwinmal"}, ["xgn"] = {"Mongolian languages"}, ["xgr"] = {"Garza"}, ["xgu"] = {"Unggumi"}, ["xgw"] = {"Guwa"}, ["xha"] = {"Harami"}, ["xhc"] = {"Hunnic"}, ["xhd"] = {"Hadrami"}, ["xhe"] = {"Khetrani"}, ["xhr"] = {"Hernican"}, ["xht"] = {"Hattic"}, ["xhu"] = {"Hurrian"}, ["xhv"] = {"Khua"}, ["xib"] = {"Iberian"}, ["xii"] = {"Xiri"}, ["xil"] = {"Illyrian"}, ["xin"] = {"Xinca"}, ["xir"] = {"Xiriâna"}, ["xis"] = {"Kisan"}, ["xiv"] = {"Indus Valley Language"}, ["xiy"] = {"Xipaya"}, ["xjb"] = {"Minjungbal"}, ["xjt"] = {"Jaitmatang"}, ["xka"] = {"Kalkoti"}, ["xkb"] = {"Northern Nago"}, ["xkc"] = {"Kho'ini"}, ["xkd"] = {"Mendalam Kayan"}, ["xke"] = {"Kereho"}, ["xkf"] = {"Khengkha"}, ["xkg"] = {"Kagoro"}, ["xki"] = {"Kenyan Sign Language"}, ["xkj"] = {"Kajali"}, ["xkk"] = {"Kaco'"}, ["xkl"] = {"Mainstream Kenyah"}, ["xkn"] = {"Kayan River Kayan"}, ["xko"] = {"Kiorr"}, ["xkp"] = {"Kabatei"}, ["xkq"] = {"Koroni"}, ["xkr"] = {"Xakriabá"}, ["xks"] = {"Kumbewaha"}, ["xkt"] = {"Kantosi"}, ["xku"] = {"Kaamba"}, ["xkv"] = {"Kgalagadi"}, ["xkw"] = {"Kembra"}, ["xkx"] = {"Karore"}, ["xky"] = {"Uma' Lasan"}, ["xkz"] = {"Kurtokha"}, ["xla"] = {"Kamula"}, ["xlb"] = {"Loup B"}, ["xlc"] = {"Lycian"}, ["xld"] = {"Lydian"}, ["xle"] = {"Lemnian"}, ["xlg"] = {"Ligurian (Ancient)"}, ["xli"] = {"Liburnian"}, ["xln"] = {"Alanic"}, ["xlo"] = {"Loup A"}, ["xlp"] = {"Lepontic"}, ["xls"] = {"Lusitanian"}, ["xlu"] = {"Cuneiform Luwian"}, ["xly"] = {"Elymian"}, ["xma"] = {"Mushungulu"}, ["xmb"] = {"Mbonga"}, ["xmc"] = {"Makhuwa-Marrevone"}, ["xmd"] = {"Mbudum"}, ["xme"] = {"Median"}, ["xmf"] = {"Mingrelian"}, ["xmg"] = {"Mengaka"}, ["xmh"] = {"Kugu-Muminh"}, ["xmj"] = {"Majera"}, ["xmk"] = {"Ancient Macedonian"}, ["xml"] = {"Malaysian Sign Language"}, ["xmm"] = {"Manado Malay"}, ["xmn"] = {"Manichaean Middle Persian"}, ["xmo"] = {"Morerebi"}, ["xmp"] = {"Kuku-Mu'inh"}, ["xmq"] = {"Kuku-Mangk"}, ["xmr"] = {"Meroitic"}, ["xms"] = {"Moroccan Sign Language"}, ["xmt"] = {"Matbat"}, ["xmu"] = {"Kamu"}, ["xmv"] = {"Antankarana Malagasy", "Tankarana Malagasy"}, ["xmw"] = {"Tsimihety Malagasy"}, ["xmx"] = {"Maden"}, ["xmy"] = {"Mayaguduna"}, ["xmz"] = {"Mori Bawah"}, ["xna"] = {"Ancient North Arabian"}, ["xnb"] = {"Kanakanabu"}, ["xnd"] = {"Na-Dene languages"}, ["xng"] = {"Middle Mongolian"}, ["xnh"] = {"Kuanhua"}, ["xni"] = {"Ngarigu"}, ["xnj"] = {"Ngoni (Tanzania)"}, ["xnk"] = {"Nganakarti"}, ["xnm"] = {"Ngumbarl"}, ["xnn"] = {"Northern Kankanay"}, ["xno"] = {"Anglo-Norman"}, ["xnq"] = {"Ngoni (Mozambique)"}, ["xnr"] = {"Kangri"}, ["xns"] = {"Kanashi"}, ["xnt"] = {"Narragansett"}, ["xnu"] = {"Nukunul"}, ["xny"] = {"Nyiyaparli"}, ["xnz"] = {"Kenzi", "Mattoki"}, ["xoc"] = {"O'chi'chi'"}, ["xod"] = {"Kokoda"}, ["xog"] = {"Сога"}, ["xoi"] = {"Kominimung"}, ["xok"] = {"Xokleng"}, ["xom"] = {"Komo (Sudan)"}, ["xon"] = {"Konkomba"}, ["xoo"] = {"Xukurú"}, ["xop"] = {"Kopar"}, ["xor"] = {"Korubo"}, ["xow"] = {"Kowaki"}, ["xpa"] = {"Pirriya"}, ["xpb"] = {"Northeastern Tasmanian", "Pyemmairrener"}, ["xpc"] = {"Pecheneg"}, ["xpd"] = {"Oyster Bay Tasmanian"}, ["xpe"] = {"Liberia Kpelle"}, ["xpf"] = {"Southeast Tasmanian", "Nuenonne"}, ["xpg"] = {"Phrygian"}, ["xph"] = {"North Midlands Tasmanian", "Tyerrenoterpanner"}, ["xpi"] = {"Pictish"}, ["xpj"] = {"Mpalitjanh"}, ["xpk"] = {"Kulina Pano"}, ["xpl"] = {"Port Sorell Tasmanian"}, ["xpm"] = {"Pumpokol"}, ["xpn"] = {"Kapinawá"}, ["xpo"] = {"Pochutec"}, ["xpp"] = {"Puyo-Paekche"}, ["xpq"] = {"Mohegan-Pequot"}, ["xpr"] = {"Parthian"}, ["xps"] = {"Pisidian"}, ["xpt"] = {"Punthamara"}, ["xpu"] = {"Punic"}, ["xpv"] = {"Northern Tasmanian", "Tommeginne"}, ["xpw"] = {"Northwestern Tasmanian", "Peerapper"}, ["xpx"] = {"Southwestern Tasmanian", "Toogee"}, ["xpy"] = {"Puyo"}, ["xpz"] = {"Bruny Island Tasmanian"}, ["xqa"] = {"Karakhanid"}, ["xqt"] = {"Qatabanian"}, ["xra"] = {"Krahô"}, ["xrb"] = {"Eastern Karaboro"}, ["xrd"] = {"Gundungurra"}, ["xre"] = {"Kreye"}, ["xrg"] = {"Minang"}, ["xri"] = {"Krikati-Timbira"}, ["xrm"] = {"Armazic"}, ["xrn"] = {"Arin"}, ["xrr"] = {"Raetic"}, ["xrt"] = {"Aranama-Tamique"}, ["xru"] = {"Marriammu"}, ["xrw"] = {"Karawa"}, ["xsa"] = {"Sabaean"}, ["xsb"] = {"Sambal"}, ["xsc"] = {"Scythian"}, ["xsd"] = {"Sidetic"}, ["xse"] = {"Sempan"}, ["xsh"] = {"Shamang"}, ["xsi"] = {"Sio"}, ["xsj"] = {"Subi"}, ["xsl"] = {"South Slavey"}, ["xsm"] = {"Kasem"}, ["xsn"] = {"Sanga (Nigeria)"}, ["xso"] = {"Solano"}, ["xsp"] = {"Silopi"}, ["xsq"] = {"Makhuwa-Saka"}, ["xsr"] = {"Sherpa"}, ["xss"] = {"Assan"}, ["xsu"] = {"Sanumá"}, ["xsv"] = {"Sudovian"}, ["xsy"] = {"Saisiyat"}, ["xta"] = {"Alcozauca Mixtec"}, ["xtb"] = {"Chazumba Mixtec"}, ["xtc"] = {"Katcha-Kadugli-Miri"}, ["xtd"] = {"Diuxi-Tilantongo Mixtec"}, ["xte"] = {"Ketengban"}, ["xtg"] = {"Transalpine Gaulish"}, ["xth"] = {"Yitha Yitha"}, ["xti"] = {"Sinicahua Mixtec"}, ["xtj"] = {"San Juan Teita Mixtec"}, ["xtl"] = {"Tijaltepec Mixtec"}, ["xtm"] = {"Magdalena Peñasco Mixtec"}, ["xtn"] = {"Northern Tlaxiaco Mixtec"}, ["xto"] = {"Tokharian A"}, ["xtp"] = {"San Miguel Piedras Mixtec"}, ["xtq"] = {"Tumshuqese"}, ["xtr"] = {"Early Tripuri"}, ["xts"] = {"Sindihui Mixtec"}, ["xtt"] = {"Tacahua Mixtec"}, ["xtu"] = {"Cuyamecalco Mixtec"}, ["xtv"] = {"Thawa"}, ["xtw"] = {"Tawandê"}, ["xty"] = {"Yoloxochitl Mixtec"}, ["xua"] = {"Alu Kurumba"}, ["xub"] = {"Betta Kurumba"}, ["xud"] = {"Umiida"}, ["xug"] = {"Kunigami"}, ["xuj"] = {"Jennu Kurumba"}, ["xul"] = {"Нгунавал", "Нунукул"}, ["xum"] = {"Umbrian"}, ["xun"] = {"Unggaranggu"}, ["xuo"] = {"Kuo"}, ["xup"] = {"Upper Umpqua"}, ["xur"] = {"Urartian"}, ["xut"] = {"Kuthant"}, ["xuu"] = {"Kxoe", "Khwedam"}, ["xve"] = {"Venetic"}, ["xvi"] = {"Kamviri"}, ["xvn"] = {"Vandalic"}, ["xvo"] = {"Volscian"}, ["xvs"] = {"Vestinian"}, ["xwa"] = {"Kwaza"}, ["xwc"] = {"Woccon"}, ["xwd"] = {"Wadi Wadi"}, ["xwe"] = {"Xwela Gbe"}, ["xwg"] = {"Kwegu"}, ["xwj"] = {"Wajuk"}, ["xwk"] = {"Wangkumara"}, ["xwl"] = {"Western Xwla Gbe"}, ["xwo"] = {"Written Oirat"}, ["xwr"] = {"Kwerba Mamberamo"}, ["xwt"] = {"Wotjobaluk"}, ["xww"] = {"Wemba Wemba"}, ["xxb"] = {"Boro (Ghana)"}, ["xxk"] = {"Ke'o"}, ["xxm"] = {"Minkin"}, ["xxr"] = {"Koropó"}, ["xxt"] = {"Tambora"}, ["xya"] = {"Yaygir"}, ["xyb"] = {"Yandjibara"}, ["xyj"] = {"Mayi-Yapi"}, ["xyk"] = {"Mayi-Kulan"}, ["xyl"] = {"Yalakalore"}, ["xyt"] = {"Mayi-Thakurti"}, ["xyy"] = {"Yorta Yorta"}, ["xzh"] = {"Zhang-Zhung"}, ["xzm"] = {"Zemgalian"}, ["xzp"] = {"Ancient Zapotec"}, ["yaa"] = {"Yaminahua"}, ["yab"] = {"Yuhup"}, ["yac"] = {"Pass Valley Yali"}, ["yad"] = {"Yagua"}, ["yae"] = {"Pumé"}, ["yaf"] = {"Yaka (Democratic Republic of Congo)"}, ["yag"] = {"Yámana"}, ["yah"] = {"Yazgulyam"}, ["yai"] = {"Yagnobi"}, ["yaj"] = {"Banda-Yangere"}, ["yak"] = {"Yakama"}, ["yal"] = {"Yalunka"}, ["yam"] = {"Yamba"}, ["yan"] = {"Mayangna"}, ["yao"] = {"Yao"}, ["yap"] = {"Yapese"}, ["yaq"] = {"Yaqui"}, ["yar"] = {"Yabarana"}, ["yas"] = {"Nugunu (Cameroon)"}, ["yat"] = {"Yambeta"}, ["yau"] = {"Yuwana"}, ["yav"] = {"Yangben"}, ["yaw"] = {"Yawalapití"}, ["yax"] = {"Yauma"}, ["yay"] = {"Agwagwune"}, ["yaz"] = {"Lokaa"}, ["yba"] = {"Yala"}, ["ybb"] = {"Yemba"}, ["ybe"] = {"West Yugur"}, ["ybh"] = {"Yakha"}, ["ybi"] = {"Yamphu"}, ["ybj"] = {"Hasha"}, ["ybk"] = {"Bokha"}, ["ybl"] = {"Yukuben"}, ["ybm"] = {"Yaben"}, ["ybn"] = {"Yabaâna"}, ["ybo"] = {"Yabong"}, ["ybx"] = {"Yawiyo"}, ["yby"] = {"Yaweyuha"}, ["ych"] = {"Chesu"}, ["ycl"] = {"Lolopo"}, ["ycn"] = {"Yucuna"}, ["ycp"] = {"Chepya"}, ["yda"] = {"Yanda"}, ["ydd"] = {"Eastern Yiddish"}, ["yde"] = {"Yangum Dey"}, ["ydg"] = {"Yidgha"}, ["ydk"] = {"Yoidik"}, ["yea"] = {"Ravula"}, ["yec"] = {"Yeniche"}, ["yee"] = {"Yimas"}, ["yei"] = {"Yeni"}, ["yej"] = {"Yevanic"}, ["yel"] = {"Yela"}, ["yer"] = {"Tarok"}, ["yes"] = {"Nyankpa"}, ["yet"] = {"Yetfa"}, ["yeu"] = {"Yerukula"}, ["yev"] = {"Yapunda"}, ["yey"] = {"Yeyi"}, ["yga"] = {"Malyangapa"}, ["ygi"] = {"Yiningayi"}, ["ygl"] = {"Yangum Gel"}, ["ygm"] = {"Yagomi"}, ["ygp"] = {"Gepo"}, ["ygr"] = {"Yagaria"}, ["ygs"] = {"Yolŋu Sign Language"}, ["ygu"] = {"Yugul"}, ["ygw"] = {"Yagwoia"}, ["yha"] = {"Baha Buyang"}, ["yhd"] = {"Judeo-Iraqi Arabic"}, ["yhl"] = {"Hlepho Phowa"}, ["yhs"] = {"Yan-nhaŋu Sign Language"}, ["yia"] = {"Yinggarda"}, ["yif"] = {"Ache"}, ["yig"] = {"Wusa Nasu"}, ["yih"] = {"Western Yiddish"}, ["yii"] = {"Yidiny"}, ["yij"] = {"Yindjibarndi"}, ["yik"] = {"Dongshanba Lalo"}, ["yil"] = {"Yindjilandji"}, ["yim"] = {"Yimchungru Naga"}, ["yin"] = {"Riang Lai", "Yinchia"}, ["yip"] = {"Pholo"}, ["yiq"] = {"Miqie"}, ["yir"] = {"North Awyu"}, ["yis"] = {"Yis"}, ["yit"] = {"Eastern Lalu"}, ["yiu"] = {"Awu"}, ["yiv"] = {"Northern Nisu"}, ["yix"] = {"Axi Yi"}, ["yiz"] = {"Azhe"}, ["yka"] = {"Yakan"}, ["ykg"] = {"Northern Yukaghir"}, ["yki"] = {"Yoke"}, ["ykk"] = {"Yakaikeke"}, ["ykl"] = {"Khlula"}, ["ykm"] = {"Kap"}, ["ykn"] = {"Kua-nsi"}, ["yko"] = {"Yasa"}, ["ykr"] = {"Yekora"}, ["ykt"] = {"Kathu"}, ["yku"] = {"Kuamasi"}, ["yky"] = {"Yakoma"}, ["yla"] = {"Yaul"}, ["ylb"] = {"Yaleba"}, ["yle"] = {"Yele"}, ["ylg"] = {"Yelogu"}, ["yli"] = {"Angguruk Yali"}, ["yll"] = {"Yil"}, ["ylm"] = {"Limi"}, ["yln"] = {"Langnian Buyang"}, ["ylo"] = {"Naluo Yi"}, ["ylr"] = {"Yalarnnga"}, ["ylu"] = {"Aribwaung"}, ["yly"] = {"Nyâlayu", "Nyelâyu"}, ["ymb"] = {"Yambes"}, ["ymc"] = {"Southern Muji"}, ["ymd"] = {"Muda"}, ["yme"] = {"Yameo"}, ["ymg"] = {"Yamongeri"}, ["ymh"] = {"Mili"}, ["ymi"] = {"Moji"}, ["ymk"] = {"Makwe"}, ["yml"] = {"Iamalele"}, ["ymm"] = {"Maay"}, ["ymn"] = {"Yamna", "Sunum"}, ["ymo"] = {"Yangum Mon"}, ["ymp"] = {"Yamap"}, ["ymq"] = {"Qila Muji"}, ["ymr"] = {"Malasar"}, ["yms"] = {"Mysian"}, ["ymx"] = {"Northern Muji"}, ["ymz"] = {"Muzi"}, ["yna"] = {"Aluo"}, ["ynd"] = {"Yandruwandha"}, ["yne"] = {"Lang'e"}, ["yng"] = {"Yango"}, ["ynk"] = {"Naukan Yupik"}, ["ynl"] = {"Yangulam"}, ["ynn"] = {"Yana"}, ["yno"] = {"Yong"}, ["ynq"] = {"Yendang"}, ["yns"] = {"Yansi"}, ["ynu"] = {"Yahuna"}, ["yob"] = {"Yoba"}, ["yog"] = {"Yogad"}, ["yoi"] = {"Yonaguni"}, ["yok"] = {"Yokuts"}, ["yol"] = {"Yola"}, ["yom"] = {"Yombe"}, ["yon"] = {"Yongkom"}, ["yot"] = {"Yotti"}, ["yox"] = {"Yoron"}, ["yoy"] = {"Yoy"}, ["ypa"] = {"Phala"}, ["ypb"] = {"Labo Phowa"}, ["ypg"] = {"Phola"}, ["yph"] = {"Phupha"}, ["ypk"] = {"Yupik languages"}, ["ypm"] = {"Phuma"}, ["ypn"] = {"Ani Phowa"}, ["ypo"] = {"Alo Phola"}, ["ypp"] = {"Phupa"}, ["ypz"] = {"Phuza"}, ["yra"] = {"Yerakai"}, ["yrb"] = {"Yareba"}, ["yre"] = {"Yaouré"}, ["yrk"] = {"Ненец"}, ["yrl"] = {"Nhengatu"}, ["yrm"] = {"Yirrk-Mel"}, ["yrn"] = {"Yerong"}, ["yro"] = {"Yaroamë"}, ["yrs"] = {"Yarsun"}, ["yrw"] = {"Yarawata"}, ["yry"] = {"Yarluyandi"}, ["ysc"] = {"Yassic"}, ["ysd"] = {"Samatao"}, ["ysg"] = {"Sonaga"}, ["ysl"] = {"Yugoslavian Sign Language"}, ["ysm"] = {"Myanmar Sign Language"}, ["ysn"] = {"Sani"}, ["yso"] = {"Nisi (China)"}, ["ysp"] = {"Southern Lolopo"}, ["ysr"] = {"Sirenik Yupik"}, ["yss"] = {"Yessan-Mayo"}, ["ysy"] = {"Sanie"}, ["yta"] = {"Talu"}, ["ytl"] = {"Tanglang"}, ["ytp"] = {"Thopho"}, ["ytw"] = {"Yout Wam"}, ["yty"] = {"Yatay"}, ["yua"] = {"Юкатек", "Юкатек Маяа"}, ["yub"] = {"Yugambal"}, ["yuc"] = {"Yuchi"}, ["yud"] = {"Judeo-Tripolitanian Arabic"}, ["yue"] = {"Yue Chinese", "Cantonese"}, ["yuf"] = {"Havasupai-Walapai-Yavapai"}, ["yug"] = {"Yug"}, ["yui"] = {"Yurutí"}, ["yuj"] = {"Karkar-Yuri"}, ["yuk"] = {"Yuki"}, ["yul"] = {"Yulu"}, ["yum"] = {"Quechan"}, ["yun"] = {"Bena (Nigeria)"}, ["yup"] = {"Yukpa"}, ["yuq"] = {"Yuqui"}, ["yur"] = {"Yurok"}, ["yut"] = {"Yopno"}, ["yuw"] = {"Yau (Morobe Province)"}, ["yux"] = {"Southern Yukaghir"}, ["yuy"] = {"East Yugur"}, ["yuz"] = {"Yuracare"}, ["yva"] = {"Yawa"}, ["yvt"] = {"Yavitero"}, ["ywa"] = {"Kalou"}, ["ywg"] = {"Yinhawangka"}, ["ywl"] = {"Western Lalu"}, ["ywn"] = {"Yawanawa"}, ["ywq"] = {"Wuding-Luquan Yi"}, ["ywr"] = {"Yawuru"}, ["ywt"] = {"Xishanba Lalo", "Central Lalo"}, ["ywu"] = {"Wumeng Nasu"}, ["yww"] = {"Yawarawarga"}, ["yxa"] = {"Mayawali"}, ["yxg"] = {"Yagara"}, ["yxl"] = {"Yardliyawarra"}, ["yxm"] = {"Yinwum"}, ["yxu"] = {"Yuyu"}, ["yxy"] = {"Yabula Yabula"}, ["yyr"] = {"Yir Yoront"}, ["yyu"] = {"Yau (Sandaun Province)"}, ["yyz"] = {"Ayizi"}, ["yzg"] = {"E'ma Buyang"}, ["yzk"] = {"Zokhuo"}, ["zaa"] = {"Sierra de Juárez Zapotec"}, ["zab"] = {"Western Tlacolula Valley Zapotec", "San Juan Guelavía Zapotec"}, ["zac"] = {"Ocotlán Zapotec"}, ["zad"] = {"Cajonos Zapotec"}, ["zae"] = {"Yareni Zapotec"}, ["zaf"] = {"Ayoquesco Zapotec"}, ["zag"] = {"Zaghawa"}, ["zah"] = {"Zangwal"}, ["zai"] = {"Isthmus Zapotec"}, ["zaj"] = {"Zaramo"}, ["zak"] = {"Zanaki"}, ["zal"] = {"Zauzou"}, ["zam"] = {"Miahuatlán Zapotec"}, ["zao"] = {"Ozolotepec Zapotec"}, ["zap"] = {"Zapotec"}, ["zaq"] = {"Aloápam Zapotec"}, ["zar"] = {"Rincón Zapotec"}, ["zas"] = {"Santo Domingo Albarradas Zapotec"}, ["zat"] = {"Tabaa Zapotec"}, ["zau"] = {"Zangskari"}, ["zav"] = {"Yatzachi Zapotec"}, ["zaw"] = {"Mitla Zapotec"}, ["zax"] = {"Xadani Zapotec"}, ["zay"] = {"Zayse-Zergulla", "Zaysete"}, ["zaz"] = {"Zari"}, ["zba"] = {"Balaibalan"}, ["zbc"] = {"Central Berawan"}, ["zbe"] = {"East Berawan"}, ["zbl"] = {"Blissymbols", "Bliss", "Blissymbolics"}, ["zbt"] = {"Batui"}, ["zbu"] = {"Bu (Bauchi State)"}, ["zbw"] = {"West Berawan"}, ["zca"] = {"Coatecas Altas Zapotec"}, ["zch"] = {"Central Hongshuihe Zhuang"}, ["zdj"] = {"Комор"}, ["zea"] = {"Zeeuws"}, ["zeg"] = {"Zenag"}, ["zeh"] = {"Eastern Hongshuihe Zhuang"}, ["zen"] = {"Zenaga"}, ["zga"] = {"Kinga"}, ["zgb"] = {"Guibei Zhuang"}, ["zgh"] = {"Стандарт Мароккогийн Бербер"}, ["zgm"] = {"Minz Zhuang"}, ["zgn"] = {"Guibian Zhuang"}, ["zgr"] = {"Magori"}, ["zhb"] = {"Zhaba"}, ["zhd"] = {"Dai Zhuang"}, ["zhi"] = {"Zhire"}, ["zhn"] = {"Nong Zhuang"}, ["zhw"] = {"Zhoa"}, ["zhx"] = {"Chinese (family)"}, ["zia"] = {"Zia"}, ["zib"] = {"Zimbabwe Sign Language"}, ["zik"] = {"Zimakani"}, ["zil"] = {"Zialo"}, ["zim"] = {"Mesme"}, ["zin"] = {"Zinza"}, ["ziw"] = {"Zigula"}, ["ziz"] = {"Zizilivakan"}, ["zka"] = {"Kaimbulawa"}, ["zkb"] = {"Koibal"}, ["zkd"] = {"Kadu"}, ["zkg"] = {"Koguryo"}, ["zkh"] = {"Khorezmian"}, ["zkk"] = {"Karankawa"}, ["zkn"] = {"Kanan"}, ["zko"] = {"Kott"}, ["zkp"] = {"São Paulo Kaingáng"}, ["zkr"] = {"Zakhring"}, ["zkt"] = {"Kitan"}, ["zku"] = {"Kaurna"}, ["zkv"] = {"Krevinian"}, ["zkz"] = {"Khazar"}, ["zla"] = {"Zula"}, ["zle"] = {"Зүүн Слав хэлнүүд"}, ["zlj"] = {"Liujiang Zhuang"}, ["zlm"] = {"Malay (individual language)"}, ["zln"] = {"Lianshan Zhuang"}, ["zlq"] = {"Liuqian Zhuang"}, ["zls"] = {"South Slavic languages"}, ["zlw"] = {"West Slavic languages"}, ["zma"] = {"Manda (Australia)"}, ["zmb"] = {"Zimba"}, ["zmc"] = {"Margany"}, ["zmd"] = {"Maridan"}, ["zme"] = {"Mangerr"}, ["zmf"] = {"Mfinu"}, ["zmg"] = {"Marti Ke"}, ["zmh"] = {"Makolkol"}, ["zmi"] = {"Negeri Sembilan Malay"}, ["zmj"] = {"Maridjabin"}, ["zmk"] = {"Mandandanyi"}, ["zml"] = {"Matngala"}, ["zmm"] = {"Marimanindji", "Marramaninyshi"}, ["zmn"] = {"Mbangwe"}, ["zmo"] = {"Molo"}, ["zmp"] = {"Mpuono"}, ["zmq"] = {"Mituku"}, ["zmr"] = {"Maranunggu"}, ["zms"] = {"Mbesa"}, ["zmt"] = {"Maringarr"}, ["zmu"] = {"Muruwari"}, ["zmv"] = {"Mbariman-Gudhinma"}, ["zmw"] = {"Mbo (Democratic Republic of Congo)"}, ["zmx"] = {"Bomitaba"}, ["zmy"] = {"Mariyedi"}, ["zmz"] = {"Mbandja"}, ["zna"] = {"Zan Gula"}, ["znd"] = {"Zande languages"}, ["zne"] = {"Zande (individual language)"}, ["zng"] = {"Mang"}, ["znk"] = {"Manangkari"}, ["zns"] = {"Mangas"}, ["zoc"] = {"Copainalá Zoque"}, ["zoh"] = {"Chimalapa Zoque"}, ["zom"] = {"Zou"}, ["zoo"] = {"Asunción Mixtepec Zapotec"}, ["zoq"] = {"Tabasco Zoque"}, ["zor"] = {"Rayón Zoque"}, ["zos"] = {"Francisco León Zoque"}, ["zpa"] = {"Lachiguiri Zapotec"}, ["zpb"] = {"Yautepec Zapotec"}, ["zpc"] = {"Choapan Zapotec"}, ["zpd"] = {"Southeastern Ixtlán Zapotec"}, ["zpe"] = {"Petapa Zapotec"}, ["zpf"] = {"San Pedro Quiatoni Zapotec"}, ["zpg"] = {"Guevea De Humboldt Zapotec"}, ["zph"] = {"Totomachapan Zapotec"}, ["zpi"] = {"Santa María Quiegolani Zapotec"}, ["zpj"] = {"Quiavicuzas Zapotec"}, ["zpk"] = {"Tlacolulita Zapotec"}, ["zpl"] = {"Lachixío Zapotec"}, ["zpm"] = {"Mixtepec Zapotec"}, ["zpn"] = {"Santa Inés Yatzechi Zapotec"}, ["zpo"] = {"Amatlán Zapotec"}, ["zpp"] = {"El Alto Zapotec"}, ["zpq"] = {"Zoogocho Zapotec"}, ["zpr"] = {"Santiago Xanica Zapotec"}, ["zps"] = {"Coatlán Zapotec"}, ["zpt"] = {"San Vicente Coatlán Zapotec"}, ["zpu"] = {"Yalálag Zapotec"}, ["zpv"] = {"Chichicapan Zapotec"}, ["zpw"] = {"Zaniza Zapotec"}, ["zpx"] = {"San Baltazar Loxicha Zapotec"}, ["zpy"] = {"Mazaltepec Zapotec"}, ["zpz"] = {"Texmelucan Zapotec"}, ["zqe"] = {"Qiubei Zhuang"}, ["zra"] = {"Kara (Korea)"}, ["zrg"] = {"Mirgan"}, ["zrn"] = {"Zerenkel"}, ["zro"] = {"Záparo"}, ["zrp"] = {"Zarphatic"}, ["zrs"] = {"Mairasi"}, ["zsa"] = {"Sarasira"}, ["zsk"] = {"Kaskean"}, ["zsl"] = {"Zambian Sign Language"}, ["zsm"] = {"Standard Malay"}, ["zsr"] = {"Southern Rincon Zapotec"}, ["zsu"] = {"Sukurum"}, ["zte"] = {"Elotepec Zapotec"}, ["ztg"] = {"Xanaguía Zapotec"}, ["ztl"] = {"Lapaguía-Guivini Zapotec"}, ["ztm"] = {"San Agustín Mixtepec Zapotec"}, ["ztn"] = {"Santa Catarina Albarradas Zapotec"}, ["ztp"] = {"Loxicha Zapotec"}, ["ztq"] = {"Quioquitani-Quierí Zapotec"}, ["zts"] = {"Tilquiapan Zapotec"}, ["ztt"] = {"Tejalapan Zapotec"}, ["ztu"] = {"Güilá Zapotec"}, ["ztx"] = {"Zaachila Zapotec"}, ["zty"] = {"Yatee Zapotec"}, ["zua"] = {"Zeem"}, ["zuh"] = {"Tokano"}, ["zum"] = {"Kumzari"}, ["zun"] = {"Zuni"}, ["zuy"] = {"Zumaya"}, ["zwa"] = {"Zay"}, ["zxx"] = {"No linguistic content", "Not applicable"}, ["zyb"] = {"Yongbei Zhuang"}, ["zyg"] = {"Yang Zhuang"}, ["zyj"] = {"Youjiang Zhuang"}, ["zyn"] = {"Yongnan Zhuang"}, ["zyp"] = {"Zyphe Chin"}, ["zza"] = {"Zaza", "Dimili", "Dimli (macrolanguage)", "Kirdki", "Kirmanjki (macrolanguage)", "Zazaki"}, ["zzj"] = {"Zuojiang Zhuang"} } local deprecated = { ["in"] = {"Indonesian"}, ["iw"] = {"Еврей"}, ["ji"] = {"Yiddish"}, ["jw"] = {"Javanese"}, ["mo"] = {"Moldavian", "Moldovan"}, ["aam"] = {"Aramanik"}, ["adp"] = {"Adap"}, ["agp"] = {"Paranan"}, ["ais"] = {"Nataoran Amis"}, ["aoh"] = {"Arma"}, ["asd"] = {"Asas"}, ["aue"] = {"ǂKxʼauǁʼein"}, ["ayx"] = {"Ayi (China)"}, ["ayy"] = {"Tayabas Ayta"}, ["baz"] = {"Tunen"}, ["bbz"] = {"Babalia Creole Arabic"}, ["bgm"] = {"Baga Mboteni"}, ["bhk"] = {"Albay Bicolano"}, ["bic"] = {"Bikaru"}, ["bij"] = {"Vaghat-Ya-Bijim-Legeri"}, ["bjd"] = {"Bandjigali"}, ["bjq"] = {"Southern Betsimisaraka Malagasy"}, ["bkb"] = {"Finallig"}, ["blg"] = {"Balau"}, ["bmy"] = {"Bemba (Democratic Republic of Congo)"}, ["bpb"] = {"Barbacoas"}, ["btb"] = {"Beti (Cameroon)"}, ["btl"] = {"Bhatola"}, ["bxx"] = {"Borna (Democratic Republic of Congo)"}, ["byy"] = {"Buya"}, ["cbe"] = {"Chipiajes"}, ["cbh"] = {"Cagua"}, ["cca"] = {"Cauca"}, ["ccq"] = {"Chaungtha"}, ["cdg"] = {"Chamari"}, ["cjr"] = {"Chorotega"}, ["cka"] = {"Khumi Awa Chin"}, ["cmk"] = {"Chimakum"}, ["coy"] = {"Coyaima"}, ["cqu"] = {"Chilean Quechua"}, ["cum"] = {"Cumeral"}, ["daf"] = {"Dan"}, ["dap"] = {"Nisi (India)"}, ["dgu"] = {"Degaru"}, ["dha"] = {"Dhanwar (India)"}, ["dit"] = {"Dirari"}, ["djl"] = {"Djiwarli"}, ["dkl"] = {"Kolum So Dogon"}, ["drh"] = {"Darkhat"}, ["drr"] = {"Dororo"}, ["drw"] = {"Darwazi"}, ["dud"] = {"Hun-Saare"}, ["duj"] = {"Dhuwal"}, ["dwl"] = {"Walo Kumbe Dogon"}, ["dzd"] = {"Daza"}, ["ekc"] = {"Eastern Karnic"}, ["elp"] = {"Elpaputih"}, ["emo"] = {"Emok"}, ["gav"] = {"Gabutamon"}, ["gbc"] = {"Garawa"}, ["gfx"] = {"Mangetti Dune ǃXung"}, ["ggn"] = {"Eastern Gurung"}, ["ggo"] = {"Southern Gondi"}, ["ggr"] = {"Aghu Tharnggalu"}, ["gio"] = {"Gelao"}, ["gji"] = {"Geji"}, ["gli"] = {"Guliguli"}, ["gti"] = {"Gbati-ri"}, ["guv"] = {"Gey"}, ["hrr"] = {"Horuru"}, ["iap"] = {"Iapama"}, ["ibi"] = {"Ibilo"}, ["ill"] = {"Iranun"}, ["ilw"] = {"Talur"}, ["ime"] = {"Imeraguen"}, ["izi"] = {"Izi-Ezaa-Ikwo-Mgbo"}, ["jar"] = {"Jarawa (Nigeria)"}, ["jeg"] = {"Jeng"}, ["kbf"] = {"Kakauhua"}, ["kdv"] = {"Kado"}, ["kgc"] = {"Kasseng"}, ["kgd"] = {"Kataang"}, ["kgh"] = {"Upper Tanudan Kalinga"}, ["kjf"] = {"Khalaj [Indo-Iranian]"}, ["koj"] = {"Sara Dunjo"}, ["kox"] = {"Coxima"}, ["kpp"] = {"Paku Karen"}, ["krm"] = {"Krim"}, ["ktr"] = {"Kota Marudu Tinagas"}, ["kvs"] = {"Kunggara"}, ["kwq"] = {"Kwak"}, ["kxe"] = {"Kakihum"}, ["kxl"] = {"Nepali Kurux"}, ["kxu"] = {"Kui (India)"}, ["kzh"] = {"Kenuzi-Dongola"}, ["kzj"] = {"Coastal Kadazan"}, ["kzt"] = {"Tambunan Dusun"}, ["lba"] = {"Lui"}, ["leg"] = {"Lengua"}, ["lii"] = {"Lingkhim"}, ["llo"] = {"Khlor"}, ["lmm"] = {"Lamam"}, ["lmz"] = {"Lumbee"}, ["lsg"] = {"Lyons Sign Language"}, ["meg"] = {"Mea"}, ["mgx"] = {"Omati"}, ["mhh"] = {"Maskoy Pidgin"}, ["mja"] = {"Mahei"}, ["mld"] = {"Malakhel"}, ["mnt"] = {"Maykulan"}, ["mof"] = {"Mohegan-Montauk-Narragansett"}, ["mst"] = {"Cataelano Mandaya"}, ["mvm"] = {"Muya"}, ["mwd"] = {"Mudbura"}, ["mwj"] = {"Maligo"}, ["mwx"] = {"Mediak"}, ["mwy"] = {"Mosiro"}, ["myd"] = {"Maramba"}, ["myi"] = {"Mina (India)"}, ["myq"] = {"Forest Maninka"}, ["myt"] = {"Sangab Mandaya"}, ["nad"] = {"Nijadali"}, ["nbf"] = {"Naxi"}, ["nbx"] = {"Ngura"}, ["ncp"] = {"Ndaktup"}, ["ngo"] = {"Ngoni"}, ["nln"] = {"Durango Nahuatl"}, ["nlr"] = {"Ngarla"}, ["nns"] = {"Ningye"}, ["nnx"] = {"Ngong"}, ["noo"] = {"Nootka"}, ["nts"] = {"Natagaimas"}, ["nxu"] = {"Narau"}, ["ome"] = {"Omejes"}, ["oun"] = {"ǃOǃung"}, ["pat"] = {"Papitalai"}, ["pbz"] = {"Palu"}, ["pcr"] = {"Panang"}, ["pgy"] = {"Pongyong"}, ["plp"] = {"Palpa"}, ["pmc"] = {"Palumata"}, ["pmu"] = {"Mirpur Panjabi"}, ["pod"] = {"Ponares"}, ["ppa"] = {"Pao"}, ["ppr"] = {"Piru"}, ["prb"] = {"Lua'"}, ["pry"] = {"Pray 3"}, ["puk"] = {"Pu Ko"}, ["puz"] = {"Purum Naga"}, ["rie"] = {"Rien"}, ["rmr"] = {"Caló"}, ["rna"] = {"Runa"}, ["rsi"] = {"Rennellese Sign Language"}, ["sap"] = {"Sanapaná"}, ["sca"] = {"Sansu"}, ["sdm"] = {"Semandang"}, ["sgl"] = {"Sanglechi-Ishkashimi"}, ["sgo"] = {"Songa"}, ["skk"] = {"Sok"}, ["snh"] = {"Shinabo"}, ["sul"] = {"Surigaonon"}, ["sum"] = {"Sumo-Mayangna"}, ["svr"] = {"Savara"}, ["tbb"] = {"Tapeba"}, ["tdu"] = {"Tempasuk Dusun"}, ["tgg"] = {"Tangga"}, ["thc"] = {"Tai Hang Tong"}, ["thw"] = {"Thudam"}, ["thx"] = {"The"}, ["tid"] = {"Tidong"}, ["tie"] = {"Tingal"}, ["tkk"] = {"Takpa"}, ["tlw"] = {"South Wemale"}, ["tmp"] = {"Tai Mène"}, ["tne"] = {"Tinoc Kallahan"}, ["tnf"] = {"Tangshewi"}, ["toe"] = {"Tomedes"}, ["tsf"] = {"Southwestern Tamang"}, ["unp"] = {"Worora"}, ["uok"] = {"Uokha"}, ["vki"] = {"Ija-Zuba"}, ["wgw"] = {"Wagawaga"}, ["wit"] = {"Wintu"}, ["wiw"] = {"Wirangu"}, ["wra"] = {"Warapu"}, ["xba"] = {"Kamba (Brazil)"}, ["xbx"] = {"Kabixí"}, ["xia"] = {"Xiandao"}, ["xip"] = {"Xipináwa"}, ["xkh"] = {"Karahawyana"}, ["xrq"] = {"Karranga"}, ["xtz"] = {"Tasmanian"}, ["ybd"] = {"Yangbye"}, ["yds"] = {"Yiddish Sign Language"}, ["yen"] = {"Yendang"}, ["yiy"] = {"Yir Yoront"}, ["yma"] = {"Yamphe"}, ["ymt"] = {"Mator-Taygi-Karagas"}, ["ynh"] = {"Yangho"}, ["yos"] = {"Yos"}, ["yri"] = {"Yarí"}, ["yuu"] = {"Yugh"}, ["zir"] = {"Ziriya"} } return { active = active, deprecated = deprecated, } a0gu93j0nn71bhs52t67j7nguvny72s 859195 859194 2026-06-18T08:01:00Z Enkhsaihan2005 64429 859195 Scribunto text/plain -- File-Date: 2021-03-05 local active = { ["aa"] = {"Афар"}, ["ab"] = {"Абхаз"}, ["ae"] = {"Avestan"}, ["af"] = {"Африкаанс"}, ["ak"] = {"Акан"}, ["am"] = {"Амхар"}, ["an"] = {"Aragonese"}, ["ar"] = {"Араб"}, ["as"] = {"Ассам"}, ["av"] = {"Авар"}, ["ay"] = {"Аймара"}, ["az"] = {"Азербайжан"}, ["ba"] = {"Башкир"}, ["be"] = {"Беларусь"}, ["bg"] = {"Болгар"}, ["bh"] = {"Bihari languages"}, ["bi"] = {"Бислама"}, ["bm"] = {"Бамбара"}, ["bn"] = {"Бенгал", "Бангла"}, ["bo"] = {"Төвөд"}, ["br"] = {"Breton"}, ["bs"] = {"Босни"}, ["ca"] = {"Каталан", "Валенси"}, ["ce"] = {"Чечень"}, ["ch"] = {"Chamorro"}, ["co"] = {"Корсика"}, ["cr"] = {"Cree"}, ["cs"] = {"Чех"}, ["cu"] = {"Church Slavic", "Church Slavonic", "Old Bulgarian", "Old Church Slavonic", "Old Slavonic"}, ["cv"] = {"Чуваш"}, ["cy"] = {"Уэльс"}, ["da"] = {"Дани"}, ["de"] = {"Герман"}, ["dv"] = {"Дивехи", "Мальдив"}, ["dz"] = {"Зонка"}, ["ee"] = {"Ewe"}, ["el"] = {"Modern Greek (1453-)"}, ["en"] = {"Англи"}, ["eo"] = {"Эсперанто"}, ["es"] = {"Испани", "Кастиль"}, ["et"] = {"Эстони"}, ["eu"] = {"Баск"}, ["fa"] = {"Перс"}, ["ff"] = {"Фула"}, ["fi"] = {"Фин"}, ["fj"] = {"Фижи"}, ["fo"] = {"Фарер"}, ["fr"] = {"Франц"}, ["fy"] = {"Western Frisian"}, ["ga"] = {"Ирланд"}, ["gd"] = {"Шотланд Гел", "Гел"}, ["gl"] = {"Галиси"}, ["gn"] = {"Гуарани"}, ["gu"] = {"Gujarati"}, ["gv"] = {"Manx"}, ["ha"] = {"Хауса"}, ["he"] = {"Еврей"}, ["hi"] = {"Хинди"}, ["ho"] = {"Хири Моту"}, ["hr"] = {"Хорват"}, ["ht"] = {"Хаити", "Хаитийн Креол"}, ["hu"] = {"Унгар"}, ["hy"] = {"Армени"}, ["hz"] = {"Хереро"}, ["ia"] = {"Interlingua (International Auxiliary Language Association)"}, ["id"] = {"Индонез"}, ["ie"] = {"Interlingue", "Occidental"}, ["ig"] = {"Игбо"}, ["ii"] = {"Сычуаны И", "Носу"}, ["ik"] = {"Inupiaq"}, ["io"] = {"Ido"}, ["is"] = {"Исланд"}, ["it"] = {"Итали"}, ["iu"] = {"Inuktitut"}, ["ja"] = {"Япон"}, ["jv"] = {"Javanese"}, ["ka"] = {"Гүрж"}, ["kg"] = {"Конго"}, ["ki"] = {"Kikuyu", "Gikuyu"}, ["kj"] = {"Кваньяма"}, ["kk"] = {"Казах"}, ["kl"] = {"Гренланд"}, ["km"] = {"Кхмер", "Төв Кхмер"}, ["kn"] = {"Каннада"}, ["ko"] = {"Солонгос"}, ["kr"] = {"Kanuri"}, ["ks"] = {"Kashmiri"}, ["ku"] = {"Курд"}, ["kv"] = {"Коми"}, ["kw"] = {"Cornish"}, ["ky"] = {"Киргиз"}, ["la"] = {"Латин"}, ["lb"] = {"Люксембург"}, ["lg"] = {"Ганда", "Луганда"}, ["li"] = {"Лимбург"}, ["ln"] = {"Лингала"}, ["lo"] = {"Лаос"}, ["lt"] = {"Литва"}, ["lu"] = {"Luba-Katanga"}, ["lv"] = {"Латви"}, ["mg"] = {"Малагас"}, ["mh"] = {"Маршалл"}, ["mi"] = {"Маори"}, ["mk"] = {"Македон"}, ["ml"] = {"Malayalam"}, ["mn"] = {"Монгол"}, ["mr"] = {"Марати"}, ["ms"] = {"Малай"}, ["mt"] = {"Мальта"}, ["my"] = {"Бирм"}, ["na"] = {"Науру"}, ["nb"] = {"Норвегийн Бүкмол"}, ["nd"] = {"North Ndebele"}, ["ne"] = {"Балба"}, ["ng"] = {"Ndonga"}, ["nl"] = {"Нидерланд", "Flemish"}, ["nn"] = {"Норвегийн Нюнорск"}, ["no"] = {"Норвеги"}, ["nr"] = {"Өмнөд Ндебеле"}, ["nv"] = {"Navajo", "Navaho"}, ["ny"] = {"Ньянжа", "Чева", "Чичева"}, ["oc"] = {"Окситан"}, ["oj"] = {"Ojibwa"}, ["om"] = {"Оромо"}, ["or"] = {"Oriya (macrolanguage)", "Odia (macrolanguage)"}, ["os"] = {"Осети", "Осет"}, ["pa"] = {"Панжаби", "Пунжаби"}, ["pi"] = {"Pali"}, ["pl"] = {"Польш"}, ["ps"] = {"Пуштун", "Паштун"}, ["pt"] = {"Португал"}, ["qu"] = {"Кечуа"}, ["rm"] = {"Руманш"}, ["rn"] = {"Рунди"}, ["ro"] = {"Румын", "Молдав"}, ["ru"] = {"Орос"}, ["rw"] = {"Киняруанда"}, ["sa"] = {"Санскрит"}, ["sc"] = {"Сардини"}, ["sd"] = {"Синди"}, ["se"] = {"Хойд Сами"}, ["sg"] = {"Санго"}, ["sh"] = {"Серби-Хорват"}, ["si"] = {"Синхал"}, ["sk"] = {"Словак"}, ["sl"] = {"Словени"}, ["sm"] = {"Самоа"}, ["sn"] = {"Шона"}, ["so"] = {"Сомали"}, ["sq"] = {"Албани"}, ["sr"] = {"Серби"}, ["ss"] = {"Свати"}, ["st"] = {"Өмнөд Сото"}, ["su"] = {"Sundanese"}, ["sv"] = {"Швед"}, ["sw"] = {"Свахили"}, ["ta"] = {"Тамил"}, ["te"] = {"Телүгү"}, ["tg"] = {"Тажик"}, ["th"] = {"Тай"}, ["ti"] = {"Тигриня"}, ["tk"] = {"Туркмен"}, ["tl"] = {"Тагалог"}, ["tn"] = {"Тсвана"}, ["to"] = {"Tonga (Tonga Islands)"}, ["tr"] = {"Турк"}, ["ts"] = {"Тсонга"}, ["tt"] = {"Татар"}, ["tw"] = {"Twi"}, ["ty"] = {"Tahitian"}, ["ug"] = {"Уйгур"}, ["uk"] = {"Украин"}, ["ur"] = {"Урду"}, ["uz"] = {"Узбек"}, ["ve"] = {"Венда"}, ["vi"] = {"Вьетнам"}, ["vo"] = {"Volapük"}, ["wa"] = {"Walloon"}, ["wo"] = {"Wolof"}, ["xh"] = {"Коса"}, ["yi"] = {"Идиш"}, ["yo"] = {"Ёруба"}, ["za"] = {"Жуан"}, ["zh"] = {"Хятад"}, ["zu"] = {"Зулу"}, ["aaa"] = {"Ghotuo"}, ["aab"] = {"Alumu-Tesu"}, ["aac"] = {"Ari"}, ["aad"] = {"Amal"}, ["aae"] = {"Arbëreshë Albanian"}, ["aaf"] = {"Aranadan"}, ["aag"] = {"Ambrak"}, ["aah"] = {"Abu' Arapesh"}, ["aai"] = {"Arifama-Miniafia"}, ["aak"] = {"Ankave"}, ["aal"] = {"Afade"}, ["aan"] = {"Anambé"}, ["aao"] = {"Algerian Saharan Arabic"}, ["aap"] = {"Pará Arára"}, ["aaq"] = {"Eastern Abnaki"}, ["aas"] = {"Aasáx"}, ["aat"] = {"Arvanitika Albanian"}, ["aau"] = {"Abau"}, ["aav"] = {"Austro-Asiatic languages"}, ["aaw"] = {"Solong"}, ["aax"] = {"Mandobo Atas"}, ["aaz"] = {"Amarasi"}, ["aba"] = {"Abé"}, ["abb"] = {"Bankon"}, ["abc"] = {"Ambala Ayta"}, ["abd"] = {"Manide"}, ["abe"] = {"Western Abnaki"}, ["abf"] = {"Abai Sungai"}, ["abg"] = {"Abaga"}, ["abh"] = {"Tajiki Arabic"}, ["abi"] = {"Abidji"}, ["abj"] = {"Aka-Bea"}, ["abl"] = {"Lampung Nyo"}, ["abm"] = {"Abanyom"}, ["abn"] = {"Abua"}, ["abo"] = {"Abon"}, ["abp"] = {"Abellen Ayta"}, ["abq"] = {"Abaza"}, ["abr"] = {"Abron"}, ["abs"] = {"Ambonese Malay"}, ["abt"] = {"Ambulas"}, ["abu"] = {"Abure"}, ["abv"] = {"Baharna Arabic"}, ["abw"] = {"Pal"}, ["abx"] = {"Inabaknon"}, ["aby"] = {"Aneme Wake"}, ["abz"] = {"Abui"}, ["aca"] = {"Achagua"}, ["acb"] = {"Áncá"}, ["acd"] = {"Gikyode"}, ["ace"] = {"Achinese"}, ["acf"] = {"Saint Lucian Creole French"}, ["ach"] = {"Acoli"}, ["aci"] = {"Aka-Cari"}, ["ack"] = {"Aka-Kora"}, ["acl"] = {"Akar-Bale"}, ["acm"] = {"Mesopotamian Arabic"}, ["acn"] = {"Achang"}, ["acp"] = {"Eastern Acipa"}, ["acq"] = {"Ta'izzi-Adeni Arabic"}, ["acr"] = {"Achi"}, ["acs"] = {"Acroá"}, ["act"] = {"Achterhoeks"}, ["acu"] = {"Achuar-Shiwiar"}, ["acv"] = {"Achumawi"}, ["acw"] = {"Hijazi Arabic"}, ["acx"] = {"Omani Arabic"}, ["acy"] = {"Cypriot Arabic"}, ["acz"] = {"Acheron"}, ["ada"] = {"Adangme"}, ["adb"] = {"Atauran"}, ["add"] = {"Lidzonka", "Dzodinka"}, ["ade"] = {"Adele"}, ["adf"] = {"Dhofari Arabic"}, ["adg"] = {"Andegerebinha"}, ["adh"] = {"Adhola"}, ["adi"] = {"Adi"}, ["adj"] = {"Adioukrou"}, ["adl"] = {"Galo"}, ["adn"] = {"Adang"}, ["ado"] = {"Abu"}, ["adq"] = {"Adangbe"}, ["adr"] = {"Adonara"}, ["ads"] = {"Adamorobe Sign Language"}, ["adt"] = {"Adnyamathanha"}, ["adu"] = {"Aduge"}, ["adw"] = {"Amundava"}, ["adx"] = {"Amdo Tibetan"}, ["ady"] = {"Adyghe", "Adygei"}, ["adz"] = {"Adzera"}, ["aea"] = {"Areba"}, ["aeb"] = {"Tunisian Arabic"}, ["aec"] = {"Saidi Arabic"}, ["aed"] = {"Argentine Sign Language"}, ["aee"] = {"Northeast Pashai", "Northeast Pashayi"}, ["aek"] = {"Haeke"}, ["ael"] = {"Ambele"}, ["aem"] = {"Arem"}, ["aen"] = {"Armenian Sign Language"}, ["aeq"] = {"Aer"}, ["aer"] = {"Eastern Arrernte"}, ["aes"] = {"Alsea"}, ["aeu"] = {"Akeu"}, ["aew"] = {"Ambakich"}, ["aey"] = {"Amele"}, ["aez"] = {"Aeka"}, ["afa"] = {"Afro-Asiatic languages"}, ["afb"] = {"Gulf Arabic"}, ["afd"] = {"Andai"}, ["afe"] = {"Putukwam"}, ["afg"] = {"Afghan Sign Language"}, ["afh"] = {"Afrihili"}, ["afi"] = {"Akrukay", "Chini"}, ["afk"] = {"Nanubae"}, ["afn"] = {"Defaka"}, ["afo"] = {"Eloyi"}, ["afp"] = {"Tapei"}, ["afs"] = {"Afro-Seminole Creole"}, ["aft"] = {"Afitti"}, ["afu"] = {"Awutu"}, ["afz"] = {"Obokuitai"}, ["aga"] = {"Aguano"}, ["agb"] = {"Legbo"}, ["agc"] = {"Agatu"}, ["agd"] = {"Agarabi"}, ["age"] = {"Angal"}, ["agf"] = {"Arguni"}, ["agg"] = {"Angor"}, ["agh"] = {"Ngelima"}, ["agi"] = {"Agariya"}, ["agj"] = {"Argobba"}, ["agk"] = {"Isarog Agta"}, ["agl"] = {"Fembe"}, ["agm"] = {"Angaataha"}, ["agn"] = {"Agutaynen"}, ["ago"] = {"Tainae"}, ["agq"] = {"Aghem"}, ["agr"] = {"Aguaruna"}, ["ags"] = {"Esimbi"}, ["agt"] = {"Central Cagayan Agta"}, ["agu"] = {"Aguacateco"}, ["agv"] = {"Remontado Dumagat"}, ["agw"] = {"Kahua"}, ["agx"] = {"Агуль"}, ["agy"] = {"Southern Alta"}, ["agz"] = {"Mt. Iriga Agta"}, ["aha"] = {"Ahanta"}, ["ahb"] = {"Axamb"}, ["ahg"] = {"Qimant"}, ["ahh"] = {"Aghu"}, ["ahi"] = {"Tiagbamrin Aizi"}, ["ahk"] = {"Akha"}, ["ahl"] = {"Igo"}, ["ahm"] = {"Mobumrin Aizi"}, ["ahn"] = {"Àhàn"}, ["aho"] = {"Ahom"}, ["ahp"] = {"Aproumu Aizi"}, ["ahr"] = {"Ahirani"}, ["ahs"] = {"Ashe"}, ["aht"] = {"Ahtena"}, ["aia"] = {"Arosi"}, ["aib"] = {"Ainu (China)"}, ["aic"] = {"Ainbai"}, ["aid"] = {"Alngith"}, ["aie"] = {"Amara"}, ["aif"] = {"Agi"}, ["aig"] = {"Antigua and Barbuda Creole English"}, ["aih"] = {"Ai-Cham"}, ["aii"] = {"Assyrian Neo-Aramaic"}, ["aij"] = {"Lishanid Noshan"}, ["aik"] = {"Ake"}, ["ail"] = {"Aimele"}, ["aim"] = {"Aimol"}, ["ain"] = {"Ainu (Japan)"}, ["aio"] = {"Aiton"}, ["aip"] = {"Burumakok"}, ["aiq"] = {"Aimaq"}, ["air"] = {"Airoran"}, ["ait"] = {"Arikem"}, ["aiw"] = {"Aari"}, ["aix"] = {"Aighon"}, ["aiy"] = {"Ali"}, ["aja"] = {"Aja (South Sudan)"}, ["ajg"] = {"Aja (Benin)"}, ["aji"] = {"Ajië"}, ["ajn"] = {"Andajin"}, ["ajp"] = {"South Levantine Arabic"}, ["ajt"] = {"Judeo-Tunisian Arabic"}, ["aju"] = {"Judeo-Moroccan Arabic"}, ["ajw"] = {"Ajawa"}, ["ajz"] = {"Amri Karbi"}, ["akb"] = {"Batak Angkola"}, ["akc"] = {"Mpur"}, ["akd"] = {"Ukpet-Ehom"}, ["ake"] = {"Akawaio"}, ["akf"] = {"Akpa"}, ["akg"] = {"Anakalangu"}, ["akh"] = {"Angal Heneng"}, ["aki"] = {"Aiome"}, ["akj"] = {"Aka-Jeru"}, ["akk"] = {"Akkadian"}, ["akl"] = {"Aklanon"}, ["akm"] = {"Aka-Bo"}, ["ako"] = {"Akurio"}, ["akp"] = {"Siwu"}, ["akq"] = {"Ak"}, ["akr"] = {"Araki"}, ["aks"] = {"Akaselem"}, ["akt"] = {"Akolet"}, ["aku"] = {"Akum"}, ["akv"] = {"Akhvakh"}, ["akw"] = {"Akwa"}, ["akx"] = {"Aka-Kede"}, ["aky"] = {"Aka-Kol"}, ["akz"] = {"Alabama"}, ["ala"] = {"Alago"}, ["alc"] = {"Qawasqar"}, ["ald"] = {"Alladian"}, ["ale"] = {"Aleut"}, ["alf"] = {"Alege"}, ["alg"] = {"Algonquian languages"}, ["alh"] = {"Alawa"}, ["ali"] = {"Amaimon"}, ["alj"] = {"Alangan"}, ["alk"] = {"Alak"}, ["all"] = {"Allar"}, ["alm"] = {"Amblong"}, ["aln"] = {"Gheg Albanian"}, ["alo"] = {"Larike-Wakasihu"}, ["alp"] = {"Alune"}, ["alq"] = {"Algonquin"}, ["alr"] = {"Alutor"}, ["als"] = {"Tosk Albanian"}, ["alt"] = {"Өмнөд Алтай"}, ["alu"] = {"'Are'are"}, ["alv"] = {"Atlantic-Congo languages"}, ["alw"] = {"Alaba-K’abeena", "Wanbasana"}, ["alx"] = {"Amol"}, ["aly"] = {"Alyawarr"}, ["alz"] = {"Alur"}, ["ama"] = {"Amanayé"}, ["amb"] = {"Ambo"}, ["amc"] = {"Amahuaca"}, ["ame"] = {"Yanesha'"}, ["amf"] = {"Hamer-Banna"}, ["amg"] = {"Amurdak"}, ["ami"] = {"Amis"}, ["amj"] = {"Amdang"}, ["amk"] = {"Ambai"}, ["aml"] = {"War-Jaintia"}, ["amm"] = {"Ama (Papua New Guinea)"}, ["amn"] = {"Amanab"}, ["amo"] = {"Amo"}, ["amp"] = {"Alamblak"}, ["amq"] = {"Amahai"}, ["amr"] = {"Amarakaeri"}, ["ams"] = {"Southern Amami-Oshima"}, ["amt"] = {"Amto"}, ["amu"] = {"Guerrero Amuzgo"}, ["amv"] = {"Ambelau"}, ["amw"] = {"Western Neo-Aramaic"}, ["amx"] = {"Anmatyerre"}, ["amy"] = {"Ami"}, ["amz"] = {"Atampaya"}, ["ana"] = {"Andaqui"}, ["anb"] = {"Andoa"}, ["anc"] = {"Ngas"}, ["and"] = {"Ansus"}, ["ane"] = {"Xârâcùù"}, ["anf"] = {"Animere"}, ["ang"] = {"Хуучин Англи (ca. 450-1100)"}, ["anh"] = {"Nend"}, ["ani"] = {"Andi"}, ["anj"] = {"Anor"}, ["ank"] = {"Goemai"}, ["anl"] = {"Anu-Hkongso Chin"}, ["anm"] = {"Anal"}, ["ann"] = {"Obolo"}, ["ano"] = {"Andoque"}, ["anp"] = {"Angika"}, ["anq"] = {"Jarawa (India)"}, ["anr"] = {"Andh"}, ["ans"] = {"Anserma"}, ["ant"] = {"Antakarinya", "Antikarinya"}, ["anu"] = {"Anuak"}, ["anv"] = {"Denya"}, ["anw"] = {"Anaang"}, ["anx"] = {"Andra-Hus"}, ["any"] = {"Anyin"}, ["anz"] = {"Anem"}, ["aoa"] = {"Angolar"}, ["aob"] = {"Abom"}, ["aoc"] = {"Pemon"}, ["aod"] = {"Andarum"}, ["aoe"] = {"Angal Enen"}, ["aof"] = {"Bragat"}, ["aog"] = {"Angoram"}, ["aoi"] = {"Anindilyakwa"}, ["aoj"] = {"Mufian"}, ["aok"] = {"Arhö"}, ["aol"] = {"Alor"}, ["aom"] = {"Ömie"}, ["aon"] = {"Bumbita Arapesh"}, ["aor"] = {"Aore"}, ["aos"] = {"Taikat"}, ["aot"] = {"Atong (India)", "A'tong"}, ["aou"] = {"A'ou"}, ["aox"] = {"Atorada"}, ["aoz"] = {"Uab Meto"}, ["apa"] = {"Apache languages"}, ["apb"] = {"Sa'a"}, ["apc"] = {"North Levantine Arabic"}, ["apd"] = {"Sudanese Arabic"}, ["ape"] = {"Bukiyip"}, ["apf"] = {"Pahanan Agta"}, ["apg"] = {"Ampanang"}, ["aph"] = {"Athpariya"}, ["api"] = {"Apiaká"}, ["apj"] = {"Jicarilla Apache"}, ["apk"] = {"Kiowa Apache"}, ["apl"] = {"Lipan Apache"}, ["apm"] = {"Mescalero-Chiricahua Apache"}, ["apn"] = {"Apinayé"}, ["apo"] = {"Ambul"}, ["app"] = {"Apma"}, ["apq"] = {"A-Pucikwar"}, ["apr"] = {"Arop-Lokep"}, ["aps"] = {"Arop-Sissano"}, ["apt"] = {"Apatani"}, ["apu"] = {"Apurinã"}, ["apv"] = {"Alapmunte"}, ["apw"] = {"Western Apache"}, ["apx"] = {"Aputai"}, ["apy"] = {"Apalaí"}, ["apz"] = {"Safeyoka"}, ["aqa"] = {"Alacalufan languages"}, ["aqc"] = {"Archi"}, ["aqd"] = {"Ampari Dogon"}, ["aqg"] = {"Arigidi"}, ["aqk"] = {"Aninka"}, ["aql"] = {"Algic languages"}, ["aqm"] = {"Atohwaim"}, ["aqn"] = {"Northern Alta"}, ["aqp"] = {"Atakapa"}, ["aqr"] = {"Arhâ"}, ["aqt"] = {"Angaité"}, ["aqz"] = {"Akuntsu"}, ["arb"] = {"Стандарт Араб"}, ["arc"] = {"Official Aramaic (700-300 BCE)", "Imperial Aramaic (700-300 BCE)"}, ["ard"] = {"Arabana"}, ["are"] = {"Western Arrarnta"}, ["arh"] = {"Arhuaco"}, ["ari"] = {"Arikara"}, ["arj"] = {"Arapaso"}, ["ark"] = {"Arikapú"}, ["arl"] = {"Arabela"}, ["arn"] = {"Mapudungun", "Mapuche"}, ["aro"] = {"Araona"}, ["arp"] = {"Arapaho"}, ["arq"] = {"Algerian Arabic"}, ["arr"] = {"Karo (Brazil)"}, ["ars"] = {"Najdi Arabic"}, ["art"] = {"Artificial languages"}, ["aru"] = {"Aruá (Amazonas State)", "Arawá"}, ["arv"] = {"Arbore"}, ["arw"] = {"Arawak"}, ["arx"] = {"Aruá (Rodonia State)"}, ["ary"] = {"Moroccan Arabic"}, ["arz"] = {"Египетийн Араб"}, ["asa"] = {"Asu (Tanzania)"}, ["asb"] = {"Assiniboine"}, ["asc"] = {"Casuarina Coast Asmat"}, ["ase"] = {"American Sign Language"}, ["asf"] = {"Auslan", "Australian Sign Language"}, ["asg"] = {"Cishingini"}, ["ash"] = {"Abishira"}, ["asi"] = {"Buruwai"}, ["asj"] = {"Sari"}, ["ask"] = {"Ashkun"}, ["asl"] = {"Asilulu"}, ["asn"] = {"Xingú Asuriní"}, ["aso"] = {"Dano"}, ["asp"] = {"Algerian Sign Language"}, ["asq"] = {"Austrian Sign Language"}, ["asr"] = {"Asuri"}, ["ass"] = {"Ipulo"}, ["ast"] = {"Asturian", "Asturleonese", "Bable", "Leonese"}, ["asu"] = {"Tocantins Asurini"}, ["asv"] = {"Asoa"}, ["asw"] = {"Australian Aborigines Sign Language"}, ["asx"] = {"Muratayak"}, ["asy"] = {"Yaosakor Asmat"}, ["asz"] = {"As"}, ["ata"] = {"Pele-Ata"}, ["atb"] = {"Zaiwa"}, ["atc"] = {"Atsahuaca"}, ["atd"] = {"Ata Manobo"}, ["ate"] = {"Atemble"}, ["atg"] = {"Ivbie North-Okpela-Arhe"}, ["ath"] = {"Athapascan languages"}, ["ati"] = {"Attié"}, ["atj"] = {"Atikamekw"}, ["atk"] = {"Ati"}, ["atl"] = {"Mt. Iraya Agta"}, ["atm"] = {"Ata"}, ["atn"] = {"Ashtiani"}, ["ato"] = {"Atong (Cameroon)"}, ["atp"] = {"Pudtol Atta"}, ["atq"] = {"Aralle-Tabulahan"}, ["atr"] = {"Waimiri-Atroari"}, ["ats"] = {"Gros Ventre"}, ["att"] = {"Pamplona Atta"}, ["atu"] = {"Reel"}, ["atv"] = {"Northern Altai"}, ["atw"] = {"Atsugewi"}, ["atx"] = {"Arutani"}, ["aty"] = {"Aneityum"}, ["atz"] = {"Arta"}, ["aua"] = {"Asumboa"}, ["aub"] = {"Alugu"}, ["auc"] = {"Waorani"}, ["aud"] = {"Anuta"}, ["auf"] = {"Arauan languages"}, ["aug"] = {"Aguna"}, ["auh"] = {"Aushi"}, ["aui"] = {"Anuki"}, ["auj"] = {"Awjilah"}, ["auk"] = {"Heyo"}, ["aul"] = {"Aulua"}, ["aum"] = {"Asu (Nigeria)"}, ["aun"] = {"Molmo One"}, ["auo"] = {"Auyokawa"}, ["aup"] = {"Makayam"}, ["auq"] = {"Anus", "Korur"}, ["aur"] = {"Aruek"}, ["aus"] = {"Australian languages"}, ["aut"] = {"Austral"}, ["auu"] = {"Auye"}, ["auw"] = {"Awyi"}, ["aux"] = {"Aurá"}, ["auy"] = {"Awiyaana"}, ["auz"] = {"Uzbeki Arabic"}, ["avb"] = {"Avau"}, ["avd"] = {"Alviri-Vidari"}, ["avi"] = {"Avikam"}, ["avk"] = {"Kotava"}, ["avl"] = {"Eastern Egyptian Bedawi Arabic"}, ["avm"] = {"Angkamuthi"}, ["avn"] = {"Avatime"}, ["avo"] = {"Agavotaguerra"}, ["avs"] = {"Aushiri"}, ["avt"] = {"Au"}, ["avu"] = {"Avokaya"}, ["avv"] = {"Avá-Canoeiro"}, ["awa"] = {"Awadhi"}, ["awb"] = {"Awa (Papua New Guinea)"}, ["awc"] = {"Cicipu"}, ["awd"] = {"Arawakan languages"}, ["awe"] = {"Awetí"}, ["awg"] = {"Anguthimri"}, ["awh"] = {"Awbono"}, ["awi"] = {"Aekyom"}, ["awk"] = {"Awabakal"}, ["awm"] = {"Arawum"}, ["awn"] = {"Awngi"}, ["awo"] = {"Awak"}, ["awr"] = {"Awera"}, ["aws"] = {"South Awyu"}, ["awt"] = {"Araweté"}, ["awu"] = {"Central Awyu"}, ["awv"] = {"Jair Awyu"}, ["aww"] = {"Awun"}, ["awx"] = {"Awara"}, ["awy"] = {"Edera Awyu"}, ["axb"] = {"Abipon"}, ["axe"] = {"Ayerrerenge"}, ["axg"] = {"Mato Grosso Arára"}, ["axk"] = {"Yaka (Central African Republic)"}, ["axl"] = {"Lower Southern Aranda"}, ["axm"] = {"Middle Armenian"}, ["axx"] = {"Xârâgurè"}, ["aya"] = {"Awar"}, ["ayb"] = {"Ayizo Gbe"}, ["ayc"] = {"Southern Aymara"}, ["ayd"] = {"Ayabadhu"}, ["aye"] = {"Ayere"}, ["ayg"] = {"Ginyanga"}, ["ayh"] = {"Hadrami Arabic"}, ["ayi"] = {"Leyigha"}, ["ayk"] = {"Akuku"}, ["ayl"] = {"Libyan Arabic"}, ["ayn"] = {"Sanaani Arabic"}, ["ayo"] = {"Ayoreo"}, ["ayp"] = {"North Mesopotamian Arabic"}, ["ayq"] = {"Ayi (Papua New Guinea)"}, ["ayr"] = {"Central Aymara"}, ["ays"] = {"Sorsogon Ayta"}, ["ayt"] = {"Magbukun Ayta"}, ["ayu"] = {"Ayu"}, ["ayz"] = {"Mai Brat"}, ["aza"] = {"Azha"}, ["azb"] = {"South Azerbaijani"}, ["azc"] = {"Uto-Aztecan languages"}, ["azd"] = {"Eastern Durango Nahuatl"}, ["azg"] = {"San Pedro Amuzgos Amuzgo"}, ["azj"] = {"North Azerbaijani"}, ["azm"] = {"Ipalapa Amuzgo"}, ["azn"] = {"Western Durango Nahuatl"}, ["azo"] = {"Awing"}, ["azt"] = {"Faire Atta"}, ["azz"] = {"Highland Puebla Nahuatl"}, ["baa"] = {"Babatana"}, ["bab"] = {"Bainouk-Gunyuño"}, ["bac"] = {"Badui"}, ["bad"] = {"Banda languages"}, ["bae"] = {"Baré"}, ["baf"] = {"Nubaca"}, ["bag"] = {"Tuki"}, ["bah"] = {"Bahamas Creole English"}, ["bai"] = {"Bamileke languages"}, ["baj"] = {"Barakai"}, ["bal"] = {"Baluchi"}, ["ban"] = {"Бали"}, ["bao"] = {"Waimaha"}, ["bap"] = {"Bantawa"}, ["bar"] = {"Бавари"}, ["bas"] = {"Basa (Cameroon)"}, ["bat"] = {"Baltic languages"}, ["bau"] = {"Bada (Nigeria)"}, ["bav"] = {"Vengo"}, ["baw"] = {"Bambili-Bambui"}, ["bax"] = {"Bamun"}, ["bay"] = {"Batuley"}, ["bba"] = {"Baatonum"}, ["bbb"] = {"Barai"}, ["bbc"] = {"Batak Toba"}, ["bbd"] = {"Bau"}, ["bbe"] = {"Bangba"}, ["bbf"] = {"Baibai"}, ["bbg"] = {"Barama"}, ["bbh"] = {"Bugan"}, ["bbi"] = {"Barombi"}, ["bbj"] = {"Ghomálá'"}, ["bbk"] = {"Babanki"}, ["bbl"] = {"Bats"}, ["bbm"] = {"Babango"}, ["bbn"] = {"Uneapa"}, ["bbo"] = {"Northern Bobo Madaré", "Konabéré"}, ["bbp"] = {"West Central Banda"}, ["bbq"] = {"Bamali"}, ["bbr"] = {"Girawa"}, ["bbs"] = {"Bakpinka"}, ["bbt"] = {"Mburku"}, ["bbu"] = {"Kulung (Nigeria)"}, ["bbv"] = {"Karnai"}, ["bbw"] = {"Baba"}, ["bbx"] = {"Bubia"}, ["bby"] = {"Befang"}, ["bca"] = {"Central Bai"}, ["bcb"] = {"Bainouk-Samik"}, ["bcc"] = {"Southern Balochi"}, ["bcd"] = {"North Babar"}, ["bce"] = {"Bamenyam"}, ["bcf"] = {"Bamu"}, ["bcg"] = {"Baga Pokur"}, ["bch"] = {"Bariai"}, ["bci"] = {"Baoulé"}, ["bcj"] = {"Bardi"}, ["bck"] = {"Bunuba"}, ["bcl"] = {"Central Bikol"}, ["bcm"] = {"Bannoni"}, ["bcn"] = {"Bali (Nigeria)"}, ["bco"] = {"Kaluli"}, ["bcp"] = {"Bali (Democratic Republic of Congo)"}, ["bcq"] = {"Bench"}, ["bcr"] = {"Babine"}, ["bcs"] = {"Kohumono"}, ["bct"] = {"Bendi"}, ["bcu"] = {"Awad Bing"}, ["bcv"] = {"Shoo-Minda-Nye"}, ["bcw"] = {"Bana"}, ["bcy"] = {"Bacama"}, ["bcz"] = {"Bainouk-Gunyaamolo"}, ["bda"] = {"Bayot"}, ["bdb"] = {"Basap"}, ["bdc"] = {"Emberá-Baudó"}, ["bdd"] = {"Bunama"}, ["bde"] = {"Bade"}, ["bdf"] = {"Biage"}, ["bdg"] = {"Bonggi"}, ["bdh"] = {"Baka (South Sudan)"}, ["bdi"] = {"Burun"}, ["bdj"] = {"Bai (South Sudan)", "Bai"}, ["bdk"] = {"Budukh"}, ["bdl"] = {"Indonesian Bajau"}, ["bdm"] = {"Buduma"}, ["bdn"] = {"Baldemu"}, ["bdo"] = {"Morom"}, ["bdp"] = {"Bende"}, ["bdq"] = {"Bahnar"}, ["bdr"] = {"West Coast Bajau"}, ["bds"] = {"Burunge"}, ["bdt"] = {"Bokoto"}, ["bdu"] = {"Oroko"}, ["bdv"] = {"Bodo Parja"}, ["bdw"] = {"Baham"}, ["bdx"] = {"Budong-Budong"}, ["bdy"] = {"Bandjalang"}, ["bdz"] = {"Badeshi"}, ["bea"] = {"Beaver"}, ["beb"] = {"Bebele"}, ["bec"] = {"Iceve-Maci"}, ["bed"] = {"Bedoanas"}, ["bee"] = {"Byangsi"}, ["bef"] = {"Benabena"}, ["beg"] = {"Belait"}, ["beh"] = {"Biali"}, ["bei"] = {"Bekati'"}, ["bej"] = {"Beja", "Bedawiyet"}, ["bek"] = {"Bebeli"}, ["bem"] = {"Bemba (Zambia)"}, ["beo"] = {"Beami"}, ["bep"] = {"Besoa"}, ["beq"] = {"Beembe"}, ["ber"] = {"Бербер хэлнүүд"}, ["bes"] = {"Besme"}, ["bet"] = {"Guiberoua Béte"}, ["beu"] = {"Blagar"}, ["bev"] = {"Daloa Bété"}, ["bew"] = {"Betawi"}, ["bex"] = {"Jur Modo"}, ["bey"] = {"Beli (Papua New Guinea)"}, ["bez"] = {"Bena (Tanzania)"}, ["bfa"] = {"Bari"}, ["bfb"] = {"Pauri Bareli"}, ["bfc"] = {"Panyi Bai", "Northern Bai"}, ["bfd"] = {"Bafut"}, ["bfe"] = {"Betaf", "Tena"}, ["bff"] = {"Bofi"}, ["bfg"] = {"Busang Kayan"}, ["bfh"] = {"Blafe"}, ["bfi"] = {"British Sign Language"}, ["bfj"] = {"Bafanji"}, ["bfk"] = {"Ban Khor Sign Language"}, ["bfl"] = {"Banda-Ndélé"}, ["bfm"] = {"Mmen"}, ["bfn"] = {"Bunak"}, ["bfo"] = {"Malba Birifor"}, ["bfp"] = {"Beba"}, ["bfq"] = {"Badaga"}, ["bfr"] = {"Bazigar"}, ["bfs"] = {"Southern Bai"}, ["bft"] = {"Balti"}, ["bfu"] = {"Gahri"}, ["bfw"] = {"Bondo"}, ["bfx"] = {"Bantayanon"}, ["bfy"] = {"Bagheli"}, ["bfz"] = {"Mahasu Pahari"}, ["bga"] = {"Gwamhi-Wuri"}, ["bgb"] = {"Bobongko"}, ["bgc"] = {"Haryanvi"}, ["bgd"] = {"Rathwi Bareli"}, ["bge"] = {"Bauria"}, ["bgf"] = {"Bangandu"}, ["bgg"] = {"Bugun"}, ["bgi"] = {"Giangan"}, ["bgj"] = {"Bangolan"}, ["bgk"] = {"Bit", "Buxinhua"}, ["bgl"] = {"Bo (Laos)"}, ["bgn"] = {"Western Balochi"}, ["bgo"] = {"Baga Koga"}, ["bgp"] = {"Eastern Balochi"}, ["bgq"] = {"Bagri"}, ["bgr"] = {"Bawm Chin"}, ["bgs"] = {"Tagabawa"}, ["bgt"] = {"Bughotu"}, ["bgu"] = {"Mbongno"}, ["bgv"] = {"Warkay-Bipim"}, ["bgw"] = {"Bhatri"}, ["bgx"] = {"Balkan Gagauz Turkish"}, ["bgy"] = {"Benggoi"}, ["bgz"] = {"Banggai"}, ["bha"] = {"Bharia"}, ["bhb"] = {"Bhili"}, ["bhc"] = {"Biga"}, ["bhd"] = {"Bhadrawahi"}, ["bhe"] = {"Bhaya"}, ["bhf"] = {"Odiai"}, ["bhg"] = {"Binandere"}, ["bhh"] = {"Bukharic"}, ["bhi"] = {"Bhilali"}, ["bhj"] = {"Bahing"}, ["bhl"] = {"Bimin"}, ["bhm"] = {"Bathari"}, ["bhn"] = {"Bohtan Neo-Aramaic"}, ["bho"] = {"Bhojpuri"}, ["bhp"] = {"Bima"}, ["bhq"] = {"Tukang Besi South"}, ["bhr"] = {"Bara Malagasy"}, ["bhs"] = {"Buwal"}, ["bht"] = {"Bhattiyali"}, ["bhu"] = {"Bhunjia"}, ["bhv"] = {"Bahau"}, ["bhw"] = {"Biak"}, ["bhx"] = {"Bhalay"}, ["bhy"] = {"Bhele"}, ["bhz"] = {"Bada (Indonesia)"}, ["bia"] = {"Badimaya"}, ["bib"] = {"Bissa", "Bisa"}, ["bid"] = {"Bidiyo"}, ["bie"] = {"Bepour"}, ["bif"] = {"Biafada"}, ["big"] = {"Biangai"}, ["bik"] = {"Bikol"}, ["bil"] = {"Bile"}, ["bim"] = {"Bimoba"}, ["bin"] = {"Bini", "Edo"}, ["bio"] = {"Nai"}, ["bip"] = {"Bila"}, ["biq"] = {"Bipi"}, ["bir"] = {"Bisorio"}, ["bit"] = {"Berinomo"}, ["biu"] = {"Biete"}, ["biv"] = {"Southern Birifor"}, ["biw"] = {"Kol (Cameroon)"}, ["bix"] = {"Bijori"}, ["biy"] = {"Birhor"}, ["biz"] = {"Baloi"}, ["bja"] = {"Budza"}, ["bjb"] = {"Banggarla"}, ["bjc"] = {"Bariji"}, ["bje"] = {"Biao-Jiao Mien"}, ["bjf"] = {"Barzani Jewish Neo-Aramaic"}, ["bjg"] = {"Bidyogo"}, ["bjh"] = {"Bahinemo"}, ["bji"] = {"Burji"}, ["bjj"] = {"Kanauji"}, ["bjk"] = {"Barok"}, ["bjl"] = {"Bulu (Papua New Guinea)"}, ["bjm"] = {"Bajelani"}, ["bjn"] = {"Banjar"}, ["bjo"] = {"Mid-Southern Banda"}, ["bjp"] = {"Fanamaket"}, ["bjr"] = {"Binumarien"}, ["bjs"] = {"Bajan"}, ["bjt"] = {"Balanta-Ganja"}, ["bju"] = {"Busuu"}, ["bjv"] = {"Bedjond"}, ["bjw"] = {"Bakwé"}, ["bjx"] = {"Banao Itneg"}, ["bjy"] = {"Bayali"}, ["bjz"] = {"Baruga"}, ["bka"] = {"Kyak"}, ["bkc"] = {"Baka (Cameroon)"}, ["bkd"] = {"Binukid", "Talaandig"}, ["bkf"] = {"Beeke"}, ["bkg"] = {"Buraka"}, ["bkh"] = {"Bakoko"}, ["bki"] = {"Baki"}, ["bkj"] = {"Pande"}, ["bkk"] = {"Brokskat"}, ["bkl"] = {"Berik"}, ["bkm"] = {"Kom (Cameroon)"}, ["bkn"] = {"Bukitan"}, ["bko"] = {"Kwa'"}, ["bkp"] = {"Boko (Democratic Republic of Congo)"}, ["bkq"] = {"Bakairí"}, ["bkr"] = {"Bakumpai"}, ["bks"] = {"Northern Sorsoganon"}, ["bkt"] = {"Boloki"}, ["bku"] = {"Buhid"}, ["bkv"] = {"Bekwarra"}, ["bkw"] = {"Bekwel"}, ["bkx"] = {"Baikeno"}, ["bky"] = {"Bokyi"}, ["bkz"] = {"Bungku"}, ["bla"] = {"Siksika"}, ["blb"] = {"Bilua"}, ["blc"] = {"Bella Coola"}, ["bld"] = {"Bolango"}, ["ble"] = {"Balanta-Kentohe"}, ["blf"] = {"Buol"}, ["blh"] = {"Kuwaa"}, ["bli"] = {"Bolia"}, ["blj"] = {"Bolongan"}, ["blk"] = {"Pa'o Karen", "Pa'O"}, ["bll"] = {"Biloxi"}, ["blm"] = {"Beli (South Sudan)"}, ["bln"] = {"Southern Catanduanes Bikol"}, ["blo"] = {"Anii"}, ["blp"] = {"Blablanga"}, ["blq"] = {"Baluan-Pam"}, ["blr"] = {"Blang"}, ["bls"] = {"Balaesang"}, ["blt"] = {"Tai Dam"}, ["blv"] = {"Kibala", "Bolo"}, ["blw"] = {"Balangao"}, ["blx"] = {"Mag-Indi Ayta"}, ["bly"] = {"Notre"}, ["blz"] = {"Balantak"}, ["bma"] = {"Lame"}, ["bmb"] = {"Bembe"}, ["bmc"] = {"Biem"}, ["bmd"] = {"Baga Manduri"}, ["bme"] = {"Limassa"}, ["bmf"] = {"Bom-Kim"}, ["bmg"] = {"Bamwe"}, ["bmh"] = {"Kein"}, ["bmi"] = {"Bagirmi"}, ["bmj"] = {"Bote-Majhi"}, ["bmk"] = {"Ghayavi"}, ["bml"] = {"Bomboli"}, ["bmm"] = {"Northern Betsimisaraka Malagasy"}, ["bmn"] = {"Bina (Papua New Guinea)"}, ["bmo"] = {"Bambalang"}, ["bmp"] = {"Bulgebi"}, ["bmq"] = {"Bomu"}, ["bmr"] = {"Muinane"}, ["bms"] = {"Bilma Kanuri"}, ["bmt"] = {"Biao Mon"}, ["bmu"] = {"Somba-Siawari"}, ["bmv"] = {"Bum"}, ["bmw"] = {"Bomwali"}, ["bmx"] = {"Baimak"}, ["bmz"] = {"Baramu"}, ["bna"] = {"Bonerate"}, ["bnb"] = {"Bookan"}, ["bnc"] = {"Bontok"}, ["bnd"] = {"Banda (Indonesia)"}, ["bne"] = {"Bintauna"}, ["bnf"] = {"Masiwang"}, ["bng"] = {"Benga"}, ["bni"] = {"Bangi"}, ["bnj"] = {"Eastern Tawbuid"}, ["bnk"] = {"Bierebo"}, ["bnl"] = {"Boon"}, ["bnm"] = {"Batanga"}, ["bnn"] = {"Bunun"}, ["bno"] = {"Bantoanon"}, ["bnp"] = {"Bola"}, ["bnq"] = {"Bantik"}, ["bnr"] = {"Butmas-Tur"}, ["bns"] = {"Bundeli"}, ["bnt"] = {"Bantu languages"}, ["bnu"] = {"Bentong"}, ["bnv"] = {"Bonerif", "Beneraf", "Edwas"}, ["bnw"] = {"Bisis"}, ["bnx"] = {"Bangubangu"}, ["bny"] = {"Bintulu"}, ["bnz"] = {"Beezen"}, ["boa"] = {"Bora"}, ["bob"] = {"Aweer"}, ["boe"] = {"Mundabli"}, ["bof"] = {"Bolon"}, ["bog"] = {"Bamako Sign Language"}, ["boh"] = {"Boma"}, ["boi"] = {"Barbareño"}, ["boj"] = {"Anjam"}, ["bok"] = {"Bonjo"}, ["bol"] = {"Bole"}, ["bom"] = {"Berom"}, ["bon"] = {"Bine"}, ["boo"] = {"Tiemacèwè Bozo"}, ["bop"] = {"Bonkiman"}, ["boq"] = {"Bogaya"}, ["bor"] = {"Borôro"}, ["bot"] = {"Bongo"}, ["bou"] = {"Bondei"}, ["bov"] = {"Tuwuli"}, ["bow"] = {"Rema"}, ["box"] = {"Buamu"}, ["boy"] = {"Bodo (Central African Republic)"}, ["boz"] = {"Tiéyaxo Bozo"}, ["bpa"] = {"Daakaka"}, ["bpd"] = {"Banda-Banda"}, ["bpe"] = {"Bauni"}, ["bpg"] = {"Bonggo"}, ["bph"] = {"Botlikh"}, ["bpi"] = {"Bagupi"}, ["bpj"] = {"Binji"}, ["bpk"] = {"Orowe", "'Ôrôê"}, ["bpl"] = {"Broome Pearling Lugger Pidgin"}, ["bpm"] = {"Biyom"}, ["bpn"] = {"Dzao Min"}, ["bpo"] = {"Anasi"}, ["bpp"] = {"Kaure"}, ["bpq"] = {"Banda Malay"}, ["bpr"] = {"Koronadal Blaan"}, ["bps"] = {"Sarangani Blaan"}, ["bpt"] = {"Barrow Point"}, ["bpu"] = {"Bongu"}, ["bpv"] = {"Bian Marind"}, ["bpw"] = {"Bo (Papua New Guinea)"}, ["bpx"] = {"Palya Bareli"}, ["bpy"] = {"Bishnupriya"}, ["bpz"] = {"Bilba"}, ["bqa"] = {"Tchumbuli"}, ["bqb"] = {"Bagusa"}, ["bqc"] = {"Boko (Benin)", "Boo"}, ["bqd"] = {"Bung"}, ["bqf"] = {"Baga Kaloum"}, ["bqg"] = {"Bago-Kusuntu"}, ["bqh"] = {"Baima"}, ["bqi"] = {"Bakhtiari"}, ["bqj"] = {"Bandial"}, ["bqk"] = {"Banda-Mbrès"}, ["bql"] = {"Bilakura"}, ["bqm"] = {"Wumboko"}, ["bqn"] = {"Bulgarian Sign Language"}, ["bqo"] = {"Balo"}, ["bqp"] = {"Busa"}, ["bqq"] = {"Biritai"}, ["bqr"] = {"Burusu"}, ["bqs"] = {"Bosngun"}, ["bqt"] = {"Bamukumbit"}, ["bqu"] = {"Boguru"}, ["bqv"] = {"Koro Wachi", "Begbere-Ejar"}, ["bqw"] = {"Buru (Nigeria)"}, ["bqx"] = {"Baangi"}, ["bqy"] = {"Bengkala Sign Language"}, ["bqz"] = {"Bakaka"}, ["bra"] = {"Braj"}, ["brb"] = {"Lave"}, ["brc"] = {"Berbice Creole Dutch"}, ["brd"] = {"Baraamu"}, ["brf"] = {"Bira"}, ["brg"] = {"Baure"}, ["brh"] = {"Brahui"}, ["bri"] = {"Mokpwe"}, ["brj"] = {"Bieria"}, ["brk"] = {"Birked"}, ["brl"] = {"Birwa"}, ["brm"] = {"Barambu"}, ["brn"] = {"Boruca"}, ["bro"] = {"Brokkat"}, ["brp"] = {"Barapasi"}, ["brq"] = {"Breri"}, ["brr"] = {"Birao"}, ["brs"] = {"Baras"}, ["brt"] = {"Bitare"}, ["bru"] = {"Eastern Bru"}, ["brv"] = {"Western Bru"}, ["brw"] = {"Bellari"}, ["brx"] = {"Bodo (India)"}, ["bry"] = {"Burui"}, ["brz"] = {"Bilbil"}, ["bsa"] = {"Abinomn"}, ["bsb"] = {"Brunei Bisaya"}, ["bsc"] = {"Bassari", "Oniyan"}, ["bse"] = {"Wushi"}, ["bsf"] = {"Bauchi"}, ["bsg"] = {"Bashkardi"}, ["bsh"] = {"Kati"}, ["bsi"] = {"Bassossi"}, ["bsj"] = {"Bangwinji"}, ["bsk"] = {"Burushaski"}, ["bsl"] = {"Basa-Gumna"}, ["bsm"] = {"Busami"}, ["bsn"] = {"Barasana-Eduria"}, ["bso"] = {"Buso"}, ["bsp"] = {"Baga Sitemu"}, ["bsq"] = {"Bassa"}, ["bsr"] = {"Bassa-Kontagora"}, ["bss"] = {"Akoose"}, ["bst"] = {"Basketo"}, ["bsu"] = {"Bahonsuai"}, ["bsv"] = {"Baga Sobané"}, ["bsw"] = {"Baiso"}, ["bsx"] = {"Yangkam"}, ["bsy"] = {"Sabah Bisaya"}, ["bta"] = {"Bata"}, ["btc"] = {"Bati (Cameroon)"}, ["btd"] = {"Batak Dairi"}, ["bte"] = {"Gamo-Ningi"}, ["btf"] = {"Birgit"}, ["btg"] = {"Gagnoa Bété"}, ["bth"] = {"Biatah Bidayuh"}, ["bti"] = {"Burate"}, ["btj"] = {"Bacanese Malay"}, ["btk"] = {"Batak languages"}, ["btm"] = {"Batak Mandailing"}, ["btn"] = {"Ratagnon"}, ["bto"] = {"Rinconada Bikol"}, ["btp"] = {"Budibud"}, ["btq"] = {"Batek"}, ["btr"] = {"Baetora"}, ["bts"] = {"Batak Simalungun"}, ["btt"] = {"Bete-Bendi"}, ["btu"] = {"Batu"}, ["btv"] = {"Bateri"}, ["btw"] = {"Butuanon"}, ["btx"] = {"Batak Karo"}, ["bty"] = {"Bobot"}, ["btz"] = {"Batak Alas-Kluet"}, ["bua"] = {"Buriat"}, ["bub"] = {"Bua"}, ["buc"] = {"Bushi"}, ["bud"] = {"Ntcham"}, ["bue"] = {"Beothuk"}, ["buf"] = {"Bushoong"}, ["bug"] = {"Buginese"}, ["buh"] = {"Younuo Bunu"}, ["bui"] = {"Bongili"}, ["buj"] = {"Basa-Gurmana"}, ["buk"] = {"Bugawac"}, ["bum"] = {"Bulu (Cameroon)"}, ["bun"] = {"Sherbro"}, ["buo"] = {"Terei"}, ["bup"] = {"Busoa"}, ["buq"] = {"Brem"}, ["bus"] = {"Bokobaru"}, ["but"] = {"Bungain"}, ["buu"] = {"Budu"}, ["buv"] = {"Bun"}, ["buw"] = {"Bubi"}, ["bux"] = {"Boghom"}, ["buy"] = {"Bullom So"}, ["buz"] = {"Bukwen"}, ["bva"] = {"Barein"}, ["bvb"] = {"Bube"}, ["bvc"] = {"Baelelea"}, ["bvd"] = {"Baeggu"}, ["bve"] = {"Berau Malay"}, ["bvf"] = {"Boor"}, ["bvg"] = {"Bonkeng"}, ["bvh"] = {"Bure"}, ["bvi"] = {"Belanda Viri"}, ["bvj"] = {"Baan"}, ["bvk"] = {"Bukat"}, ["bvl"] = {"Bolivian Sign Language"}, ["bvm"] = {"Bamunka"}, ["bvn"] = {"Buna"}, ["bvo"] = {"Bolgo"}, ["bvp"] = {"Bumang"}, ["bvq"] = {"Birri"}, ["bvr"] = {"Burarra"}, ["bvt"] = {"Bati (Indonesia)"}, ["bvu"] = {"Bukit Malay"}, ["bvv"] = {"Baniva"}, ["bvw"] = {"Boga"}, ["bvx"] = {"Dibole"}, ["bvy"] = {"Baybayanon"}, ["bvz"] = {"Bauzi"}, ["bwa"] = {"Bwatoo"}, ["bwb"] = {"Namosi-Naitasiri-Serua"}, ["bwc"] = {"Bwile"}, ["bwd"] = {"Bwaidoka"}, ["bwe"] = {"Bwe Karen"}, ["bwf"] = {"Boselewa"}, ["bwg"] = {"Barwe"}, ["bwh"] = {"Bishuo"}, ["bwi"] = {"Baniwa"}, ["bwj"] = {"Láá Láá Bwamu"}, ["bwk"] = {"Bauwaki"}, ["bwl"] = {"Bwela"}, ["bwm"] = {"Biwat"}, ["bwn"] = {"Wunai Bunu"}, ["bwo"] = {"Boro (Ethiopia)", "Borna (Ethiopia)"}, ["bwp"] = {"Mandobo Bawah"}, ["bwq"] = {"Southern Bobo Madaré"}, ["bwr"] = {"Bura-Pabir"}, ["bws"] = {"Bomboma"}, ["bwt"] = {"Bafaw-Balong"}, ["bwu"] = {"Buli (Ghana)"}, ["bww"] = {"Bwa"}, ["bwx"] = {"Bu-Nao Bunu"}, ["bwy"] = {"Cwi Bwamu"}, ["bwz"] = {"Bwisi"}, ["bxa"] = {"Tairaha"}, ["bxb"] = {"Belanda Bor"}, ["bxc"] = {"Molengue"}, ["bxd"] = {"Pela"}, ["bxe"] = {"Birale"}, ["bxf"] = {"Bilur", "Minigir"}, ["bxg"] = {"Bangala"}, ["bxh"] = {"Buhutu"}, ["bxi"] = {"Pirlatapa"}, ["bxj"] = {"Bayungu"}, ["bxk"] = {"Bukusu", "Lubukusu"}, ["bxl"] = {"Jalkunan"}, ["bxm"] = {"Mongolia Buriat"}, ["bxn"] = {"Burduna"}, ["bxo"] = {"Barikanchi"}, ["bxp"] = {"Bebil"}, ["bxq"] = {"Beele"}, ["bxr"] = {"Орос Буриад"}, ["bxs"] = {"Busam"}, ["bxu"] = {"China Buriat"}, ["bxv"] = {"Berakou"}, ["bxw"] = {"Bankagooma"}, ["bxz"] = {"Binahari"}, ["bya"] = {"Batak"}, ["byb"] = {"Bikya"}, ["byc"] = {"Ubaghara"}, ["byd"] = {"Benyadu'"}, ["bye"] = {"Pouye"}, ["byf"] = {"Bete"}, ["byg"] = {"Baygo"}, ["byh"] = {"Bhujel"}, ["byi"] = {"Buyu"}, ["byj"] = {"Bina (Nigeria)"}, ["byk"] = {"Biao"}, ["byl"] = {"Bayono"}, ["bym"] = {"Bidjara"}, ["byn"] = {"Bilin", "Blin"}, ["byo"] = {"Biyo"}, ["byp"] = {"Bumaji"}, ["byq"] = {"Basay"}, ["byr"] = {"Baruya", "Yipma"}, ["bys"] = {"Burak"}, ["byt"] = {"Berti"}, ["byv"] = {"Medumba"}, ["byw"] = {"Belhariya"}, ["byx"] = {"Qaqet"}, ["byz"] = {"Banaro"}, ["bza"] = {"Bandi"}, ["bzb"] = {"Andio"}, ["bzc"] = {"Southern Betsimisaraka Malagasy"}, ["bzd"] = {"Bribri"}, ["bze"] = {"Jenaama Bozo"}, ["bzf"] = {"Boikin"}, ["bzg"] = {"Babuza"}, ["bzh"] = {"Mapos Buang"}, ["bzi"] = {"Bisu"}, ["bzj"] = {"Belize Kriol English"}, ["bzk"] = {"Nicaragua Creole English"}, ["bzl"] = {"Boano (Sulawesi)"}, ["bzm"] = {"Bolondo"}, ["bzn"] = {"Boano (Maluku)"}, ["bzo"] = {"Bozaba"}, ["bzp"] = {"Kemberano"}, ["bzq"] = {"Buli (Indonesia)"}, ["bzr"] = {"Biri"}, ["bzs"] = {"Brazilian Sign Language"}, ["bzt"] = {"Brithenig"}, ["bzu"] = {"Burmeso"}, ["bzv"] = {"Naami"}, ["bzw"] = {"Basa (Nigeria)"}, ["bzx"] = {"Kɛlɛngaxo Bozo"}, ["bzy"] = {"Obanliku"}, ["bzz"] = {"Evant"}, ["caa"] = {"Chortí"}, ["cab"] = {"Garifuna"}, ["cac"] = {"Chuj"}, ["cad"] = {"Caddo"}, ["cae"] = {"Lehar", "Laalaa"}, ["caf"] = {"Southern Carrier"}, ["cag"] = {"Nivaclé"}, ["cah"] = {"Cahuarano"}, ["cai"] = {"Central American Indian languages"}, ["caj"] = {"Chané"}, ["cak"] = {"Kaqchikel", "Cakchiquel"}, ["cal"] = {"Carolinian"}, ["cam"] = {"Cemuhî"}, ["can"] = {"Chambri"}, ["cao"] = {"Chácobo"}, ["cap"] = {"Chipaya"}, ["caq"] = {"Car Nicobarese"}, ["car"] = {"Galibi Carib"}, ["cas"] = {"Tsimané"}, ["cau"] = {"Caucasian languages"}, ["cav"] = {"Cavineña"}, ["caw"] = {"Callawalla"}, ["cax"] = {"Chiquitano"}, ["cay"] = {"Cayuga"}, ["caz"] = {"Canichana"}, ["cba"] = {"Chibchan languages"}, ["cbb"] = {"Cabiyarí"}, ["cbc"] = {"Carapana"}, ["cbd"] = {"Carijona"}, ["cbg"] = {"Chimila"}, ["cbi"] = {"Chachi"}, ["cbj"] = {"Ede Cabe"}, ["cbk"] = {"Chavacano"}, ["cbl"] = {"Bualkhaw Chin"}, ["cbn"] = {"Nyahkur"}, ["cbo"] = {"Izora"}, ["cbq"] = {"Tsucuba", "Cuba"}, ["cbr"] = {"Cashibo-Cacataibo"}, ["cbs"] = {"Cashinahua"}, ["cbt"] = {"Chayahuita"}, ["cbu"] = {"Candoshi-Shapra"}, ["cbv"] = {"Cacua"}, ["cbw"] = {"Kinabalian"}, ["cby"] = {"Carabayo"}, ["ccc"] = {"Chamicuro"}, ["ccd"] = {"Cafundo Creole"}, ["cce"] = {"Chopi"}, ["ccg"] = {"Samba Daka"}, ["cch"] = {"Atsam"}, ["ccj"] = {"Kasanga"}, ["ccl"] = {"Cutchi-Swahili"}, ["ccm"] = {"Malaccan Creole Malay"}, ["ccn"] = {"North Caucasian languages"}, ["cco"] = {"Comaltepec Chinantec"}, ["ccp"] = {"Chakma"}, ["ccr"] = {"Cacaopera"}, ["ccs"] = {"South Caucasian languages"}, ["cda"] = {"Choni"}, ["cdc"] = {"Chadic languages"}, ["cdd"] = {"Caddoan languages"}, ["cde"] = {"Chenchu"}, ["cdf"] = {"Chiru"}, ["cdh"] = {"Chambeali"}, ["cdi"] = {"Chodri"}, ["cdj"] = {"Churahi"}, ["cdm"] = {"Chepang"}, ["cdn"] = {"Chaudangsi"}, ["cdo"] = {"Min Dong Chinese"}, ["cdr"] = {"Cinda-Regi-Tiyal"}, ["cds"] = {"Chadian Sign Language"}, ["cdy"] = {"Chadong"}, ["cdz"] = {"Koda"}, ["cea"] = {"Lower Chehalis"}, ["ceb"] = {"Cebuano"}, ["ceg"] = {"Chamacoco"}, ["cek"] = {"Eastern Khumi Chin"}, ["cel"] = {"Celtic languages"}, ["cen"] = {"Cen"}, ["cet"] = {"Centúúm"}, ["cey"] = {"Ekai Chin"}, ["cfa"] = {"Dijim-Bwilim"}, ["cfd"] = {"Cara"}, ["cfg"] = {"Como Karim"}, ["cfm"] = {"Falam Chin"}, ["cga"] = {"Changriwa"}, ["cgc"] = {"Kagayanen"}, ["cgg"] = {"Chiga"}, ["cgk"] = {"Chocangacakha"}, ["chb"] = {"Chibcha"}, ["chc"] = {"Catawba"}, ["chd"] = {"Highland Oaxaca Chontal"}, ["chf"] = {"Tabasco Chontal"}, ["chg"] = {"Цагадайн"}, ["chh"] = {"Chinook"}, ["chj"] = {"Ojitlán Chinantec"}, ["chk"] = {"Chuukese"}, ["chl"] = {"Cahuilla"}, ["chm"] = {"Mari (Russia)"}, ["chn"] = {"Chinook jargon"}, ["cho"] = {"Choctaw"}, ["chp"] = {"Chipewyan", "Dene Suline"}, ["chq"] = {"Quiotepec Chinantec"}, ["chr"] = {"Cherokee"}, ["cht"] = {"Cholón"}, ["chw"] = {"Chuwabu"}, ["chx"] = {"Chantyal"}, ["chy"] = {"Cheyenne"}, ["chz"] = {"Ozumacín Chinantec"}, ["cia"] = {"Cia-Cia"}, ["cib"] = {"Ci Gbe"}, ["cic"] = {"Chickasaw"}, ["cid"] = {"Chimariko"}, ["cie"] = {"Cineni"}, ["cih"] = {"Chinali"}, ["cik"] = {"Chitkuli Kinnauri"}, ["cim"] = {"Cimbrian"}, ["cin"] = {"Cinta Larga"}, ["cip"] = {"Chiapanec"}, ["cir"] = {"Tiri", "Haméa", "Méa"}, ["ciw"] = {"Chippewa"}, ["ciy"] = {"Chaima"}, ["cja"] = {"Western Cham"}, ["cje"] = {"Chru"}, ["cjh"] = {"Upper Chehalis"}, ["cji"] = {"Chamalal"}, ["cjk"] = {"Chokwe"}, ["cjm"] = {"Eastern Cham"}, ["cjn"] = {"Chenapian"}, ["cjo"] = {"Ashéninka Pajonal"}, ["cjp"] = {"Cabécar"}, ["cjs"] = {"Shor"}, ["cjv"] = {"Chuave"}, ["cjy"] = {"Jinyu Chinese"}, ["ckb"] = {"Central Kurdish"}, ["ckh"] = {"Chak"}, ["ckl"] = {"Cibak"}, ["ckm"] = {"Chakavian"}, ["ckn"] = {"Kaang Chin"}, ["cko"] = {"Anufo"}, ["ckq"] = {"Kajakse"}, ["ckr"] = {"Kairak"}, ["cks"] = {"Tayo"}, ["ckt"] = {"Чукот"}, ["cku"] = {"Koasati"}, ["ckv"] = {"Kavalan"}, ["ckx"] = {"Caka"}, ["cky"] = {"Cakfem-Mushere"}, ["ckz"] = {"Cakchiquel-Quiché Mixed Language"}, ["cla"] = {"Ron"}, ["clc"] = {"Chilcotin"}, ["cld"] = {"Chaldean Neo-Aramaic"}, ["cle"] = {"Lealao Chinantec"}, ["clh"] = {"Chilisso"}, ["cli"] = {"Chakali"}, ["clj"] = {"Laitu Chin"}, ["clk"] = {"Idu-Mishmi"}, ["cll"] = {"Chala"}, ["clm"] = {"Clallam"}, ["clo"] = {"Lowland Oaxaca Chontal"}, ["clt"] = {"Lautu Chin"}, ["clu"] = {"Caluyanun"}, ["clw"] = {"Chulym"}, ["cly"] = {"Eastern Highland Chatino"}, ["cma"] = {"Maa"}, ["cmc"] = {"Chamic languages"}, ["cme"] = {"Cerma"}, ["cmg"] = {"Classical Mongolian"}, ["cmi"] = {"Emberá-Chamí"}, ["cml"] = {"Campalagian"}, ["cmm"] = {"Michigamea"}, ["cmn"] = {"Умард Хятад"}, ["cmo"] = {"Central Mnong"}, ["cmr"] = {"Mro-Khimi Chin"}, ["cms"] = {"Messapic"}, ["cmt"] = {"Camtho"}, ["cna"] = {"Changthang"}, ["cnb"] = {"Chinbon Chin"}, ["cnc"] = {"Côông"}, ["cng"] = {"Northern Qiang"}, ["cnh"] = {"Hakha Chin", "Haka Chin"}, ["cni"] = {"Asháninka"}, ["cnk"] = {"Khumi Chin"}, ["cnl"] = {"Lalana Chinantec"}, ["cno"] = {"Con"}, ["cnp"] = {"Northern Ping Chinese", "Northern Pinghua"}, ["cnr"] = {"Монтенегро"}, ["cns"] = {"Central Asmat"}, ["cnt"] = {"Tepetotutla Chinantec"}, ["cnu"] = {"Chenoua"}, ["cnw"] = {"Ngawn Chin"}, ["cnx"] = {"Middle Cornish"}, ["coa"] = {"Кокос Арлуудын Малай"}, ["cob"] = {"Chicomuceltec"}, ["coc"] = {"Cocopa"}, ["cod"] = {"Cocama-Cocamilla"}, ["coe"] = {"Koreguaje"}, ["cof"] = {"Colorado"}, ["cog"] = {"Chong"}, ["coh"] = {"Chonyi-Dzihana-Kauma", "Chichonyi-Chidzihana-Chikauma"}, ["coj"] = {"Cochimi"}, ["cok"] = {"Santa Teresa Cora"}, ["col"] = {"Columbia-Wenatchi"}, ["com"] = {"Comanche"}, ["con"] = {"Cofán"}, ["coo"] = {"Comox"}, ["cop"] = {"Coptic"}, ["coq"] = {"Coquille"}, ["cot"] = {"Caquinte"}, ["cou"] = {"Wamey"}, ["cov"] = {"Cao Miao"}, ["cow"] = {"Cowlitz"}, ["cox"] = {"Nanti"}, ["coz"] = {"Chochotec"}, ["cpa"] = {"Palantla Chinantec"}, ["cpb"] = {"Ucayali-Yurúa Ashéninka"}, ["cpc"] = {"Ajyíninka Apurucayali"}, ["cpe"] = {"English-based creoles and pidgins"}, ["cpf"] = {"French-based creoles and pidgins"}, ["cpg"] = {"Cappadocian Greek"}, ["cpi"] = {"Chinese Pidgin English"}, ["cpn"] = {"Cherepon"}, ["cpo"] = {"Kpeego"}, ["cpp"] = {"Portuguese-based creoles and pidgins"}, ["cps"] = {"Capiznon"}, ["cpu"] = {"Pichis Ashéninka"}, ["cpx"] = {"Pu-Xian Chinese"}, ["cpy"] = {"South Ucayali Ashéninka"}, ["cqd"] = {"Chuanqiandian Cluster Miao"}, ["cra"] = {"Chara"}, ["crb"] = {"Island Carib"}, ["crc"] = {"Lonwolwol"}, ["crd"] = {"Coeur d'Alene"}, ["crf"] = {"Caramanta"}, ["crg"] = {"Michif"}, ["crh"] = {"Крымын татар"}, ["cri"] = {"Sãotomense"}, ["crj"] = {"Southern East Cree"}, ["crk"] = {"Plains Cree"}, ["crl"] = {"Northern East Cree"}, ["crm"] = {"Moose Cree"}, ["crn"] = {"El Nayar Cora"}, ["cro"] = {"Crow"}, ["crp"] = {"Creoles and pidgins"}, ["crq"] = {"Iyo'wujwa Chorote"}, ["crr"] = {"Carolina Algonquian"}, ["crs"] = {"Seselwa Creole French"}, ["crt"] = {"Iyojwa'ja Chorote"}, ["crv"] = {"Chaura"}, ["crw"] = {"Chrau"}, ["crx"] = {"Carrier"}, ["cry"] = {"Cori"}, ["crz"] = {"Cruzeño"}, ["csa"] = {"Chiltepec Chinantec"}, ["csb"] = {"Kashubian"}, ["csc"] = {"Catalan Sign Language", "Lengua de señas catalana", "Llengua de Signes Catalana"}, ["csd"] = {"Chiangmai Sign Language"}, ["cse"] = {"Czech Sign Language"}, ["csf"] = {"Cuba Sign Language"}, ["csg"] = {"Chilean Sign Language"}, ["csh"] = {"Asho Chin"}, ["csi"] = {"Coast Miwok"}, ["csj"] = {"Songlai Chin"}, ["csk"] = {"Jola-Kasa"}, ["csl"] = {"Chinese Sign Language"}, ["csm"] = {"Central Sierra Miwok"}, ["csn"] = {"Colombian Sign Language"}, ["cso"] = {"Sochiapam Chinantec", "Sochiapan Chinantec"}, ["csp"] = {"Southern Ping Chinese", "Southern Pinghua"}, ["csq"] = {"Croatia Sign Language"}, ["csr"] = {"Costa Rican Sign Language"}, ["css"] = {"Southern Ohlone"}, ["cst"] = {"Northern Ohlone"}, ["csu"] = {"Central Sudanic languages"}, ["csv"] = {"Sumtu Chin"}, ["csw"] = {"Swampy Cree"}, ["csx"] = {"Cambodian Sign Language"}, ["csy"] = {"Siyin Chin"}, ["csz"] = {"Coos"}, ["cta"] = {"Tataltepec Chatino"}, ["ctc"] = {"Chetco"}, ["ctd"] = {"Tedim Chin"}, ["cte"] = {"Tepinapa Chinantec"}, ["ctg"] = {"Chittagonian"}, ["cth"] = {"Thaiphum Chin"}, ["ctl"] = {"Tlacoatzintepec Chinantec"}, ["ctm"] = {"Chitimacha"}, ["ctn"] = {"Chhintange"}, ["cto"] = {"Emberá-Catío"}, ["ctp"] = {"Western Highland Chatino"}, ["cts"] = {"Northern Catanduanes Bikol"}, ["ctt"] = {"Wayanad Chetti"}, ["ctu"] = {"Chol"}, ["cty"] = {"Moundadan Chetty"}, ["ctz"] = {"Zacatepec Chatino"}, ["cua"] = {"Cua"}, ["cub"] = {"Cubeo"}, ["cuc"] = {"Usila Chinantec"}, ["cug"] = {"Chungmboko", "Cung"}, ["cuh"] = {"Chuka", "Gichuka"}, ["cui"] = {"Cuiba"}, ["cuj"] = {"Mashco Piro"}, ["cuk"] = {"San Blas Kuna"}, ["cul"] = {"Culina", "Kulina"}, ["cuo"] = {"Cumanagoto"}, ["cup"] = {"Cupeño"}, ["cuq"] = {"Cun"}, ["cur"] = {"Chhulung"}, ["cus"] = {"Cushitic languages"}, ["cut"] = {"Teutila Cuicatec"}, ["cuu"] = {"Tai Ya"}, ["cuv"] = {"Cuvok"}, ["cuw"] = {"Chukwa"}, ["cux"] = {"Tepeuxila Cuicatec"}, ["cuy"] = {"Cuitlatec"}, ["cvg"] = {"Chug"}, ["cvn"] = {"Valle Nacional Chinantec"}, ["cwa"] = {"Kabwa"}, ["cwb"] = {"Maindo"}, ["cwd"] = {"Woods Cree"}, ["cwe"] = {"Kwere"}, ["cwg"] = {"Chewong", "Cheq Wong"}, ["cwt"] = {"Kuwaataay"}, ["cya"] = {"Nopala Chatino"}, ["cyb"] = {"Cayubaba"}, ["cyo"] = {"Cuyonon"}, ["czh"] = {"Huizhou Chinese"}, ["czk"] = {"Knaanic"}, ["czn"] = {"Zenzontepec Chatino"}, ["czo"] = {"Min Zhong Chinese"}, ["czt"] = {"Zotung Chin"}, ["daa"] = {"Dangaléat"}, ["dac"] = {"Dambi"}, ["dad"] = {"Marik"}, ["dae"] = {"Duupa"}, ["dag"] = {"Dagbani"}, ["dah"] = {"Gwahatike"}, ["dai"] = {"Day"}, ["daj"] = {"Dar Fur Daju"}, ["dak"] = {"Dakota"}, ["dal"] = {"Dahalo"}, ["dam"] = {"Damakawa"}, ["dao"] = {"Daai Chin"}, ["daq"] = {"Dandami Maria"}, ["dar"] = {"Дарган"}, ["das"] = {"Daho-Doo"}, ["dau"] = {"Dar Sila Daju"}, ["dav"] = {"Taita", "Dawida"}, ["daw"] = {"Davawenyo"}, ["dax"] = {"Dayi"}, ["day"] = {"Land Dayak languages"}, ["daz"] = {"Dao"}, ["dba"] = {"Bangime"}, ["dbb"] = {"Deno"}, ["dbd"] = {"Dadiya"}, ["dbe"] = {"Dabe"}, ["dbf"] = {"Edopi"}, ["dbg"] = {"Dogul Dom Dogon"}, ["dbi"] = {"Doka"}, ["dbj"] = {"Ida'an"}, ["dbl"] = {"Dyirbal"}, ["dbm"] = {"Duguri"}, ["dbn"] = {"Duriankere"}, ["dbo"] = {"Dulbu"}, ["dbp"] = {"Duwai"}, ["dbq"] = {"Daba"}, ["dbr"] = {"Dabarre"}, ["dbt"] = {"Ben Tey Dogon"}, ["dbu"] = {"Bondum Dom Dogon"}, ["dbv"] = {"Dungu"}, ["dbw"] = {"Bankan Tey Dogon"}, ["dby"] = {"Dibiyaso"}, ["dcc"] = {"Deccan"}, ["dcr"] = {"Negerhollands"}, ["dda"] = {"Dadi Dadi"}, ["ddd"] = {"Dongotono"}, ["dde"] = {"Doondo"}, ["ddg"] = {"Fataluku"}, ["ddi"] = {"West Goodenough"}, ["ddj"] = {"Jaru"}, ["ddn"] = {"Dendi (Benin)"}, ["ddo"] = {"Dido"}, ["ddr"] = {"Dhudhuroa"}, ["dds"] = {"Donno So Dogon"}, ["ddw"] = {"Dawera-Daweloor"}, ["dec"] = {"Dagik"}, ["ded"] = {"Dedua"}, ["dee"] = {"Dewoin"}, ["def"] = {"Dezfuli"}, ["deg"] = {"Degema"}, ["deh"] = {"Dehwari"}, ["dei"] = {"Demisa"}, ["dek"] = {"Dek"}, ["del"] = {"Delaware"}, ["dem"] = {"Dem"}, ["den"] = {"Слави (Атабаска)"}, ["dep"] = {"Pidgin Delaware"}, ["deq"] = {"Dendi (Central African Republic)"}, ["der"] = {"Deori"}, ["des"] = {"Desano"}, ["dev"] = {"Domung"}, ["dez"] = {"Dengese"}, ["dga"] = {"Southern Dagaare"}, ["dgb"] = {"Bunoge Dogon"}, ["dgc"] = {"Casiguran Dumagat Agta"}, ["dgd"] = {"Dagaari Dioula"}, ["dge"] = {"Degenan"}, ["dgg"] = {"Doga"}, ["dgh"] = {"Dghwede"}, ["dgi"] = {"Northern Dagara"}, ["dgk"] = {"Dagba"}, ["dgl"] = {"Andaandi", "Dongolawi"}, ["dgn"] = {"Dagoman"}, ["dgo"] = {"Dogri (individual language)"}, ["dgr"] = {"Dogrib", "Tłı̨chǫ"}, ["dgs"] = {"Dogoso"}, ["dgt"] = {"Ndra'ngith"}, ["dgw"] = {"Daungwurrung"}, ["dgx"] = {"Doghoro"}, ["dgz"] = {"Daga"}, ["dhd"] = {"Dhundari"}, ["dhg"] = {"Dhangu-Djangu", "Dhangu", "Djangu"}, ["dhi"] = {"Dhimal"}, ["dhl"] = {"Dhalandji"}, ["dhm"] = {"Zemba"}, ["dhn"] = {"Dhanki"}, ["dho"] = {"Dhodia"}, ["dhr"] = {"Dhargari"}, ["dhs"] = {"Dhaiso"}, ["dhu"] = {"Dhurga"}, ["dhv"] = {"Dehu", "Drehu"}, ["dhw"] = {"Dhanwar (Nepal)"}, ["dhx"] = {"Dhungaloo"}, ["dia"] = {"Dia"}, ["dib"] = {"South Central Dinka"}, ["dic"] = {"Lakota Dida"}, ["did"] = {"Didinga"}, ["dif"] = {"Dieri", "Diyari"}, ["dig"] = {"Digo", "Chidigo"}, ["dih"] = {"Kumiai"}, ["dii"] = {"Dimbong"}, ["dij"] = {"Dai"}, ["dik"] = {"Southwestern Dinka"}, ["dil"] = {"Dilling"}, ["dim"] = {"Dime"}, ["din"] = {"Dinka"}, ["dio"] = {"Dibo"}, ["dip"] = {"Northeastern Dinka"}, ["diq"] = {"Dimli (individual language)"}, ["dir"] = {"Dirim"}, ["dis"] = {"Dimasa"}, ["diu"] = {"Diriku"}, ["diw"] = {"Northwestern Dinka"}, ["dix"] = {"Dixon Reef"}, ["diy"] = {"Diuwe"}, ["diz"] = {"Ding"}, ["dja"] = {"Djadjawurrung"}, ["djb"] = {"Djinba"}, ["djc"] = {"Dar Daju Daju"}, ["djd"] = {"Djamindjung", "Ngaliwurru"}, ["dje"] = {"Zarma"}, ["djf"] = {"Djangun"}, ["dji"] = {"Djinang"}, ["djj"] = {"Djeebbana"}, ["djk"] = {"Eastern Maroon Creole", "Businenge Tongo", "Nenge"}, ["djm"] = {"Jamsay Dogon"}, ["djn"] = {"Jawoyn", "Djauan"}, ["djo"] = {"Jangkang"}, ["djr"] = {"Djambarrpuyngu"}, ["dju"] = {"Kapriman"}, ["djw"] = {"Djawi"}, ["dka"] = {"Dakpakha"}, ["dkg"] = {"Kadung"}, ["dkk"] = {"Dakka"}, ["dkr"] = {"Kuijau"}, ["dks"] = {"Southeastern Dinka"}, ["dkx"] = {"Mazagway"}, ["dlg"] = {"Dolgan"}, ["dlk"] = {"Dahalik"}, ["dlm"] = {"Dalmatian"}, ["dln"] = {"Darlong"}, ["dma"] = {"Duma"}, ["dmb"] = {"Mombo Dogon"}, ["dmc"] = {"Gavak"}, ["dmd"] = {"Madhi Madhi"}, ["dme"] = {"Dugwor"}, ["dmf"] = {"Medefaidrin"}, ["dmg"] = {"Upper Kinabatangan"}, ["dmk"] = {"Domaaki"}, ["dml"] = {"Dameli"}, ["dmm"] = {"Dama"}, ["dmn"] = {"Mande languages"}, ["dmo"] = {"Kemedzung"}, ["dmr"] = {"East Damar"}, ["dms"] = {"Dampelas"}, ["dmu"] = {"Dubu", "Tebi"}, ["dmv"] = {"Dumpas"}, ["dmw"] = {"Mudburra"}, ["dmx"] = {"Dema"}, ["dmy"] = {"Demta", "Sowari"}, ["dna"] = {"Upper Grand Valley Dani"}, ["dnd"] = {"Daonda"}, ["dne"] = {"Ndendeule"}, ["dng"] = {"Dungan"}, ["dni"] = {"Lower Grand Valley Dani"}, ["dnj"] = {"Dan"}, ["dnk"] = {"Dengka"}, ["dnn"] = {"Dzùùngoo"}, ["dno"] = {"Ndrulo", "Northern Lendu"}, ["dnr"] = {"Danaru"}, ["dnt"] = {"Mid Grand Valley Dani"}, ["dnu"] = {"Danau"}, ["dnv"] = {"Danu"}, ["dnw"] = {"Western Dani"}, ["dny"] = {"Dení"}, ["doa"] = {"Dom"}, ["dob"] = {"Dobu"}, ["doc"] = {"Northern Dong"}, ["doe"] = {"Doe"}, ["dof"] = {"Domu"}, ["doh"] = {"Dong"}, ["doi"] = {"Dogri (macrolanguage)"}, ["dok"] = {"Dondo"}, ["dol"] = {"Doso"}, ["don"] = {"Toura (Papua New Guinea)"}, ["doo"] = {"Dongo"}, ["dop"] = {"Lukpa"}, ["doq"] = {"Dominican Sign Language"}, ["dor"] = {"Dori'o"}, ["dos"] = {"Dogosé"}, ["dot"] = {"Dass"}, ["dov"] = {"Dombe"}, ["dow"] = {"Doyayo"}, ["dox"] = {"Bussa"}, ["doy"] = {"Dompo"}, ["doz"] = {"Dorze"}, ["dpp"] = {"Papar"}, ["dra"] = {"Dravidian languages"}, ["drb"] = {"Dair"}, ["drc"] = {"Minderico"}, ["drd"] = {"Darmiya"}, ["dre"] = {"Dolpo"}, ["drg"] = {"Rungus"}, ["dri"] = {"C'Lela"}, ["drl"] = {"Paakantyi"}, ["drn"] = {"West Damar"}, ["dro"] = {"Daro-Matu Melanau"}, ["drq"] = {"Dura"}, ["drs"] = {"Gedeo"}, ["drt"] = {"Drents"}, ["dru"] = {"Rukai"}, ["dry"] = {"Darai"}, ["dsb"] = {"Доод Сорб"}, ["dse"] = {"Dutch Sign Language"}, ["dsh"] = {"Daasanach"}, ["dsi"] = {"Disa"}, ["dsl"] = {"Danish Sign Language"}, ["dsn"] = {"Dusner"}, ["dso"] = {"Desiya"}, ["dsq"] = {"Tadaksahak"}, ["dta"] = {"Дагуур"}, ["dtb"] = {"Labuk-Kinabatangan Kadazan"}, ["dtd"] = {"Ditidaht"}, ["dth"] = {"Adithinngithigh"}, ["dti"] = {"Ana Tinga Dogon"}, ["dtk"] = {"Tene Kan Dogon"}, ["dtm"] = {"Tomo Kan Dogon"}, ["dtn"] = {"Daatsʼíin"}, ["dto"] = {"Tommo So Dogon"}, ["dtp"] = {"Kadazan Dusun", "Central Dusun"}, ["dtr"] = {"Lotud"}, ["dts"] = {"Toro So Dogon"}, ["dtt"] = {"Toro Tegu Dogon"}, ["dtu"] = {"Tebul Ure Dogon"}, ["dty"] = {"Dotyali"}, ["dua"] = {"Duala"}, ["dub"] = {"Dubli"}, ["duc"] = {"Duna"}, ["due"] = {"Umiray Dumaget Agta"}, ["duf"] = {"Dumbea", "Drubea"}, ["dug"] = {"Duruma", "Chiduruma"}, ["duh"] = {"Dungra Bhil"}, ["dui"] = {"Dumun"}, ["duk"] = {"Uyajitaya"}, ["dul"] = {"Alabat Island Agta"}, ["dum"] = {"Middle Dutch (ca. 1050-1350)"}, ["dun"] = {"Dusun Deyah"}, ["duo"] = {"Dupaninan Agta"}, ["dup"] = {"Duano"}, ["duq"] = {"Dusun Malang"}, ["dur"] = {"Dii"}, ["dus"] = {"Dumi"}, ["duu"] = {"Drung"}, ["duv"] = {"Duvle"}, ["duw"] = {"Dusun Witu"}, ["dux"] = {"Duungooma"}, ["duy"] = {"Dicamay Agta"}, ["duz"] = {"Duli-Gey"}, ["dva"] = {"Duau"}, ["dwa"] = {"Diri"}, ["dwk"] = {"Dawik Kui"}, ["dwr"] = {"Dawro"}, ["dws"] = {"Dutton World Speedwords"}, ["dwu"] = {"Dhuwal"}, ["dww"] = {"Dawawa"}, ["dwy"] = {"Dhuwaya"}, ["dwz"] = {"Dewas Rai"}, ["dya"] = {"Dyan"}, ["dyb"] = {"Dyaberdyaber"}, ["dyd"] = {"Dyugun"}, ["dyg"] = {"Villa Viciosa Agta"}, ["dyi"] = {"Djimini Senoufo"}, ["dym"] = {"Yanda Dom Dogon"}, ["dyn"] = {"Dyangadi", "Dhanggatti"}, ["dyo"] = {"Jola-Fonyi"}, ["dyu"] = {"Дьюла"}, ["dyy"] = {"Djabugay", "Dyaabugay"}, ["dza"] = {"Tunzu"}, ["dze"] = {"Djiwarli"}, ["dzg"] = {"Dazaga"}, ["dzl"] = {"Dzalakha"}, ["dzn"] = {"Dzando"}, ["eaa"] = {"Karenggapa"}, ["ebc"] = {"Beginci"}, ["ebg"] = {"Ebughu"}, ["ebk"] = {"Eastern Bontok"}, ["ebo"] = {"Teke-Ebo"}, ["ebr"] = {"Ebrié"}, ["ebu"] = {"Embu", "Kiembu"}, ["ecr"] = {"Eteocretan"}, ["ecs"] = {"Ecuadorian Sign Language"}, ["ecy"] = {"Eteocypriot"}, ["eee"] = {"E"}, ["efa"] = {"Efai"}, ["efe"] = {"Efe"}, ["efi"] = {"Efik"}, ["ega"] = {"Ega"}, ["egl"] = {"Эмиль"}, ["ego"] = {"Eggon"}, ["egx"] = {"Egyptian languages"}, ["egy"] = {"Egyptian (Ancient)"}, ["ehs"] = {"Miyakubo Sign Language"}, ["ehu"] = {"Ehueun"}, ["eip"] = {"Eipomek"}, ["eit"] = {"Eitiep"}, ["eiv"] = {"Askopan"}, ["eja"] = {"Ejamat"}, ["eka"] = {"Ekajuk"}, ["eke"] = {"Ekit"}, ["ekg"] = {"Ekari"}, ["eki"] = {"Eki"}, ["ekk"] = {"Standard Estonian"}, ["ekl"] = {"Kol (Bangladesh)", "Kol"}, ["ekm"] = {"Elip"}, ["eko"] = {"Koti"}, ["ekp"] = {"Ekpeye"}, ["ekr"] = {"Yace"}, ["eky"] = {"Eastern Kayah"}, ["ele"] = {"Elepi"}, ["elh"] = {"El Hugeirat"}, ["eli"] = {"Nding"}, ["elk"] = {"Elkei"}, ["elm"] = {"Eleme"}, ["elo"] = {"El Molo"}, ["elu"] = {"Elu"}, ["elx"] = {"Elamite"}, ["ema"] = {"Emai-Iuleha-Ora"}, ["emb"] = {"Embaloh"}, ["eme"] = {"Emerillon"}, ["emg"] = {"Eastern Meohang"}, ["emi"] = {"Mussau-Emira"}, ["emk"] = {"Зүүн Манинкакан"}, ["emm"] = {"Mamulique"}, ["emn"] = {"Eman"}, ["emp"] = {"Northern Emberá"}, ["emq"] = {"Eastern Minyag"}, ["ems"] = {"Pacific Gulf Yupik"}, ["emu"] = {"Eastern Muria"}, ["emw"] = {"Emplawas"}, ["emx"] = {"Erromintxela"}, ["emy"] = {"Epigraphic Mayan"}, ["emz"] = {"Mbessa"}, ["ena"] = {"Apali"}, ["enb"] = {"Markweeta"}, ["enc"] = {"En"}, ["end"] = {"Ende"}, ["enf"] = {"Forest Enets"}, ["enh"] = {"Tundra Enets"}, ["enl"] = {"Enlhet"}, ["enm"] = {"Дунд Англи (1100-1500)"}, ["enn"] = {"Engenni"}, ["eno"] = {"Enggano"}, ["enq"] = {"Enga"}, ["enr"] = {"Emumu", "Emem"}, ["enu"] = {"Enu"}, ["env"] = {"Enwan (Edu State)"}, ["enw"] = {"Enwan (Akwa Ibom State)"}, ["enx"] = {"Enxet"}, ["eot"] = {"Beti (Côte d'Ivoire)"}, ["epi"] = {"Epie"}, ["era"] = {"Eravallan"}, ["erg"] = {"Sie"}, ["erh"] = {"Eruwa"}, ["eri"] = {"Ogea"}, ["erk"] = {"South Efate"}, ["ero"] = {"Horpa"}, ["err"] = {"Erre"}, ["ers"] = {"Ersu"}, ["ert"] = {"Eritai"}, ["erw"] = {"Erokwanas"}, ["ese"] = {"Ese Ejja"}, ["esg"] = {"Aheri Gondi"}, ["esh"] = {"Eshtehardi"}, ["esi"] = {"North Alaskan Inupiatun"}, ["esk"] = {"Northwest Alaska Inupiatun"}, ["esl"] = {"Egypt Sign Language"}, ["esm"] = {"Esuma"}, ["esn"] = {"Salvadoran Sign Language"}, ["eso"] = {"Estonian Sign Language"}, ["esq"] = {"Esselen"}, ["ess"] = {"Central Siberian Yupik"}, ["esu"] = {"Central Yupik"}, ["esx"] = {"Eskimo-Aleut languages"}, ["esy"] = {"Eskayan"}, ["etb"] = {"Etebi"}, ["etc"] = {"Etchemin"}, ["eth"] = {"Ethiopian Sign Language"}, ["etn"] = {"Eton (Vanuatu)"}, ["eto"] = {"Eton (Cameroon)"}, ["etr"] = {"Edolo"}, ["ets"] = {"Yekhee"}, ["ett"] = {"Etruscan"}, ["etu"] = {"Ejagham"}, ["etx"] = {"Eten"}, ["etz"] = {"Semimi"}, ["euq"] = {"Basque (family)"}, ["eve"] = {"Even"}, ["evh"] = {"Uvbie"}, ["evn"] = {"Хамниган"}, ["ewo"] = {"Ewondo"}, ["ext"] = {"Extremaduran"}, ["eya"] = {"Eyak"}, ["eyo"] = {"Keiyo"}, ["eza"] = {"Ezaa"}, ["eze"] = {"Uzekwe"}, ["faa"] = {"Fasu"}, ["fab"] = {"Fa d'Ambu"}, ["fad"] = {"Wagi"}, ["faf"] = {"Fagani"}, ["fag"] = {"Finongan"}, ["fah"] = {"Baissa Fali"}, ["fai"] = {"Faiwol"}, ["faj"] = {"Faita"}, ["fak"] = {"Fang (Cameroon)"}, ["fal"] = {"South Fali"}, ["fam"] = {"Fam"}, ["fan"] = {"Fang (Equatorial Guinea)"}, ["fap"] = {"Paloor"}, ["far"] = {"Fataleka"}, ["fat"] = {"Fanti"}, ["fau"] = {"Fayu"}, ["fax"] = {"Fala"}, ["fay"] = {"Southwestern Fars"}, ["faz"] = {"Northwestern Fars"}, ["fbl"] = {"West Albay Bikol"}, ["fcs"] = {"Quebec Sign Language"}, ["fer"] = {"Feroge"}, ["ffi"] = {"Foia Foia"}, ["ffm"] = {"Maasina Fulfulde"}, ["fgr"] = {"Fongoro"}, ["fia"] = {"Nobiin"}, ["fie"] = {"Fyer"}, ["fif"] = {"Faifi"}, ["fil"] = {"Филиппин", "Пилипино"}, ["fip"] = {"Fipa"}, ["fir"] = {"Firan"}, ["fit"] = {"Tornedalen Finnish"}, ["fiu"] = {"Finno-Ugrian languages"}, ["fiw"] = {"Fiwaga"}, ["fkk"] = {"Kirya-Konzəl"}, ["fkv"] = {"Kven Finnish"}, ["fla"] = {"Kalispel-Pend d'Oreille"}, ["flh"] = {"Foau"}, ["fli"] = {"Fali"}, ["fll"] = {"North Fali"}, ["fln"] = {"Flinders Island"}, ["flr"] = {"Fuliiru"}, ["fly"] = {"Flaaitaal", "Tsotsitaal"}, ["fmp"] = {"Fe'fe'"}, ["fmu"] = {"Far Western Muria"}, ["fnb"] = {"Fanbak"}, ["fng"] = {"Fanagalo"}, ["fni"] = {"Fania"}, ["fod"] = {"Foodo"}, ["foi"] = {"Foi"}, ["fom"] = {"Foma"}, ["fon"] = {"Fon"}, ["for"] = {"Fore"}, ["fos"] = {"Siraya"}, ["fox"] = {"Formosan languages"}, ["fpe"] = {"Fernando Po Creole English"}, ["fqs"] = {"Fas"}, ["frc"] = {"Cajun French"}, ["frd"] = {"Fordata"}, ["frk"] = {"Frankish"}, ["frm"] = {"Middle French (ca. 1400-1600)"}, ["fro"] = {"Old French (842-ca. 1400)"}, ["frp"] = {"Arpitan", "Francoprovençal"}, ["frq"] = {"Forak"}, ["frr"] = {"Хойд Фриз"}, ["frs"] = {"Зүүн Фриз"}, ["frt"] = {"Fortsenal"}, ["fse"] = {"Finnish Sign Language"}, ["fsl"] = {"French Sign Language"}, ["fss"] = {"Finland-Swedish Sign Language", "finlandssvenskt teckenspråk", "suomenruotsalainen viittomakieli"}, ["fub"] = {"Adamawa Fulfulde"}, ["fuc"] = {"Pulaar"}, ["fud"] = {"East Futuna"}, ["fue"] = {"Borgu Fulfulde"}, ["fuf"] = {"Пулар"}, ["fuh"] = {"Western Niger Fulfulde"}, ["fui"] = {"Bagirmi Fulfulde"}, ["fuj"] = {"Ko"}, ["fum"] = {"Fum"}, ["fun"] = {"Fulniô"}, ["fuq"] = {"Central-Eastern Niger Fulfulde"}, ["fur"] = {"Friulian"}, ["fut"] = {"Futuna-Aniwa"}, ["fuu"] = {"Furu"}, ["fuv"] = {"Nigerian Fulfulde"}, ["fuy"] = {"Fuyug"}, ["fvr"] = {"Fur"}, ["fwa"] = {"Fwâi"}, ["fwe"] = {"Fwe"}, ["gaa"] = {"Ga"}, ["gab"] = {"Gabri"}, ["gac"] = {"Mixed Great Andamanese"}, ["gad"] = {"Gaddang"}, ["gae"] = {"Guarequena"}, ["gaf"] = {"Gende"}, ["gag"] = {"Гагауз"}, ["gah"] = {"Alekano"}, ["gai"] = {"Borei"}, ["gaj"] = {"Gadsup"}, ["gak"] = {"Gamkonora"}, ["gal"] = {"Galolen"}, ["gam"] = {"Kandawo"}, ["gan"] = {"Gan Chinese"}, ["gao"] = {"Gants"}, ["gap"] = {"Gal"}, ["gaq"] = {"Gata'"}, ["gar"] = {"Galeya"}, ["gas"] = {"Adiwasi Garasia"}, ["gat"] = {"Kenati"}, ["gau"] = {"Mudhili Gadaba"}, ["gaw"] = {"Nobonob"}, ["gax"] = {"Borana-Arsi-Guji Oromo"}, ["gay"] = {"Gayo"}, ["gaz"] = {"West Central Oromo"}, ["gba"] = {"Gbaya (Central African Republic)"}, ["gbb"] = {"Kaytetye"}, ["gbd"] = {"Karajarri"}, ["gbe"] = {"Niksek"}, ["gbf"] = {"Gaikundi"}, ["gbg"] = {"Gbanziri"}, ["gbh"] = {"Defi Gbe"}, ["gbi"] = {"Galela"}, ["gbj"] = {"Bodo Gadaba"}, ["gbk"] = {"Gaddi"}, ["gbl"] = {"Gamit"}, ["gbm"] = {"Garhwali"}, ["gbn"] = {"Mo'da"}, ["gbo"] = {"Northern Grebo"}, ["gbp"] = {"Gbaya-Bossangoa"}, ["gbq"] = {"Gbaya-Bozoum"}, ["gbr"] = {"Gbagyi"}, ["gbs"] = {"Gbesi Gbe"}, ["gbu"] = {"Gagadu"}, ["gbv"] = {"Gbanu"}, ["gbw"] = {"Gabi-Gabi"}, ["gbx"] = {"Eastern Xwla Gbe"}, ["gby"] = {"Gbari"}, ["gbz"] = {"Zoroastrian Dari"}, ["gcc"] = {"Mali"}, ["gcd"] = {"Ganggalida"}, ["gce"] = {"Galice"}, ["gcf"] = {"Guadeloupean Creole French"}, ["gcl"] = {"Grenadian Creole English"}, ["gcn"] = {"Gaina"}, ["gcr"] = {"Guianese Creole French"}, ["gct"] = {"Colonia Tovar German"}, ["gda"] = {"Gade Lohar"}, ["gdb"] = {"Pottangi Ollar Gadaba"}, ["gdc"] = {"Gugu Badhun"}, ["gdd"] = {"Gedaged"}, ["gde"] = {"Gude"}, ["gdf"] = {"Guduf-Gava"}, ["gdg"] = {"Ga'dang"}, ["gdh"] = {"Gadjerawang", "Gajirrabeng"}, ["gdi"] = {"Gundi"}, ["gdj"] = {"Gurdjar"}, ["gdk"] = {"Gadang"}, ["gdl"] = {"Dirasha"}, ["gdm"] = {"Laal"}, ["gdn"] = {"Umanakaina"}, ["gdo"] = {"Ghodoberi"}, ["gdq"] = {"Mehri"}, ["gdr"] = {"Wipi"}, ["gds"] = {"Ghandruk Sign Language"}, ["gdt"] = {"Kungardutyi"}, ["gdu"] = {"Gudu"}, ["gdx"] = {"Godwari"}, ["gea"] = {"Geruma"}, ["geb"] = {"Kire"}, ["gec"] = {"Gboloo Grebo"}, ["ged"] = {"Gade"}, ["gef"] = {"Gerai"}, ["geg"] = {"Gengle"}, ["geh"] = {"Hutterite German", "Hutterisch"}, ["gei"] = {"Gebe"}, ["gej"] = {"Gen"}, ["gek"] = {"Ywom"}, ["gel"] = {"ut-Ma'in"}, ["gem"] = {"Germanic languages"}, ["geq"] = {"Geme"}, ["ges"] = {"Geser-Gorom"}, ["gev"] = {"Eviya"}, ["gew"] = {"Gera"}, ["gex"] = {"Garre"}, ["gey"] = {"Enya"}, ["gez"] = {"Geez"}, ["gfk"] = {"Patpatar"}, ["gft"] = {"Gafat"}, ["gga"] = {"Gao"}, ["ggb"] = {"Gbii"}, ["ggd"] = {"Gugadj"}, ["gge"] = {"Gurr-goni"}, ["ggg"] = {"Gurgula"}, ["ggk"] = {"Kungarakany"}, ["ggl"] = {"Ganglau"}, ["ggt"] = {"Gitua"}, ["ggu"] = {"Gagu", "Gban"}, ["ggw"] = {"Gogodala"}, ["gha"] = {"Ghadamès"}, ["ghc"] = {"Hiberno-Scottish Gaelic"}, ["ghe"] = {"Southern Ghale"}, ["ghh"] = {"Northern Ghale"}, ["ghk"] = {"Geko Karen"}, ["ghl"] = {"Ghulfan"}, ["ghn"] = {"Ghanongga"}, ["gho"] = {"Ghomara"}, ["ghr"] = {"Ghera"}, ["ghs"] = {"Guhu-Samane"}, ["ght"] = {"Kuke", "Kutang Ghale"}, ["gia"] = {"Kija"}, ["gib"] = {"Gibanawa"}, ["gic"] = {"Gail"}, ["gid"] = {"Gidar"}, ["gie"] = {"Gaɓogbo", "Guébie"}, ["gig"] = {"Goaria"}, ["gih"] = {"Githabul"}, ["gii"] = {"Girirra"}, ["gil"] = {"Гильберт"}, ["gim"] = {"Gimi (Eastern Highlands)"}, ["gin"] = {"Hinukh"}, ["gip"] = {"Gimi (West New Britain)"}, ["giq"] = {"Green Gelao"}, ["gir"] = {"Red Gelao"}, ["gis"] = {"North Giziga"}, ["git"] = {"Gitxsan"}, ["giu"] = {"Mulao"}, ["giw"] = {"White Gelao"}, ["gix"] = {"Gilima"}, ["giy"] = {"Giyug"}, ["giz"] = {"South Giziga"}, ["gjk"] = {"Kachi Koli"}, ["gjm"] = {"Gunditjmara"}, ["gjn"] = {"Gonja"}, ["gjr"] = {"Gurindji Kriol"}, ["gju"] = {"Gujari"}, ["gka"] = {"Guya"}, ["gkd"] = {"Magɨ (Madang Province)"}, ["gke"] = {"Ndai"}, ["gkn"] = {"Gokana"}, ["gko"] = {"Kok-Nar"}, ["gkp"] = {"Guinea Kpelle"}, ["gku"] = {"ǂUngkue"}, ["glb"] = {"Belning"}, ["glc"] = {"Bon Gula"}, ["gld"] = {"Nanai"}, ["glh"] = {"Northwest Pashai", "Northwest Pashayi"}, ["glj"] = {"Gula Iro"}, ["glk"] = {"Gilaki"}, ["gll"] = {"Garlali"}, ["glo"] = {"Galambu"}, ["glr"] = {"Glaro-Twabo"}, ["glu"] = {"Gula (Chad)"}, ["glw"] = {"Glavda"}, ["gly"] = {"Gule"}, ["gma"] = {"Gambera"}, ["gmb"] = {"Gula'alaa"}, ["gmd"] = {"Mághdì"}, ["gme"] = {"East Germanic languages"}, ["gmg"] = {"Magɨyi"}, ["gmh"] = {"Middle High German (ca. 1050-1500)"}, ["gml"] = {"Middle Low German"}, ["gmm"] = {"Gbaya-Mbodomo"}, ["gmn"] = {"Gimnime"}, ["gmq"] = {"North Germanic languages"}, ["gmr"] = {"Mirning", "Mirniny"}, ["gmu"] = {"Gumalu"}, ["gmv"] = {"Gamo"}, ["gmw"] = {"West Germanic languages"}, ["gmx"] = {"Magoma"}, ["gmy"] = {"Mycenaean Greek"}, ["gmz"] = {"Mgbolizhia"}, ["gna"] = {"Kaansa"}, ["gnb"] = {"Gangte"}, ["gnc"] = {"Guanche"}, ["gnd"] = {"Zulgo-Gemzek"}, ["gne"] = {"Ganang"}, ["gng"] = {"Ngangam"}, ["gnh"] = {"Lere"}, ["gni"] = {"Gooniyandi"}, ["gnj"] = {"Ngen"}, ["gnk"] = {"ǁGana"}, ["gnl"] = {"Gangulu"}, ["gnm"] = {"Ginuman"}, ["gnn"] = {"Gumatj"}, ["gno"] = {"Northern Gondi"}, ["gnq"] = {"Gana"}, ["gnr"] = {"Gureng Gureng"}, ["gnt"] = {"Guntai"}, ["gnu"] = {"Gnau"}, ["gnw"] = {"Western Bolivian Guaraní"}, ["gnz"] = {"Ganzi"}, ["goa"] = {"Guro"}, ["gob"] = {"Playero"}, ["goc"] = {"Gorakor"}, ["god"] = {"Godié"}, ["goe"] = {"Gongduk"}, ["gof"] = {"Gofa"}, ["gog"] = {"Gogo"}, ["goh"] = {"Old High German (ca. 750-1050)"}, ["goi"] = {"Gobasi"}, ["goj"] = {"Gowlan"}, ["gok"] = {"Gowli"}, ["gol"] = {"Gola"}, ["gom"] = {"Goan Konkani"}, ["gon"] = {"Gondi"}, ["goo"] = {"Gone Dau"}, ["gop"] = {"Yeretuar"}, ["goq"] = {"Gorap"}, ["gor"] = {"Gorontalo"}, ["gos"] = {"Gronings"}, ["got"] = {"Gothic"}, ["gou"] = {"Gavar"}, ["gow"] = {"Gorowa"}, ["gox"] = {"Gobu"}, ["goy"] = {"Goundo"}, ["goz"] = {"Gozarkhani"}, ["gpa"] = {"Gupa-Abawa"}, ["gpe"] = {"Ghanaian Pidgin English"}, ["gpn"] = {"Taiap"}, ["gqa"] = {"Ga'anda"}, ["gqi"] = {"Guiqiong"}, ["gqn"] = {"Guana (Brazil)"}, ["gqr"] = {"Gor"}, ["gqu"] = {"Qau"}, ["gra"] = {"Rajput Garasia"}, ["grb"] = {"Grebo"}, ["grc"] = {"Эртний Грек"}, ["grd"] = {"Guruntum-Mbaaru"}, ["grg"] = {"Madi"}, ["grh"] = {"Gbiri-Niragu"}, ["gri"] = {"Ghari"}, ["grj"] = {"Southern Grebo"}, ["grk"] = {"Greek languages"}, ["grm"] = {"Kota Marudu Talantang"}, ["gro"] = {"Groma"}, ["grq"] = {"Gorovu"}, ["grr"] = {"Taznatit"}, ["grs"] = {"Gresi"}, ["grt"] = {"Garo"}, ["gru"] = {"Kistane"}, ["grv"] = {"Central Grebo"}, ["grw"] = {"Gweda"}, ["grx"] = {"Guriaso"}, ["gry"] = {"Barclayville Grebo"}, ["grz"] = {"Guramalum"}, ["gse"] = {"Ghanaian Sign Language"}, ["gsg"] = {"German Sign Language"}, ["gsl"] = {"Gusilay"}, ["gsm"] = {"Guatemalan Sign Language"}, ["gsn"] = {"Nema", "Gusan"}, ["gso"] = {"Southwest Gbaya"}, ["gsp"] = {"Wasembo"}, ["gss"] = {"Greek Sign Language"}, ["gsw"] = {"Швейцарын Герман", "Алеманн", "Эльзасын"}, ["gta"] = {"Guató"}, ["gtu"] = {"Aghu-Tharnggala"}, ["gua"] = {"Shiki"}, ["gub"] = {"Guajajára"}, ["guc"] = {"Wayuu"}, ["gud"] = {"Yocoboué Dida"}, ["gue"] = {"Gurindji"}, ["guf"] = {"Gupapuyngu"}, ["gug"] = {"Paraguayan Guaraní"}, ["guh"] = {"Guahibo"}, ["gui"] = {"Eastern Bolivian Guaraní"}, ["guk"] = {"Gumuz"}, ["gul"] = {"Sea Island Creole English"}, ["gum"] = {"Guambiano"}, ["gun"] = {"Mbyá Guaraní"}, ["guo"] = {"Guayabero"}, ["gup"] = {"Gunwinggu"}, ["guq"] = {"Aché"}, ["gur"] = {"Farefare"}, ["gus"] = {"Guinean Sign Language"}, ["gut"] = {"Maléku Jaíka"}, ["guu"] = {"Yanomamö"}, ["guw"] = {"Gun"}, ["gux"] = {"Gourmanchéma"}, ["guz"] = {"Gusii", "Ekegusii"}, ["gva"] = {"Guana (Paraguay)"}, ["gvc"] = {"Guanano"}, ["gve"] = {"Duwet"}, ["gvf"] = {"Golin"}, ["gvj"] = {"Guajá"}, ["gvl"] = {"Gulay"}, ["gvm"] = {"Gurmana"}, ["gvn"] = {"Kuku-Yalanji"}, ["gvo"] = {"Gavião Do Jiparaná"}, ["gvp"] = {"Pará Gavião"}, ["gvr"] = {"Gurung"}, ["gvs"] = {"Gumawana"}, ["gvy"] = {"Guyani"}, ["gwa"] = {"Mbato"}, ["gwb"] = {"Gwa"}, ["gwc"] = {"Gawri", "Kalami"}, ["gwd"] = {"Gawwada"}, ["gwe"] = {"Gweno"}, ["gwf"] = {"Gowro"}, ["gwg"] = {"Moo"}, ["gwi"] = {"Gwichʼin"}, ["gwj"] = {"ǀGwi"}, ["gwm"] = {"Awngthim"}, ["gwn"] = {"Gwandara"}, ["gwr"] = {"Gwere"}, ["gwt"] = {"Gawar-Bati"}, ["gwu"] = {"Guwamu"}, ["gww"] = {"Kwini"}, ["gwx"] = {"Gua"}, ["gxx"] = {"Wè Southern"}, ["gya"] = {"Northwest Gbaya"}, ["gyb"] = {"Garus"}, ["gyd"] = {"Kayardild"}, ["gye"] = {"Gyem"}, ["gyf"] = {"Gungabula"}, ["gyg"] = {"Gbayi"}, ["gyi"] = {"Gyele"}, ["gyl"] = {"Gayil"}, ["gym"] = {"Ngäbere"}, ["gyn"] = {"Guyanese Creole English"}, ["gyo"] = {"Gyalsumdo"}, ["gyr"] = {"Guarayu"}, ["gyy"] = {"Gunya"}, ["gyz"] = {"Geji", "Gyaazi"}, ["gza"] = {"Ganza"}, ["gzi"] = {"Gazi"}, ["gzn"] = {"Gane"}, ["haa"] = {"Han"}, ["hab"] = {"Hanoi Sign Language"}, ["hac"] = {"Gurani"}, ["had"] = {"Hatam"}, ["hae"] = {"Eastern Oromo"}, ["haf"] = {"Haiphong Sign Language"}, ["hag"] = {"Hanga"}, ["hah"] = {"Hahon"}, ["hai"] = {"Haida"}, ["haj"] = {"Hajong"}, ["hak"] = {"Hakka Chinese"}, ["hal"] = {"Halang"}, ["ham"] = {"Hewa"}, ["han"] = {"Hangaza"}, ["hao"] = {"Hakö"}, ["hap"] = {"Hupla"}, ["haq"] = {"Ha"}, ["har"] = {"Harari"}, ["has"] = {"Haisla"}, ["hav"] = {"Havu"}, ["haw"] = {"Hawaiian"}, ["hax"] = {"Southern Haida"}, ["hay"] = {"Haya"}, ["haz"] = {"Hazaragi"}, ["hba"] = {"Hamba"}, ["hbb"] = {"Huba"}, ["hbn"] = {"Heiban"}, ["hbo"] = {"Ancient Hebrew"}, ["hbu"] = {"Habu"}, ["hca"] = {"Andaman Creole Hindi"}, ["hch"] = {"Huichol"}, ["hdn"] = {"Northern Haida"}, ["hds"] = {"Honduras Sign Language"}, ["hdy"] = {"Hadiyya"}, ["hea"] = {"Northern Qiandong Miao"}, ["hed"] = {"Herdé"}, ["heg"] = {"Helong"}, ["heh"] = {"Hehe"}, ["hei"] = {"Heiltsuk"}, ["hem"] = {"Hemba"}, ["hgm"] = {"Haiǁom"}, ["hgw"] = {"Haigwai"}, ["hhi"] = {"Hoia Hoia"}, ["hhr"] = {"Kerak"}, ["hhy"] = {"Hoyahoya"}, ["hia"] = {"Lamang"}, ["hib"] = {"Hibito"}, ["hid"] = {"Hidatsa"}, ["hif"] = {"Фижи Хинди"}, ["hig"] = {"Kamwe"}, ["hih"] = {"Pamosu"}, ["hii"] = {"Hinduri"}, ["hij"] = {"Hijuk"}, ["hik"] = {"Seit-Kaitetu"}, ["hil"] = {"Hiligaynon"}, ["him"] = {"Himachali languages", "Western Pahari languages"}, ["hio"] = {"Tsoa"}, ["hir"] = {"Himarimã"}, ["hit"] = {"Hittite"}, ["hiw"] = {"Hiw"}, ["hix"] = {"Hixkaryána"}, ["hji"] = {"Haji"}, ["hka"] = {"Kahe"}, ["hke"] = {"Hunde"}, ["hkh"] = {"Khah", "Poguli"}, ["hkk"] = {"Hunjara-Kaina Ke"}, ["hkn"] = {"Mel-Khaonh"}, ["hks"] = {"Hong Kong Sign Language", "Heung Kong Sau Yue"}, ["hla"] = {"Halia"}, ["hlb"] = {"Halbi"}, ["hld"] = {"Halang Doan"}, ["hle"] = {"Hlersu"}, ["hlt"] = {"Matu Chin"}, ["hlu"] = {"Hieroglyphic Luwian"}, ["hma"] = {"Southern Mashan Hmong", "Southern Mashan Miao"}, ["hmb"] = {"Humburi Senni Songhay"}, ["hmc"] = {"Central Huishui Hmong", "Central Huishui Miao"}, ["hmd"] = {"Large Flowery Miao", "A-hmaos", "Da-Hua Miao"}, ["hme"] = {"Eastern Huishui Hmong", "Eastern Huishui Miao"}, ["hmf"] = {"Hmong Don"}, ["hmg"] = {"Southwestern Guiyang Hmong"}, ["hmh"] = {"Southwestern Huishui Hmong", "Southwestern Huishui Miao"}, ["hmi"] = {"Northern Huishui Hmong", "Northern Huishui Miao"}, ["hmj"] = {"Ge", "Gejia"}, ["hmk"] = {"Maek"}, ["hml"] = {"Luopohe Hmong", "Luopohe Miao"}, ["hmm"] = {"Central Mashan Hmong", "Central Mashan Miao"}, ["hmn"] = {"Хмонг", "Монг"}, ["hmp"] = {"Northern Mashan Hmong", "Northern Mashan Miao"}, ["hmq"] = {"Eastern Qiandong Miao"}, ["hmr"] = {"Hmar"}, ["hms"] = {"Southern Qiandong Miao"}, ["hmt"] = {"Hamtai"}, ["hmu"] = {"Hamap"}, ["hmv"] = {"Hmong Dô"}, ["hmw"] = {"Western Mashan Hmong", "Western Mashan Miao"}, ["hmx"] = {"Hmong-Mien languages"}, ["hmy"] = {"Southern Guiyang Hmong", "Southern Guiyang Miao"}, ["hmz"] = {"Hmong Shua", "Sinicized Miao"}, ["hna"] = {"Mina (Cameroon)"}, ["hnd"] = {"Southern Hindko"}, ["hne"] = {"Chhattisgarhi"}, ["hng"] = {"Hungu"}, ["hnh"] = {"ǁAni"}, ["hni"] = {"Hani"}, ["hnj"] = {"Hmong Njua", "Mong Leng", "Mong Njua"}, ["hnn"] = {"Hanunoo"}, ["hno"] = {"Northern Hindko"}, ["hns"] = {"Карибын Хиндустани"}, ["hnu"] = {"Hung"}, ["hoa"] = {"Hoava"}, ["hob"] = {"Mari (Madang Province)"}, ["hoc"] = {"Ho"}, ["hod"] = {"Holma"}, ["hoe"] = {"Horom"}, ["hoh"] = {"Hobyót"}, ["hoi"] = {"Holikachuk"}, ["hoj"] = {"Hadothi", "Haroti"}, ["hok"] = {"Hokan languages"}, ["hol"] = {"Holu"}, ["hom"] = {"Homa"}, ["hoo"] = {"Holoholo"}, ["hop"] = {"Hopi"}, ["hor"] = {"Horo"}, ["hos"] = {"Ho Chi Minh City Sign Language"}, ["hot"] = {"Hote", "Malê"}, ["hov"] = {"Hovongan"}, ["how"] = {"Honi"}, ["hoy"] = {"Holiya"}, ["hoz"] = {"Hozo"}, ["hpo"] = {"Hpon"}, ["hps"] = {"Hawai'i Sign Language (HSL)", "Hawai'i Pidgin Sign Language"}, ["hra"] = {"Hrangkhol"}, ["hrc"] = {"Niwer Mil"}, ["hre"] = {"Hre"}, ["hrk"] = {"Haruku"}, ["hrm"] = {"Horned Miao"}, ["hro"] = {"Haroi"}, ["hrp"] = {"Nhirrpi"}, ["hrt"] = {"Hértevin"}, ["hru"] = {"Hruso"}, ["hrw"] = {"Warwar Feni"}, ["hrx"] = {"Hunsrik"}, ["hrz"] = {"Harzani"}, ["hsb"] = {"Дээд Сорб"}, ["hsh"] = {"Hungarian Sign Language"}, ["hsl"] = {"Hausa Sign Language"}, ["hsn"] = {"Xiang Chinese"}, ["hss"] = {"Harsusi"}, ["hti"] = {"Hoti"}, ["hto"] = {"Minica Huitoto"}, ["hts"] = {"Hadza"}, ["htu"] = {"Hitu"}, ["htx"] = {"Middle Hittite"}, ["hub"] = {"Huambisa"}, ["huc"] = {"ǂHua", "ǂʼAmkhoe"}, ["hud"] = {"Huaulu"}, ["hue"] = {"San Francisco Del Mar Huave"}, ["huf"] = {"Humene"}, ["hug"] = {"Huachipaeri"}, ["huh"] = {"Huilliche"}, ["hui"] = {"Huli"}, ["huj"] = {"Northern Guiyang Hmong", "Northern Guiyang Miao"}, ["huk"] = {"Hulung"}, ["hul"] = {"Hula"}, ["hum"] = {"Hungana"}, ["huo"] = {"Hu"}, ["hup"] = {"Hupa"}, ["huq"] = {"Tsat"}, ["hur"] = {"Halkomelem"}, ["hus"] = {"Huastec"}, ["hut"] = {"Humla"}, ["huu"] = {"Murui Huitoto"}, ["huv"] = {"San Mateo Del Mar Huave"}, ["huw"] = {"Hukumina"}, ["hux"] = {"Nüpode Huitoto"}, ["huy"] = {"Hulaulá"}, ["huz"] = {"Hunzib"}, ["hvc"] = {"Haitian Vodoun Culture Language"}, ["hve"] = {"San Dionisio Del Mar Huave"}, ["hvk"] = {"Haveke"}, ["hvn"] = {"Sabu"}, ["hvv"] = {"Santa María Del Mar Huave"}, ["hwa"] = {"Wané"}, ["hwc"] = {"Hawai'i Creole English", "Hawai'i Pidgin"}, ["hwo"] = {"Hwana"}, ["hya"] = {"Hya"}, ["hyw"] = {"Western Armenian"}, ["hyx"] = {"Armenian (family)"}, ["iai"] = {"Iaai"}, ["ian"] = {"Iatmul"}, ["iar"] = {"Purari"}, ["iba"] = {"Iban"}, ["ibb"] = {"Ibibio"}, ["ibd"] = {"Iwaidja"}, ["ibe"] = {"Akpes"}, ["ibg"] = {"Ibanag"}, ["ibh"] = {"Bih"}, ["ibl"] = {"Ibaloi"}, ["ibm"] = {"Agoi"}, ["ibn"] = {"Ibino"}, ["ibr"] = {"Ibuoro"}, ["ibu"] = {"Ibu"}, ["iby"] = {"Ibani"}, ["ica"] = {"Ede Ica"}, ["ich"] = {"Etkywan"}, ["icl"] = {"Icelandic Sign Language"}, ["icr"] = {"Islander Creole English"}, ["ida"] = {"Idakho-Isukha-Tiriki", "Luidakho-Luisukha-Lutirichi"}, ["idb"] = {"Indo-Portuguese"}, ["idc"] = {"Idon", "Ajiya"}, ["idd"] = {"Ede Idaca"}, ["ide"] = {"Idere"}, ["idi"] = {"Idi"}, ["idr"] = {"Indri"}, ["ids"] = {"Idesa"}, ["idt"] = {"Idaté"}, ["idu"] = {"Idoma"}, ["ifa"] = {"Amganad Ifugao"}, ["ifb"] = {"Batad Ifugao", "Ayangan Ifugao"}, ["ife"] = {"Ifè"}, ["iff"] = {"Ifo"}, ["ifk"] = {"Tuwali Ifugao"}, ["ifm"] = {"Teke-Fuumu"}, ["ifu"] = {"Mayoyao Ifugao"}, ["ify"] = {"Keley-I Kallahan"}, ["igb"] = {"Ebira"}, ["ige"] = {"Igede"}, ["igg"] = {"Igana"}, ["igl"] = {"Igala"}, ["igm"] = {"Kanggape"}, ["ign"] = {"Ignaciano"}, ["igo"] = {"Isebe"}, ["igs"] = {"Interglossa"}, ["igw"] = {"Igwe"}, ["ihb"] = {"Iha Based Pidgin"}, ["ihi"] = {"Ihievbe"}, ["ihp"] = {"Iha"}, ["ihw"] = {"Bidhawal"}, ["iin"] = {"Thiin"}, ["iir"] = {"Indo-Iranian languages"}, ["ijc"] = {"Izon"}, ["ije"] = {"Biseni"}, ["ijj"] = {"Ede Ije"}, ["ijn"] = {"Kalabari"}, ["ijo"] = {"Ijo languages"}, ["ijs"] = {"Southeast Ijo"}, ["ike"] = {"Eastern Canadian Inuktitut"}, ["iki"] = {"Iko"}, ["ikk"] = {"Ika"}, ["ikl"] = {"Ikulu"}, ["iko"] = {"Olulumo-Ikom"}, ["ikp"] = {"Ikpeshi"}, ["ikr"] = {"Ikaranggal"}, ["iks"] = {"Inuit Sign Language"}, ["ikt"] = {"Inuinnaqtun", "Western Canadian Inuktitut"}, ["ikv"] = {"Iku-Gora-Ankwa"}, ["ikw"] = {"Ikwere"}, ["ikx"] = {"Ik"}, ["ikz"] = {"Ikizu"}, ["ila"] = {"Ile Ape"}, ["ilb"] = {"Ila"}, ["ilg"] = {"Garig-Ilgar"}, ["ili"] = {"Ili Turki"}, ["ilk"] = {"Ilongot"}, ["ilm"] = {"Iranun (Malaysia)"}, ["ilo"] = {"Iloko"}, ["ilp"] = {"Iranun (Philippines)"}, ["ils"] = {"International Sign"}, ["ilu"] = {"Ili'uun"}, ["ilv"] = {"Ilue"}, ["ima"] = {"Mala Malasar"}, ["imi"] = {"Anamgura"}, ["iml"] = {"Miluk"}, ["imn"] = {"Imonda"}, ["imo"] = {"Imbongu"}, ["imr"] = {"Imroing"}, ["ims"] = {"Marsian"}, ["imy"] = {"Milyan"}, ["inb"] = {"Inga"}, ["inc"] = {"Indic languages"}, ["ine"] = {"Indo-European languages"}, ["ing"] = {"Degexit'an"}, ["inh"] = {"Ингуш"}, ["inj"] = {"Jungle Inga"}, ["inl"] = {"Indonesian Sign Language"}, ["inm"] = {"Minaean"}, ["inn"] = {"Isinai"}, ["ino"] = {"Inoke-Yate"}, ["inp"] = {"Iñapari"}, ["ins"] = {"Indian Sign Language"}, ["int"] = {"Intha"}, ["inz"] = {"Ineseño"}, ["ior"] = {"Inor"}, ["iou"] = {"Tuma-Irumu"}, ["iow"] = {"Iowa-Oto"}, ["ipi"] = {"Ipili"}, ["ipo"] = {"Ipiko"}, ["iqu"] = {"Iquito"}, ["iqw"] = {"Ikwo"}, ["ira"] = {"Iranian languages"}, ["ire"] = {"Iresim"}, ["irh"] = {"Irarutu"}, ["iri"] = {"Rigwe", "Irigwe"}, ["irk"] = {"Iraqw"}, ["irn"] = {"Irántxe"}, ["iro"] = {"Iroquoian languages"}, ["irr"] = {"Ir"}, ["iru"] = {"Irula"}, ["irx"] = {"Kamberau"}, ["iry"] = {"Iraya"}, ["isa"] = {"Isabi"}, ["isc"] = {"Isconahua"}, ["isd"] = {"Isnag"}, ["ise"] = {"Italian Sign Language"}, ["isg"] = {"Irish Sign Language"}, ["ish"] = {"Esan"}, ["isi"] = {"Nkem-Nkum"}, ["isk"] = {"Ishkashimi"}, ["ism"] = {"Masimasi"}, ["isn"] = {"Isanzu"}, ["iso"] = {"Isoko"}, ["isr"] = {"Israeli Sign Language"}, ["ist"] = {"Istriot"}, ["isu"] = {"Isu (Menchum Division)"}, ["itb"] = {"Binongan Itneg"}, ["itc"] = {"Italic languages"}, ["itd"] = {"Southern Tidung"}, ["ite"] = {"Itene"}, ["iti"] = {"Inlaod Itneg"}, ["itk"] = {"Judeo-Italian"}, ["itl"] = {"Itelmen"}, ["itm"] = {"Itu Mbon Uzo"}, ["ito"] = {"Itonama"}, ["itr"] = {"Iteri"}, ["its"] = {"Isekiri"}, ["itt"] = {"Maeng Itneg"}, ["itv"] = {"Itawit"}, ["itw"] = {"Ito"}, ["itx"] = {"Itik"}, ["ity"] = {"Moyadan Itneg"}, ["itz"] = {"Itzá"}, ["ium"] = {"Iu Mien"}, ["ivb"] = {"Ibatan"}, ["ivv"] = {"Ivatan"}, ["iwk"] = {"I-Wak"}, ["iwm"] = {"Iwam"}, ["iwo"] = {"Iwur"}, ["iws"] = {"Sepik Iwam"}, ["ixc"] = {"Ixcatec"}, ["ixl"] = {"Ixil"}, ["iya"] = {"Iyayu"}, ["iyo"] = {"Mesaka"}, ["iyx"] = {"Yaka (Congo)"}, ["izh"] = {"Ingrian"}, ["izr"] = {"Izere"}, ["izz"] = {"Izii"}, ["jaa"] = {"Jamamadí"}, ["jab"] = {"Hyam"}, ["jac"] = {"Popti'", "Jakalteko"}, ["jad"] = {"Jahanka"}, ["jae"] = {"Yabem"}, ["jaf"] = {"Jara"}, ["jah"] = {"Jah Hut"}, ["jaj"] = {"Zazao"}, ["jak"] = {"Jakun"}, ["jal"] = {"Yalahatan"}, ["jam"] = {"Ямайкын Креол"}, ["jan"] = {"Jandai"}, ["jao"] = {"Yanyuwa"}, ["jaq"] = {"Yaqay"}, ["jas"] = {"New Caledonian Javanese"}, ["jat"] = {"Jakati"}, ["jau"] = {"Yaur"}, ["jax"] = {"Jambi Malay"}, ["jay"] = {"Yan-nhangu", "Nhangu"}, ["jaz"] = {"Jawe"}, ["jbe"] = {"Judeo-Berber"}, ["jbi"] = {"Badjiri"}, ["jbj"] = {"Arandai"}, ["jbk"] = {"Barikewa"}, ["jbm"] = {"Bijim"}, ["jbn"] = {"Nafusi"}, ["jbo"] = {"Lojban"}, ["jbr"] = {"Jofotek-Bromnya"}, ["jbt"] = {"Jabutí"}, ["jbu"] = {"Jukun Takum"}, ["jbw"] = {"Yawijibaya"}, ["jcs"] = {"Jamaican Country Sign Language"}, ["jct"] = {"Krymchak"}, ["jda"] = {"Jad"}, ["jdg"] = {"Jadgali"}, ["jdt"] = {"Judeo-Tat"}, ["jeb"] = {"Jebero"}, ["jee"] = {"Jerung"}, ["jeh"] = {"Jeh"}, ["jei"] = {"Yei"}, ["jek"] = {"Jeri Kuo"}, ["jel"] = {"Yelmek"}, ["jen"] = {"Dza"}, ["jer"] = {"Jere"}, ["jet"] = {"Manem"}, ["jeu"] = {"Jonkor Bourmataguil"}, ["jgb"] = {"Ngbee"}, ["jge"] = {"Judeo-Georgian"}, ["jgk"] = {"Gwak"}, ["jgo"] = {"Ngomba"}, ["jhi"] = {"Jehai"}, ["jhs"] = {"Jhankot Sign Language"}, ["jia"] = {"Jina"}, ["jib"] = {"Jibu"}, ["jic"] = {"Tol"}, ["jid"] = {"Bu (Kaduna State)"}, ["jie"] = {"Jilbe"}, ["jig"] = {"Jingulu", "Djingili"}, ["jih"] = {"sTodsde", "Shangzhai"}, ["jii"] = {"Jiiddu"}, ["jil"] = {"Jilim"}, ["jim"] = {"Jimi (Cameroon)"}, ["jio"] = {"Jiamao"}, ["jiq"] = {"Guanyinqiao", "Lavrung"}, ["jit"] = {"Jita"}, ["jiu"] = {"Youle Jinuo"}, ["jiv"] = {"Shuar"}, ["jiy"] = {"Buyuan Jinuo"}, ["jje"] = {"Jejueo"}, ["jjr"] = {"Bankal"}, ["jka"] = {"Kaera"}, ["jkm"] = {"Mobwa Karen"}, ["jko"] = {"Kubo"}, ["jkp"] = {"Paku Karen"}, ["jkr"] = {"Koro (India)"}, ["jks"] = {"Amami Koniya Sign Language"}, ["jku"] = {"Labir"}, ["jle"] = {"Ngile"}, ["jls"] = {"Jamaican Sign Language"}, ["jma"] = {"Dima"}, ["jmb"] = {"Zumbun"}, ["jmc"] = {"Machame"}, ["jmd"] = {"Yamdena"}, ["jmi"] = {"Jimi (Nigeria)"}, ["jml"] = {"Jumli"}, ["jmn"] = {"Makuri Naga"}, ["jmr"] = {"Kamara"}, ["jms"] = {"Mashi (Nigeria)"}, ["jmw"] = {"Mouwase"}, ["jmx"] = {"Western Juxtlahuaca Mixtec"}, ["jna"] = {"Jangshung"}, ["jnd"] = {"Jandavra"}, ["jng"] = {"Yangman"}, ["jni"] = {"Janji"}, ["jnj"] = {"Yemsa"}, ["jnl"] = {"Rawat"}, ["jns"] = {"Jaunsari"}, ["job"] = {"Joba"}, ["jod"] = {"Wojenaka"}, ["jog"] = {"Jogi"}, ["jor"] = {"Jorá"}, ["jos"] = {"Jordanian Sign Language"}, ["jow"] = {"Jowulu"}, ["jpa"] = {"Jewish Palestinian Aramaic"}, ["jpr"] = {"Judeo-Persian"}, ["jpx"] = {"Japanese (family)"}, ["jqr"] = {"Jaqaru"}, ["jra"] = {"Jarai"}, ["jrb"] = {"Judeo-Arabic"}, ["jrr"] = {"Jiru"}, ["jrt"] = {"Jakattoe"}, ["jru"] = {"Japrería"}, ["jsl"] = {"Japanese Sign Language"}, ["jua"] = {"Júma"}, ["jub"] = {"Wannu"}, ["juc"] = {"Jurchen"}, ["jud"] = {"Worodougou"}, ["juh"] = {"Hõne"}, ["jui"] = {"Ngadjuri"}, ["juk"] = {"Wapan"}, ["jul"] = {"Jirel"}, ["jum"] = {"Jumjum"}, ["jun"] = {"Juang"}, ["juo"] = {"Jiba"}, ["jup"] = {"Hupdë"}, ["jur"] = {"Jurúna"}, ["jus"] = {"Jumla Sign Language"}, ["jut"] = {"Jutish"}, ["juu"] = {"Ju"}, ["juw"] = {"Wãpha"}, ["juy"] = {"Juray"}, ["jvd"] = {"Javindo"}, ["jvn"] = {"Caribbean Javanese"}, ["jwi"] = {"Jwira-Pepesa"}, ["jya"] = {"Jiarong"}, ["jye"] = {"Judeo-Yemeni Arabic"}, ["jyy"] = {"Jaya"}, ["kaa"] = {"Кара-Калпак", "Каракалпак"}, ["kab"] = {"Kabyle"}, ["kac"] = {"Kachin", "Jingpho"}, ["kad"] = {"Adara"}, ["kae"] = {"Ketangalan"}, ["kaf"] = {"Katso"}, ["kag"] = {"Kajaman"}, ["kah"] = {"Kara (Central African Republic)"}, ["kai"] = {"Karekare"}, ["kaj"] = {"Jju"}, ["kak"] = {"Kalanguya", "Kayapa Kallahan"}, ["kam"] = {"Kamba (Kenya)"}, ["kao"] = {"Xaasongaxango"}, ["kap"] = {"Bezhta"}, ["kaq"] = {"Capanahua"}, ["kar"] = {"Karen languages"}, ["kav"] = {"Katukína"}, ["kaw"] = {"Кави"}, ["kax"] = {"Kao"}, ["kay"] = {"Kamayurá"}, ["kba"] = {"Kalarko"}, ["kbb"] = {"Kaxuiâna"}, ["kbc"] = {"Kadiwéu"}, ["kbd"] = {"Кабард"}, ["kbe"] = {"Kanju"}, ["kbg"] = {"Khamba"}, ["kbh"] = {"Camsá"}, ["kbi"] = {"Kaptiau"}, ["kbj"] = {"Kari"}, ["kbk"] = {"Grass Koiari"}, ["kbl"] = {"Kanembu"}, ["kbm"] = {"Iwal"}, ["kbn"] = {"Kare (Central African Republic)"}, ["kbo"] = {"Keliko"}, ["kbp"] = {"Kabiyè"}, ["kbq"] = {"Kamano"}, ["kbr"] = {"Kafa"}, ["kbs"] = {"Kande"}, ["kbt"] = {"Abadi"}, ["kbu"] = {"Kabutra"}, ["kbv"] = {"Dera (Indonesia)"}, ["kbw"] = {"Kaiep"}, ["kbx"] = {"Ap Ma"}, ["kby"] = {"Manga Kanuri"}, ["kbz"] = {"Duhwa"}, ["kca"] = {"Khanty"}, ["kcb"] = {"Kawacha"}, ["kcc"] = {"Lubila"}, ["kcd"] = {"Ngkâlmpw Kanum"}, ["kce"] = {"Kaivi"}, ["kcf"] = {"Ukaan"}, ["kcg"] = {"Tyap"}, ["kch"] = {"Vono"}, ["kci"] = {"Kamantan"}, ["kcj"] = {"Kobiana"}, ["kck"] = {"Kalanga"}, ["kcl"] = {"Kela (Papua New Guinea)", "Kala"}, ["kcm"] = {"Gula (Central African Republic)"}, ["kcn"] = {"Nubi"}, ["kco"] = {"Kinalakna"}, ["kcp"] = {"Kanga"}, ["kcq"] = {"Kamo"}, ["kcr"] = {"Katla"}, ["kcs"] = {"Koenoem"}, ["kct"] = {"Kaian"}, ["kcu"] = {"Kami (Tanzania)"}, ["kcv"] = {"Kete"}, ["kcw"] = {"Kabwari"}, ["kcx"] = {"Kachama-Ganjule"}, ["kcy"] = {"Korandje"}, ["kcz"] = {"Konongo"}, ["kda"] = {"Worimi"}, ["kdc"] = {"Kutu"}, ["kdd"] = {"Yankunytjatjara"}, ["kde"] = {"Makonde"}, ["kdf"] = {"Mamusi"}, ["kdg"] = {"Seba"}, ["kdh"] = {"Tem"}, ["kdi"] = {"Kumam"}, ["kdj"] = {"Karamojong"}, ["kdk"] = {"Numèè", "Kwényi"}, ["kdl"] = {"Tsikimba"}, ["kdm"] = {"Kagoma"}, ["kdn"] = {"Kunda"}, ["kdo"] = {"Kordofanian languages"}, ["kdp"] = {"Kaningdon-Nindem"}, ["kdq"] = {"Koch"}, ["kdr"] = {"Karaim"}, ["kdt"] = {"Kuy"}, ["kdu"] = {"Kadaru"}, ["kdw"] = {"Koneraw"}, ["kdx"] = {"Kam"}, ["kdy"] = {"Keder", "Keijar"}, ["kdz"] = {"Kwaja"}, ["kea"] = {"Kabuverdianu"}, ["keb"] = {"Kélé"}, ["kec"] = {"Keiga"}, ["ked"] = {"Kerewe"}, ["kee"] = {"Eastern Keres"}, ["kef"] = {"Kpessi"}, ["keg"] = {"Tese"}, ["keh"] = {"Keak"}, ["kei"] = {"Kei"}, ["kej"] = {"Kadar"}, ["kek"] = {"Kekchí"}, ["kel"] = {"Kela (Democratic Republic of Congo)"}, ["kem"] = {"Kemak"}, ["ken"] = {"Kenyang"}, ["keo"] = {"Kakwa"}, ["kep"] = {"Kaikadi"}, ["keq"] = {"Kamar"}, ["ker"] = {"Kera"}, ["kes"] = {"Kugbo"}, ["ket"] = {"Ket"}, ["keu"] = {"Akebu"}, ["kev"] = {"Kanikkaran"}, ["kew"] = {"West Kewa"}, ["kex"] = {"Kukna"}, ["key"] = {"Kupia"}, ["kez"] = {"Kukele"}, ["kfa"] = {"Kodava"}, ["kfb"] = {"Northwestern Kolami"}, ["kfc"] = {"Konda-Dora"}, ["kfd"] = {"Korra Koraga"}, ["kfe"] = {"Kota (India)"}, ["kff"] = {"Koya"}, ["kfg"] = {"Kudiya"}, ["kfh"] = {"Kurichiya"}, ["kfi"] = {"Kannada Kurumba"}, ["kfj"] = {"Kemiehua"}, ["kfk"] = {"Kinnauri"}, ["kfl"] = {"Kung"}, ["kfm"] = {"Khunsari"}, ["kfn"] = {"Kuk"}, ["kfo"] = {"Koro (Côte d'Ivoire)"}, ["kfp"] = {"Korwa"}, ["kfq"] = {"Korku"}, ["kfr"] = {"Kachhi", "Kutchi"}, ["kfs"] = {"Bilaspuri"}, ["kft"] = {"Kanjari"}, ["kfu"] = {"Katkari"}, ["kfv"] = {"Kurmukar"}, ["kfw"] = {"Kharam Naga"}, ["kfx"] = {"Kullu Pahari"}, ["kfy"] = {"Kumaoni"}, ["kfz"] = {"Koromfé"}, ["kga"] = {"Koyaga"}, ["kgb"] = {"Kawe"}, ["kge"] = {"Komering"}, ["kgf"] = {"Kube"}, ["kgg"] = {"Kusunda"}, ["kgi"] = {"Selangor Sign Language"}, ["kgj"] = {"Gamale Kham"}, ["kgk"] = {"Kaiwá"}, ["kgl"] = {"Kunggari"}, ["kgm"] = {"Karipúna"}, ["kgn"] = {"Karingani"}, ["kgo"] = {"Krongo"}, ["kgp"] = {"Kaingang"}, ["kgq"] = {"Kamoro"}, ["kgr"] = {"Abun"}, ["kgs"] = {"Kumbainggar"}, ["kgt"] = {"Somyev"}, ["kgu"] = {"Kobol"}, ["kgv"] = {"Karas"}, ["kgw"] = {"Karon Dori"}, ["kgx"] = {"Kamaru"}, ["kgy"] = {"Kyerung"}, ["kha"] = {"Khasi"}, ["khb"] = {"Lü"}, ["khc"] = {"Tukang Besi North"}, ["khd"] = {"Bädi Kanum"}, ["khe"] = {"Korowai"}, ["khf"] = {"Khuen"}, ["khg"] = {"Khams Tibetan"}, ["khh"] = {"Kehu"}, ["khi"] = {"Khoisan languages"}, ["khj"] = {"Kuturmi"}, ["khk"] = {"Halh Mongolian"}, ["khl"] = {"Lusi"}, ["khn"] = {"Khandesi"}, ["kho"] = {"Khotanese", "Sakan"}, ["khp"] = {"Kapori", "Kapauri"}, ["khq"] = {"Koyra Chiini Songhay"}, ["khr"] = {"Kharia"}, ["khs"] = {"Kasua"}, ["kht"] = {"Khamti"}, ["khu"] = {"Nkhumbi"}, ["khv"] = {"Khvarshi"}, ["khw"] = {"Ховар"}, ["khx"] = {"Kanu"}, ["khy"] = {"Kele (Democratic Republic of Congo)"}, ["khz"] = {"Keapara"}, ["kia"] = {"Kim"}, ["kib"] = {"Koalib"}, ["kic"] = {"Kickapoo"}, ["kid"] = {"Koshin"}, ["kie"] = {"Kibet"}, ["kif"] = {"Eastern Parbate Kham"}, ["kig"] = {"Kimaama", "Kimaghima"}, ["kih"] = {"Kilmeri"}, ["kii"] = {"Kitsai"}, ["kij"] = {"Kilivila"}, ["kil"] = {"Kariya"}, ["kim"] = {"Karagas"}, ["kio"] = {"Kiowa"}, ["kip"] = {"Sheshi Kham"}, ["kiq"] = {"Kosadle", "Kosare"}, ["kis"] = {"Kis"}, ["kit"] = {"Agob"}, ["kiu"] = {"Kirmanjki (individual language)"}, ["kiv"] = {"Kimbu"}, ["kiw"] = {"Northeast Kiwai"}, ["kix"] = {"Khiamniungan Naga"}, ["kiy"] = {"Kirikiri"}, ["kiz"] = {"Kisi"}, ["kja"] = {"Mlap"}, ["kjb"] = {"Q'anjob'al", "Kanjobal"}, ["kjc"] = {"Coastal Konjo"}, ["kjd"] = {"Southern Kiwai"}, ["kje"] = {"Kisar"}, ["kjg"] = {"Khmu"}, ["kjh"] = {"Khakas"}, ["kji"] = {"Zabana"}, ["kjj"] = {"Khinalugh"}, ["kjk"] = {"Highland Konjo"}, ["kjl"] = {"Western Parbate Kham"}, ["kjm"] = {"Kháng"}, ["kjn"] = {"Kunjen"}, ["kjo"] = {"Harijan Kinnauri"}, ["kjp"] = {"Pwo Eastern Karen"}, ["kjq"] = {"Western Keres"}, ["kjr"] = {"Kurudu"}, ["kjs"] = {"East Kewa"}, ["kjt"] = {"Phrae Pwo Karen"}, ["kju"] = {"Kashaya"}, ["kjv"] = {"Kaikavian Literary Language"}, ["kjx"] = {"Ramopa"}, ["kjy"] = {"Erave"}, ["kjz"] = {"Bumthangkha"}, ["kka"] = {"Kakanda"}, ["kkb"] = {"Kwerisa"}, ["kkc"] = {"Odoodee"}, ["kkd"] = {"Kinuku"}, ["kke"] = {"Kakabe"}, ["kkf"] = {"Kalaktang Monpa"}, ["kkg"] = {"Mabaka Valley Kalinga"}, ["kkh"] = {"Khün"}, ["kki"] = {"Kagulu"}, ["kkj"] = {"Kako"}, ["kkk"] = {"Kokota"}, ["kkl"] = {"Kosarek Yale"}, ["kkm"] = {"Kiong"}, ["kkn"] = {"Kon Keu"}, ["kko"] = {"Karko"}, ["kkp"] = {"Gugubera", "Koko-Bera"}, ["kkq"] = {"Kaeku"}, ["kkr"] = {"Kir-Balar"}, ["kks"] = {"Giiwo"}, ["kkt"] = {"Koi"}, ["kku"] = {"Tumi"}, ["kkv"] = {"Kangean"}, ["kkw"] = {"Teke-Kukuya"}, ["kkx"] = {"Kohin"}, ["kky"] = {"Guugu Yimidhirr", "Guguyimidjir"}, ["kkz"] = {"Kaska"}, ["kla"] = {"Klamath-Modoc"}, ["klb"] = {"Kiliwa"}, ["klc"] = {"Kolbila"}, ["kld"] = {"Gamilaraay"}, ["kle"] = {"Kulung (Nepal)"}, ["klf"] = {"Kendeje"}, ["klg"] = {"Tagakaulo"}, ["klh"] = {"Weliki"}, ["kli"] = {"Kalumpang"}, ["klj"] = {"Khalaj"}, ["klk"] = {"Kono (Nigeria)"}, ["kll"] = {"Kagan Kalagan"}, ["klm"] = {"Migum"}, ["kln"] = {"Kalenjin"}, ["klo"] = {"Kapya"}, ["klp"] = {"Kamasa"}, ["klq"] = {"Rumu"}, ["klr"] = {"Khaling"}, ["kls"] = {"Kalasha"}, ["klt"] = {"Nukna"}, ["klu"] = {"Klao"}, ["klv"] = {"Maskelynes"}, ["klw"] = {"Tado", "Lindu"}, ["klx"] = {"Koluwawa"}, ["kly"] = {"Kalao"}, ["klz"] = {"Kabola"}, ["kma"] = {"Konni"}, ["kmb"] = {"Kimbundu"}, ["kmc"] = {"Southern Dong"}, ["kmd"] = {"Majukayang Kalinga"}, ["kme"] = {"Bakole"}, ["kmf"] = {"Kare (Papua New Guinea)"}, ["kmg"] = {"Kâte"}, ["kmh"] = {"Kalam"}, ["kmi"] = {"Kami (Nigeria)"}, ["kmj"] = {"Kumarbhag Paharia"}, ["kmk"] = {"Limos Kalinga"}, ["kml"] = {"Tanudan Kalinga"}, ["kmm"] = {"Kom (India)"}, ["kmn"] = {"Awtuw"}, ["kmo"] = {"Kwoma"}, ["kmp"] = {"Gimme"}, ["kmq"] = {"Kwama"}, ["kmr"] = {"Northern Kurdish"}, ["kms"] = {"Kamasau"}, ["kmt"] = {"Kemtuik"}, ["kmu"] = {"Kanite"}, ["kmv"] = {"Karipúna Creole French"}, ["kmw"] = {"Komo (Democratic Republic of Congo)"}, ["kmx"] = {"Waboda"}, ["kmy"] = {"Koma"}, ["kmz"] = {"Khorasani Turkish"}, ["kna"] = {"Dera (Nigeria)"}, ["knb"] = {"Lubuagan Kalinga"}, ["knc"] = {"Central Kanuri"}, ["knd"] = {"Konda"}, ["kne"] = {"Kankanaey"}, ["knf"] = {"Mankanya"}, ["kng"] = {"Koongo"}, ["kni"] = {"Kanufi"}, ["knj"] = {"Western Kanjobal"}, ["knk"] = {"Kuranko"}, ["knl"] = {"Keninjal"}, ["knm"] = {"Kanamarí"}, ["knn"] = {"Konkani (individual language)"}, ["kno"] = {"Kono (Sierra Leone)"}, ["knp"] = {"Kwanja"}, ["knq"] = {"Kintaq"}, ["knr"] = {"Kaningra"}, ["kns"] = {"Kensiu"}, ["knt"] = {"Panoan Katukína"}, ["knu"] = {"Kono (Guinea)"}, ["knv"] = {"Tabo"}, ["knw"] = {"Kung-Ekoka"}, ["knx"] = {"Kendayan", "Salako"}, ["kny"] = {"Kanyok"}, ["knz"] = {"Kalamsé"}, ["koa"] = {"Konomala"}, ["koc"] = {"Kpati"}, ["kod"] = {"Kodi"}, ["koe"] = {"Kacipo-Bale Suri"}, ["kof"] = {"Kubi"}, ["kog"] = {"Cogui", "Kogi"}, ["koh"] = {"Koyo"}, ["koi"] = {"Komi-Permyak"}, ["kok"] = {"Konkani (macrolanguage)"}, ["kol"] = {"Kol (Papua New Guinea)"}, ["koo"] = {"Konzo"}, ["kop"] = {"Waube"}, ["koq"] = {"Kota (Gabon)"}, ["kos"] = {"Kosraean"}, ["kot"] = {"Lagwan"}, ["kou"] = {"Koke"}, ["kov"] = {"Kudu-Camo"}, ["kow"] = {"Kugama"}, ["koy"] = {"Koyukon"}, ["koz"] = {"Korak"}, ["kpa"] = {"Kutto"}, ["kpb"] = {"Mullu Kurumba"}, ["kpc"] = {"Curripaco"}, ["kpd"] = {"Koba"}, ["kpe"] = {"Kpelle"}, ["kpf"] = {"Komba"}, ["kpg"] = {"Kapingamarangi"}, ["kph"] = {"Kplang"}, ["kpi"] = {"Kofei"}, ["kpj"] = {"Karajá"}, ["kpk"] = {"Kpan"}, ["kpl"] = {"Kpala"}, ["kpm"] = {"Koho"}, ["kpn"] = {"Kepkiriwát"}, ["kpo"] = {"Ikposo"}, ["kpq"] = {"Korupun-Sela"}, ["kpr"] = {"Korafe-Yegha"}, ["kps"] = {"Tehit"}, ["kpt"] = {"Karata"}, ["kpu"] = {"Kafoa"}, ["kpv"] = {"Komi-Zyrian"}, ["kpw"] = {"Kobon"}, ["kpx"] = {"Mountain Koiali"}, ["kpy"] = {"Koryak"}, ["kpz"] = {"Kupsabiny"}, ["kqa"] = {"Mum"}, ["kqb"] = {"Kovai"}, ["kqc"] = {"Doromu-Koki"}, ["kqd"] = {"Koy Sanjaq Surat"}, ["kqe"] = {"Kalagan"}, ["kqf"] = {"Kakabai"}, ["kqg"] = {"Khe"}, ["kqh"] = {"Kisankasa"}, ["kqi"] = {"Koitabu"}, ["kqj"] = {"Koromira"}, ["kqk"] = {"Kotafon Gbe"}, ["kql"] = {"Kyenele"}, ["kqm"] = {"Khisa"}, ["kqn"] = {"Kaonde"}, ["kqo"] = {"Eastern Krahn"}, ["kqp"] = {"Kimré"}, ["kqq"] = {"Krenak"}, ["kqr"] = {"Kimaragang"}, ["kqs"] = {"Northern Kissi"}, ["kqt"] = {"Klias River Kadazan"}, ["kqu"] = {"Seroa"}, ["kqv"] = {"Okolod"}, ["kqw"] = {"Kandas"}, ["kqx"] = {"Mser"}, ["kqy"] = {"Koorete"}, ["kqz"] = {"Korana"}, ["kra"] = {"Kumhali"}, ["krb"] = {"Karkin"}, ["krc"] = {"Карачай-Балкар"}, ["krd"] = {"Kairui-Midiki"}, ["kre"] = {"Panará"}, ["krf"] = {"Koro (Vanuatu)"}, ["krh"] = {"Kurama"}, ["kri"] = {"Krio"}, ["krj"] = {"Kinaray-A"}, ["krk"] = {"Kerek"}, ["krl"] = {"Karelian"}, ["krn"] = {"Sapo"}, ["kro"] = {"Kru languages"}, ["krp"] = {"Korop"}, ["krr"] = {"Krung"}, ["krs"] = {"Gbaya (Sudan)"}, ["krt"] = {"Tumari Kanuri"}, ["kru"] = {"Kurukh"}, ["krv"] = {"Kavet"}, ["krw"] = {"Western Krahn"}, ["krx"] = {"Karon"}, ["kry"] = {"Kryts"}, ["krz"] = {"Sota Kanum"}, ["ksa"] = {"Shuwa-Zamani"}, ["ksb"] = {"Shambala"}, ["ksc"] = {"Southern Kalinga"}, ["ksd"] = {"Kuanua"}, ["kse"] = {"Kuni"}, ["ksf"] = {"Bafia"}, ["ksg"] = {"Kusaghe"}, ["ksh"] = {"Кёльн"}, ["ksi"] = {"Krisa", "I'saka"}, ["ksj"] = {"Uare"}, ["ksk"] = {"Kansa"}, ["ksl"] = {"Kumalu"}, ["ksm"] = {"Kumba"}, ["ksn"] = {"Kasiguranin"}, ["kso"] = {"Kofa"}, ["ksp"] = {"Kaba"}, ["ksq"] = {"Kwaami"}, ["ksr"] = {"Borong"}, ["kss"] = {"Southern Kisi"}, ["kst"] = {"Winyé"}, ["ksu"] = {"Khamyang"}, ["ksv"] = {"Kusu"}, ["ksw"] = {"S'gaw Karen"}, ["ksx"] = {"Kedang"}, ["ksy"] = {"Kharia Thar"}, ["ksz"] = {"Kodaku"}, ["kta"] = {"Katua"}, ["ktb"] = {"Kambaata"}, ["ktc"] = {"Kholok"}, ["ktd"] = {"Kokata", "Kukatha"}, ["kte"] = {"Nubri"}, ["ktf"] = {"Kwami"}, ["ktg"] = {"Kalkutung"}, ["kth"] = {"Karanga"}, ["kti"] = {"North Muyu"}, ["ktj"] = {"Plapo Krumen"}, ["ktk"] = {"Kaniet"}, ["ktl"] = {"Koroshi"}, ["ktm"] = {"Kurti"}, ["ktn"] = {"Karitiâna"}, ["kto"] = {"Kuot"}, ["ktp"] = {"Kaduo"}, ["ktq"] = {"Katabaga"}, ["kts"] = {"South Muyu"}, ["ktt"] = {"Ketum"}, ["ktu"] = {"Kituba (Democratic Republic of Congo)"}, ["ktv"] = {"Eastern Katu"}, ["ktw"] = {"Kato"}, ["ktx"] = {"Kaxararí"}, ["kty"] = {"Kango (Bas-Uélé District)"}, ["ktz"] = {"Juǀʼhoan", "Juǀʼhoansi"}, ["kub"] = {"Kutep"}, ["kuc"] = {"Kwinsu"}, ["kud"] = {"'Auhelawa"}, ["kue"] = {"Kuman (Papua New Guinea)"}, ["kuf"] = {"Western Katu"}, ["kug"] = {"Kupa"}, ["kuh"] = {"Kushi"}, ["kui"] = {"Kuikúro-Kalapálo", "Kalapalo"}, ["kuj"] = {"Kuria"}, ["kuk"] = {"Kepo'"}, ["kul"] = {"Kulere"}, ["kum"] = {"Кумык"}, ["kun"] = {"Kunama"}, ["kuo"] = {"Kumukio"}, ["kup"] = {"Kunimaipa"}, ["kuq"] = {"Karipuna"}, ["kus"] = {"Kusaal"}, ["kut"] = {"Kutenai"}, ["kuu"] = {"Upper Kuskokwim"}, ["kuv"] = {"Kur"}, ["kuw"] = {"Kpagua"}, ["kux"] = {"Kukatja"}, ["kuy"] = {"Kuuku-Ya'u"}, ["kuz"] = {"Kunza"}, ["kva"] = {"Bagvalal"}, ["kvb"] = {"Kubu"}, ["kvc"] = {"Kove"}, ["kvd"] = {"Kui (Indonesia)"}, ["kve"] = {"Kalabakan"}, ["kvf"] = {"Kabalai"}, ["kvg"] = {"Kuni-Boazi"}, ["kvh"] = {"Komodo"}, ["kvi"] = {"Kwang"}, ["kvj"] = {"Psikye"}, ["kvk"] = {"Korean Sign Language"}, ["kvl"] = {"Kayaw"}, ["kvm"] = {"Kendem"}, ["kvn"] = {"Border Kuna"}, ["kvo"] = {"Dobel"}, ["kvp"] = {"Kompane"}, ["kvq"] = {"Geba Karen"}, ["kvr"] = {"Kerinci"}, ["kvt"] = {"Lahta Karen", "Lahta"}, ["kvu"] = {"Yinbaw Karen"}, ["kvv"] = {"Kola"}, ["kvw"] = {"Wersing"}, ["kvx"] = {"Parkari Koli"}, ["kvy"] = {"Yintale Karen", "Yintale"}, ["kvz"] = {"Tsakwambo", "Tsaukambo"}, ["kwa"] = {"Dâw"}, ["kwb"] = {"Kwa"}, ["kwc"] = {"Likwala"}, ["kwd"] = {"Kwaio"}, ["kwe"] = {"Kwerba"}, ["kwf"] = {"Kwara'ae"}, ["kwg"] = {"Sara Kaba Deme"}, ["kwh"] = {"Kowiai"}, ["kwi"] = {"Awa-Cuaiquer"}, ["kwj"] = {"Kwanga"}, ["kwk"] = {"Kwakiutl"}, ["kwl"] = {"Kofyar"}, ["kwm"] = {"Kwambi"}, ["kwn"] = {"Квангали"}, ["kwo"] = {"Kwomtari"}, ["kwp"] = {"Kodia"}, ["kwr"] = {"Kwer"}, ["kws"] = {"Kwese"}, ["kwt"] = {"Kwesten"}, ["kwu"] = {"Kwakum"}, ["kwv"] = {"Sara Kaba Náà"}, ["kww"] = {"Kwinti"}, ["kwx"] = {"Khirwar"}, ["kwy"] = {"San Salvador Kongo"}, ["kwz"] = {"Kwadi"}, ["kxa"] = {"Kairiru"}, ["kxb"] = {"Krobu"}, ["kxc"] = {"Konso", "Khonso"}, ["kxd"] = {"Brunei"}, ["kxf"] = {"Manumanaw Karen", "Manumanaw"}, ["kxh"] = {"Karo (Ethiopia)"}, ["kxi"] = {"Keningau Murut"}, ["kxj"] = {"Kulfa"}, ["kxk"] = {"Zayein Karen"}, ["kxm"] = {"Northern Khmer"}, ["kxn"] = {"Kanowit-Tanjong Melanau"}, ["kxo"] = {"Kanoé"}, ["kxp"] = {"Wadiyara Koli"}, ["kxq"] = {"Smärky Kanum"}, ["kxr"] = {"Koro (Papua New Guinea)"}, ["kxs"] = {"Kangjia"}, ["kxt"] = {"Koiwat"}, ["kxv"] = {"Kuvi"}, ["kxw"] = {"Konai"}, ["kxx"] = {"Likuba"}, ["kxy"] = {"Kayong"}, ["kxz"] = {"Kerewo"}, ["kya"] = {"Kwaya"}, ["kyb"] = {"Butbut Kalinga"}, ["kyc"] = {"Kyaka"}, ["kyd"] = {"Karey"}, ["kye"] = {"Krache"}, ["kyf"] = {"Kouya"}, ["kyg"] = {"Keyagana"}, ["kyh"] = {"Karok"}, ["kyi"] = {"Kiput"}, ["kyj"] = {"Karao"}, ["kyk"] = {"Kamayo"}, ["kyl"] = {"Kalapuya"}, ["kym"] = {"Kpatili"}, ["kyn"] = {"Northern Binukidnon"}, ["kyo"] = {"Kelon"}, ["kyp"] = {"Kang"}, ["kyq"] = {"Kenga"}, ["kyr"] = {"Kuruáya"}, ["kys"] = {"Baram Kayan"}, ["kyt"] = {"Kayagar"}, ["kyu"] = {"Western Kayah"}, ["kyv"] = {"Kayort"}, ["kyw"] = {"Kudmali"}, ["kyx"] = {"Rapoisi"}, ["kyy"] = {"Kambaira"}, ["kyz"] = {"Kayabí"}, ["kza"] = {"Western Karaboro"}, ["kzb"] = {"Kaibobo"}, ["kzc"] = {"Bondoukou Kulango"}, ["kzd"] = {"Kadai"}, ["kze"] = {"Kosena"}, ["kzf"] = {"Da'a Kaili"}, ["kzg"] = {"Kikai"}, ["kzi"] = {"Kelabit"}, ["kzk"] = {"Kazukuru"}, ["kzl"] = {"Kayeli"}, ["kzm"] = {"Kais"}, ["kzn"] = {"Kokola"}, ["kzo"] = {"Kaningi"}, ["kzp"] = {"Kaidipang"}, ["kzq"] = {"Kaike"}, ["kzr"] = {"Karang"}, ["kzs"] = {"Sugut Dusun"}, ["kzu"] = {"Kayupulau"}, ["kzv"] = {"Komyandaret"}, ["kzw"] = {"Karirí-Xocó"}, ["kzx"] = {"Kamarian"}, ["kzy"] = {"Kango (Tshopo District)"}, ["kzz"] = {"Kalabra"}, ["laa"] = {"Southern Subanen"}, ["lab"] = {"Linear A"}, ["lac"] = {"Lacandon"}, ["lad"] = {"Ladino"}, ["lae"] = {"Pattani"}, ["laf"] = {"Lafofa"}, ["lag"] = {"Langi"}, ["lah"] = {"Lahnda"}, ["lai"] = {"Lambya"}, ["laj"] = {"Lango (Uganda)"}, ["lak"] = {"Laka (Nigeria)"}, ["lal"] = {"Lalia"}, ["lam"] = {"Lamba"}, ["lan"] = {"Laru"}, ["lap"] = {"Laka (Chad)"}, ["laq"] = {"Qabiao"}, ["lar"] = {"Larteh"}, ["las"] = {"Lama (Togo)"}, ["lau"] = {"Laba"}, ["law"] = {"Lauje"}, ["lax"] = {"Tiwa"}, ["lay"] = {"Lama Bai"}, ["laz"] = {"Aribwatsa"}, ["lbb"] = {"Label"}, ["lbc"] = {"Lakkia"}, ["lbe"] = {"Лак"}, ["lbf"] = {"Tinani"}, ["lbg"] = {"Laopang"}, ["lbi"] = {"La'bi"}, ["lbj"] = {"Ladakhi"}, ["lbk"] = {"Central Bontok"}, ["lbl"] = {"Libon Bikol"}, ["lbm"] = {"Lodhi"}, ["lbn"] = {"Rmeet"}, ["lbo"] = {"Laven"}, ["lbq"] = {"Wampar"}, ["lbr"] = {"Lohorung"}, ["lbs"] = {"Libyan Sign Language"}, ["lbt"] = {"Lachi"}, ["lbu"] = {"Labu"}, ["lbv"] = {"Lavatbura-Lamusong"}, ["lbw"] = {"Tolaki"}, ["lbx"] = {"Lawangan"}, ["lby"] = {"Lamalama", "Lamu-Lamu"}, ["lbz"] = {"Lardil"}, ["lcc"] = {"Legenyem"}, ["lcd"] = {"Lola"}, ["lce"] = {"Loncong", "Sekak"}, ["lcf"] = {"Lubu"}, ["lch"] = {"Luchazi"}, ["lcl"] = {"Lisela"}, ["lcm"] = {"Tungag"}, ["lcp"] = {"Western Lawa"}, ["lcq"] = {"Luhu"}, ["lcs"] = {"Lisabata-Nuniali"}, ["lda"] = {"Kla-Dan"}, ["ldb"] = {"Dũya"}, ["ldd"] = {"Luri"}, ["ldg"] = {"Lenyima"}, ["ldh"] = {"Lamja-Dengsa-Tola"}, ["ldi"] = {"Laari"}, ["ldj"] = {"Lemoro"}, ["ldk"] = {"Leelau"}, ["ldl"] = {"Kaan"}, ["ldm"] = {"Landoma"}, ["ldn"] = {"Láadan"}, ["ldo"] = {"Loo"}, ["ldp"] = {"Tso"}, ["ldq"] = {"Lufu"}, ["lea"] = {"Lega-Shabunda"}, ["leb"] = {"Lala-Bisa"}, ["lec"] = {"Leco"}, ["led"] = {"Lendu"}, ["lee"] = {"Lyélé"}, ["lef"] = {"Lelemi"}, ["leh"] = {"Lenje"}, ["lei"] = {"Lemio"}, ["lej"] = {"Lengola"}, ["lek"] = {"Leipon"}, ["lel"] = {"Lele (Democratic Republic of Congo)"}, ["lem"] = {"Nomaande"}, ["len"] = {"Lenca"}, ["leo"] = {"Leti (Cameroon)"}, ["lep"] = {"Lepcha"}, ["leq"] = {"Lembena"}, ["ler"] = {"Lenkau"}, ["les"] = {"Lese"}, ["let"] = {"Lesing-Gelimi", "Amio-Gelimi"}, ["leu"] = {"Kara (Papua New Guinea)"}, ["lev"] = {"Lamma"}, ["lew"] = {"Ledo Kaili"}, ["lex"] = {"Luang"}, ["ley"] = {"Lemolang"}, ["lez"] = {"Лезги"}, ["lfa"] = {"Lefa"}, ["lfn"] = {"Lingua Franca Nova"}, ["lga"] = {"Lungga"}, ["lgb"] = {"Laghu"}, ["lgg"] = {"Lugbara"}, ["lgh"] = {"Laghuu"}, ["lgi"] = {"Lengilu"}, ["lgk"] = {"Lingarak", "Neverver"}, ["lgl"] = {"Wala"}, ["lgm"] = {"Lega-Mwenga"}, ["lgn"] = {"T'apo", "Opuuo"}, ["lgq"] = {"Logba"}, ["lgr"] = {"Lengo"}, ["lgt"] = {"Pahi"}, ["lgu"] = {"Longgu"}, ["lgz"] = {"Ligenza"}, ["lha"] = {"Laha (Viet Nam)"}, ["lhh"] = {"Laha (Indonesia)"}, ["lhi"] = {"Lahu Shi"}, ["lhl"] = {"Lahul Lohar"}, ["lhm"] = {"Lhomi"}, ["lhn"] = {"Lahanan"}, ["lhp"] = {"Lhokpu"}, ["lhs"] = {"Mlahsö"}, ["lht"] = {"Lo-Toga"}, ["lhu"] = {"Lahu"}, ["lia"] = {"West-Central Limba"}, ["lib"] = {"Likum"}, ["lic"] = {"Hlai"}, ["lid"] = {"Nyindrou"}, ["lie"] = {"Likila"}, ["lif"] = {"Limbu"}, ["lig"] = {"Ligbi"}, ["lih"] = {"Lihir"}, ["lij"] = {"Лигур"}, ["lik"] = {"Lika"}, ["lil"] = {"Lillooet"}, ["lio"] = {"Liki"}, ["lip"] = {"Sekpele"}, ["liq"] = {"Libido"}, ["lir"] = {"Liberian English"}, ["lis"] = {"Lisu"}, ["liu"] = {"Logorik"}, ["liv"] = {"Liv"}, ["liw"] = {"Col"}, ["lix"] = {"Liabuku"}, ["liy"] = {"Banda-Bambari"}, ["liz"] = {"Libinza"}, ["lja"] = {"Golpa"}, ["lje"] = {"Rampi"}, ["lji"] = {"Laiyolo"}, ["ljl"] = {"Li'o"}, ["ljp"] = {"Lampung Api"}, ["ljw"] = {"Yirandali"}, ["ljx"] = {"Yuru"}, ["lka"] = {"Lakalei"}, ["lkb"] = {"Kabras", "Lukabaras"}, ["lkc"] = {"Kucong"}, ["lkd"] = {"Lakondê"}, ["lke"] = {"Kenyi"}, ["lkh"] = {"Lakha"}, ["lki"] = {"Laki"}, ["lkj"] = {"Remun"}, ["lkl"] = {"Laeko-Libuat"}, ["lkm"] = {"Kalaamaya"}, ["lkn"] = {"Lakon", "Vure"}, ["lko"] = {"Khayo", "Olukhayo"}, ["lkr"] = {"Päri"}, ["lks"] = {"Kisa", "Olushisa"}, ["lkt"] = {"Lakota"}, ["lku"] = {"Kungkari"}, ["lky"] = {"Lokoya"}, ["lla"] = {"Lala-Roba"}, ["llb"] = {"Lolo"}, ["llc"] = {"Lele (Guinea)"}, ["lld"] = {"Ladin"}, ["lle"] = {"Lele (Papua New Guinea)"}, ["llf"] = {"Hermit"}, ["llg"] = {"Lole"}, ["llh"] = {"Lamu"}, ["lli"] = {"Teke-Laali"}, ["llj"] = {"Ladji Ladji"}, ["llk"] = {"Lelak"}, ["lll"] = {"Lilau"}, ["llm"] = {"Lasalimu"}, ["lln"] = {"Lele (Chad)"}, ["llp"] = {"North Efate"}, ["llq"] = {"Lolak"}, ["lls"] = {"Lithuanian Sign Language"}, ["llu"] = {"Lau"}, ["llx"] = {"Lauan"}, ["lma"] = {"East Limba"}, ["lmb"] = {"Merei"}, ["lmc"] = {"Limilngan"}, ["lmd"] = {"Lumun"}, ["lme"] = {"Pévé"}, ["lmf"] = {"South Lembata"}, ["lmg"] = {"Lamogai"}, ["lmh"] = {"Lambichhong"}, ["lmi"] = {"Lombi"}, ["lmj"] = {"West Lembata"}, ["lmk"] = {"Lamkang"}, ["lml"] = {"Hano"}, ["lmn"] = {"Lambadi"}, ["lmo"] = {"Ломбард"}, ["lmp"] = {"Limbum"}, ["lmq"] = {"Lamatuka"}, ["lmr"] = {"Lamalera"}, ["lmu"] = {"Lamenu"}, ["lmv"] = {"Lomaiviti"}, ["lmw"] = {"Lake Miwok"}, ["lmx"] = {"Laimbue"}, ["lmy"] = {"Lamboya"}, ["lna"] = {"Langbashe"}, ["lnb"] = {"Mbalanhu"}, ["lnd"] = {"Lundayeh", "Lun Bawang"}, ["lng"] = {"Langobardic"}, ["lnh"] = {"Lanoh"}, ["lni"] = {"Daantanai'"}, ["lnj"] = {"Leningitij"}, ["lnl"] = {"South Central Banda"}, ["lnm"] = {"Langam"}, ["lnn"] = {"Lorediakarkar"}, ["lno"] = {"Lango (South Sudan)"}, ["lns"] = {"Lamnso'"}, ["lnu"] = {"Longuda"}, ["lnw"] = {"Lanima"}, ["lnz"] = {"Lonzo"}, ["loa"] = {"Loloda"}, ["lob"] = {"Lobi"}, ["loc"] = {"Inonhan"}, ["loe"] = {"Saluan"}, ["lof"] = {"Logol"}, ["log"] = {"Logo"}, ["loh"] = {"Narim"}, ["loi"] = {"Loma (Côte d'Ivoire)"}, ["loj"] = {"Lou"}, ["lok"] = {"Loko"}, ["lol"] = {"Mongo"}, ["lom"] = {"Loma (Liberia)"}, ["lon"] = {"Malawi Lomwe"}, ["loo"] = {"Lombo"}, ["lop"] = {"Lopa"}, ["loq"] = {"Lobala"}, ["lor"] = {"Téén"}, ["los"] = {"Loniu"}, ["lot"] = {"Otuho"}, ["lou"] = {"Louisiana Creole"}, ["lov"] = {"Lopi"}, ["low"] = {"Tampias Lobu"}, ["lox"] = {"Loun"}, ["loy"] = {"Loke"}, ["loz"] = {"Лози"}, ["lpa"] = {"Lelepa"}, ["lpe"] = {"Lepki"}, ["lpn"] = {"Long Phuri Naga"}, ["lpo"] = {"Lipo"}, ["lpx"] = {"Lopit"}, ["lra"] = {"Rara Bakati'"}, ["lrc"] = {"Northern Luri"}, ["lre"] = {"Laurentian"}, ["lrg"] = {"Laragia"}, ["lri"] = {"Marachi", "Olumarachi"}, ["lrk"] = {"Loarki"}, ["lrl"] = {"Lari"}, ["lrm"] = {"Marama", "Olumarama"}, ["lrn"] = {"Lorang"}, ["lro"] = {"Laro"}, ["lrr"] = {"Southern Yamphu"}, ["lrt"] = {"Larantuka Malay"}, ["lrv"] = {"Larevat"}, ["lrz"] = {"Lemerig"}, ["lsa"] = {"Lasgerdi"}, ["lsb"] = {"Burundian Sign Language", "Langue des Signes Burundaise"}, ["lsd"] = {"Lishana Deni"}, ["lse"] = {"Lusengo"}, ["lsh"] = {"Lish"}, ["lsi"] = {"Lashi"}, ["lsl"] = {"Latvian Sign Language"}, ["lsm"] = {"Saamia", "Olusamia"}, ["lsn"] = {"Tibetan Sign Language"}, ["lso"] = {"Laos Sign Language"}, ["lsp"] = {"Panamanian Sign Language", "Lengua de Señas Panameñas"}, ["lsr"] = {"Aruop"}, ["lss"] = {"Lasi"}, ["lst"] = {"Trinidad and Tobago Sign Language"}, ["lsv"] = {"Sivia Sign Language"}, ["lsy"] = {"Mauritian Sign Language"}, ["ltc"] = {"Late Middle Chinese"}, ["ltg"] = {"Латгал"}, ["lth"] = {"Thur"}, ["lti"] = {"Leti (Indonesia)"}, ["ltn"] = {"Latundê"}, ["lto"] = {"Tsotso", "Olutsotso"}, ["lts"] = {"Tachoni", "Lutachoni"}, ["ltu"] = {"Latu"}, ["lua"] = {"Luba-Lulua"}, ["luc"] = {"Aringa"}, ["lud"] = {"Ludian"}, ["lue"] = {"Luvale"}, ["luf"] = {"Laua"}, ["lui"] = {"Luiseno"}, ["luj"] = {"Luna"}, ["luk"] = {"Lunanakha"}, ["lul"] = {"Olu'bo"}, ["lum"] = {"Luimbi"}, ["lun"] = {"Lunda"}, ["luo"] = {"Luo (Kenya and Tanzania)", "Dholuo"}, ["lup"] = {"Lumbu"}, ["luq"] = {"Lucumi"}, ["lur"] = {"Laura"}, ["lus"] = {"Lushai"}, ["lut"] = {"Лушуцид"}, ["luu"] = {"Lumba-Yakkha"}, ["luv"] = {"Luwati"}, ["luw"] = {"Luo (Cameroon)"}, ["luy"] = {"Luyia", "Oluluyia"}, ["luz"] = {"Southern Luri"}, ["lva"] = {"Maku'a"}, ["lvi"] = {"Lavi"}, ["lvk"] = {"Lavukaleve"}, ["lvs"] = {"Standard Latvian"}, ["lvu"] = {"Levuka"}, ["lwa"] = {"Lwalu"}, ["lwe"] = {"Lewo Eleng"}, ["lwg"] = {"Wanga", "Oluwanga"}, ["lwh"] = {"White Lachi"}, ["lwl"] = {"Eastern Lawa"}, ["lwm"] = {"Laomian"}, ["lwo"] = {"Luwo"}, ["lws"] = {"Malawian Sign Language"}, ["lwt"] = {"Lewotobi"}, ["lwu"] = {"Lawu"}, ["lww"] = {"Lewo"}, ["lxm"] = {"Lakurumau"}, ["lya"] = {"Layakha"}, ["lyg"] = {"Lyngngam"}, ["lyn"] = {"Luyana"}, ["lzh"] = {"Literary Chinese"}, ["lzl"] = {"Litzlitz"}, ["lzn"] = {"Leinong Naga"}, ["lzz"] = {"Laz"}, ["maa"] = {"San Jerónimo Tecóatl Mazatec"}, ["mab"] = {"Yutanduchi Mixtec"}, ["mad"] = {"Madurese"}, ["mae"] = {"Bo-Rukul"}, ["maf"] = {"Mafa"}, ["mag"] = {"Magahi"}, ["mai"] = {"Maithili"}, ["maj"] = {"Jalapa De Díaz Mazatec"}, ["mak"] = {"Makasar"}, ["mam"] = {"Mam"}, ["man"] = {"Mandingo", "Manding"}, ["map"] = {"Austronesian languages"}, ["maq"] = {"Chiquihuitlán Mazatec"}, ["mas"] = {"Masai"}, ["mat"] = {"San Francisco Matlatzinca"}, ["mau"] = {"Huautla Mazatec"}, ["mav"] = {"Sateré-Mawé"}, ["maw"] = {"Mampruli"}, ["max"] = {"North Moluccan Malay"}, ["maz"] = {"Central Mazahua"}, ["mba"] = {"Higaonon"}, ["mbb"] = {"Western Bukidnon Manobo"}, ["mbc"] = {"Macushi"}, ["mbd"] = {"Dibabawon Manobo"}, ["mbe"] = {"Molale"}, ["mbf"] = {"Baba Malay"}, ["mbh"] = {"Mangseng"}, ["mbi"] = {"Ilianen Manobo"}, ["mbj"] = {"Nadëb"}, ["mbk"] = {"Malol"}, ["mbl"] = {"Maxakalí"}, ["mbm"] = {"Ombamba"}, ["mbn"] = {"Macaguán"}, ["mbo"] = {"Mbo (Cameroon)"}, ["mbp"] = {"Malayo"}, ["mbq"] = {"Maisin"}, ["mbr"] = {"Nukak Makú"}, ["mbs"] = {"Sarangani Manobo"}, ["mbt"] = {"Matigsalug Manobo"}, ["mbu"] = {"Mbula-Bwazza"}, ["mbv"] = {"Mbulungish"}, ["mbw"] = {"Maring"}, ["mbx"] = {"Mari (East Sepik Province)"}, ["mby"] = {"Memoni"}, ["mbz"] = {"Amoltepec Mixtec"}, ["mca"] = {"Maca"}, ["mcb"] = {"Machiguenga"}, ["mcc"] = {"Bitur"}, ["mcd"] = {"Sharanahua"}, ["mce"] = {"Itundujia Mixtec"}, ["mcf"] = {"Matsés"}, ["mcg"] = {"Mapoyo"}, ["mch"] = {"Maquiritari"}, ["mci"] = {"Mese"}, ["mcj"] = {"Mvanip"}, ["mck"] = {"Mbunda"}, ["mcl"] = {"Macaguaje"}, ["mcm"] = {"Malaccan Creole Portuguese"}, ["mcn"] = {"Masana"}, ["mco"] = {"Coatlán Mixe"}, ["mcp"] = {"Makaa"}, ["mcq"] = {"Ese"}, ["mcr"] = {"Menya"}, ["mcs"] = {"Mambai"}, ["mct"] = {"Mengisa"}, ["mcu"] = {"Cameroon Mambila"}, ["mcv"] = {"Minanibai"}, ["mcw"] = {"Mawa (Chad)"}, ["mcx"] = {"Mpiemo"}, ["mcy"] = {"South Watut"}, ["mcz"] = {"Mawan"}, ["mda"] = {"Mada (Nigeria)"}, ["mdb"] = {"Morigi"}, ["mdc"] = {"Male (Papua New Guinea)"}, ["mdd"] = {"Mbum"}, ["mde"] = {"Maba (Chad)"}, ["mdf"] = {"Moksha"}, ["mdg"] = {"Massalat"}, ["mdh"] = {"Maguindanaon"}, ["mdi"] = {"Mamvu"}, ["mdj"] = {"Mangbetu"}, ["mdk"] = {"Mangbutu"}, ["mdl"] = {"Maltese Sign Language"}, ["mdm"] = {"Mayogo"}, ["mdn"] = {"Mbati"}, ["mdp"] = {"Mbala"}, ["mdq"] = {"Mbole"}, ["mdr"] = {"Mandar"}, ["mds"] = {"Maria (Papua New Guinea)"}, ["mdt"] = {"Mbere"}, ["mdu"] = {"Mboko"}, ["mdv"] = {"Santa Lucía Monteverde Mixtec"}, ["mdw"] = {"Mbosi"}, ["mdx"] = {"Dizin"}, ["mdy"] = {"Male (Ethiopia)"}, ["mdz"] = {"Suruí Do Pará"}, ["mea"] = {"Menka"}, ["meb"] = {"Ikobi"}, ["mec"] = {"Marra"}, ["med"] = {"Melpa"}, ["mee"] = {"Mengen"}, ["mef"] = {"Megam"}, ["meh"] = {"Southwestern Tlaxiaco Mixtec"}, ["mei"] = {"Midob"}, ["mej"] = {"Meyah"}, ["mek"] = {"Mekeo"}, ["mel"] = {"Central Melanau"}, ["mem"] = {"Mangala"}, ["men"] = {"Mende (Sierra Leone)"}, ["meo"] = {"Kedah Malay"}, ["mep"] = {"Miriwoong"}, ["meq"] = {"Merey"}, ["mer"] = {"Meru"}, ["mes"] = {"Masmaje"}, ["met"] = {"Mato"}, ["meu"] = {"Motu"}, ["mev"] = {"Mano"}, ["mew"] = {"Maaka"}, ["mey"] = {"Хассания"}, ["mez"] = {"Menominee"}, ["mfa"] = {"Pattani Malay"}, ["mfb"] = {"Bangka"}, ["mfc"] = {"Mba"}, ["mfd"] = {"Mendankwe-Nkwen"}, ["mfe"] = {"Маврикийн Креол"}, ["mff"] = {"Naki"}, ["mfg"] = {"Mogofin"}, ["mfh"] = {"Matal"}, ["mfi"] = {"Wandala"}, ["mfj"] = {"Mefele"}, ["mfk"] = {"North Mofu"}, ["mfl"] = {"Putai"}, ["mfm"] = {"Marghi South"}, ["mfn"] = {"Cross River Mbembe"}, ["mfo"] = {"Mbe"}, ["mfp"] = {"Makassar Malay"}, ["mfq"] = {"Moba"}, ["mfr"] = {"Marrithiyel"}, ["mfs"] = {"Mexican Sign Language"}, ["mft"] = {"Mokerang"}, ["mfu"] = {"Mbwela"}, ["mfv"] = {"Mandjak"}, ["mfw"] = {"Mulaha"}, ["mfx"] = {"Melo"}, ["mfy"] = {"Mayo"}, ["mfz"] = {"Mabaan"}, ["mga"] = {"Middle Irish (900-1200)"}, ["mgb"] = {"Mararit"}, ["mgc"] = {"Morokodo"}, ["mgd"] = {"Moru"}, ["mge"] = {"Mango"}, ["mgf"] = {"Maklew"}, ["mgg"] = {"Mpumpong"}, ["mgh"] = {"Makhuwa-Meetto"}, ["mgi"] = {"Lijili"}, ["mgj"] = {"Abureni"}, ["mgk"] = {"Mawes"}, ["mgl"] = {"Maleu-Kilenge"}, ["mgm"] = {"Mambae"}, ["mgn"] = {"Mbangi"}, ["mgo"] = {"Meta'"}, ["mgp"] = {"Eastern Magar"}, ["mgq"] = {"Malila"}, ["mgr"] = {"Mambwe-Lungu"}, ["mgs"] = {"Manda (Tanzania)"}, ["mgt"] = {"Mongol"}, ["mgu"] = {"Mailu"}, ["mgv"] = {"Matengo"}, ["mgw"] = {"Matumbi"}, ["mgy"] = {"Mbunga"}, ["mgz"] = {"Mbugwe"}, ["mha"] = {"Manda (India)"}, ["mhb"] = {"Mahongwe"}, ["mhc"] = {"Mocho"}, ["mhd"] = {"Mbugu"}, ["mhe"] = {"Besisi", "Mah Meri"}, ["mhf"] = {"Mamaa"}, ["mhg"] = {"Margu"}, ["mhi"] = {"Ma'di"}, ["mhj"] = {"Mogholi"}, ["mhk"] = {"Mungaka"}, ["mhl"] = {"Mauwake"}, ["mhm"] = {"Makhuwa-Moniga"}, ["mhn"] = {"Mócheno"}, ["mho"] = {"Mashi (Zambia)"}, ["mhp"] = {"Balinese Malay"}, ["mhq"] = {"Mandan"}, ["mhr"] = {"Eastern Mari"}, ["mhs"] = {"Buru (Indonesia)"}, ["mht"] = {"Mandahuaca"}, ["mhu"] = {"Digaro-Mishmi", "Darang Deng"}, ["mhw"] = {"Mbukushu"}, ["mhx"] = {"Maru", "Lhaovo"}, ["mhy"] = {"Ma'anyan"}, ["mhz"] = {"Mor (Mor Islands)"}, ["mia"] = {"Майами"}, ["mib"] = {"Atatláhuca Mixtec"}, ["mic"] = {"Mi'kmaq", "Micmac"}, ["mid"] = {"Mandaic"}, ["mie"] = {"Ocotepec Mixtec"}, ["mif"] = {"Mofu-Gudur"}, ["mig"] = {"San Miguel El Grande Mixtec"}, ["mih"] = {"Chayuco Mixtec"}, ["mii"] = {"Chigmecatitlán Mixtec"}, ["mij"] = {"Abar", "Mungbam"}, ["mik"] = {"Mikasuki"}, ["mil"] = {"Peñoles Mixtec"}, ["mim"] = {"Alacatlatzala Mixtec"}, ["min"] = {"Minangkabau"}, ["mio"] = {"Pinotepa Nacional Mixtec"}, ["mip"] = {"Apasco-Apoala Mixtec"}, ["miq"] = {"Mískito"}, ["mir"] = {"Isthmus Mixe"}, ["mis"] = {"Кодлогдоогүй хэлнүүд"}, ["mit"] = {"Southern Puebla Mixtec"}, ["miu"] = {"Cacaloxtepec Mixtec"}, ["miw"] = {"Akoye"}, ["mix"] = {"Mixtepec Mixtec"}, ["miy"] = {"Ayutla Mixtec"}, ["miz"] = {"Coatzospan Mixtec"}, ["mjb"] = {"Makalero"}, ["mjc"] = {"San Juan Colorado Mixtec"}, ["mjd"] = {"Northwest Maidu"}, ["mje"] = {"Muskum"}, ["mjg"] = {"Tu"}, ["mjh"] = {"Mwera (Nyasa)"}, ["mji"] = {"Kim Mun"}, ["mjj"] = {"Mawak"}, ["mjk"] = {"Matukar"}, ["mjl"] = {"Mandeali"}, ["mjm"] = {"Medebur"}, ["mjn"] = {"Ma (Papua New Guinea)"}, ["mjo"] = {"Malankuravan"}, ["mjp"] = {"Malapandaram"}, ["mjq"] = {"Malaryan"}, ["mjr"] = {"Malavedan"}, ["mjs"] = {"Miship"}, ["mjt"] = {"Sauria Paharia"}, ["mju"] = {"Manna-Dora"}, ["mjv"] = {"Mannan"}, ["mjw"] = {"Karbi"}, ["mjx"] = {"Mahali"}, ["mjy"] = {"Mahican"}, ["mjz"] = {"Majhi"}, ["mka"] = {"Mbre"}, ["mkb"] = {"Mal Paharia"}, ["mkc"] = {"Siliput"}, ["mke"] = {"Mawchi"}, ["mkf"] = {"Miya"}, ["mkg"] = {"Mak (China)"}, ["mkh"] = {"Mon-Khmer languages"}, ["mki"] = {"Dhatki"}, ["mkj"] = {"Mokilese"}, ["mkk"] = {"Byep"}, ["mkl"] = {"Mokole"}, ["mkm"] = {"Moklen"}, ["mkn"] = {"Kupang Malay"}, ["mko"] = {"Mingang Doso"}, ["mkp"] = {"Moikodi"}, ["mkq"] = {"Bay Miwok"}, ["mkr"] = {"Malas"}, ["mks"] = {"Silacayoapan Mixtec"}, ["mkt"] = {"Vamale"}, ["mku"] = {"Konyanka Maninka"}, ["mkv"] = {"Mafea"}, ["mkw"] = {"Китуба (Конго)"}, ["mkx"] = {"Kinamiging Manobo"}, ["mky"] = {"East Makian"}, ["mkz"] = {"Makasae"}, ["mla"] = {"Malo"}, ["mlb"] = {"Mbule"}, ["mlc"] = {"Cao Lan"}, ["mle"] = {"Manambu"}, ["mlf"] = {"Mal"}, ["mlh"] = {"Mape"}, ["mli"] = {"Malimpung"}, ["mlj"] = {"Miltu"}, ["mlk"] = {"Ilwana", "Kiwilwana"}, ["mll"] = {"Malua Bay"}, ["mlm"] = {"Mulam"}, ["mln"] = {"Malango"}, ["mlo"] = {"Mlomp"}, ["mlp"] = {"Bargam"}, ["mlq"] = {"Western Maninkakan"}, ["mlr"] = {"Vame"}, ["mls"] = {"Masalit"}, ["mlu"] = {"To'abaita"}, ["mlv"] = {"Motlav", "Mwotlap"}, ["mlw"] = {"Moloko"}, ["mlx"] = {"Malfaxal", "Naha'ai"}, ["mlz"] = {"Malaynon"}, ["mma"] = {"Mama"}, ["mmb"] = {"Momina"}, ["mmc"] = {"Michoacán Mazahua"}, ["mmd"] = {"Maonan"}, ["mme"] = {"Mae"}, ["mmf"] = {"Mundat"}, ["mmg"] = {"North Ambrym"}, ["mmh"] = {"Mehináku"}, ["mmi"] = {"Musar"}, ["mmj"] = {"Majhwar"}, ["mmk"] = {"Mukha-Dora"}, ["mml"] = {"Man Met"}, ["mmm"] = {"Maii"}, ["mmn"] = {"Mamanwa"}, ["mmo"] = {"Mangga Buang"}, ["mmp"] = {"Siawi"}, ["mmq"] = {"Musak"}, ["mmr"] = {"Western Xiangxi Miao"}, ["mmt"] = {"Malalamai"}, ["mmu"] = {"Mmaala"}, ["mmv"] = {"Miriti"}, ["mmw"] = {"Emae"}, ["mmx"] = {"Madak"}, ["mmy"] = {"Migaama"}, ["mmz"] = {"Mabaale"}, ["mna"] = {"Mbula"}, ["mnb"] = {"Muna"}, ["mnc"] = {"Манж"}, ["mnd"] = {"Mondé"}, ["mne"] = {"Naba"}, ["mnf"] = {"Mundani"}, ["mng"] = {"Eastern Mnong"}, ["mnh"] = {"Mono (Democratic Republic of Congo)"}, ["mni"] = {"Манипури"}, ["mnj"] = {"Munji"}, ["mnk"] = {"Мандинка"}, ["mnl"] = {"Tiale"}, ["mnm"] = {"Mapena"}, ["mnn"] = {"Southern Mnong"}, ["mno"] = {"Manobo languages"}, ["mnp"] = {"Min Bei Chinese"}, ["mnq"] = {"Minriq"}, ["mnr"] = {"Mono (USA)"}, ["mns"] = {"Mansi"}, ["mnu"] = {"Mer"}, ["mnv"] = {"Rennell-Bellona"}, ["mnw"] = {"Mon"}, ["mnx"] = {"Manikion"}, ["mny"] = {"Manyawa"}, ["mnz"] = {"Moni"}, ["moa"] = {"Mwan"}, ["moc"] = {"Mocoví"}, ["mod"] = {"Mobilian"}, ["moe"] = {"Innu", "Montagnais"}, ["mog"] = {"Mongondow"}, ["moh"] = {"Mohawk"}, ["moi"] = {"Mboi"}, ["moj"] = {"Monzombo"}, ["mok"] = {"Morori"}, ["mom"] = {"Mangue"}, ["moo"] = {"Monom"}, ["mop"] = {"Mopán Maya"}, ["moq"] = {"Mor (Bomberai Peninsula)"}, ["mor"] = {"Moro"}, ["mos"] = {"Мооре"}, ["mot"] = {"Barí"}, ["mou"] = {"Mogum"}, ["mov"] = {"Mohave"}, ["mow"] = {"Moi (Congo)"}, ["mox"] = {"Molima"}, ["moy"] = {"Shekkacho"}, ["moz"] = {"Mukulu", "Gergiko"}, ["mpa"] = {"Mpoto"}, ["mpb"] = {"Malak Malak", "Mullukmulluk"}, ["mpc"] = {"Mangarrayi"}, ["mpd"] = {"Machinere"}, ["mpe"] = {"Majang"}, ["mpg"] = {"Marba"}, ["mph"] = {"Maung"}, ["mpi"] = {"Mpade"}, ["mpj"] = {"Martu Wangka", "Wangkajunga"}, ["mpk"] = {"Mbara (Chad)"}, ["mpl"] = {"Middle Watut"}, ["mpm"] = {"Yosondúa Mixtec"}, ["mpn"] = {"Mindiri"}, ["mpo"] = {"Miu"}, ["mpp"] = {"Migabac"}, ["mpq"] = {"Matís"}, ["mpr"] = {"Vangunu"}, ["mps"] = {"Dadibi"}, ["mpt"] = {"Mian"}, ["mpu"] = {"Makuráp"}, ["mpv"] = {"Mungkip"}, ["mpw"] = {"Mapidian"}, ["mpx"] = {"Misima-Panaeati"}, ["mpy"] = {"Mapia"}, ["mpz"] = {"Mpi"}, ["mqa"] = {"Maba (Indonesia)"}, ["mqb"] = {"Mbuko"}, ["mqc"] = {"Mangole"}, ["mqe"] = {"Matepi"}, ["mqf"] = {"Momuna"}, ["mqg"] = {"Kota Bangun Kutai Malay"}, ["mqh"] = {"Tlazoyaltepec Mixtec"}, ["mqi"] = {"Mariri"}, ["mqj"] = {"Mamasa"}, ["mqk"] = {"Rajah Kabunsuwan Manobo"}, ["mql"] = {"Mbelime"}, ["mqm"] = {"South Marquesan"}, ["mqn"] = {"Moronene"}, ["mqo"] = {"Modole"}, ["mqp"] = {"Manipa"}, ["mqq"] = {"Minokok"}, ["mqr"] = {"Mander"}, ["mqs"] = {"West Makian"}, ["mqt"] = {"Mok"}, ["mqu"] = {"Mandari"}, ["mqv"] = {"Mosimo"}, ["mqw"] = {"Murupi"}, ["mqx"] = {"Mamuju"}, ["mqy"] = {"Manggarai"}, ["mqz"] = {"Pano"}, ["mra"] = {"Mlabri"}, ["mrb"] = {"Marino"}, ["mrc"] = {"Maricopa"}, ["mrd"] = {"Western Magar"}, ["mre"] = {"Martha's Vineyard Sign Language"}, ["mrf"] = {"Elseng"}, ["mrg"] = {"Mising"}, ["mrh"] = {"Mara Chin"}, ["mrj"] = {"Western Mari"}, ["mrk"] = {"Hmwaveke"}, ["mrl"] = {"Mortlockese"}, ["mrm"] = {"Merlav", "Mwerlap"}, ["mrn"] = {"Cheke Holo"}, ["mro"] = {"Mru"}, ["mrp"] = {"Morouas"}, ["mrq"] = {"North Marquesan"}, ["mrr"] = {"Maria (India)"}, ["mrs"] = {"Maragus"}, ["mrt"] = {"Marghi Central"}, ["mru"] = {"Mono (Cameroon)"}, ["mrv"] = {"Mangareva"}, ["mrw"] = {"Maranao"}, ["mrx"] = {"Maremgi", "Dineor"}, ["mry"] = {"Mandaya"}, ["mrz"] = {"Marind"}, ["msb"] = {"Masbatenyo"}, ["msc"] = {"Sankaran Maninka"}, ["msd"] = {"Yucatec Maya Sign Language"}, ["mse"] = {"Musey"}, ["msf"] = {"Mekwei"}, ["msg"] = {"Moraid"}, ["msh"] = {"Masikoro Malagasy"}, ["msi"] = {"Sabah Malay"}, ["msj"] = {"Ma (Democratic Republic of Congo)"}, ["msk"] = {"Mansaka"}, ["msl"] = {"Molof", "Poule"}, ["msm"] = {"Agusan Manobo"}, ["msn"] = {"Vurës"}, ["mso"] = {"Mombum"}, ["msp"] = {"Maritsauá"}, ["msq"] = {"Caac"}, ["msr"] = {"Mongolian Sign Language"}, ["mss"] = {"West Masela"}, ["msu"] = {"Musom"}, ["msv"] = {"Maslam"}, ["msw"] = {"Mansoanka"}, ["msx"] = {"Moresada"}, ["msy"] = {"Aruamu"}, ["msz"] = {"Momare"}, ["mta"] = {"Cotabato Manobo"}, ["mtb"] = {"Anyin Morofo"}, ["mtc"] = {"Munit"}, ["mtd"] = {"Mualang"}, ["mte"] = {"Mono (Solomon Islands)"}, ["mtf"] = {"Murik (Papua New Guinea)"}, ["mtg"] = {"Una"}, ["mth"] = {"Munggui"}, ["mti"] = {"Maiwa (Papua New Guinea)"}, ["mtj"] = {"Moskona"}, ["mtk"] = {"Mbe'"}, ["mtl"] = {"Montol"}, ["mtm"] = {"Mator"}, ["mtn"] = {"Matagalpa"}, ["mto"] = {"Totontepec Mixe"}, ["mtp"] = {"Wichí Lhamtés Nocten"}, ["mtq"] = {"Muong"}, ["mtr"] = {"Mewari"}, ["mts"] = {"Yora"}, ["mtt"] = {"Mota"}, ["mtu"] = {"Tututepec Mixtec"}, ["mtv"] = {"Asaro'o"}, ["mtw"] = {"Southern Binukidnon"}, ["mtx"] = {"Tidaá Mixtec"}, ["mty"] = {"Nabi"}, ["mua"] = {"Mundang"}, ["mub"] = {"Mubi"}, ["muc"] = {"Ajumbu"}, ["mud"] = {"Mednyj Aleut"}, ["mue"] = {"Media Lengua"}, ["mug"] = {"Musgu"}, ["muh"] = {"Mündü"}, ["mui"] = {"Musi"}, ["muj"] = {"Mabire"}, ["muk"] = {"Mugom"}, ["mul"] = {"Multiple languages"}, ["mum"] = {"Maiwala"}, ["mun"] = {"Munda languages"}, ["muo"] = {"Nyong"}, ["mup"] = {"Malvi"}, ["muq"] = {"Eastern Xiangxi Miao"}, ["mur"] = {"Murle"}, ["mus"] = {"Creek"}, ["mut"] = {"Western Muria"}, ["muu"] = {"Yaaku"}, ["muv"] = {"Muthuvan"}, ["mux"] = {"Bo-Ung"}, ["muy"] = {"Muyang"}, ["muz"] = {"Mursi"}, ["mva"] = {"Manam"}, ["mvb"] = {"Mattole"}, ["mvd"] = {"Mamboru"}, ["mve"] = {"Marwari (Pakistan)"}, ["mvf"] = {"Peripheral Mongolian"}, ["mvg"] = {"Yucuañe Mixtec"}, ["mvh"] = {"Mulgi"}, ["mvi"] = {"Miyako"}, ["mvk"] = {"Mekmek"}, ["mvl"] = {"Mbara (Australia)"}, ["mvn"] = {"Minaveha"}, ["mvo"] = {"Marovo"}, ["mvp"] = {"Duri"}, ["mvq"] = {"Moere"}, ["mvr"] = {"Marau"}, ["mvs"] = {"Massep"}, ["mvt"] = {"Mpotovoro"}, ["mvu"] = {"Marfa"}, ["mvv"] = {"Tagal Murut"}, ["mvw"] = {"Machinga"}, ["mvx"] = {"Meoswar"}, ["mvy"] = {"Indus Kohistani"}, ["mvz"] = {"Mesqan"}, ["mwa"] = {"Mwatebu"}, ["mwb"] = {"Juwal"}, ["mwc"] = {"Are"}, ["mwe"] = {"Mwera (Chimwera)"}, ["mwf"] = {"Murrinh-Patha"}, ["mwg"] = {"Aiklep"}, ["mwh"] = {"Mouk-Aria"}, ["mwi"] = {"Labo", "Ninde"}, ["mwk"] = {"Kita Maninkakan"}, ["mwl"] = {"Mirandese"}, ["mwm"] = {"Sar"}, ["mwn"] = {"Nyamwanga"}, ["mwo"] = {"Central Maewo"}, ["mwp"] = {"Kala Lagaw Ya"}, ["mwq"] = {"Mün Chin"}, ["mwr"] = {"Marwari"}, ["mws"] = {"Mwimbi-Muthambi"}, ["mwt"] = {"Moken"}, ["mwu"] = {"Mittu"}, ["mwv"] = {"Mentawai"}, ["mww"] = {"Hmong Daw"}, ["mwz"] = {"Moingi"}, ["mxa"] = {"Northwest Oaxaca Mixtec"}, ["mxb"] = {"Tezoatlán Mixtec"}, ["mxc"] = {"Manyika"}, ["mxd"] = {"Modang"}, ["mxe"] = {"Mele-Fila"}, ["mxf"] = {"Malgbe"}, ["mxg"] = {"Mbangala"}, ["mxh"] = {"Mvuba"}, ["mxi"] = {"Mozarabic"}, ["mxj"] = {"Miju-Mishmi", "Geman Deng"}, ["mxk"] = {"Monumbo"}, ["mxl"] = {"Maxi Gbe"}, ["mxm"] = {"Meramera"}, ["mxn"] = {"Moi (Indonesia)"}, ["mxo"] = {"Mbowe"}, ["mxp"] = {"Tlahuitoltepec Mixe"}, ["mxq"] = {"Juquila Mixe"}, ["mxr"] = {"Murik (Malaysia)"}, ["mxs"] = {"Huitepec Mixtec"}, ["mxt"] = {"Jamiltepec Mixtec"}, ["mxu"] = {"Mada (Cameroon)"}, ["mxv"] = {"Metlatónoc Mixtec"}, ["mxw"] = {"Namo"}, ["mxx"] = {"Mahou", "Mawukakan"}, ["mxy"] = {"Southeastern Nochixtlán Mixtec"}, ["mxz"] = {"Central Masela"}, ["myb"] = {"Mbay"}, ["myc"] = {"Mayeka"}, ["mye"] = {"Myene"}, ["myf"] = {"Bambassi"}, ["myg"] = {"Manta"}, ["myh"] = {"Makah"}, ["myj"] = {"Mangayat"}, ["myk"] = {"Mamara Senoufo"}, ["myl"] = {"Moma"}, ["mym"] = {"Me'en"}, ["myn"] = {"Mayan languages"}, ["myo"] = {"Anfillo"}, ["myp"] = {"Pirahã"}, ["myr"] = {"Muniche"}, ["mys"] = {"Mesmes"}, ["myu"] = {"Mundurukú"}, ["myv"] = {"Erzya"}, ["myw"] = {"Muyuw"}, ["myx"] = {"Масаба"}, ["myy"] = {"Macuna"}, ["myz"] = {"Classical Mandaic"}, ["mza"] = {"Santa María Zacatepec Mixtec"}, ["mzb"] = {"Tumzabt"}, ["mzc"] = {"Madagascar Sign Language"}, ["mzd"] = {"Malimba"}, ["mze"] = {"Morawa"}, ["mzg"] = {"Monastic Sign Language"}, ["mzh"] = {"Wichí Lhamtés Güisnay"}, ["mzi"] = {"Ixcatlán Mazatec"}, ["mzj"] = {"Manya"}, ["mzk"] = {"Nigeria Mambila"}, ["mzl"] = {"Mazatlán Mixe"}, ["mzm"] = {"Mumuye"}, ["mzn"] = {"Mazanderani"}, ["mzo"] = {"Matipuhy"}, ["mzp"] = {"Movima"}, ["mzq"] = {"Mori Atas"}, ["mzr"] = {"Marúbo"}, ["mzs"] = {"Macanese"}, ["mzt"] = {"Mintil"}, ["mzu"] = {"Inapang"}, ["mzv"] = {"Manza"}, ["mzw"] = {"Deg"}, ["mzx"] = {"Mawayana"}, ["mzy"] = {"Mozambican Sign Language"}, ["mzz"] = {"Maiadomu"}, ["naa"] = {"Namla"}, ["nab"] = {"Southern Nambikuára"}, ["nac"] = {"Narak"}, ["nae"] = {"Naka'ela"}, ["naf"] = {"Nabak"}, ["nag"] = {"Naga Pidgin"}, ["nah"] = {"Nahuatl languages"}, ["nai"] = {"North American Indian languages"}, ["naj"] = {"Nalu"}, ["nak"] = {"Nakanai"}, ["nal"] = {"Nalik"}, ["nam"] = {"Ngan'gityemerri"}, ["nan"] = {"Min Nan Chinese"}, ["nao"] = {"Naaba"}, ["nap"] = {"Neapolitan"}, ["naq"] = {"Хоехое", "Нама (Намиби)"}, ["nar"] = {"Iguta"}, ["nas"] = {"Naasioi"}, ["nat"] = {"Ca̱hungwa̱rya̱", "Hungworo"}, ["naw"] = {"Nawuri"}, ["nax"] = {"Nakwi"}, ["nay"] = {"Ngarrindjeri"}, ["naz"] = {"Coatepec Nahuatl"}, ["nba"] = {"Nyemba"}, ["nbb"] = {"Ndoe"}, ["nbc"] = {"Chang Naga"}, ["nbd"] = {"Ngbinda"}, ["nbe"] = {"Konyak Naga"}, ["nbg"] = {"Nagarchal"}, ["nbh"] = {"Ngamo"}, ["nbi"] = {"Mao Naga"}, ["nbj"] = {"Ngarinyman"}, ["nbk"] = {"Nake"}, ["nbm"] = {"Ngbaka Ma'bo"}, ["nbn"] = {"Kuri"}, ["nbo"] = {"Nkukoli"}, ["nbp"] = {"Nnam"}, ["nbq"] = {"Nggem"}, ["nbr"] = {"Numana"}, ["nbs"] = {"Namibian Sign Language"}, ["nbt"] = {"Na"}, ["nbu"] = {"Rongmei Naga"}, ["nbv"] = {"Ngamambo"}, ["nbw"] = {"Southern Ngbandi"}, ["nby"] = {"Ningera"}, ["nca"] = {"Iyo"}, ["ncb"] = {"Central Nicobarese"}, ["ncc"] = {"Ponam"}, ["ncd"] = {"Nachering"}, ["nce"] = {"Yale"}, ["ncf"] = {"Notsi"}, ["ncg"] = {"Nisga'a"}, ["nch"] = {"Central Huasteca Nahuatl"}, ["nci"] = {"Classical Nahuatl"}, ["ncj"] = {"Northern Puebla Nahuatl"}, ["nck"] = {"Na-kara"}, ["ncl"] = {"Michoacán Nahuatl"}, ["ncm"] = {"Nambo"}, ["ncn"] = {"Nauna"}, ["nco"] = {"Sibe"}, ["ncq"] = {"Northern Katang"}, ["ncr"] = {"Ncane"}, ["ncs"] = {"Nicaraguan Sign Language"}, ["nct"] = {"Chothe Naga"}, ["ncu"] = {"Chumburung"}, ["ncx"] = {"Central Puebla Nahuatl"}, ["ncz"] = {"Natchez"}, ["nda"] = {"Ndasa"}, ["ndb"] = {"Kenswei Nsei"}, ["ndc"] = {"Ndau"}, ["ndd"] = {"Nde-Nsele-Nta"}, ["ndf"] = {"Nadruvian"}, ["ndg"] = {"Ndengereko"}, ["ndh"] = {"Ndali"}, ["ndi"] = {"Samba Leko"}, ["ndj"] = {"Ndamba"}, ["ndk"] = {"Ndaka"}, ["ndl"] = {"Ndolo"}, ["ndm"] = {"Ndam"}, ["ndn"] = {"Ngundi"}, ["ndp"] = {"Ndo"}, ["ndq"] = {"Ndombe"}, ["ndr"] = {"Ndoola"}, ["nds"] = {"Доод Герман", "Доод Саксон"}, ["ndt"] = {"Ndunga"}, ["ndu"] = {"Dugun"}, ["ndv"] = {"Ndut"}, ["ndw"] = {"Ndobo"}, ["ndx"] = {"Nduga"}, ["ndy"] = {"Lutos"}, ["ndz"] = {"Ndogo"}, ["nea"] = {"Eastern Ngad'a"}, ["neb"] = {"Toura (Côte d'Ivoire)"}, ["nec"] = {"Nedebang"}, ["ned"] = {"Nde-Gbite"}, ["nee"] = {"Nêlêmwa-Nixumwak"}, ["nef"] = {"Nefamese"}, ["neg"] = {"Negidal"}, ["neh"] = {"Nyenkha"}, ["nei"] = {"Neo-Hittite"}, ["nej"] = {"Neko"}, ["nek"] = {"Neku"}, ["nem"] = {"Nemi"}, ["nen"] = {"Nengone"}, ["neo"] = {"Ná-Meo"}, ["neq"] = {"North Central Mixe"}, ["ner"] = {"Yahadian"}, ["nes"] = {"Bhoti Kinnauri"}, ["net"] = {"Nete"}, ["neu"] = {"Neo"}, ["nev"] = {"Nyaheun"}, ["new"] = {"Невар", "Непал Бхаса"}, ["nex"] = {"Neme"}, ["ney"] = {"Neyo"}, ["nez"] = {"Nez Perce"}, ["nfa"] = {"Dhao"}, ["nfd"] = {"Ahwai"}, ["nfl"] = {"Ayiwo", "Äiwoo"}, ["nfr"] = {"Nafaanra"}, ["nfu"] = {"Mfumte"}, ["nga"] = {"Ngbaka"}, ["ngb"] = {"Northern Ngbandi"}, ["ngc"] = {"Ngombe (Democratic Republic of Congo)"}, ["ngd"] = {"Ngando (Central African Republic)"}, ["nge"] = {"Ngemba"}, ["ngf"] = {"Trans-New Guinea languages"}, ["ngg"] = {"Ngbaka Manza"}, ["ngh"] = {"Nǁng"}, ["ngi"] = {"Ngizim"}, ["ngj"] = {"Ngie"}, ["ngk"] = {"Dalabon"}, ["ngl"] = {"Lomwe"}, ["ngm"] = {"Ngatik Men's Creole"}, ["ngn"] = {"Ngwo"}, ["ngp"] = {"Ngulu"}, ["ngq"] = {"Ngurimi", "Ngoreme"}, ["ngr"] = {"Engdewu"}, ["ngs"] = {"Gvoko"}, ["ngt"] = {"Kriang", "Ngeq"}, ["ngu"] = {"Guerrero Nahuatl"}, ["ngv"] = {"Nagumi"}, ["ngw"] = {"Ngwaba"}, ["ngx"] = {"Nggwahyi"}, ["ngy"] = {"Tibea"}, ["ngz"] = {"Ngungwel"}, ["nha"] = {"Nhanda"}, ["nhb"] = {"Beng"}, ["nhc"] = {"Tabasco Nahuatl"}, ["nhd"] = {"Chiripá", "Ava Guaraní"}, ["nhe"] = {"Eastern Huasteca Nahuatl"}, ["nhf"] = {"Nhuwala"}, ["nhg"] = {"Tetelcingo Nahuatl"}, ["nhh"] = {"Nahari"}, ["nhi"] = {"Zacatlán-Ahuacatlán-Tepetzintla Nahuatl"}, ["nhk"] = {"Isthmus-Cosoleacaque Nahuatl"}, ["nhm"] = {"Morelos Nahuatl"}, ["nhn"] = {"Төв Нахуатл"}, ["nho"] = {"Takuu"}, ["nhp"] = {"Isthmus-Pajapan Nahuatl"}, ["nhq"] = {"Huaxcaleca Nahuatl"}, ["nhr"] = {"Naro"}, ["nht"] = {"Ometepec Nahuatl"}, ["nhu"] = {"Noone"}, ["nhv"] = {"Temascaltepec Nahuatl"}, ["nhw"] = {"Western Huasteca Nahuatl"}, ["nhx"] = {"Isthmus-Mecayapan Nahuatl"}, ["nhy"] = {"Northern Oaxaca Nahuatl"}, ["nhz"] = {"Santa María La Alta Nahuatl"}, ["nia"] = {"Nias"}, ["nib"] = {"Nakame"}, ["nic"] = {"Niger-Kordofanian languages"}, ["nid"] = {"Ngandi"}, ["nie"] = {"Niellim"}, ["nif"] = {"Nek"}, ["nig"] = {"Ngalakgan"}, ["nih"] = {"Nyiha (Tanzania)"}, ["nii"] = {"Nii"}, ["nij"] = {"Ngaju"}, ["nik"] = {"Southern Nicobarese"}, ["nil"] = {"Nila"}, ["nim"] = {"Nilamba"}, ["nin"] = {"Ninzo"}, ["nio"] = {"Nganasan"}, ["niq"] = {"Nandi"}, ["nir"] = {"Nimboran"}, ["nis"] = {"Nimi"}, ["nit"] = {"Southeastern Kolami"}, ["niu"] = {"Ниуэ"}, ["niv"] = {"Gilyak"}, ["niw"] = {"Nimo"}, ["nix"] = {"Hema"}, ["niy"] = {"Ngiti"}, ["niz"] = {"Ningil"}, ["nja"] = {"Nzanyi"}, ["njb"] = {"Nocte Naga"}, ["njd"] = {"Ndonde Hamba"}, ["njh"] = {"Lotha Naga"}, ["nji"] = {"Gudanji"}, ["njj"] = {"Njen"}, ["njl"] = {"Njalgulgule"}, ["njm"] = {"Angami Naga"}, ["njn"] = {"Liangmai Naga"}, ["njo"] = {"Ao Naga"}, ["njr"] = {"Njerep"}, ["njs"] = {"Nisa"}, ["njt"] = {"Ndyuka-Trio Pidgin"}, ["nju"] = {"Ngadjunmaya"}, ["njx"] = {"Kunyi"}, ["njy"] = {"Njyem"}, ["njz"] = {"Nyishi"}, ["nka"] = {"Nkoya"}, ["nkb"] = {"Khoibu Naga"}, ["nkc"] = {"Nkongho"}, ["nkd"] = {"Koireng"}, ["nke"] = {"Duke"}, ["nkf"] = {"Inpui Naga"}, ["nkg"] = {"Nekgini"}, ["nkh"] = {"Khezha Naga"}, ["nki"] = {"Thangal Naga"}, ["nkj"] = {"Nakai"}, ["nkk"] = {"Nokuku"}, ["nkm"] = {"Namat"}, ["nkn"] = {"Nkangala"}, ["nko"] = {"Nkonya"}, ["nkp"] = {"Niuatoputapu"}, ["nkq"] = {"Nkami"}, ["nkr"] = {"Nukuoro"}, ["nks"] = {"North Asmat"}, ["nkt"] = {"Nyika (Tanzania)"}, ["nku"] = {"Bouna Kulango"}, ["nkv"] = {"Nyika (Malawi and Zambia)"}, ["nkw"] = {"Nkutu"}, ["nkx"] = {"Nkoroo"}, ["nkz"] = {"Nkari"}, ["nla"] = {"Ngombale"}, ["nlc"] = {"Nalca"}, ["nle"] = {"East Nyala"}, ["nlg"] = {"Gela"}, ["nli"] = {"Grangali"}, ["nlj"] = {"Nyali"}, ["nlk"] = {"Ninia Yali"}, ["nll"] = {"Nihali"}, ["nlm"] = {"Mankiyali"}, ["nlo"] = {"Ngul"}, ["nlq"] = {"Lao Naga"}, ["nlu"] = {"Nchumbulu"}, ["nlv"] = {"Orizaba Nahuatl"}, ["nlw"] = {"Walangama"}, ["nlx"] = {"Nahali"}, ["nly"] = {"Nyamal"}, ["nlz"] = {"Nalögo"}, ["nma"] = {"Maram Naga"}, ["nmb"] = {"Big Nambas", "V'ënen Taut"}, ["nmc"] = {"Ngam"}, ["nmd"] = {"Ndumu"}, ["nme"] = {"Mzieme Naga"}, ["nmf"] = {"Tangkhul Naga (India)"}, ["nmg"] = {"Kwasio"}, ["nmh"] = {"Monsang Naga"}, ["nmi"] = {"Nyam"}, ["nmj"] = {"Ngombe (Central African Republic)"}, ["nmk"] = {"Namakura"}, ["nml"] = {"Ndemli"}, ["nmm"] = {"Manangba"}, ["nmn"] = {"ǃXóõ"}, ["nmo"] = {"Moyon Naga"}, ["nmp"] = {"Nimanbur"}, ["nmq"] = {"Nambya"}, ["nmr"] = {"Nimbari"}, ["nms"] = {"Letemboi"}, ["nmt"] = {"Namonuito"}, ["nmu"] = {"Northeast Maidu"}, ["nmv"] = {"Ngamini"}, ["nmw"] = {"Nimoa", "Rifao"}, ["nmx"] = {"Nama (Papua New Guinea)"}, ["nmy"] = {"Namuyi"}, ["nmz"] = {"Nawdm"}, ["nna"] = {"Nyangumarta"}, ["nnb"] = {"Nande"}, ["nnc"] = {"Nancere"}, ["nnd"] = {"West Ambae"}, ["nne"] = {"Ngandyera"}, ["nnf"] = {"Ngaing"}, ["nng"] = {"Maring Naga"}, ["nnh"] = {"Ngiemboon"}, ["nni"] = {"North Nuaulu"}, ["nnj"] = {"Nyangatom"}, ["nnk"] = {"Nankina"}, ["nnl"] = {"Northern Rengma Naga"}, ["nnm"] = {"Namia"}, ["nnn"] = {"Ngete"}, ["nnp"] = {"Wancho Naga"}, ["nnq"] = {"Ngindo"}, ["nnr"] = {"Narungga"}, ["nnt"] = {"Nanticoke"}, ["nnu"] = {"Dwang"}, ["nnv"] = {"Nugunu (Australia)"}, ["nnw"] = {"Southern Nuni"}, ["nny"] = {"Nyangga"}, ["nnz"] = {"Nda'nda'"}, ["noa"] = {"Woun Meu"}, ["noc"] = {"Nuk"}, ["nod"] = {"Northern Thai"}, ["noe"] = {"Nimadi"}, ["nof"] = {"Nomane"}, ["nog"] = {"Ногай"}, ["noh"] = {"Nomu"}, ["noi"] = {"Noiri"}, ["noj"] = {"Nonuya"}, ["nok"] = {"Nooksack"}, ["nol"] = {"Nomlaki"}, ["nom"] = {"Nocamán"}, ["non"] = {"Эртний Скандинав"}, ["nop"] = {"Numanggang"}, ["noq"] = {"Ngongo"}, ["nos"] = {"Eastern Nisu"}, ["not"] = {"Nomatsiguenga"}, ["nou"] = {"Ewage-Notu"}, ["nov"] = {"Novial"}, ["now"] = {"Nyambo"}, ["noy"] = {"Noy"}, ["noz"] = {"Nayi"}, ["npa"] = {"Nar Phu"}, ["npb"] = {"Nupbikha"}, ["npg"] = {"Ponyo-Gongwang Naga"}, ["nph"] = {"Phom Naga"}, ["npi"] = {"Nepali (individual language)"}, ["npl"] = {"Southeastern Puebla Nahuatl"}, ["npn"] = {"Mondropolon"}, ["npo"] = {"Pochuri Naga"}, ["nps"] = {"Nipsan"}, ["npu"] = {"Puimei Naga"}, ["npx"] = {"Noipx"}, ["npy"] = {"Napu"}, ["nqg"] = {"Southern Nago"}, ["nqk"] = {"Kura Ede Nago"}, ["nql"] = {"Ngendelengo"}, ["nqm"] = {"Ndom"}, ["nqn"] = {"Nen"}, ["nqo"] = {"Нко", "Нко"}, ["nqq"] = {"Kyan-Karyaw Naga"}, ["nqt"] = {"Nteng"}, ["nqy"] = {"Akyaung Ari Naga"}, ["nra"] = {"Ngom"}, ["nrb"] = {"Nara"}, ["nrc"] = {"Noric"}, ["nre"] = {"Southern Rengma Naga"}, ["nrf"] = {"Jèrriais", "Guernésiais"}, ["nrg"] = {"Narango"}, ["nri"] = {"Chokri Naga"}, ["nrk"] = {"Ngarla"}, ["nrl"] = {"Ngarluma"}, ["nrm"] = {"Narom"}, ["nrn"] = {"Norn"}, ["nrp"] = {"North Picene"}, ["nrr"] = {"Norra", "Nora"}, ["nrt"] = {"Northern Kalapuya"}, ["nru"] = {"Narua"}, ["nrx"] = {"Ngurmbur"}, ["nrz"] = {"Lala"}, ["nsa"] = {"Sangtam Naga"}, ["nsb"] = {"Lower Nossob"}, ["nsc"] = {"Nshi"}, ["nsd"] = {"Southern Nisu"}, ["nse"] = {"Nsenga"}, ["nsf"] = {"Northwestern Nisu"}, ["nsg"] = {"Ngasa"}, ["nsh"] = {"Ngoshie"}, ["nsi"] = {"Nigerian Sign Language"}, ["nsk"] = {"Naskapi"}, ["nsl"] = {"Norwegian Sign Language"}, ["nsm"] = {"Sumi Naga"}, ["nsn"] = {"Nehan"}, ["nso"] = {"Педи", "Хойд Сото", "Сепеди"}, ["nsp"] = {"Nepalese Sign Language"}, ["nsq"] = {"Northern Sierra Miwok"}, ["nsr"] = {"Maritime Sign Language"}, ["nss"] = {"Nali"}, ["nst"] = {"Tase Naga"}, ["nsu"] = {"Sierra Negra Nahuatl"}, ["nsv"] = {"Southwestern Nisu"}, ["nsw"] = {"Navut"}, ["nsx"] = {"Nsongo"}, ["nsy"] = {"Nasal"}, ["nsz"] = {"Nisenan"}, ["ntd"] = {"Northern Tidung"}, ["nte"] = {"Nathembo"}, ["ntg"] = {"Ngantangarra"}, ["nti"] = {"Natioro"}, ["ntj"] = {"Ngaanyatjarra"}, ["ntk"] = {"Ikoma-Nata-Isenye"}, ["ntm"] = {"Nateni"}, ["nto"] = {"Ntomba"}, ["ntp"] = {"Northern Tepehuan"}, ["ntr"] = {"Delo"}, ["ntu"] = {"Natügu"}, ["ntw"] = {"Nottoway"}, ["ntx"] = {"Tangkhul Naga (Myanmar)"}, ["nty"] = {"Mantsi"}, ["ntz"] = {"Natanzi"}, ["nua"] = {"Yuanga"}, ["nub"] = {"Nubian languages"}, ["nuc"] = {"Nukuini"}, ["nud"] = {"Ngala"}, ["nue"] = {"Ngundu"}, ["nuf"] = {"Nusu"}, ["nug"] = {"Nungali"}, ["nuh"] = {"Ndunda"}, ["nui"] = {"Ngumbi"}, ["nuj"] = {"Nyole"}, ["nuk"] = {"Nuu-chah-nulth", "Nuuchahnulth"}, ["nul"] = {"Nusa Laut"}, ["num"] = {"Niuafo'ou"}, ["nun"] = {"Anong"}, ["nuo"] = {"Nguôn"}, ["nup"] = {"Nupe-Nupe-Tako"}, ["nuq"] = {"Nukumanu"}, ["nur"] = {"Nukuria"}, ["nus"] = {"Nuer"}, ["nut"] = {"Nung (Viet Nam)"}, ["nuu"] = {"Ngbundu"}, ["nuv"] = {"Northern Nuni"}, ["nuw"] = {"Nguluwan"}, ["nux"] = {"Mehek"}, ["nuy"] = {"Nunggubuyu"}, ["nuz"] = {"Tlamacazapa Nahuatl"}, ["nvh"] = {"Nasarian"}, ["nvm"] = {"Namiae"}, ["nvo"] = {"Nyokon"}, ["nwa"] = {"Nawathinehena"}, ["nwb"] = {"Nyabwa"}, ["nwc"] = {"Classical Newari", "Classical Nepal Bhasa", "Old Newari"}, ["nwe"] = {"Ngwe"}, ["nwg"] = {"Ngayawung"}, ["nwi"] = {"Southwest Tanna"}, ["nwm"] = {"Nyamusa-Molo"}, ["nwo"] = {"Nauo"}, ["nwr"] = {"Nawaru"}, ["nwx"] = {"Middle Newar"}, ["nwy"] = {"Nottoway-Meherrin"}, ["nxa"] = {"Nauete"}, ["nxd"] = {"Ngando (Democratic Republic of Congo)"}, ["nxe"] = {"Nage"}, ["nxg"] = {"Ngad'a"}, ["nxi"] = {"Nindi"}, ["nxk"] = {"Koki Naga"}, ["nxl"] = {"South Nuaulu"}, ["nxm"] = {"Numidian"}, ["nxn"] = {"Ngawun"}, ["nxo"] = {"Ndambomo"}, ["nxq"] = {"Naxi"}, ["nxr"] = {"Ninggerum"}, ["nxx"] = {"Nafri"}, ["nyb"] = {"Nyangbo"}, ["nyc"] = {"Nyanga-li"}, ["nyd"] = {"Nyore", "Olunyole"}, ["nye"] = {"Nyengo"}, ["nyf"] = {"Giryama", "Kigiryama"}, ["nyg"] = {"Nyindu"}, ["nyh"] = {"Nyikina"}, ["nyi"] = {"Ama (Sudan)"}, ["nyj"] = {"Nyanga"}, ["nyk"] = {"Nyaneka"}, ["nyl"] = {"Nyeu"}, ["nym"] = {"Nyamwezi"}, ["nyn"] = {"Nyankole"}, ["nyo"] = {"Nyoro"}, ["nyp"] = {"Nyang'i"}, ["nyq"] = {"Nayini"}, ["nyr"] = {"Nyiha (Malawi)"}, ["nys"] = {"Nyungar"}, ["nyt"] = {"Nyawaygi"}, ["nyu"] = {"Nyungwe"}, ["nyv"] = {"Nyulnyul"}, ["nyw"] = {"Nyaw"}, ["nyx"] = {"Nganyaywana"}, ["nyy"] = {"Nyakyusa-Ngonde"}, ["nza"] = {"Tigon Mbembe"}, ["nzb"] = {"Njebi"}, ["nzd"] = {"Nzadi"}, ["nzi"] = {"Nzima"}, ["nzk"] = {"Nzakara"}, ["nzm"] = {"Zeme Naga"}, ["nzs"] = {"New Zealand Sign Language"}, ["nzu"] = {"Teke-Nzikou"}, ["nzy"] = {"Nzakambay"}, ["nzz"] = {"Nanga Dama Dogon"}, ["oaa"] = {"Orok"}, ["oac"] = {"Oroch"}, ["oar"] = {"Old Aramaic (up to 700 BCE)", "Ancient Aramaic (up to 700 BCE)"}, ["oav"] = {"Old Avar"}, ["obi"] = {"Obispeño"}, ["obk"] = {"Southern Bontok"}, ["obl"] = {"Oblo"}, ["obm"] = {"Moabite"}, ["obo"] = {"Obo Manobo"}, ["obr"] = {"Old Burmese"}, ["obt"] = {"Old Breton"}, ["obu"] = {"Obulom"}, ["oca"] = {"Ocaina"}, ["och"] = {"Old Chinese"}, ["ocm"] = {"Old Cham"}, ["oco"] = {"Old Cornish"}, ["ocu"] = {"Atzingo Matlatzinca"}, ["oda"] = {"Odut"}, ["odk"] = {"Od"}, ["odt"] = {"Old Dutch"}, ["odu"] = {"Odual"}, ["ofo"] = {"Ofo"}, ["ofs"] = {"Old Frisian"}, ["ofu"] = {"Efutop"}, ["ogb"] = {"Ogbia"}, ["ogc"] = {"Ogbah"}, ["oge"] = {"Old Georgian"}, ["ogg"] = {"Ogbogolo"}, ["ogo"] = {"Khana"}, ["ogu"] = {"Ogbronuagum"}, ["oht"] = {"Old Hittite"}, ["ohu"] = {"Old Hungarian"}, ["oia"] = {"Oirata"}, ["oin"] = {"Inebu One"}, ["ojb"] = {"Northwestern Ojibwa"}, ["ojc"] = {"Central Ojibwa"}, ["ojg"] = {"Eastern Ojibwa"}, ["ojp"] = {"Old Japanese"}, ["ojs"] = {"Severn Ojibwa"}, ["ojv"] = {"Ontong Java"}, ["ojw"] = {"Western Ojibwa"}, ["oka"] = {"Okanagan"}, ["okb"] = {"Okobo"}, ["okc"] = {"Kobo"}, ["okd"] = {"Okodia"}, ["oke"] = {"Okpe (Southwestern Edo)"}, ["okg"] = {"Koko Babangk"}, ["okh"] = {"Koresh-e Rostam"}, ["oki"] = {"Okiek"}, ["okj"] = {"Oko-Juwoi"}, ["okk"] = {"Kwamtim One"}, ["okl"] = {"Old Kentish Sign Language"}, ["okm"] = {"Middle Korean (10th-16th cent.)"}, ["okn"] = {"Oki-No-Erabu"}, ["oko"] = {"Old Korean (3rd-9th cent.)"}, ["okr"] = {"Kirike"}, ["oks"] = {"Oko-Eni-Osayen"}, ["oku"] = {"Oku"}, ["okv"] = {"Orokaiva"}, ["okx"] = {"Okpe (Northwestern Edo)"}, ["okz"] = {"Old Khmer"}, ["ola"] = {"Walungge"}, ["old"] = {"Mochi"}, ["ole"] = {"Olekha"}, ["olk"] = {"Olkol"}, ["olm"] = {"Oloma"}, ["olo"] = {"Livvi"}, ["olr"] = {"Olrat"}, ["olt"] = {"Old Lithuanian"}, ["olu"] = {"Kuvale"}, ["oma"] = {"Omaha-Ponca"}, ["omb"] = {"East Ambae"}, ["omc"] = {"Mochica"}, ["omg"] = {"Omagua"}, ["omi"] = {"Omi"}, ["omk"] = {"Omok"}, ["oml"] = {"Ombo"}, ["omn"] = {"Minoan"}, ["omo"] = {"Utarmbung"}, ["omp"] = {"Old Manipuri"}, ["omq"] = {"Oto-Manguean languages"}, ["omr"] = {"Old Marathi"}, ["omt"] = {"Omotik"}, ["omu"] = {"Omurano"}, ["omv"] = {"Omotic languages"}, ["omw"] = {"South Tairora"}, ["omx"] = {"Old Mon"}, ["omy"] = {"Old Malay"}, ["ona"] = {"Ona"}, ["onb"] = {"Lingao"}, ["one"] = {"Oneida"}, ["ong"] = {"Olo"}, ["oni"] = {"Onin"}, ["onj"] = {"Onjob"}, ["onk"] = {"Kabore One"}, ["onn"] = {"Onobasulu"}, ["ono"] = {"Onondaga"}, ["onp"] = {"Sartang"}, ["onr"] = {"Northern One"}, ["ons"] = {"Ono"}, ["ont"] = {"Ontenu"}, ["onu"] = {"Unua"}, ["onw"] = {"Old Nubian"}, ["onx"] = {"Onin Based Pidgin"}, ["ood"] = {"Тохоно Оодхам"}, ["oog"] = {"Ong"}, ["oon"] = {"Önge"}, ["oor"] = {"Oorlams"}, ["oos"] = {"Old Ossetic"}, ["opa"] = {"Okpamheri"}, ["opk"] = {"Kopkaka"}, ["opm"] = {"Oksapmin"}, ["opo"] = {"Opao"}, ["opt"] = {"Opata"}, ["opy"] = {"Ofayé"}, ["ora"] = {"Oroha"}, ["orc"] = {"Orma"}, ["ore"] = {"Orejón"}, ["org"] = {"Oring"}, ["orh"] = {"Орчон"}, ["orn"] = {"Orang Kanaq"}, ["oro"] = {"Orokolo"}, ["orr"] = {"Oruma"}, ["ors"] = {"Orang Seletar"}, ["ort"] = {"Adivasi Oriya"}, ["oru"] = {"Ormuri"}, ["orv"] = {"Эртний Орос"}, ["orw"] = {"Oro Win"}, ["orx"] = {"Oro"}, ["ory"] = {"Odia (individual language)", "Oriya (individual language)"}, ["orz"] = {"Ormu"}, ["osa"] = {"Osage"}, ["osc"] = {"Oscan"}, ["osi"] = {"Osing"}, ["osn"] = {"Old Sundanese"}, ["oso"] = {"Ososo"}, ["osp"] = {"Old Spanish"}, ["ost"] = {"Osatu"}, ["osu"] = {"Southern One"}, ["osx"] = {"Old Saxon"}, ["ota"] = {"Османы Турк (1500-1928)"}, ["otb"] = {"Old Tibetan"}, ["otd"] = {"Ot Danum"}, ["ote"] = {"Mezquital Otomi"}, ["oti"] = {"Oti"}, ["otk"] = {"Эртний Түрэг"}, ["otl"] = {"Tilapa Otomi"}, ["otm"] = {"Eastern Highland Otomi"}, ["otn"] = {"Tenango Otomi"}, ["oto"] = {"Отоми хэлнүүд"}, ["otq"] = {"Querétaro Otomi"}, ["otr"] = {"Otoro"}, ["ots"] = {"Estado de México Otomi"}, ["ott"] = {"Temoaya Otomi"}, ["otu"] = {"Otuke"}, ["otw"] = {"Ottawa"}, ["otx"] = {"Texcatepec Otomi"}, ["oty"] = {"Old Tamil"}, ["otz"] = {"Ixtenco Otomi"}, ["oua"] = {"Tagargrent"}, ["oub"] = {"Glio-Oubi"}, ["oue"] = {"Oune"}, ["oui"] = {"Old Uighur"}, ["oum"] = {"Ouma"}, ["ovd"] = {"Elfdalian", "Övdalian"}, ["owi"] = {"Owiniga"}, ["owl"] = {"Old Welsh"}, ["oyb"] = {"Oy"}, ["oyd"] = {"Oyda"}, ["oym"] = {"Wayampi"}, ["oyy"] = {"Oya'oya"}, ["ozm"] = {"Koonzime"}, ["paa"] = {"Papuan languages"}, ["pab"] = {"Parecís"}, ["pac"] = {"Pacoh"}, ["pad"] = {"Paumarí"}, ["pae"] = {"Pagibete"}, ["paf"] = {"Paranawát"}, ["pag"] = {"Pangasinan"}, ["pah"] = {"Tenharim"}, ["pai"] = {"Pe"}, ["pak"] = {"Parakanã"}, ["pal"] = {"Pahlavi"}, ["pam"] = {"Пампанга", "Капампанган"}, ["pao"] = {"Northern Paiute"}, ["pap"] = {"Папиаменто"}, ["paq"] = {"Parya"}, ["par"] = {"Panamint", "Timbisha"}, ["pas"] = {"Papasena"}, ["pau"] = {"Палау"}, ["pav"] = {"Pakaásnovos"}, ["paw"] = {"Pawnee"}, ["pax"] = {"Pankararé"}, ["pay"] = {"Pech"}, ["paz"] = {"Pankararú"}, ["pbb"] = {"Páez"}, ["pbc"] = {"Patamona"}, ["pbe"] = {"Mezontla Popoloca"}, ["pbf"] = {"Coyotepec Popoloca"}, ["pbg"] = {"Paraujano"}, ["pbh"] = {"E'ñapa Woromaipu"}, ["pbi"] = {"Parkwa"}, ["pbl"] = {"Mak (Nigeria)"}, ["pbm"] = {"Puebla Mazatec"}, ["pbn"] = {"Kpasam"}, ["pbo"] = {"Papel"}, ["pbp"] = {"Badyara"}, ["pbr"] = {"Pangwa"}, ["pbs"] = {"Central Pame"}, ["pbt"] = {"Southern Pashto"}, ["pbu"] = {"Northern Pashto"}, ["pbv"] = {"Pnar"}, ["pby"] = {"Pyu (Papua New Guinea)"}, ["pca"] = {"Santa Inés Ahuatempan Popoloca"}, ["pcb"] = {"Pear"}, ["pcc"] = {"Bouyei"}, ["pcd"] = {"Picard"}, ["pce"] = {"Ruching Palaung"}, ["pcf"] = {"Paliyan"}, ["pcg"] = {"Paniya"}, ["pch"] = {"Pardhan"}, ["pci"] = {"Duruwa"}, ["pcj"] = {"Parenga"}, ["pck"] = {"Paite Chin"}, ["pcl"] = {"Pardhi"}, ["pcm"] = {"Nigerian Pidgin"}, ["pcn"] = {"Piti"}, ["pcp"] = {"Pacahuara"}, ["pcw"] = {"Pyapun"}, ["pda"] = {"Anam"}, ["pdc"] = {"Pennsylvania German"}, ["pdi"] = {"Pa Di"}, ["pdn"] = {"Podena", "Fedan"}, ["pdo"] = {"Padoe"}, ["pdt"] = {"Plautdietsch"}, ["pdu"] = {"Kayan"}, ["pea"] = {"Peranakan Indonesian"}, ["peb"] = {"Eastern Pomo"}, ["ped"] = {"Mala (Papua New Guinea)"}, ["pee"] = {"Taje"}, ["pef"] = {"Northeastern Pomo"}, ["peg"] = {"Pengo"}, ["peh"] = {"Баоань"}, ["pei"] = {"Chichimeca-Jonaz"}, ["pej"] = {"Northern Pomo"}, ["pek"] = {"Penchal"}, ["pel"] = {"Pekal"}, ["pem"] = {"Phende"}, ["peo"] = {"Old Persian (ca. 600-400 B.C.)"}, ["pep"] = {"Kunja"}, ["peq"] = {"Southern Pomo"}, ["pes"] = {"Iranian Persian"}, ["pev"] = {"Pémono"}, ["pex"] = {"Petats"}, ["pey"] = {"Petjo"}, ["pez"] = {"Eastern Penan"}, ["pfa"] = {"Pááfang"}, ["pfe"] = {"Pere"}, ["pfl"] = {"Пфальц"}, ["pga"] = {"Sudanese Creole Arabic"}, ["pgd"] = {"Gāndhārī"}, ["pgg"] = {"Pangwali"}, ["pgi"] = {"Pagi"}, ["pgk"] = {"Rerep"}, ["pgl"] = {"Primitive Irish"}, ["pgn"] = {"Paelignian"}, ["pgs"] = {"Pangseng"}, ["pgu"] = {"Pagu"}, ["pgz"] = {"Papua New Guinean Sign Language"}, ["pha"] = {"Pa-Hng"}, ["phd"] = {"Phudagi"}, ["phg"] = {"Phuong"}, ["phh"] = {"Phukha"}, ["phi"] = {"Philippine languages"}, ["phk"] = {"Phake"}, ["phl"] = {"Phalura", "Palula"}, ["phm"] = {"Phimbi"}, ["phn"] = {"Phoenician"}, ["pho"] = {"Phunoi"}, ["phq"] = {"Phana'"}, ["phr"] = {"Pahari-Potwari"}, ["pht"] = {"Phu Thai"}, ["phu"] = {"Phuan"}, ["phv"] = {"Pahlavani"}, ["phw"] = {"Phangduwali"}, ["pia"] = {"Pima Bajo"}, ["pib"] = {"Yine"}, ["pic"] = {"Pinji"}, ["pid"] = {"Piaroa"}, ["pie"] = {"Piro"}, ["pif"] = {"Pingelapese"}, ["pig"] = {"Pisabo"}, ["pih"] = {"Pitcairn-Norfolk"}, ["pii"] = {"Pini"}, ["pij"] = {"Pijao"}, ["pil"] = {"Yom"}, ["pim"] = {"Powhatan"}, ["pin"] = {"Piame"}, ["pio"] = {"Piapoco"}, ["pip"] = {"Pero"}, ["pir"] = {"Piratapuyo"}, ["pis"] = {"Pijin"}, ["pit"] = {"Pitta Pitta"}, ["piu"] = {"Pintupi-Luritja"}, ["piv"] = {"Pileni", "Vaeakau-Taumako"}, ["piw"] = {"Pimbwe"}, ["pix"] = {"Piu"}, ["piy"] = {"Piya-Kwonci"}, ["piz"] = {"Pije"}, ["pjt"] = {"Pitjantjatjara"}, ["pka"] = {"Ardhamāgadhī Prākrit"}, ["pkb"] = {"Pokomo", "Kipfokomo"}, ["pkc"] = {"Paekche"}, ["pkg"] = {"Pak-Tong"}, ["pkh"] = {"Pankhu"}, ["pkn"] = {"Pakanha"}, ["pko"] = {"Pökoot"}, ["pkp"] = {"Pukapuka"}, ["pkr"] = {"Attapady Kurumba"}, ["pks"] = {"Pakistan Sign Language"}, ["pkt"] = {"Maleng"}, ["pku"] = {"Paku"}, ["pla"] = {"Miani"}, ["plb"] = {"Polonombauk"}, ["plc"] = {"Central Palawano"}, ["pld"] = {"Polari"}, ["ple"] = {"Palu'e"}, ["plf"] = {"Central Malayo-Polynesian languages"}, ["plg"] = {"Pilagá"}, ["plh"] = {"Paulohi"}, ["plj"] = {"Polci"}, ["plk"] = {"Kohistani Shina"}, ["pll"] = {"Shwe Palaung"}, ["pln"] = {"Palenquero"}, ["plo"] = {"Oluta Popoluca"}, ["plq"] = {"Palaic"}, ["plr"] = {"Palaka Senoufo"}, ["pls"] = {"San Marcos Tlacoyalco Popoloca", "San Marcos Tlalcoyalco Popoloca"}, ["plt"] = {"Plateau Malagasy"}, ["plu"] = {"Palikúr"}, ["plv"] = {"Southwest Palawano"}, ["plw"] = {"Brooke's Point Palawano"}, ["ply"] = {"Bolyu"}, ["plz"] = {"Paluan"}, ["pma"] = {"Paama"}, ["pmb"] = {"Pambia"}, ["pmd"] = {"Pallanganmiddang"}, ["pme"] = {"Pwaamei"}, ["pmf"] = {"Pamona"}, ["pmh"] = {"Māhārāṣṭri Prākrit"}, ["pmi"] = {"Northern Pumi"}, ["pmj"] = {"Southern Pumi"}, ["pmk"] = {"Pamlico"}, ["pml"] = {"Lingua Franca"}, ["pmm"] = {"Pomo"}, ["pmn"] = {"Pam"}, ["pmo"] = {"Pom"}, ["pmq"] = {"Northern Pame"}, ["pmr"] = {"Paynamar"}, ["pms"] = {"Пьемонт"}, ["pmt"] = {"Tuamotuan"}, ["pmw"] = {"Plains Miwok"}, ["pmx"] = {"Poumei Naga"}, ["pmy"] = {"Papuan Malay"}, ["pmz"] = {"Southern Pame"}, ["pna"] = {"Punan Bah-Biau"}, ["pnb"] = {"Western Panjabi"}, ["pnc"] = {"Pannei"}, ["pnd"] = {"Mpinda"}, ["pne"] = {"Western Penan"}, ["png"] = {"Pangu", "Pongu"}, ["pnh"] = {"Пенрин"}, ["pni"] = {"Aoheng"}, ["pnj"] = {"Pinjarup"}, ["pnk"] = {"Paunaka"}, ["pnl"] = {"Paleni"}, ["pnm"] = {"Punan Batu 1"}, ["pnn"] = {"Pinai-Hagahai"}, ["pno"] = {"Panobo"}, ["pnp"] = {"Pancana"}, ["pnq"] = {"Pana (Burkina Faso)"}, ["pnr"] = {"Panim"}, ["pns"] = {"Ponosakan"}, ["pnt"] = {"Pontic"}, ["pnu"] = {"Jiongnai Bunu"}, ["pnv"] = {"Pinigura"}, ["pnw"] = {"Banyjima", "Panytyima"}, ["pnx"] = {"Phong-Kniang"}, ["pny"] = {"Pinyin"}, ["pnz"] = {"Pana (Central African Republic)"}, ["poc"] = {"Poqomam"}, ["poe"] = {"San Juan Atzingo Popoloca"}, ["pof"] = {"Poke"}, ["pog"] = {"Potiguára"}, ["poh"] = {"Poqomchi'"}, ["poi"] = {"Highland Popoluca"}, ["pok"] = {"Pokangá"}, ["pom"] = {"Southeastern Pomo"}, ["pon"] = {"Pohnpeian"}, ["poo"] = {"Central Pomo"}, ["pop"] = {"Pwapwâ"}, ["poq"] = {"Texistepec Popoluca"}, ["pos"] = {"Sayula Popoluca"}, ["pot"] = {"Potawatomi"}, ["pov"] = {"Upper Guinea Crioulo"}, ["pow"] = {"San Felipe Otlaltepec Popoloca"}, ["pox"] = {"Polabian"}, ["poy"] = {"Pogolo"}, ["poz"] = {"Malayo-Polynesian languages"}, ["ppe"] = {"Papi"}, ["ppi"] = {"Paipai"}, ["ppk"] = {"Uma"}, ["ppl"] = {"Pipil", "Nicarao"}, ["ppm"] = {"Papuma"}, ["ppn"] = {"Papapana"}, ["ppo"] = {"Folopa"}, ["ppp"] = {"Pelende"}, ["ppq"] = {"Pei"}, ["pps"] = {"San Luís Temalacayuca Popoloca"}, ["ppt"] = {"Pare"}, ["ppu"] = {"Papora"}, ["pqa"] = {"Pa'a"}, ["pqe"] = {"Eastern Malayo-Polynesian languages"}, ["pqm"] = {"Malecite-Passamaquoddy"}, ["pqw"] = {"Western Malayo-Polynesian languages"}, ["pra"] = {"Prakrit languages"}, ["prc"] = {"Parachi"}, ["prd"] = {"Parsi-Dari"}, ["pre"] = {"Principense"}, ["prf"] = {"Paranan"}, ["prg"] = {"Прусс"}, ["prh"] = {"Porohanon"}, ["pri"] = {"Paicî"}, ["prk"] = {"Parauk"}, ["prl"] = {"Peruvian Sign Language"}, ["prm"] = {"Kibiri"}, ["prn"] = {"Prasuni"}, ["pro"] = {"Old Provençal (to 1500)", "Old Occitan (to 1500)"}, ["prp"] = {"Parsi"}, ["prq"] = {"Ashéninka Perené"}, ["prr"] = {"Puri"}, ["prs"] = {"Дари", "Дари Перс"}, ["prt"] = {"Phai"}, ["pru"] = {"Puragi"}, ["prw"] = {"Parawen"}, ["prx"] = {"Purik"}, ["prz"] = {"Providencia Sign Language"}, ["psa"] = {"Asue Awyu"}, ["psc"] = {"Persian Sign Language"}, ["psd"] = {"Plains Indian Sign Language"}, ["pse"] = {"Central Malay"}, ["psg"] = {"Penang Sign Language"}, ["psh"] = {"Southwest Pashai", "Southwest Pashayi"}, ["psi"] = {"Southeast Pashai", "Southeast Pashayi"}, ["psl"] = {"Puerto Rican Sign Language"}, ["psm"] = {"Pauserna"}, ["psn"] = {"Panasuan"}, ["pso"] = {"Polish Sign Language"}, ["psp"] = {"Philippine Sign Language"}, ["psq"] = {"Pasi"}, ["psr"] = {"Portuguese Sign Language"}, ["pss"] = {"Kaulong"}, ["pst"] = {"Central Pashto"}, ["psu"] = {"Sauraseni Prākrit"}, ["psw"] = {"Port Sandwich"}, ["psy"] = {"Piscataway"}, ["pta"] = {"Pai Tavytera"}, ["pth"] = {"Pataxó Hã-Ha-Hãe"}, ["pti"] = {"Pindiini", "Wangkatha"}, ["ptn"] = {"Patani"}, ["pto"] = {"Zo'é"}, ["ptp"] = {"Patep"}, ["ptq"] = {"Pattapu"}, ["ptr"] = {"Piamatsina"}, ["ptt"] = {"Enrekang"}, ["ptu"] = {"Bambam"}, ["ptv"] = {"Port Vato"}, ["ptw"] = {"Pentlatch"}, ["pty"] = {"Pathiya"}, ["pua"] = {"Western Highland Purepecha"}, ["pub"] = {"Purum"}, ["puc"] = {"Punan Merap"}, ["pud"] = {"Punan Aput"}, ["pue"] = {"Puelche"}, ["puf"] = {"Punan Merah"}, ["pug"] = {"Phuie"}, ["pui"] = {"Puinave"}, ["puj"] = {"Punan Tubu"}, ["pum"] = {"Puma"}, ["puo"] = {"Puoc"}, ["pup"] = {"Pulabu"}, ["puq"] = {"Puquina"}, ["pur"] = {"Puruborá"}, ["put"] = {"Putoh"}, ["puu"] = {"Punu"}, ["puw"] = {"Puluwatese"}, ["pux"] = {"Puare"}, ["puy"] = {"Purisimeño"}, ["pwa"] = {"Pawaia"}, ["pwb"] = {"Panawa"}, ["pwg"] = {"Gapapaiwa"}, ["pwi"] = {"Patwin"}, ["pwm"] = {"Molbog"}, ["pwn"] = {"Paiwan"}, ["pwo"] = {"Pwo Western Karen"}, ["pwr"] = {"Powari"}, ["pww"] = {"Pwo Northern Karen"}, ["pxm"] = {"Quetzaltepec Mixe"}, ["pye"] = {"Pye Krumen"}, ["pym"] = {"Fyam"}, ["pyn"] = {"Poyanáwa"}, ["pys"] = {"Paraguayan Sign Language", "Lengua de Señas del Paraguay"}, ["pyu"] = {"Puyuma"}, ["pyx"] = {"Pyu (Myanmar)"}, ["pyy"] = {"Pyen"}, ["pzn"] = {"Para Naga"}, ["qua"] = {"Quapaw"}, ["qub"] = {"Huallaga Huánuco Quechua"}, ["quc"] = {"K'iche'", "Quiché"}, ["qud"] = {"Calderón Highland Quichua"}, ["quf"] = {"Lambayeque Quechua"}, ["qug"] = {"Chimborazo Highland Quichua"}, ["quh"] = {"South Bolivian Quechua"}, ["qui"] = {"Quileute"}, ["quk"] = {"Chachapoyas Quechua"}, ["qul"] = {"North Bolivian Quechua"}, ["qum"] = {"Sipacapense"}, ["qun"] = {"Quinault"}, ["qup"] = {"Southern Pastaza Quechua"}, ["quq"] = {"Quinqui"}, ["qur"] = {"Yanahuanca Pasco Quechua"}, ["qus"] = {"Santiago del Estero Quichua"}, ["quv"] = {"Sacapulteco"}, ["quw"] = {"Tena Lowland Quichua"}, ["qux"] = {"Yauyos Quechua"}, ["quy"] = {"Ayacucho Quechua"}, ["quz"] = {"Cusco Quechua"}, ["qva"] = {"Ambo-Pasco Quechua"}, ["qvc"] = {"Cajamarca Quechua"}, ["qve"] = {"Eastern Apurímac Quechua"}, ["qvh"] = {"Huamalíes-Dos de Mayo Huánuco Quechua"}, ["qvi"] = {"Imbabura Highland Quichua"}, ["qvj"] = {"Loja Highland Quichua"}, ["qvl"] = {"Cajatambo North Lima Quechua"}, ["qvm"] = {"Margos-Yarowilca-Lauricocha Quechua"}, ["qvn"] = {"North Junín Quechua"}, ["qvo"] = {"Napo Lowland Quechua"}, ["qvp"] = {"Pacaraos Quechua"}, ["qvs"] = {"San Martín Quechua"}, ["qvw"] = {"Huaylla Wanca Quechua"}, ["qvy"] = {"Queyu"}, ["qvz"] = {"Northern Pastaza Quichua"}, ["qwa"] = {"Corongo Ancash Quechua"}, ["qwc"] = {"Classical Quechua"}, ["qwe"] = {"Quechuan (family)"}, ["qwh"] = {"Huaylas Ancash Quechua"}, ["qwm"] = {"Kuman (Russia)"}, ["qws"] = {"Sihuas Ancash Quechua"}, ["qwt"] = {"Kwalhioqua-Tlatskanai"}, ["qxa"] = {"Chiquián Ancash Quechua"}, ["qxc"] = {"Chincha Quechua"}, ["qxh"] = {"Panao Huánuco Quechua"}, ["qxl"] = {"Salasaca Highland Quichua"}, ["qxn"] = {"Northern Conchucos Ancash Quechua"}, ["qxo"] = {"Southern Conchucos Ancash Quechua"}, ["qxp"] = {"Puno Quechua"}, ["qxq"] = {"Qashqa'i"}, ["qxr"] = {"Cañar Highland Quichua"}, ["qxs"] = {"Southern Qiang"}, ["qxt"] = {"Santa Ana de Tusi Pasco Quechua"}, ["qxu"] = {"Arequipa-La Unión Quechua"}, ["qxw"] = {"Jauja Wanca Quechua"}, ["qya"] = {"Quenya"}, ["qyp"] = {"Quiripi"}, ["raa"] = {"Dungmali"}, ["rab"] = {"Camling"}, ["rac"] = {"Rasawa"}, ["rad"] = {"Rade"}, ["raf"] = {"Western Meohang"}, ["rag"] = {"Logooli", "Lulogooli"}, ["rah"] = {"Rabha"}, ["rai"] = {"Ramoaaina"}, ["raj"] = {"Rajasthani"}, ["rak"] = {"Tulu-Bohuai"}, ["ral"] = {"Ralte"}, ["ram"] = {"Canela"}, ["ran"] = {"Riantana"}, ["rao"] = {"Rao"}, ["rap"] = {"Рапануй"}, ["raq"] = {"Saam"}, ["rar"] = {"Rarotongan", "Маори"}, ["ras"] = {"Tegali"}, ["rat"] = {"Razajerdi"}, ["rau"] = {"Raute"}, ["rav"] = {"Sampang"}, ["raw"] = {"Rawang"}, ["rax"] = {"Rang"}, ["ray"] = {"Rapa"}, ["raz"] = {"Rahambuu"}, ["rbb"] = {"Rumai Palaung"}, ["rbk"] = {"Northern Bontok"}, ["rbl"] = {"Miraya Bikol"}, ["rbp"] = {"Barababaraba"}, ["rcf"] = {"Réunion Creole French"}, ["rdb"] = {"Rudbari"}, ["rea"] = {"Rerau"}, ["reb"] = {"Rembong"}, ["ree"] = {"Rejang Kayan"}, ["reg"] = {"Kara (Tanzania)"}, ["rei"] = {"Reli"}, ["rej"] = {"Rejang"}, ["rel"] = {"Rendille"}, ["rem"] = {"Remo"}, ["ren"] = {"Rengao"}, ["rer"] = {"Rer Bare"}, ["res"] = {"Reshe"}, ["ret"] = {"Retta"}, ["rey"] = {"Reyesano"}, ["rga"] = {"Roria"}, ["rge"] = {"Romano-Greek"}, ["rgk"] = {"Rangkas"}, ["rgn"] = {"Romagnol"}, ["rgr"] = {"Resígaro"}, ["rgs"] = {"Southern Roglai"}, ["rgu"] = {"Ringgou"}, ["rhg"] = {"Rohingya"}, ["rhp"] = {"Yahang"}, ["ria"] = {"Riang (India)"}, ["rif"] = {"Tarifit"}, ["ril"] = {"Riang Lang", "Riang (Myanmar)"}, ["rim"] = {"Nyaturu"}, ["rin"] = {"Nungu"}, ["rir"] = {"Ribun"}, ["rit"] = {"Ritharrngu"}, ["riu"] = {"Riung"}, ["rjg"] = {"Rajong"}, ["rji"] = {"Raji"}, ["rjs"] = {"Rajbanshi"}, ["rka"] = {"Kraol"}, ["rkb"] = {"Rikbaktsa"}, ["rkh"] = {"Rakahanga-Manihiki"}, ["rki"] = {"Rakhine"}, ["rkm"] = {"Marka"}, ["rkt"] = {"Rangpuri", "Kamta"}, ["rkw"] = {"Arakwal"}, ["rma"] = {"Rama"}, ["rmb"] = {"Rembarrnga"}, ["rmc"] = {"Carpathian Romani"}, ["rmd"] = {"Traveller Danish"}, ["rme"] = {"Angloromani"}, ["rmf"] = {"Kalo Finnish Romani"}, ["rmg"] = {"Traveller Norwegian"}, ["rmh"] = {"Murkim"}, ["rmi"] = {"Lomavren"}, ["rmk"] = {"Romkun"}, ["rml"] = {"Baltic Romani"}, ["rmm"] = {"Roma"}, ["rmn"] = {"Balkan Romani"}, ["rmo"] = {"Sinte Romani"}, ["rmp"] = {"Rempi"}, ["rmq"] = {"Caló"}, ["rms"] = {"Romanian Sign Language"}, ["rmt"] = {"Domari"}, ["rmu"] = {"Tavringer Romani"}, ["rmv"] = {"Romanova"}, ["rmw"] = {"Welsh Romani"}, ["rmx"] = {"Romam"}, ["rmy"] = {"Vlax Romani"}, ["rmz"] = {"Marma"}, ["rnd"] = {"Ruund"}, ["rng"] = {"Ronga"}, ["rnl"] = {"Ranglong"}, ["rnn"] = {"Roon"}, ["rnp"] = {"Rongpo"}, ["rnr"] = {"Nari Nari"}, ["rnw"] = {"Rungwa"}, ["roa"] = {"Romance languages"}, ["rob"] = {"Tae'"}, ["roc"] = {"Cacgia Roglai"}, ["rod"] = {"Rogo"}, ["roe"] = {"Ronji"}, ["rof"] = {"Rombo"}, ["rog"] = {"Northern Roglai"}, ["rol"] = {"Romblomanon"}, ["rom"] = {"Romany"}, ["roo"] = {"Rotokas"}, ["rop"] = {"Kriol"}, ["ror"] = {"Rongga"}, ["rou"] = {"Runga"}, ["row"] = {"Dela-Oenale"}, ["rpn"] = {"Repanbitip"}, ["rpt"] = {"Rapting"}, ["rri"] = {"Ririo"}, ["rro"] = {"Waima"}, ["rrt"] = {"Arritinngithigh"}, ["rsb"] = {"Romano-Serbian"}, ["rsl"] = {"Russian Sign Language"}, ["rsm"] = {"Miriwoong Sign Language"}, ["rtc"] = {"Rungtu Chin"}, ["rth"] = {"Ratahan"}, ["rtm"] = {"Rotuman"}, ["rts"] = {"Yurats"}, ["rtw"] = {"Rathawi"}, ["rub"] = {"Gungu"}, ["ruc"] = {"Ruuli"}, ["rue"] = {"Русин"}, ["ruf"] = {"Luguru"}, ["rug"] = {"Roviana"}, ["ruh"] = {"Ruga"}, ["rui"] = {"Rufiji"}, ["ruk"] = {"Che"}, ["ruo"] = {"Istro Romanian"}, ["rup"] = {"Macedo-Romanian", "Aromanian", "Arumanian"}, ["ruq"] = {"Megleno Romanian"}, ["rut"] = {"Рутуль"}, ["ruu"] = {"Lanas Lobu"}, ["ruy"] = {"Mala (Nigeria)"}, ["ruz"] = {"Ruma"}, ["rwa"] = {"Rawo"}, ["rwk"] = {"Rwa"}, ["rwl"] = {"Ruwila"}, ["rwm"] = {"Amba (Uganda)"}, ["rwo"] = {"Rawa"}, ["rwr"] = {"Marwari (India)"}, ["rxd"] = {"Ngardi"}, ["rxw"] = {"Karuwali", "Garuwali"}, ["ryn"] = {"Northern Amami-Oshima"}, ["rys"] = {"Yaeyama"}, ["ryu"] = {"Төв Окинава"}, ["rzh"] = {"Rāziḥī"}, ["saa"] = {"Saba"}, ["sab"] = {"Buglere"}, ["sac"] = {"Meskwaki"}, ["sad"] = {"Sandawe"}, ["sae"] = {"Sabanê"}, ["saf"] = {"Safaliba"}, ["sah"] = {"Якут"}, ["sai"] = {"South American Indian languages"}, ["saj"] = {"Sahu"}, ["sak"] = {"Sake"}, ["sal"] = {"Salishan languages"}, ["sam"] = {"Samaritan Aramaic"}, ["sao"] = {"Sause"}, ["saq"] = {"Samburu"}, ["sar"] = {"Saraveca"}, ["sas"] = {"Sasak"}, ["sat"] = {"Santali"}, ["sau"] = {"Saleman"}, ["sav"] = {"Saafi-Saafi"}, ["saw"] = {"Sawi"}, ["sax"] = {"Sa"}, ["say"] = {"Saya"}, ["saz"] = {"Saurashtra"}, ["sba"] = {"Ngambay"}, ["sbb"] = {"Simbo"}, ["sbc"] = {"Kele (Papua New Guinea)"}, ["sbd"] = {"Southern Samo"}, ["sbe"] = {"Saliba"}, ["sbf"] = {"Chabu", "Shabo"}, ["sbg"] = {"Seget"}, ["sbh"] = {"Sori-Harengan"}, ["sbi"] = {"Seti"}, ["sbj"] = {"Surbakhal"}, ["sbk"] = {"Safwa"}, ["sbl"] = {"Botolan Sambal"}, ["sbm"] = {"Sagala"}, ["sbn"] = {"Sindhi Bhil"}, ["sbo"] = {"Sabüm"}, ["sbp"] = {"Sangu (Tanzania)"}, ["sbq"] = {"Sileibi"}, ["sbr"] = {"Sembakung Murut"}, ["sbs"] = {"Subiya"}, ["sbt"] = {"Kimki"}, ["sbu"] = {"Stod Bhoti"}, ["sbv"] = {"Sabine"}, ["sbw"] = {"Simba"}, ["sbx"] = {"Seberuang"}, ["sby"] = {"Soli"}, ["sbz"] = {"Sara Kaba"}, ["scb"] = {"Chut"}, ["sce"] = {"Дуншян"}, ["scf"] = {"San Miguel Creole French"}, ["scg"] = {"Sanggau"}, ["sch"] = {"Sakachep"}, ["sci"] = {"Sri Lankan Creole Malay"}, ["sck"] = {"Sadri"}, ["scl"] = {"Shina"}, ["scn"] = {"Сицили"}, ["sco"] = {"Скот"}, ["scp"] = {"Hyolmo", "Helambu Sherpa"}, ["scq"] = {"Sa'och"}, ["scs"] = {"North Slavey"}, ["sct"] = {"Southern Katang"}, ["scu"] = {"Shumcho"}, ["scv"] = {"Sheni"}, ["scw"] = {"Sha"}, ["scx"] = {"Sicel"}, ["sda"] = {"Toraja-Sa'dan"}, ["sdb"] = {"Shabak"}, ["sdc"] = {"Sassarese Sardinian"}, ["sde"] = {"Surubu"}, ["sdf"] = {"Sarli"}, ["sdg"] = {"Savi"}, ["sdh"] = {"Өмнөд Курд"}, ["sdj"] = {"Suundi"}, ["sdk"] = {"Sos Kundi"}, ["sdl"] = {"Saudi Arabian Sign Language"}, ["sdn"] = {"Gallurese Sardinian"}, ["sdo"] = {"Bukar-Sadung Bidayuh"}, ["sdp"] = {"Sherdukpen"}, ["sdq"] = {"Semandang"}, ["sdr"] = {"Oraon Sadri"}, ["sds"] = {"Sened"}, ["sdt"] = {"Shuadit"}, ["sdu"] = {"Sarudu"}, ["sdv"] = {"Eastern Sudanic languages"}, ["sdx"] = {"Sibu Melanau"}, ["sdz"] = {"Sallands"}, ["sea"] = {"Semai"}, ["seb"] = {"Shempire Senoufo"}, ["sec"] = {"Sechelt"}, ["sed"] = {"Sedang"}, ["see"] = {"Seneca"}, ["sef"] = {"Cebaara Senoufo"}, ["seg"] = {"Segeju"}, ["seh"] = {"Sena"}, ["sei"] = {"Seri"}, ["sej"] = {"Sene"}, ["sek"] = {"Sekani"}, ["sel"] = {"Selkup"}, ["sem"] = {"Semitic languages"}, ["sen"] = {"Nanerigé Sénoufo"}, ["seo"] = {"Suarmin"}, ["sep"] = {"Sìcìté Sénoufo"}, ["seq"] = {"Senara Sénoufo"}, ["ser"] = {"Serrano"}, ["ses"] = {"Koyraboro Senni Songhai"}, ["set"] = {"Sentani"}, ["seu"] = {"Serui-Laut"}, ["sev"] = {"Nyarafolo Senoufo"}, ["sew"] = {"Sewa Bay"}, ["sey"] = {"Secoya"}, ["sez"] = {"Senthang Chin"}, ["sfb"] = {"Langue des signes de Belgique Francophone", "French Belgian Sign Language"}, ["sfe"] = {"Eastern Subanen"}, ["sfm"] = {"Small Flowery Miao"}, ["sfs"] = {"South African Sign Language"}, ["sfw"] = {"Sehwi"}, ["sga"] = {"Old Irish (to 900)"}, ["sgb"] = {"Mag-antsi Ayta"}, ["sgc"] = {"Kipsigis"}, ["sgd"] = {"Surigaonon"}, ["sge"] = {"Segai"}, ["sgg"] = {"Swiss-German Sign Language"}, ["sgh"] = {"Shughni"}, ["sgi"] = {"Suga"}, ["sgj"] = {"Surgujia"}, ["sgk"] = {"Sangkong"}, ["sgm"] = {"Singa"}, ["sgn"] = {"Sign languages"}, ["sgp"] = {"Singpho"}, ["sgr"] = {"Sangisari"}, ["sgs"] = {"Жемайт"}, ["sgt"] = {"Brokpake"}, ["sgu"] = {"Salas"}, ["sgw"] = {"Sebat Bet Gurage"}, ["sgx"] = {"Sierra Leone Sign Language"}, ["sgy"] = {"Sanglechi"}, ["sgz"] = {"Sursurunga"}, ["sha"] = {"Shall-Zwall"}, ["shb"] = {"Ninam"}, ["shc"] = {"Sonde"}, ["shd"] = {"Kundal Shahi"}, ["she"] = {"Sheko"}, ["shg"] = {"Shua"}, ["shh"] = {"Shoshoni"}, ["shi"] = {"Tachelhit"}, ["shj"] = {"Shatt"}, ["shk"] = {"Shilluk"}, ["shl"] = {"Shendu"}, ["shm"] = {"Shahrudi"}, ["shn"] = {"Shan"}, ["sho"] = {"Shanga"}, ["shp"] = {"Shipibo-Conibo"}, ["shq"] = {"Sala"}, ["shr"] = {"Shi"}, ["shs"] = {"Shuswap"}, ["sht"] = {"Shasta"}, ["shu"] = {"Chadian Arabic"}, ["shv"] = {"Shehri"}, ["shw"] = {"Shwai"}, ["shx"] = {"She"}, ["shy"] = {"Tachawit"}, ["shz"] = {"Syenara Senoufo"}, ["sia"] = {"Akkala Sami"}, ["sib"] = {"Sebop"}, ["sid"] = {"Sidamo"}, ["sie"] = {"Simaa"}, ["sif"] = {"Siamou"}, ["sig"] = {"Paasaal"}, ["sih"] = {"Zire", "Sîshëë"}, ["sii"] = {"Shom Peng"}, ["sij"] = {"Numbami"}, ["sik"] = {"Sikiana"}, ["sil"] = {"Tumulung Sisaala"}, ["sim"] = {"Mende (Papua New Guinea)"}, ["sio"] = {"Siouan languages"}, ["sip"] = {"Sikkimese"}, ["siq"] = {"Sonia"}, ["sir"] = {"Siri"}, ["sis"] = {"Siuslaw"}, ["sit"] = {"Sino-Tibetan languages"}, ["siu"] = {"Sinagen"}, ["siv"] = {"Sumariup"}, ["siw"] = {"Siwai"}, ["six"] = {"Sumau"}, ["siy"] = {"Sivandi"}, ["siz"] = {"Siwi"}, ["sja"] = {"Epena"}, ["sjb"] = {"Sajau Basap"}, ["sjd"] = {"Kildin Sami"}, ["sje"] = {"Pite Sami"}, ["sjg"] = {"Assangori"}, ["sjk"] = {"Kemi Sami"}, ["sjl"] = {"Sajalong", "Miji"}, ["sjm"] = {"Mapun"}, ["sjn"] = {"Sindarin"}, ["sjo"] = {"Xibe"}, ["sjp"] = {"Surjapuri"}, ["sjr"] = {"Siar-Lak"}, ["sjs"] = {"Senhaja De Srair"}, ["sjt"] = {"Ter Sami"}, ["sju"] = {"Уме Сами"}, ["sjw"] = {"Shawnee"}, ["ska"] = {"Skagit"}, ["skb"] = {"Saek"}, ["skc"] = {"Ma Manda"}, ["skd"] = {"Southern Sierra Miwok"}, ["ske"] = {"Seke (Vanuatu)"}, ["skf"] = {"Sakirabiá"}, ["skg"] = {"Sakalava Malagasy"}, ["skh"] = {"Sikule"}, ["ski"] = {"Sika"}, ["skj"] = {"Seke (Nepal)"}, ["skm"] = {"Kutong"}, ["skn"] = {"Kolibugan Subanon"}, ["sko"] = {"Seko Tengah"}, ["skp"] = {"Sekapan"}, ["skq"] = {"Sininkere"}, ["skr"] = {"Saraiki", "Seraiki"}, ["sks"] = {"Maia"}, ["skt"] = {"Sakata"}, ["sku"] = {"Sakao"}, ["skv"] = {"Skou"}, ["skw"] = {"Skepi Creole Dutch"}, ["skx"] = {"Seko Padang"}, ["sky"] = {"Sikaiana"}, ["skz"] = {"Sekar"}, ["sla"] = {"Slavic languages"}, ["slc"] = {"Sáliba"}, ["sld"] = {"Sissala"}, ["sle"] = {"Sholaga"}, ["slf"] = {"Swiss-Italian Sign Language"}, ["slg"] = {"Selungai Murut"}, ["slh"] = {"Southern Puget Sound Salish"}, ["sli"] = {"Lower Silesian"}, ["slj"] = {"Salumá"}, ["sll"] = {"Salt-Yui"}, ["slm"] = {"Pangutaran Sama"}, ["sln"] = {"Salinan"}, ["slp"] = {"Lamaholot"}, ["slq"] = {"Salchuq"}, ["slr"] = {"Салар"}, ["sls"] = {"Singapore Sign Language"}, ["slt"] = {"Sila"}, ["slu"] = {"Selaru"}, ["slw"] = {"Sialum"}, ["slx"] = {"Salampasu"}, ["sly"] = {"Selayar"}, ["slz"] = {"Ma'ya"}, ["sma"] = {"Өмнөд Сами"}, ["smb"] = {"Simbari"}, ["smc"] = {"Som"}, ["smd"] = {"Sama"}, ["smf"] = {"Auwe"}, ["smg"] = {"Simbali"}, ["smh"] = {"Samei"}, ["smi"] = {"Sami languages"}, ["smj"] = {"Луле-Сами"}, ["smk"] = {"Bolinao"}, ["sml"] = {"Central Sama"}, ["smm"] = {"Musasa"}, ["smn"] = {"Inari Sami"}, ["smp"] = {"Samaritan"}, ["smq"] = {"Samo"}, ["smr"] = {"Simeulue"}, ["sms"] = {"Skolt Sami"}, ["smt"] = {"Simte"}, ["smu"] = {"Somray"}, ["smv"] = {"Samvedi"}, ["smw"] = {"Sumbawa"}, ["smx"] = {"Samba"}, ["smy"] = {"Semnani"}, ["smz"] = {"Simeku"}, ["snb"] = {"Sebuyau"}, ["snc"] = {"Sinaugoro"}, ["sne"] = {"Bau Bidayuh"}, ["snf"] = {"Noon"}, ["sng"] = {"Sanga (Democratic Republic of Congo)"}, ["sni"] = {"Sensi"}, ["snj"] = {"Riverain Sango"}, ["snk"] = {"Сонинке"}, ["snl"] = {"Sangil"}, ["snm"] = {"Southern Ma'di"}, ["snn"] = {"Siona"}, ["sno"] = {"Snohomish"}, ["snp"] = {"Siane"}, ["snq"] = {"Sangu (Gabon)"}, ["snr"] = {"Sihan"}, ["sns"] = {"South West Bay", "Nahavaq"}, ["snu"] = {"Senggi", "Viid"}, ["snv"] = {"Sa'ban"}, ["snw"] = {"Selee"}, ["snx"] = {"Sam"}, ["sny"] = {"Saniyo-Hiyewe"}, ["snz"] = {"Kou"}, ["soa"] = {"Thai Song"}, ["sob"] = {"Sobei"}, ["soc"] = {"So (Democratic Republic of Congo)"}, ["sod"] = {"Songoora"}, ["soe"] = {"Songomeno"}, ["sog"] = {"Sogdian"}, ["soh"] = {"Aka"}, ["soi"] = {"Sonha"}, ["soj"] = {"Soi"}, ["sok"] = {"Sokoro"}, ["sol"] = {"Solos"}, ["son"] = {"Songhai languages"}, ["soo"] = {"Songo"}, ["sop"] = {"Songe"}, ["soq"] = {"Kanasi"}, ["sor"] = {"Somrai"}, ["sos"] = {"Seeku"}, ["sou"] = {"Southern Thai"}, ["sov"] = {"Sonsorol"}, ["sow"] = {"Sowanda"}, ["sox"] = {"Swo"}, ["soy"] = {"Miyobe"}, ["soz"] = {"Temi"}, ["spb"] = {"Sepa (Indonesia)"}, ["spc"] = {"Sapé"}, ["spd"] = {"Saep"}, ["spe"] = {"Sepa (Papua New Guinea)"}, ["spg"] = {"Sian"}, ["spi"] = {"Saponi"}, ["spk"] = {"Sengo"}, ["spl"] = {"Selepet"}, ["spm"] = {"Akukem"}, ["spn"] = {"Sanapaná"}, ["spo"] = {"Spokane"}, ["spp"] = {"Supyire Senoufo"}, ["spq"] = {"Loreto-Ucayali Spanish"}, ["spr"] = {"Saparua"}, ["sps"] = {"Saposa"}, ["spt"] = {"Spiti Bhoti"}, ["spu"] = {"Sapuan"}, ["spv"] = {"Sambalpuri", "Kosli"}, ["spx"] = {"South Picene"}, ["spy"] = {"Sabaot"}, ["sqa"] = {"Shama-Sambuga"}, ["sqh"] = {"Shau"}, ["sqj"] = {"Albanian languages"}, ["sqk"] = {"Albanian Sign Language"}, ["sqm"] = {"Suma"}, ["sqn"] = {"Susquehannock"}, ["sqo"] = {"Sorkhei"}, ["sqq"] = {"Sou"}, ["sqr"] = {"Siculo Arabic"}, ["sqs"] = {"Sri Lankan Sign Language"}, ["sqt"] = {"Soqotri"}, ["squ"] = {"Squamish"}, ["sqx"] = {"Kufr Qassem Sign Language (KQSL)"}, ["sra"] = {"Saruga"}, ["srb"] = {"Sora"}, ["src"] = {"Logudorese Sardinian"}, ["sre"] = {"Sara"}, ["srf"] = {"Nafi"}, ["srg"] = {"Sulod"}, ["srh"] = {"Sarikoli"}, ["sri"] = {"Siriano"}, ["srk"] = {"Serudung Murut"}, ["srl"] = {"Isirawa"}, ["srm"] = {"Saramaccan"}, ["srn"] = {"Sranan Tongo"}, ["sro"] = {"Campidanese Sardinian"}, ["srq"] = {"Sirionó"}, ["srr"] = {"Serer"}, ["srs"] = {"Sarsi"}, ["srt"] = {"Sauri"}, ["sru"] = {"Suruí"}, ["srv"] = {"Southern Sorsoganon"}, ["srw"] = {"Serua"}, ["srx"] = {"Sirmauri"}, ["sry"] = {"Sera"}, ["srz"] = {"Shahmirzadi"}, ["ssa"] = {"Nilo-Saharan languages"}, ["ssb"] = {"Southern Sama"}, ["ssc"] = {"Suba-Simbiti"}, ["ssd"] = {"Siroi"}, ["sse"] = {"Balangingi", "Bangingih Sama"}, ["ssf"] = {"Thao"}, ["ssg"] = {"Seimat"}, ["ssh"] = {"Shihhi Arabic"}, ["ssi"] = {"Sansi"}, ["ssj"] = {"Sausi"}, ["ssk"] = {"Sunam"}, ["ssl"] = {"Western Sisaala"}, ["ssm"] = {"Semnam"}, ["ssn"] = {"Waata"}, ["sso"] = {"Sissano"}, ["ssp"] = {"Spanish Sign Language"}, ["ssq"] = {"So'a"}, ["ssr"] = {"Swiss-French Sign Language"}, ["sss"] = {"Sô"}, ["sst"] = {"Sinasina"}, ["ssu"] = {"Susuami"}, ["ssv"] = {"Shark Bay"}, ["ssx"] = {"Samberigi"}, ["ssy"] = {"Saho"}, ["ssz"] = {"Sengseng"}, ["sta"] = {"Settla"}, ["stb"] = {"Northern Subanen"}, ["std"] = {"Sentinel"}, ["ste"] = {"Liana-Seti"}, ["stf"] = {"Seta"}, ["stg"] = {"Trieng"}, ["sth"] = {"Shelta"}, ["sti"] = {"Bulo Stieng"}, ["stj"] = {"Matya Samo"}, ["stk"] = {"Arammba"}, ["stl"] = {"Stellingwerfs"}, ["stm"] = {"Setaman"}, ["stn"] = {"Owa"}, ["sto"] = {"Stoney"}, ["stp"] = {"Southeastern Tepehuan"}, ["stq"] = {"Saterfriesisch"}, ["str"] = {"Straits Salish"}, ["sts"] = {"Shumashti"}, ["stt"] = {"Budeh Stieng"}, ["stu"] = {"Samtao"}, ["stv"] = {"Silt'e"}, ["stw"] = {"Satawalese"}, ["sty"] = {"Siberian Tatar"}, ["sua"] = {"Sulka"}, ["sub"] = {"Suku"}, ["suc"] = {"Western Subanon"}, ["sue"] = {"Suena"}, ["sug"] = {"Suganga"}, ["sui"] = {"Suki"}, ["suj"] = {"Shubi"}, ["suk"] = {"Sukuma"}, ["suo"] = {"Bouni"}, ["suq"] = {"Tirmaga-Chai Suri", "Suri"}, ["sur"] = {"Mwaghavul"}, ["sus"] = {"Susu"}, ["sut"] = {"Subtiaba"}, ["suv"] = {"Puroik"}, ["suw"] = {"Sumbwa"}, ["sux"] = {"Sumerian"}, ["suy"] = {"Suyá"}, ["suz"] = {"Sunwar"}, ["sva"] = {"Svan"}, ["svb"] = {"Ulau-Suain"}, ["svc"] = {"Vincentian Creole English"}, ["sve"] = {"Serili"}, ["svk"] = {"Slovakian Sign Language"}, ["svm"] = {"Slavomolisano"}, ["svs"] = {"Savosavo"}, ["svx"] = {"Skalvian"}, ["swb"] = {"Maore Comorian"}, ["swc"] = {"Congo Swahili"}, ["swf"] = {"Sere"}, ["swg"] = {"Шваби"}, ["swh"] = {"Свахили", "Кисвахили"}, ["swi"] = {"Sui"}, ["swj"] = {"Sira"}, ["swk"] = {"Malawi Sena"}, ["swl"] = {"Swedish Sign Language"}, ["swm"] = {"Samosa"}, ["swn"] = {"Sawknah"}, ["swo"] = {"Shanenawa"}, ["swp"] = {"Suau"}, ["swq"] = {"Sharwa"}, ["swr"] = {"Saweru"}, ["sws"] = {"Seluwasan"}, ["swt"] = {"Sawila"}, ["swu"] = {"Suwawa"}, ["swv"] = {"Shekhawati"}, ["sww"] = {"Sowa"}, ["swx"] = {"Suruahá"}, ["swy"] = {"Sarua"}, ["sxb"] = {"Suba"}, ["sxc"] = {"Sicanian"}, ["sxe"] = {"Sighu"}, ["sxg"] = {"Shuhi", "Shixing"}, ["sxk"] = {"Southern Kalapuya"}, ["sxl"] = {"Selian"}, ["sxm"] = {"Samre"}, ["sxn"] = {"Sangir"}, ["sxo"] = {"Sorothaptic"}, ["sxr"] = {"Saaroa"}, ["sxs"] = {"Sasaru"}, ["sxu"] = {"Дээд Саксон"}, ["sxw"] = {"Saxwe Gbe"}, ["sya"] = {"Siang"}, ["syb"] = {"Central Subanen"}, ["syc"] = {"Сонгодог Сири"}, ["syd"] = {"Samoyedic languages"}, ["syi"] = {"Seki"}, ["syk"] = {"Sukur"}, ["syl"] = {"Sylheti"}, ["sym"] = {"Maya Samo"}, ["syn"] = {"Senaya"}, ["syo"] = {"Suoy"}, ["syr"] = {"Syriac"}, ["sys"] = {"Sinyar"}, ["syw"] = {"Kagate"}, ["syx"] = {"Samay"}, ["syy"] = {"Al-Sayyid Bedouin Sign Language"}, ["sza"] = {"Semelai"}, ["szb"] = {"Ngalum"}, ["szc"] = {"Semaq Beri"}, ["szd"] = {"Seru"}, ["sze"] = {"Seze"}, ["szg"] = {"Sengele"}, ["szl"] = {"Силези"}, ["szn"] = {"Sula"}, ["szp"] = {"Suabo"}, ["szs"] = {"Solomon Islands Sign Language"}, ["szv"] = {"Isu (Fako Division)"}, ["szw"] = {"Sawai"}, ["szy"] = {"Sakizaya"}, ["taa"] = {"Lower Tanana"}, ["tab"] = {"Табасаран"}, ["tac"] = {"Lowland Tarahumara"}, ["tad"] = {"Tause"}, ["tae"] = {"Tariana"}, ["taf"] = {"Tapirapé"}, ["tag"] = {"Tagoi"}, ["tai"] = {"Tai languages"}, ["taj"] = {"Eastern Tamang"}, ["tak"] = {"Tala"}, ["tal"] = {"Tal"}, ["tan"] = {"Tangale"}, ["tao"] = {"Yami"}, ["tap"] = {"Taabwa"}, ["taq"] = {"Tamasheq"}, ["tar"] = {"Central Tarahumara"}, ["tas"] = {"Tay Boi"}, ["tau"] = {"Upper Tanana"}, ["tav"] = {"Tatuyo"}, ["taw"] = {"Tai"}, ["tax"] = {"Tamki"}, ["tay"] = {"Atayal"}, ["taz"] = {"Tocho"}, ["tba"] = {"Aikanã"}, ["tbc"] = {"Takia"}, ["tbd"] = {"Kaki Ae"}, ["tbe"] = {"Tanimbili"}, ["tbf"] = {"Mandara"}, ["tbg"] = {"North Tairora"}, ["tbh"] = {"Dharawal", "Thurawal"}, ["tbi"] = {"Gaam"}, ["tbj"] = {"Tiang"}, ["tbk"] = {"Calamian Tagbanwa"}, ["tbl"] = {"Tboli"}, ["tbm"] = {"Tagbu"}, ["tbn"] = {"Barro Negro Tunebo"}, ["tbo"] = {"Tawala"}, ["tbp"] = {"Taworta", "Diebroud"}, ["tbq"] = {"Tibeto-Burman languages"}, ["tbr"] = {"Tumtum"}, ["tbs"] = {"Tanguat"}, ["tbt"] = {"Tembo (Kitembo)"}, ["tbu"] = {"Tubar"}, ["tbv"] = {"Tobo"}, ["tbw"] = {"Tagbanwa"}, ["tbx"] = {"Kapin"}, ["tby"] = {"Tabaru"}, ["tbz"] = {"Ditammari"}, ["tca"] = {"Ticuna"}, ["tcb"] = {"Tanacross"}, ["tcc"] = {"Datooga"}, ["tcd"] = {"Tafi"}, ["tce"] = {"Southern Tutchone"}, ["tcf"] = {"Malinaltepec Me'phaa", "Malinaltepec Tlapanec"}, ["tcg"] = {"Tamagario"}, ["tch"] = {"Turks And Caicos Creole English"}, ["tci"] = {"Wára"}, ["tck"] = {"Tchitchege"}, ["tcl"] = {"Taman (Myanmar)"}, ["tcm"] = {"Tanahmerah"}, ["tcn"] = {"Tichurong"}, ["tco"] = {"Taungyo"}, ["tcp"] = {"Tawr Chin"}, ["tcq"] = {"Kaiy"}, ["tcs"] = {"Torres Strait Creole", "Yumplatok"}, ["tct"] = {"T'en"}, ["tcu"] = {"Southeastern Tarahumara"}, ["tcw"] = {"Tecpatlán Totonac"}, ["tcx"] = {"Toda"}, ["tcy"] = {"Tulu"}, ["tcz"] = {"Thado Chin"}, ["tda"] = {"Tagdal"}, ["tdb"] = {"Panchpargania"}, ["tdc"] = {"Emberá-Tadó"}, ["tdd"] = {"Tai Nüa"}, ["tde"] = {"Tiranige Diga Dogon"}, ["tdf"] = {"Talieng"}, ["tdg"] = {"Western Tamang"}, ["tdh"] = {"Thulung"}, ["tdi"] = {"Tomadino"}, ["tdj"] = {"Tajio"}, ["tdk"] = {"Tambas"}, ["tdl"] = {"Sur"}, ["tdm"] = {"Taruma"}, ["tdn"] = {"Tondano"}, ["tdo"] = {"Teme"}, ["tdq"] = {"Tita"}, ["tdr"] = {"Todrah"}, ["tds"] = {"Doutai"}, ["tdt"] = {"Tetun Dili"}, ["tdv"] = {"Toro"}, ["tdx"] = {"Tandroy-Mahafaly Malagasy"}, ["tdy"] = {"Tadyawan"}, ["tea"] = {"Temiar"}, ["teb"] = {"Tetete"}, ["tec"] = {"Terik"}, ["ted"] = {"Tepo Krumen"}, ["tee"] = {"Huehuetla Tepehua"}, ["tef"] = {"Teressa"}, ["teg"] = {"Teke-Tege"}, ["teh"] = {"Tehuelche"}, ["tei"] = {"Torricelli"}, ["tek"] = {"Ibali Teke"}, ["tem"] = {"Timne"}, ["ten"] = {"Tama (Colombia)"}, ["teo"] = {"Teso"}, ["tep"] = {"Tepecano"}, ["teq"] = {"Temein"}, ["ter"] = {"Tereno"}, ["tes"] = {"Tengger"}, ["tet"] = {"Тетум"}, ["teu"] = {"Soo"}, ["tev"] = {"Teor"}, ["tew"] = {"Tewa (USA)"}, ["tex"] = {"Tennet"}, ["tey"] = {"Tulishi"}, ["tez"] = {"Tetserret"}, ["tfi"] = {"Tofin Gbe"}, ["tfn"] = {"Tanaina"}, ["tfo"] = {"Tefaro"}, ["tfr"] = {"Teribe"}, ["tft"] = {"Ternate"}, ["tga"] = {"Sagalla"}, ["tgb"] = {"Tobilung"}, ["tgc"] = {"Tigak"}, ["tgd"] = {"Ciwogai"}, ["tge"] = {"Eastern Gorkha Tamang"}, ["tgf"] = {"Chalikha"}, ["tgh"] = {"Tobagonian Creole English"}, ["tgi"] = {"Lawunuia"}, ["tgj"] = {"Tagin"}, ["tgn"] = {"Tandaganon"}, ["tgo"] = {"Sudest"}, ["tgp"] = {"Tangoa"}, ["tgq"] = {"Tring"}, ["tgr"] = {"Tareng"}, ["tgs"] = {"Nume"}, ["tgt"] = {"Central Tagbanwa"}, ["tgu"] = {"Tanggu"}, ["tgv"] = {"Tingui-Boto"}, ["tgw"] = {"Tagwana Senoufo"}, ["tgx"] = {"Tagish"}, ["tgy"] = {"Togoyo"}, ["tgz"] = {"Tagalaka"}, ["thd"] = {"Kuuk Thaayorre", "Thayore"}, ["the"] = {"Chitwania Tharu"}, ["thf"] = {"Thangmi"}, ["thh"] = {"Northern Tarahumara"}, ["thi"] = {"Tai Long"}, ["thk"] = {"Tharaka", "Kitharaka"}, ["thl"] = {"Dangaura Tharu"}, ["thm"] = {"Aheu"}, ["thn"] = {"Thachanadan"}, ["thp"] = {"Thompson"}, ["thq"] = {"Kochila Tharu"}, ["thr"] = {"Rana Tharu"}, ["ths"] = {"Thakali"}, ["tht"] = {"Tahltan"}, ["thu"] = {"Thuri"}, ["thv"] = {"Tahaggart Tamahaq"}, ["thy"] = {"Tha"}, ["thz"] = {"Tayart Tamajeq"}, ["tia"] = {"Tidikelt Tamazight"}, ["tic"] = {"Tira"}, ["tif"] = {"Tifal"}, ["tig"] = {"Tigre"}, ["tih"] = {"Timugon Murut"}, ["tii"] = {"Tiene"}, ["tij"] = {"Tilung"}, ["tik"] = {"Tikar"}, ["til"] = {"Tillamook"}, ["tim"] = {"Timbe"}, ["tin"] = {"Tindi"}, ["tio"] = {"Teop"}, ["tip"] = {"Trimuris"}, ["tiq"] = {"Tiéfo"}, ["tis"] = {"Masadiit Itneg"}, ["tit"] = {"Tinigua"}, ["tiu"] = {"Adasen"}, ["tiv"] = {"Tiv"}, ["tiw"] = {"Tiwi"}, ["tix"] = {"Southern Tiwa"}, ["tiy"] = {"Tiruray"}, ["tiz"] = {"Tai Hongjin"}, ["tja"] = {"Tajuasohn"}, ["tjg"] = {"Tunjung"}, ["tji"] = {"Northern Tujia"}, ["tjj"] = {"Tjungundji"}, ["tjl"] = {"Tai Laing"}, ["tjm"] = {"Timucua"}, ["tjn"] = {"Tonjon"}, ["tjo"] = {"Temacine Tamazight"}, ["tjp"] = {"Tjupany"}, ["tjs"] = {"Southern Tujia"}, ["tju"] = {"Tjurruru"}, ["tjw"] = {"Djabwurrung"}, ["tka"] = {"Truká"}, ["tkb"] = {"Buksa"}, ["tkd"] = {"Tukudede"}, ["tke"] = {"Takwane"}, ["tkf"] = {"Tukumanféd"}, ["tkg"] = {"Tesaka Malagasy"}, ["tkl"] = {"Tokelau"}, ["tkm"] = {"Takelma"}, ["tkn"] = {"Toku-No-Shima"}, ["tkp"] = {"Tikopia"}, ["tkq"] = {"Tee"}, ["tkr"] = {"Цахур"}, ["tks"] = {"Takestani"}, ["tkt"] = {"Kathoriya Tharu"}, ["tku"] = {"Upper Necaxa Totonac"}, ["tkv"] = {"Mur Pano"}, ["tkw"] = {"Teanu"}, ["tkx"] = {"Tangko"}, ["tkz"] = {"Takua"}, ["tla"] = {"Southwestern Tepehuan"}, ["tlb"] = {"Tobelo"}, ["tlc"] = {"Yecuatla Totonac"}, ["tld"] = {"Talaud"}, ["tlf"] = {"Telefol"}, ["tlg"] = {"Tofanma"}, ["tlh"] = {"Klingon", "tlhIngan Hol"}, ["tli"] = {"Tlingit"}, ["tlj"] = {"Talinga-Bwisi"}, ["tlk"] = {"Taloki"}, ["tll"] = {"Tetela"}, ["tlm"] = {"Tolomako"}, ["tln"] = {"Talondo'"}, ["tlo"] = {"Talodi"}, ["tlp"] = {"Filomena Mata-Coahuitlán Totonac"}, ["tlq"] = {"Tai Loi"}, ["tlr"] = {"Talise"}, ["tls"] = {"Tambotalo"}, ["tlt"] = {"Sou Nama", "Teluti"}, ["tlu"] = {"Tulehu"}, ["tlv"] = {"Taliabu"}, ["tlx"] = {"Khehek"}, ["tly"] = {"Talysh"}, ["tma"] = {"Tama (Chad)"}, ["tmb"] = {"Katbol", "Avava"}, ["tmc"] = {"Tumak"}, ["tmd"] = {"Haruai"}, ["tme"] = {"Tremembé"}, ["tmf"] = {"Toba-Maskoy"}, ["tmg"] = {"Ternateño"}, ["tmh"] = {"Tamashek"}, ["tmi"] = {"Tutuba"}, ["tmj"] = {"Samarokena"}, ["tmk"] = {"Northwestern Tamang"}, ["tml"] = {"Tamnim Citak"}, ["tmm"] = {"Tai Thanh"}, ["tmn"] = {"Taman (Indonesia)"}, ["tmo"] = {"Temoq"}, ["tmq"] = {"Tumleo"}, ["tmr"] = {"Вавилоны Еврей-Арамей"}, ["tms"] = {"Tima"}, ["tmt"] = {"Tasmate"}, ["tmu"] = {"Iau"}, ["tmv"] = {"Tembo (Motembo)"}, ["tmw"] = {"Temuan"}, ["tmy"] = {"Tami"}, ["tmz"] = {"Tamanaku"}, ["tna"] = {"Tacana"}, ["tnb"] = {"Western Tunebo"}, ["tnc"] = {"Tanimuca-Retuarã"}, ["tnd"] = {"Angosturas Tunebo"}, ["tng"] = {"Tobanga"}, ["tnh"] = {"Maiani"}, ["tni"] = {"Tandia"}, ["tnk"] = {"Kwamera"}, ["tnl"] = {"Lenakel"}, ["tnm"] = {"Tabla"}, ["tnn"] = {"North Tanna"}, ["tno"] = {"Toromono"}, ["tnp"] = {"Whitesands"}, ["tnq"] = {"Taino"}, ["tnr"] = {"Ménik"}, ["tns"] = {"Tenis"}, ["tnt"] = {"Tontemboan"}, ["tnu"] = {"Tay Khang"}, ["tnv"] = {"Tangchangya"}, ["tnw"] = {"Tonsawang"}, ["tnx"] = {"Tanema"}, ["tny"] = {"Tongwe"}, ["tnz"] = {"Ten'edn"}, ["tob"] = {"Toba"}, ["toc"] = {"Coyutla Totonac"}, ["tod"] = {"Toma"}, ["tof"] = {"Gizrra"}, ["tog"] = {"Tonga (Nyasa)"}, ["toh"] = {"Gitonga"}, ["toi"] = {"Tonga (Zambia)"}, ["toj"] = {"Tojolabal"}, ["tol"] = {"Tolowa"}, ["tom"] = {"Tombulu"}, ["too"] = {"Xicotepec De Juárez Totonac"}, ["top"] = {"Papantla Totonac"}, ["toq"] = {"Toposa"}, ["tor"] = {"Togbo-Vara Banda"}, ["tos"] = {"Highland Totonac"}, ["tou"] = {"Tho"}, ["tov"] = {"Upper Taromi"}, ["tow"] = {"Jemez"}, ["tox"] = {"Tobian"}, ["toy"] = {"Topoiyo"}, ["toz"] = {"To"}, ["tpa"] = {"Taupota"}, ["tpc"] = {"Azoyú Me'phaa", "Azoyú Tlapanec"}, ["tpe"] = {"Tippera"}, ["tpf"] = {"Tarpia"}, ["tpg"] = {"Kula"}, ["tpi"] = {"Ток Писин"}, ["tpj"] = {"Tapieté"}, ["tpk"] = {"Tupinikin"}, ["tpl"] = {"Tlacoapa Me'phaa", "Tlacoapa Tlapanec"}, ["tpm"] = {"Tampulma"}, ["tpn"] = {"Tupinambá"}, ["tpo"] = {"Tai Pao"}, ["tpp"] = {"Pisaflores Tepehua"}, ["tpq"] = {"Tukpa"}, ["tpr"] = {"Tuparí"}, ["tpt"] = {"Tlachichilco Tepehua"}, ["tpu"] = {"Tampuan"}, ["tpv"] = {"Tanapag"}, ["tpw"] = {"Tupí"}, ["tpx"] = {"Acatepec Me'phaa", "Acatepec Tlapanec"}, ["tpy"] = {"Trumai"}, ["tpz"] = {"Tinputz"}, ["tqb"] = {"Tembé"}, ["tql"] = {"Lehali"}, ["tqm"] = {"Turumsa"}, ["tqn"] = {"Tenino"}, ["tqo"] = {"Toaripi"}, ["tqp"] = {"Tomoip"}, ["tqq"] = {"Tunni"}, ["tqr"] = {"Torona"}, ["tqt"] = {"Western Totonac"}, ["tqu"] = {"Touo"}, ["tqw"] = {"Tonkawa"}, ["tra"] = {"Tirahi"}, ["trb"] = {"Terebu"}, ["trc"] = {"Copala Triqui"}, ["trd"] = {"Turi"}, ["tre"] = {"East Tarangan"}, ["trf"] = {"Trinidadian Creole English"}, ["trg"] = {"Lishán Didán"}, ["trh"] = {"Turaka"}, ["tri"] = {"Trió"}, ["trj"] = {"Toram"}, ["trk"] = {"Turkic languages"}, ["trl"] = {"Traveller Scottish"}, ["trm"] = {"Tregami"}, ["trn"] = {"Trinitario"}, ["tro"] = {"Tarao Naga"}, ["trp"] = {"Kok Borok"}, ["trq"] = {"San Martín Itunyoso Triqui"}, ["trr"] = {"Taushiro"}, ["trs"] = {"Chicahuaxtla Triqui"}, ["trt"] = {"Tunggare"}, ["tru"] = {"Turoyo", "Surayt"}, ["trv"] = {"Taroko"}, ["trw"] = {"Torwali"}, ["trx"] = {"Tringgus-Sembaan Bidayuh"}, ["try"] = {"Turung"}, ["trz"] = {"Torá"}, ["tsa"] = {"Tsaangi"}, ["tsb"] = {"Tsamai"}, ["tsc"] = {"Tswa"}, ["tsd"] = {"Tsakonian"}, ["tse"] = {"Tunisian Sign Language"}, ["tsg"] = {"Tausug"}, ["tsh"] = {"Tsuvan"}, ["tsi"] = {"Tsimshian"}, ["tsj"] = {"Tshangla"}, ["tsk"] = {"Tseku"}, ["tsl"] = {"Ts'ün-Lao"}, ["tsm"] = {"Turkish Sign Language", "Türk İşaret Dili"}, ["tsp"] = {"Northern Toussian"}, ["tsq"] = {"Thai Sign Language"}, ["tsr"] = {"Akei"}, ["tss"] = {"Taiwan Sign Language"}, ["tst"] = {"Tondi Songway Kiini"}, ["tsu"] = {"Tsou"}, ["tsv"] = {"Tsogo"}, ["tsw"] = {"Tsishingini"}, ["tsx"] = {"Mubami"}, ["tsy"] = {"Tebul Sign Language"}, ["tsz"] = {"Purepecha"}, ["tta"] = {"Tutelo"}, ["ttb"] = {"Gaa"}, ["ttc"] = {"Tektiteko"}, ["ttd"] = {"Tauade"}, ["tte"] = {"Bwanabwana"}, ["ttf"] = {"Tuotomb"}, ["ttg"] = {"Tutong"}, ["tth"] = {"Upper Ta'oih"}, ["tti"] = {"Tobati"}, ["ttj"] = {"Tooro"}, ["ttk"] = {"Totoro"}, ["ttl"] = {"Totela"}, ["ttm"] = {"Northern Tutchone"}, ["ttn"] = {"Towei"}, ["tto"] = {"Lower Ta'oih"}, ["ttp"] = {"Tombelala"}, ["ttq"] = {"Tawallammat Tamajaq"}, ["ttr"] = {"Tera"}, ["tts"] = {"Northeastern Thai"}, ["ttt"] = {"Лалын Тат"}, ["ttu"] = {"Torau"}, ["ttv"] = {"Titan"}, ["ttw"] = {"Long Wat"}, ["tty"] = {"Sikaritai"}, ["ttz"] = {"Tsum"}, ["tua"] = {"Wiarumus"}, ["tub"] = {"Tübatulabal"}, ["tuc"] = {"Mutu"}, ["tud"] = {"Tuxá"}, ["tue"] = {"Tuyuca"}, ["tuf"] = {"Central Tunebo"}, ["tug"] = {"Tunia"}, ["tuh"] = {"Taulil"}, ["tui"] = {"Tupuri"}, ["tuj"] = {"Tugutil"}, ["tul"] = {"Tula"}, ["tum"] = {"Тумбука"}, ["tun"] = {"Tunica"}, ["tuo"] = {"Tucano"}, ["tup"] = {"Tupi languages"}, ["tuq"] = {"Tedaga"}, ["tus"] = {"Tuscarora"}, ["tut"] = {"Altaic languages"}, ["tuu"] = {"Tututni"}, ["tuv"] = {"Turkana"}, ["tuw"] = {"Tungus languages"}, ["tux"] = {"Tuxináwa"}, ["tuy"] = {"Tugen"}, ["tuz"] = {"Turka"}, ["tva"] = {"Vaghua"}, ["tvd"] = {"Tsuvadi"}, ["tve"] = {"Te'un"}, ["tvk"] = {"Southeast Ambrym"}, ["tvl"] = {"Тувалу"}, ["tvm"] = {"Tela-Masbuar"}, ["tvn"] = {"Tavoyan"}, ["tvo"] = {"Tidore"}, ["tvs"] = {"Taveta"}, ["tvt"] = {"Tutsa Naga"}, ["tvu"] = {"Tunen"}, ["tvw"] = {"Sedoa"}, ["tvx"] = {"Taivoan"}, ["tvy"] = {"Timor Pidgin"}, ["twa"] = {"Twana"}, ["twb"] = {"Western Tawbuid"}, ["twc"] = {"Teshenawa"}, ["twd"] = {"Twents"}, ["twe"] = {"Tewa (Indonesia)"}, ["twf"] = {"Northern Tiwa"}, ["twg"] = {"Tereweng"}, ["twh"] = {"Tai Dón"}, ["twl"] = {"Tawara"}, ["twm"] = {"Tawang Monpa"}, ["twn"] = {"Twendi"}, ["two"] = {"Tswapong"}, ["twp"] = {"Ere"}, ["twq"] = {"Tasawaq"}, ["twr"] = {"Southwestern Tarahumara"}, ["twt"] = {"Turiwára"}, ["twu"] = {"Termanu"}, ["tww"] = {"Tuwari"}, ["twx"] = {"Tewe"}, ["twy"] = {"Tawoyan"}, ["txa"] = {"Tombonuo"}, ["txb"] = {"Tokharian B"}, ["txc"] = {"Tsetsaut"}, ["txe"] = {"Totoli"}, ["txg"] = {"Tangut"}, ["txh"] = {"Thracian"}, ["txi"] = {"Ikpeng"}, ["txj"] = {"Tarjumo"}, ["txm"] = {"Tomini"}, ["txn"] = {"West Tarangan"}, ["txo"] = {"Toto"}, ["txq"] = {"Tii"}, ["txr"] = {"Tartessian"}, ["txs"] = {"Tonsea"}, ["txt"] = {"Citak"}, ["txu"] = {"Kayapó"}, ["txx"] = {"Tatana"}, ["txy"] = {"Tanosy Malagasy"}, ["tya"] = {"Tauya"}, ["tye"] = {"Kyanga"}, ["tyh"] = {"O'du"}, ["tyi"] = {"Teke-Tsaayi"}, ["tyj"] = {"Tai Do", "Tai Yo"}, ["tyl"] = {"Thu Lao"}, ["tyn"] = {"Kombai"}, ["typ"] = {"Thaypan"}, ["tyr"] = {"Tai Daeng"}, ["tys"] = {"Tày Sa Pa"}, ["tyt"] = {"Tày Tac"}, ["tyu"] = {"Kua"}, ["tyv"] = {"Тува"}, ["tyx"] = {"Teke-Tyee"}, ["tyy"] = {"Tiyaa"}, ["tyz"] = {"Tày"}, ["tza"] = {"Tanzanian Sign Language"}, ["tzh"] = {"Tzeltal"}, ["tzj"] = {"Tz'utujil"}, ["tzl"] = {"Talossan"}, ["tzm"] = {"Central Atlas Tamazight"}, ["tzn"] = {"Tugun"}, ["tzo"] = {"Tzotzil"}, ["tzx"] = {"Tabriak"}, ["uam"] = {"Uamué"}, ["uan"] = {"Kuan"}, ["uar"] = {"Tairuma"}, ["uba"] = {"Ubang"}, ["ubi"] = {"Ubi"}, ["ubl"] = {"Buhi'non Bikol"}, ["ubr"] = {"Ubir"}, ["ubu"] = {"Umbu-Ungu"}, ["uby"] = {"Ubykh"}, ["uda"] = {"Uda"}, ["ude"] = {"Udihe"}, ["udg"] = {"Muduga"}, ["udi"] = {"Udi"}, ["udj"] = {"Ujir"}, ["udl"] = {"Wuzlam"}, ["udm"] = {"Удмурт"}, ["udu"] = {"Uduk"}, ["ues"] = {"Kioko"}, ["ufi"] = {"Ufim"}, ["uga"] = {"Ugaritic"}, ["ugb"] = {"Kuku-Ugbanh"}, ["uge"] = {"Ughele"}, ["ugn"] = {"Ugandan Sign Language"}, ["ugo"] = {"Ugong"}, ["ugy"] = {"Uruguayan Sign Language"}, ["uha"] = {"Uhami"}, ["uhn"] = {"Damal"}, ["uis"] = {"Uisai"}, ["uiv"] = {"Iyive"}, ["uji"] = {"Tanjijili"}, ["uka"] = {"Kaburi"}, ["ukg"] = {"Ukuriguma"}, ["ukh"] = {"Ukhwejo"}, ["uki"] = {"Kui (India)"}, ["ukk"] = {"Muak Sa-aak"}, ["ukl"] = {"Ukrainian Sign Language"}, ["ukp"] = {"Ukpe-Bayobiri"}, ["ukq"] = {"Ukwa"}, ["uks"] = {"Urubú-Kaapor Sign Language", "Kaapor Sign Language"}, ["uku"] = {"Ukue"}, ["ukv"] = {"Kuku"}, ["ukw"] = {"Ukwuani-Aboh-Ndoni"}, ["uky"] = {"Kuuk-Yak"}, ["ula"] = {"Fungwa"}, ["ulb"] = {"Ulukwumi"}, ["ulc"] = {"Ulch"}, ["ule"] = {"Lule"}, ["ulf"] = {"Usku", "Afra"}, ["uli"] = {"Ulithian"}, ["ulk"] = {"Meriam Mir"}, ["ull"] = {"Ullatan"}, ["ulm"] = {"Ulumanda'"}, ["uln"] = {"Unserdeutsch"}, ["ulu"] = {"Uma' Lung"}, ["ulw"] = {"Ulwa"}, ["uma"] = {"Umatilla"}, ["umb"] = {"Umbundu"}, ["umc"] = {"Marrucinian"}, ["umd"] = {"Umbindhamu"}, ["umg"] = {"Morrobalama", "Umbuygamu"}, ["umi"] = {"Ukit"}, ["umm"] = {"Umon"}, ["umn"] = {"Makyan Naga"}, ["umo"] = {"Umotína"}, ["ump"] = {"Umpila"}, ["umr"] = {"Umbugarla"}, ["ums"] = {"Pendau"}, ["umu"] = {"Munsee"}, ["una"] = {"North Watut"}, ["und"] = {"Тодорхойгүй"}, ["une"] = {"Uneme"}, ["ung"] = {"Ngarinyin"}, ["uni"] = {"Uni"}, ["unk"] = {"Enawené-Nawé"}, ["unm"] = {"Unami"}, ["unn"] = {"Kurnai"}, ["unr"] = {"Mundari"}, ["unu"] = {"Unubahe"}, ["unx"] = {"Munda"}, ["unz"] = {"Unde Kaili"}, ["upi"] = {"Umeda"}, ["upv"] = {"Uripiv-Wala-Rano-Atchin"}, ["ura"] = {"Urarina"}, ["urb"] = {"Urubú-Kaapor", "Kaapor"}, ["urc"] = {"Urningangg"}, ["ure"] = {"Uru"}, ["urf"] = {"Uradhi"}, ["urg"] = {"Urigina"}, ["urh"] = {"Urhobo"}, ["uri"] = {"Urim"}, ["urj"] = {"Uralic languages"}, ["urk"] = {"Urak Lawoi'"}, ["url"] = {"Urali"}, ["urm"] = {"Urapmin"}, ["urn"] = {"Uruangnirin"}, ["uro"] = {"Ura (Papua New Guinea)"}, ["urp"] = {"Uru-Pa-In"}, ["urr"] = {"Lehalurup", "Löyöp"}, ["urt"] = {"Urat"}, ["uru"] = {"Urumi"}, ["urv"] = {"Uruava"}, ["urw"] = {"Sop"}, ["urx"] = {"Urimo"}, ["ury"] = {"Orya"}, ["urz"] = {"Uru-Eu-Wau-Wau"}, ["usa"] = {"Usarufa"}, ["ush"] = {"Ushojo"}, ["usi"] = {"Usui"}, ["usk"] = {"Usaghade"}, ["usp"] = {"Uspanteco"}, ["uss"] = {"us-Saare"}, ["usu"] = {"Uya"}, ["uta"] = {"Otank"}, ["ute"] = {"Ute-Southern Paiute"}, ["uth"] = {"ut-Hun"}, ["utp"] = {"Amba (Solomon Islands)"}, ["utr"] = {"Etulo"}, ["utu"] = {"Utu"}, ["uum"] = {"Urum"}, ["uun"] = {"Kulon-Pazeh"}, ["uur"] = {"Ura (Vanuatu)"}, ["uuu"] = {"U"}, ["uve"] = {"West Uvean", "Fagauvea"}, ["uvh"] = {"Uri"}, ["uvl"] = {"Lote"}, ["uwa"] = {"Kuku-Uwanh"}, ["uya"] = {"Doko-Uyanga"}, ["uzn"] = {"Northern Uzbek"}, ["uzs"] = {"Southern Uzbek"}, ["vaa"] = {"Vaagri Booli"}, ["vae"] = {"Vale"}, ["vaf"] = {"Vafsi"}, ["vag"] = {"Vagla"}, ["vah"] = {"Varhadi-Nagpuri"}, ["vai"] = {"Vai"}, ["vaj"] = {"Sekele", "Northwestern ǃKung", "Vasekele"}, ["val"] = {"Vehes"}, ["vam"] = {"Vanimo"}, ["van"] = {"Valman"}, ["vao"] = {"Vao"}, ["vap"] = {"Vaiphei"}, ["var"] = {"Huarijio"}, ["vas"] = {"Vasavi"}, ["vau"] = {"Vanuma"}, ["vav"] = {"Varli"}, ["vay"] = {"Wayu"}, ["vbb"] = {"Southeast Babar"}, ["vbk"] = {"Southwestern Bontok"}, ["vec"] = {"Венец"}, ["ved"] = {"Veddah"}, ["vel"] = {"Veluws"}, ["vem"] = {"Vemgo-Mabas"}, ["veo"] = {"Ventureño"}, ["vep"] = {"Veps"}, ["ver"] = {"Mom Jango"}, ["vgr"] = {"Vaghri"}, ["vgt"] = {"Vlaamse Gebarentaal", "Flemish Sign Language"}, ["vic"] = {"Virgin Islands Creole English"}, ["vid"] = {"Vidunda"}, ["vif"] = {"Vili"}, ["vig"] = {"Viemo"}, ["vil"] = {"Vilela"}, ["vin"] = {"Vinza"}, ["vis"] = {"Vishavan"}, ["vit"] = {"Viti"}, ["viv"] = {"Iduna"}, ["vka"] = {"Kariyarra"}, ["vkj"] = {"Kujarge"}, ["vkk"] = {"Kaur"}, ["vkl"] = {"Kulisusu"}, ["vkm"] = {"Kamakan"}, ["vkn"] = {"Koro Nulu"}, ["vko"] = {"Kodeoha"}, ["vkp"] = {"Korlai Creole Portuguese"}, ["vkt"] = {"Tenggarong Kutai Malay"}, ["vku"] = {"Kurrama"}, ["vkz"] = {"Koro Zuba"}, ["vlp"] = {"Valpei"}, ["vls"] = {"Vlaams"}, ["vma"] = {"Martuyhunira"}, ["vmb"] = {"Barbaram"}, ["vmc"] = {"Juxtlahuaca Mixtec"}, ["vmd"] = {"Mudu Koraga"}, ["vme"] = {"East Masela"}, ["vmf"] = {"Майны Франк"}, ["vmg"] = {"Lungalunga"}, ["vmh"] = {"Maraghei"}, ["vmi"] = {"Miwa"}, ["vmj"] = {"Ixtayutla Mixtec"}, ["vmk"] = {"Makhuwa-Shirima"}, ["vml"] = {"Malgana"}, ["vmm"] = {"Mitlatongo Mixtec"}, ["vmp"] = {"Soyaltepec Mazatec"}, ["vmq"] = {"Soyaltepec Mixtec"}, ["vmr"] = {"Marenje"}, ["vms"] = {"Moksela"}, ["vmu"] = {"Muluridyi"}, ["vmv"] = {"Valley Maidu"}, ["vmw"] = {"Makhuwa"}, ["vmx"] = {"Tamazola Mixtec"}, ["vmy"] = {"Ayautla Mazatec"}, ["vmz"] = {"Mazatlán Mazatec"}, ["vnk"] = {"Vano", "Lovono"}, ["vnm"] = {"Vinmavis", "Neve'ei"}, ["vnp"] = {"Vunapu"}, ["vor"] = {"Voro"}, ["vot"] = {"Votic"}, ["vra"] = {"Vera'a"}, ["vro"] = {"Võro"}, ["vrs"] = {"Varisi"}, ["vrt"] = {"Burmbar", "Banam Bay"}, ["vsi"] = {"Moldova Sign Language"}, ["vsl"] = {"Venezuelan Sign Language"}, ["vsv"] = {"Valencian Sign Language", "Llengua de signes valenciana"}, ["vto"] = {"Vitou"}, ["vum"] = {"Vumbu"}, ["vun"] = {"Vunjo"}, ["vut"] = {"Vute"}, ["vwa"] = {"Awa (China)"}, ["waa"] = {"Walla Walla"}, ["wab"] = {"Wab"}, ["wac"] = {"Wasco-Wishram"}, ["wad"] = {"Wamesa", "Wondama"}, ["wae"] = {"Walser"}, ["waf"] = {"Wakoná"}, ["wag"] = {"Wa'ema"}, ["wah"] = {"Watubela"}, ["wai"] = {"Wares"}, ["waj"] = {"Waffa"}, ["wak"] = {"Wakashan languages"}, ["wal"] = {"Wolaytta", "Wolaitta"}, ["wam"] = {"Wampanoag"}, ["wan"] = {"Wan"}, ["wao"] = {"Wappo"}, ["wap"] = {"Wapishana"}, ["waq"] = {"Wagiman"}, ["war"] = {"Waray (Philippines)"}, ["was"] = {"Washo"}, ["wat"] = {"Kaninuwa"}, ["wau"] = {"Waurá"}, ["wav"] = {"Waka"}, ["waw"] = {"Waiwai"}, ["wax"] = {"Watam", "Marangis"}, ["way"] = {"Wayana"}, ["waz"] = {"Wampur"}, ["wba"] = {"Warao"}, ["wbb"] = {"Wabo"}, ["wbe"] = {"Waritai"}, ["wbf"] = {"Wara"}, ["wbh"] = {"Wanda"}, ["wbi"] = {"Vwanji"}, ["wbj"] = {"Alagwa"}, ["wbk"] = {"Waigali"}, ["wbl"] = {"Wakhi"}, ["wbm"] = {"Wa"}, ["wbp"] = {"Warlpiri"}, ["wbq"] = {"Waddar"}, ["wbr"] = {"Wagdi"}, ["wbs"] = {"West Bengal Sign Language"}, ["wbt"] = {"Warnman"}, ["wbv"] = {"Wajarri"}, ["wbw"] = {"Woi"}, ["wca"] = {"Yanomámi"}, ["wci"] = {"Waci Gbe"}, ["wdd"] = {"Wandji"}, ["wdg"] = {"Wadaginam"}, ["wdj"] = {"Wadjiginy"}, ["wdk"] = {"Wadikali"}, ["wdu"] = {"Wadjigu"}, ["wdy"] = {"Wadjabangayi"}, ["wea"] = {"Wewaw"}, ["wec"] = {"Wè Western"}, ["wed"] = {"Wedau"}, ["weg"] = {"Wergaia"}, ["weh"] = {"Weh"}, ["wei"] = {"Kiunum"}, ["wem"] = {"Weme Gbe"}, ["wen"] = {"Sorbian languages"}, ["weo"] = {"Wemale"}, ["wep"] = {"Вестфали"}, ["wer"] = {"Weri"}, ["wes"] = {"Cameroon Pidgin"}, ["wet"] = {"Perai"}, ["weu"] = {"Rawngtu Chin"}, ["wew"] = {"Wejewa"}, ["wfg"] = {"Yafi", "Zorop"}, ["wga"] = {"Wagaya"}, ["wgb"] = {"Wagawaga"}, ["wgg"] = {"Wangkangurru", "Wangganguru"}, ["wgi"] = {"Wahgi"}, ["wgo"] = {"Waigeo"}, ["wgu"] = {"Wirangu"}, ["wgy"] = {"Warrgamay"}, ["wha"] = {"Sou Upaa", "Manusela"}, ["whg"] = {"North Wahgi"}, ["whk"] = {"Wahau Kenyah"}, ["whu"] = {"Wahau Kayan"}, ["wib"] = {"Southern Toussian"}, ["wic"] = {"Wichita"}, ["wie"] = {"Wik-Epa"}, ["wif"] = {"Wik-Keyangan"}, ["wig"] = {"Wik Ngathan"}, ["wih"] = {"Wik-Me'anha"}, ["wii"] = {"Minidien"}, ["wij"] = {"Wik-Iiyanh"}, ["wik"] = {"Wikalkan"}, ["wil"] = {"Wilawila"}, ["wim"] = {"Wik-Mungkan"}, ["win"] = {"Ho-Chunk"}, ["wir"] = {"Wiraféd"}, ["wiu"] = {"Wiru"}, ["wiv"] = {"Vitu"}, ["wiy"] = {"Wiyot"}, ["wja"] = {"Waja"}, ["wji"] = {"Warji"}, ["wka"] = {"Kw'adza"}, ["wkb"] = {"Kumbaran"}, ["wkd"] = {"Wakde", "Mo"}, ["wkl"] = {"Kalanadi"}, ["wkr"] = {"Keerray-Woorroong"}, ["wku"] = {"Kunduvadi"}, ["wkw"] = {"Wakawaka"}, ["wky"] = {"Wangkayutyuru"}, ["wla"] = {"Walio"}, ["wlc"] = {"Mwali Comorian"}, ["wle"] = {"Wolane"}, ["wlg"] = {"Kunbarlang"}, ["wlh"] = {"Welaun"}, ["wli"] = {"Waioli"}, ["wlk"] = {"Wailaki"}, ["wll"] = {"Wali (Sudan)"}, ["wlm"] = {"Middle Welsh"}, ["wlo"] = {"Wolio"}, ["wlr"] = {"Wailapa"}, ["wls"] = {"Wallisian"}, ["wlu"] = {"Wuliwuli"}, ["wlv"] = {"Wichí Lhamtés Vejoz"}, ["wlw"] = {"Walak"}, ["wlx"] = {"Wali (Ghana)"}, ["wly"] = {"Waling"}, ["wma"] = {"Mawa (Nigeria)"}, ["wmb"] = {"Wambaya"}, ["wmc"] = {"Wamas"}, ["wmd"] = {"Mamaindé"}, ["wme"] = {"Wambule"}, ["wmg"] = {"Western Minyag"}, ["wmh"] = {"Waima'a"}, ["wmi"] = {"Wamin"}, ["wmm"] = {"Maiwa (Indonesia)"}, ["wmn"] = {"Waamwang"}, ["wmo"] = {"Wom (Papua New Guinea)"}, ["wms"] = {"Wambon"}, ["wmt"] = {"Walmajarri"}, ["wmw"] = {"Mwani"}, ["wmx"] = {"Womo"}, ["wnb"] = {"Wanambre"}, ["wnc"] = {"Wantoat"}, ["wnd"] = {"Wandarang"}, ["wne"] = {"Waneci"}, ["wng"] = {"Wanggom"}, ["wni"] = {"Ndzwani Comorian"}, ["wnk"] = {"Wanukaka"}, ["wnm"] = {"Wanggamala"}, ["wnn"] = {"Wunumara"}, ["wno"] = {"Wano"}, ["wnp"] = {"Wanap"}, ["wnu"] = {"Usan"}, ["wnw"] = {"Wintu"}, ["wny"] = {"Wanyi", "Waanyi"}, ["woa"] = {"Kuwema", "Tyaraity"}, ["wob"] = {"Wè Northern"}, ["woc"] = {"Wogeo"}, ["wod"] = {"Wolani"}, ["woe"] = {"Woleaian"}, ["wof"] = {"Gambian Wolof"}, ["wog"] = {"Wogamusin"}, ["woi"] = {"Kamang"}, ["wok"] = {"Longto"}, ["wom"] = {"Wom (Nigeria)"}, ["won"] = {"Wongo"}, ["woo"] = {"Manombai"}, ["wor"] = {"Woria"}, ["wos"] = {"Hanga Hundi"}, ["wow"] = {"Wawonii"}, ["woy"] = {"Weyto"}, ["wpc"] = {"Maco"}, ["wrb"] = {"Waluwarra", "Warluwara"}, ["wrd"] = {"Warduji"}, ["wrg"] = {"Warungu", "Gudjal"}, ["wrh"] = {"Wiradjuri"}, ["wri"] = {"Wariyangga"}, ["wrk"] = {"Garrwa"}, ["wrl"] = {"Warlmanpa"}, ["wrm"] = {"Warumungu"}, ["wrn"] = {"Warnang"}, ["wro"] = {"Worrorra"}, ["wrp"] = {"Waropen"}, ["wrr"] = {"Wardaman"}, ["wrs"] = {"Waris"}, ["wru"] = {"Waru"}, ["wrv"] = {"Waruna"}, ["wrw"] = {"Gugu Warra"}, ["wrx"] = {"Wae Rana"}, ["wry"] = {"Merwari"}, ["wrz"] = {"Waray (Australia)"}, ["wsa"] = {"Warembori"}, ["wsg"] = {"Adilabad Gondi"}, ["wsi"] = {"Wusi"}, ["wsk"] = {"Waskia"}, ["wsr"] = {"Owenia"}, ["wss"] = {"Wasa"}, ["wsu"] = {"Wasu"}, ["wsv"] = {"Wotapuri-Katarqalai"}, ["wtf"] = {"Watiwa"}, ["wth"] = {"Wathawurrung"}, ["wti"] = {"Berta"}, ["wtk"] = {"Watakataui"}, ["wtm"] = {"Mewati"}, ["wtw"] = {"Wotu"}, ["wua"] = {"Wikngenchera"}, ["wub"] = {"Wunambal"}, ["wud"] = {"Wudu"}, ["wuh"] = {"Wutunhua"}, ["wul"] = {"Silimo"}, ["wum"] = {"Wumbvu"}, ["wun"] = {"Bungu"}, ["wur"] = {"Wurrugu"}, ["wut"] = {"Wutung"}, ["wuu"] = {"Wu Chinese"}, ["wuv"] = {"Wuvulu-Aua"}, ["wux"] = {"Wulna"}, ["wuy"] = {"Wauyai"}, ["wwa"] = {"Waama"}, ["wwb"] = {"Wakabunga"}, ["wwo"] = {"Wetamut", "Dorig"}, ["wwr"] = {"Warrwa"}, ["www"] = {"Wawa"}, ["wxa"] = {"Waxianghua"}, ["wxw"] = {"Wardandi"}, ["wya"] = {"Wyandot"}, ["wyb"] = {"Wangaaybuwan-Ngiyambaa"}, ["wyi"] = {"Woiwurrung"}, ["wym"] = {"Wymysorys"}, ["wyr"] = {"Wayoró"}, ["wyy"] = {"Western Fijian"}, ["xaa"] = {"Andalusian Arabic"}, ["xab"] = {"Sambe"}, ["xac"] = {"Kachari"}, ["xad"] = {"Adai"}, ["xae"] = {"Aequian"}, ["xag"] = {"Aghwan"}, ["xai"] = {"Kaimbé"}, ["xaj"] = {"Ararandewára"}, ["xak"] = {"Máku"}, ["xal"] = {"Халимаг", "Ойрад"}, ["xam"] = {"Цъхам"}, ["xan"] = {"Xamtanga"}, ["xao"] = {"Khao"}, ["xap"] = {"Apalachee"}, ["xaq"] = {"Aquitanian"}, ["xar"] = {"Karami"}, ["xas"] = {"Kamas"}, ["xat"] = {"Katawixi"}, ["xau"] = {"Kauwera"}, ["xav"] = {"Xavánte"}, ["xaw"] = {"Kawaiisu"}, ["xay"] = {"Kayan Mahakam"}, ["xbb"] = {"Lower Burdekin"}, ["xbc"] = {"Bactrian"}, ["xbd"] = {"Bindal"}, ["xbe"] = {"Bigambal"}, ["xbg"] = {"Bunganditj"}, ["xbi"] = {"Kombio"}, ["xbj"] = {"Birrpayi"}, ["xbm"] = {"Middle Breton"}, ["xbn"] = {"Kenaboi"}, ["xbo"] = {"Bolgarian"}, ["xbp"] = {"Bibbulman"}, ["xbr"] = {"Kambera"}, ["xbw"] = {"Kambiwá"}, ["xby"] = {"Batjala", "Batyala"}, ["xcb"] = {"Cumbric"}, ["xcc"] = {"Camunic"}, ["xce"] = {"Celtiberian"}, ["xcg"] = {"Cisalpine Gaulish"}, ["xch"] = {"Chemakum", "Chimakum"}, ["xcl"] = {"Classical Armenian"}, ["xcm"] = {"Comecrudo"}, ["xcn"] = {"Cotoname"}, ["xco"] = {"Chorasmian"}, ["xcr"] = {"Carian"}, ["xct"] = {"Classical Tibetan"}, ["xcu"] = {"Curonian"}, ["xcv"] = {"Chuvantsy"}, ["xcw"] = {"Coahuilteco"}, ["xcy"] = {"Cayuse"}, ["xda"] = {"Darkinyung"}, ["xdc"] = {"Dacian"}, ["xdk"] = {"Dharuk"}, ["xdm"] = {"Edomite"}, ["xdo"] = {"Kwandu"}, ["xdy"] = {"Malayic Dayak"}, ["xeb"] = {"Eblan"}, ["xed"] = {"Hdi"}, ["xeg"] = {"ǁXegwi"}, ["xel"] = {"Kelo"}, ["xem"] = {"Kembayan"}, ["xep"] = {"Epi-Olmec"}, ["xer"] = {"Xerénte"}, ["xes"] = {"Kesawai"}, ["xet"] = {"Xetá"}, ["xeu"] = {"Keoru-Ahia"}, ["xfa"] = {"Faliscan"}, ["xga"] = {"Galatian"}, ["xgb"] = {"Gbin"}, ["xgd"] = {"Gudang"}, ["xgf"] = {"Gabrielino-Fernandeño"}, ["xgg"] = {"Goreng"}, ["xgi"] = {"Garingbal"}, ["xgl"] = {"Galindan"}, ["xgm"] = {"Dharumbal", "Guwinmal"}, ["xgn"] = {"Mongolian languages"}, ["xgr"] = {"Garza"}, ["xgu"] = {"Unggumi"}, ["xgw"] = {"Guwa"}, ["xha"] = {"Harami"}, ["xhc"] = {"Hunnic"}, ["xhd"] = {"Hadrami"}, ["xhe"] = {"Khetrani"}, ["xhr"] = {"Hernican"}, ["xht"] = {"Hattic"}, ["xhu"] = {"Hurrian"}, ["xhv"] = {"Khua"}, ["xib"] = {"Iberian"}, ["xii"] = {"Xiri"}, ["xil"] = {"Illyrian"}, ["xin"] = {"Xinca"}, ["xir"] = {"Xiriâna"}, ["xis"] = {"Kisan"}, ["xiv"] = {"Indus Valley Language"}, ["xiy"] = {"Xipaya"}, ["xjb"] = {"Minjungbal"}, ["xjt"] = {"Jaitmatang"}, ["xka"] = {"Kalkoti"}, ["xkb"] = {"Northern Nago"}, ["xkc"] = {"Kho'ini"}, ["xkd"] = {"Mendalam Kayan"}, ["xke"] = {"Kereho"}, ["xkf"] = {"Khengkha"}, ["xkg"] = {"Kagoro"}, ["xki"] = {"Kenyan Sign Language"}, ["xkj"] = {"Kajali"}, ["xkk"] = {"Kaco'"}, ["xkl"] = {"Mainstream Kenyah"}, ["xkn"] = {"Kayan River Kayan"}, ["xko"] = {"Kiorr"}, ["xkp"] = {"Kabatei"}, ["xkq"] = {"Koroni"}, ["xkr"] = {"Xakriabá"}, ["xks"] = {"Kumbewaha"}, ["xkt"] = {"Kantosi"}, ["xku"] = {"Kaamba"}, ["xkv"] = {"Kgalagadi"}, ["xkw"] = {"Kembra"}, ["xkx"] = {"Karore"}, ["xky"] = {"Uma' Lasan"}, ["xkz"] = {"Kurtokha"}, ["xla"] = {"Kamula"}, ["xlb"] = {"Loup B"}, ["xlc"] = {"Lycian"}, ["xld"] = {"Lydian"}, ["xle"] = {"Lemnian"}, ["xlg"] = {"Ligurian (Ancient)"}, ["xli"] = {"Liburnian"}, ["xln"] = {"Alanic"}, ["xlo"] = {"Loup A"}, ["xlp"] = {"Lepontic"}, ["xls"] = {"Lusitanian"}, ["xlu"] = {"Cuneiform Luwian"}, ["xly"] = {"Elymian"}, ["xma"] = {"Mushungulu"}, ["xmb"] = {"Mbonga"}, ["xmc"] = {"Makhuwa-Marrevone"}, ["xmd"] = {"Mbudum"}, ["xme"] = {"Median"}, ["xmf"] = {"Mingrelian"}, ["xmg"] = {"Mengaka"}, ["xmh"] = {"Kugu-Muminh"}, ["xmj"] = {"Majera"}, ["xmk"] = {"Ancient Macedonian"}, ["xml"] = {"Malaysian Sign Language"}, ["xmm"] = {"Manado Malay"}, ["xmn"] = {"Manichaean Middle Persian"}, ["xmo"] = {"Morerebi"}, ["xmp"] = {"Kuku-Mu'inh"}, ["xmq"] = {"Kuku-Mangk"}, ["xmr"] = {"Meroitic"}, ["xms"] = {"Moroccan Sign Language"}, ["xmt"] = {"Matbat"}, ["xmu"] = {"Kamu"}, ["xmv"] = {"Antankarana Malagasy", "Tankarana Malagasy"}, ["xmw"] = {"Tsimihety Malagasy"}, ["xmx"] = {"Maden"}, ["xmy"] = {"Mayaguduna"}, ["xmz"] = {"Mori Bawah"}, ["xna"] = {"Ancient North Arabian"}, ["xnb"] = {"Kanakanabu"}, ["xnd"] = {"Na-Dene languages"}, ["xng"] = {"Middle Mongolian"}, ["xnh"] = {"Kuanhua"}, ["xni"] = {"Ngarigu"}, ["xnj"] = {"Ngoni (Tanzania)"}, ["xnk"] = {"Nganakarti"}, ["xnm"] = {"Ngumbarl"}, ["xnn"] = {"Northern Kankanay"}, ["xno"] = {"Англи-Норман"}, ["xnq"] = {"Ngoni (Mozambique)"}, ["xnr"] = {"Kangri"}, ["xns"] = {"Kanashi"}, ["xnt"] = {"Narragansett"}, ["xnu"] = {"Nukunul"}, ["xny"] = {"Nyiyaparli"}, ["xnz"] = {"Kenzi", "Mattoki"}, ["xoc"] = {"O'chi'chi'"}, ["xod"] = {"Kokoda"}, ["xog"] = {"Сога"}, ["xoi"] = {"Kominimung"}, ["xok"] = {"Xokleng"}, ["xom"] = {"Komo (Sudan)"}, ["xon"] = {"Konkomba"}, ["xoo"] = {"Xukurú"}, ["xop"] = {"Kopar"}, ["xor"] = {"Korubo"}, ["xow"] = {"Kowaki"}, ["xpa"] = {"Pirriya"}, ["xpb"] = {"Northeastern Tasmanian", "Pyemmairrener"}, ["xpc"] = {"Pecheneg"}, ["xpd"] = {"Oyster Bay Tasmanian"}, ["xpe"] = {"Liberia Kpelle"}, ["xpf"] = {"Southeast Tasmanian", "Nuenonne"}, ["xpg"] = {"Phrygian"}, ["xph"] = {"North Midlands Tasmanian", "Tyerrenoterpanner"}, ["xpi"] = {"Pictish"}, ["xpj"] = {"Mpalitjanh"}, ["xpk"] = {"Kulina Pano"}, ["xpl"] = {"Port Sorell Tasmanian"}, ["xpm"] = {"Pumpokol"}, ["xpn"] = {"Kapinawá"}, ["xpo"] = {"Pochutec"}, ["xpp"] = {"Puyo-Paekche"}, ["xpq"] = {"Mohegan-Pequot"}, ["xpr"] = {"Parthian"}, ["xps"] = {"Pisidian"}, ["xpt"] = {"Punthamara"}, ["xpu"] = {"Punic"}, ["xpv"] = {"Northern Tasmanian", "Tommeginne"}, ["xpw"] = {"Northwestern Tasmanian", "Peerapper"}, ["xpx"] = {"Southwestern Tasmanian", "Toogee"}, ["xpy"] = {"Puyo"}, ["xpz"] = {"Bruny Island Tasmanian"}, ["xqa"] = {"Karakhanid"}, ["xqt"] = {"Qatabanian"}, ["xra"] = {"Krahô"}, ["xrb"] = {"Eastern Karaboro"}, ["xrd"] = {"Gundungurra"}, ["xre"] = {"Kreye"}, ["xrg"] = {"Minang"}, ["xri"] = {"Krikati-Timbira"}, ["xrm"] = {"Armazic"}, ["xrn"] = {"Arin"}, ["xrr"] = {"Raetic"}, ["xrt"] = {"Aranama-Tamique"}, ["xru"] = {"Marriammu"}, ["xrw"] = {"Karawa"}, ["xsa"] = {"Sabaean"}, ["xsb"] = {"Sambal"}, ["xsc"] = {"Scythian"}, ["xsd"] = {"Sidetic"}, ["xse"] = {"Sempan"}, ["xsh"] = {"Shamang"}, ["xsi"] = {"Sio"}, ["xsj"] = {"Subi"}, ["xsl"] = {"South Slavey"}, ["xsm"] = {"Kasem"}, ["xsn"] = {"Sanga (Nigeria)"}, ["xso"] = {"Solano"}, ["xsp"] = {"Silopi"}, ["xsq"] = {"Makhuwa-Saka"}, ["xsr"] = {"Sherpa"}, ["xss"] = {"Assan"}, ["xsu"] = {"Sanumá"}, ["xsv"] = {"Sudovian"}, ["xsy"] = {"Saisiyat"}, ["xta"] = {"Alcozauca Mixtec"}, ["xtb"] = {"Chazumba Mixtec"}, ["xtc"] = {"Katcha-Kadugli-Miri"}, ["xtd"] = {"Diuxi-Tilantongo Mixtec"}, ["xte"] = {"Ketengban"}, ["xtg"] = {"Transalpine Gaulish"}, ["xth"] = {"Yitha Yitha"}, ["xti"] = {"Sinicahua Mixtec"}, ["xtj"] = {"San Juan Teita Mixtec"}, ["xtl"] = {"Tijaltepec Mixtec"}, ["xtm"] = {"Magdalena Peñasco Mixtec"}, ["xtn"] = {"Northern Tlaxiaco Mixtec"}, ["xto"] = {"Tokharian A"}, ["xtp"] = {"San Miguel Piedras Mixtec"}, ["xtq"] = {"Tumshuqese"}, ["xtr"] = {"Early Tripuri"}, ["xts"] = {"Sindihui Mixtec"}, ["xtt"] = {"Tacahua Mixtec"}, ["xtu"] = {"Cuyamecalco Mixtec"}, ["xtv"] = {"Thawa"}, ["xtw"] = {"Tawandê"}, ["xty"] = {"Yoloxochitl Mixtec"}, ["xua"] = {"Alu Kurumba"}, ["xub"] = {"Betta Kurumba"}, ["xud"] = {"Umiida"}, ["xug"] = {"Kunigami"}, ["xuj"] = {"Jennu Kurumba"}, ["xul"] = {"Нгунавал", "Нунукул"}, ["xum"] = {"Umbrian"}, ["xun"] = {"Unggaranggu"}, ["xuo"] = {"Kuo"}, ["xup"] = {"Upper Umpqua"}, ["xur"] = {"Urartian"}, ["xut"] = {"Kuthant"}, ["xuu"] = {"Kxoe", "Khwedam"}, ["xve"] = {"Venetic"}, ["xvi"] = {"Kamviri"}, ["xvn"] = {"Vandalic"}, ["xvo"] = {"Volscian"}, ["xvs"] = {"Vestinian"}, ["xwa"] = {"Kwaza"}, ["xwc"] = {"Woccon"}, ["xwd"] = {"Wadi Wadi"}, ["xwe"] = {"Xwela Gbe"}, ["xwg"] = {"Kwegu"}, ["xwj"] = {"Wajuk"}, ["xwk"] = {"Wangkumara"}, ["xwl"] = {"Western Xwla Gbe"}, ["xwo"] = {"Written Oirat"}, ["xwr"] = {"Kwerba Mamberamo"}, ["xwt"] = {"Wotjobaluk"}, ["xww"] = {"Wemba Wemba"}, ["xxb"] = {"Boro (Ghana)"}, ["xxk"] = {"Ke'o"}, ["xxm"] = {"Minkin"}, ["xxr"] = {"Koropó"}, ["xxt"] = {"Tambora"}, ["xya"] = {"Yaygir"}, ["xyb"] = {"Yandjibara"}, ["xyj"] = {"Mayi-Yapi"}, ["xyk"] = {"Mayi-Kulan"}, ["xyl"] = {"Yalakalore"}, ["xyt"] = {"Mayi-Thakurti"}, ["xyy"] = {"Yorta Yorta"}, ["xzh"] = {"Zhang-Zhung"}, ["xzm"] = {"Zemgalian"}, ["xzp"] = {"Ancient Zapotec"}, ["yaa"] = {"Yaminahua"}, ["yab"] = {"Yuhup"}, ["yac"] = {"Pass Valley Yali"}, ["yad"] = {"Yagua"}, ["yae"] = {"Pumé"}, ["yaf"] = {"Yaka (Democratic Republic of Congo)"}, ["yag"] = {"Yámana"}, ["yah"] = {"Yazgulyam"}, ["yai"] = {"Yagnobi"}, ["yaj"] = {"Banda-Yangere"}, ["yak"] = {"Yakama"}, ["yal"] = {"Yalunka"}, ["yam"] = {"Yamba"}, ["yan"] = {"Mayangna"}, ["yao"] = {"Yao"}, ["yap"] = {"Yapese"}, ["yaq"] = {"Yaqui"}, ["yar"] = {"Yabarana"}, ["yas"] = {"Nugunu (Cameroon)"}, ["yat"] = {"Yambeta"}, ["yau"] = {"Yuwana"}, ["yav"] = {"Yangben"}, ["yaw"] = {"Yawalapití"}, ["yax"] = {"Yauma"}, ["yay"] = {"Agwagwune"}, ["yaz"] = {"Lokaa"}, ["yba"] = {"Yala"}, ["ybb"] = {"Yemba"}, ["ybe"] = {"West Yugur"}, ["ybh"] = {"Yakha"}, ["ybi"] = {"Yamphu"}, ["ybj"] = {"Hasha"}, ["ybk"] = {"Bokha"}, ["ybl"] = {"Yukuben"}, ["ybm"] = {"Yaben"}, ["ybn"] = {"Yabaâna"}, ["ybo"] = {"Yabong"}, ["ybx"] = {"Yawiyo"}, ["yby"] = {"Yaweyuha"}, ["ych"] = {"Chesu"}, ["ycl"] = {"Lolopo"}, ["ycn"] = {"Yucuna"}, ["ycp"] = {"Chepya"}, ["yda"] = {"Yanda"}, ["ydd"] = {"Eastern Yiddish"}, ["yde"] = {"Yangum Dey"}, ["ydg"] = {"Yidgha"}, ["ydk"] = {"Yoidik"}, ["yea"] = {"Ravula"}, ["yec"] = {"Yeniche"}, ["yee"] = {"Yimas"}, ["yei"] = {"Yeni"}, ["yej"] = {"Yevanic"}, ["yel"] = {"Yela"}, ["yer"] = {"Tarok"}, ["yes"] = {"Nyankpa"}, ["yet"] = {"Yetfa"}, ["yeu"] = {"Yerukula"}, ["yev"] = {"Yapunda"}, ["yey"] = {"Yeyi"}, ["yga"] = {"Malyangapa"}, ["ygi"] = {"Yiningayi"}, ["ygl"] = {"Yangum Gel"}, ["ygm"] = {"Yagomi"}, ["ygp"] = {"Gepo"}, ["ygr"] = {"Yagaria"}, ["ygs"] = {"Yolŋu Sign Language"}, ["ygu"] = {"Yugul"}, ["ygw"] = {"Yagwoia"}, ["yha"] = {"Baha Buyang"}, ["yhd"] = {"Judeo-Iraqi Arabic"}, ["yhl"] = {"Hlepho Phowa"}, ["yhs"] = {"Yan-nhaŋu Sign Language"}, ["yia"] = {"Yinggarda"}, ["yif"] = {"Ache"}, ["yig"] = {"Wusa Nasu"}, ["yih"] = {"Western Yiddish"}, ["yii"] = {"Yidiny"}, ["yij"] = {"Yindjibarndi"}, ["yik"] = {"Dongshanba Lalo"}, ["yil"] = {"Yindjilandji"}, ["yim"] = {"Yimchungru Naga"}, ["yin"] = {"Riang Lai", "Yinchia"}, ["yip"] = {"Pholo"}, ["yiq"] = {"Miqie"}, ["yir"] = {"North Awyu"}, ["yis"] = {"Yis"}, ["yit"] = {"Eastern Lalu"}, ["yiu"] = {"Awu"}, ["yiv"] = {"Northern Nisu"}, ["yix"] = {"Axi Yi"}, ["yiz"] = {"Azhe"}, ["yka"] = {"Yakan"}, ["ykg"] = {"Northern Yukaghir"}, ["yki"] = {"Yoke"}, ["ykk"] = {"Yakaikeke"}, ["ykl"] = {"Khlula"}, ["ykm"] = {"Kap"}, ["ykn"] = {"Kua-nsi"}, ["yko"] = {"Yasa"}, ["ykr"] = {"Yekora"}, ["ykt"] = {"Kathu"}, ["yku"] = {"Kuamasi"}, ["yky"] = {"Yakoma"}, ["yla"] = {"Yaul"}, ["ylb"] = {"Yaleba"}, ["yle"] = {"Yele"}, ["ylg"] = {"Yelogu"}, ["yli"] = {"Angguruk Yali"}, ["yll"] = {"Yil"}, ["ylm"] = {"Limi"}, ["yln"] = {"Langnian Buyang"}, ["ylo"] = {"Naluo Yi"}, ["ylr"] = {"Yalarnnga"}, ["ylu"] = {"Aribwaung"}, ["yly"] = {"Nyâlayu", "Nyelâyu"}, ["ymb"] = {"Yambes"}, ["ymc"] = {"Southern Muji"}, ["ymd"] = {"Muda"}, ["yme"] = {"Yameo"}, ["ymg"] = {"Yamongeri"}, ["ymh"] = {"Mili"}, ["ymi"] = {"Moji"}, ["ymk"] = {"Makwe"}, ["yml"] = {"Iamalele"}, ["ymm"] = {"Maay"}, ["ymn"] = {"Yamna", "Sunum"}, ["ymo"] = {"Yangum Mon"}, ["ymp"] = {"Yamap"}, ["ymq"] = {"Qila Muji"}, ["ymr"] = {"Malasar"}, ["yms"] = {"Mysian"}, ["ymx"] = {"Northern Muji"}, ["ymz"] = {"Muzi"}, ["yna"] = {"Aluo"}, ["ynd"] = {"Yandruwandha"}, ["yne"] = {"Lang'e"}, ["yng"] = {"Yango"}, ["ynk"] = {"Naukan Yupik"}, ["ynl"] = {"Yangulam"}, ["ynn"] = {"Yana"}, ["yno"] = {"Yong"}, ["ynq"] = {"Yendang"}, ["yns"] = {"Yansi"}, ["ynu"] = {"Yahuna"}, ["yob"] = {"Yoba"}, ["yog"] = {"Yogad"}, ["yoi"] = {"Yonaguni"}, ["yok"] = {"Yokuts"}, ["yol"] = {"Yola"}, ["yom"] = {"Yombe"}, ["yon"] = {"Yongkom"}, ["yot"] = {"Yotti"}, ["yox"] = {"Yoron"}, ["yoy"] = {"Yoy"}, ["ypa"] = {"Phala"}, ["ypb"] = {"Labo Phowa"}, ["ypg"] = {"Phola"}, ["yph"] = {"Phupha"}, ["ypk"] = {"Yupik languages"}, ["ypm"] = {"Phuma"}, ["ypn"] = {"Ani Phowa"}, ["ypo"] = {"Alo Phola"}, ["ypp"] = {"Phupa"}, ["ypz"] = {"Phuza"}, ["yra"] = {"Yerakai"}, ["yrb"] = {"Yareba"}, ["yre"] = {"Yaouré"}, ["yrk"] = {"Ненец"}, ["yrl"] = {"Nhengatu"}, ["yrm"] = {"Yirrk-Mel"}, ["yrn"] = {"Yerong"}, ["yro"] = {"Yaroamë"}, ["yrs"] = {"Yarsun"}, ["yrw"] = {"Yarawata"}, ["yry"] = {"Yarluyandi"}, ["ysc"] = {"Yassic"}, ["ysd"] = {"Samatao"}, ["ysg"] = {"Sonaga"}, ["ysl"] = {"Yugoslavian Sign Language"}, ["ysm"] = {"Myanmar Sign Language"}, ["ysn"] = {"Sani"}, ["yso"] = {"Nisi (China)"}, ["ysp"] = {"Southern Lolopo"}, ["ysr"] = {"Sirenik Yupik"}, ["yss"] = {"Yessan-Mayo"}, ["ysy"] = {"Sanie"}, ["yta"] = {"Talu"}, ["ytl"] = {"Tanglang"}, ["ytp"] = {"Thopho"}, ["ytw"] = {"Yout Wam"}, ["yty"] = {"Yatay"}, ["yua"] = {"Юкатек", "Юкатек Маяа"}, ["yub"] = {"Yugambal"}, ["yuc"] = {"Yuchi"}, ["yud"] = {"Judeo-Tripolitanian Arabic"}, ["yue"] = {"Yue Chinese", "Cantonese"}, ["yuf"] = {"Havasupai-Walapai-Yavapai"}, ["yug"] = {"Yug"}, ["yui"] = {"Yurutí"}, ["yuj"] = {"Karkar-Yuri"}, ["yuk"] = {"Yuki"}, ["yul"] = {"Yulu"}, ["yum"] = {"Quechan"}, ["yun"] = {"Bena (Nigeria)"}, ["yup"] = {"Yukpa"}, ["yuq"] = {"Yuqui"}, ["yur"] = {"Yurok"}, ["yut"] = {"Yopno"}, ["yuw"] = {"Yau (Morobe Province)"}, ["yux"] = {"Southern Yukaghir"}, ["yuy"] = {"East Yugur"}, ["yuz"] = {"Yuracare"}, ["yva"] = {"Yawa"}, ["yvt"] = {"Yavitero"}, ["ywa"] = {"Kalou"}, ["ywg"] = {"Yinhawangka"}, ["ywl"] = {"Western Lalu"}, ["ywn"] = {"Yawanawa"}, ["ywq"] = {"Wuding-Luquan Yi"}, ["ywr"] = {"Yawuru"}, ["ywt"] = {"Xishanba Lalo", "Central Lalo"}, ["ywu"] = {"Wumeng Nasu"}, ["yww"] = {"Yawarawarga"}, ["yxa"] = {"Mayawali"}, ["yxg"] = {"Yagara"}, ["yxl"] = {"Yardliyawarra"}, ["yxm"] = {"Yinwum"}, ["yxu"] = {"Yuyu"}, ["yxy"] = {"Yabula Yabula"}, ["yyr"] = {"Yir Yoront"}, ["yyu"] = {"Yau (Sandaun Province)"}, ["yyz"] = {"Ayizi"}, ["yzg"] = {"E'ma Buyang"}, ["yzk"] = {"Zokhuo"}, ["zaa"] = {"Sierra de Juárez Zapotec"}, ["zab"] = {"Western Tlacolula Valley Zapotec", "San Juan Guelavía Zapotec"}, ["zac"] = {"Ocotlán Zapotec"}, ["zad"] = {"Cajonos Zapotec"}, ["zae"] = {"Yareni Zapotec"}, ["zaf"] = {"Ayoquesco Zapotec"}, ["zag"] = {"Zaghawa"}, ["zah"] = {"Zangwal"}, ["zai"] = {"Isthmus Zapotec"}, ["zaj"] = {"Zaramo"}, ["zak"] = {"Zanaki"}, ["zal"] = {"Zauzou"}, ["zam"] = {"Miahuatlán Zapotec"}, ["zao"] = {"Ozolotepec Zapotec"}, ["zap"] = {"Zapotec"}, ["zaq"] = {"Aloápam Zapotec"}, ["zar"] = {"Rincón Zapotec"}, ["zas"] = {"Santo Domingo Albarradas Zapotec"}, ["zat"] = {"Tabaa Zapotec"}, ["zau"] = {"Zangskari"}, ["zav"] = {"Yatzachi Zapotec"}, ["zaw"] = {"Mitla Zapotec"}, ["zax"] = {"Xadani Zapotec"}, ["zay"] = {"Zayse-Zergulla", "Zaysete"}, ["zaz"] = {"Zari"}, ["zba"] = {"Balaibalan"}, ["zbc"] = {"Central Berawan"}, ["zbe"] = {"East Berawan"}, ["zbl"] = {"Blissymbols", "Bliss", "Blissymbolics"}, ["zbt"] = {"Batui"}, ["zbu"] = {"Bu (Bauchi State)"}, ["zbw"] = {"West Berawan"}, ["zca"] = {"Coatecas Altas Zapotec"}, ["zch"] = {"Central Hongshuihe Zhuang"}, ["zdj"] = {"Комор"}, ["zea"] = {"Zeeuws"}, ["zeg"] = {"Zenag"}, ["zeh"] = {"Eastern Hongshuihe Zhuang"}, ["zen"] = {"Zenaga"}, ["zga"] = {"Kinga"}, ["zgb"] = {"Guibei Zhuang"}, ["zgh"] = {"Стандарт Мароккогийн Бербер"}, ["zgm"] = {"Minz Zhuang"}, ["zgn"] = {"Guibian Zhuang"}, ["zgr"] = {"Magori"}, ["zhb"] = {"Zhaba"}, ["zhd"] = {"Dai Zhuang"}, ["zhi"] = {"Zhire"}, ["zhn"] = {"Nong Zhuang"}, ["zhw"] = {"Zhoa"}, ["zhx"] = {"Chinese (family)"}, ["zia"] = {"Zia"}, ["zib"] = {"Zimbabwe Sign Language"}, ["zik"] = {"Zimakani"}, ["zil"] = {"Zialo"}, ["zim"] = {"Mesme"}, ["zin"] = {"Zinza"}, ["ziw"] = {"Zigula"}, ["ziz"] = {"Zizilivakan"}, ["zka"] = {"Kaimbulawa"}, ["zkb"] = {"Koibal"}, ["zkd"] = {"Kadu"}, ["zkg"] = {"Koguryo"}, ["zkh"] = {"Khorezmian"}, ["zkk"] = {"Karankawa"}, ["zkn"] = {"Kanan"}, ["zko"] = {"Kott"}, ["zkp"] = {"São Paulo Kaingáng"}, ["zkr"] = {"Zakhring"}, ["zkt"] = {"Kitan"}, ["zku"] = {"Kaurna"}, ["zkv"] = {"Krevinian"}, ["zkz"] = {"Khazar"}, ["zla"] = {"Zula"}, ["zle"] = {"Зүүн Слав хэлнүүд"}, ["zlj"] = {"Liujiang Zhuang"}, ["zlm"] = {"Malay (individual language)"}, ["zln"] = {"Lianshan Zhuang"}, ["zlq"] = {"Liuqian Zhuang"}, ["zls"] = {"South Slavic languages"}, ["zlw"] = {"West Slavic languages"}, ["zma"] = {"Manda (Australia)"}, ["zmb"] = {"Zimba"}, ["zmc"] = {"Margany"}, ["zmd"] = {"Maridan"}, ["zme"] = {"Mangerr"}, ["zmf"] = {"Mfinu"}, ["zmg"] = {"Marti Ke"}, ["zmh"] = {"Makolkol"}, ["zmi"] = {"Negeri Sembilan Malay"}, ["zmj"] = {"Maridjabin"}, ["zmk"] = {"Mandandanyi"}, ["zml"] = {"Matngala"}, ["zmm"] = {"Marimanindji", "Marramaninyshi"}, ["zmn"] = {"Mbangwe"}, ["zmo"] = {"Molo"}, ["zmp"] = {"Mpuono"}, ["zmq"] = {"Mituku"}, ["zmr"] = {"Maranunggu"}, ["zms"] = {"Mbesa"}, ["zmt"] = {"Maringarr"}, ["zmu"] = {"Muruwari"}, ["zmv"] = {"Mbariman-Gudhinma"}, ["zmw"] = {"Mbo (Democratic Republic of Congo)"}, ["zmx"] = {"Bomitaba"}, ["zmy"] = {"Mariyedi"}, ["zmz"] = {"Mbandja"}, ["zna"] = {"Zan Gula"}, ["znd"] = {"Zande languages"}, ["zne"] = {"Zande (individual language)"}, ["zng"] = {"Mang"}, ["znk"] = {"Manangkari"}, ["zns"] = {"Mangas"}, ["zoc"] = {"Copainalá Zoque"}, ["zoh"] = {"Chimalapa Zoque"}, ["zom"] = {"Zou"}, ["zoo"] = {"Asunción Mixtepec Zapotec"}, ["zoq"] = {"Tabasco Zoque"}, ["zor"] = {"Rayón Zoque"}, ["zos"] = {"Francisco León Zoque"}, ["zpa"] = {"Lachiguiri Zapotec"}, ["zpb"] = {"Yautepec Zapotec"}, ["zpc"] = {"Choapan Zapotec"}, ["zpd"] = {"Southeastern Ixtlán Zapotec"}, ["zpe"] = {"Petapa Zapotec"}, ["zpf"] = {"San Pedro Quiatoni Zapotec"}, ["zpg"] = {"Guevea De Humboldt Zapotec"}, ["zph"] = {"Totomachapan Zapotec"}, ["zpi"] = {"Santa María Quiegolani Zapotec"}, ["zpj"] = {"Quiavicuzas Zapotec"}, ["zpk"] = {"Tlacolulita Zapotec"}, ["zpl"] = {"Lachixío Zapotec"}, ["zpm"] = {"Mixtepec Zapotec"}, ["zpn"] = {"Santa Inés Yatzechi Zapotec"}, ["zpo"] = {"Amatlán Zapotec"}, ["zpp"] = {"El Alto Zapotec"}, ["zpq"] = {"Zoogocho Zapotec"}, ["zpr"] = {"Santiago Xanica Zapotec"}, ["zps"] = {"Coatlán Zapotec"}, ["zpt"] = {"San Vicente Coatlán Zapotec"}, ["zpu"] = {"Yalálag Zapotec"}, ["zpv"] = {"Chichicapan Zapotec"}, ["zpw"] = {"Zaniza Zapotec"}, ["zpx"] = {"San Baltazar Loxicha Zapotec"}, ["zpy"] = {"Mazaltepec Zapotec"}, ["zpz"] = {"Texmelucan Zapotec"}, ["zqe"] = {"Qiubei Zhuang"}, ["zra"] = {"Kara (Korea)"}, ["zrg"] = {"Mirgan"}, ["zrn"] = {"Zerenkel"}, ["zro"] = {"Záparo"}, ["zrp"] = {"Zarphatic"}, ["zrs"] = {"Mairasi"}, ["zsa"] = {"Sarasira"}, ["zsk"] = {"Kaskean"}, ["zsl"] = {"Zambian Sign Language"}, ["zsm"] = {"Standard Malay"}, ["zsr"] = {"Southern Rincon Zapotec"}, ["zsu"] = {"Sukurum"}, ["zte"] = {"Elotepec Zapotec"}, ["ztg"] = {"Xanaguía Zapotec"}, ["ztl"] = {"Lapaguía-Guivini Zapotec"}, ["ztm"] = {"San Agustín Mixtepec Zapotec"}, ["ztn"] = {"Santa Catarina Albarradas Zapotec"}, ["ztp"] = {"Loxicha Zapotec"}, ["ztq"] = {"Quioquitani-Quierí Zapotec"}, ["zts"] = {"Tilquiapan Zapotec"}, ["ztt"] = {"Tejalapan Zapotec"}, ["ztu"] = {"Güilá Zapotec"}, ["ztx"] = {"Zaachila Zapotec"}, ["zty"] = {"Yatee Zapotec"}, ["zua"] = {"Zeem"}, ["zuh"] = {"Tokano"}, ["zum"] = {"Kumzari"}, ["zun"] = {"Zuni"}, ["zuy"] = {"Zumaya"}, ["zwa"] = {"Zay"}, ["zxx"] = {"No linguistic content", "Not applicable"}, ["zyb"] = {"Yongbei Zhuang"}, ["zyg"] = {"Yang Zhuang"}, ["zyj"] = {"Youjiang Zhuang"}, ["zyn"] = {"Yongnan Zhuang"}, ["zyp"] = {"Zyphe Chin"}, ["zza"] = {"Zaza", "Dimili", "Dimli (macrolanguage)", "Kirdki", "Kirmanjki (macrolanguage)", "Zazaki"}, ["zzj"] = {"Zuojiang Zhuang"} } local deprecated = { ["in"] = {"Indonesian"}, ["iw"] = {"Еврей"}, ["ji"] = {"Yiddish"}, ["jw"] = {"Javanese"}, ["mo"] = {"Moldavian", "Moldovan"}, ["aam"] = {"Aramanik"}, ["adp"] = {"Adap"}, ["agp"] = {"Paranan"}, ["ais"] = {"Nataoran Amis"}, ["aoh"] = {"Arma"}, ["asd"] = {"Asas"}, ["aue"] = {"ǂKxʼauǁʼein"}, ["ayx"] = {"Ayi (China)"}, ["ayy"] = {"Tayabas Ayta"}, ["baz"] = {"Tunen"}, ["bbz"] = {"Babalia Creole Arabic"}, ["bgm"] = {"Baga Mboteni"}, ["bhk"] = {"Albay Bicolano"}, ["bic"] = {"Bikaru"}, ["bij"] = {"Vaghat-Ya-Bijim-Legeri"}, ["bjd"] = {"Bandjigali"}, ["bjq"] = {"Southern Betsimisaraka Malagasy"}, ["bkb"] = {"Finallig"}, ["blg"] = {"Balau"}, ["bmy"] = {"Bemba (Democratic Republic of Congo)"}, ["bpb"] = {"Barbacoas"}, ["btb"] = {"Beti (Cameroon)"}, ["btl"] = {"Bhatola"}, ["bxx"] = {"Borna (Democratic Republic of Congo)"}, ["byy"] = {"Buya"}, ["cbe"] = {"Chipiajes"}, ["cbh"] = {"Cagua"}, ["cca"] = {"Cauca"}, ["ccq"] = {"Chaungtha"}, ["cdg"] = {"Chamari"}, ["cjr"] = {"Chorotega"}, ["cka"] = {"Khumi Awa Chin"}, ["cmk"] = {"Chimakum"}, ["coy"] = {"Coyaima"}, ["cqu"] = {"Chilean Quechua"}, ["cum"] = {"Cumeral"}, ["daf"] = {"Dan"}, ["dap"] = {"Nisi (India)"}, ["dgu"] = {"Degaru"}, ["dha"] = {"Dhanwar (India)"}, ["dit"] = {"Dirari"}, ["djl"] = {"Djiwarli"}, ["dkl"] = {"Kolum So Dogon"}, ["drh"] = {"Darkhat"}, ["drr"] = {"Dororo"}, ["drw"] = {"Darwazi"}, ["dud"] = {"Hun-Saare"}, ["duj"] = {"Dhuwal"}, ["dwl"] = {"Walo Kumbe Dogon"}, ["dzd"] = {"Daza"}, ["ekc"] = {"Eastern Karnic"}, ["elp"] = {"Elpaputih"}, ["emo"] = {"Emok"}, ["gav"] = {"Gabutamon"}, ["gbc"] = {"Garawa"}, ["gfx"] = {"Mangetti Dune ǃXung"}, ["ggn"] = {"Eastern Gurung"}, ["ggo"] = {"Southern Gondi"}, ["ggr"] = {"Aghu Tharnggalu"}, ["gio"] = {"Gelao"}, ["gji"] = {"Geji"}, ["gli"] = {"Guliguli"}, ["gti"] = {"Gbati-ri"}, ["guv"] = {"Gey"}, ["hrr"] = {"Horuru"}, ["iap"] = {"Iapama"}, ["ibi"] = {"Ibilo"}, ["ill"] = {"Iranun"}, ["ilw"] = {"Talur"}, ["ime"] = {"Imeraguen"}, ["izi"] = {"Izi-Ezaa-Ikwo-Mgbo"}, ["jar"] = {"Jarawa (Nigeria)"}, ["jeg"] = {"Jeng"}, ["kbf"] = {"Kakauhua"}, ["kdv"] = {"Kado"}, ["kgc"] = {"Kasseng"}, ["kgd"] = {"Kataang"}, ["kgh"] = {"Upper Tanudan Kalinga"}, ["kjf"] = {"Khalaj [Indo-Iranian]"}, ["koj"] = {"Sara Dunjo"}, ["kox"] = {"Coxima"}, ["kpp"] = {"Paku Karen"}, ["krm"] = {"Krim"}, ["ktr"] = {"Kota Marudu Tinagas"}, ["kvs"] = {"Kunggara"}, ["kwq"] = {"Kwak"}, ["kxe"] = {"Kakihum"}, ["kxl"] = {"Nepali Kurux"}, ["kxu"] = {"Kui (India)"}, ["kzh"] = {"Kenuzi-Dongola"}, ["kzj"] = {"Coastal Kadazan"}, ["kzt"] = {"Tambunan Dusun"}, ["lba"] = {"Lui"}, ["leg"] = {"Lengua"}, ["lii"] = {"Lingkhim"}, ["llo"] = {"Khlor"}, ["lmm"] = {"Lamam"}, ["lmz"] = {"Lumbee"}, ["lsg"] = {"Lyons Sign Language"}, ["meg"] = {"Mea"}, ["mgx"] = {"Omati"}, ["mhh"] = {"Maskoy Pidgin"}, ["mja"] = {"Mahei"}, ["mld"] = {"Malakhel"}, ["mnt"] = {"Maykulan"}, ["mof"] = {"Mohegan-Montauk-Narragansett"}, ["mst"] = {"Cataelano Mandaya"}, ["mvm"] = {"Muya"}, ["mwd"] = {"Mudbura"}, ["mwj"] = {"Maligo"}, ["mwx"] = {"Mediak"}, ["mwy"] = {"Mosiro"}, ["myd"] = {"Maramba"}, ["myi"] = {"Mina (India)"}, ["myq"] = {"Forest Maninka"}, ["myt"] = {"Sangab Mandaya"}, ["nad"] = {"Nijadali"}, ["nbf"] = {"Naxi"}, ["nbx"] = {"Ngura"}, ["ncp"] = {"Ndaktup"}, ["ngo"] = {"Ngoni"}, ["nln"] = {"Durango Nahuatl"}, ["nlr"] = {"Ngarla"}, ["nns"] = {"Ningye"}, ["nnx"] = {"Ngong"}, ["noo"] = {"Nootka"}, ["nts"] = {"Natagaimas"}, ["nxu"] = {"Narau"}, ["ome"] = {"Omejes"}, ["oun"] = {"ǃOǃung"}, ["pat"] = {"Papitalai"}, ["pbz"] = {"Palu"}, ["pcr"] = {"Panang"}, ["pgy"] = {"Pongyong"}, ["plp"] = {"Palpa"}, ["pmc"] = {"Palumata"}, ["pmu"] = {"Mirpur Panjabi"}, ["pod"] = {"Ponares"}, ["ppa"] = {"Pao"}, ["ppr"] = {"Piru"}, ["prb"] = {"Lua'"}, ["pry"] = {"Pray 3"}, ["puk"] = {"Pu Ko"}, ["puz"] = {"Purum Naga"}, ["rie"] = {"Rien"}, ["rmr"] = {"Caló"}, ["rna"] = {"Runa"}, ["rsi"] = {"Rennellese Sign Language"}, ["sap"] = {"Sanapaná"}, ["sca"] = {"Sansu"}, ["sdm"] = {"Semandang"}, ["sgl"] = {"Sanglechi-Ishkashimi"}, ["sgo"] = {"Songa"}, ["skk"] = {"Sok"}, ["snh"] = {"Shinabo"}, ["sul"] = {"Surigaonon"}, ["sum"] = {"Sumo-Mayangna"}, ["svr"] = {"Savara"}, ["tbb"] = {"Tapeba"}, ["tdu"] = {"Tempasuk Dusun"}, ["tgg"] = {"Tangga"}, ["thc"] = {"Tai Hang Tong"}, ["thw"] = {"Thudam"}, ["thx"] = {"The"}, ["tid"] = {"Tidong"}, ["tie"] = {"Tingal"}, ["tkk"] = {"Takpa"}, ["tlw"] = {"South Wemale"}, ["tmp"] = {"Tai Mène"}, ["tne"] = {"Tinoc Kallahan"}, ["tnf"] = {"Tangshewi"}, ["toe"] = {"Tomedes"}, ["tsf"] = {"Southwestern Tamang"}, ["unp"] = {"Worora"}, ["uok"] = {"Uokha"}, ["vki"] = {"Ija-Zuba"}, ["wgw"] = {"Wagawaga"}, ["wit"] = {"Wintu"}, ["wiw"] = {"Wirangu"}, ["wra"] = {"Warapu"}, ["xba"] = {"Kamba (Brazil)"}, ["xbx"] = {"Kabixí"}, ["xia"] = {"Xiandao"}, ["xip"] = {"Xipináwa"}, ["xkh"] = {"Karahawyana"}, ["xrq"] = {"Karranga"}, ["xtz"] = {"Tasmanian"}, ["ybd"] = {"Yangbye"}, ["yds"] = {"Yiddish Sign Language"}, ["yen"] = {"Yendang"}, ["yiy"] = {"Yir Yoront"}, ["yma"] = {"Yamphe"}, ["ymt"] = {"Mator-Taygi-Karagas"}, ["ynh"] = {"Yangho"}, ["yos"] = {"Yos"}, ["yri"] = {"Yarí"}, ["yuu"] = {"Yugh"}, ["zir"] = {"Ziriya"} } return { active = active, deprecated = deprecated, } 2wnnwer8chgx0zwnlo64mi2fswsz6n7 Английн хаант улс 0 133817 859192 771949 2026-06-18T07:47:49Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Английн Вант улс]] to [[Английн хаант улс]] 771949 wikitext text/x-wiki [[Файл:Flag of England.svg|thumb|1545 оноос ашиглаж буй Английн далбаа]] '''Английн Вант улс''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Kingdom of England'') - Их Британий арлын өмнөд хэсэгт 927 оноос 1707 оны хооронд оршиж байсан улс. 927-939 оны хооронд Англо-Саксоны Вант улсуудыг Уэссексийн буюу Кердик (англи. ''House of Wessex, House of Cerdic'') угсааны Этелстан (''А́телстан''; эртн.-англи. ''Æðelstān''; 895 —939) нэгтгэж Английн Вант улс бий болсон гэж түүхчид үздэг. [[Файл:Britain 886.jpg|thumb|Британий арал 886 онд.]] 1016 онд Англи, Дани, Норвеги улсын холбоо болох Их Кнутын Умард тэнгисийн эзэнт гүрний нэг хэсэг болжээ. 1066 онд Английн Норманчуудын байлдан дагуулалт нь Английн нийслэл болон хааны оршин суух газрыг [[Винчестер|Винчестерээс]] Вестминстерт шилжүүлэхэд хүргэсэн бөгөөд [[Лондон]] хот хурдан хугацаанд Английн хамгийн том бөгөөд гол худалдааны төв болсон байна. 1066 оны Норманы байлдан дагуулалтаас хойшхи Английн хаант улсын түүхийг үндсэндээ дараалсан эрх баригч овогуудын нэрээр нэрлэгдэх үеүүдэд хуваадаг: Үүнд: # Норманд овог (англи. ''House of Normandy'') - 1066-1154, # Плантагенет (франц. ''Plantagenêt'', англи. ''Plantagenets'') - 1154-1485, # Тюдор - 1485-1603, # Стюарт ([[Англи хэл|англи]]. ''Steward, Stewart'', XVI зуунаас [[Англи хэл|англи]]. ''Stuart'')-1603-1714. Английн Хаан (Хатан) цол нь 1707 оноос хойш албан ёсоор утгаа алдсан боловч өнөөг хүртэл хэрэглэгдэж байна. Нэгдсэн Хаант Улсын одоогийн хаан [[III Чарльз]] нь Английн хаадын залгамжлагч юм. Сүүлд 1706-1707 оны туршид Англи, Шотландын парламентаар Холбооны тухай хууль ([[Англи хэл|англи]]. ''Acts of Union'') баталсанаар хоёр улс нэгдэж нэг парламенттай Их Британий ([[Англи хэл|англи]]. ''Kingdom of Great Britain'') хаант улс байгуулсан байна. k84j04fr7ccwagqpdujt7zhmjikwf70 Сүү хувьцаат компани 0 139644 859191 837258 2026-06-18T07:21:40Z Baasandash Gursed 95909 edited numbers 859191 wikitext text/x-wiki [[Файл:Logo-suu-for-web (1).png|thumb]] {{Инфобокс компани|name=Сүү хувьцаат компани|company_type=Хувьцаат компани|foundation=1985.12.01|location=Улаанбаатар хот, Сонгинохайрхан дүүрэг, Үйлдвэрчний эвлэлийн гудамж - 37 "Сүү" ХК байр, Монгол улс|products=Сүү, Сүүн бүтээгэдхүүн|owner=Давгадоржийн Ганбаатар ( Төлөөлөн удирдах зөвлөлийн дарга ) Булган Гантулга ( Гүйцэтгэх захирал )|num_employees=720+|website=www.suu.mn|area_served=Монгол}} '''Сүү хувьцаат компани''' нь үйлдвэрлэл, худалдааны чиглэлд 720 гаруй ажилтан, албан хаагчтай хоногт 130-200 тонн сүү, сүүн бүтээгдэхүүн боловсруулах хүчин чадалтайгаар 70 гаруй нэр төрлийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэн 4,200 цэгт хүрч зах зээлд нийлүүлж байна. Орчин үеийн сүүний чанар, хүртээмжийг нэмэгдүүлэх чиглэлээр малчдыг хоршоожуулах хөтөлбөр хэрэгжүүлж, өнөөдрийн байдлаар 29 сүү бэлтгэлийн хоршоо тогтвортой үйл ажиллагаагаа ханган ажиллаж байна<ref>{{Cite web |last=ikon.mn |date=2023-01-02 |title=“СҮҮ” ХК 2022 онд сүү бэлтгэлийн 12 хоршоо байгуулж, малчдад 27.8 тэрбум төгрөгийн орлого оруулжээ |url=https://ikon.mn/n/2rdd |access-date=2025-04-21 |website=ikon.mn |language=en}}</ref>. Мөн сүү хувьцаат компани нь сүү бэлтгэл нэгдсэн системийг Улаанбаатар хот орчмын 350 км-ийн радиуст байрлах 6 аймгууд болох Төв, Дархан, Сэлэнгэ, Орхон, Хэнтий аймгуудын нийт 30 гаруй чиглэлийн 2,500 гаруй сүү бэлтгэн нийлүүлэгч, малчид фермерүүдээс жилийн 4 улирал тасралтгүй сүүгээ татан авч байна.<ref>{{Cite web |last=Zarig.mn |title=СҮҮ ХК ЖИЛД 18 САЯ ЛИТР СҮҮГ МАЛЧИН ӨРХӨӨС ГЭРЭЭГЭЭР АВДАГ БАЙНА |url=https://zarig.mn/3b3 |access-date=2025-04-21 |website=zarig.mn |language=en}}</ref> == Түүх == Монгол Улсын ууган үйлдвэр Сүү ХК нь 1958 онд ЗХУ-ын техник, технологи дээр суурилан хоногт 30 тонн сүү боловсруулах хүчин чадалтайгаар нийслэлийн хүн амыг сүү, сүүн бүтээгдэхүүнээр хангах зорилгоор анх байгуулагдаж байсан түүхтэй. 1985 онд шинэ байршилд нүүж, тоног төхөөрөмжийн шинэчлэлт хийсэн. 1991 оноос зах зээлийн нийгэмд шилжих үеэр хувьцаат компани болсон бөгөөд 1997 онд Монголын хөрөнгийн биржид бүртгэгдсэн. == Үнэт зүйлс алсын хараа == Компанийн гол үйл ажиллагаа нь дотоодын зах зээлд болон олон улсын стандартын дагуу сүү, сүүн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх, борлуулах, хүн амыг эрүүл хүнсээр тогтвортой хангахад чиглэгддэг. Алсын хараа: МОНГОЛ СҮҮГЭЭР ДЭЛХИЙГ УНДААЛНА Эрхэм зорилго: УЛАМЖЛАН ИРСЭН СҮҮН СОЁЛЫГ ОРЧИН ҮЕИЙН ХЭРЭГЦЭЭНД НИЙЦҮҮЛЭН ТҮГЭЭНЭ Үнэт зүйлс: 68 ЖИЛИЙН ТУРШЛАГА ЭРҮҮЛ ХҮН АЮУЛГҮЙ АЖИЛЛАГАА ИТГЭЛ ДААСАН ЧАНАР ЧАДВАРЛАГ ХАМТ ОЛОН == Түүхэн товчоон == {| class="wikitable" !Он !Үйл явдал |- |'''1958''' |Сүүний үйлдвэр нэртэйгээр анх үүсгэн байгуулагдсан. |- |'''1985''' |Барилга, тоног төхөөрөмжийн шинэчлэл хийж, шинэ үйлдвэр ашиглалтад оров. |- |'''1991''' |Төрийн өмч давамгайлсан хувьцаат компани болов |- |'''1997''' |Бүтэц, зохион байгуулалтын шинэчлэл хийж, 175 ажилтантайгаар, 20 гаруй нэр төрлийн сүү, сүүн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг болсон байна. |- |'''2005''' |Бүрэн хувьчлагдаж, компанийн шинэчлэлийн эрин үе эхлэв |- |'''2009''' |Хоногт 200 тонн сүү, сүүн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх хүчин чадал бүхий аппаратны цехийг шинэчлэв. Хэнтий аймгийн Батширээт суманд сүү боловсруулах салбар үйлдвэр ашиглалтанд орж, нээлтээ хийв. |- |'''2011''' |ISO 9001:2008 батламжийг SAI GLOBAL байгууллагаас гардан авлаа. |- |'''2011''' |Орхон аймгийн Эрдэнэт хот дахь “Эрдэнэт Сүү Эко” ХХК-ийг ашиглалтанд оруулж, баруун бүсийн аймгуудыг сүү, сүүн бүтээгдэхүүнээр хангаж эхлэв. |- |'''2015''' |Сэлэнгэ аймгийн Мандал суманд голштейн үүлдрийн 300 үнээ бүхий “Макс-Агро” эрчимжсэн МАА-н цогцолбор ферм байгуулагдан, нээлтээ хийв |- |'''2016''' |Орчин үеийн дэвшилтэт технологи бүхий тетрапак асептик шугамыг үйлдвэрлэлд нэвтрүүлж, сүү ариутган савлах шугамыг шинэчлэн, элекстер савлагаатай сүү, тарагны үйлдвэрлэлийг автоматжуулах зэргээр техник технологийн томоохон шинэчлэлүүдийг хийв. |- |'''2017''' |Сүү ХК-ийн хувьцаагаар баталгаажсан, нийт 6 тэрбум төгрөгийн үнийн дүн бүхий “Сүү Бонд”-ыг арилжаалж, үйлдвэрлэлийн шинэ төрлийн савлагааны шугам нэвтрүүлэх хөрөнгө оруулалтыг татсан төдийгүй Монголын хөрөнгийн биржийн түүхэнд хамгийн богино хугацаанд, хамгийн өндөр дүнтэй бондыг нээлттэй зах зээл дээрээс амжилттай босгож чадлаа. |- |'''2018''' |Компанийн түүхт 60 жилийн ой тохиов |- |'''2024''' |СХД-ийн 29-р хороонд 1984 онд анхны шаваа тавьснаас хойш өмч хувьчлалаар оффисын барилгаа алдаж байсан бол 18 жилийн дараа эргүүлэн авч, шинэчлэн засварлаж шинэ оффистоо оров. |- |'''2024''' |Ажилчдын хүүхдүүдийн 120 ортой Мөрөөдлийн цэцэрлэг, фитнесс ашиглалтад оров. |} == Үйлдвэрлэл ба хүчин чадал == Компанийн сүү боловсруулах хүчин чадал өнөөдөр хоногт 130–200 тонн бөгөөд 70 гаруй нэр төрлийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж, улсын хэмжээнд 4,200 цэгт хүргэн нийлүүлдэг. 2024 онд нийт 28.9 сая литр сүү бэлтгэн авсан нь 68 жилийн түүхэн дэх хамгийн өндөр үзүүлэлт байлаа​. == Хөрөнгө оруулалт ба шинэчлэл == 2024 онд Сүү ХК нийт 13 томоохон төсөл хэрэгжүүлж, дэд бүтцээ хоёр дахин нэмэгдүүлэх '''Suu 2.0''' төслөө эхлүүлсэн. Үүнд: * Аммиакийн хөргөлтийн систем * Автомат CIP систем * Таргийн найрлага бэлтгэх автомат төхөөрөмж * Шинэ оффисын барилга * “Мөрөөдлийн цэцэрлэг” байгууламж == Бүтээгдэхүүн ба инноваци == Сүү ХК нь “HiFit”, “GoFit”, “ProFit” зэрэг пробиотикт баялаг бүтээгдэхүүнүүдийг Италийн '''Sacco Systems''' компанитай онцгой эрхийн гэрээний дагуу үйлдвэрлэж эхэлсэн<ref>{{Cite web |last=СУРТАЛЧИЛГАА |date=2024-05-02 |title=Сүү ХК Итали улсын Sacco Systems ХХК-тай гурван төрлийн ашигтай бактерийн онцгой эрхийн гэрээг үзэглэлээ |url=https://ikon.mn/n/34xa |access-date=2025-04-21 |website=ikon.mn |language=en}}</ref>. Мөн “Suuper” хүүхдэд зориулсан сүү, “Амтлаг” хөлдөөсөн тараг, “Amore” зайрмаг зэрэг инновац шингээсэн шинэ төрлүүдийг зах зээлд нэвтрүүлээд байна​. == Нийгмийн хариуцлага ба Боловсролын дэмжлэг == Сүү ХК нь хөдөө орон нутгийн 2500 гаруй малчин, фермертэй хамтран ажиллахаас гадна: * 120 хүүхдийн “Мөрөөдлийн цэцэрлэг” байгуулсан<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=СҮҮ ХК-ийн шинэ оффис, Мөрөөдлийн цэцэрлэгийн нээлт боллоо |url=https://gogo.mn/r/xvn9j |access-date=2025-04-21 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> * Их, дээд сургуулийн оюутнуудад 100% сургалтын төлбөрийн тэтгэлэг олгодог.<ref>{{Cite web |last=СУРТАЛЧИЛГАА |date=2024-09-11 |title=ОЮУТНЫ 100% ТЭТГЭЛЭГТ ХӨТӨЛБӨР ЗАРЛАГДЛАА |url=https://ikon.mn/n/38fp |access-date=2025-04-21 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> * ХААИС, ШУТИС, МУИС зэрэг их дээд сургуулиудтай мэргэжлийн хамтын ажиллагаа явуулдаг. * Өсвөрийн шатарчдын тэмцээнийг жил бүр зохион байгуулладаг.<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Сүү ХК өсвөрийн шатрын "СҮҮ 365" тэмцээнийг гурав дахь жилдээ зохион байгууллаа |url=https://gogo.mn/r/mw3dw |access-date=2025-04-21 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> == Санхүүгийн үзүүлэлтүүд == * 2024 онд борлуулалтын орлого: '''192.4 тэрбум ₮''' * Цэвэр ашиг: '''16 тэрбум ₮''' * Хувьцаа эзэмшигчдийн тоо: '''13,000 гаруй''' * 2024 оны ногдол ашиг: нийт '''4.8 тэрбум ₮'''-ийг тараасан​. * Бирж: Монголын хөрөнгийн бирж * Тикер: SUU * Арилжаанд оролцож буй нийт хувьцаа: '''344 сая ширхэг''' * Зах зээлийн үнэлгээ (2024 оны 12 сарын байдлаар): '''151.5 тэрбум ₮''' == Шагнал ба амжилт == * “Хүнсний манлай үйлдвэр” * “Оны шилдэг ААН” (Мөнгөн Меркури)<ref>{{Cite web |last=СУРТАЛЧИЛГАА |date=2022-12-28 |title="СҮҮ" ХК 2022 оны шилдэг аж ахуйн нэгжээр шалгарлаа |url=https://ikon.mn/n/2r9a |access-date=2025-04-21 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> * “Топ 100 аж ахуйн нэгж”-т дахин нэрлэгдсэн<ref>{{Cite web |last=ikon.mn |date=2024-11-15 |title=ТАНИЛЦ: Монгол Улсын 2023 оны ТОП-100 ААН ба онцлох үзүүлэлтүүд |url=https://ikon.mn/n/3a5i |access-date=2025-04-21 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> * “Ард түмний хүнс – 2025” шагналын эзэн<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Сүү ХК-ийн шилдэг бүтээгдэхүүн “Аморе” зайрмаг “Ард түмний хүнс”-ээр өргөмжлөгдлөө |url=https://gogo.mn/r/323558?i= |access-date=2025-04-21 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> == Эх сурвалж == <references /> ==Гадаад холбоос== {{commonscat}} * {{official website|https://www.suu.mn/}} 4uiyj0w96bgbce5cy8jhprssdz5vfgd LIME оператор 0 145987 859196 853603 2026-06-18T09:24:57Z Otgonjargal Gantulga 104791 859196 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс компани | name = LIME | logo = Onlime Network logo.png | industry = Харилцаа холбоо | founded = {{Start date|2021|10|24}} | hq_location = Монгол улс, Улаанбаатар хот | products = {{Unbulleted list|[[Хязгааргүй яриа, мессеж]]|[[Дуусдаггүй дата]]|[[Халаасны дата]]|[[Аяллын дата]]}} | num_employees = 80 }} {{Мэдээллийн хүснэгт компани | нэр = LIME | логотип = | төрөл = [[Виртуал оператор|Виртуал үүрэн холбооны оператор (MVNO)]] | салбар = [[Харилцаа холбоо]], мэдээллийн технологи | үүсгэн байгуулсан = 2019 он | үүсгэн байгуулагч = | төв_байр = [[Улаанбаатар]], [[Монгол Улс]] | үйлчилгээний_газар = Дэлхий даяар (200+ улсад интернэт холболттой үед) | бүтээгдэхүүн = Виртуал дугаар (72 эхэлсэн), яриа, мессеж, дата, eSIM | эх_компани = ''«Онлайм Нетворк» ХХК'' (Onlime Network LLC) | вебсайт = [https://lime.mn/ lime.mn] }} '''LIME''' (кирилл. «ЛАЙМ») нь [[Монгол Улс]]-ын харилцаа холбооны оператор компани бөгөөд ''«Онлайм Нетворк» ХХК''-ийн эзэмшиж буй аппликейшнд суурилсан харилцаа холбооны үйлчилгээний брэнд юм.<ref name="lime-tos">{{cite web |url=https://lime.mn/terms-of-service |title=LIME үйлчилгээний нөхцөл |publisher=Онлайм Нетворк ХХК |accessdate=2026-04-17}}</ref><ref name="ikon">{{cite web |url=https://ikon.mn/n/2kna |title=«72» дугаарын ид шид |publisher=ikon.mn |date=2022-06-02 |accessdate=2026-04-17}}</ref> Хэрэглэгч нь [[сим карт]] ашиглахгүйгээр, зөвхөн гар утасны аппликейшнээр дамжуулан '''72'''-оор эхэлсэн монгол дугаар авч, дэлхийн хаанаас ч Монгол руу яриа хийх, мессеж бичих, дата ашиглах боломжтой.<ref name="lime-home">{{cite web |url=https://lime.mn/ |title=LIME — Виртуал оператор |publisher=Онлайм Нетворк ХХК |accessdate=2026-04-17}}</ref> == Түүх == ''«Онлайм Нетворк» ХХК'' нь [[2019 он|2019]] онд үүсгэн байгуулагдсан бөгөөд уламжлалт [[сим карт]]ыг халж, цахим дугаар болон аппликейшнд суурилсан харилцаа холбооны шинэ шийдлийг хэрэглэгчдэд санал болгохоор зорьжээ.<ref name="ikon" /> LIME аппликейшн нь [[Apple App Store]] болон [[Google Play]] дэлгүүрүүдэд 2020 оноос эхлэн тархаж эхэлсэн ба хөгжүүлэлтийг харилцаа холбооны салбарын туршлагатай мэргэжилтнүүдтэй CallPro компани гүйцэтгэсэн.<ref name="appstore">{{cite web |url=https://apps.apple.com/us/app/lime-mongolia/id1521593146 |title=LIME Mongolia App |publisher=Apple App Store |accessdate=2026-04-17}}</ref> == Үйлчилгээ == LIME нь [[үүлэн тооцооллын технологи|үүлэн технологи]] болон [[реал-тайм харилцаа холбоо|бодит цагийн харилцаа холбоо]] (RTC) дээр суурилсан ''over-the-top'' (OTT) үйлчилгээ бөгөөд үндсэн үйлчилгээнд [[Монгол Улс]]-ын бүх суурин болон үүрэн холбооны хэрэглэгчидтэй холбогдох боломжтой '''«72»'''-оор эхэлсэн дугаар багтана.<ref name="lime-home" /> Нэмэлт үйлчилгээнд дараах зүйлс орно: * '''«Хязгааргүй яриа, мессеж»''' — сард 5&nbsp;000₮-ийн [[багц үйлчилгээ]]гээр бүх сүлжээнд хязгааргүй ярих, мессеж бичих боломж.<ref name="lime-home" /> * '''«Дуусдаггүй дата»''' — ямар ч дугаартай хэрэглэгчдэд зориулсан тусдаа дата багц.<ref name="lime-home" /> * '''«Дата eSIM»''' — эх орондоо болон олон улсад ашиглах [[eSIM]] дата үйлчилгээ.<ref name="lime-home" /> * '''«Халаасны дата»''' — зөөврийн [[мобайл хотспот|халаасны дата төхөөрөмж]], Wi-Fi хайх шаардлагагүйгээр интернэтэд холбогдоно.<ref name="lime-home" /> * '''«Аяллын дата»''' — хилийн чанадад ашиглах өндөр хурдны дата eSIM.<ref name="lime-home" /> * '''«Халаасны кино»''', '''«Бэлгийн карт»''', '''«Challenge»''' зэрэг нэмэлт контент болон урамшууллын үйлчилгээнүүд.<ref name="lime-home" /> Хэрэглэгч E-Mongolia, банкны аппликейшн зэрэг өдөр тутмын цахим үйлчилгээнд 72-оор эхэлсэн LIME дугаараа бүртгүүлэн ашиглах боломжтой.<ref name="lime-home" /><ref name="ikon" /> == Технологи ба платформ == LIME аппликейшн нь [[iOS]] 15.0 ба түүнээс дээш, [[Android]] 9.0 ба түүнээс дээш үйлдлийн системтэй ухаалаг гар утсанд зориулагдсан.<ref name="lime-tos" /> Интернэт холболттой үед дэлхийн '''200 гаруй улсаас''' ашиглах боломжтой ба хэрэглэгч 5 оронтой нэг удаагийн баталгаажуулах кодоор бүртгэл үүсгэдэг.<ref name="lime-tos" /> Үйлчилгээг үзүүлэхдээ «Онлайм Нетворк» ХХК нь [[Харилцаа холбооны зохицуулах хороо (Монгол Улс)|Харилцаа холбооны зохицуулах хороо]]-ны тусгай зөвшөөрлийн үндсэн дээр хүргэдэг бөгөөд «Монгол Улсын сүлжээний дугаарлалтын нэгдсэн төлөвлөгөө»-г баримтлан ажилладаг.<ref name="lime-home" /> == Хэрэглэгчийн баталгаажуулалт == Тус компани нь хэрэглэгчийг 3 түвшний баталгаажуулалтын тогтолцоогоор таньдаг. Түвшин 1-д утсан дугаар/цахим шуудан, түвшин 2-т иргэний үнэмлэх/гадаад паспорт, түвшин 3-д оператортой шууд холбогдох буюу [[ДАН систем]]ээр баталгаажуулах боломжтой.<ref name="lime-tos" /> Зөвхөн 16 ба түүнээс дээш насны Монгол Улсын иргэн LIME-ийн хэрэглэгч болно.<ref name="lime-tos" /> == Хэрэглэгчийн үйлчилгээ == LIME нь хэрэглэгчийн төвийн '''+976 7211-7211''' дугаараар техникийн зөвлөгөө, мэдээлэл өгдөг.<ref name="lime-tos" /> Үйлчилгээтэй холбоотой санал гомдлыг аппликейшны «Тусламж» цэсээр мөн хүлээн авдаг.<ref name="lime-tos" /> == Хамтын ажиллагаа == LIME нь [[Голомт банк]]ны [[SocialPay]] дижитал хэтэвчтэй хамтран 72-оор эхэлсэн дугаараараа Голомт банкны Интернэт банк, Smart bank, Easy info зэрэг дижитал үйлчилгээнд бүртгүүлэх, SocialPay-ээр төлбөр хийх зэрэг шийдлүүдийг нэвтрүүлжээ.<ref name="ikon" /> == Мөн үзэх == * [[Виртуал оператор]] * [[Харилцаа холбоо Монголд]] * [[Мобиком Корпораци]] * [[Юнител]] * [[Скайтел]] * [[Жи-Мобайл]] * [[ОНДО]] == Эшлэл == <references /> == Гадаад холбоос == * {{official|https://lime.mn/}} * [https://apps.apple.com/us/app/lime-mongolia/id1521593146 LIME Mongolia — Apple App Store] * [https://play.google.com/store/apps/details?id=mn.callpro.onlime LIME — Google Play дэлгүүр] [[Ангилал:Монгол Улсын компаниуд]] [[Ангилал:Монгол Улсын харилцаа холбооны компаниуд]] [[Ангилал:Виртуал үүрэн холбооны операторууд]] [[Ангилал:2019 онд үүсгэн байгуулагдсан компаниуд]] mtqgfqyg2x8dcohx5bw2s2spn960u56 Георгий Димитров 0 146717 859173 859140 2026-06-18T01:43:18Z Zorigt 49 859173 wikitext text/x-wiki [[Файл:Georgi Dimitrow.png|thumb]] '''Георгий Димитров''' ([[Болгар хэл|болгар.]] ''Гео̀рги Миха̀йлов Димитро́в''; 1882 оны 6-р сарын 18-нд [[Болгар|Болгарын]] Перник мужийн Ковачевци тосгонд төрж, 1949 оны 7-р сарын 2-нд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын [[Москва муж|Москва мужийн]] Барвиха тосгонд нас барсан) — [[Болгар|Болгарын]] хувьсгалч, төрийн, улс төрийн болон намын зүтгэлтэн. Болгарын болон олон улсын коммунист хөдөлгөөний зүтгэлтэн Георгий Димитровыг "Болгарын Ленин" гэж нэрлэдэг байсан бөгөөд Болгарын ард түмний удирдагч байжээ. == Намтар == 1909 оноос тэрээр Болгарын Ажилчны Социалист Ардчилсан Намын Төв Хорооны гишүүн байсан бөгөөд энэ нь сүүлд 1919 онд Болгарын Коммунист Нам болж өөрчлөгдсөн. 1909-1923 онд Ажилчдын Ерөнхий Үйлдвэрчний Эвлэлийн нарийн бичгийн дарга, ажил хаялтын зохион байгуулагчаар ажиллаж байжээ. 1913-1923 онд тэрээр Болгарын Парламентын гишүүн байв. 1921 онд [[Коминтерн|Коминтерний]] 3-р Их Хуралд оролцож, тэр жилдээ Профинтерний Төв Зөвлөлийн гишүүнээр сонгогджээ. 1923 оны 9-р сард тэрээр Болгарт Цанковын засгийн газрын эсрэг зэвсэгт бослогын удирдагчдын нэг байв. Эрх мэдлийг булаан авах оролдлого бүтэлгүйтсэний дараа тэрээр В.Коларов болон Коминтерний бусад төлөөлөгчдийн хамт Югослав руу зугтаж, дараа нь ЗХУ-д амьдарч байжээ. Түүнийг 1933 оны 2-р сарын 27-нд Рейхстагийг галдан шатаасан гэх хэргээр Нацист Германы эрх баригчид баривчилжээ. Гэсэн хэдий ч 1933 оны 9-12-р сард болсон Лайпцигийн шүүх хурал дээр түүнийг цагаатгасан байна. Шүүх хурлын үеэр Димитров өөрийгөө шүүгдэгчээс нацистуудыг буруутгагч болгон хувиргасан байдлаар хамгаалалтаа хийсэн юм. 1934 оны 2-р сарын 27-нд Георгий Димитров болон түүний хамтран зүтгэгч Васил Танев, Благой Попов нарыг Москва руу онгоцоор хүргэсэн байна. Димитровын ЗХУ дахь анхны сонгуульт албан тушаал нь тухайн үед Смольныйд байрладаг байсан Ленинградын Зөвлөлийн орлогч байсан. Болгарын засгийн газар Димитров болон түүний хамтрагчид болох Попов, Танев нарыг өөрийн иргэн гэж үзэхээс татгалзсан тул ЗХУ-ын засгийн газар гэр бүлийнх нь хүсэлтээр тэднийг Зөвлөлт Холбоот Улсын иргэн гэж хүлээн зөвшөөрсөн; 1934 оны 2-р сарын 15-нд иргэншил олгосон нь тэднийг шоронгоос суллах боломжийг бий болгосон. [[Файл:Joseph Stalin and Georgi Dimitrov, 1936.jpg|thumb|И.Сталины хамт, 1936 он.]] 1934 оны 4-р сарын сүүлээр тэрээр Коминтерний Гүйцэтгэх хорооны Улс төрийн комисст сонгогдож, Коминтерний Төв Европын нарийн бичгийн дарга нарын газрын даргаар томилогджээ. Ийнхүү 1930-аад онд Георгий Димитров, [[Эрнст Тельманн]], [[Долорес Ибаррури]] нарын хамт олон улсын [[Коммунизм|коммунист хөдөлгөөний]] удирдагчдын нэг болжээ. Дайны дараа Болгарт Зөвлөлтийн талыг баримтлагч дэглэм тогтсоны дараа Георгий Димитров 1945 оны 11-р сард эх орондоо буцаж ирэв. 1946 оны 11-р сарын 6-нд тэрээр Болгарын Сайд нарын Зөвлөлийн даргаар томилогджээ. 1948 оны 12-р сараас нас барах хүртлээ тэрээр Болгарын Коммунист Намын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байжээ. 1949 оны 4-р сард Г.Димитров эмчилгээ хийлгэхээр Москвад ирэв. Тэрээр элэгний хатуурал, чихрийн шижин, архаг түрүү булчирхайн үрэвсэл өвчнөөр шаналж байв. Ирснээс хойш ердөө хоёр долоо хоногийн дараа Димитровын бие огцом мууджээ. 1949 оны 7-р сарын 2-нд Георгий Димитров Москвагийн ойролцоох Барвиха тосгонд эмчилгээ хийлгэж байхдаа нас баржээ. Зөвлөлтийн нэр хүндтэй эмч нар түүнийг зүрхний дутагдлын II үе шаттай байсан гэж оношилжээ. {{DEFAULTSORT:Димитров, Георгий}} [[Ангилал:Болгарын хувьсгалч]] [[Ангилал:Болгарын улс төрч]] [[Ангилал:1882 онд төрсөн]] [[Ангилал:1949 онд өнгөрсөн]] qdbka59vgdns1dopd7rl7hq37bkk79d Канаверал хошуу 0 146719 859174 859142 2026-06-18T01:46:29Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Канаверал үзүүр]] to [[Канаверал хошуу]] without leaving a redirect 859142 wikitext text/x-wiki [[Файл:Cape canaveral.jpg|thumb]] '''Кана́верал''' '''үзүүр''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Cape Canaveral''; —[[Испани хэл|испани]] хэлний- ''cañaveral'' — «чихрийн нишингэний талбай); 1964—1973 онуудад — Кеннеди үзүүр ([[Англи хэл|англи.]] ''Cape Kennedy'') — АНУ-ын [[Флорида]] мужийн [[Атлантын далай|Атлантын далайн]] эрэг дээрх Мерритт арлын зүүн талд орших үзүүр/ хошуу юм. Энэхүү хошуу нь [[АНУ-ын Сансрын хүчин|АНУ-ын Сансрын хүчний]] баазын өлгий нутаг болох Сансрын эрэг буюу "Space Coast" гэгддэг газрын нэг хэсэг юм. Америкийн олон тооны сансрын хөлгүүд бааз болон хөрш зэргэлдээ Мерритт арал дээрх [[Кеннедийн Сансрын нислэгийн төв|Кеннедигийн]] [[Кеннедийн Сансрын нислэгийн төв|Сансрын нислэгийн төвөөс]] хөөргөсөн тул "Кейп Канаверал" буюу "Канаверал" гэдэг нэр нь хоёр хөөргөх цэгийг илэрхийлэл болжээ. Энд мөн [[АНУ-ын Агаарын цэргийн хүчин|АНУ-ын Агаарын цэргийн хүчний]] бааз байралдаг юм. Тус бүс нутгийн шуудангийн салбарыг 1893-1954 онуудад Артезия, 1954-1962 онуудад Канаверал боомт, 1962 оноос өнөөг хүртэл Канаверал хошуу гэж нэрлэж иржээ. arymz44w7r5jfwuehh2cyvvhq5kdy1r 859175 859174 2026-06-18T01:50:08Z Zorigt 49 859175 wikitext text/x-wiki [[Файл:Cape canaveral.jpg|thumb]] '''Канаверал хошуу''' ({{langx|en|Cape Canaveral}}; — [[Испани хэл|испани]] хэлний- ''cañaveral'' — «чихрийн нишингийн талбай); 1964—1973 онуудад — Кеннеди хошуу ({{langx|en|Cape Kennedy}}) — АНУ-ын [[Флорида]] мужийн [[Атлантын далай|Атлантын далайн]] эрэг дээрх Мерритт арлын зүүн хэсэгт орших хошуу юм. Энэхүү хошуу нь [[АНУ-ын Сансрын хүчин|АНУ-ын Сансрын хүчний]] баазын өлгий нутаг болох Сансрын эрэг буюу "Space Coast" гэгддэг газрын нэг хэсэг юм. Америкийн олон тооны сансрын хөлгүүд бааз болон хөрш зэргэлдээ Мерритт арал дээрх [[Кеннедийн Сансрын нислэгийн төв|Кеннедийн Сансрын нислэгийн төвөөс]] хөөргөсөн тул "Кейп Канаверал" буюу "Канаверал" гэдэг нэр нь хоёр хөөргөх цэгийг илэрхийлэл болжээ. Энд мөн [[АНУ-ын Агаарын цэргийн хүчин|АНУ-ын Агаарын цэргийн хүчний]] бааз байрладаг. Тус бүс нутгийн шуудангийн салбарыг 1893-1954 онуудад Артезия, 1954-1962 онуудад Канаверал боомт, 1962 оноос өнөөг хүртэл Канаверал хошуу гэж нэрлэж иржээ. 0o0gt9pibf23mwmxvgxseq9sztok94i Washington Post 0 146720 859176 859147 2026-06-18T01:52:30Z Zorigt 49 [[Вашингтоны шуудан]] руу чиглүүлэгдлээ 859176 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Вашингтоны шуудан]] fciqv0rok0q92es3fyygsmcwuz95r4z АНУ-ын хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл 0 146721 859148 2026-06-17T12:20:45Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''АНУ-ын хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл''' -бол Америкийн Нэгдсэн Улсын хэвлэмэл хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдийг хэлдэг юм. == Түүх == '''19-р зуун''' 19-р зууны дунд үед Америкийн тогтмол хэвлэлийн үнийн бодлогыг олон нийтийн амьдралд шинэ үзэгдэл гэж үздэг байв: с..." 859148 wikitext text/x-wiki '''АНУ-ын хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл''' -бол Америкийн Нэгдсэн Улсын хэвлэмэл хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдийг хэлдэг юм. == Түүх == '''19-р зуун''' 19-р зууны дунд үед Америкийн тогтмол хэвлэлийн үнийн бодлогыг олон нийтийн амьдралд шинэ үзэгдэл гэж үздэг байв: сонинууд ердөө 1-2 центийн үнэтэй байсан юм. Эдгээр боломжийн үнэтэй хэвлэлүүд нь зөвхөн мэдээллийн эх сурвалж төдийгүй олон нийтийн санаа бодлыг удирдах гол хэрэгсэл болж, хэвлэлийн салбарыг дөрөв дэх засаглал болгон хувиргасан. Өдөр тутмын өнгөт "USA Today" сонин гарахаас өмнө тус улсад үндэсний хэвлэл гэж нэрлэгддэг хэвлэл байгаагүй юм. 1850-иад онд өдөр тутмын хэвлэлүүд нийтдээ 2.5 сая хувь хэвлэгддэг байсан бол долоо хоног тутмын хэвлэлүүд 10 сая орчим хувь хэвлэгддэг байжээ. Хойд хэсэгт Нью-Йорк хот нь хэвлэлийн тэргүүлэх нийслэл байв; бусад хойд мужуудын сонинууд санхүүгийн нөөц, мэргэшсэн сэтгүүлчгүй байсан тул тэргүүлэх сонин, орон нутгийн мэдээний уг мэдээг дахин хэвлэхээр хязгаарлагдаж байв. Нью-Йорк хотын хэвлэл 1850, 1860-аад онд улс оронд ноёрхож байв. 1860 оны 12-р сард Herald сонины өдөр тутмын дундаж хэвлэл 77,107 хувь, ням гарагийнх 82,656 хувь байв. Энэ нь дэлхийн хамгийн том эргэлт байсан бөгөөд алдарт Лондон Таймс сонин хүртэл 25,000 хувь цөөн байв. Tribune сонин 1861 оны 4-р сарын 10-нд өдөр тутмын эргэлт 55,000, долоо хоног тутмынх нь 287,750 хувь байжээ. Нью-Йорк Сан сонин өдөрт ойролцоогоор 60,000, Нью-Йорк Таймс сонин 35,000, Нью-Йорк Ивнинг Пост сонин 20,000 хувь хэвлэгддэг байв. Гэсэн хэдий ч Нью-Йоркийн сонинуудын нөлөөг тэдний хэвлэгдэх тоогоор бус, харин тархалтын талбай, уншигчдын тоогоор нь тодорхойлсон - 300 мянга гаруй хувь хэвлэгддэг Нью-Йорк Трибюн буюу "New York Tribune" сонин уншигчдынхаа тоо саяд хүрч байна гэж мэдэгджээ. Энэ үед долоо хоног тутмын хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд өргөн тархсан бөгөөд үүнд 1857 онд хэвлэгдэж эхэлсэн Harper’s Weekly, мөн хэд хэдэн утга зохиолын болон улс төрийн сэтгүүлүүд багтжээ. '''20-р зуун''' [[Эрэн сурвалжлах сэтгүүл зүй|Эрэн сурвалжлах сэтгүүлзүйн]] төрлийг "makrakers" гэгддэг Америкийн сэтгүүлчид бий болгосон. Уотергейтийн дуулиан (сурвалжлагч Карл Бенштейний бүтээл) нь энэ төрөлд багтаж, салбарын хамгийн шилдэг цаг үеийг тэмдэглэсэн юм. Америкийн баримтат кино найруулагч Майкл Фрэнсис Мур хожим нь энэ төрөл жанрын уламжлалыг өвлөн авсан. '''21-р зуун''' 2008 оны 5-р сарын 23-ны байдлаар АНУ-д 1422 өдөр тутмын сонин, 6253 долоо хоног тутмын сонин байсан. Өдөр тутмын сонины нэр хүнд жилээс жилд буурч байгаа нь хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдийн редакцийн бие даасан байдлыг хадгалахад улам бүр хэцүү болгож байв. 1990 он гэхэд Нью-Йорк хотод ердөө 5 өдөр тутмын сонин үлдсэн нь 19-р зууны төгсгөлд 18 байсан бол 1995 он гэхэд АНУ-д өдөр тутмын сонины тоо 1538-аас 1532 болж буурсан байна. 2008 оны санхүүгийн хямралын дараа энэ салбар хүнд байдалд орсон. Зөвхөн 2008 онд л 16000 сэтгүүлчид ажлаас халагджээ. == Хамгийн олноор хэвлэгддэг үзүүлэлтээр == * ''[[USA Today]]'' * ''[[The Wall Street Journal]]'' * ''[[The New York Times]]'' * ''[[Los Angeles Times]]'' * ''[[Chicago Tribune]]'' * ''[[The Washington Post]]'' * ''[[Daily News]]'' * ''[[New York Post]]'' * ''[[The Denver Post]]'' * ''The Times Of Earth'' * ''The Dallas Morning News'' * ''The Philadelphia Inquirer'' * ''Houston Chronicle'' * ''The Detroit News'' / ''Detroit Free Press'' * ''Star Tribune'' * ''The Star-Ledger'' * ''[[The Boston Globe]]'' * ''The Arizona Republic'' * ''The Atlanta Journal-Constitution'' * ''Newsday'' * ''The Plain Dealer'' * ''San Francisco Chronicle'' * ''Tampa Bay Times'' * ''The Seattle Times'' / ''Seattle Post-Intelligencer'' * ''St. Louis Post-Dispatch'' === Хамгийн ууган хэвлэлүүд === * ''The New Hampshire Gazette'' (1756) * ''Hartford Courant'' (1764) * ''The Augusta Chronicle'' (1785) * ''Daily Hampshire Gazette'' (1786) * ''Pittsburgh Post-Gazette'' (1786) * ''The Berkshire Eagle'' (1789) * ''The Recorder'' (1792) * ''Rutland Herald'' (1794) * ''The Bulletin'' (1796) * ''The Keene Sentinel'' (1799) * ''[[New York Post]]'' (1801) * ''The Post and Courier'' (1803) * ''The Post-Standard'' (1829) 2hmtk5pjyi46qxjebo3gu95g9nkeq0e 859185 859148 2026-06-18T02:51:35Z Zorigt 49 859185 wikitext text/x-wiki '''АНУ-ын хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл''' бол [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын хэвлэмэл хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдийг хэлдэг юм. == Түүх == ===19-р зуун=== 19-р зууны дунд үед Америкийн тогтмол хэвлэлийн үнийн бодлогыг олон нийтийн амьдралд шинэ үзэгдэл гэж үздэг байв: сонинууд ердөө 1-2 центийн үнэтэй байсан юм. Эдгээр боломжийн үнэтэй хэвлэлүүд нь зөвхөн мэдээллийн эх сурвалж төдийгүй олон нийтийн санаа бодлыг удирдах гол хэрэгсэл болж, хэвлэлийн салбарыг дөрөв дэх засаглал болгон хувиргасан. Өдөр тутмын өнгөт "USA Today" сонин гарахаас өмнө тус улсад үндэсний хэвлэл гэж нэрлэгддэг хэвлэл байгаагүй юм. 1850-иад онд өдөр тутмын хэвлэлүүд нийтдээ 2.5 сая хувь хэвлэгддэг байсан бол долоо хоног тутмын хэвлэлүүд 10 сая орчим хувь хэвлэгддэг байжээ. Хойд хэсэгт Нью-Йорк хот нь хэвлэлийн тэргүүлэх нийслэл байв; бусад хойд мужуудын сонинууд санхүүгийн нөөц, мэргэшсэн сэтгүүлчгүй байсан тул тэргүүлэх сонин, орон нутгийн мэдээний уг мэдээг дахин хэвлэхээр хязгаарлагдаж байв. Нью-Йорк хотын хэвлэл 1850, 1860-аад онд улс оронд ноёрхож байв. 1860 оны 12-р сард Herald сонины өдөр тутмын дундаж хэвлэл 77,107 хувь, ням гарагийнх 82,656 хувь байв. Энэ нь дэлхийн хамгийн том эргэлт байсан бөгөөд алдарт Лондон Таймс сонин хүртэл 25,000 хувь цөөн байв. Tribune сонин 1861 оны 4-р сарын 10-нд өдөр тутмын эргэлт 55,000, долоо хоног тутмынх нь 287,750 хувь байжээ. Нью-Йорк Сан сонин өдөрт ойролцоогоор 60,000, Нью-Йорк Таймс сонин 35,000, Нью-Йорк Ивнинг Пост сонин 20,000 хувь хэвлэгддэг байв. Гэсэн хэдий ч Нью-Йоркийн сонинуудын нөлөөг тэдний хэвлэгдэх тоогоор бус, харин тархалтын талбай, уншигчдын тоогоор нь тодорхойлсон - 300 мянга гаруй хувь хэвлэгддэг Нью-Йорк Трибюн буюу "New York Tribune" сонин уншигчдынхаа тоог саяд хүрч байна гэж мэдэгджээ. Энэ үед долоо хоног тутмын хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд өргөн тархсан бөгөөд үүнд 1857 онд хэвлэгдэж эхэлсэн Harper’s Weekly, мөн хэд хэдэн утга зохиолын болон улс төрийн сэтгүүлүүд багтжээ. ===20-р зуун=== [[Эрэн сурвалжлах сэтгүүл зүй|Эрэн сурвалжлах сэтгүүл зүйн]] төрлийг "makrakers" гэгддэг Америкийн сэтгүүлчид бий болгосон. Уотергейтийн дуулиан (сурвалжлагч Карл Бенштейний бүтээл) нь энэ төрөлд багтаж, салбарын хамгийн шилдэг цаг үеийг тэмдэглэсэн юм. Америкийн баримтат кино найруулагч Майкл Фрэнсис Мур хожим нь энэ төрөл жанрын уламжлалыг өвлөн авсан. ===21-р зуун=== 2008 оны 5-р сарын 23-ны байдлаар АНУ-д 1422 өдөр тутмын сонин, 6253 долоо хоног тутмын сонин байсан. Өдөр тутмын сонины нэр хүнд жилээс жилд буурч байгаа нь хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдийн редакцын бие даасан байдлыг хадгалахад улам бүр хэцүү болгож байв. 1990 он гэхэд Нью-Йорк хотод ердөө 5 өдөр тутмын сонин үлдсэн нь 19-р зууны төгсгөлд 18 байсантай харьцуулахад бага тоо юм. 1995 он гэхэд АНУ-д өдөр тутмын сонины тоо 1538-аас 1532 болж буурсан байна. 2008 оны санхүүгийн хямралын дараа энэ салбар хүнд байдалд орсон. Зөвхөн 2008 онд л 16000 сэтгүүлч ажлаас халагджээ. == Хамгийн олноор хэвлэгддэг үзүүлэлтээр == * ''[[USA Today]]'' * ''[[The Wall Street Journal]]'' * ''[[The New York Times]]'' * ''[[Los Angeles Times]]'' * ''[[Chicago Tribune]]'' * ''[[The Washington Post]]'' * ''[[Daily News]]'' * ''[[New York Post]]'' * ''[[The Denver Post]]'' * ''The Times Of Earth'' * ''The Dallas Morning News'' * ''The Philadelphia Inquirer'' * ''Houston Chronicle'' * ''The Detroit News'' / ''Detroit Free Press'' * ''Star Tribune'' * ''The Star-Ledger'' * ''[[The Boston Globe]]'' * ''The Arizona Republic'' * ''The Atlanta Journal-Constitution'' * ''Newsday'' * ''The Plain Dealer'' * ''San Francisco Chronicle'' * ''Tampa Bay Times'' * ''The Seattle Times'' / ''Seattle Post-Intelligencer'' * ''St. Louis Post-Dispatch'' === Хамгийн ууган хэвлэлүүд === * ''The New Hampshire Gazette'' (1756) * ''Hartford Courant'' (1764) * ''The Augusta Chronicle'' (1785) * ''Daily Hampshire Gazette'' (1786) * ''Pittsburgh Post-Gazette'' (1786) * ''The Berkshire Eagle'' (1789) * ''The Recorder'' (1792) * ''Rutland Herald'' (1794) * ''The Bulletin'' (1796) * ''The Keene Sentinel'' (1799) * ''[[New York Post]]'' (1801) * ''The Post and Courier'' (1803) * ''The Post-Standard'' (1829) m6sgr2f7jvrkabmif0s3634wyvfudya USA Today 0 146722 859151 2026-06-17T12:46:00Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:USA Today building.jpg|thumb|347x347px]] [[Файл:USA Today (2020-01-29).svg|thumb|341x341px]] '''USA Today''' буюу Ю-Эс-Эй түдей гэж унших (англиар- "АНУ өнөөдөр") — АНУ-д анхны Үндэсний өдөр тутмын сонин. Ажил хэрэгч Эл Ньюхарт Вашингтон хотод үүсгэн байгуулсан. Сонины анхны дугаар 1982 оны 9-р сарын 1..." 859151 wikitext text/x-wiki [[Файл:USA Today building.jpg|thumb|347x347px]] [[Файл:USA Today (2020-01-29).svg|thumb|341x341px]] '''USA Today''' буюу Ю-Эс-Эй түдей гэж унших (англиар- "АНУ өнөөдөр") — АНУ-д анхны Үндэсний өдөр тутмын сонин. Ажил хэрэгч Эл Ньюхарт Вашингтон хотод үүсгэн байгуулсан. Сонины анхны дугаар 1982 оны 9-р сарын 15-нд гарсан бөгөөд анхны ерөнхий редактор нь Жон Сайгенталер юм. Тус сонин нь [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк хотод]] байрлах "USA Today Co". компаний төв байрнаас үйл ажиллагаагаа явуулдаг. Тус сонин нь АНУ даяар 37 цэгт, олон улсад 5 нэмэлт цэгт хэвлэгддэг. Тус сонины динамик дизайн нь товч тайлан, өнгөт зураг, мэдээллийн график, поп соёлын түүхийг багтаасан зэрэг бусад онцлог шинж чанаруудыг ашигласнаар дэлхий даяарх орон нутгийн, бүс нутгийн болон Үндэсний хэмжээний сонины хэв маягт нөлөөлсөн юм. == Түүх == 1985 оны 4-р улирал гэхэд ''USA Today'' сонин АНУ-ын хоёр дахь том сонин болж, өдөрт 1.4 сая хувь гардаг болжээ. 1987 он гэхэд тус сонины өдөр тутмын нийт уншигчдын тоо (Симмонс Зах Зээлийн Судалгааны Товчооны статистикийн мэдээгээр) 5.5 саяд хүрсэн нь АНУ-ын өдөр тутмын сонинууд дотроос хамгийн өндөр үзүүлэлт байжээ. 1986 оны 5-р сарын 6-нд USA Today сонин Швейцарьт олон улсын салбар хэвлэлээ гаргаж эхэлсэн. 1991 оны 7-р сар гэхэд Симмонсын Зах Зээлийн Судалгааны Товчооноос ''USA Today'' сонины өдөр тутмын нийт уншигчдын тоо бараг 6.6 сая байсан нь түүхэн дээд амжилт бөгөөд АНУ-ын өдөр тутмын сонины хамгийн олон уншигчтай гэсэн тооцоо гаргажээ. 1991 оны 9-р сарын 1-нд ''USA Today'' сонин Лондон хотод Их Британи болон Британийн арлуудад зориулсан олон улсын хэвлэлийн дөрөв дэх хэвлэлийн сайтаа нээжээ. 2000 оны 2-р сарын 8-нд Ганнетт нь сониноос улс орон даяарх телевизийн сувгуудыг орон нутгийн мэдээ, вэбсайтууддаа ашиглах зорилгоор мэдээлэх зорилготой USA Today Live нэвтрүүлэг, интернетийн санаачилгыг эхлүүлсэн; мөн уг төсөл нь USA Today вэбсайттай нэгтгэсэн бөгөөд текстэн форматаас мэдээний контент бүхий аудио, видео клипүүдийг багтаасан байна. 2010 оны 8-р сарын 27-нд ''USA Today'' сонин мэдээллийн хүрээний бүтцээ өөрчлөн зохион байгуулж, 130 ажилтнаа цомхотгохоо зарлав. Түүнчлэн тус сонин хэвлэлээс анхаарлаа холдуулж, дижитал платформууд (USAToday.com болон түүнтэй холбоотой гар утасны програмууд)-даа илүү их анхаарал хандуулж, USA Today Sports нэртэй шинэ хэвлэл нээхээ зарласан юм. АНУ болон Канадад тараагддаг тус сонины үндсэн дугаарт тус бүр 4 хэсгээс бүрдэнэ: Мэдээ (нүүр хуудас), Мөнгө, Спорт, Амьдрал. 1998 оны 3-р сараас хойш Амьдралын Баасан гарагийн дугаар нь хоёр хэсэгт хуваагдсан: зугаа цэнгэлд чиглэсэн ердийн Амьдрал (Амралтын өдрүүдийн хадмал гарчигтай; E хэсэг), телевизийн тойм, жагсаалт, DVD булан, киноны тойм, чиг хандлага, мөн "Дашин зам ба зугаа цэнгэл" нэртэй аяллын нэмэлт (D хэсэг). Тус сонины олон улсын дугаарт хоёр хэсэг бий: нэг хэсэгт Мэдээ ба Мөнгө, нөгөө хэсэгт Спорт ба Амьдрал. == Удирдлага == 2012 оны 5-р сард хэвлэл мэдээллийн салбарт 40 жил ажилласан, CBS Digital Media-ийн ерөнхийлөгч асан Ларри Крамерыг USA Today сонины ерөнхийлөгч, хэвлэн нийтлэгчээр томилж, 2009 оноос хойш тус сонины хэвлэн нийтлэгчээр ажиллаж байсан Дэвид Ханкег орложээ. Ларри Крамерт дижитал үйл ажиллагаанаас олох орлогыг нэмэгдүүлэхийг эрмэлзэж буй сонины шинэ стратеги боловсруулах үүрэг хүлээсэн. 2012 оны 7-р сард Крамер тус вэбсайтыг үүсгэн байгуулснаас хойш хоёр жилийн дараа буюу 1999 онд MarketWatch-ийн ахлах редактороор ажилд авсан Дэвид Каллавэйг сонины ерөнхий редактороор ажилд авсан. Каллавэй өмнө нь Bloomberg News-т Европ даяарх банк, хөрөнгө оруулалтын банк, хөрөнгийн менежментийн бизнесийг хамарсан, мөн Boston Herald сонинд "Бостоны бизнесийн дүүрэгт гарч буй зүйлс" сэдвээр өдөр тутмын санхүүгийн булан бичиж байсан. 2024 оны 9-р сарын байдлаар ерөнхий редактор нь Карен Бохан юм. t3zbtf93kcbi85cfucllwce9qbjw34o 859184 859151 2026-06-18T02:48:39Z Zorigt 49 859184 wikitext text/x-wiki [[Файл:USA Today building.jpg|thumb|347x347px]] [[Файл:USA Today (2020-01-29).svg|thumb|341x341px]] '''USA Today''' ("Ю-Эс-Эй түдэй" гэж уншина, англиар "АНУ өнөөдөр") — АНУ-ын анхны Үндэсний өдөр тутмын сонин. Эл Ньюхарт Вашингтон хотод үүсгэн байгуулсан. Сонины анхны дугаар 1982 оны 9-р сарын 15-нд гарсан бөгөөд анхны ерөнхий редактор нь Жон Сайгенталер юм. Тус сонин нь [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк хотод]] байрлах "USA Today Co". компанийн төв байрнаас үйл ажиллагаагаа явуулдаг. Тус сонин нь АНУ даяар 37 цэгт, олон улсад 5 нэмэлт цэгт хэвлэгддэг. Тус сонины динамик дизайн нь товч тайлан, өнгөт зураг, мэдээллийн график, поп соёлын түүхийг багтаасан зэрэг бусад онцлог шинж чанаруудыг ашигласнаар дэлхий даяарх орон нутгийн, бүс нутгийн болон Үндэсний хэмжээний сонины хэв маягт нөлөөлсөн юм. == Түүх == 1985 оны 4-р улирал гэхэд ''USA Today'' сонин АНУ-ын хоёр дахь том сонин болж, өдөрт 1.4 сая хувь гардаг болжээ. 1987 он гэхэд тус сонины өдөр тутмын нийт уншигчдын тоо (Симмонс Зах Зээлийн Судалгааны Товчооны статистикийн мэдээгээр) 5.5 саяд хүрсэн нь АНУ-ын өдөр тутмын сонинууд дотроос хамгийн өндөр үзүүлэлт байжээ. 1986 оны 5-р сарын 6-нд USA Today сонин Швейцарт олон улсын салбар хэвлэлээ гаргаж эхэлсэн. 1991 оны 7-р сар гэхэд Симмонсын Зах Зээлийн Судалгааны Товчооноос ''USA Today'' сонины өдөр тутмын нийт уншигчдын тоо бараг 6.6 сая байсан нь түүхэн дээд амжилт бөгөөд АНУ-ын өдөр тутмын сонины хамгийн олон уншигчтай гэсэн тооцоо гаргажээ. 1991 оны 9-р сарын 1-нд ''USA Today'' сонин Лондон хотод Их Британи болон Британийн арлуудад зориулсан олон улсын хэвлэлийн дөрөв дэх хэвлэлийн сайтаа нээжээ. 2000 оны 2-р сарын 8-нд Ганнетт нь сониноос улс орон даяарх телевизийн сувгуудыг орон нутгийн мэдээ, вэбсайтууддаа ашиглах зорилгоор мэдээлэх зорилготой USA Today Live нэвтрүүлэг, интернетийн санаачилгыг эхлүүлсэн; улмаар уг төслийг USA Today вэбсайттай нэгтгэсэн бөгөөд текстэн форматаас мэдээний контент бүхий аудио, видео клипүүдийг багтаасан байна. 2010 оны 8-р сарын 27-нд ''USA Today'' сонин мэдээллийн хүрээний бүтцээ өөрчлөн зохион байгуулж, 130 ажилтнаа цомхотгохоо зарлав. Түүнчлэн тус сонин хэвлэлээс анхаарлаа холдуулж, дижитал платформууд (USAToday.com болон түүнтэй холбоотой гар утасны програмууд)-даа илүү их анхаарал хандуулж, USA Today Sports нэртэй шинэ хэвлэл нээхээ зарласан юм. АНУ болон Канадад тараагддаг тус сонины үндсэн дугаар тус бүр 4 хэсгээс бүрдэнэ: Мэдээ (нүүр хуудас), Мөнгө, Спорт, Амьдрал. 1998 оны 3-р сараас хойш Амьдралын Баасан гаргийн дугаар нь хоёр хэсэгт хуваагдсан: зугаа цэнгэлд чиглэсэн ердийн Амьдрал (Амралтын өдрүүдийн хадмал гарчигтай; E хэсэг), телевизийн тойм, жагсаалт, DVD булан, киноны тойм, чиг хандлага, мөн "Дашин зам ба зугаа цэнгэл" нэртэй аяллын нэмэлт (D хэсэг). Тус сонины олон улсын дугаарт хоёр хэсэг бий: нэг хэсэгт Мэдээ ба Мөнгө, нөгөө хэсэгт Спорт ба Амьдрал. == Удирдлага == 2012 оны 5-р сард хэвлэл мэдээллийн салбарт 40 жил ажилласан, CBS Digital Media-ийн ерөнхийлөгч асан Ларри Крамерыг USA Today сонины ерөнхийлөгч, хэвлэн нийтлэгчээр томилж, 2009 оноос хойш тус сонины хэвлэн нийтлэгчээр ажиллаж байсан Дэвид Ханкег орложээ. Ларри Крамер дижитал үйл ажиллагаанаас олох орлогыг нэмэгдүүлэхийг эрмэлзэж буй сонины шинэ стратеги боловсруулах үүрэг хүлээсэн. 2012 оны 7-р сард Крамер тус вэбсайтыг үүсгэн байгуулснаас хойш хоёр жилийн дараа буюу 1999 онд MarketWatch-ийн ахлах редактороор ажилд авсан Дэвид Каллавэйг сонины ерөнхий редактороор ажилд авсан. Каллавэй өмнө нь Bloomberg News-т Европ даяарх банк, хөрөнгө оруулалтын банк, хөрөнгийн менежментийн бизнесийг хамарсан, мөн Boston Herald сонинд "Бостоны бизнесийн дүүрэгт гарч буй зүйлс" сэдвээр өдөр тутмын санхүүгийн булан бичиж байсан. 2024 оны 9-р сарын байдлаар ерөнхий редактор нь Карен Бохан юм. jnbqlilvewaqs8tsp47joq6wmkscwut 859189 859184 2026-06-18T05:59:19Z Avirmed Batsaikhan 53733 859189 wikitext text/x-wiki [[Файл:USA Today building.jpg|thumb|347x347px]] [[Файл:USA Today (2020-01-29).svg|thumb|341x341px]] '''USA Today''' ("Ю-Эс-Эй түдэй" гэж уншина, англиар "АНУ өнөөдөр") — АНУ-ын анхны Үндэсний өдөр тутмын сонин. Эл Ньюхарт Вашингтон хотод үүсгэн байгуулсан. Сонины анхны дугаар 1982 оны 9-р сарын 15-нд гарсан бөгөөд анхны ерөнхий редактор нь Жон Сайгенталер юм. Тус сонин нь [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк хотод]] байрлах "USA Today Co". компанийн төв байрнаас үйл ажиллагаагаа явуулдаг. Тус сонин нь АНУ даяар 37 цэгт, олон улсад 5 нэмэлт цэгт хэвлэгддэг. Тус сонины динамик дизайн нь товч тайлан, өнгөт зураг, мэдээллийн график, поп соёлын түүхийг багтаасан зэрэг бусад онцлог шинж чанаруудыг ашигласнаар дэлхий даяарх орон нутгийн, бүс нутгийн болон Үндэсний хэмжээний сонины хэв маягт нөлөөлсөн юм. == Түүх == 1985 оны 4-р улирал гэхэд ''USA Today'' сонин АНУ-ын хоёр дахь том сонин болж, өдөрт 1.4 сая хувь гардаг болжээ. 1987 он гэхэд тус сонины өдөр тутмын нийт уншигчдын тоо (Симмонс Зах Зээлийн Судалгааны Товчооны статистикийн мэдээгээр) 5.5 саяд хүрсэн нь АНУ-ын өдөр тутмын сонинууд дотроос хамгийн өндөр үзүүлэлт байжээ. 1986 оны 5-р сарын 6-нд USA Today сонин Швейцарт олон улсын салбар хэвлэлээ гаргаж эхэлсэн. 1991 оны 7-р сар гэхэд Симмонсын Зах Зээлийн Судалгааны Товчооноос ''USA Today'' сонины өдөр тутмын нийт уншигчдын тоо бараг 6.6 сая байсан нь түүхэн дээд амжилт бөгөөд АНУ-ын өдөр тутмын сонины хамгийн олон уншигчтай гэсэн тооцоо гаргажээ. 1991 оны 9-р сарын 1-нд ''USA Today'' сонин Лондон хотод Их Британи болон Британийн арлуудад зориулсан олон улсын хэвлэлийн дөрөв дэх хэвлэлийн сайтаа нээжээ. 2000 оны 2-р сарын 8-нд Ганнетт нь сониноос улс орон даяарх телевизийн сувгуудыг орон нутгийн мэдээ, вэбсайтууддаа ашиглах зорилгоор мэдээлэх зорилготой USA Today Live нэвтрүүлэг, интернетийн санаачилгыг эхлүүлсэн; улмаар уг төслийг USA Today вэбсайттай нэгтгэсэн бөгөөд текстэн форматаас мэдээний контент бүхий аудио, видео клипүүдийг багтаасан байна. 2010 оны 8-р сарын 27-нд ''USA Today'' сонин мэдээллийн хүрээний бүтцээ өөрчлөн зохион байгуулж, 130 ажилтнаа цомхотгохоо зарлав. Түүнчлэн тус сонин хэвлэлээс анхаарлаа холдуулж, дижитал платформууд ('''USAToday.com''' болон түүнтэй холбоотой гар утасны програмууд)-даа илүү их анхаарал хандуулж, USA Today Sports нэртэй шинэ хэвлэл нээхээ зарласан юм. АНУ болон Канадад тараагддаг тус сонины үндсэн дугаар тус бүр 4 хэсгээс бүрдэнэ: Мэдээ (нүүр хуудас), Мөнгө, Спорт, Амьдрал. 1998 оны 3-р сараас хойш Амьдралын Баасан гаргийн дугаар нь хоёр хэсэгт хуваагдсан: зугаа цэнгэлд чиглэсэн ердийн Амьдрал (Амралтын өдрүүдийн хадмал гарчигтай; E хэсэг), телевизийн тойм, жагсаалт, DVD булан, киноны тойм, чиг хандлага, мөн "Дашин зам ба зугаа цэнгэл" нэртэй аяллын нэмэлт (D хэсэг). Тус сонины олон улсын дугаарт хоёр хэсэг бий: нэг хэсэгт Мэдээ ба Мөнгө, нөгөө хэсэгт Спорт ба Амьдрал. == Удирдлага == 2012 оны 5-р сард хэвлэл мэдээллийн салбарт 40 жил ажилласан, CBS Digital Media-ийн ерөнхийлөгч асан Ларри Крамерыг USA Today сонины ерөнхийлөгч, хэвлэн нийтлэгчээр томилж, 2009 оноос хойш тус сонины хэвлэн нийтлэгчээр ажиллаж байсан Дэвид Ханкег орложээ. Ларри Крамер дижитал үйл ажиллагаанаас олох орлогыг нэмэгдүүлэхийг эрмэлзэж буй сонины шинэ стратеги боловсруулах үүрэг хүлээсэн. 2012 оны 7-р сард Крамер тус вэбсайтыг үүсгэн байгуулснаас хойш хоёр жилийн дараа буюу 1999 онд MarketWatch-ийн ахлах редактороор ажилд авсан Дэвид Каллавэйг сонины ерөнхий редактороор ажилд авсан. Каллавэй өмнө нь Bloomberg News-т Европ даяарх банк, хөрөнгө оруулалтын банк, хөрөнгийн менежментийн бизнесийг хамарсан, мөн Boston Herald сонинд "Бостоны бизнесийн дүүрэгт гарч буй зүйлс" сэдвээр өдөр тутмын санхүүгийн булан бичиж байсан. 2024 оны 9-р сарын байдлаар ерөнхий редактор нь Карен Бохан юм. rjr0u21b3uo8qeqoe6s6330175wgq3w The Wall Street Journal 0 146723 859152 2026-06-17T13:06:26Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:The Wall Street Journal first issue.jpg|thumb]] '''The Wall Street Journal''' буюу ''Уолл-стрит жорнал'' гэж уншина —Америкийн англи хэл дээрх өдөр тутмын ажил хэрэгч сонин. Уг сонинг Нью-Йорк хотод 1889 оноос "News Corp" холдингд ордог "Dow Jones & Company" компани хэвлэн гаргадаг юм. ''Wall Street Journal'' со..." 859152 wikitext text/x-wiki [[Файл:The Wall Street Journal first issue.jpg|thumb]] '''The Wall Street Journal''' буюу ''Уолл-стрит жорнал'' гэж уншина —Америкийн англи хэл дээрх өдөр тутмын ажил хэрэгч сонин. Уг сонинг Нью-Йорк хотод 1889 оноос "News Corp" холдингд ордог "Dow Jones & Company" компани хэвлэн гаргадаг юм. ''Wall Street Journal'' сонин бол Америкийн хамгийн том, нөлөө бүхий хэвлэлүүдийн нэг юм. 2010 онд тус сонины өдөр тутам 2.1 сая хувь хэвлэгдэж, 400,000 төлбөртэй онлайн захиалагчтай байжээ. Тус сонин улс төр, эдийн засаг, санхүү, дүн шинжилгээ, соёлын талаарх мэдээ нийтэлдэг байна. Тус сонины нэр нь АНУ-ын санхүүгийн төв болох Нью-Йорк хотын Уолл Стрийт гудамжтай шууд холбоотой. Тус сонин нь голчлон Америк болон олон улсын бизнес, санхүүгийн мэдээнд зориулагдсан байдаг. 2017 он хүртэл тус сонин Европын (The Wall Street Journal Europe) болон Азийн (The Wall Street Journal Asia) дугаартай байв. 2007 оны байдлаар тус сонины олон улсын өдөр тутмын эргэлт 2 сая гаруй хувь, ойролцоогоор 931,000 онлайн захиалагчтай байжээ. 2003 оны 11-р сар хүртэл тус сонин АНУ-д хамгийн ихээр хэвлэгддэг сонин байсан бөгөөд [[USA Today]] сонин гүйцэж түрүүлсэн юм. Өнөөдрийн түүний гол өрсөлдөгч бол Лондонд төвтэй [[Financial Times]] юм. Энэ сониныг 1889 оны 7-р сарын 8-нд байгуулагдсан цагаасаа хойш Чарльз Доу, Эдвард Жонс, Чарльз Бергстрессер нар тасралтгүй хэвлүүлж ирсэн. Тус сонин нь [[Пулитцерын шагнал|Пулитцерийн шагналыг]] 33 удаа хүртсэн юм. == Онлайн == 1996 онд гарсан ''Wall Street Journal'' онлайн нэмэлт нь хэвлэмэл хувилбарын нэмэлт хувилбар болж гарсан. 2003 онд Dow Jones нь хэвлэлийн болон онлайн захиалагчийн мэдээг эргэлтийн товчооны тайландаа нэгтгэж эхэлсэн. Энэхүү вэбсайт нь интернетийн хамгийн том төлбөртэй мэдээний эх сурвалж гэж тооцогддог бөгөөд 2007 оны дунд үе гэхэд 980,000 гаруй захиалагчидад мэдээ түгээдэг байв. 2008 оны 5-р сард ''Wall Street Journal'' онлайн хувилбарын жилийн захиалга 119 долларын үнэтэй байсан. tsog3z9v10tfdvdx11scixit03tlnpf 859177 859152 2026-06-18T01:56:25Z Zorigt 49 [[Уол Стрийт Жорнал]] руу чиглүүлэгдлээ 859177 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Уол Стрийт Жорнал]] hcj66w8dzdnmvu026abhkhd7zegwvb3 Daily News 0 146724 859153 2026-06-17T13:14:58Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Finest picture front page.jpg|thumb]] '''Daily News''' '''(Нью-Йорк)''' -Дэйли Ньюс гэж уншина ("Өдөр тутмын мэдээ" гэсэн утгатай) -АНУ-ын Нью Йорк хотод хэвлэгдсэн 6 дахь том өдөр тутмын сонин бөгөөд анхны [[шар сонин]] байв. 1919 онд байгуулагдсан тус сониныг 2007 оноос хойш Мортимер..." 859153 wikitext text/x-wiki [[Файл:Finest picture front page.jpg|thumb]] '''Daily News''' '''(Нью-Йорк)''' -Дэйли Ньюс гэж уншина ("Өдөр тутмын мэдээ" гэсэн утгатай) -АНУ-ын Нью Йорк хотод хэвлэгдсэн 6 дахь том өдөр тутмын сонин бөгөөд анхны [[шар сонин]] байв. 1919 онд байгуулагдсан тус сониныг 2007 оноос хойш Мортимер Зукерманы эзэмшил дор, хэвлүүлж байна. Тус сонин нь 10 удаа [[Пулитцерын шагнал|Пулитцерийн шагнал]] хүртсэн. '''Албан ёсны цахим хуудас''': https://www.nydailynews.com/ bnetquqsl96ytqv5ni5f64n5fz69p3j 859154 859153 2026-06-17T13:16:40Z Avirmed Batsaikhan 53733 859154 wikitext text/x-wiki [[Файл:Finest picture front page.jpg|thumb]] '''Daily News''' '''(Нью-Йорк)''' -Дэйли Ньюс гэж уншина ("Өдөр тутмын мэдээ" гэсэн утгатай) -АНУ-ын Нью Йорк хотод хэвлэгдсэн 6 дахь том өдөр тутмын сонин бөгөөд анхны [[Шар хэвлэл|шар сонин]] байв. 1919 онд байгуулагдсан тус сониныг 2007 оноос хойш Мортимер Зукерманы эзэмшил дор, хэвлүүлж байна. Тус сонин нь 10 удаа [[Пулитцерын шагнал|Пулитцерийн шагнал]] хүртсэн. '''Албан ёсны цахим хуудас''': https://www.nydailynews.com/ p3mxv4uthn2j7a936hsigq1hhrvg1ru 859182 859154 2026-06-18T02:44:39Z Zorigt 49 859182 wikitext text/x-wiki [[Файл:Finest picture front page.jpg|thumb]] '''Daily News''' ("Дэйли Ньюс" гэж уншина, "Өдөр тутмын мэдээ" гэсэн утгатай) - АНУ-ын Нью-Йорк хотод хэвлэгдсэн 6 дахь том өдөр тутмын сонин бөгөөд анхны [[Шар хэвлэл|шар сонин]] байв. 1919 онд байгуулагдсан тус сониныг 2007 оноос хойш Мортимер Зукерманы эзэмшил дор, хэвлүүлж байна. Тус сонин нь 10 удаа [[Пулитцерын шагнал|Пулитцерийн шагнал]] хүртсэн. '''Албан ёсны цахим хуудас''': https://www.nydailynews.com/ [[Ангилал:АНУ-ын хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл]] nfrozxmd5gn2bazrghz4wl4qf9vepgl 859183 859182 2026-06-18T02:45:24Z Zorigt 49 859183 wikitext text/x-wiki [[Файл:Finest picture front page.jpg|thumb]] '''Daily News''' ("Дэйли Ньюс" гэж уншина, "Өдөр тутмын мэдээ" гэсэн утгатай) - АНУ-ын Нью-Йорк хотод хэвлэгдсэн 6 дахь том өдөр тутмын сонин бөгөөд анхны [[Шар хэвлэл|шар сонин]] байв. 1919 онд байгуулагдсан тус сониныг 2007 оноос хойш Мортимер Зукерманы эзэмшил дор, хэвлүүлж байна. Тус сонин нь 10 удаа [[Пулитцерын шагнал|Пулитцерийн шагнал]] хүртсэн. '''Албан ёсны цахим хуудас''': https://www.nydailynews.com/ [[Ангилал:Нью-Йоркийн (хот) хэвлэл мэдээлэл]] 8hhguvutf8jql0jn6lhufnf26r01xim Дэмбэрэлийн Мянганцэвээн 0 146725 859155 2026-06-17T14:33:02Z ~2026-35531-39 105386 /* Дэмбэрэлийн МЯНГАНЦЭВЭЭН */ шинэ хэсэг 859155 wikitext text/x-wiki == Дэмбэрэлийн МЯНГАНЦЭВЭЭН == Дэмбэрэл овогтой Мянганцэвээн 1941 онд Хевсгел аймгийн Арбулаг сумын Ондер цахир гэдэггазар малчны гэрт терж, ессен юм. Тэрбээр бага сургуулиа 1954 тегсч, 1958 онд Алтанбулагийн Хедее аж ахуйн техникумд зоотехникч, 1968 онд Хедее аж ахуйн дээд сургуулийн зоотехникийн факультет, 1976 онд ЗХУ-ын Москва хотын Темерьязовын академи, 1987 онд Казакстан улсад удирдлагын академийг тус, тус дуургэсэн. Монгол Улсын зевлех мал зуйч, профессор, хедее аж ахуйн ухааны докторбайв. Д. Мянганцэвээннь Тев аймгийн Жаргалантын Сангийнажахуйд 1958 1963 онуудад ажлын гараагаа эхэлж бод мал хариуцсан зоотехникчээр ажиллах хугацаандаа Монголд анх удаа Германаас авчирсан гун хелдеесен зееврийн урээр зохиомол хээлтуулэг хийж, анхны био-техникч болж, семинталь ухриин арчилгаа маллагааны технологийг боловсруулж, хэрэгжуулэгч байсны ур дунд ХААЯ-НЫ САА-н "Тэргууний ажилтан цол" тэмдгээр шагнагджээ Дундговь аймгийн Хедее аж ахуйн техникумд 1968-1976 онуудад зоотехникч багш, хичээлийн эрхлэгчээр ажиллах хугацаандаа олон хехлуурт угж санаачилсан нь енеедрийг хуртэл уламжлалт бутээгдэхуун болон дэлгэрсэн байна. Хедее аж ахуйн яамны Мал аж ахуйн удирдах газарт 1976-1978 онд ажиллахадаа Монгол улсад мах, мах-cуу, суу-махны ухэр уржуулэх, бусчлэлийг тогтоож уржлиин цем сурэг уржуулэх аж ахуин нэгжииг оаигуулжээ. Гоид ашиг шимт мал шалгаруулах, шагнах журмыг анхлан боловсруулсан нь ач холбогдлоо алдаагуи байна Ховд аймгийн хедее аж ахуйн газар, уйлдвэрлэл туршлага станц, уржил селекцийн улсын станцад 1978- 1991 онуудад мэргэжилтан, даргаар ажиллах хугацаанд цем сургииг бурдуулж ашиг шимт чиглэлээр оусчлэл тогтоож, аймгийн хэмжээнд мал аж ахуйг эрхлэх системийг амжилттай нэвтруулжээ. Торгууд хонь, алтайн улаан ямааг уулдрийн хэсгээр, сутай хонийг омгоор баталгаажуулсан нь Д.Мянганцэвээний ажлын ур дун байлаа. Гурван хехлуурт угж, мах махан бутээгдэхуунийг боловсруулах 10 гаруй оновчтой санал, шинэ бутээгдэхуун санаачилж эрхээ хамгаалуулсны зэрэгцээ Монгол Улсын Хеделморийн баатар, Терийн шагналт алдарт хоньчин С.Цогтгэрэлтэй хамтран Хонь маллах, уржуулэх арга" номыг бичсэн нь уламжлалт мал маллагааны аргыг шинжлэх ухааны аргатай хослуулжээ. Тэрбээр Мянгад Тэс адууг сонгон уржуулэх, аж ахуйн биологи онцлог" сэдвээр эрдэм шинжилгээ, судалгааны ажлыг суулийн З0 гаруй жил эрхэлж, хеделмер, оюун билгээ зориулж судалгааныхаа ажлаар тэс, мянгад адуу нь илуу хувьсамжтай болохыг баталж, илуу хувьсамж нь байгальдаа тэсвэртэи малтаи баих узуулэлтииг дэвшуулжээ 35 Таван тэс-говь, гандан жас, хотгойд, мянгад, хайнаг гэсэн генеологи удам 10 гаруй булд судалгаа хийж, хэмийн халуун, 52 хэмийн хуйтнийг ажирдаггуй, евчин эмгэгт тэсвэр бухий генийн сантай, биеэ даасан сурэг/ популяц/ болохыг тогтоож, "Тэсомгийнадуу"бутээлтуурвисан билээ. Францын Орлеанхотын"Орлеан-Монголын найрамдлын нийгэмлэг"-ийн тэргуун, Бенуа Гайсэгийн санаачилгаар Франц, Монголын хамтарсан баг Рубрукийн гуухэн аялалыг ургэлжлиулэх зорилгоор 1990 онд Ховд аймгийн Булган сумаас Хархорум хотын туурь, Эрдэнэ зуу хийд хуртэл морин аялалын Монгол талын ахлагчаар оролцсон юм. Уг аяллынхаа тухай баримтат кино, гэрэл зургиин цомог олон улсад гаргасан нь аялал жуулчлалын бодлогод томоохон тулхэц болсон билээ Дундговь, Ховд аймгуудын хедее аж ахуйн техникум, Хедее аж ахуйн Их сургуулийн Алтайн бусиин салбар сургуульд /техникум/ багшлах хугацаандаа 3500 гаруй оюутанд хичээл зааж, 100 гаруй оюутны дипломын ажил, 50 гаруй магистр, 10 гаруй дэд докторын эрдэм шинжилгээний ажлыг удирдаж, шинжлэх ухаан, боловсролын байгууллагад ур бутээлтэй ажиллажээ [[Тусгай:Contributions/&#126;2026-35531-39|&#126;2026-35531-39]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:&#126;2026-35531-39|talk]]) 14:33, 17 Зургаадугаар сар 2026 (UTC) 85lt8upn6d4pa23u69hhmody7rae3ga 859180 859155 2026-06-18T02:31:35Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Хэлэлцүүлэг:Хотгойд]] to [[Дэмбэрэлийн Мянганцэвээн]] without leaving a redirect 859155 wikitext text/x-wiki == Дэмбэрэлийн МЯНГАНЦЭВЭЭН == Дэмбэрэл овогтой Мянганцэвээн 1941 онд Хевсгел аймгийн Арбулаг сумын Ондер цахир гэдэггазар малчны гэрт терж, ессен юм. Тэрбээр бага сургуулиа 1954 тегсч, 1958 онд Алтанбулагийн Хедее аж ахуйн техникумд зоотехникч, 1968 онд Хедее аж ахуйн дээд сургуулийн зоотехникийн факультет, 1976 онд ЗХУ-ын Москва хотын Темерьязовын академи, 1987 онд Казакстан улсад удирдлагын академийг тус, тус дуургэсэн. Монгол Улсын зевлех мал зуйч, профессор, хедее аж ахуйн ухааны докторбайв. Д. Мянганцэвээннь Тев аймгийн Жаргалантын Сангийнажахуйд 1958 1963 онуудад ажлын гараагаа эхэлж бод мал хариуцсан зоотехникчээр ажиллах хугацаандаа Монголд анх удаа Германаас авчирсан гун хелдеесен зееврийн урээр зохиомол хээлтуулэг хийж, анхны био-техникч болж, семинталь ухриин арчилгаа маллагааны технологийг боловсруулж, хэрэгжуулэгч байсны ур дунд ХААЯ-НЫ САА-н "Тэргууний ажилтан цол" тэмдгээр шагнагджээ Дундговь аймгийн Хедее аж ахуйн техникумд 1968-1976 онуудад зоотехникч багш, хичээлийн эрхлэгчээр ажиллах хугацаандаа олон хехлуурт угж санаачилсан нь енеедрийг хуртэл уламжлалт бутээгдэхуун болон дэлгэрсэн байна. Хедее аж ахуйн яамны Мал аж ахуйн удирдах газарт 1976-1978 онд ажиллахадаа Монгол улсад мах, мах-cуу, суу-махны ухэр уржуулэх, бусчлэлийг тогтоож уржлиин цем сурэг уржуулэх аж ахуин нэгжииг оаигуулжээ. Гоид ашиг шимт мал шалгаруулах, шагнах журмыг анхлан боловсруулсан нь ач холбогдлоо алдаагуи байна Ховд аймгийн хедее аж ахуйн газар, уйлдвэрлэл туршлага станц, уржил селекцийн улсын станцад 1978- 1991 онуудад мэргэжилтан, даргаар ажиллах хугацаанд цем сургииг бурдуулж ашиг шимт чиглэлээр оусчлэл тогтоож, аймгийн хэмжээнд мал аж ахуйг эрхлэх системийг амжилттай нэвтруулжээ. Торгууд хонь, алтайн улаан ямааг уулдрийн хэсгээр, сутай хонийг омгоор баталгаажуулсан нь Д.Мянганцэвээний ажлын ур дун байлаа. Гурван хехлуурт угж, мах махан бутээгдэхуунийг боловсруулах 10 гаруй оновчтой санал, шинэ бутээгдэхуун санаачилж эрхээ хамгаалуулсны зэрэгцээ Монгол Улсын Хеделморийн баатар, Терийн шагналт алдарт хоньчин С.Цогтгэрэлтэй хамтран Хонь маллах, уржуулэх арга" номыг бичсэн нь уламжлалт мал маллагааны аргыг шинжлэх ухааны аргатай хослуулжээ. Тэрбээр Мянгад Тэс адууг сонгон уржуулэх, аж ахуйн биологи онцлог" сэдвээр эрдэм шинжилгээ, судалгааны ажлыг суулийн З0 гаруй жил эрхэлж, хеделмер, оюун билгээ зориулж судалгааныхаа ажлаар тэс, мянгад адуу нь илуу хувьсамжтай болохыг баталж, илуу хувьсамж нь байгальдаа тэсвэртэи малтаи баих узуулэлтииг дэвшуулжээ 35 Таван тэс-говь, гандан жас, хотгойд, мянгад, хайнаг гэсэн генеологи удам 10 гаруй булд судалгаа хийж, хэмийн халуун, 52 хэмийн хуйтнийг ажирдаггуй, евчин эмгэгт тэсвэр бухий генийн сантай, биеэ даасан сурэг/ популяц/ болохыг тогтоож, "Тэсомгийнадуу"бутээлтуурвисан билээ. Францын Орлеанхотын"Орлеан-Монголын найрамдлын нийгэмлэг"-ийн тэргуун, Бенуа Гайсэгийн санаачилгаар Франц, Монголын хамтарсан баг Рубрукийн гуухэн аялалыг ургэлжлиулэх зорилгоор 1990 онд Ховд аймгийн Булган сумаас Хархорум хотын туурь, Эрдэнэ зуу хийд хуртэл морин аялалын Монгол талын ахлагчаар оролцсон юм. Уг аяллынхаа тухай баримтат кино, гэрэл зургиин цомог олон улсад гаргасан нь аялал жуулчлалын бодлогод томоохон тулхэц болсон билээ Дундговь, Ховд аймгуудын хедее аж ахуйн техникум, Хедее аж ахуйн Их сургуулийн Алтайн бусиин салбар сургуульд /техникум/ багшлах хугацаандаа 3500 гаруй оюутанд хичээл зааж, 100 гаруй оюутны дипломын ажил, 50 гаруй магистр, 10 гаруй дэд докторын эрдэм шинжилгээний ажлыг удирдаж, шинжлэх ухаан, боловсролын байгууллагад ур бутээлтэй ажиллажээ [[Тусгай:Contributions/&#126;2026-35531-39|&#126;2026-35531-39]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:&#126;2026-35531-39|talk]]) 14:33, 17 Зургаадугаар сар 2026 (UTC) 85lt8upn6d4pa23u69hhmody7rae3ga 859181 859180 2026-06-18T02:43:01Z Zorigt 49 859181 wikitext text/x-wiki '''Дэмбэрэлийн Мянганцэвээн''' (1941 онд Хөвсгөл аймгийн Арбулаг сумын Өндөр Цахир гэдэг газар төрсөн) нь Монголын зоотехникч, хөдөө аж ахуйн доктор юм. Тэрбээр бага сургуулиа 1954 төгсөж, 1958 онд Алтанбулагийн Хөдөө аж ахуйн техникумд зоотехникч, 1968 онд Хөдөө аж ахуйн дээд сургуулийн зоотехникийн факультет, 1976 онд ЗХУ-ын Москва хотын Темерьязовын академи, 1987 онд ЗСБНКазакстан улсад удирдлагын академийг тус тус дүүргэсэн. Монгол Улсын зөвлөх мал зүйч, профессор, хөдөө аж ахуйн ухааны доктор байв. Д. Мянганцэвээн нь Төв аймгийн Жаргалантын Сангийн аж ахуйд 1958-1963 онуудад ажлын гараагаа эхэлж бод мал хариуцсан зоотехникчээр ажиллах хугацаандаа Монголд анх удаа Германаас авчирсан гүн хөлдөөсөн зееөөврийн үрээр зохиомол хээлтүүлэг хийж, анхны био-техникч болж, семинталь үхриин арчилгаа маллагааны технологийг боловсруулж, хэрэгжүүлэгч байсны үр дүнд ХААЯ-ны САА-н "Тэргүүний ажилтан цол" тэмдгээр шагнагджээ. Дундговь аймгийн Хөдөө аж ахуйн техникумд 1968-1976 онуудад зоотехникч багш, хичээлийн эрхлэгчээр ажиллах хугацаандаа олон хөхлүүрт угж санаачилсан нь өнөөдрийг хуртэл уламжлалт бүтээгдэхүүн болон дэлгэрсэн байна. Хөдөө аж ахуйн яамны Мал аж ахуйн удирдах газарт 1976-1978 онд ажиллахадаа Монгол улсад мах, мах-cүү, сүү-махны үхэр үржүүлэх, бүсчлэлийг тогтоож үржлийн цөм сүрэг үржүүлэх аж ахуйн нэгжийг байгуулжээ. Мөн гойд ашиг шимт мал шалгаруулах, шагнах журмыг анхлан боловсруулсан нь ач холбогдлоо алдаагүй байна. Ховд аймгийн хөдөө аж ахуйн газар, үйлдвэрлэл туршлага станц, үржил селекцийн улсын станцад 1978- 1991 онуудад мэргэжилтэн, даргаар ажиллах хугацаанд цөм сүргийг бүрдүүлж ашиг шимт чиглэлээр бүсчлэл тогтоож, аймгийн хэмжээнд мал аж ахуйг эрхлэх системийг амжилттай нэвтрүүлжээ. Торгууд хонь, алтайн улаан ямааг үүлдрийн хэсгээр, сутай хонийг омгоор баталгаажуулсан нь Д.Мянганцэвээний ажлын үр дүн байлаа. Гурван хөхлүүрт угж, мах махан бүтээгдэхүүнийг боловсруулах 10 гаруй оновчтой санал, шинэ бүтээгдэхүүн санаачилж эрхээ хамгаалуулсны зэрэгцээ Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар, Төрийн шагналт алдарт хоньчин С.Цогтгэрэлтэй хамтран "Хонь маллах, үржүүлэх арга" номыг бичсэн нь уламжлалт мал маллагааны аргыг шинжлэх ухааны аргатай хослуулжээ. Тэрбээр "Мянгад, Тэс адууг сонгон үржүүлэх, аж ахуйн биологи онцлог" сэдвээр эрдэм шинжилгээ, судалгааны ажлыг сүүлийн 30 гаруй жил эрхэлж, хөдөлмөр, оюун билгээ зориулж судалгааныхаа ажлаар тэс, мянгад адуу нь илуу хувьсамжтай болохыг баталж, илуу хувьсамж нь байгальдаа тэсвэртэй малтай байх үзүүлэлтийг дэвшүүлжээ. Таван тэс-говь, гандан жас, хотгойд, мянгад, хайнаг гэсэн генеологи удам 10 гаруй бүлд судалгаа хийж, 35 хэмийн халуун, 52 хэмийн хүйтнийг ажирдаггүй, өвчин эмгэгт тэсвэр бухий генийн сантай, биеэ даасан сурэг (популяц) болохыг тогтоож, "Тэс омгийн адуу" бүтээл туурвисан билээ. Францын Орлеан хотын "Орлеан-Монголын найрамдлын нийгэмлэг"-ийн тэргүүн Бенуа Гайсэгийн санаачилгаар Франц, Монголын хамтарсан баг Рубрукийн түүхэн аяллыг үргэлжлүүлэх зорилгоор 1990 онд Ховд аймгийн Булган сумаас Хархорум хотын туурь, Эрдэнэ зуу хийд хүртэл аялсан морин аяллын Монгол талын ахлагчаар оролцсон юм. Уг аяллынхаа тухай баримтат кино, гэрэл зургийн цомог олон улсад гаргасан нь аялал жуулчлалын бодлогод томоохон түлхэц болсон билээ. Тэрээр Дундговь, Ховд аймгуудын хөдөө аж ахуйн техникум, Хөдөө аж ахуйн Их сургуулийн Алтайн бүсиин салбар сургуульд (техникум) багшлах хугацаандаа 3500 гаруй оюутанд хичээл зааж, 100 гаруй оюутны дипломын ажил, 50 гаруй магистр, 10 гаруй дэд докторын эрдэм шинжилгээний ажлыг удирдаж, шинжлэх ухаан, боловсролын байгууллагад үр бүтээлтэй ажиллажээ. {{DEFAULTSORT:Мянганцагаан, Дэмбэрэлийн}} [[Ангилал:Монголын зоотехникч]] [[Ангилал:Монголын эрдэмтэн]] [[Ангилал:Монголын багш]] [[Ангилал:Арбулагийн хүн]] [[Ангилал:1941 онд төрсөн]] 42eklyamixkj33lhai2uim0fiv3uz3t Мани (сансрын хиймэл дагуул) 0 146726 859162 2026-06-17T18:33:03Z Alby0513 105389 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1351339661|Máni (spacecraft)]]" 859162 wikitext text/x-wiki   '''''Мани''''' бол [[Европын сансрын агентлаг|Европын сансрын агентлаг (ESA)]] болон [[Дани|Данийн]] [[Копенхагены их сургууль|Копенгагены Их Сургуулийн]] хамтран боловсруулж буй ирээдүйн сарны тойрог зам юм. <ref>{{Cite web |last=Irina |date=2025-12-17 |title=Denmark to Lead Historic Moon Mapping Mission |url=https://thedanishdream.com/news/denmark-to-lead-historic-moon-mapping-mission/ |access-date=2026-01-23 |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |title=SDU to the Moon: Danish-led space mission to map the Moon’s surface |url=https://www.sdu.dk/en/om-sdu/fakulteterne/naturvidenskab/nyheder/sdu-til-maanen |access-date=2026-01-23 |website=sdu |language=en}}</ref> <ref name=":2">{{Cite web |title=ESA Prepares to explore the Moon with small missions |url=https://www.esa.int/Enabling_Support/Preparing_for_the_Future/Discovery_and_Preparation/ESA_Prepares_to_explore_the_Moon_with_small_missions |access-date=2026-01-23 |website=www.esa.int |language=en}}</ref> ''Манигийн'' зорилго нь сарны гадаргын нарийвчилсан [[Топографын газрын зураг|топографийн зургийг]] гаргаж, багийн болон багийн бус сарны буух нислэгийг төлөвлөхөд ашиглах явдал юм. <ref name=":0">{{Cite web |last=Juhl |first=Martin |date=2025-12-18 |title=University of Copenhagen in command of Moon mission |url=https://uniavisen.dk/en/university-of-copenhagen-in-command-of-moon-mission/ |access-date=2026-01-23 |website=University Post – Independent of management |language=da}}</ref> <ref name=":1">{{Cite web |date=2025-12-17 |title=Máni: a mission to map the Moon with unprecedented precision selected by the ESA |url=http://www.universite-paris-saclay.fr/en/news/mani-mission-map-moon-unprecedented-precision-selected-esa |access-date=2026-01-23 |website=Université Paris-Saclay |language=en}}</ref> Энэхүү нислэгийн цорын ганц үндсэн хэрэгсэл бол сарны зураглалын дуран юм. <ref name=":0" /> Энэ нь Данийн анхны сарны нислэг байх болно. <ref>{{Cite web |last=Westmark |first=Juni |date=2025-12-18 |title=Denmark is preparing its first lunar mission, led by the University of Copenhagen |url=https://www.nordiskpost.com/2025/12/18/denmark-space-moon-mani-mission-copenhagen/ |access-date=2026-01-23 |website=NordiskPost |language=en-GB}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Hørving-Mulberg |first=Rasmus |date=2025-12-04 |title=Aalborg company to build satellite for Denmark's first moon mission |url=https://techsavvy.media/en/aalborg-company-to-build-satellite-for-denmarks-first-moon-mission/ |access-date=2026-01-23 |website=TechSavvy |language=en-US}}</ref> Үүнийг Германы домог зүйд дүрслэгдсэн сар болох Манигийн нэрээр нэрлэжээ. <ref name=":1" /> Үүнийг 2029 онд хөөргөхөөр төлөвлөж байна. <ref name=":3">{{Cite web |last=Parsonson |first=Andrew |date=2026-01-02 |title=Denmark’s First Mission to the Moon Gets ESA Greenlight |url=https://europeanspaceflight.com/denmarks-first-mission-to-the-moon-gets-esa-greenlight/ |access-date=2026-01-23 |website=European Spaceflight |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Danish Mani mission to chart lunar terrain in 3D |url=https://www.moondaily.com/reports/Danish_Mani_mission_to_chart_lunar_terrain_in_3D_999.html |access-date=2026-01-23 |website=Moon Daily}}</ref> == Тайлбар == ''Мани нь'' 2023-2025 оны хооронд "Жижиг даалгаврын дуудлага"-ын хүрээнд Европын Холбооны Газрын Терра Новае хөтөлбөрийн дэмжлэгтэй саналуудын нэг байв <ref name=":2">{{Cite web |title=ESA Prepares to explore the Moon with small missions |url=https://www.esa.int/Enabling_Support/Preparing_for_the_Future/Discovery_and_Preparation/ESA_Prepares_to_explore_the_Moon_with_small_missions |access-date=2026-01-23 |website=www.esa.int |language=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.esa.int/Enabling_Support/Preparing_for_the_Future/Discovery_and_Preparation/ESA_Prepares_to_explore_the_Moon_with_small_missions "ESA Prepares to explore the Moon with small missions"]. ''www.esa.int''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2026-01-23</span></span>.</cite></ref> <ref>{{Cite web |title=MÁNI MISSION {{!}} Activities Portal |url=https://activities.esa.int/4000146824 |access-date=2026-01-23 |website=activities.esa.int}}</ref> Үүнийг 16-нд хэрэгжүүлэхээр сонгосон.&nbsp;2025 оны 12-р сар. <ref name=":3">{{Cite web |last=Parsonson |first=Andrew |date=2026-01-02 |title=Denmark’s First Mission to the Moon Gets ESA Greenlight |url=https://europeanspaceflight.com/denmarks-first-mission-to-the-moon-gets-esa-greenlight/ |access-date=2026-01-23 |website=European Spaceflight |language=en-US}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFParsonson2026">Parsonson, Andrew (2026-01-02). [https://europeanspaceflight.com/denmarks-first-mission-to-the-moon-gets-esa-greenlight/ "Denmark's First Mission to the Moon Gets ESA Greenlight"]. ''European Spaceflight''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2026-01-23</span></span>.</cite></ref> Энэхүү даалгаврыг [[Копенхагены их сургууль|Копенгагены Их Сургуулийн]] удирдсан олон улсын консорциум боловсруулж байгаа бөгөөд үүнд Дани, Польш, Нидерланд, Словенийн үйлдвэрлэлийн түншүүд (Paradigma Technologies) болон Дани ( Оальборг Их Сургууль, Орхусын Их Сургууль, Өмнөд Данийн Их Сургууль, Данийн Цаг Уурын Хүрээлэн ), Франц ( Парис-Саклай Их Сургууль ), Польшийн ( Польшийн Шинжлэх Ухааны Академи ) эрдэм шинжилгээний түншүүд багтдаг. <ref name=":1">{{Cite web |date=2025-12-17 |title=Máni: a mission to map the Moon with unprecedented precision selected by the ESA |url=http://www.universite-paris-saclay.fr/en/news/mani-mission-map-moon-unprecedented-precision-selected-esa |access-date=2026-01-23 |website=Université Paris-Saclay |language=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://www.universite-paris-saclay.fr/en/news/mani-mission-map-moon-unprecedented-precision-selected-esa "Máni: a mission to map the Moon with unprecedented precision selected by the ESA"]. ''Université Paris-Saclay''. 2025-12-17<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2026-01-23</span></span>.</cite></ref> Даалгаврын удирдагч нь Копенгагены Их Сургуулийн дэд профессор Йенс Фрайденванг юм. <ref name=":0">{{Cite web |last=Juhl |first=Martin |date=2025-12-18 |title=University of Copenhagen in command of Moon mission |url=https://uniavisen.dk/en/university-of-copenhagen-in-command-of-moon-mission/ |access-date=2026-01-23 |website=University Post – Independent of management |language=da}}<cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFJuhl2025">Juhl, Martin (2025-12-18). [https://uniavisen.dk/en/university-of-copenhagen-in-command-of-moon-mission/ "University of Copenhagen in command of Moon mission"]. ''University Post – Independent of management'' (in Danish)<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2026-01-23</span></span>.</cite> [[Category:CS1 Danish-language sources (da)]]</ref> Сансрын хөлгийг даалгаврын гол үйлдвэрлэлийн түнш болох Данийн хиймэл дагуул үйлдвэрлэгч Space Inventor компани барьж байна. <ref name=":0" /> <ref name=":1" /> Даалгаврын нийт төсөв нь 50 сая [[евро]] орчим бөгөөд үүнээс [[Дани|Данийн засгийн газар]] 130 сая хүртэлх [[Дани крон|Данийн кроныг]] олгодог. <ref name=":0" /> == Хиймэл Дагуул == ''Мани'' сансрын хөлөг нь инерцийг багасгаж, олон тооны ажиглалтын өнцгүүдэд шаардлагатай уян хатан байдлыг хангахын тулд авсаархан тэгш өнцөгт хэлбэртэй хийцтэй байхаар төлөвлөсөн. Энэ нь ойролцоогоор 210 кг жинтэй бөгөөд хоёр нарны хавтан нь хаалттай үед 0.85 x 0.85 x 0.75 м хэмжээтэй, ажиллаж байх үед 2.5 x 0.85 x 0.75 м хэмжээтэй. Үүнийг сарны эргэн тойронд 50 км урттай, 89°-аас дээш налуутай, тойрог замын засвар үйлчилгээний олон маневр шаарддаг тойрог замд байрлуулах болно. Энэ нь химийн болон цахилгаан хөдөлгүүрийн системээр тоноглогдсон байх болно. Польшийн Scanway компанийн нийлүүлсэн үндсэн оптик ачаа <ref>{{Cite web |title=Mani |url=https://scanway.pl/en/missions/mani/ |access-date=2026-01-23 |website=SCANWAY |language=en-US}}</ref> нь ESA InCubed төслийн SEMOVIS-ийн хүрээнд боловсруулсан Дэлхийн ажиглалтын загвар дээр суурилсан болно. <ref>{{Cite web |title=SEMOViS {{!}} InCubed |url=https://incubed.esa.int/portfolio/semovis/ |access-date=2026-01-23 |website=incubed.esa.int |language=en-GB}}</ref> <ref name=":42" /> * == Ном Зүй == <references /> {{European Space Agency|state=collapsed}}{{Moon spacecraft|state=collapsed}} [[Ангилал:Копенхаген их сургууль]] [[Ангилал:Байр зүй]] [[Ангилал:Зурагзүй]] [[Ангилал:Сансар судлал]] [[Ангилал:Сар]] [[Ангилал:Дани]] bj0odx6vleb86qjygd3hg3f3qj79wjj 859163 859162 2026-06-17T18:34:00Z Alby0513 105389 859163 wikitext text/x-wiki   '''''Мани''''' бол [[Европын сансрын агентлаг|Европын сансрын агентлаг (ESA)]] болон [[Дани|Данийн]] [[Копенхагены их сургууль|Копенгагены Их Сургуулийн]] хамтран боловсруулж буй ирээдүйн сарны тойрог зам юм. <ref>{{Cite web |last=Irina |date=2025-12-17 |title=Denmark to Lead Historic Moon Mapping Mission |url=https://thedanishdream.com/news/denmark-to-lead-historic-moon-mapping-mission/ |access-date=2026-01-23 |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |title=SDU to the Moon: Danish-led space mission to map the Moon’s surface |url=https://www.sdu.dk/en/om-sdu/fakulteterne/naturvidenskab/nyheder/sdu-til-maanen |access-date=2026-01-23 |website=sdu |language=en}}</ref> <ref name=":2">{{Cite web |title=ESA Prepares to explore the Moon with small missions |url=https://www.esa.int/Enabling_Support/Preparing_for_the_Future/Discovery_and_Preparation/ESA_Prepares_to_explore_the_Moon_with_small_missions |access-date=2026-01-23 |website=www.esa.int |language=en}}</ref> ''Манигийн'' зорилго нь сарны гадаргын нарийвчилсан [[Топографын газрын зураг|топографийн зургийг]] гаргаж, багийн болон багийн бус сарны буух нислэгийг төлөвлөхөд ашиглах явдал юм. <ref name=":0">{{Cite web |last=Juhl |first=Martin |date=2025-12-18 |title=University of Copenhagen in command of Moon mission |url=https://uniavisen.dk/en/university-of-copenhagen-in-command-of-moon-mission/ |access-date=2026-01-23 |website=University Post – Independent of management |language=da}}</ref> <ref name=":1">{{Cite web |date=2025-12-17 |title=Máni: a mission to map the Moon with unprecedented precision selected by the ESA |url=http://www.universite-paris-saclay.fr/en/news/mani-mission-map-moon-unprecedented-precision-selected-esa |access-date=2026-01-23 |website=Université Paris-Saclay |language=en}}</ref> Энэхүү нислэгийн цорын ганц үндсэн хэрэгсэл бол сарны зураглалын дуран юм. <ref name=":0" /> Энэ нь Данийн анхны сарны нислэг байх болно. <ref>{{Cite web |last=Westmark |first=Juni |date=2025-12-18 |title=Denmark is preparing its first lunar mission, led by the University of Copenhagen |url=https://www.nordiskpost.com/2025/12/18/denmark-space-moon-mani-mission-copenhagen/ |access-date=2026-01-23 |website=NordiskPost |language=en-GB}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Hørving-Mulberg |first=Rasmus |date=2025-12-04 |title=Aalborg company to build satellite for Denmark's first moon mission |url=https://techsavvy.media/en/aalborg-company-to-build-satellite-for-denmarks-first-moon-mission/ |access-date=2026-01-23 |website=TechSavvy |language=en-US}}</ref> Үүнийг Германы домог зүйд дүрслэгдсэн сар болох Манигийн нэрээр нэрлэжээ. <ref name=":1" /> Үүнийг 2029 онд хөөргөхөөр төлөвлөж байна. <ref name=":3">{{Cite web |last=Parsonson |first=Andrew |date=2026-01-02 |title=Denmark’s First Mission to the Moon Gets ESA Greenlight |url=https://europeanspaceflight.com/denmarks-first-mission-to-the-moon-gets-esa-greenlight/ |access-date=2026-01-23 |website=European Spaceflight |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Danish Mani mission to chart lunar terrain in 3D |url=https://www.moondaily.com/reports/Danish_Mani_mission_to_chart_lunar_terrain_in_3D_999.html |access-date=2026-01-23 |website=Moon Daily}}</ref> == Тайлбар == ''Мани нь'' 2023-2025 оны хооронд "Жижиг даалгаврын дуудлага"-ын хүрээнд Европын Холбооны Газрын Терра Новае хөтөлбөрийн дэмжлэгтэй саналуудын нэг байв <ref name=":2">{{Cite web |title=ESA Prepares to explore the Moon with small missions |url=https://www.esa.int/Enabling_Support/Preparing_for_the_Future/Discovery_and_Preparation/ESA_Prepares_to_explore_the_Moon_with_small_missions |access-date=2026-01-23 |website=www.esa.int |language=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.esa.int/Enabling_Support/Preparing_for_the_Future/Discovery_and_Preparation/ESA_Prepares_to_explore_the_Moon_with_small_missions "ESA Prepares to explore the Moon with small missions"]. ''www.esa.int''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2026-01-23</span></span>.</cite></ref> <ref>{{Cite web |title=MÁNI MISSION {{!}} Activities Portal |url=https://activities.esa.int/4000146824 |access-date=2026-01-23 |website=activities.esa.int}}</ref> Үүнийг 16-нд хэрэгжүүлэхээр сонгосон.&nbsp;2025 оны 12-р сар. <ref name=":3">{{Cite web |last=Parsonson |first=Andrew |date=2026-01-02 |title=Denmark’s First Mission to the Moon Gets ESA Greenlight |url=https://europeanspaceflight.com/denmarks-first-mission-to-the-moon-gets-esa-greenlight/ |access-date=2026-01-23 |website=European Spaceflight |language=en-US}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFParsonson2026">Parsonson, Andrew (2026-01-02). [https://europeanspaceflight.com/denmarks-first-mission-to-the-moon-gets-esa-greenlight/ "Denmark's First Mission to the Moon Gets ESA Greenlight"]. ''European Spaceflight''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2026-01-23</span></span>.</cite></ref> Энэхүү даалгаврыг [[Копенхагены их сургууль|Копенгагены Их Сургуулийн]] удирдсан олон улсын консорциум боловсруулж байгаа бөгөөд үүнд Дани, Польш, Нидерланд, Словенийн үйлдвэрлэлийн түншүүд (Paradigma Technologies) болон Дани ( Оальборг Их Сургууль, Орхусын Их Сургууль, Өмнөд Данийн Их Сургууль, Данийн Цаг Уурын Хүрээлэн ), Франц ( Парис-Саклай Их Сургууль ), Польшийн ( Польшийн Шинжлэх Ухааны Академи ) эрдэм шинжилгээний түншүүд багтдаг. <ref name=":1">{{Cite web |date=2025-12-17 |title=Máni: a mission to map the Moon with unprecedented precision selected by the ESA |url=http://www.universite-paris-saclay.fr/en/news/mani-mission-map-moon-unprecedented-precision-selected-esa |access-date=2026-01-23 |website=Université Paris-Saclay |language=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://www.universite-paris-saclay.fr/en/news/mani-mission-map-moon-unprecedented-precision-selected-esa "Máni: a mission to map the Moon with unprecedented precision selected by the ESA"]. ''Université Paris-Saclay''. 2025-12-17<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2026-01-23</span></span>.</cite></ref> Даалгаврын удирдагч нь Копенгагены Их Сургуулийн дэд профессор Йенс Фрайденванг юм. <ref name=":0">{{Cite web |last=Juhl |first=Martin |date=2025-12-18 |title=University of Copenhagen in command of Moon mission |url=https://uniavisen.dk/en/university-of-copenhagen-in-command-of-moon-mission/ |access-date=2026-01-23 |website=University Post – Independent of management |language=da}}<cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFJuhl2025">Juhl, Martin (2025-12-18). [https://uniavisen.dk/en/university-of-copenhagen-in-command-of-moon-mission/ "University of Copenhagen in command of Moon mission"]. ''University Post – Independent of management'' (in Danish)<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2026-01-23</span></span>.</cite> [[Category:CS1 Danish-language sources (da)]]</ref> Сансрын хөлгийг даалгаврын гол үйлдвэрлэлийн түнш болох Данийн хиймэл дагуул үйлдвэрлэгч Space Inventor компани барьж байна. <ref name=":0" /> <ref name=":1" /> Даалгаврын нийт төсөв нь 50 сая [[евро]] орчим бөгөөд үүнээс [[Дани|Данийн засгийн газар]] 130 сая хүртэлх [[Дани крон|Данийн кроныг]] олгодог. <ref name=":0" /> == Хиймэл Дагуул == ''Мани'' сансрын хөлөг нь инерцийг багасгаж, олон тооны ажиглалтын өнцгүүдэд шаардлагатай уян хатан байдлыг хангахын тулд авсаархан тэгш өнцөгт хэлбэртэй хийцтэй байхаар төлөвлөсөн. Энэ нь ойролцоогоор 210 кг жинтэй бөгөөд хоёр нарны хавтан нь хаалттай үед 0.85 x 0.85 x 0.75 м хэмжээтэй, ажиллаж байх үед 2.5 x 0.85 x 0.75 м хэмжээтэй. Үүнийг сарны эргэн тойронд 50 км урттай, 89°-аас дээш налуутай, тойрог замын засвар үйлчилгээний олон маневр шаарддаг тойрог замд байрлуулах болно. Энэ нь химийн болон цахилгаан хөдөлгүүрийн системээр тоноглогдсон байх болно. Польшийн Scanway компанийн нийлүүлсэн үндсэн оптик ачаа <ref>{{Cite web |title=Mani |url=https://scanway.pl/en/missions/mani/ |access-date=2026-01-23 |website=SCANWAY |language=en-US}}</ref> нь ESA InCubed төслийн SEMOVIS-ийн хүрээнд боловсруулсан Дэлхийн ажиглалтын загвар дээр суурилсан болно. <ref>{{Cite web |title=SEMOViS {{!}} InCubed |url=https://incubed.esa.int/portfolio/semovis/ |access-date=2026-01-23 |website=incubed.esa.int |language=en-GB}}</ref> <ref name=":42" /> * == Ном Зүй == <references /> [[Ангилал:Копенхаген их сургууль]] [[Ангилал:Байр зүй]] [[Ангилал:Зурагзүй]] [[Ангилал:Сансар судлал]] [[Ангилал:Дани]] [[Ангилал:Сар (дэлхийн дагуул)]] m2rfys29dh87wd9oewvce2bpa94m873 Файл:Seal of Austin, TX.svg 6 146727 859164 2026-06-17T21:07:58Z Enkhsaihan2005 64429 859164 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 Файл:Flag of Fort Worth, Texas.svg 6 146728 859166 2026-06-17T21:20:03Z Enkhsaihan2005 64429 859166 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 Файл:Seal of El Paso, Texas.svg 6 146729 859168 2026-06-17T21:37:13Z Enkhsaihan2005 64429 859168 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 Файл:El Paso, TX logo.svg 6 146730 859169 2026-06-17T21:37:31Z Enkhsaihan2005 64429 859169 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 Пэлжээгийн Долгор 0 146731 859171 2026-06-18T01:05:42Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Пэлжээгийн Долгор''' (1930 оны 7-р сарын 15-нд Завхан аймгийн Алдархаан сумын нутаг Хайрхан булан гэдэг газар төрсөн- 1991 онд нас барсан)- Монгол Улсын гавьяат багш, Төрийн шагналт, мэс засалч юм. == Намтар == П. Долгор 1945 онд Завхан аймгийн төвийн 7 жилийн сургуу..." 859171 wikitext text/x-wiki '''Пэлжээгийн Долгор''' (1930 оны 7-р сарын 15-нд Завхан аймгийн Алдархаан сумын нутаг Хайрхан булан гэдэг газар төрсөн- 1991 онд нас барсан)- Монгол Улсын гавьяат багш, Төрийн шагналт, мэс засалч юм. == Намтар == П. Долгор 1945 онд Завхан аймгийн төвийн 7 жилийн сургуулийг төгсч, МУИС-ийн 2 жилийн бэлтгэл ангид орж суралцжээ. 1952 онд МУИС- ийн Хүн эмнэлгийн факультетэд Сүхбаатарын нэрэмжит цалинтай суралцаж төгсчээ. Гуравдугаар дамжааны оюутан Долгор нэгдүгээр дамжааны оюутнуудад анатомийн хичээл зааж багшлах гараагаа эхэлсэн байна. Залуу авьяаслаг мэргэжилтэн Долгор сургуулиа төгсөөд мэс заслын тэнхимдээ багш, Улсын Төв эмнэлэгт мэс заслын эмчээр ажиллажээ. Тэр 1961 онд Монголд анх удаа зүрхний гол судсуудын хоорондох битүүрээгүй / Баталловын/ цоргыг боох мэс засал хийжээ. 1960-1961 онуудад зүрхийг сэтгүүрдэх, нэг эгшинт спленопортографи, гастроскопи, бронхоскопи хийх уушгины өвчнүүдийн үед уушгийг хэсэг, хэлтрээр нь тайрах, өрцөн доор байрласан элэгний бэтгийг хагас битүү аргаар авах, сериангиокардиографи хийх аппарат санаачилсан ба элэгний циррозын болон үүдэн венийн даралт ихсэлтийн үед дэлүүг авах, сэмжийг хэвлийн өмнөд хананд болон элгэнд бэхлэх мэс заслуудыг хийж байсан бол 1962-1965 онуудад өрцөн доор байрласан бэтгийн үлдэц хөндийг дахин хатгаж гуурс тавих, мэс заслын явцыг кинофильм, диапозитиваар авч баримтжуулах, сургалтанд хэрэглэх, Сильвермоны зүүгээр элгэнд хатгалт хийж биопси авах, хөлний ясаар дамжуулан хөлийн венийн судасны зураг авах зэрэг бусад аргуудыг хэрэглэж байжээ. 1966 оноос элэг хатуурах өвчний үед үүдэн венийг доод хөндийн вентэй залгах, дэлүүний венийг зүүн бөөрний венд залгах мэс заслуудыг анх амжилттай хийж эхэлжээ. 1967 оноос элэпний зүүн ба баруун дэлбэнг анатомийн аргаар тайрах, цөсний ерөнхий цоргыг дээрх гэдэстэй холбох болон ходоод гэдэс, нойр булчирхай нарийн түвэгтэй мэс заслуудыг манай оронд анх түрүүн хийсэн юм. П.Долгор 1956-1960 онуудад Москвад “Ходоодыг тайрахад нойр булчирхайн шүүдэс өөрчлөгдөх нь” сэдвээр дэд эрдэмтний зэргийг, 1979 онд Москва хотод А.В.Вишневскийн нэрэмжит мэс заслын институтэд “Өрцөн дор байрласан элэгний бэтгийг оношлох, эмчлэх нь" сэдвээр шинжлэх ухааны докторын зэргийг амжилттай хамгаалжээ. Түүнд 1989 онд монгол улсын гавьяат багш цол хүртээсэн билээ. П.Долгорын шавь нараас хедөлмөрийн баатар 3, анагаах ухааны доктор 10 төрөөд байна. П.Долгор 1949 оноос АУДэС, АУИС-д багшилж тэнхмийн эрхлэгчээр 1965-1991 онуудад ажиллаж байв. == Шагнал == 1969 онд доцент /дэд профессор/, 1982 онд профессор цол хүртжээ. Түүний гавьяа зүтгэлийг төр засгаас өндрөөр үнэлж Эрүүлийг хамгаалахын болон Ардын боловсролын тэргүуний ажилтан цол тэмдэг, 4, 7-р таван жилийн гавшгайч, Ардын хувьсгалын 40,50,60 жилийн ойн хүндэт медалиуд болон хөдөлмөрийн хундэт медаль, Алтан гадас одон, Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одонгоор тус тус шагнаж байжээ. П.Долгор нь сурган хүмүүжүүлэгч, эмчлэн сэргийлэх нөр их ажлын сацуу олон улсын байгууллагад нэр төртэй ажиллаж байв. Тэрбээр Дэлхийн Эрүүл Мэндийн Байгууллагад 1985-1989 онд ДЭМБ-ын Зүүн-Өмнөд Азийн бүсийн хорооны Эрүүл Мэндийн Эрдэм Шинжилгээний Зөвлөх Хорооны гишүүнээр тус тус сонгогдон ажиллаж байв. УКТЭ-д 1992 онд П.Долгорын нэрэмжит алдарын танхим байгуулан,1998 онд УКТЭ-ийн мэс заслын кпиникийг Монгол Улсын Төрийн шагналт, гавьяат багш, доктор профессор Пэлжээгийн Долгорын нэрэмжит болгосон. jyz10t82u0mz76e1qjvs8yqnpjrmh80 859179 859171 2026-06-18T02:29:26Z Zorigt 49 859179 wikitext text/x-wiki '''Пэлжээгийн Долгор''' (1930 оны 7-р сарын 15-нд Завхан аймгийн Алдархаан сумын нутаг Хайрхан булан гэдэг газар төрж, 1991 онд нас барсан) - Монгол Улсын гавьяат багш, Төрийн шагналт, мэс засалч юм. == Намтар == П. Долгор 1945 онд Завхан аймгийн төвийн 7 жилийн сургуулийг төгсөж, МУИС-ийн 2 жилийн бэлтгэл ангид орж суралцжээ. 1952 онд МУИС-ийн Хүн эмнэлгийн факультетад Сүхбаатарын нэрэмжит цалинтай суралцаж төгсжээ. Гуравдугаар дамжааны оюутан Долгор нэгдүгээр дамжааны оюутнуудад анатомийн хичээл зааж багшлах гараагаа эхэлсэн байна. Залуу авьяаслаг мэргэжилтэн Долгор сургуулиа төгсөөд мэс заслын тэнхимдээ багш, Улсын Төв эмнэлэгт мэс заслын эмчээр ажиллажээ. Тэр 1961 онд Монголд анх удаа зүрхний гол судсуудын хоорондох битүүрээгүй (Баталловын) цоргыг боох мэс засал хийжээ. 1960-1961 онуудад зүрхийг сэтгүүрдэх, нэг эгшинт спленопортографи, гастроскопи, бронхоскопи хийх уушгины өвчнүүдийн үед уушгийг хэсэг, хэлтрээр нь тайрах, өрцөн доор байрласан элэгний бэтгийг хагас битүү аргаар авах, сериангиокардиографи хийх аппарат санаачилсан ба элэгний циррозын болон үүдэн венийн даралт ихсэлтийн үед дэлүүг авах, сэмжийг хэвлийн өмнөд хананд болон элгэнд бэхлэх мэс заслуудыг хийж байсан бол 1962-1965 онуудад өрцөн доор байрласан бэтгийн үлдэц хөндийг дахин хатгаж гуурс тавих, мэс заслын явцыг кинофильм, диапозитиваар авч баримтжуулах, сургалтад хэрэглэх, Сильвермоны зүүгээр элгэнд хатгалт хийж биопси авах, хөлний ясаар дамжуулан хөлийн венийн судасны зураг авах зэрэг бусад аргуудыг хэрэглэж байжээ. 1966 оноос элэг хатуурах өвчний үед үүдэн венийг доод хөндийн вентэй залгах, дэлүүний венийг зүүн бөөрний венд залгах мэс заслуудыг анх амжилттай хийж эхэлжээ. 1967 оноос элэгний зүүн ба баруун дэлбэнг анатомийн аргаар тайрах, цөсний ерөнхий цоргыг дээрх гэдэстэй холбох болон ходоод гэдэс, нойр булчирхай нарийн төвөгтэй мэс заслуудыг манай оронд анх түрүүн хийсэн юм. П.Долгор 1956-1960 онуудад Москвад “Ходоодыг тайрахад нойр булчирхайн шүүдэс өөрчлөгдөх нь” сэдвээр дэд эрдэмтний зэргийг, 1979 онд Москва хотод А.В.Вишневскийн нэрэмжит мэс заслын институтэд “Өрцөн дор байрласан элэгний бэтгийг оношлох, эмчлэх нь" сэдвээр шинжлэх ухааны докторын зэргийг амжилттай хамгаалжээ. Түүнд 1989 онд монгол улсын гавьяат багш цол хүртээсэн билээ. П.Долгорын шавь нараас хедөлмөрийн баатар 3, анагаах ухааны доктор 10 төрөөд байна. П.Долгор 1949 оноос АУДэС, АУИС-д багшилж тэнхмийн эрхлэгчээр 1965-1991 онуудад ажиллаж байв. П.Долгор нь сурган хүмүүжүүлэгч, эмчлэн сэргийлэх нөр их ажлын сацуу олон улсын байгууллагад нэр төртэй ажиллаж байв. Тэрбээр Дэлхийн Эрүүл Мэндийн Байгууллагад 1985-1989 онд ДЭМБ-ын Зүүн-Өмнөд Азийн бүсийн хорооны Эрүүл Мэндийн Эрдэм Шинжилгээний Зөвлөх Хорооны гишүүнээр тус тус сонгогдон ажиллаж байв. == Шагнал == 1969 онд доцент (дэд профессор), 1982 онд профессор цол хүртжээ. Түүний гавьяа зүтгэлийг төр засгаас өндрөөр үнэлж Эрүүлийг хамгаалахын болон Ардын боловсролын тэргүуний ажилтан цол тэмдэг, 4, 7-р таван жилийн гавшгайч, Ардын хувьсгалын 40, 50, 60 жилийн ойн хүндэт медалиуд болон хөдөлмөрийн хүндэт медаль, Алтан гадас одон, Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одонгоор тус тус шагнаж байжээ. ==Дурсгал== УКТЭ-д 1992 онд П.Долгорын нэрэмжит алдрын танхим байгуулан, 1998 онд УКТЭ-ийн мэс заслын клиникийг Монгол Улсын Төрийн шагналт, гавьяат багш, доктор профессор Пэлжээгийн Долгорын нэрэмжит болгосон. {{DEFAULTSORT:Долгор, Пэлжээгийн}} [[Ангилал:Монгол улсын гавьяат багш]] [[Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан]] [[Ангилал:Монголын эмч]] [[Ангилал:Монголын багш]] [[Ангилал:1930 онд төрсөн]] [[Ангилал:1991 онд өнгөрсөн]] h2ono6esutwolckewpn3lwwhx4v4e4f Бадамгаравын Гангаамаа 0 146732 859190 2026-06-18T06:35:33Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Бадамгаравын Гангаамаа''' (Завхан аймгийн Тосонцэнгэл суманд төрсөн) Монгол Улсын Уулын спортын Гавьяат тамирчин, ОУХМ, Дэлхийн долоон ноён оргилд гарсан анхны Монгол хүн /Seven summiteer/, Эверест болон К2 оргилд гарсан анхны Монгол эмэгтэй бөгөөд уулын спорт..." 859190 wikitext text/x-wiki '''Бадамгаравын Гангаамаа''' (Завхан аймгийн Тосонцэнгэл суманд төрсөн) Монгол Улсын Уулын спортын Гавьяат тамирчин, ОУХМ, Дэлхийн долоон ноён оргилд гарсан анхны Монгол хүн /Seven summiteer/, Эверест болон К2 оргилд гарсан анхны Монгол эмэгтэй бөгөөд уулын спортыг хөгжүүлэхэд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан спортын зүтгэлтэн юм. Түүний эцэг З.Бадамгарав, эх Д.Долгор нар Завхан аймгийн Их-Уул сумын Хонгор багийн хүмүүс. Тэд 11 хүүхэд төрүүлж Гангаамаа 7 дахь ажээ. Тэрбээр 1989 онд Хангай нурууны ноён оргил [[Отгонтэнгэр]] ууланд болсон Монголын уулчдын цугларалт, авиралтад оролцож оргилд гарснаар уулын спортод анх хөл тавьж байсан. Б.гангаамаа Анагаах ухааны дунд сургуульд суралцаж микробиологич мэргэжил эзэмшсэн бөгөөд  Орхон аймгийн мэргэжлийн хяналтын газар есөн жил ажилласан байна. Түүнчлэн 2017 оны хавар МУБИС-ийг дасгалжуулагч мэргэжлээр төгсчээ. === Б.Гангаамаагийн гарсан 7 оргил === * 1. 2010 онд Европ тивийн ноён оргирл Эльбрус /5642 метр өндөр/ * 2. 2011 онд Ази тивийн ноён оргил Эверест /8848/ * 3. 2012 онд Африк тивийн ноён оргил Килиманжаро /5895/ * 4. 2015 онд Хойд Америкийн ноён оргил Денали /6194/ * 5. 2016 онд Өмнөд Америк тивийн ноён оргил Аконкагуа /6962/ * 6. 2016 онд Австрали ба Далайн ноён оргил Карстенз пирамид /4884/ * 7. 2016 онд Антарктид Винсон Массиф ноён оргил /4897/ Дэлхийн долоон ноён оргилд гарсан амжилтаараа Б.Гангаамаа уулын спортын нэгэн дээд амжилт “The first Mongolian seven summiter” хэмээх алдрыг хүртээд байна. == Шагнал == Монголбанкны Эрдэнэсийн сангаас "Б.Гангаамаа" дурсгалын мөнгөн зоос гаргасан байна. euubpxd9yatm75jkjwrl08sfgjfaxj7 Английн Вант улс 0 146733 859193 2026-06-18T07:47:49Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Английн Вант улс]] to [[Английн хаант улс]] 859193 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Английн хаант улс]] h0nv7tz7j52qyyhjqelhry9rhjawgvf Людвиг Минкус 0 146734 859199 2026-06-18T11:14:17Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Leon Minkus -photo by B. Braquehais -circa 1865.JPG|thumb]] '''Людвиг Ми́нкус''' ([[Герман хэл|герман.]] ''Ludwig Minkus''; 1826 оны 3-р сарын 23-нд Австрийн Вена хотод төрсөн- 1917 оны 12-р сарын 7-нд Вена хотод нас барсан) — [[Австри|австрийн]] хөгжмийн зохиолч, хийлч, хөгжмийн удирдаач. == Намтар ==..." 859199 wikitext text/x-wiki [[Файл:Leon Minkus -photo by B. Braquehais -circa 1865.JPG|thumb]] '''Людвиг Ми́нкус''' ([[Герман хэл|герман.]] ''Ludwig Minkus''; 1826 оны 3-р сарын 23-нд Австрийн Вена хотод төрсөн- 1917 оны 12-р сарын 7-нд Вена хотод нас барсан) — [[Австри|австрийн]] хөгжмийн зохиолч, хийлч, хөгжмийн удирдаач. == Намтар == Түүний эцэг эх нь Моравиас гаралтай еврейчүүд байсан бөгөөд тэд католик шашинд орж, Венад суурьшжээ. Түүний эцэг Теодор Иоханн Минкус дарсны худалдаачин байсан бөгөөд Венад жижиг найрал хөгжим тоглодог ресторан ажиллуулдаг байжээ. Бага наснаасаа хөгжимд автсан Минкус 4 настайгаасаа хийл тоглож эхэлсэн бөгөөд 12 настайдаа Вена дахь "Хөгжмийн Найзуудын Нийгэмлэг"-т хөгжим судалж эхэлжээ. Людвиг Минкусын анхны олон нийтийн тоглолт 8 настайдаа болсон бөгөөд хөгжмийн шүүмжлэгчид түүнийг удалгүй гайхалтай авьяаслаг хүүхэд гэдгийг хүлээн зөвшөөрсөн. Людвиг Минкусын хийлд зориулсан анхны бүтээлүүд 1846 онд хэвлэгдсэн. Үүнтэй зэрэгцэн тэрээр хөгжмийн удирдаач болж хүчээ сорьсон. 1852 онд тэрээр Венийн Хааны Дуурийн тэргүүн хийлчний албан тушаалд очсон. 1853 онд тэрээр Оросын [[Санкт-Петербург]] руу нүүж, хунтайж Юсуповын гэрийн театрын найрал хөгжмийн найруулагчийн албан тушаалыг хашиж байжээ (1853–1855). 1855 онд тэрээр Мари Антуанетта Шварцтай гэрлэж 1856-1861 онуудад Москвагийн Эзэн хааны [[Большой театр|Большой театрт]] тэргүүн хийлчээр ажиллаж, удалгүй хийл тоглохын зэрэгцээ хөгжмийн удирдаачийн ажилтай хослуулж эхэлсэн юм. Москвагийн консерватори нээгдсэний дараа түүнийг тэнд хийлийн хичээл заах багшаар урьсан байна. 1890 онд Австри руугаа буцаж ирээд 1917 онд нас бартлаа тэндээ уран бүтээлээ туурвиж байжээ. == Бүтээлүүд == Түүний үндсэн зохиолууд (зөвхөн бие даасан хөгжмийн зохиолууд): «Дон-Кихот», «Алтан загас», «Фиаметта», «Баядерка», «Ид шидийн эм», «Камарго», «Калькабрино», «Фетида Пелей хоёр». Людвиг Минкус балетын өвөрмөц мөн чанарыг гүнзгий ойлгож, өндөр түвшний мэргэжлийн ур чадвартай байв. Түүний баяр баясгалантай, аялгуулаг, хэмнэлтэй хөгжмөөр дүүрэн балетууд нь өнөө хүртэл дэлхийн тэргүүлэх театруудын репертуарын нэг хэсэг хэвээр байна. cfvbwkfw45mc9bx9ziybfpdczbth327 Хойд суваг 0 146735 859202 2026-06-18T11:58:42Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:IrishSeaReliefMap.jpg|thumb|441x441px]] '''Хойд суваг''' ([[Англи хэл|англи.]] ''North Channel'', [[Ирланд хэл|ирланд.]] ''Sruth na Maoile'') — [[Их Британи]], Ирландын арлуудын хоорондох хоолой бөгөөд [[Ирландын тэнгис|Ирландын тэнгисийн]] хойд хэсгийг [[Атлантын далай|Атлантын далайтай]] холб..." 859202 wikitext text/x-wiki [[Файл:IrishSeaReliefMap.jpg|thumb|441x441px]] '''Хойд суваг''' ([[Англи хэл|англи.]] ''North Channel'', [[Ирланд хэл|ирланд.]] ''Sruth na Maoile'') — [[Их Британи]], Ирландын арлуудын хоорондох хоолой бөгөөд [[Ирландын тэнгис|Ирландын тэнгисийн]] хойд хэсгийг [[Атлантын далай|Атлантын далайтай]] холбодог. Энэ хоолой нь 170 км урт, 20–40 км өргөн, 272 м хүртэл гүнтэй (Бофортын шуудуу). Энэ хоолой нь хүчтэй далайн түрлэгээр тодорхойлогддог бөгөөд хурд нь 12 км/цаг хүртэл хүрдэг. gv4o1us7fxfyfa9frdy8oazapcvo1gw