Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 1229 859376 835367 2026-06-19T11:41:30Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859376 wikitext text/x-wiki {{Төрийн зүтгэлтэн | овогнэр = Цахиагийн Элбэгдорж | зураг = Цахиагийн Элбэгдорж.jpg | тайлбар = | алба1 = {{MNG|Ziel=Монгол Улсын Ерөнхийлөгч}} | ээлж1 = 2009.06.18 — 2017.07.10 (8 жил) | өмнөх1 = [[Намбарын Энхбаяр]] | дараах1 = [[Халтмаагийн Баттулга]] | алба2 = {{MNG|Ziel=Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}} | ээлж2 = 1998.04.23 – 1998.12.09 (8 сар) | өмнөх2 = [[Мэндсайханы Энхсайхан]] | дараах2 = [[Жанлавын Наранцацралт]] | ээлж3 = 2004.08.20 – 2006.01.13 (2 жил) | өмнөх3 = [[Намбарын Энхбаяр]] | дараах3 = [[Миеэгомбын Энхболд]] | алба4 = {{MNG|Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын гишүүн}} | ээлж4 = 1992–2000, 2004–2009 он (13 жил) | төрсөногноо = {{birth date and age2|1963|3|8}} | төрсөнгазар = [[Зэрэг сум|Зэрэг]], [[Ховд]] | улсорон = {{MGL3}} | намэвсэл = [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] | сургууль = Львовын цэрэг улс <br>төрийн дээд сургууль, <br> Харвардын их сургууль | ажилүйл = улс төрч, сэтгүүлч | гэрбүл = эхнэр [[Хажидсүрэнгийн Болормаа]] <br> 4 хүүтэй }} '''Цахиагийн Элбэгдож''' нь [[Монгол Улс]]ад ардчилсан нийгэм бий болгохоор анх зориглон санаачилж, 75 жил [[коммунизм|коммунист]] засаглалтай байсан Монгол орныг тайван хувьсгалын замаар ардчилсан, чөлөөт эдийн засагтай болгож өөрчилсөн ардчилсан хувьсгалын 13 удирдагчийн нэг. Ц.Элбэгдорж нь Монгол Улсын [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] асан. Өмнө нь тэрбээр [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]]аар хоёр удаа, [[Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын]] дэд даргаар нэг удаа, УИХ-ын олонхын бүлгийн даргаар нэг удаа, УИХ-ын гишүүнээр дөрвөн удаа тус тус сонгогдон ажилласан. Ц.Элбэгдорж нь ардчиллын төлөө, хүний эрх, эрх чөлөөг дээдэлдэг [[неолибeрал]] [[улс төрч]] юм. == Бага нас, боловсрол == Элбэгдорж нь [[Ховд]] аймгийн [[Зэрэг сум|Зэрэг]] суманд Цахиа, Хонинхүү нарын гэрт 1963 оны 3 дугаар сарын 8-нд тэдний найм дахь буюу отгон хүү болон мэндэлжээ. Элбэгдоржийн эцэг, эх тэр үеийн Монголын хүн амын ихэнхийн нэгэн адил малчин ард байсан тул Элбэгдорж багадаа ишиг, хурга, тугал, унагатай тоглож, тэднийг арчилж, тордохын зэрэгцээ бусад хүүхдүүдтэй мориор уралдаж тоглож өсчээ. Зэрэг сумынхны дурсан ярьдгаар Элбэгдоржийн ээж Хонинхүү нь [[туульс]] хайлдаг, [[ерөөл]] [[магтаал]] сайхан хэлдгээрээ нутаг усандаа нэр хүндтэй тул [[Зэрэг сум]] болон ойр сумынхан цэрэгт явах, хол газар одохын өмнө Цахиагийн гэрт бууж, Хонинхүүгийн мэргэн цэцэн сургаалийг сонсоод мордох дуртай байв. Элбэгдорж Ховд аймгийн [[Зэрэг сум]]анд бага, дунд сургуулиа онц дүнтэй төгсчээ. Түүнийг 16 настай байхад гэр нь [[Эрдэнэт]] хот руу нүүж, тэрбээр Эрдэнэт хотод 10-р ангиа онц дүнтэйгээр 1981 онд төгссөн байна. [[Социализм]]ын үед их, дээд сургуулийн элсэлтийн хуваарийг Төлөвлөгөөний комиссоос мэргэжил тус бүрээр аймаг, хотод хуваарилдаг байлаа. Элбэгдоржийн хүсэн мөрөөдсөн [[сэтгүүл зүй]]н ангийн хуваарь тэр жил Эрдэнэт хотод ирсэнгүй. Сэтгүүлч болохоор сэтгэл шулуудсан Элбэгдорж ирэх жилийн уралдаант шалгалтыг хүлээхээр шийдэв. Энэ хугацаанд тэрбээр аав, ээждээ туслахаар Уулын баяжуулах "Эрдэнэт" үйлдвэрт түр ажиллаад удалгүй засварчин болж, тун удалгүй тушаал дэвшин [[машинист]] болж ажиллажээ. Ажиллах хугацаандаа цэрэгт татагдаж нэг жил цэргийн алба хаав. Цэргийн албыг үлгэр жишээ хааж, "Улаан Од" сонинд шүлгүүд нь хэвлэгдсэнийг [[Батлан Хамгаалах Яaм]]ны өндөр албан тушаалын хүмүүс үзээд Элбэгдоржийг тус яаман дээр дуудаж, түүнээс шалгалт авчээ. Шалгалтын үр дүнд Элбэгдорж Батлан Хамгаалах Яaманд ирсэн [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын [[Цэрэг, Улс Төрийн дээд сургуулийн]] хоёр хуваарийн нэгийг авсан байна. Хуучнаар [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын [[Львов хот]] дахь Цэрэг, Улс Төрийн Их Сургуулийг Элбэгдорж [[сэтгүүлч мэргэжил]]тэй, онц дүнтэйгээр 1988 онд төгсчээ. Мөн тэрбээр [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[Боулдер хот]] дахь [[Колорадогийн Их Сургууль]]-н Эдийн засгийн институтыг онц төгссөн байна. Дараа нь Элбэгдорж АНУ-ын [[Харвардын Их Сургууль]]д тус сургуулийн бүрэн тэтгэлэгтэйгээр суралцаж, Харвардын их сургуулийн [[Жон Кеннеди]]гийн нэрэмжит Төрийн Удирдлагын сургуулийг [[төрийн удирдлагын магистр]] зэрэгтэйгээр 2002 онд төгсөөд Монголдоо эргэн ирсэн<ref>{{cite web|url=http://www.hks.harvard.edu/news-events/news/articles/kennedy-school-graduate-guides-mongolia-into-new-era|title=Kennedy School Graduate Guides Mongolia into New Era|work=Lory Hough for The President and Fellows of Harvard College|date=January 5, 2005|dateformat=mdy|accessdate=2009 оны 5 сарын 17|archive-date=Арван хоёрдугаар сар 13, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091213152825/http://www.hks.harvard.edu/news-events/news/articles/kennedy-school-graduate-guides-mongolia-into-new-era|url-status=dead}}</ref>. == Ардчилсан хөдөлгөөн == Цахиагийн Элбэгдорж нь анхны [[ардчилсан хөдөлгөөн]]ий партизануудын нэг болж амь биеэ хайрлалгүй, хүмүүсийг зохион байгуулж, жагсаал цуглаан хийж, Монголын төр засгийн [[коммунист]] дэглэмийг цус урсгалгүйгээр 1989 онд төгсгөл болгоход чухал үүрэг гүйцэтгэсэн юм. Коммунист төр засгийн эсрэг Элбэгдоржийн гол шүүмжлэл нь ардчилсан нийгэм, үг хэлэх эрх чөлөө, чөлөөт [[зах зээлийн эдийн засаг]] Монгол оронд хэрэгтэй гэсэн бөгөөд Монголын коммунист төр засаг эдгээрийг дэмждэггүй байв. Элбэгдорж болон Монголын [[коммунизм]]ын эсрэг хувьсгалын удирдагчид, дэмжигчдийн ачаар [[Монгол Улс]] [[Төв Ази]] дахь анхны ардчилсан орон болсон юм. Олон улсын ухаантнууд болон олон улсын хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл Элбэгдоржийг "Монголын Томас Жефферсон" гэж АНУ-ын тусгаар тогтнолыг тунхаглагчдын нэг, ардчиллыг үндэслэгч эцэгтэй зүйрлэн нэрлэдэг.<ref>Винceнт Х. Миллeр {{Webarchiv|url=http://www.isil.org/resources/fnn/2004spring/mongolian-jefferson.html |wayback=20120224085741 |text=''Чингис хааны нутагт коммунизмаас капитализмд'' |archiv-bot=2023-09-26 21:51:49 InternetArchiveBot }}, "Хувь хүний эрх чөлөөг дэмжигчдийн олон улсын нийгэмлэг" (ИСИЛ), АНУ, 2004 оны хавар, англи хэлээр.</ref> Монголын Залуучуудын эвлэлийн их хурлын [[индэр]] дээр хэлсэн үгнийхээ төгсгөлд анх удаа Монголд ардчилал хэрэгтэй байгаа тухай ярьж, түүнийг бий болгоход залуусыг уриалан дуудаж, хамтарч ажиллах санал тавьсан. Хурлын дарга Элбэгдoржийн яриаг тасалж, ийм зүйл ярьж болохгүйг сануулж байжээ. Энэ бол 1989 он буюу Монгол Улс [[коммунист]] орон болоод 68 жилийг туулаад байсан бөгөөд тэр үед хоёр хүний нэг нь коммунист [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (МАХН)-ын албан бус тагнуул байв. Тэдний матаасаар МАХH, Улс Төрийн Товчоо [[коммунизм]], [[социализм]]аас өөр үзэл бодол илэрхийлсэн хүмүүсийг шийтгэдэг, цөлдөг байлаа. Тус хурлын завсарлагаар хоёр залуу Элбэгдоржтой уулзсан бөгөөд тэр гурав ардчилсан хөдөлгөөн байгуулахаар тохиролцож, энэ тухай нууцаар залуучуудад зар тараахаар болжээ. Тэр гурав бусад арван залуусын хамт хожмоо [[Монголын ардчилсан хувьсгал]]ын арван гурван удирдагч гэж нэрлэгдэх болсон юм. Тэр үед Элбэгдорж "Улаан Од" сонины [[сурвалжлагч]]аар ажиллаж байсан бөгөөд [[Залуучуудын эвлэл]]ийн их хуралд оролцсоны дараа ажилдаа ирэх үед нь Элбэгдоржийн "буруу үйлдэл"-ийн тухай хурлын даргын үг аль хэдийнээ сонинд нь хүрсэн байв. Тус сонины эрхлэгч Элбэгдоржийг ажлын гадуур ямар нэг үйл ажиллагаанд оролцож, [[коммунист]],[[ социалист]] чиг шугамаас гажсан зүйл хийвэл ажлаас нь хална гэж сануулжээ. Тухайн үед Монгол дахь цорын ганц залуучуудын [[байгууллага]] байсан [[Монголын Залуучуудын Эвлэл]] нь Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (МАХН)-ын харъяа байгууллага байв. Анхааруулга авсан хэдий ч Ц.Элбэгдорж ба түүний нөхөд бусад залуустай [[Монгол Улсын Их Сургууль|Монгол Улсын Их сургуулийн]] дугуй танхимд нууцаар цугларч, тухайн үеийн хаалттай сэдэв болох ардчилал, [[чөлөөт зах зээл]]ийн тухай юу мэдэхээ хэлэлцэн ярилцаж, [[ардчилсан хөдөлгөөн]] зохион байгуулах төлөвлөгөө зохиож эхэлжээ. Тэд олон удаа уулзаж, шинэ найз нөхөд, шинэ дэмжигчдийг өөрсөдтэйгээ нэгдүүлэхээр дагуулж ирж байв. Нэг шөнө тэд нээлттэй цуглаан зохион байгуулах тухай зарлалаа гудамжинд шонгийн моднууд дээр наасан байв.[[File:Mongolian President Tsakhiagiin Elbegdorj.JPG|thumb|260px|Зэвсэгт хүчний Ерөнхий командлагч Цахиагийн Элбэгдорж ]] 1989 оны 12 дугаар сарын 10-ны өглөө [[Монголын Залуучуудын Эвлэл]]ийн байрны өмнө ардчиллын төлөө анхны олон нийтийн цуглаан болов. Хүмүүс цугларахад тус цуглааныг зохион байгуулагчдын нэг Элбэгдoрж микрофон аваад, Монголд Ардчилсан хөдөлгөөн байгуулагдаж байгааг зарлан тунхагласан. Тус хөдөлгөөнөөс удалгүй [[Ардчилсан Холбоо]] байгуулагдав. [[Ардчилсан Холбоо]] нь Монголын анхны төрийн бус ардчилсан байгууллага бөгөөд Элбэгдорж үндэслэн байгуулагчдын нь нэг юм. Тухайн үеийн Монголын төрийн дээд гүйцэтгэх байгууллага болох [[МАХН]]-ын [[Улс Төрийн Товчоо]]ны зүгээс шийтгэх, цөлөх, хэлмэгдүүлэх ихээхэн магадлалтай байхад ардчиллыг дэмжигчид улам олон жагсаал цуглаан зохион байгуулж байв. Монгол орноо ардчилсан нийгэмтэй болгохыг зорьсон Ардчилсан хөдөлгөөнийг монголчууд дэмжиж, тус хөдөлгөөн нь [[аймаг]] бүрт салбартай Монгол улс даяaр давалгаалсан хөдөлгөөн болон хувирав. Ардчилсан хөдөлгөөн жагсаал цуглаан, [[өлсгөлөн]] зохион байгуулж, олон аймагт Ардчилсан хөдөлгөөнийг дэмжсэн [[багш]] ажилчдын ажил хаялт болов. Энэ бүх дарамт шахалтаар есөн гишүүнтэй МАХН-ын Улс Төрийн Товчоо ардчилсан хөдөлгөөний удирдагчидтай уулзаж хэлэлцээ хийхийг зөвшөөрсөн. Элбэгдорж хэлэлцээ хийгчдийн нэг байсан бөгөөд хэлэлцээний дараа Улс Төрийн Товчооны дарга [[Жамбын Батмөнх]] Улс Төрийн Товчоог татан буулгах шийдвэр гаргаж, Улс Төрийн Товчоо татан буугдсанаар Монгол Улс [[Ардын их хурал]] байгуулах боломжтой болж, Ардын Их Хурал нь [[хүний эрх]], [[ардчилал]], [[эрх чөлөө]]г баталгаажуулсан [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Монгол Улсын Үндсэн хуулийг]] баталсaнaap Монгол орон ардчилсан орон болсон. [[File:Elbegdorj and Ban Ki-moon.jpg|thumb|left|210px|НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга [[Бан Ги Мүн]], Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц. Элбэгдорж нар [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] Төв байранд уулзав. 2011 оны 9 сарын 19]] == Монгол улсад ардчилсан нийгмийн тогтолцоог бий болгоход оруулсан хувь нэмэр == Цахиагийн Элбэгдорж Монголын анхны бие даасан сонин болох "Ардчилал" сонинг 1990 онд үүсгэн байгуулж, эрхлэгчээр нь ажилласан. Чөлөөт хэвлэлийг анх үүсгэн бий болгож, хамгаалсан үйл хэргийг нь үнэлж Монголын Сэтгүүлчдийн нийгэмлэгээс Элбэгдоржийг [["Хэвлэлийн Эрх Чөлөөний Одон"]] -гоор 2000 онд шагнажээ. Элбэгдoрж aрд түмнээсээ сонгогдон Ардын Их Хурлын депутатаас эхэлж нийт гурван удаа УИХ-ын гишүүнээр 1990-2000 онд ажилласан байна. Тэрбээр [[хүний эрх]], [[aрдчилал]], [[эрх чөлөө]]г тунхаглан баталгаажуулсан Монгол Улсын шинэ Yндсэн Хуулийг боловсруулан батлалцсaн юм. Монгол дахь хамгийн анхны бие даасан [[телевиз]] болох Монгол, Америкийн хамтарсан [[Ийгл телевиз]]ийг Элбэгдорж 1995 онд үүсгэн байгуулалцсан байна. Коммунист он жилүүдэд МАХН-ын засаглалаас өөр [[үзэл бодол]]той, [[шашин]]тай байснаас нь болж хэлмэгдүүлж, устгасан 37000 гаруй хэлмэгдэгсэд, болон тэдний ар гэрийнхнээс Монгол Улсын төр уучлал хүсэх арга хэмжээг Цагаатгах ажлыг удирдан зохион байгуулах улсын комиссын дарга байхдаа Элбэгдорж санаачилж, хэрэгжүүлсэн юм. [[Иосиф Сталин]]ы үеэс эхэлсэн улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгсдийг цагаатгах, ар гэрт нь нөхөн олговор олгох, нэр төрийг нь сэргээж, цаашид хүний эрх зөрчихийг хориглосон Цагаатгалын тухай хуулийг батлахад Элбэгдорж гол үүрэг гүйцэтгэсэн билээ. Элбэгдoрж анхны [[Аж ахуйтны нийгэмлэг]]ийг үүсгэн байгуулсан бөгөөд тус байгууллага 1991 онд малчид нэгдлээс өөрсдийн хөрөнгө болох малаа хувьчилж авахад нь малчдад тусалсан. Малыг хувьчилж, малчдыг хөрөнгөтэй болгосны ачаар Монгол Улсад социалист он жилүүдэд хэзээ ч 25 саяд хүрч үзээгүй [[таван хошуу мал]]ын тоо толгой мал хувьчлагдсанаас хойш богино хугацаанд 30 саяд хүрсэн билээ. == Ерөнхий сайд Элбэгдорж == Монголын түүхэнд [[Ерөнхий сайд]]аар хоёр удаа ажилласан хоёрхон хүний нэг нь Цахиагийн Элбэгдорж юм. [[Ардчилсан Нам]]ын даргын хувьд Элбэгдорж [[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам]], [[Монголын Социал Демократ Нам]]ын "Ардчилсан Холбоо Эвсэл"-ийг хамтран удирдаж, тус эвслийг 1996 оны Улсын Их Хурлын сонгуульд түүхэн ялалтанд хүргэсэн билээ. Элбэгдорж УИХ-ын олонхын бүлгийн даргаар 1996-2000 онд, УИХ-ын дэд даргаар 1996-1998 онд тус тус ажилласан. 1998 оны 4-р сард Элбэгдорж Монголын сүүлийн үеийн түүхэн дэх хамгийн залуу [[Ерөнхий сайд]]аар сонгогдсон. Ерөнхий сайдаар ажиллах хугацаандаа Элбэгдорж улс үндэстний хэмжээнд тулгамдсан [[улс төр]],[[эдийн засаг]],[[дэд бүтэц]], нийгмийн асуудлуудыг шийдвэрлэх амин чухал алхмууд хийсэн бөгөөд Монгол улсын нээлттэй гадаад бодлогыг тууштай үргэлжлүүлсэн. Хэвлэлийн эрх чөлөөний тухай хуулийг санаачлагчдын нэг нь Элбэгдорж бөгөөд тэрбээр тус хуулийг 1998 онд батлуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн юм. Тус хууль дээр тулгуурлан батлагдсан дараагийн хуулиар улсын мэдлийн өдөр тутмын сонингууд болох [["Ардын эрх"]],[[ "Засгийн газрын мэдээ"]] сонинуудыг төрөөс шууд хянадгийг нь зогсоож, олон нийтийн сонин болгосон хууль гарсан. [[File:Barack Obama welcomes Tsakhiagiin Elbegdorj to the Oval Office.jpg|left|300px|Mонгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж, АНУ-ын Ерөнхийлөгч Барак Обама нар Цагаан Ордонд уулзаж буй нь, Вашингтон хот, АНУ, 2011 оны 6-р сар]] Ардчилсан тогтолцоог Монгол улсад бий болгож, бэхжүүлэхэд оруулсан хувь нэмэр, хүч чармайлтыг нь үнэлж Элбэгдоржийг [[Эрх чөлөөний одон]]гоор шагнажээ. Эхний удаа Элбэгдорж 8 сар Ерөнхий сайдаар ажилласан бөгөөд Ардчилсан Намын дараагийн гишүүн 1998 оны 12-р сараас үргэлжлүүлэн тус албан тушаалыг хашжээ. Монгол Улсын Ерөнхий сайдаар Элбэгдoрж хоёр дахь удаагаа 2004 оны 8-р сарын 20-нд сонгогдсон. Энэ нь улс төрийн хоёр гол эсрэг, тэсрэг хүч болох Ардчилсан Намуудын эвсэл, экс-коммунист МАХН хоёр 2004 оны УИХ-ын сонгуульд тэнцүү суудал авсны дараа бий болсон [[Их эвслийн засгийн газар]] байв. Хоёр дахь удаагаа Ерөнхий сайдаар ажиллахдаа Элбэгдорж Монголын хөгжилд хамгийн том тээг саад болоод буй [[авлигал]], [[ядуурал]]тай дайн зарласан юм. УИХ-ын хаврын чуулганы нээлт дээр 2005 оны 4-р сарын 8-нд "Бид авилгалын учир шалтгаан, эхийг мэдэж, авилгалыг бульдозeрдoнo" гэж хэлсэн шигээ Элбэгдoрж авилгалын эсрэг шаргуу тэмцсэн. 2005 оны 11-р сарын 21-нд АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Жорж Уокер Буш]] Монгол Улсад айлчилж, [[Төрийн ордон]]д монголчуудад хандан үг хэлэхдээ Монголын ардчиллыг, Монголд ардчилал авчирсан залуусын үйл хэргийг магтаж, энд Монгол Улсын Ерөнхий сайд Элбэгдoржийг онцлон дурьдсан юм. <ref>[http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2005/11/20051121.html Ерөнхийлөгч Бушийн Улаанбаатарт хэлсэн үг] ''Цагаан ордны хэвлэлд зориулсан мэдээлэл'', АНУ, 2005 оны 11-р сарын 21, англи хэлээр.</ref>[[File:Tsakhiagiin_Elbegdorj_and_George_W._Bush.jpg|thumb|right|310px|АНУ-ын Ерөнхийлөгч Ж.В.Буш, Монгол Улсын Ерөнхий сайд Ц.Элбэгдорж нар Улаанбаатар хотноо Төрийн ордонд уулзав. 2005.11.21]] АНУ-ын [[Эн Би Си телевиз]]ийн Ньюс нэвтрүүлэгт өгсөн ярилцлагадаа Элбэгдорж "Бид (Монгол Улс) [[терроризм]]тай тэмцэх дэлхийн хүч чармайлтанд хувь нэмрээ оруулахыг чармайж байна" гэжээ. <ref>Жорж Лeвис [http://msnbc.msn.com/id/10069069/ ''Cурвалжлагчийн тэмдэглэлийн дэвтэр''] ''Эн Би Сигийн Mэдээ'', АНУ, 2005 оны 11-р сарын 16, англи хэлээр.</ref> Хэдий тийм боловч тэрбээр "терроризмтай тэмцэх" нэрээр улс орнууд өөрийн ард түмний эсрэг "эрс ширүүн арга хэмжээ" авахын эсрэг анхааруулсан. АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жон Ф.Кеннеди "Берлины иргэн" болсоны адил "2001 оны 9-р сарын 11-ний дараа бид бүгдээрээ Нью-Йоркчууд болсон" гэж Элбэгдорж 2001 оны 10-р сард Нью-Йорк хотод болсон Төрийн бус байгууллагын Дэлхийн нийгэмлэгийн "Дэлхий дахь хүчирхийлэл: Хямрал ба итгэл найдвар" хурал дээр олон улсын төрийн бус байгууллагуудын удирдлагууд, улс орны удирдагчид байсан хүмүүст хандан хэлсэн байна. <ref>[http://www.wango.org/activities/global_site/executiv.html ''Дэлхий дахин дахь хүчирхийлэл: Хямрал ба итгэл найдвар'' чуулган дээр Элбэгдоржийн хэлсэн үгнээс авсан ишлэл] "Төрийн бус байгууллагуудын дэлхийн нийгэмлэг", Нью Йорк хот, АНУ, 2001 оны 10-р сарын 19-22, англи хэлээр. </ref> Элбэгдoрж Монгол орныг [[цөлжилт]]өөс сэргийлж, байгалиа хамгаалж, агаарын бохирдлыг багасгахын тулд [[мод]] тарих [[Ногоон хэрэм хөтөлбөр]] санаачилжээ. Ц.Элбэгдорж [[Европын Холбоо]]той [[Чөлөөт худалдааны гэрээ]] байгуулж, Монголын бүх бүтээгдэхүүн Eврoпын улсуудад [[татвар]]гүйгээр [[экспoрт]]лoгдох болсон. Тэрбээр мөн дотоодын үйлдвэрлэгчдээ идэвхтэй дэмжсэн юм. Түүнчлэн дотоодын үйлдвэрлэгчид бүтээгдэхүүн, үйлчилгээндээ авах ёстой [[лиценз]], болон [[үйлдвэрлэл]] явуулахад шаардагддаг байсан хэт олон тогтоол журмуудыг Элбэгдорж цөөлсөн. Өмнө нь дотоодын үйлдвэрлэгчдэд ялгавартай хандан, цөөн компанийг "ногоон гэрэл" -ийн компаниуд хэмээн зөвхөн тэдгээр компаниуд гаалийн татваргүйгээр хэрэгцээтэй эд анги, тоног төхөөрөмж импортлодог байсан бол Элбэгдoрж бүх дотоодын үйлдвэрлэгчдэд бүгдэд нь ижил "ногоон гэрэл" өгч дүрэм журмуудыг өөрчилсөн. Ц.Элбэгдoржийн [[Засгийн газар]] Монгол орны айл бүрийг компьютeржүүлж, 1 төгрөгний үнэтэй [[интeрнeт]]ээр хангах ажлыг санаачлан эхлүүлсэнэээр саяхныг хүртэл хүн амын цөөхөн хувийн хэрэглээ байсан компьютер бүх нийтэд хүртээмжтэй болох үүд хаалга нээгдсэн. Ц.Элбэгдорж [[техник мэргэжлийн сургууль]], тусгай мэргэжлийг хүчтэй дэмжих замаар ажилгүйдлийг ихээхэн бууруулсан билээ. [[Дунд сургууль]]д [[орос хэл]]ний оронд [[англи хэл]]ийг хоёр дахь хэл болгон өөрчилж, Монголын эдийн засагт түүхэнд хамгийн их орлого цуглуулж, бүх хүүхдэд хүүхдийн мөнгө олгох ажлыг эхлүүлж, өндөр настны тэтгэврийг өндөр хувиар нэмэгдүүлсэн. [[Хархорин]] сумыг соёлын болон аялал жуулчлалын төв хот болгон хөгжүүлэх санаачлага гаргахад жинтэй үүрэг гүйцэтгэсэн боловч уг ажил одоог хүртэл хэрэгжихгүй, зогсонги байдалтай байна. Элбэгдорж төрийн хяналттай [[Монголын Үндэсний телевиз]], [[Монголын Үндэсний радио]]г олон нийтийн статустай, төрийн хяналтгүй болгох хуулийг санаачлан, УИХ-ын даргатай хамтран УИХ-д оруулсан нь хууль болон 2005 онд батлагдсан. Элбэгдoржийн Засгийн газар [[Сүхбаатарын талбай]]д жагсаал цуглаан чөлөөтэй зохион байгуулахыг зөвшөөрөн хуульчилсан хуулийн төслийг УИХ-д санаачлан оруулсан нь хууль болон батлагдсан. Өмнө нь [[Сүхбаатарын талбай]] дээр жагсаал цуглаан хийх нь хуулиар зөвшөөрөгдөөгүй байсан юм. == Хоёр дахь удаагаа Ерөнхий сайдаар ажилласан нь == 2004 оны [[УИХ]]-ын сонгуульд 50, 50%-ийн тэнцүү санал авсаны дараа [[их эвслийн засгийн газар]] байгуулахын тулд [[Ардчилсан Нам]], [[МАХН]] гурван гэрээ байгуулж 2004 онд Ц.Элбэгдорж их эвслийн Засгийн газрын Ерөнхий сайдаар ажилласан. Иргэний хөдөлгөөнүүд болон монголчууд МАХН-ын шийдвэрийн эсрэг маш олон хүчтэй эсэргүүцлийн цуглаан, жагсаал хийсэн. <ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4608408.stm ''Монголын парламентын гишүүд Засгийн газрaa унагалаа''] ''Би Би Сигийн мэдээ'', Их Британи, 2006 оны 1-р сарын 13, англи хэлээр.</ref> Элбэгдоржийн Засгийн газрыг огцруулсан шалтгааны талаархи асуултад МАХН гадаадын хэвлэлд хариулахдаа "Элбэгдорж авилгалтай хангалттай тэмцэж чадаагүй" гэсэн бол МАХН-ыг шүүмжлэгчид хэлэхдээ "МАХН өөрийнх нь булхай, авилгалыг илчлэх албан ёсны авилгалтай холбогдсон шалгалтуудыг хийлгэхгүйн тулд МАХН зориудаар Элбэгдоржийн засгийн газрыг урьдчилан унагасан" гэж Вьюс Ваэйрт бичжээ. <ref>[http://www.viewswire.com/index.asp?layout=VWArticleVW3&article_id=839816869 ''Монголын улс төрийн тогтворгүй байдал'']{{Dead link|date=Наймдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Эдийн засагчдын интeллигeнц хэсгийн ''Вьюс Вайер'' онлайн сэтгүүл, Их Британи, 2006 оны 1-р сарын 17, англи хэлээр</ref> АНУ-ын Олон улсын хөгжлийн агентлаг USAID -ын тайланд МАХН-ын өндөр албан тушаалтнууд авилгалд гүнзгий хутгалдсан гэж онцлон тэмдэглэсэн байна. <ref>{{Webarchiv|url=http://www.usaid.gov/mn/library/documents/MongoliaCorruptionAssessmentFinalReport.pdf |wayback=20060321105228 |text=''Монголын авилгалд хийсэн үнэлгээ'' |archiv-bot=2023-10-06 20:43:23 InternetArchiveBot }}, "АНУ-ын Олон улсын хөгжлийн агентлаг"-ийн сүүлийн тайлан, хуудас 15-16, 2005 оны 8-р сарын 31, англи хэлээр.</ref> Элбэгдорж эсрэгээр нь авилгалтай хатуу тэмцэж байв. <ref>Эдвард Коди [http://www.washingtonpost.com/wpdyn/content/article/2006/02/11/AR2006021101224.html ''Хятад, Оросын бага зэрэг базалтыг мэдэрсэн Монгол АНУ-г урьж байна''] ''Вашингтон Пост'' сонин, АНУ, 2006 оны 2-р сарын 12, англи хэлээр. </ref> [[МАХН]]-аас томилсон Гаалийн ерөнхий газрын дарга Х.Баатар авилгалын үйлдэл дээрээ баривчлагдсан бөгөөд тэрбээр авилгалын сүлжээнд МАХН-ын удирдлагууд түүний гол сүлбээтэн хэмээн мэдэгдээд байсан тухай сонин хэвлэлүүд мэдээлж байсан. МАХН-ын удирдлага Х.Баатартай уулзсаны маргааш өдөр МАХН Элбэгдоржийн их эвслийн засгийн газраас гарах шийдвэрээ гаргасан. <ref>Ч.Сумъяабазар {{Webarchiv|url=http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?subaction=showfull&id=1131002480&archive=&start_from=&ucat=1& |wayback=20070930185040 |text=Монголын Гаалийн ерөнхий газрын дарга авилгалын үйлдэл дээрээ баригдсан тухай өгүүлэл |archiv-bot=2023-10-18 13:25:25 InternetArchiveBot }} ''УБ Пөүст'' сонин, Улаанбаатар, Монгол, 2005 оны 11-р сарын 3, англи хэлээр.</ref> МАХН-ын энэхүү шийдвэр нь [[Улаанбаатар хот]]ын сангуудад санхүүгийн шалгалт хийж эхлэхтэй мөн зэрэгцэн тохиосон бөгөөд, Улаанбаатар [[хотын захирагч]]аар сүүлийн долоон жилд [[Миеэгомбын Энхболд]] ажиллаж байх хугацаанд газартай холбогдсон авилгалын шуугиан дээд цэгтээ хүрээд байсан юм. 2006 оны 1-р сарын 11-нд МАХH-ын Удирдах Зөвлөл Элбэгдоржийн Засгийн газрыг огцруулах шийдвэр гаргаж, үүний дагуу 2006 оны 1-р сарын 13-нд Элбэгдoржийн хоёр дахь засгийн газрыг УИХ дахь МАХH-ын гишүүд болон Ардчилсан Намын дөрвөн гишүүний саналаар огцруулав. [[File:Elbegdorj in Sudan.jpg|460px|Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж, Өмнөд Суданд энхийг сахиулагч Монгол цэргүүдийн хамт 2013.2.15|center]] Элбэгдoрж "'''Бид (ардчиллыг дэмжигчид) олуулаа болоод эргэж ирнэ"''' хэмээх алдарт амлалтаа хоёр дахь удаагаа УИХ-ын индэр дээрээс Засгийн газрыг нь унагасны дараа хэлсэн. Тэрбээр энэ амлалтыг анх 1994 онд УИХ-ын 76 гишүүний 70 нь МАХH-аас сонгогдсон гишүүд байж тэд Элбэгдoржийн ардчилсан бодлогыг асар их эсэргүүцэж байх үeд УИХ-ын гишүүнээс татгалзахдаа хэлсэн юм. Элбэгдорж амлалтаа биелүүлж Ардчилсан Нам, түүний "Ардчилсан Холбоо Эвсэл" -ийг удирдалцаж, тус эвсэл 1996 оны УИХ-ын сонгуульд ялсан билээ. 2005 оны 8 дугаар сард болсон УИХ-ын 65-р тойргийн нөхөн сонгуульд Ардчилсан Намаас Цахиагийн Элбэгдорж, МАХН-аас [[Миеэгомбын Энхболд]] нар болон бусад намаас болон бие даан нэр дэвшигч нар нэр дэвшсэн байв. <ref>Б. Болортуяа [http://www.tv5.mn/index.php?page=news&nid=6365 ''Долоон нэр дэвшигч бүртгүүллээ''], ТВ 5, Улаанбаатар хот, Монгол, 2005 оны 8-р сарын 2, англи хэлээр.</ref> УИХ-ын гишүүний суудлыг [[Миеэгомбын Энхболд]]од өгөхийн тулд Элбэгдоржийг сонгуулиас МАХН нэрийг нь татуулж, оронд нь МАХН Элбэгдоржийн их эвслийн засгийн газраас хугацааг нь дуустал гарахгүй байхаар тохирсон. Байгуулсан гэрээгээ биелүүлж Элбэгдорж УИХ-ын 65-р тойргийн сонгуульд нэр дэвшигчээс нэрээ татсан нь Миеэгомбын Энхболдыг Элбэгдоржийн оронд УИХ-ын гишүүн болох бололцоог олгосон. Хэдий тийм боловч МАХН Ардчилсан Намтай байгуулсан гэрээгээ зөрчиж Элбэгдоржийн Засгийн газрыг орхисон нь УИХ Засгийн газрыг унагаж, Элбэгдоржийг Ерөнхий сайдаас 2006 оны 1-р сарын 13-нд огцруулсан. == 2009 оны Ерөнхийлөгчийн сонгууль == 2009 онд Монгол улс 5 дахь удаагаа ерөнхийлөгчөө сонгох сонгууль болов. Үүнд Ардчилсан Нам Ц.Элбэгдоржийн нэрийг дэвшүүлэн, парламентад суудалтай [[Монголын Ногоон Нам|Ногоон Нам]], [[Иргэний Зориг Нам]] түүнийг дэмжин оролцохоо илэрхийлэв. Тэрээр үүргээ гүйцэтгэж буй ерөнхийлөгч [[Намбарын Энхбаяр]]тай өрсөлдсөн юм. 2009 оны [[5 сарын 24]]-нд болсон сонгуулийн урьдчилсан дүнгээр 51.24 хувийн санал авч<ref>{{cite web|url=http://sonin.mn/2009/05/26/%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D1%83%D1%80%D1%8C%D1%87%D0%B8%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D2%AF%D0%BD/|title=Сонгуулийн урьдчилсан дүн|date=2009-05-25|accessyear=2009|accessdate=5 сарын 26|archive-date=2009-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20090528220653/http://sonin.mn/2009/05/26/%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D1%83%D1%80%D1%8C%D1%87%D0%B8%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D2%AF%D0%BD/|url-status=dead}}</ref>, ялсан юм. Ц.Элбэгдорж 8 [[аймаг]] болон [[нийслэл]]ийн 7 [[Улаанбаатарын дүүргүүд|дүүрэг]]т өрсөлдөгчөөсөө илүү санал авсан бөгөөд сонгогчдын бараг тал нь төвлөрсөн [[нийслэл]] хотод байгуулсан ялалт нь түүнийг [[Ерөнхийлөгч]]ийн сонгуульд ялахад түлхэц болов. Тэрээр 2009 оны 6 сарын 18-ны өдрийн 12:06 цагт [[тангараг]] өргөж, албан ёсоор Ерөнхийлөгчийн ажилдаа орсон. 2013 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд [[Ардчилсан Нам]]аас Ц.Элбэгдоржийг дахин нэр дэвшүүлж Монгол Улсын Ерөнхийлөгчөөр 2 дахь удаа сонгогдон ажиллаж байна. == 2013 оны Ерөнхийлөгчийн сонгууль == 2013 оны Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн сонгуульд Ардчилсан Намын нэр дэвшигч Ц.Элбэгдорж нийт сонгогчдын 50.23%-ийн санал авч ялалт байгууж Монгол Улсын Ерөнхийлөгчөөр улиран сонгогдлоо. Монгол Ардын намын нэр дэвшигч Б.Бат-Эрдэнэ 41.97%, Монгол Ардын Хувьсгалт намын нэр дэвшигч Н.Удвал 6.5 хувийн санал авчээ.<ref>{{cite web|url=https://www.shuud.mn/?p=250019|title=Урьдчилсан дүнгээр Ц.Элбэгдорж ялсныг зарлав|date=2013-06-27|accessyear=2013|accessdate=7 сарын 1|archive-date=2013-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20130629004542/http://www.shuud.mn/?p=250019|url-status=dead}}</ref> Ц.Элбэгдорж хоёр дахь удаагаа Монгол Улсын [[Ерөнхийлөгч]]өөр 2013 оны 7 дугаар сарын 10-ны өдөр [[Сүхбаатарын талбай]]д [[Чингис хааны хөшөө]], [[Улсын Их Хурал]], ард түмнийхээ өмнө тангараг өргөлөө. Энэ нь Монгол Улсын Ерөнхийлөгч түүхэнд анх удаагаа олон нийтийн өмнө төв талбайд тангараг өргсөн үйл явдал болов.<ref>{{cite news|url=http://www.shuud.mn/?p=255192|last=Д.|first=Цэцэг|title=Ерөнхийлөгч тангаргаа өргөлөө|publisher=shuud.mn (монгол хэлээр)|date=2013 оны 7 дугаар сарын 10|accessdate=2013 оны 7 дугаар сарын 10}}</ref><ref>{{cite news|url=http://politics.news.mn/content/150782.shtml|last=Б.|first=Энхмаа|title=Хүндэтгэлийн чуулган өндөрлөлөө|publisher=news.mn (монгол хэлээр)|date=2013 оны 7 дугаар сарын 10|accessdate=2013 оны 7 дугаар сарын 10|archive-date=2013-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130714201326/http://politics.news.mn/content/150782.shtml|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.shuud.mn/?p=252264|title=Ерөнхийлөгч Чингис хааны хөшөөний өмнө 10-нд тангараг өргөнө|publisher=shuud.mn (монгол хэлээр)|date=2013 оны 7 дугаар сарын 3|accessdate=2013 оны 7 дугаар сарын 6|archive-date=2014-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20141105010521/https://www.shuud.mn/?p=252264|url-status=dead}}</ref> ==Зарим баримтууд== * Ц.Элбэгдорж нь ерөнхийлөгч болсоны дараа "Ашигт малтмалын тухай" хуулийг шинэчилэн Монгол улсын эрдэс баялгийн салбарт шинэчлэл өөрчлөлт хийх талаар удаа дараа мэдэгдэл хийн хуулийн төслүүдийг санаачилж байсан. Мөн ашигт малтмалын тусгай зөвшөөрлийг олгохгүй нөхцлийг сунгасан байна. энэ мэт үйлдлүүдийн үр дүнд эрдэс баялгийн салбар дах гадаадын хөрөнгө оруулалт зогсонги байдалд орсоноор Монгол улсын эдийн засаг доройтон дампуурахад нэг гол нөлөөлөх хүчин зүйл болжээ. Эрдэс баялгийн салбар дампуурсаны дараа ерөнхийлөгч Элбэгдорж нь "Би ашигт малтмалын салбарын үйл ажиллагаанд орохгүй. Ингэх шаардлага алга байна." гэсэн мэдэгдэл хийсэн юм. ==Ном зохиол== Цахиагийн Элбэгдоржийн "Үнэний мөр цагаан", "Ачаа үүрсэн он жилүүд" номууд [[Улаанбаатар хот]]од 2000 онд хэвлэгдсэн. Түүний 112 [[өгүүлэл]], 85 [[хэлсэн үг]], 57 [[ярилцлага]] 1985-2002 онуудад хэвлэгдсэн байна. [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/11/20/AR2005112000840.html ''Монгол Улс: Уулыг хөдөлгөх нь''], Цахиагийн Элбэгдорж, ''Вашингтон Пост'' сонин, АНУ, 2005 оны 11-р сарын 21, англи хэлээр. [https://web.archive.org/web/20140904004206/http://www.foreignpolicy.com/articles/2011/04/06/what_mongolia_can_teach_the_middle_east ''Ойрхи Дорнодод Монгол Улс юу зааж чадах вэ''], Цахиагийн Элбэгдорж, ''Гадаад бодлого'' сэтгүүл, АНУ, 2011 оны 04-р сарын 06, англи хэлээр. == Цахим сүлжээ == * [http://www.president.mn Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн албан ёсны цахим сүлжээ www.president.mn] == Эх сурвалж == {{reflist|2}} * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/3583536.stm ''Монгол шинэ ерөнхий сайдаа нэрлэлээ''] ''Би Би Си-гийн мэдээ'', Их Британи, 2004 оны 8-р сарын 20, англи хэлээр. (Ардчилсан хүчнүүдийн эвсэл парламент дахь 76 суудлын 36-г авч, эрх мэдэл хуваах тухай гэрээ байгуулсан тухай болон Элбэгдорж ерөнхий сайд болсон тухай) ==Бусад эх сурвалж== {{commonscat}} * Жэймс Брүүк [http://www.nytimes.com/2005/02/15/international/asia/15mongolia.html?ex=1266210000&en=0130a32542f0b181&ei=5088&partner=rssnyt&pagewanted=all ''Монголчуудын хувьд А англи хэл, И бол Ирээдүй''] ''Нью Йорк Таймс'' сонин, АНУ, 2005 оны 2-р сарын 15 (Элбэгдоржийн засгийн газар хоёр дахь хэлийг орос хэлний оронд англи хэл болгосон тухай өгүүлэл) англи хэлээр. * [https://web.archive.org/web/20041120030620/http://www.hoover.org/PubAffairs/Newsletter/03061/mongolia.html ''Капитализм руу хийж буй Монголын шилжилтийн талаар Элбэгдорж ярьж байна''] "Хүүвэр Институт", АНУ, 2003 оны 5-р сарын 20, англи хэлээр. * [https://web.archive.org/web/20070929121104/http://www.bellwetherforum.org/site/article.asp?id=805 ''Монгол улс шинэ удирдагч сонголоо''] Бэллветэр форум, АНУ, 2004 оны 9-р сарын 6, англи хэлээр. * Матъю Дэвис [https://web.archive.org/web/20081017122848/http://www.worldviewmagazine.com/issues/article.cfm?id=144&issue=36 ''Монгол саналaa өгч байгаа нь''], Энх тайвны корпусын ''Дэлхийн үзэл бодол'' онлайн сэтгүүл, АНУ, 17-р боть, дугаар 4, 2004 оны намар (Элбэгдорж намынхаа сонгуулийн сурталчилгаа хийж байгаа болон монголчууд 2004 онд саналаа өгч буй тухай өгүүлэл), англи хэлээр. * [https://web.archive.org/web/20070628232851/http://www.altsean.org/EU%26AsiaSanctionsUPDATE.pdf ''Бирмийн талаар хөдлөх цаг боллоо''], Бирмийн талаархи АСEАН-ы алтeрнатив сүлжээ, Ази, 2004 оны 6-р сарын 13, англи хэлээр. * [http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?subaction=showfull&id=1108387420&archive=&start_from=&ucat=7& ''Нүүх үү, үлдэх үү?''] Хар Хориныг хөгжүүлэх Элбэгдоржийн санаачлагын талаархи ярилцлага, ''УБ Пөүст'' сонин, Улаанбаатар хот, 2005 оны 2-р сарын 14, англи хэлээр. * [http://www.newkerala.com/news.php?action=fullnews&id=86826 ''Монголчууд улс төрийн хямралыг давж туулахаар жагсаал хийхэд бэлэн байна''] ''Ройтерс'' агентлаг, Их Британи, 2006 оны 1-р сарын 15, англи хэлээр. * Жэймс Брүүк [http://www.taipeitimes.com/News/world/archives/2004/12/26/2003216779 ''Монголын Ерөнхий сайд сэтгүүлчээс төрийн хүн болж хувирчээ''], (Элбэгдоржийн тухай) ''Нью Йорк Таймс'' сонин, Хуудас 5, АНУ, 2004 оны 12-р сарын 26, англи хэлээр.[http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F00C15FB35540C768EDDAB0994DC404482] * Стюарт Фрохм [http://www.mackinac.org/article.aspx?ID=6788 ''Монгол хааны зорилт''] "Төрийн бодлогын Макинак төв", АНУ, 2004 оны 9-р сарын 15, англи хэлээр. * Петер ба Хелэн Эванс [https://web.archive.org/web/20051228174234/http://www.intellectualconservative.com/article3281.html ''Эрх чөлөөний төлөөх нэг жил'', 1-р хэсэг] (Элбэгдоржтой хийсэн ярилцлага), "Интеллектуал консерватив" байгууллага, АНУ, 2004 оны 3-р сарын 30, англи хэлээр. * Петер ба Хелэн Эванс [https://web.archive.org/web/20211021171410/http://www.renewamerica.us/columns/evans/040329 ''Эрх чөлөөний төлөөх нэг жил'', 2-р хэсэг] (Элбэгдоржтой хийсэн ярилцлага), "Америкийг шинэчлэх нь" байгууллага, АНУ, 2004 оны 3-р сарын 29, англи хэлээр. * Петер ба Хелэн Эванс [http://www.therealitycheck.org/GuestColumnist/p&hevans040504.htm ''Элбэгдоржтой хийсэн ярилцлага'', 3-р хэсэг]{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Херитэж Нью Медиа Партнерс "Реалити Чек", АНУ, 2004, англи хэлээр. * [https://web.archive.org/web/20060508190045/http://peterandhelenevans.com/articles-EB4.html ''Эрх чөлөөний төлөөх нэг жил'', 4-р хэсэг] (Элбэгдоржтой хийсэн ярилцлага), Петер ба Хелэн Эванс, АНУ, 2004, англи хэлээр. * Скотт Талан [http://www.ksg.harvard.edu/news/news/2005/Tsakhia_Mongolia_010505.htm ''Кеннеди сургуулийн төгсөгч Монголыг шинэ эрин үе рүү хөтөлж байна''], ''Харвардын их сургуулийн Жон Ф.Кеннедигийн сургуулийн хэвлэл'', АНУ, 2005 оны 5-р сарын 1, англи хэлээр. * [https://web.archive.org/web/20080828194312/http://www.mongolia-web.com/content/view/32/2/ ''АНУ-ын Ерөнхийлөгч Бушаас Монголын Ерөнхий сайд Элбэгдоржид ирүүлсэн захидал''], ''Монгол Вэб'', 2005 оны 12-р сар, англи хэлээр. * Стивeн Эрлангeр [http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F10A15FD3A5A0C708CDDAC0894D0494D81 ''Олбрайтыг шинэхэн ардчилсан оронд сайнаар хүлээн авлаа''](АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга Олбрайт, Ерөнхий сайд Элбэгдоржтой Улаанбаатарт хамтарсан мэдэгдэл хийсэн тухай), ''Нью Йорк Таймс'' сонин, АНУ, 1998 оны 5-р сарын 3, англи хэлээр. * [https://web.archive.org/web/20141212212631/http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?j109:I01735:j109BULGARIA.html ''Аунг Сан Суу Кью ба Бирмд ардчилал бий болгохыг дэмжих тухай'', Монгол Улсын Ерөнхий сайд Цахиагийн Элбэгдорж, S6779] АНУ-ын Конгрессын Рекорд - Сенат, АНУ, 2004 оны 5-р сарын 13, англи хэлээр. * Кристoфeр Трeмeван [https://web.archive.org/web/20060308180343/http://www.listener.co.nz/default,3681.sm Элбэгдоржийн тухай ''Удирдлагад суралцах нь''], ''Шинэ Зеландын сонсогчид'' радио станц, 198-р боть, дугаар 3385, Шинэ Зеланд, 2005 оны 3-р сарын 26 –наас 4-р сарын 1, англи хэлээр. * [https://web.archive.org/web/20080928111541/http://www.heritage.org/Press/Events/ev053003b.cfm ''Коммунизмаас ардчилал руу: Сонгуулийн кампанит ажлын өмнөх Монголын сургамж''] (Херитэж сан дээрхи Элбэгдоржийн яриа), "Херитэж сан", АНУ, 2003 оны 5-р сарын 30, англи хэлээр. [https://web.archive.org/web/20050928211913/http://www.townhall.com/audio/CONTENT/lehrman-053003.ram Вэб видео бичлэг] * Жон Ж. Ткачик, Жр. [https://web.archive.org/web/20080928122032/http://www.heritage.org/Press/Commentary/ed012106b.cfm ''Тал дээрхи таварцаглал''], ''Херитэж сангийн Хэвлэлийн өрөө'', АНУ, 2006 оны 1-р сарын 21, англи хэлээр. * [http://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2006/01/15/2003289047 ''Ерөнхий сайдыг хүчээр албанаас нь гаргасны дараа Монгол орон улс төрийн хямрал руу шидэгдлээ''] ''Эй Эф Пи'' агeнтлаг, Франц, 2006 оны 1-р сарын 15, англи хэлээр. * Иръяа Халаш [https://web.archive.org/web/20060114034834/http://www.chinapost.com.tw/international/detail.asp?ID=75256&GRP=D ''Монголын Ерөнхий сайд хэлж байна: “Эрх мэдлийн төлөө тэмцэл хортой”''] ''Ройтерс'' агeнтлаг, Их Британи, 2006 оны 1-р сарын 13, англи хэлээр. {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Намбарын Энхбаяр]] |албан_тушаал =[[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] |он =2009-2017 |дараа =[[Халтмаагийн Баттулга]] }} {{end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Намбарын Энхбаяр]] |албан_тушаал =[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] |он =2004-2006 |дараа =[[Миеэгомбын Энхболд]] }} {{end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Мэндсайханы Энхсайхан]] |албан_тушаал =[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] |он =1998 |дараа =[[Жанлавын Наранцацралт]] }} {{end}} {{NaviBlock |Монголын төрийн тэргүүн |Монгол Улсын Ерөнхий Сайд |Хөтлөгч мөр Ардчилсан Намын дарга }} {{DEFAULTSORT:Элбэгдорж, Цахиагийн}} [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Ангилал:Ардчилсан Намын дарга]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын сэтгүүлч]] [[Ангилал:Галт тэрэгний машинист]] [[Ангилал:Цэцэн Ярослав вангийн одон шагналтан (1-р зэрэг)]] [[Ангилал:Украины их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Харвардын их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Зэрэгийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1963 онд төрсөн]] 8o7tr8mh4x4e6vp7brco414korlpsyu 0 1926 859303 848002 2026-06-19T04:08:59Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859303 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүн Азиас гаралтай угсаатны бүлэг}} {{Инфобокс үндэстэн | group = Монголчууд | native_name = {{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯᠴᠤᠳ}} | native_name_lang = | image = {{Multiple image|total_width = 250 |image1 = Mongolian musicians in Paris.jpg |image2 = Men and Women in Traditional Mongolian Dress Look on as Secretary Kerry Attends a "Mini-Nadaam" at a Field Outside of Ulaanbaatar (27506837976).jpg |direction = vertical |border = infobox}} | caption = Үндэсний хувцастай Монголчууд | total = 10 сая орчим | region1 = {{flag|Хятад}} | pop1 = [[Хятад дахь Монголчууд|6,290,204]] | ref1 = | region2 = {{flag|Монгол}} | pop2 = [[Монголын хүн ам зүй|3,046,882]] | ref2 = <ref>{{Cite web|title=ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН /Хураангуй/|url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |archive-date=2020-11-07 }}</ref> | region3 = {{flag|Орос}} | pop3 = 651,355 | ref3 = <ref>2,986 Монгол улсын иргэн, 461,389 [[Буриадууд|Буриад]], 183,372 [[Халимаг ястан|Халимаг]], 3,608 [[Соёдууд|Соёд]] ([[Оросын хүн амын тооллого (2010)]])</ref> | region4 = {{flag|Өмнөд Солонгос}} | pop4 = [[Өмнөд Солонгос дахь Монголчууд|37,963]] | ref4 = <ref>{{cite web| url = http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20210926000093| title = Солонгос дахь гадаад иргэдийн тоо 20 сарын хугацаанд анх удаа нэмэгджээ| date = 2021-09-26| access-date = 2025-02-25| archive-date = 2023-09-30| archive-url = https://web.archive.org/web/20230930223640/https://www.koreaherald.com/view.php?ud=20210926000093| url-status = live}}</ref> | region5 = {{flag|Япон}} | pop5 = [[Япон дахь Монголчууд|20,416]] | ref5 = <ref>{{Cite web|url=https://www.moj.go.jp/isa/publications/press/13_00047.html |title=令和６年６月末現在における在留外国人数について |website=moj.go.jp |language=ja |date=2024-10-18 |access-date=2025-02-25}}</ref> | region6 = {{flag|Америкийн Нэгдсэн Улс}} | pop6 = [[АНУ дахь Монголчууд|19,170]] | ref6 = <ref name="Census2020">{{cite web |url=https://www.1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Census2020_Main_report_Eng.pdf&ln=En |title=Монгол Улсын хүн ам, орон сууцны 2020 оны тооллого |publisher=Үндэсний Статистикийн Хороо |access-date=2025-02-25 |archive-date=2021-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210817174257/https://www.1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Census2020_Main_report_Eng.pdf&ln=En |url-status=live }}</ref> | region7 = {{flag|Киргиз}} | pop7 = [[Сарт Халимаг|12,000]] | ref7 = <ref>{{Cite web|url=http://www.president.mn/eng/newsCenter/viewNews.php?newsId=697|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161206105008/http://www.president.mn/eng/newsCenter/viewNews.php?newsId=697|url-status=dead|title=Ерөнхийлөгч Киргиз дэх халимаг иргэдтэй уулзав|archivedate=2016-12-06}}</ref> | region8 = {{flag|Чех}} | pop8 = [[Чех дэх Монголчууд|10,236]] | ref8 = <ref>{{cite web |url=https://www.czso.cz/documents/11292/27914491/2006_c01t13.pdf/67393c23-669d-4730-b367-e75ca1cab680?version=1.0 |title=T13 Cizinci podle typu pobytu a pohlaví – 25 nejčastějších státních občanství k 30. 6. 2020 |language=Чех |website=czso.cz |access-date=2025-02-25 |archive-date=2023-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230305221613/https://www.czso.cz/documents/11292/27914491/2006_c01t13.pdf/67393c23-669d-4730-b367-e75ca1cab680?version=1.0 |url-status=live }}</ref> | region9 = {{flag|Канад}} | pop9 = [[Монгол Канадчууд|9,090]] | ref9 = <ref>{{cite web|title=Canada Census Profile 2021|url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/details/page.cfm?LANG=E&GENDERlist=1&STATISTIClist=1,4&DGUIDlist=2021A000011124&HEADERlist=31&SearchText=Canada|website=Census Profile, 2021 Census|date=2021-05-07|publisher=Statistics Canada Statistique Canada|access-date=2025-02-25|archive-date=2023-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230103201320/https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/details/page.cfm?LANG=E&GENDERlist=1&STATISTIClist=1,4&DGUIDlist=2021A000011124&HEADERlist=31&SearchText=Canada|url-status=live}}</ref> | region10 = {{flag|Казахстан}} | pop10 = 7,218 | ref10 = <ref name="Census2020"/> | region11 = {{flag|Австрали}} | pop11 = 5,538 | ref11 = <ref name="Census2020"/> | region12 = {{flag|Герман}} | pop12 = 3,972 | ref12 = <ref name="Census2020"/> | region13 = {{flag|Швед}} | pop13 = 3,951 | ref13 = <ref name="Census2020"/> | region14 = {{flag|Франц}} | pop14 = 3,102 | ref14 = <ref name="Census2020"/> | region15 = {{flag|Турк}} | pop15 = 2,716 | ref15 = <ref name="Census2020"/> | region16 = {{flag|Австри}} | pop16 = 2,658 | ref16 = <ref>{{cite web|url= https://www.statistik.at/fileadmin/pages/407/Bev_Staatb_Geschl_Bundesl_2022.ods|title= Bevölkerung nach Staatsangehörigkeit und Geburtsland|trans-title= Иргэншил, төрсөн улсаар хүн ам|language= de}}</ref> | langs = {{hlist|[[Монгол хэл]]|[[Умард Хятад хэл|Хятад хэл]] (Хятадад)|[[Орос хэл]] (Оросод)}} | rels = Голдуу [[Төвөдийн Буддын шашин]],<ref name='mongolian'>{{cite book |author=[[БНХАУ-ын Үндэсний статистикийн товчоо]] |title=БНХАУ-ын 2010 оны хүн амын тооллогын хүснэгт |publisher=Хятадын статистикийн товчооны хэвлэл |date=2012 |url=http://www.stats.gov.cn/tjsj/pcsj/rkpc/6rp/indexch.htm |access-date=2013-02-19 |isbn=978-7-5037-6507-0 |archive-date=2012-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120813031919/http://www.stats.gov.cn/tjsj/pcsj/rkpc/6rp/indexch.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web| url = http://www.china.org.cn/e-groups/shaoshu/shao-2-mongolian.htm| title = China.org.cn – Монгол үндэстний цөөнх| access-date = 2013-05-29| archive-date = 2018-08-16| archive-url = https://web.archive.org/web/20180816211312/http://www.china.org.cn/e-groups/shaoshu/shao-2-mongolian.htm| url-status = live}}</ref><ref>{{cite web| url = http://www.china.org.cn/english/features/EthnicGroups/136937.htm| title = China.org.cn – Монгол угсаатны бүлэг| access-date = 2008-10-15| archive-date = 2017-10-19| archive-url = https://web.archive.org/web/20171019145235/http://china.org.cn/english/features/EthnicGroups/136937.htm| url-status = live}}</ref> Цөөнхөд [[Монголын бөө мөргөл]] ([[Тэнгэр шүтлэг]]),{{sfn|Bira|2011}} [[Зүүн үнэн алдартны сүм]], [[Протестант урсгал]] | related-c = Бусад [[Монгол угсаатан]] }} '''Монголчууд''' — [[Монгол Улс]]ын үндсэн хүн ам болсон төв азийн [[монгол угсаатан|монгол угсаат]] '''[[ард түмэн]]''', 10 сая хүнтэй '''[[үндэстэн]]'''. Монгол улсаас гадна [[Хятад]], [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Киргиз]], [[Өмнөд Солонгос]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америк]] болон [[Европ]]ын орнуудад тархан суурьшиж байна. [[Хянган]]аас [[Или мөрөн]], [[Тарвагатайн нуруу]], [[Цагаан хэрэм|Цагаан хэрэмнээс]] [[Байгал нуур|Байгал]] нуур хүрсэн өргөн уудам газар нутагладаг. Мөн дорно Европын [[Ижил мөрөн|Ижил]] мөрний эрэг, [[Тэнгэр уул]]ын [[Ысык нуур|Төмөрт]] нуурын эрэгт суужээ. НТӨ 209 онд монголчуудын анхны улс [[Хүннү улс|Хүннү]] байгуулагдаж улмаар МЭ 156 онд онд [[Сяньби]], 330 онд [[Нирун Улс|Нирун]], 386 онд [[Тоба Вэй]], 907 онд [[Кидан|Кидан Улс]]ууд байгуулагджээ. [[Чингис хаан]] 1206 онд [[Их Монгол Улс]]ыг байгуулсан нь орчин үеийн монгол үндэстэн бүрэлдэхэд нөлөөлсөн сүүлчийн томоохон үйл явдал юм. 17-18-р зуунд монголчууд [[манжууд|манж]], [[оросууд|оросын]] харьяанд орсоноос зарим хэсэг нь хэлээ мартаж [[орос хэл|орос]], [[хятад хэл|хятад]] хэлээр ярих болсон байна. 1911 онд [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Монгол улс]] сэргэн мандаж, 1961 онд [[НҮБ]]-ын бүрэн эрхт гишүүн болсон. [[нүүдэлчин|Нүүдлийн мал аж ахуй]] бол монголчуудын уламжлалт аж ахуйн хэлбэр юм. [[бөө мөргөл|Бөө]] мөргөлтэй байсан монголчууд 16-р зуунаас [[буддын шашин|буддын]] шашинтан болжэээ. Коммунист засаглалын үед (1924-1990) атеизм буюу шашингүй үзлийг ихэд сурталчилж байв. == Нэр == «'''Монгол'''» ({{mongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ|v}}) гэдэг энэ нэрийн тухай анх яаж хэдийд үүссэн талаар судлаач эрдэмтэд их маргалддаг бөгөөд албан ёсоор батлагдсан тайлбар байхгүй. # Энэ нэрийг уул усны нэртэй холбож үздэг. Буриадын эрдэмтэн Дорж Банзаров Монгол гэдэг нэр нь Мон гэдэг голын нэрээс иш авсан гэж үзсэн байна. Гэхдээ «Мон» гэдэг гол олдоогүй юм байна. Нөгөө талаас монгол аймгийнхан 3 голын эхэнд нутаглаж голынхоо эхийг Мон гэж нэрлэсэн байж болох юм. [[Зураг:Mongol khel.svg|thumb|80px|«Монгол» (''монггул'')]] # [[17-р зуун]]ы үеийн түүхч [[Саган сэцэн]] [[Эрдэнийн товч]] зохиолдоо энэ нэрийг [[Чингис хаан]] өөрөө өгсөн гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр Монгол гэдэг нэрийн Мон гэдэг нь зовж зүдрэх гэсэн утгатай, харин гол гэдэг нь гол цөм гэсэн утгатай гэжээ. # Энэ нэр монгиносон мунгинасан гэдэг үгнээс гаралтай гэж үзсэн байна. Эртний монгол аймгийн өвөг дээдэс Эргүнэ күнгээс мунгинан монгинон нүүсээр 3 голын сав газарт ирж суурьшсан. # Бөө мөргөлийн бэлгэ тэмдгээр өгсөн нэр гэж үзсэн. Монка-тэнгри-гал гэдэг үгний ка-тэнгри нь хасагдаад. Цаашдаа 2 дахь үеийн [[эгшиг]] эхнийхтэйгээ ижилсэж «Монгол» гэдэг нэр үүсэн байна. # «Монгол» гэдэг нэрийг [[Хятад]]ын судруудад Мэн-гү/Ман-гу-зы/Мон-гу-лун/Ман-ту/Мэн-гү-лүн хэмээх дуудлагатай дүрс бичгүүдээр тэмдэглэдэг байсан. [[Юань улс]]ын үеэс үүнийг нэг мөр «Мэнгү» гэж тэмдэглэдэг болжээ. Энэ нь хэдийнээс мунгинагсад хуучин бүдүүлэгчүүд гэсэн утгатай юм байна. # Эрдэмтэн судлаач Сүхбаатар Вэй улсын судар (Вэй ном)-т [[Тоба Вэй]] улсын цэргүүд нэгэн аймгийг эзэлчихээд тэндээс нэг хүүг олзлон авчээ. Тэр хүүг [[Мугулюй]] гэж нэрлэсэн байна. Тэр хүү нь Их [[Нирун улс]]ыг үүсгэн байгуулсан. Нирунчууд өөрийн удирдагчынхаа нэрээр аймгаа нэрлэсэн байж болох юм. # V зууны үеээс Эргүнэ хунаас нүүн ирэгсэд гурван голын хөвөөнд амьдарч эхэлсэн бөгөөд тэр овог аймаг дундаас Мон овогтон хүчирхжиж, улмаар Гол буюу зонхилогч улс болсон учраас «Монгол» гэх нэр үүссэн гэж ШУА-н академич Далай гуай тэмдэглэсэн байдаг. == Газар зүй == [[Зураг:Lone_Tree_-_Mongolia_Landscape.jpg|thumb|Монголын тал нутаг]] Монгол үндэстэн мандсан нутаг нь [[Төв Ази]] юм. [[Монголын тэгш өндөрлөг]] буюу Монголын тал хээр нь далайн түвшнээс дээш 900-1500 м өндөр өргөгдсөн өндөрлөг юм. Монголчуудын нутгийн урд хэсэгт нь [[говь]], дунд хэсэгт нь [[тал]] [[хээр]], хойд талд нь [[ой]]т хээрийн бүс зонхилдог. Баруун болон хойд талдаа харьцангуй өндөр [[Тэнгэр уул]] ({{өндөр|7000}} хүрнэ), [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатай]], [[Алтайн нуруу|Алтай]] ({{өндөр|4400}}), [[Соёны нуруу|Соён]] ({{өндөр|3400}}), [[Хангайн нуруу|Хангай]] ({{өндөр|4000}}), [[Хэнтийн нуруу]]д ({{өндөр|2800}}), урд талаараа [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]], [[Говь]] зэрэг говь, цөл газар байна. Зүүн талдаа [[Мэнэнгийн тал]], [[Хөлөнбуйр]]ын нам доор тал нутаг байх ба [[Шилийн Богд уул]] зэрэг унтарсан галт уулстай. Дорнош [[Их Хянган]], өмнөш [[Цагаан хэрэм]]д тулна. Монголчуудын нутагт [[Байгал нуур]], [[Хөвсгөл нуур|Хөвсгөл]], [[Увс нуур|Увс]], [[Хяргас нуур|Хяргас]], [[Хар-Ус нуур|Хар-Ус]], [[Буйр нуур|Буйр]], [[Далай нуур|Далай]], [[Бост нуур|Бост]], [[Эв нуур|Эв]], [[Өрөнгө нуур]], [[Ангар мөрөн]], [[Сэлэнгэ мөрөн]], [[Орхон гол|Орхон]], [[Завхан гол|Завхан]], [[Ховд гол|Ховд]] , [[Хэрлэн]], [[Туул]], [[Или мөрөн|Или]], [[Хатан гол]] зэрэг томоохон гол нуурууд бий. Халимагийн тал [[Каспи хавийн нам доор]] газарт байрладаг. === Нутаг орон === {|class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Нутаг орон !! Улс !! Зэрэг !! Талбай <br> (км²)!! Нийслэл !! Монгол хүний <br> эзлэх хувь !! Нутгийн хуваарь |- | {{flagicon|Монгол}} [[Монгол Улс]] || colspan=2 | ''тусгаар улс'' || 1,566,600 || [[Улаанбаатар]] || 95% || [[Монгол улсын аймаг, нийслэл|22 нутаг:]] Архангай, Баян-Өлгий, Баянхонгор, Булган, <br> Говь-Алтай, Говьсүмбэр, Дархан-Уул, Дорноговь, Дорнод, <br> Дундговь, Завхан, Орхон, Өвөрхангай, Өмнөговь, Сүхбаатар, <br> Сэлэнгэ, Төв, Увс, Улаанбаатар, Ховд, Хөвсгөл, Хэнтий |} Монгол улс 21 аймаг, нэг нийслэлд хуваагддаг. [[Баян-Өлгий]]гээс бусад аймагт монголчууд дийлэнх олонх байна. {|class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Нутаг орон !! Улс !! Зэрэг !! Талбай <br> (км²)!! Нутгийн төв !! Монгол хүний <br> эзлэх хувь !! Нутгийн хуваарь |- | [[Өвөр Монгол]] || [[Хятад]] || I || 1,183,000 || [[Хөх хот]] || 17% || [[Өвөр Монгол|12 нутаг:]] Алшаа, Баяннуур, Бугат, Ордос, Тунляо, Улаанцав, <br> Улаанхад, Үхай, Хөлөнбуйр, Хөх хот, Хянган, Шилийн гол |- | [[Баянгол тойрог]] || Хятад || II || 470,954 || [[Хорол хот|Хорол]] || 4.1% || Хорол, Бүгүр, Лобнуур, Чакилик, Черчен, [[Хэжин шянь|Хэжин]], [[Хошууд шянь|Хошууд]], [[Бостнуур шянь|Бостнуур]], Яньчи |- | [[Бортал тойрог]] || Хятад || II || 24,934 || [[Бортал хот|Бортал]] || 5.6% || Бортал, Жинь, [[Рашаан шянь|Рашаан]] |- | [[Хайши тойрог]] || Хятад || II || 325,785 || [[Дэлхий хот|Дэлхий]] || 7.2% || Дэлхий, [[Голмуд]], [[Улаан шянь|Улаан]], [[Дулаан шянь|Дулаан]], Тяньжүнь, Лөнхү, Их цайдам, Магнай |} [[Файл:Bosten-Lake (Bosten-See), Xinjiang, China, 87.00E, 42.00N.jpg|thumb|150px|[[Бост нуур]], [[Шинжаан|Шиньжян]]]] Хятад улсын монголчууд улсын нэг, хоёрдугаар зэргийн нутагт хүн амын цөөнх болсон. Монгол улсыг даган сунасан [[Өвөр Монгол]], түүнтэй хаяа залгаа муж оронд байна. Баруун захаас дурдвал [[Шинжаан]]ы [[Бортал тойрог|Бортал]], [[Баянгол тойрог|Баянгол]] тойрог, [[Ховогсайр шянь|Ховогсайр]] шянь, [[Хөхнуур]] мужийн [[Хайши тойрог|Хайши]] тойрог, [[Хөнань шянь|Хөнань]] шяньд байна. Ганьсү мужийн [[Сүбэй шянь|Сүбэй шянь]], Хөбэй мужийн Вэйчань шянь, Ляонин мужийн Фүшинь шянь, Харчин зүүн гарын шянь, Гирин мужийн Өмнөд горлос шянь, Хармөрөн мужийн Дөрвөд шянь зэрэг болно. Өвөр Монголын газар нутгийн дотор монголоороо байгаа нь [[аймаг]], [[хошуу]] байдаг бол хятаджиж байгаа нь [[хот]] (аймгийн зэрэгтэй), [[шянь]] болон өөрчлөгддөг. {|class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Нутаг орон !! Улс !! Зэрэг !! Талбай <br> (км²)!! Нийслэл <br>/нутгийн төв !! Монгол хүний <br> эзлэх хувь !! Нутгийн хуваарь |- | {{flagicon|Буриад}} [[Буриад]] || [[Орос]] || I || 351,334 || [[Улаан-Үд]] || 30% || [[Буриад орны засаг захиргааны хуваарь|23 нутаг:]] Ах, Бабант, Байгал шадар, Баргажин, Бичүүр, <br> Загарай, Захаамин, Зэд, Муя, Мухаршивэр, Сэлэнгэ, <br> Тарвагатай, Түнхэн, Улаан-Үд, Хабаан, Хиагт, Хойдбайгал, <br> Хойдбайгал хот, Хорь, Хурамхаан, Хэжэнгэ, Эвлэг, Яруу |- | {{flagicon|Халимаг}} [[Халимаг]] || Орос || I || 74,731 || [[Элст]] || 56% || [[Халимаг орны засаг захиргааны хуваарь|14 нутаг]] |- | [[Агийн тойрог]] || Орос || II || 19,600 || [[Аг балгас|Аг]] || 62.5 % || Аг хот, Аг, Дульдурга, Могойт |- | [[Усть-Ордын тойрог]] || Орос || II || 22,400 || [[Ордын-Адаг]] || 39.6 % || Алар, Баяндай, Бохан, Нукут, Оса, Эхирэд-Булгад |} 2010 оны байдлаар халимагууд Халимаг улсын хүн амын 57.4%-г бүрдүүлж байгаа бол буриадууд Буриад улс, [[Агийн тойрог]], [[Усть-Ордын тойрог|Усть-Ордын]] тойрогт цөөнх болж байна. Оросын ЗГ [[Агийн тойрог]], [[Усть-Ордын тойрог|Усть-Ордын]] хоёр буриад автономит тойргийг 2008 онд [[Эрхүү муж]] болон [[Өвөр Байгалийн хязгаар]]т нэгтгэжээ. [[Киргиз]] улсын Иссык-Куль муж дахь [[Ысык нуур|Төмөрт нуур]]ын (Иссык-көл зүүн эрэг, Караколь ([[Харгол]]) хот, [[Ак-Суй]] районд ойрадууд бий. {{Gallery | title = Газар зүй хэсэгт хамаарах зургийн түүвэр | width = 180 | height = 140 | lines = 2 | Зураг:Mongolia and Mongol Autonomous Subjects in The PRC.png|Монгол улс ба Хятадын монгол нутгийн газрын зураг | Зураг:Buryatia01.png|2006 он. Усть-Орд, Буриад, Аг | Зураг:Kalmykia03.png|Халимаг орны байрлал }} == Хүн ам зүй == {{Main|Монголын хүн ам зүй}} {| class="wikitable" |- ! Он !! Хүн ам !! Тэмдэглэл |- | 1 он || 2,000,000?<ref>2011 оны "Хүннү" 5 ангит баримтат кинонд 2 сая хүннүчүүд байсан гэжээ</ref> || |- | 1000 || ||[[:en:Liao Dynasty#Government|750,000 киданчууд]] |- | 1200 || 2,000,000? || [[Дундад зууны монгол аймгууд|2,000,000]] монголчууд<ref>[https://books.google.mn/books?id=JtOqIc9t2qsC&pg=PA4&lpg=PA4&dq=is+why+just+two+million+Mongols,+with+129,000+cavalrymen&source=bl&ots=gv7PR4t0ts&sig=1PCa2fUo0lDKnkEyYOk7p4QMNPc&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=is%20why%20just%20two%20million%20Mongols%2C%20with%20129%2C000%20cavalrymen&f=false Urgunge Onon The Secret History of the Mongols: The Life and Times of Chinggis Khan] 2005 ...That is why just two million Mongols, with 129,000 cavalrymen. Ө.Онон киданчуудын тоог оруулсан эсэх талаараа тодорхой дурьдаагүй.</ref><ref>[https://jigjids.files.wordpress.com/2011/05/the_secret_history_of_the_mongols_the_life_and_times_of_chinggis_khan1.pdf Urgunge Onon The Secret History of the Mongols: The Life and Times of Chinggis Khan]</ref> [[Лев Гумилёв]] 12-р зууны монголын овог аймгууд 700,000 хүнтэй байсан гэж үзсэн байдаг ба үүндээ киданчуудын тоог оруулаагүй. |- | 1650 || 2,760,000<ref name="zuun">С.Чулуун “Монголчууд: XYII-XX зууны эхэн үе”</ref> || 50,000-60,000 буриад (77,000)<ref>[http://www.bur-culture.ru/index.php?id=news-detail&tx_ttnews=42&cHash=effe903f9ae6737362277ed761d6c2ca Традиционная материальная культура бурятского этноса Предбайкалья.]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Этногенез и расселение. Средовая культура бурят</ref><ref>[http://www.ugaizam.narod.ru/num_012/n_0012_001.html П.Б. Абзаев. Буряты на рубеже XX-XXI вв. Численность, состав, занятия]</ref>; 860,000 халх<ref name="zuun"/> (Түшээт ханы 3 хошуу 280,000, Сэцэн хан аймаг 240,000, Засагт ханы 4 хошуу 340,000)<ref name="zuun"/> (Ш.Нацагдоржийн "Халх товчоон" зэрэг социализмийн үеийн бүтээлүүдэд Халхын ханлиг 600,000 хүн амтай байсан гэж үзжээ); өмнөд монголчууд 1,100,000;<ref name="zuun"/> 850,000? [[ойрад]]: 250,000 [[халимаг]]<ref name="zuun"/>; 100,000 [[дээд монголчууд]];<ref name="zuun"/><ref>[hamagmongol.narod.ru/oyirad/oh31_r.htm Х.Санжи Обзор ойратской истории-Период трех государств-Зюнгарское ханство]</ref> 500,000 [[зүүнгар]]чууд<ref name="zuun"/> |- |1700 || ||600,000 [[зүүнгар]]чууд (1755), 200–250,000? [[:en:Kalmyk people#Demographics|халимаг]] (1771), 200,000 [[дээд монголчууд]] (1720 он)<ref name="montaa.mn">{{Cite web |url=http://montaa.mn/content/view/73/ |title=БУЦАЖ ИРЭЭГҮЙ МОНГОЛ АЙМГУУД |access-date=2015-06-15 |archive-date=2013-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131115172101/http://montaa.mn/content/view/73/ |url-status=dead }}</ref> |- |1800 || ||600,000 халх; 440,000? ойрад: 120,000 зүүнгарчууд, 120,000? дээд монголчууд |- | 1900||2,300,000?||[[:en:Buryatia#Ethnic groups|283,383]]<ref>{{Cite web |url=http://www.kyrgyz.ru/?page=225 |title=Б.З. Нанзатов,ПЛЕМЕННОЙ СОСТАВ БУРЯТ В XIX ВЕКЕ |access-date=2015-06-15 |archive-date=2013-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203040827/http://www.kyrgyz.ru/?page=225 |url-status=dead }}</ref> буриад (1897); 500,000? халх (1911); 380,000 ойрад: 70,000? Монголын ойрад (1911), 190,648 халимаг (1897), 50,000 дээд монголчууд,<ref name="montaa.mn"/> 70,000? бусад ойрад; 1,500,000 өмнөд монголчууд (1911)<ref name="lupm">[http://www.lupm.org/mn/pages/101026mn.htm Түмэдхүү, ӨМӨЗО-НЫ ХҮН АМЫН ХУВИРАЛТЫН ЗУРГИЙГ ҮЗЭЭД] (Southern) Mongolian Liberal Union Party</ref><ref name="sodon">{{Cite web |url=http://sodonmedeelel.blog.gogo.mn/read/entry464126 |title=Өвөр Монголын хүн ам |access-date=2015-06-15 |archive-date=2013-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203041738/http://sodonmedeelel.blog.gogo.mn/read/entry464126 |url-status=dead }}</ref> |- | 1927 ||2,100,000? ||'''600,000 Монголын иргэн'''<ref>[http://www.burtgel.gov.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=726:civilregister&catid=178:history&Itemid=374 ИРГЭНИЙ БҮРТГЭЛИЙН ТҮҮХЭН ТОЙМ]</ref> — 230,000? буриад: 15,800 Монголын буриад,<ref>С.Баттогтох - Нууц хуйвалдаанаас нугалаа завхралд</ref>; [[:en:Buryatia#Ethnic groups|214,957]] буриад Орост (1926); 500,000? халх (1927); 330,000? ойрад: 70,000 Монголын ойрад, 128,809 халимаг (1926) |- |1956||2,500,000?||228,647 буриад: 24,625 Монголын буриад (1956), 135,798 ([[:en:Buryat Autonomous Soviet Socialist Republic|ЗСБНАБУ]]ын буриад; 1959), [[:en:Agin-Buryat Okrug#Ethnic groups|23,374 Агийн буриад]] (1959), [[:en:Ust-Orda Buryat Okrug#Ethnic groups|44,850 Усть-Ордын буриад]] (1959); 639,141 халх (1956); 240,000? ойрад, 77,996 Монголын ойрад (1956), 100,603 халимаг (1959), [[:en:Demographics of China#Ethnic groups|1,462,956 монгол Хятадад]] (1953) |- |1980||4,300,000?||317,966? буриад 29,802 Монголын буриад (1979), 206,860 [[Буриад орон|Буриад улсын]] буриад (1979), 45,436 Усть-Ордын буриад (1979), 35,868 агийн буриад (1979); 1,271,086 халх; 398,339 ойрад: 127,328 Монголын буриад (1979), 140,103 халимаг (1979), 2,153,000 өмнөд монголчууд (1981)<ref name="lupm"/> |- | 1990 ||4,700,000?||376,629 буриад: 35,444 Монголын буриад (1989), 249,525 Буриад улсын буриад (1989), 49,298 Усть-Ордын буриад (1989), 42,362 Агийн буриад (1989); 1,654,221 халх; 470,000? Oirats: 161,803 Монголын ойрад (1989), 165,103 халимаг (1989), 33,000 дээд монголчууд (1987);<ref>{{Cite web |url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=cn |title=ethnologue.com information |access-date=2012-12-09 |archive-date=2012-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121126014809/http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=CN |url-status=dead }}</ref> |- | 2010 он || 5–9,200,000?<ref>768,000 гэр бүл Монголд (2013)</ref> ||500,000? буриад (45–75,000 Монголын буриад, 10,000 [[Хөлөнбуйр]]ын буриад); 2,300,000 халх ([[дарьганга]], [[дархад]], [[элжигин]], [[сартуул]]ыг оролцуулан); 638,372 ойрад: 183,372 халимаг, 205,000 Монголын ойрад, 90–100, 000 дээд монголчууд, 2010 — 140,000 [[Шинжаан]]ы ойрад; 2013 — 190,000? Шиньжяны ойрад: 100,000? торгууд, 40–50,000? өөлд, 40,000? бусад ойрад: голчлон [[хошууд]]); 5,500,000? өмнөд монголчууд (албан ёсны мэдээгээр 5 сая гаруй өвөрмонголчууд байгаа гэх боловч нилээд хувь нь хятаджсан эсвэл монгол нэрээр бүртгүүлсэн хятадууд байгаа тул бодит тоо нь 1-2 сая байж болзошгүй) |} 2010 оны тооллогоор дэлхий даяар 9.3 сая монгол үндэстэн байсан бөгөөд 2015 оныхоор тооцоход 9.7 сая байна. ==== Монголд ==== [[Файл:Mongol atlas.jpg|thumb|250px|Монголын ястан, үндэстний нутаг]] [[Зураг:Atlas Mongolica.jpg|thumb|250px|Монгол, Хятад дахь монгол яс, аймаг]] Монгол улсын 2010 оны хүн амын тооллогоор суурин хүн амын 95.3 хувь буюу 2,523,621 нь монгол үндэстний ястан байв. 2015 онд Монгол улсын хүн ам 3 сая хүрч, дээрх хувиар тооцвол түүн дотор монгол хүний тоо 2.8 сая болжээ. ====[[:en:Demographics_of_China#Ethnic_groups|Хятадад]] ==== Хятад улсын 2010 оны хүн амын тооллогын дүнгээр 5,981,840 «монгол үндэстэн» байв.<ref>[http://www.stats.gov.cn/tjsj/pcsj/rkpc/6rp/excel/A0201.xls БНХАУ-ын хүн амын 2010 оны тооллого].</ref> 2000-2010 онд өссөн хувийг харгалзан тооцвол 2015 онд монгол хүний тоо 6.06 сая болсон. {|class="wikitable" style="text-align:center" |+Нийт тоо<ref>phttp://www.stats.gov.cn/tjsj/tjgb/rkpcgb/ БНХАУ-ын статистикийн газар].</ref> |- style="font-weight:bold; background: #f0f0f0;" | width="120" align="left" height="12" | Ард түмэн | width="75"| 1990 | width="75" | 2000 | width="75" | 2010 он |- | align="left" | Монгол үндэстэн || 4,806,849 || 5,827,808 || 5,981,840 |- |- style="background: #f0f0f0;" | height="12" align="left" colspan=3 | Хятад улсын хүн амд эзлэх хувь || 0.45% |} * 68.72%: [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын өөртөө засах орон]] — 4.1 сая * 11.52%: [[Ляонин]] муж — 700 мянга * 2.96%: [[Гирин]] муж — 180 мянга * 2.92%: [[Хэбэй]] муж — 180 мянга * 2.58%: [[Шинжаан]] — 155 мянга * 2.43%: [[Хармөрөн]] муж — 145 мянга * 1.48%: [[Хөхнуур]] муж — 90 мянга * 1.41%: [[Хэнань]] муж — 85 мянга * 5.98%: бусад газар — 360 мянга ==== [[:en:Demographics_of_Russia#Ethnic_groups|Орост]] ==== Орос улсад монголчуудыг «буриад», «халимаг», «монгол» гурван нэрээр бүртгэдэг. 2015 оны байдлаар тооцвол 660 мянган монгол бий. [[Зураг:Орос дахь үндэстнүүд.jpg|thumb|Оросын ард түмний нутаг]] {|class="wikitable" style="text-align:center" |+Нийт тоо |- style="font-weight:bold; background: #f0f0f0;" | width="120" align="left" height="12" | Ард түмэн | width="75" | 2002<ref>{{Cite web |url=http://www.perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_01.xls |title=Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2002 года — Национальный состав населения |access-date=2015-06-15 |archive-date=2020-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200109173322/http://www.perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_01.xls |url-status=dead }}</ref> | width="75" | 2010 он<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls ОХУ-ын хүн амын 2010 оны тооллогын дүн, яс үндсээр.]</ref> |- | align="left" | [[Буриад ястан|Буриад]] || 445,175 || 461,389 |- | align="left" | [[Халимаг ястан|Халимаг]] || 173,996 || 183,372 |- | align="left" | Монгол || 2,656 || 2,986 |- style="background: #f0f0f0;" | height="12" align="left" | Нийлбэр || 621,827 || 647,747 |- style="background: #f0f0f0;" | height="12" align="left" colspan=2 | Оросын хүн амд эзлэх хувь || 0.45% |} ==== Бусад газар ==== [[:en:Demographics_of_Kyrgyzstan#Ethnic_groups|2009 оны байдлаар]] Киргизстанд 4188 [[сарт халимаг]] хүн байна. Албан бус тоогоор 12000 бий.<ref name="хиргис2009"> Перепись населения Кыргызской Республики 2009 года. Численность постоянного населения по национальностям.</ref> 2010 оны хүн амын тооллогоор МУ-ын иргэн монголчуудаас 110 мянга орчим нь Өмнө Солонгос, Америк болон Европын орнуудад амьдран сууж байна. === Овог аймаг === {{гол|Монгол овог аймгуудын жагсаалт}} {|class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Этгээд !! Бусад анги, бүлэг !! Яс, аймаг, отог |- | Дорнод || зүүн монгол, ар монгол || [[дархад]] | [[дарьганга]] | [[халх]] ([[элжигин]], [[сартуул]]) | [[хотгойд]] |- | Өмнөд || зүүн монгол, өвөр монгол || [[авга]] | [[авганар]] | [[аохань]] | [[асуд]] | [[баарин]] | [[дөрвөд (хасар)|дөрвөд]] | [[горлос]] | [[жалайд]] | [[жарууд]] | [[муумянган]] | <br> [[найман]] | [[онниуд]] | [[ордос]] | [[сөнөд]] | [[түмэд]] | [[урад]] | [[үзэмчин]] | [[харчин]] | [[хишигтэн]] | [[хорчин]] | [[хуучид]] | [[цахар]] |- | Өрнөд || баруун монгол ([[ойрад]]), <br> зарим нь ар монгол || [[алтайн урианхай]] | [[баатуд]] | [[баяд]] | [[дөрвөд]] ([[хотон (ястан)|хотон]]) | [[дээд монгол]] | [[захчин]] | [[өөлд]] | [[торгууд]] <br> | [[цорос]] | [[хойд]] | [[хошууд]] | [[халимаг]] (торгууд, дөрвөд, хошууд, [[бузава]]) | [[хотон халимаг]] |- | Умард || зүүн монгол, хойд монгол, <br> зарим нь ар монгол || [[буриад]] ([[булгад]], [[эхирэд]], [[хонгоодор]], [[хорь]], [[сартуул]], [[цонгоол]], [[табангуд]]), [[барга]], [[хамниган]] |} === Хэл бичиг === Монгол хэл олон аялгуутай. Монгол хэл нь [[Дуншян хэл|Дуншян]], [[монгор хэл|монгор]], [[дагуур хэл|дагуур]] хэлний хамт [[алтай хэлний язгуур|алтай]] язгуурын [[монгол хэлний бүлэг|монгол]] бүлэгт орно. Хэл шинжлэлч [[Шадавын Лувсанвандан]] 1959 онд монгол хэлийг дараах байдлаар ангилжээ:<ref> Шадавын Лувсанвандан. [https://books.google.mn/books/about/Монгол_хэл_аялгууны_у.html Монгол хэл аялгууны учир.] ШУДБХ Эрдэм Шинжилгээний Хэвлэлийн Газар. 1959 он.</ref> {|class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Аялга !! Хэлэлцэгч !! !! Завсрын аман аялга !! Хэлэлцэгч |- | Төв аялга || [[халх]], [[цахар]], [[ордос]] || || colspan=2 | ''доорхыг харах'' |- | [[Буриад аялга|Умард аялга]] || Байгалын ар, өврийн [[буриад]] || || Төв-умардын завсрын аман аялга || Сэлэнгийн буриад, [[барга]] |- | [[Ойрад–Халимаг аялга|Өрнөд аялга]] || Шинжааны [[ойрад]], [[халимаг]] || || Төв-өрнөдийн завсрын аман аялга || Хөхнуур, Алшаагийн ойрад, Монголын ойрад |- | Дорнод аялга || [[хорчин]], [[харчин]] || ||Төв-дорнодын завсрын аман аялга || [[баарин]], [[ар хорчин]], [[найман]], [[онниуд]] |} Монголчууд түүхэндээ [[Монгол бичиг|монгол бичиг]], [[дөрвөлжин үсэг]], [[тод үсэг|тод [монгол] үсэг]], [[галиг үсэг]], [[соёмбо үсэг]], [[вагиндрын үсэг]], [[латин үсэг]] хэрэглэж байсан. Одоо албаны бичигт гурван өөр бичгийн дүрэм бүхий [[кирилл үсэг]], уламжлалт монгол үсгийг зэрэгцэн хэрэглэж байна. * Монгол улсад [[халх аялга|халх аялгыг]] (төв) гол болгон 1941 оноос хойш кирил үсгээр бичиж байна. 35 үсэгтэй. * Хятад улсад [[цахар аялга|цахар аялгыг]] (төв) гол болгон уламжлалт монгол үсгээр бичиж байна. 29 үсэгтэй. * Оросын буриадууд [[буриад аялга|буриад аялгыг]] (умард) «буряад хэлэн» хэмээж 1939 оноос хойш кирилээр бичиж байна. 36 үсэгтэй. * Халимагууд [[Ойрад–Халимаг аялга|халимаг аялгыг]] (өрнөд) «хальмг келн» хэмээж 1941 оноос хойш кириллээр бичиж байна. 38 үсэгтэй. Хятад дахь монголчуудын тал нь буюу 3.3 сая орчим нь монгол хэлээ мэднэ. ОХУ дахь буриадуудын тал хувь буюу 230 мянга, халимагуудийн тал хувь буюу 80 мянга нь монгол хэлээр ярьдаг ба бусад нь монгол хэлээ мартжээ. Монгол хэлээр ярьдаг нийт хүний тоо — 6.4 сая юм.<ref>Estimate from Svantesson et al. 2005: 141: 5.7 million.</ref><ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab6.xls Перепись-2010].</ref> === Шашин шүтлэг === [[Зураг:White_Tara.jpg|thumb|160px|17-р зуун. [[Занабазар]]ын урласан [[Цагаан дарь эх]]]] Монголчууд анх [[бөө мөргөл]], [[тэнгэр шүтлэг]]тэй байв. МНТ-д Хөхөчү бөө буюу Тэв тэнгэр Чингис хаанд шадарлан, бас тэрссэн талаар дурдсан ба 13-р зууны [[Гүюг]] хааны тамганы дардас, [[Аргун]] ханы захидал «Мөнх тэнгэрийн хүчинд» хэмээн эхэлсэн байдаг.<ref>[http://www.munkho.de/wp/монгол-бичгийн-соёл-түүx-уран-бичлэг-б/ Монгол бичгийн соёл, түүx, уран бичлэг буюу каллиграф I]. 2014.</ref> Одоо бөөгийн ёс харьцангуй хумигдмал болсон боловч [[овоо]] босгох, газар ус аргадах, тахих зан үйл үлджээ. Буриад орон, Хөвсгөл аймгийн [[тайга]] нутгаар, [[дархад]] ястны дунд [[бөө]]гийн уламжлал хүчтэй хадгалагджээ. [[Зураг:Mongolia, near Ulaanbaatar.jpg|thumb|left|180px|20-р зуун.Монгол [[лам]] (магадгүй [[Содномын Дамдинбазар]]) Өргөө хотын ойролцоо]] Монголд [[буддын шашин]] Хүннү, Нирун улс, [[Хубилай]] хааны үе, 16-р зуунд гэх мэтээр дөрвөн удаа дэлгэрчээ. Монгол оронд 16-р зуунаас хойш [[Жавзандамба хутагт]], [[Зая бандид Намхайжамц|Зая бандид]], [[Агваан Доржиев]] гэх мэт олон хутагт хувилгаан тодорч, үсэг бичиг зохиох, [[бурхны ном]] орчуулах, [[бурхан|бурхны]] хөрөг, шуумал бүтээх, [[суварга]], [[сүм]] [[хийд]] барих зэргээр буддын шашин хөгжиж байв. 20-р зуунд [[коммунизм|коммунист]]нийгмийн үед шашны нөлөөг бууруулах бодлого явуулж байсан ба 1990 оноос Монгол улсад шашин шүтэх явдлыг чөлөөтэй болгожээ. 2010 оны тооллогоор МУ-ын хүн амын 53 хувь буддын шашин шүтдэг, 38 хувь шашин шүтдэггүй гэж хариулжээ.<ref name="тооллого2010"></ref> ЗХУ задарснаас хойш ОХУ дахь монголчууд улмажлалт бөө мөргөл болон буддын шашныг сэргээн хөгжүүлж байна. БНХАУ дахь монголчууд улс төрийн дэглэмээс шалтгаалаад шашнаас зайлсхийдэг хэвээр байна. Сарт халимаг, дунсян, баоань, [[Алшаа]] дахь цөөн тооны монголчууд лал шашинтай. [[Христийн шашин]] оросоор дамжин Байгал нуурын баруун эргийн буриадад 18-р зуунаас дэлгэрч үндсэн шашин болсон бол МУ-д 1990 оноос хойш сүм хийд олныг барьснаар одоо хүн амын 2.3% христийн шашинтан болжээ.<ref name="тооллого2010"></ref> == Түүх == {{Загвар:Монголчуудын түүх}} === Эртний түүх === Монгол нутагт хүрлийн үед тархсан [[дөрвөлжин булш]]ны соёлын хүмүүс нь [[:en:Race (human classification)|антропологи төрхийн]] хувьд монголжуу төрхтнүүд байв.<ref>{{Cite web |url=http://oi50.tinypic.com/25hirzk.jpg |title=Archive copy |access-date=2015-09-10 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304215259/http://oi50.tinypic.com/25hirzk.jpg |url-status=dead }}</ref> Монголчууд Монгол нутагт эртнээс байсан [[:en:Urheimat#Mongolic_homeland|уугуул]] үндэстэн юм .Дөрвөлжин булшны соёл нь Хүннү, Сяньби зэрэг монгол угсаатнуудын соёл мөн орчин үеийн монголчуудын соёлтой ижил байдаг.Монголчуудад хамаарагдах бусад археологийн соёл бол [[:en:Upper Xiajiadian culture|Дээд Сязядян]], [[:en:Lower Xiajiadian culture|Доод Сязядян]], [[:en:Zhukaigou culture|Жукайгоу]], [[:en:Ordos culture|Ордосын соёл]]ууд юм. Өвөг монгол овог аймгуудыг ху, жун, ди, төвд хэлэнд хор, согбу гэх нэрээр тэмдэглэж ирсэн ба хьюнюй, сьюнюй зэрэг [[Хүннү]]гийн өвөг, [[дорнод ху|дунху]] нар нь бүгд монгол болно.Хүннүгийн ноёлогч Хуянь овог Сүмбэ, Нирун, Хамаг Монголд (Хиад) байв. Хэрэйд, Мэргид, Татарчуудыг [[Кидан|Кидан Улс]]ын үед [[Зүбү]] хэмээн нэрлэж байв. Зүбү нэрийг Хүннүгийн Сьюйбү овгоос улбаатай гэдэг. 13-р зууны хятад зурганд дүрслэгдсэн монгол нумны зураг хүннү нумтай ижил болох нь харагддаг. Мөн ширэн завь хэрэглэдэг, тулааны үед эмээлээ овоолж хамгаалдаг зэрэг нь монгол, хүннүд адил байдаг.<ref>Г.Сүхбаатар, Монголчуудын эртний өвөг, 1980</ref> [[Найман]], [[Онгууд, Онход|Онгуд]] , [[Хэрэйд]] гэх мэт зарим монгол аймгийг түрэг гэж үзэх явдал байдаг ч тэдний удирдагчдын нэр, овог аймгийнх нь нэр монгол үгтэй утга санаагаараа таардаг.Археологийн судалгаагаар 10-13-р зуунд олон тооны түрэг аймаг монголд байсан гэх нотолгоо олддоггүй мөн монголчуудын дунд түрэг соёлын нөлөө бараг байдаггүй. [[Их Монгол Улс]]ын хүн амыг 4 хэсэгт хуваахад ноёлогч ангид монголчууд, түүний дараа кидан, түрэгүүд, 3 дахь ангид [[зүрчид]], 4 дэхь ангид нь хятадууд орсон байдаг бөгөөд харин гарал нь эргэлзээтэй гэх энэ аймгуудыг монгол биш хэмээн ялгаж ангилсан явдал огт байхгүй байна. Эцгийн талаас өвлөгддөг генийг [[:en:Human Y-chromosome DNA haplogroup|Y хромосомын ДНХ]], эхийн талаас өвлөгддөг генийг [[:en:Mitochondrial DNA|митохондрийн ДНХ]] гэдэг ба эцгийн талаар нь аливаа хүний гарал угсааг нь тодорхойлдог.Ген нь устаж үгүй болдоггүй. Мөн [[:en:Blood type|цусны бүлгээр]] нь ямар угсаатнууд хоорондоо холбоотой болохыг тодорхойлдог. Ойролцоо гаралтай буюу хил залгаа нутагт оршин суудаг үндэстнүүдын цусны бүлэг ижил байдаг. Монголчуудын болон Алтайн угсаатнуудын голлох ген бол C3 буюу [[:en:Haplogroup C-M217|C-M217 гаплогрупп]] юм. Төв Азид хүмүүс 2 замаар Африкаас ирсэн гэж үздэг ба Африкаас [[Баруун Ази]]-Энэтхэг-[[Зүүн Өмнөд Ази]]-[[Зүүн Ази]]-[[Төв Ази]] гэсэн өмнөд зам , Африкаас Баруун Ази-Төв Ази гэсэн хойд замаар эртний хүмүүс Төв Азид иржээ.Энэ хүмүүс бол Монголжуу төрхтний умард салбарынхан буюу эх газрын монголоид төрхтөн юм.Эх газрын ази төрхтөн дотроо 2 хэсэгт хуваагддаг ба Төв Азичуудыг монголжуу төрхтний умард салбарын өмнөд Сибирийн дэд бүлэгт (Төв Азийн дэд бүлэг), Умард Азичуудыг умард Сибирийн дэд бүлэгт (палеосибирь төрхтний дэд бүлэг)<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/439381/Paleo-Siberian|britannica.com]</ref> оруулан ангилдаг. Дархадын бүрэлдэхүүнд анчин самоедь угсааны зарим хүмүүс орж ууссан гэж угсаатны зүйч Х.Бадамхатан үзжээ. [[Зураг:Genghis Khan.jpg|thumb|Өнөөгийн Монгол үндэстнийг үндэслэгч Эзэн Богд [[Чингис хаан]].]] Монголчуудын антропологи хэв шинж, генийн сан Дорнод Монголын дөрвөлжин булшны монголжуу хүмүүс, Баруун Монголын европжуу төрхтний хиргисүүрийн буюу чулуун овоот соёлын хүн ам, Сяньби, Хүннүчүүдээс бүрэлдэн бий болжээ. Угсаатан үүсэн бүрэлдэх үйл явцыг [[:en:Ethnogenesis|этногенез]] гэж нэрлэдэг. Хүннүчүүдийн хувьд зарим хэсэг нь бага зэрэг европжуу төрхтэйгээрээ ялгарах боловч гоц ялгарах шинж байхгүй, үндсэндээ нэг гаралтай монголжуу хүмүүс байжээ.<ref>Д.Түмэн, Б.Оюунгэрэл, М.Үүрийнцолмон, Монголын Хүннүгийн антропологи, МУИС-ийн эрдэм шинжилгэээний бичиг, 2002 он, N187</ref> Монгол угсаатнуудаас [[буриад]]ууд өмнөд [[Сибирь]] хавьд байсан [[:en:Haplogroup N-M231|N]] гапло бүлэгтэй үндэстнүүдтэй нилээн холилдсон байдаг бөгөөд баруун монголчууд халхуудаас нуруугаар ялимгүй өндөр, дөрвөдүүд өндөр, шулуун хамартай, гавлын хэлбэр нь ялгагдах онцлог шинжтэй гэх мэт зарим өвөрмөц шинж төрх монголчуудын угсаатны бүлэг, газар орны ялгаанаас хамааран ажиглагддаг. Монгол хүн дунд зэргийн нуруутай, өргөн шанаатай, товгор хацартай, жартгар нүдтэй, гавлын хэлбэр нь зүүн өмнөд ази, зүүн азийнхантай харьцуулахад арай зууван, хар, бор өнгийн нүдтэй, шулуун хар, хүрэн үстэй, цайвар цагаан, шар, хөрслөг бор өнгийн арьстай, тэгш шүдтэй байдаг. Индианчуудын шүдний хэлбэр монголчуудынхтай ихээхэн төстэй. Захчингуудаас 8, Халхуудаас 6 төрлийн ген илэрдэг.Монголчуудад нийтдээ 10-аад ген байдаг.Монголчууд эрт үед европоос ирсэн [[:en:Tocharians|тохар]], [[:en:Yuezhi|юэжи]], [[:en:Iranian peoples|иран угсааны]] [[:en:Scythians|скиф]]тэй бага зэрэг холилдсон байдаг.Архангай аймгийн Эрдэнэмандал, Өгий нуур зэрэг сумдаас Хүннүгийн үед амьдарч байсан монголжуу болон европжуу төрхтний холимог төрхтэй болон европ төрхтэй хүмүүсийн булш олджээ.<ref>З.Батсайхан, Төв Азийн нүүдэлчдийн түүхийн зарим асуудал, МУИС-ийн эрдэм шинжилгэээний бичиг, 2002 он, N187</ref>Хүннүгийн харъяанд [[:en:Wusun|усунь]] , [[:en:Loulan Kingdom|лоулань]], хуцзе (цзеху), [[:en:Yuezhi|юэжи]] зэрэг европ аймгууд олноороо байсанаас зарим нь Хүннүд алба хаахаар Хүннүгийн нутгийн гүн рүү ирсэн нь эдгээр хүмүүс юм.З.Батсайханы үзэж буйгаар Өгий нуур сумаас олдсон дээрх булш нь усуньчуудынх байжээ.Хагас нүүдэлчин усуньчууд европ үндэстэн байсан боловч [[Тэнгэр уул]]ын усуньчууд нь [[Долоон ус]]ны усуньчуудаасаа арай илүү монголжуу төрхтний хольцтой байжээ.Аль ч арьстанд бусад арьстны ген 10 орчим хувь байдаг бөгөөд үүнийг хүн төрөлхтөн уулаасаа нэг гаралтай байдагтай холбон тайлбарладаг байна.Генетик судлаач Ж.Батсуурийн үзэж буйгаар монгол үндэстний ген Хангай,Хэнтийн нурууны хооронд Орхон, Сэлэнгэ, Туул гэсэн гурван голын савд бүрэлджээ. Аливаа үндэстэнд байгаа хэд хэдэн генийн бүрдлийг [[:en:Gene pool|генийн сан]] гэдэг. Өөр өөр хүмүүсийг нэг угсаатан хэмээн дүгнэх хэмжүүр бол угсаатны нийтлэг шинж юм. Түүхийн нэг ижил цаг хугацаанд, нэг нутагт нэгдэрэн нягтарч бүрэлдсэн, нэг өвөг дээдсээс гаралтай, ижил хэл соёлтой ард түмнийг угсаатан ([[:en:Ethnic group|ethnicity]], ethnos) гэдэг. Угсаатан, үндэстэн ([[:en:Nation|nation]]) гэсэн 2 үг заримдаа ижил утгаар, заримдаа ондоо утгаар хэрэглэгдэх ба угсаатан нь үндэстэн гэсэн үгээсээ илүү ерөнхий, өргөн хүрээтэй утга санааг илэрхийлнэ. Үндэстнийг нэгтгэх хамгийн гол шинжүүд бол ген, хэл, үндэсний ухамсар гурав юм.Аливаа хүн аль нэг угсаатны бүлгийн нэгэн гишүүн хэмээн өөрийгөө хүлээн зөвшөөрөх, ямарваа нэг угсаатан өөрсдийгөө өөр бусад үндэстнээс өөр гаралтай, өөр угсаатан хэмээн ялган зааглах үзлийг үндэсний ухамсар (ethnic identity) гэдэг. Үндэсний ухамсартай холбогдох өөр нэг үзэл бол [[:en:Ethnic nationalism|угсаатан төвтэй үндэсний үзэл ]], [[:en:Civic nationalism|иргэн төвтэй үндэсний үзэл]] 2 юм. Угсаатан төвт үндэсний үзэл гэдэг нь зөвхөн нэг гаралтай хүмүүсийг л өөрийн үндэстний нэг хэсэг гэж үзэх, гарал үүслээрээ нэгдмэл улс байгуулах үзэл юм.Иргэн төвт үндэсний үзэл нь гарал үүсэл хамаарахгүй, өөрийн улсын иргэн болсон аль ч хүнийг нэг үндэстэн гэж үздэг үзэл юм. Цөөхөн тоотой үндэстнүүд эхний үзэл баримтлалыг нь барьдаг. Төвдүүд XIX-XX зууны дунд үе хүртэл хилээ бүрмөсөн хааж өөрсдийгөө хамгаалахыг оролдож байжээ. Тэд монголчуудыг Төвдөд чөлөөтэй нэвтэрэхийг зөвшөөрч байсан ч зөвшөөрөлгүй нэвтэрсэн бусад гадаад хүнийг шууд цаазалж байв. Монгол гэсэн нэр түүхийн сурвалж бичигт анх 7 дугаар зуунд дурдагдсан байдаг бөгөөд [[Хятад|Хятадын]] сурвалж бичигт Монголын тэгш өндөрлөгийн зүүн захад орших жижигхэн овог аймгийг "мэнгү" хэмээн нэрлэсэн байдаг. [[Файл:The book of Ser Marco Polo - the Venetian concerning the kingdoms and marvels of the East (1903) (14766426971).jpg|thumb|Тэргэн дээр эсгий майхнаа үүрэх ёс Их Монгол улсад бий.]] [[Хамаг Монгол]]чууд Урианхадтай хүч хавсран [[Жалайр]] овгийг нэгтгэн, улмаар 12 дугаар зууны дунд үеэс [[Чингис хаан|Чингис хааны]] өвөг болох [[Хабул хан]] хамгийн анх [[хан]] цол хүртэн, хүчирхэгжих эхлэл нь тавигджээ. Гэвч Хабул ханыг нас барсны дараа хан болсон [[Амбагай хан]] нь [[Татар|Татаруудад]] олзлогдон Алтан улсад хүргэн хоригдож, 3 дахь хан [[Хутула хан]] үгүй болсны дараа эрх мэдлийн төлөө тэмцэлдсэн язгууртнууд болон бусад овог аймгаас болж Хамаг Монгол улс задрах аюулд хүрээд байв. Хан болох ёстой байсан боловч бусад овгийнхонд хүлээн зөвшөөрөгдөлгүй, [[Хиад]] овгийн ахлагчаас хэтрээгүй [[Есүхэй]] баатар Татаруудтай тэмцэлдэн, овог аймгаа нэгтгэхийг оролдож байсан хэдий ч Чингисийг 9 настайд Татаруудад хорлогдон нас нөгчжээ. === Дундад зуун === [[Зураг:Mongol_soldiers_by_Rashid_al-Din_1305.JPG|thumb|[[Судрын чуулган]] (1305) номон дахь Монгол цэргүүдийн зураг.]] Эцгийг нь нас барсны дараа овгийнхон нь нүүр буруулан хүнд хэцүү бага насыг өнгөрөөсөн Чингис өөрийн хичээл зүтгэлээр Татар аймаг болон Монголын Тайчууд, Жадран овгийнхонтой тэмцэлдэн ялж 1189 онд Хамаг Монголын ханд өргөмжлөгдсөн байна. Тэрээр [[1203]] аймгийг бут цохин, [[Онгуд]], [[Мангуд]] аймгийг дагаар оруулан Монголын тал нутгаар тархсан байсан овог аймгуудыг нэгтгэн, [[1206]] онд Их Монгол улс буюу Монголын эзэнт гүрнийг үндэслэж, хаан болжээ. Тэр үеэс Монголчууд улам бүр хүчирхэгжин, Чингис болон түүний үр ач нар урьдын Хамаг Монголын овог аймгуудаар зогсохгүй зэргэлдээх улс гүрнээ дагаар оруулж байв. Байлдан дагууллын явцад [[Дундад Ази]], [[Иран]], Афганистан гэх мэт газар орнуудад тархсан монголчууд [[Исламын шашин|Исламын шашинд]] орсоноор зарим хэсэг нь [[Түрэг|түрэгжин]] зарим нь өөр бусад үндэстэнд уусчээ. Жишээ нь Умард Кавказийн даргин үндэстний нэг хэсэг кайтаг хэлэнд цөөн тооны монгол үг бий. [[Могол]]чууд 20-р зуун хүртэл монгол хэлээ хадгалж байсан ч сүүлийн үед зэргэлдээх үндэстнүүдэд уусч байна. Эзэнт гүрний үед Монголчууд төрөл бүрийн шашин шүтэж, олон орны урчууд, эрдэмтэн мэргэд цугларан соёл, шинжлэх ухаан, шашны төв болон хөгжиж байлаа. [[Буддын шашин|Буддын шашинг]] нийтээр шүтэх болсон нь XVI зууны үед Халхын [[Алтан хан]] [[Төвд|Төвдийн]] шарын шашинг нэвтрүүлснээс үүдэлтэй гэж үздэг. [[Зураг:Mongolský kočovník ze západního Mandžuska.jpg|thumb|Манжуурын монгол малчин. 1937 он.]] [[Хубилай хаан]]ы үүсгэн байгуулсан [[Юань улс]] [[1368]] онд Хятад дахь ноёрхлоо алдсанаар [[Монголын эзэнт гүрэн|их хаадын үе]] дуусч, улмаар Ойрадууд хүчирхэгжин эзэнт гүрэнд "[[Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс|Дөчин Дөрвөн хоёр]]" (Дөрвөн Түмэн Ойрад, Дөчин Түмэн Монгол) гэж хуваагдан тэмцэлдэж эхэлсэн байна. XVII зуунд Өвөр монгол, Халх [[Манж үндэстэн|манжийн]] [[Чин улс]]ад эзлэгдэн, XVIII зуунд ойрадын [[Зүүнгарын хаант улс|Зүүнгар]] улс нь манжийн эрхшээлд орсноор Монгол улс тусгаар тогтнолоо алдсан байна. === Орчин үе=== XX зууны эхээр Чин улс унахад [[Ар Монгол]] дахь Монголчууд тусгаар тогтнолоо зарлан Монгол улсыг тунхагласан байна. Гэвч 1912 онд [[Өвөр Монгол]] Хятадад эзлэгдсэн ба БНХАУ-н бүрэлдэхүүн дэхь Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон нь автономит эрхтэй муж юм. 20-р зууны үед халимаг, буриадууд Оросын захиргаанаас гарах тэмцэл өрнүүлж байв. === Он дараалал === *МЭӨ 1300-300 он - Дөрвөлжин булшны соёл Төв Азийн зүүн хэсэгт тархжээ *[[ МЭӨ 209]] он - Хүннү улс байгуулагдав. *[[1206]] он - [[Чингис хаан]] [[Монгол нутаг|Монголын тал хээр]]ийн аймгуудыг нэгтгэж, [[Их Монгол Улс]]ыг байгуулав. *[[1234]] он - [[Зүрчид|Зүрчидийн]] [[Алтан улс]]ыг бүрэн эзлэв. *[[1240]] он - [[Монголын нууц товчоо]] бичигдэж дуусав. *[[1271]] он - [[Хубилай хаан]] нийслэлийг [[Хархорум|Хархорумаас]] [[Бээжин|Бээжинд]] шилжүүлж, улсын нэрийг [[Юань улс|Юань]] болгож өөрчлөв. *[[1368]] он - [[Юань гүрэн]] мөхөж, Монголчууд уугуул нутагтаа буцаж ирэв. *[[1607]] он - [[Ижил мөрөн]] рүү [[Торгууд]] голцуу [[Ойрад]]ууд нүүдэллэв. *[[1636]] он - [[Өвөр Монгол]] [[Чин улс|Чин улсын]] хараанд оров. *[[1691]] он - [[Ар Монгол]] [[Чин улс]]ад дагаар орсон. *[[1755]] он - [[Зүүнгарын хаант улс]] [[Чин улс|Чин улсад]] ялагдан мөхөв. *[[1911]] он - [[Богд Хаант Монгол Улс]] тусгаар тогтнолоо тунхаглав. *[[1915]] он - [[Хиагт]]ад болсон [[Хиагтын гэрээ|Гурван улсын хэлэлцээрээ]]р [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] Хятадын харьяаны өөртөө засан тохинох улс хэмээн тулган хүлээлгэв. *[[1921]] он - [[Ардын хувьсгал]]. *[[1924]] он - [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсыг]] тунхаглав. *[[1939]] он - [[Халх голын дайн]]. *[[1945]] он - [[Манжуурт хийсэн Зөвлөлтийн цэргийн ажиллагаа|Чөлөөлөх дайн]]. *[[1947]] он - [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон]] байгуулагдсан. *[[1961]] он - Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-д элсэв. *[[1992]] он - Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын нэрийг халж, шинэ [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн Хууль]] батлагдаж, ардчилсан тогтолцоонд шилжин, улсын нэрийг [[Монгол Улс]] болгож өөрчлөв. *[[2006]] он - Их Монгол Улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойг тэмдэглэв. == Соёл == [[Зураг:Gurvger.jpg|thumb|right|Говь, талын монгол гэр]] Монгол соёл [[зан заншил]], [[ёс суртахуун]], [[шашин шүтлэг]], [[аж ахуй]], [[дуу хөгжим]], [[үлгэр домог]], [[ном судар]], [[тоглоом наадгай]], [[урлаг]]т илэрнэ. Монголчууд ханаар тусгаарлагдахгүй нэг гэртэй, байгаль дунд нүүдэлчин ахуйтай болохоор ахмадаа, газар усаа хайрлах ухаан, эрээ цээр, зан заншилтай. Тухайлбал «ахмадаа алд хүндэл, дүүгээ дэлэм хүндэл» зэрэг зарчим, сургааль, хэлц үгсийг санаж явах ба «тогтмол усанд бие, хувцсаа угаахгүй» гэж цээрлэх, «нүүхдээ үлдэж буй бууриа сайн цэвэрлэдэг» гэх мэт олон зан үйл байдаг.<ref>{{Cite web |url=http://odbaatars.blog.banjig.net/post.php?post_id=62104 |title=Ахмадаа хүндлэх ёс |access-date=2013-10-26 |archive-date=2013-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131008152810/http://odbaatars.blog.banjig.net/post.php?post_id=62104 |url-status=dead }}</ref><ref>Одбаатарын блог – {{Webarchiv|url=http://odbaatars.blog.banjig.net/post.php?post_id=116751 |wayback=20131007231935 |text=Усаа хайрлан хамгаалдаг уламжлат ёс заншил, зан үйл |archiv-bot=2023-11-17 07:41:10 InternetArchiveBot }}.</ref><ref>{{Cite web |url=http://odbaatars.blog.banjig.net/post.php?post_id=80343 |title=Монголчуудын байгаль хамгаалдаг улмажлалт ёс заншил, зан үйл |access-date=2013-10-26 |archive-date=2012-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103114640/http://odbaatars.blog.banjig.net/post.php?post_id=80343 |url-status=dead }}</ref> Монгол дуу бүжиг дэлхийд хосгүй. [[Уртын дуу]]гаар сэтгэлийн жавраа, [[морин хуур]]аар гэрийн жавар үргээнэ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.unen.mn/content/8356.shtml |wayback=20120423044112 |text=Х.Эрдэнэцэцэг: Уртын дуу тэнгэрт хүрдэг |archiv-bot=2023-10-06 12:38:55 InternetArchiveBot }}.</ref> Усны дуу, хадны цуурай мэт [[хөөмий]]лж,<ref>{{Cite web |url=http://www.polit.mn/content/546.htm;jsessionid=0153A09B8544C6F7BCE7A9C20D9B9D19 |title=Э.Сандагжав: Хөөмийг Монгол улсаараа овоглуулж чадсан |access-date=2013-10-26 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305023756/http://www.polit.mn/content/546.htm;jsessionid=0153A09B8544C6F7BCE7A9C20D9B9D19 |url-status=dead }}</ref> уран налархай [[биелгээ|биелдэг]].<ref>[http://www.olloo.mn/modules.php?name=News&file=print&sid=1229568 Монголын “Бий биелгээ” Геннисийн номонд бүртгэгдлээ]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> Нялх үрээ дугжраах «[[Бүүвэйн дуу]]»-наас эхлээд эцэс төгсгөлгүй мэт «[[Жангар]]» тууль ч бий.<ref>{{Webarchiv|url=http://hugjimiin_inder.blog.gogo.mn/read/entry245624 |wayback=20140118100209 |text=Монголын дуу, хөгжмийн үйлсийн тухай ойлголт |archiv-bot=2023-10-06 12:38:55 InternetArchiveBot }}.</ref> Дэлхийн ихэнх үндэстэн бөө шүтлэгээ орхиж шашин шүтэх болсон байдаг бөгөөд монголчууд мөн адил бөө шүтлэгээс буддын шашинд шилжжээ.Бөө мөргөл бол шашин биш шүтлэг юм. Л.Гумилев монголчуудыг "бусад үндэстнүүдээс илүү ухаалаг, эрч хүчтэй хүмүүс төрөх байгаль цаг уур, газар зүйн буюу экологийн нөхцлөөр хүрээлэгдсэн байдаг" гэжээ.Харин Америкийн монгол судлаач эрдэмтэн А.Кампи "Монгол хүний даруу зан чанарыг идэвхгүй гэж үзэж огт болохгүй.Үнэндээ монголчууд сэтгэлийн асар их тэнхээтэй эргэцүүлж ухаарах их чадвартай, дотроо бодолтой улсууд бөгөөд Азийн бусад орны ард түмнээс эрс ялгаатай.Тэд цайлган сэтгэлтэй учираас гадны хүнд бүдүүлэг мэт харагдавч яг дунд нь амьдарсан нэгэнд сайтар ойлгогддог юм"<ref>Ц.Цэцэгжаргал, Э.Эрдэнэчимэг, Монголчуудын хүрээлэн байгаа орчны талаарх, ойлголт, хандах хандлага, МУИС, Антропологи-Археологийн тэнхим,МУИС-ийн эрдэм шинжилгэээний бичиг, 2002 он, N187, 93-р тал</ref> гэсэн байдаг. ==Зураг== <gallery> Файл:11liirs.jpg|Төв,Зүүн Азийн ген Файл:Population genomic data of Central Asians.png|Олон угсаатны генийг харьцуулсан нь Файл:WorldHaplogroupsMaps1.png|Y ДНХ Файл:Mtdna.jpg|Митохондрийн ДНХ Файл:Y-DNA Migration Pattern.jpg|Y ДНХ-ийн тархалт Файл:Ydna-migration-map.jpg|Y ДНХ-ийн тархалт Файл:World Map of Y-DNA Haplogroups.png|Y ДНХ-ийн тархалт Файл:Genetic structure of present-day and ancient Eurasian and Ikawazu Jomon.png Файл:Mongolic Lang-map.jpg Файл:MongolianLanguages.jpg Файл:China linguistic map.jpg Файл:БНХАУ - үндэстнүүдийн тархалт.png|Хятад улс дахь монгол нутгийг хэвтээ цэнхэр судлаар тэмдэглэв Файл:Mongolic.jpg Файл:Lenguas altaicas.png|Алтай язгуурын хэлний тархалт Файл:БНХАУ - үндэстнүүдийн тархалт 2.jpg Файл:Хятадын хэлний атлас.jpg|Хятадын хэлний атлас Файл:Орос дахь үндэстнүүд 2.png|Орос дахь үндэстнүүд Файл:Хятад дахь үндэстнүүд.png|Хятад дахь үндэстнүүд Файл:Linguistic map of the Altaic, Turkic and Uralic languages.png Файл:Eastturkistan2008.jpg Файл:Eastturkistan1949.jpg Файл:Mounted Mongol warrior recreation.jpg Файл:MongolicLanguagesGraph.jpg </gallery> == Гадаад холбоос == *[http://medleg.zaluu.com/index_med.php?id=1367 Монголчуудын гарал үүсэл]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[https://web.archive.org/web/20160306064640/http://mongolugsaatan.blog.gogo.mn/read/entry471843 Монгол угсаатны удам гарал] *[https://web.archive.org/web/20140325190637/http://undesten.mn/undesten/show/id/281 Монгол гэдэг үг ямар үндэстний ямар утгатай үг болох тухай] *[https://web.archive.org/web/20140325194432/http://undesten.mn/undesten/show/id/282 Монгол гэдэг нэрийн тухай Хятадын түүхэнд юу гэж байдаг вэ?] *[https://web.archive.org/web/20140325190436/http://undesten.mn/undesten/show/id/284 Монголын түүхийн эх зохиолуудад юу гэж байдаг тухай ] *[https://web.archive.org/web/20140307063702/http://undesten.mn/undesten/show/id/280 Монгол гэдэг нэр хэрхэн үүссэн] *[http://www.mongolcc.org/index.php?option=com_content&view=article&id=37:-----&catid=13:latest-research АМЕРИКИЙН АНХНЫ ОРШИН СУУГЧИД НЬ МОНГОЛ ]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[https://web.archive.org/web/20150914175557/http://www.shuum.mn/news/newsid/865/catid/17 Дэлхийн хамгийн эртний хүн Монголоос олдсон уу] *[https://web.archive.org/web/20160305004034/http://ktms08.blog.gogo.mn/read/entry45206 Индианчууд Монгол гаралтай юу] *[http://news.gogo.mn/r/14449 Монголчууд гарал үүсэл, Өвөг монголчууд]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[https://web.archive.org/web/20150910171910/http://mongolnews.mn/i/20716 Монгол цусны АМЕРИК ТАСАРХАЙ] *[http://www.shudarga.mn/?dazo=news&catid=26&newsid=6212 Монголын чулуун зэвсгийн үе] *[https://web.archive.org/web/20120620170228/http://www.wikimon.mn/content/5470.shtml Өвөг монголчууд Америк тивийг нээжээ] *[http://www.mass.mn/10333.html Панмонгол үзлийг булшлах нь хэнд ашигтай вэ]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://erkalecturer.blogspot.com/2011/01/blog-post_18.html Угсаатан хэмээх ойлголт, угсаатны зүйн ухааны судлах зүйл] *[https://web.archive.org/web/20150604002742/http://sonin.mn/blog/Munkhbayar/15471 Монголоид нууц төсөл гэж байна уу] *[https://web.archive.org/web/20150910094910/http://www.sonin.mn/news/culture/2060 Монгол үндэстнийг дуудав уу, эсвэл] *[http://nominarhiv.blogspot.com/2010/03/blog-post_7083.html Монгол, Түрэг төрөл үү? Холбоотон уу?] *[https://web.archive.org/web/20150910100203/http://sonin.mn/news/culture/8625 Эрдэмтэд Монгол нутагт биш Африкт хүн үүссэн гэж нотолсон] *[https://web.archive.org/web/20130914224028/http://undesten.mn/undesten/show/id/287 Эртний монголын түүхэн улбаа домогт эх Алангоо] *[https://web.archive.org/web/20160303050104/http://sodo.niitlelch.mn/content/3748.shtml Африкчууд ч хөх толботой] *[http://news.gogo.mn/r/96723 Ж.Батсуурь: Монголчууд түүхийн баян, урт настай генийн санг тээж явна]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.olloo.mn/modules.php?name=News&file=print&sid=62822 Ж. Батсуурь: Генетикийн судалгаа хийж буй эрдэмтдийг хангалттай цалинжуулдаг болсон vед л Монголдоо ир гэж би шавь нартаа хэлсэн]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[https://web.archive.org/web/20141216072232/http://www.tsahimurtuu.mn/index.php/stories/2012-05-10-04-47-02/1839-archive-story-1659 Боржигин нь язгуурын Монгол овогтон болохыг єнєє цагт олон улсын эрдэмтдийн хийсэн ДНК-н шинжилгээгээр баталж байна] *[http://www.24tsag.mn/content/6918.shtml С.Бямбадорж: Цэвэр угсаатан гэж хэзээ ч байдаггүй] *[http://tseba.blogmn.net/96696/ Монгол орон эрт цагт-тест] *[http://www.slideshare.net/buya128/ertnii-humuus slideshare.net Эртний хүмүүс] *[http://hugduudhuu.blogspot.com/2007/09/blog-post_9134.html МОНГОЛЫН ГАЗАР ШОРООН ДЭЭРХ БАЛАР ЭРТНИЙ ХҮМҮҮСИЙН АМЬДРАЛ] *[https://web.archive.org/web/20160305012253/http://www.4shared.com/office/OhoQAYKD/mongol_ygsaatan_cydlal_lekts.html Монголын угсаатан судлалын лекци] *[http://www.olloo.mn/modules.php?name=News&file=article&sid=1148254 Монголд хориод угсаатан бий]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[https://web.archive.org/web/20130907231836/http://ebugen.blog.gogo.mn/read/entry67500 Хүний үүсэл, хөгжил. Монгол нутаг дахь эртний хүмүүс (эхний хэсэг)] *[https://web.archive.org/web/20130903070236/http://ebugen.blog.gogo.mn/read/entry77816 Хүн төрөлхтний зам мөр (Хүний үүсэл хөгжил ба Монгол орон дахь эртний хүмүүс-дэд хэсэг)] *[http://www.plosone.org/article/info%3Adoi%2F10.1371%2Fjournal.pone.0034288 Afghanistan's Ethnic Groups Share a Y-Chromosomal Heritage Structured by Historical Events] *[http://www.doktori.bibl.u-szeged.hu/1386/3/tezisfuzet_angol_CsanyiB.pdf Analysis of paternal genetic relationship of ancient Hungarian, modern Hungarian and modern Szekler population] *[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/20186156 Ancient DNA from nomads in 2500-year-old archeological sites of Pengyang, China] *[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18951391 Ancient mtDNA from Jomon skeletons] *[https://web.archive.org/web/20131107103916/http://www.cristoraul.com/ENGLISH/readinghall/UniversalHistory/INDIA/Cambridge/I/CHAPTER_II.html THE CAMBRIDGE HISTORY OF INDIA - I - ANCIENT INDIA] *Anthropology of Archaeological Populations from Northeast Asia, D.Tumen www.user.dankook.ac.kr/~oriental/Journal/pdf_new/49/11.pdf *[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/3056831 Characteristics of Mongoloid and neighboring populations based on the genetic markers of human immunoglobulins] *[http://www.postf.org/upload/200952816586766_1.pdf Department of Archaeology and Anthropology Cultural relationship] *[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16328082 Dual origins of the Japanese: common ground for hunter-gatherer and farmer Y chromosomes] *[http://www.s155239215.onlinehome.us/turkic/60_Genetics/EasternHunGeneticsEn.htm EASTERN HUNS GENETICS] *[http://s155239215.onlinehome.us/turkic/20Roots/201Altaians/Potapov-AltaiansEthnPart0En.htm ETHNIC COMPOSITION AND ORIGIN OF ALTAIANS] *[http://leherensuge.blogspot.com/2010/02/eurasian-y-dna-note.html Eurasian Y-DNA note] *[http://www.familytreedna.com/public/C3 C3 M217] *[https://web.archive.org/web/20140901090304/http://www.forumbiodiversity.com/showthread.php/37557-Finno-Ugric-facial-reconstruction Finno - Ugric facial reconstruction - ForumBiodiversity .com] *[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1180246/ The Genetic Legacy of the Mongols] *[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15716011 Genetic features of Mongolian ethnic groups revealed by Y-chromosomal analysis] *[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18322915x Genetic variation in the enigmatic Altaian Kazakhs of South-Central Russia- insights into Turkic population history] *[http://www.sino-platonic.org/complete/spp065_loanwords_altaic.pdf Indo-European Loanwords in Altaic - Sino-Platonic Papers] *[http://www.irpi.cnr.it/Progetto_Mongolia_CNR-MAE-Regione_Veneto/docs/Report%202007_english%20version%20photos.pdf Institute of Archaeology 2007 Report]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/20823912 In the heartland of Eurasia-the multilocus genetic landscape of Central Asian populations] *[https://web.archive.org/web/20160305011150/http://www.iacd.or.kr/pdf/journal/10/Binder8.pdf International Journal of Central Asian Studies] *[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1207128/pdf/ge14241321.pdf Mitochondrial DNA Analysis of Mongolian Populationsand Implications for the Origin of New World Founder] *[http://www.researchgate.net/profile/Michael_Crawford4/publication/14068717_Genetic_relationship_of_Asians_and_Northern_Europeans_revealed_by_Y_chromosomal_DNA_analysis/links/09e4150c9db13426a5000000.pdf?inViewer=1&pdfJsDownload=true&disableCoverPage=true&origin=publication_detail Genetic relationship of Asians and Northern Europeans revealed by Y chromosomal DNA analysis] *[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15638829 Mitochondrial DNA diversity in indigenous populations of the southern extent of Siberia, and the origins of Native American haplogroups] *[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/9271822 Molecular analysis of HLA polymorphism in Khoton-Mongolians] *[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1180365/ Nuclear and Mitochondrial DNA Analysis of a 2,000-Year-Old Necropolis in the Egyin Gol Valley of Mongolia] *[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10830914 Multiple origins of Tibetan Y chromosomes] *[http:////www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19212099 The origin of the Japanese race based on genetic markers of immunoglobulin G] *[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12391892 Origin of caucasoid-specific mitochondrial DNA lineages in the ethnic populations of the Altai-Sayan region] *[http://users.tmok.com/~tumble/jpp/japor.html Origin of the Japanese People and Language] *[http://www.wa-pedia.com/history/origins_japanese_people.shtml The Origins of the Japanese people] *[http://www.folklore.ee/folklore/vol18/paleoart.pdf Paleolithic art from the Danube to Lake Baikal.pdf] *[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16596591 Population origins in Mongolia: genetic structure analysis of ancient and modern DNA] *[http://www.johnpool.net/yi2010science.pdf Sequencing of 50 Human Exomes Reveals Adaptation to High Altitude] *[http://s155239215.onlinehome.us/turkic/60_Genetics/TurkicGeneticsGraphs.htm Türkic Genetic Charts] *[https://web.archive.org/web/20120917073500/http://ask.inwiki.org/Y-DNA_maps Y DNA maps] *[https://web.archive.org/web/20140607160911/https://www.familytreedna.com/pdf-docs/2010-ydna-migration-map.pdf] *[http://dienekes.blogspot.com/ dienekes.blogspot.com] *[https://web.archive.org/web/20140601221722/http://frontiers-of-anthropology.blogspot.com/ frontiers-of-anthropology.blogspot.com] *[http://worldanthropology.blogspot.com/ worldanthropology.blogspot.com] *[http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0002929707617698 The Central Siberian Origin for Native American Y Chromosomes] *[http://labs.icb.ufmg.br/lbem/pdf/santos96gr-ychrom-het.pdf Worldwide distribution of human Y-chromosome haplotypes] *Антропологические характеристики калмыков hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2012_r.htm *[http://www.gumilev-center.ru/v-tuve-issleduyut-svoi-rodoslovnye/ В Туве исследуют свои родословные] *[http://www.tataroved.ru/publicat/turky.pdf Древние тюрки в Сибири и Центральной Азии] *[http://www.rjgg.org/index.php/RJGGRE/article/download/28/35 Гаплогруппа С3 у казахов]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.malyarchuk-bor.narod.ru/olderfiles/1/Doklady_06.pdf Разнообразие линий У-хромосомы у коренного населения Южной Сибири.pdf] *[https://web.archive.org/web/20140422231555/http://ru.rjgg.org/index.php/RJGGRE The Russian Journal of Genetic Genealogy (Русская версия)] *[https://web.archive.org/web/20140813080542/http://www.dis.podelise.ru/docs/index-44906.html Структура и филогеография генофонда коренного населения сибири по маркерам y-хромосомы] *[https://web.archive.org/web/20131126093833/http://ftp.anrb.ru/molgen/Lobov_AS.PDF СТРУКТУРА ГЕНОФОНДА СУБПОПУЛЯЦИЙ БАШКИР - ANRB] *[http://www.hist.msu.ru/Science/Disser/Tregubova.pdf Субэтнические группы бурят в прошлом и настоящем] *[http://www.lib.tsu.ru/mminfo/000349304/08/image/08-112.pdf ТОТЕМИЧЕСКИЙ ЛЕКСИКОН НАРОДОВ ВОСТОЧНОЙ СИБИРИ-АСПЕКТЫ СЕМАНТИКИ] *[http://www.protobulgarians.com/Russian%20translations/Rtveladze%20E.pdf Цивилизации, государства, культуры Центральной Азии] *[http://www.library.bsu.ru/cgi-bin/irbis64r_81/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&I21DBN=EL_RE&P21DBN=EL&Z21ID=&Image_file_name=e-book/bxrs0000003.pdf&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1 ЭТНИЧЕСКАЯ ГЕНЕАЛОГИЯ БУРЯТ]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.scilance.com/library/book/24384 Этногеномика населения Сибири и Средней Азии.pdf] *[http://www.bionet.nsc.ru/vogis/pict_pdf/2006/t10_1/vogis_10_1_02.pdf Этногеномика и филогенетические взаимоотношения народов Евразии] *[https://books.google.ru/books?id=LZFdppTjTiMC&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false Народы мира] == Эшлэл == {{Reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Монголчууд| ]] [[Ангилал:Монгол угсаатан| ]] [[Ангилал:Монгол үндэстэн| ]] [[Ангилал:Өвөр Монгол дахь угсаатан]] [[Ангилал:Европ дахь угсаатан]] [[Ангилал:Афганистан дахь угсаатан]] [[Ангилал:Ганьсү дахь угсаатан]] [[Ангилал:Гирин дэх угсаатан]] [[Ангилал:Ляонин дахь угсаатан]] [[Ангилал:Хармөрөн дахь угсаатан]] [[Ангилал:Хөхнуур дахь угсаатан]] [[Ангилал:Хэбэй дэх угсаатан]] [[Ангилал:Хэнань дахь угсаатан]] [[Ангилал:Шинжаан дахь угсаатан]] [[Ангилал:Нүүдэлчид]] dww05lfcrx4c2bf3m25dgcewrxunfbq 0 1930 859314 819362 2026-06-19T05:22:38Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859314 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс хоорондын байгууллага | Name = Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага | englisch = United Nations Organization | französisch = Organisation des Nations unies | Eigensprache = бусад * [[Араб хэл|арабаар]]: الأمم المتحدة * [[Хятад хэл|хятадаар]]: 联合国 * [[Орос хэл|оросоор]]: Организация Объединённых Наций * [[Испани хэл|испаниар]]: Organización de las Naciones Unidas | Flagge = Flag of the United Nations.svg | Flaggentext = [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын далбаа]] | Bild = United Nations (Member States).svg | Bildunterschrift = [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн улсууд|Гишүүн улсууд]] | Organisationsart = [[Олон улсын байгууллага|Олон улсын]] [[эрх зүйн субьект]] | Kürzel = UN/UNO | Feiertag = Аравдугаар сарын 24 ([[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын өдөр]]) | Einwohner = > 7.300.000.000 | Fläche = 135.700.000 | Bevölkerungsdichte = 53,8 | Generalsekretär = [[Антониу Гутерреш]] ([[НҮБ-ын ерөнхий нарийн бичгийн дарга|ерөнхий нарийн бичгийн дарга]]) | Status = идэвхтэй | Gründung = [[1945]] оны [[6 сарын 26]];<br />[[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын дүрэм|НҮБ-ын дүрмээр]] 1945 оны аравдугаар сарын 24-ний өдрөөс эхлэн хүчинтэй | Sitz = [[Нью-Йорк хот]] ([[НҮБ-ын төв байр|төв байр]])<br />мөн үзэх: [[НҮБ-ын хүрээлэнгүүдийн төв байруудын жагсаалт|НҮБ-ын хүрээлэнгүүдийн жагсаалт]] | Website = '''[http://www.un.org/ www.un.org]''' | Sprachen = * [[Англи хэл|англи]] * [[Франц хэл|франц]] | Amtssprachen = * [[Араб хэл|араб]] * [[Хятад хэл|хятад]] * [[Орос хэл|орос]] * [[Испани хэл|испани]] | Gliedzahl = 193 (мөн үзэх: [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн улсууд|Гишүүн улсууд]]) }} '''Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага''' товч. НҮБ ([[Англи хэл|англи.]]''United Nations,'' [[Франц хэл|франц]]''.Organisation des Nations unies,'' [[Орос хэл|орос]]. ''Организация Объединённых Наций,'' [[Хятад хэл|хятад.]] ''联合国, [[Испани хэл|испани]]. Organización de las Naciones Unidas'') нь олон улсын хууль, эдийн засгийн хөгжил, аюулгүй байдал, нийгмийн асуудлууд болон хүний эрхийн талаар хамтран ажиллах зорилго бүхий засгийн газар хоорондын олон улсын байгууллага юм. [[Үндэстнүүдийн Лиг]] үүргээ гүйцэтгэж чадалгүй дэлхийн дайн гаргуулснаас улбаалан [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайны]] ялагч тал болох [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн#.D0.A5.D0.BE.D0.BB.D0.B1.D0.BE.D0.BE.D1.82.D0.BD.D1.83.D1.83.D0.B4|Холбоотнууд]] голлон [[1945]] онд байгуулжээ. Өнөөдөр дэлхийн бараг бүх улс гүрэн энэхүү байгууллагад элсжээ. Тухайн үед дайнд ялсан улсууд НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн байнгын гишүүн орнууд болсон бөгөөд тэдгээр улсуудын нөлөө маш их байдаг нь даяаршил, Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагыг эсэргүүцэгчдийн шалтгаан болдог байна. НҮБ нь [[1945]] оны 10-р сарын 24-нд АНУ-ын [[Калифорни]] муж улсын [[Сан-Франциско]] хотод 51 гишүүн оронтойгоор үндэс сууриа тавьсан түүхтэй. 2024 оны байдлаар НҮБ-ын 193 орныг эгнээндээ нэгтгээд байна. == Зорилго == * Олон улсын хэмжээний асуудлыг шийдвэрлэх * Энхтайван, аюулгүй байдлыг сахиулах (Гол зорилго) * [[Хүний эрх|Хүний эрхийг]] хамгаалах зэрэг * Түүний тулд гишүүн улс орнуудын харилцааг зохицуулах == Түүх == [[1943]] оны 10-р сард [[Москва]] хотноо [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улс|Их Британи]], [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]уудын Гадаад хэргийн сайд нарын уулзалтаар "Хүн төрөлхтний аюулгүй байдлын талаарх 4 улсын тунхаглал" гаргаж, [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайны]] дараа олон улсын хэмжээний энхтайвны байгууллагыг дахин байгуулах хэрэгцээтэй гэж үзжээ. Үүнд үндэслэн [[1944]] оны 8-10 дугаар саруудад [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Их Британи]], [[Хятад|Бүгд Найрамдах Хятад Улс]], [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|ЗХУ-ын]] төлөөлөгчид [[Вашингтон хот|Вашингтон]] дахь Дамбэртон Оукст хуралдан, НҮБ-ын Дүрмийн төсөл （"Олон Улсын Байгууллага байгуулах тухай"）-ийг боловсруулсан юм. [[1945]] оны 4-р сарын 25-нд [[Герман]] буюу [[Япон]]д дайн зарлаад байсан Холбоотны 50 орны төлөөлөгчид [[Сан-Франциско]]д цугларан, НҮБ-ыг байгуулах Сан-Францискогийн чуулган чуулж, Дамбэртон Оүксийн хурлаас боловсруулагдсан [[НҮБ-ын Дүрэм|НҮБ-ын Дүрмийн]] төслийг хэлэлцэн баталжээ<ref name='UN-History of the UN'> {{cite web|url=http://www.un.org/aboutun/history.htm |title=History of the UN |accessdate=2008-06-01 |last=United Nations |date=2000 |publisher=United Nations }}</ref>. [[Файл:Nyc-un-building.jpg|thumb|right|Нью-Йорк дахь НҮБ-ын төв байр<!--<br>([[w:User: djmutex/Maps and images for Wikipedia|Википедиад зориулагдсан зураг]])-->]] ''United Nations'' хэмээх нэр анх [[1942]] оны 1-р сарын 1-нд "Нэгдсэн Үндэстнүүдийн Тунхаг (Вашингтоны Тунхагт)"[https://web.archive.org/web/20050831192744/http://list.room.ne.jp/~lawtext/1942Washington.html] дурьдагдсан бөгөөд дайны дараа байгуулагдсан шинэ байгууллагын нэр болгох тухай Дамбэртон Оуксын хурлаас санал болгосон юм<ref>{{cite web |last=David |first=Wilton |title=United Nations |work=Etymologies & Word Origins: Letter U |publisher=WordOrigins.org |url=http://www.wordorigins.org/index.php/site/comments/united_nations/ |access-date=2008-06-17 |archive-date=2016-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331193323/http://www.wordorigins.org/index.php/site/comments/united_nations/ |url-status=dead }}</ref>. Энэ нэрийг санаачилсан АНУ-ын ерөнхийлөгч [[Франклин Делано Рузвельт|Франклин Рузвельт]] НҮБ-ыг байгуулах үйлсэд хүчээ зориулсан бөгөөд харамсалтай нь Сан-Францискогийн чуулганаас НҮБ-ын дүрмийг батлахаас хэдхэн долоо хоногийн өмнө нас эцэслэсэн юм. [[1919]] оноос [[1946]] оны хооронд оршин тогтносон [[Үндэстнүүдийн Лиг|Үндэстнүүдийн Лигтэй]] хууль зүйн үүднээс холбоогүй боловч [[Олон Улсын Эрүүгийн Шүүх]], [[Олон Улсын Хөдөлмөрийн Байгууллага]] зэрэг байгууллагуудыг нь өвлөн авч, хуучин Үндэстнүүдийн Лигийн байрыг шилжүүлэн авсан учир нэг талаар уг байгууллагын үргэлжлэл хэмээн үзэж болох юм. НҮБ-аас хүний эрхийг хамгаалсан олон гэрээ, конвенцийг батлан гаргасан ба хамгийн гол баримт бол [[Хүний Эрхийн Түгээмэл Тунхаглал|Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглал]] юм. == Гишүүн орнууд == {{гол|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн улсууд}} [[2011]] оны [[7 сарын 14]]-нд [[Өмнөд Судан]] НҮБ-д элссэнээр, нийт 193 гишүүн оронтой болжээ<ref name="members">{{cite web |url=http://www.un.org/members/ |title=United Nations Member States |publisher=United Nations |accessdate=2007-05-05}}</ref>. [[Файл:United Nations (Member States and Territories).svg|thumb|center|upright=2|<center>НҮБ-ын гишүүн орнууд </br><small>[[Антарктид]] нь төр, засгийн газаргүй; [[Баруун Сахар]]ын улс төрийн харьяалал маргаантай; НҮБ одоогоор [[Тайвань|Бүгд Найрамдах Хятад улс]] (Тайвань) ба [[Косово]]гийн газар нутгийг [[БНХАУ]] ба [[Серби|Сербийн Бүгд Найрамдах Улсад]] тус тус харьяалагддаг гэж тооцдог.</small></center>]] == Санхүүжилт == {| class="infobox bordered" style="width:20em;text-align:center" |- |НҮБ-ын жирийн зардлыг хандивлагч орнууд, 2006 он<ref>{{cite web|title=[Report of the Committee on Contributions (2006)|publisher=United Nations|date=2006-06-30|url=http://www.un.org/Depts/dpko/dpko/contributors/N0642856.pdf?Open&DS=A/61/11&Lang=E UN Budget:]}}</ref> |- | Гишүүн орнууд <small>(бүрэн бус жагсаалт)</small> | Хандив <small>(НҮБ-ын нийт зардалд эзлэх %)</small> |- | {{template:USA}} | 22.00% |- | {{template:JPN}} | 16.624% |- | {{template:GER}} | 8.66% |- | {{template:GBR}} | 6.13% |- | {{template:FRA}} | 6.03% |- | {{template:ITA}} | 4.89% |- | {{template:CAN}} | 2.81% |- | {{template:ESP}} | 2.52% |- | {{template:CHN}} | 2.667% |- | {{template:MEX}} | 1.88% |- | {{template:AUS}} | 1.59% |- | {{template:BRA}} | 1.52% |} НҮБ-ын төсвийн хэмжээ 4.19 тэрбум америк доллар байгаа<ref name="fifth-2006"/> (Хүснэгтийг үз) ба гишүүн орнуудын хандив, татвараар санхүүждэг байна. * Гишүүн орнуудын татвар Гишүүн орнуудын төлөх татварын хэмжээг тусгай байгууллага [[Үндэсний нийт бүтээгдэхүүн]]ий хэмжээнд нь үндэслэн 2 жил тутам шинэчлэн тогтоодог<ref name="fifth-2006">{{cite web |title=Fifth Committee Approves Assessment Scale for Regular, Peacekeeping Budgets, Texts on Common System, Pension Fund, as it Concludes Session (Press Release) |publisher=United Nations |date=2006-12-22 |url=http://www.un.org/News/Press/docs/2006/gaab3787.doc.htm}}</ref>. Түүнчлэн аль нэг улс орны нөлөөг ихэсгэхгүйн тулд гишүүн орнуудын татварын хувь хэмжээний дээд хязгаарыг тогтоосон байдаг<ref name="fifth-2006"/>. * Хандив НҮБ-ын дэргэдэх [[ЮНИСЕФ|НҮБ-ын Хүүхдийн Сан]] (UNICEF), [[НҮБ-ын Хөгжлийн Хөтөлбөр]] (UNDP), [[НҮБ-ын Хүн Амын Сан]] (UNFPA), [[Дэлхийн Хүнсний Байгууллага]] (WFP) гэх мэт байгууллага, хөтөлбөрүүд нь гишүүн орнуудын сайн дурын хандиваар санхүүждэг. НҮБ-ын зардлын дийлэнх нь энхийг сахиулах үйл ажиллагаанд зориулагддаг байна. 2005-2006 онд 70,000 цэрэг бүхий, 17 энхийг сахиулах ажиллагаанд 5 тэрбум ам. доллар (мөн хугацаанд НҮБ-ын бусад зардал 1.5 тэрбум ам. доллар байсан) зарцуулсан байна<ref name="PeaceKeepingOps">{{cite web |url=http://www.un.org/Depts/dpko/dpko/bnote.htm |title=United Nations Peacekeeping Operations |accessdate=2008-03-24 |date=2007-12-31 |publisher=United Nations}}</ref>. 2008 оны 1 сарын байдлаар Энхийг сахиулах ажиллагааг хамгийн ихээр санхүүжүүлэгч 10 оронд: [[АНУ]], [[Япон]], [[Герман]], [[Их Британи]], [[Франц]], [[Итали]], [[БНХАУ|Хятад]], [[Канад]], [[Испани]], [[Өмнөд Солонгос]] багтаж байв<ref>[http://www.un.org/Depts/dpko/dpko/contributors/financing.html Financing of UN Peacekeeping Operations]<!-- Bot generated title --></ref>. == Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын албан ёсны хэл == НҮБ-ын албан ёсны хэлд [[Аюулгүйн Зөвлөлийн байнгын гишүүн орон|Аюулгүйн Зөвлөлийн байнгын гишүүн орнуудын]] хэлнүүд болох [[англи хэл]], [[франц хэл]], [[хятад хэл]], [[орос хэл|орос хэлнүүдээс]] гадна түгээмэл хэрэглэгддэг [[испани хэл]], [[араб хэл]] гэсэн 6 хэл тооцогддог<ref>"Basic Facts About The United Nations", By United Nations (2004) ISBN 92-1-100936-7 </ref><ref>{{cite web | title = What are the official languages of the United Nations? | publisher = United Nations | date = December 2002 | url = http://www.un.org/Depts/DGACM/faq_languages.htm | accessdate = 2008-04-14}}</ref>. Aнгли, франц, хятад, орос, испани хэлийг албан ёсны хэл болгох тухай Ерөнхий Чуулганы 2-р шийдвэр 1946 онд хуралдсан анхны чуулганаас[https://web.archive.org/web/20040627095111/http://daccess-ods.un.org/access.nsf/Get?OpenAgent&DS=A/RES/2(I)&Lang=E&Area=RESOLUTION], араб хэлийг нэмж оруулах тухай шийдвэр [[1973]] оны 30-р чуулганаас тус тус гарсан байна[http://daccess-ods.un.org/access.nsf/Get?Open&DS=A/RES/3190(XXҮIII)]{{Dead link|date=Хоёрдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Албан ёсны хурал чуулгануудын протоколууд, бичиг баримтууд эдгээр хэлээр заавал орчуулагдах ёстой байдаг юм. НҮБ-ын Ажлын алба англи ба франц хэлийг хэрэглэнэ. == Гол байгууллагууд == НҮБ нь доорхи 5 үндсэн байгууллагаас бүрдэнэ (хуучин 6 байсан ба Фонд хариуцсан зөвлөлыг 1994 онд татан буулгасан<ref>{{cite web| url=http://www.un.org/News/Press/docs/2005/org1436.doc.htm|title=Membership of Principal United Nations Organs in 2005|publisher=United Nations|date=[[2005-03-15]]}}</ref>). Үүнд: Ерөнхий чуулган, Аюулгүйн зөвлөл, Эдийн засаг, нийгмийн зөвлөл, Ажлын алба (Нарын бичгийн дарга нарын газар - the Secretariat), Олон улсын шүүх багтана. === Ерөнхий Ассамблей === [[Файл:Unpicture.jpg|thumb|НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей]] {{main|НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей}} Бүх гишүүн улсаас бүрдэх [[НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей|Ерөнхий Ассамблейд]] улс бүр 1 саналын эрхтэй бөгөөд НҮБ-тэй холбоотой бүх асуудлыг хэлэлцэнэ. Бүх гишүүд санал нэгдсэн асуудал л батлагддаг системтэй байснаас болж үйл ажиллагаа нь зогсонги байдалд орсон [[Үндэстнүүдийн Лиг]]ийн туршлагад тулгуурлан Ерөнхий Ассамблейгаар чухал асуудлуудыг гуравны хоёр, энгийн асуудлуудыг олонхын саналаар шийдвэрлэх болсон. Гэвч Ерөнхий Ассамблейн шийдвэр нь гишүүн улсууд болон [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөл|Аюулгүйн Зөвлөл]]д хүргүүлэх санал төдий байх бөгөөд шийдвэрээ хэрэгжүүлэх эрхгүй. === Аюулгүйн Зөвлөл === [[Файл:UN security council 2005.jpg|thumb|НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн танхим]] {{main|НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөл}} НҮБ нь [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөл|Аюулгүйн Зөвлөлд]] маш том эрх мэдэл олгосон байдаг бөгөөд НҮБ-ын Энхийг Сахиулах хүчний тусламжтайгаар энхийг сахиулах үйл ажиллагаа явуулах эрхтэй.15н гишүүнээс бүрддэг бөгөөд түүнчлэн Аюулгүйн Зөвлөлийн байнгын гишүүн орон болох 5 орон ([[АНУ]], [[Франц]], [[ОХУ]], [[Их Британи]], [[БНХАУ]]) нь дангаараа хориг тавих эрхтэй байдаг<ref name="ChapterV">{{cite web |url=http://www.un.org/aboutun/charter/chapter5.htm |title=UN Charter: Chapter V |accessdate=2008-03-24 |publisher=United Nations}}</ref> нь хүйтэн дайны үед АЗ-ын байнгын гишүүн орнуудын сөргөлдөөнөөс болж үйл ажиллагаанд нь нөлөөлж байв. Мөн Аюулгүйн Зөвлөл нь НҮБ-ын байгууллагууд дундаас гаргасан шийдвэрээ хэрэгжүүлэх эрхтэй цорын ганц байгууллага юм. === Эдийн Засаг, Нийгмийн Зөвлөл === {{main|НҮБ-ын Эдийн Засаг, Нийгмийн Зөвлөл}} Эдийн засаг, нийгэм, соёл, боловсрол, эрүүл мэндийн асуудлаар үйл ажиллагаа явуулахаар заагдсан байдаг ч ихэнхдээ дэргэдээ байх Олон Улсын Хөдөлмөрийн Байгууллага (ILO) зэрэг тусгай байгууллагуудаар дамжуулан явуулдаг. * Бүтэц: 53 улсыг жил тутам гуравны нэг нь шинэчлэгдэхээр 3 жилийн хугацаагаар сонгоно. ** Дэргэдэх байгууллагууд *** Олон Улсын Хөдөлмөрийн Байгууллага(ILO) ** Бүс Нутгийн Эдийн Засгийн Зөвлөлүүд *** Ази Номхон Далайн Эдийн Засаг Нийгмийн Зөвлөл **: 1947 онд байгуулагдсан, анхны бүс нутгийн эдийн засгийн байгууллага(ESCAP) ** Комиссарууд *** НҮБ-ын Хүний Эрхийн Комиссаруудын хороо **: 1948 онд байгуулагдсан, Хүний Эрхийн Түгээмэл Тунхаглал, Олон Улсын Хүний Эрхийн Гэрээ зэрэг баримт бичгийг гаргасан. **: •1945 онд Женевт хуралдсан НҮБ-ын Бага хурлаар Эдийн засаг, Нийгмийн Зөвлөл хэд хэдэн тодорхой салбарт ажлын хэсэг байгуулан ажиллах үүрэг өгсний нэг нь хүний эрхийн түгээмэл тунхаглалыг батлан гаргах явдал юм === Нарийн Бичгийн Даргын Газар === {{main|НҮБ-ын Нарийн Бичгийн Даргын Газар}} Aль нэг улс орны нөлөөнд авталгүй дундыг баримтлан НҮБ-ын өдөр тутмын үйл ажиллагааг эрхлэн явуулдаг байгууллага юм. [[НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга]] удирддаг. === Олон Улсын Шүүх === {{main|Олон Улсын Шүүх}} НҮБ-ын Олон улсын шүүх нь 1945 онд байгуулагдсан ба Нидерландын [[Хааг]] хотод байрлана. Үйл ажиллагаагаа 1946 оноос эхэлсэн байна. Зорилго нь улс хооронд гарсан маргааныг таслан шийдвэрлэх юм. Шүүхээр дайны гэмт хэрэг, улсын дотоод хэрэгт хууль бусаар хөндлөнгөөс оролцох, үндэстний хомроголон устгах зэрэг асуудлуудыг шүүн хэлэлцэнэ<ref>{{cite web |url=http://www.icj-cij.org/court/index.php?p1=1&PHPSESSID=26e84ff7b1a8f1f3edf82cf94f3a7d68 |title=The Court |publisher=International Court of Justice |accessdate=2007-05-17 |archive-date=2007-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071214170419/http://www.icj-cij.org/court/index.php?p1=1&PHPSESSID=26e84ff7b1a8f1f3edf82cf94f3a7d68 |url-status=dead }}</ref>. === Асрамжийн зөвлөл === {{main|НҮБ-ын Асрамжийн зөвлөл}} [[1994]] онд үйл ажиллагаа нь зогссон. Ядуу орнуудад тусламж үзүүлэх зорилготой байсан. == Энх тайван аюулгүй байдал == [[Файл:UNpeacekeeping.svg|thumb|НҮБ-ын энхийг сахиулах үйл ажиллагаа. Цайвар цэнхэрээр одоо явагдаж байгаа, хар хөхөөр явагдаж дууссан үйл ажиллагааг тэмдэглэв]] === Зэвсэглэлийг бууруулах === [[1945]] оны [[НҮБ-ын Дүрэм|НҮБ-ын Дүрэмд]] "Даян дэлхийн хүн төрөлхтөн болон эдийн засгийн нөөцийг зэвсэглэлд зарцуулахыг багасгах" талаар дүрэм журмуудын цогцыг бий болгохоор заасан байдаг. Харамсалтай нь НҮБ-ын дүрэм батлагдсанаас хэдхэн долоо хоногийн дараа [[цөмийн зэвсэг]] хэрэглэгдсэн нь энэхүү асуудлыг хурцаар тавих шаардлагыг бий болгожээ. Ийнхүү НҮБ-ын Ерөнхий Чуулганы анхны хуралдааны ([[1946]] оны 1 дүгээр сарын 24) анхны шийдвэр нь "Цөмийн энергийг нээсэнтэй холбоотой асуудлуудын тухай зөвшилцөх зөвлөл байгуулах тухай" гэсэн нэртэй гарсан байна. Өдгөө НҮБ нь цөмийн туршилтыг хориглох, сансарт зэвсэг хэрэглэхийг хязгаарлах, химийн зэвсгийг хориглох, цөмийн зэвсэггүй бүс нутаг бий болгох, батлан хамгаалах зардлыг бууруулах, олон улсын аюулгүй байдлыг хангах талаар хүчин чармайлт тавин ажиллаж байна. === Энхийг сахиулах === Энхийг сахиулах нь НҮБ-ын хамгийн чухал үүрэг бөгөөд тус байгууллагын дүрмийн 1-р бүлгийн 1-р зүйлд НҮБ-ын зорилгын нэгээр тодорхойлогдсон байдаг. Үүний тулд цэргийн хүч хэрэглэх тухай 7-р бүлэгт зааснаар зөвшөөрөгддөг боловч хүйтэн дайны үед Аюулгүйн Зөвлөлийн байнгын гишүүн орнууд болох АНУ болон ЗХУ-ын сөргөлдөөний улмаас бараг хэрэглэгдэж байгаагүй бөгөөд цорын ганц удаа [[Солонгосын дайн|Солонгосын дайнд]] Энхийг сахиулах хүчин үйл ажиллагаа явуулсан байна. Харин үүний оронд хэрэглэж байсан арга нь сөргөлдөгч талуудыг хэлэлцээрийн ширээний ард суулгах үйл ажиллагаа байлаа. Хүйтэн дайн төгсгөл болсноор 7-р бүлгийг хэрэглэж эхэлсэн хэдий ч уг дүрэм ёсоор төлөвлөгдөж байсан Нэгдсэн Үндэстний Арми хараахан байгуулагдаагүй байна. НҮБ-ын энхийг сахиулах үйл ажиллагаа нь гишүүн орнуудын татвараар санхүүждэг. Ердийн төсвөөс ялгаатай нь энэ үйл ажиллагааны зардалд Аюулгүйн Зөвлөлийн байнгын гишүүн орнууд ердийнхөөсөө их хувийг нь санхүүжүүлэх болдог байна. 1988 онд НҮБ-ын Энхийг Сахиулах Хүчин ("Цэнхэр дуулгатнууд" гэж нэрлэгддэг), 2001 онд НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга [[Кофи Аннан]] [[Нобелийн шагнал|Нобелийн Энхтайвны шагнал]] хүртсэн байна<ref>{{cite web|url=http://nobelpeaceprize.org/eng_lau_list.html|publisher=The Norwegian Nobel Institute|title=Nobel Peace Prize Laureates|accessdate=2007-05-05}}</ref>. == Хүний эрх == Хүний эрхийн асуудал нь НҮБ-ыг байгуулах болсон үндсэн шалтгаануудын нэг билээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн 2-р дайны]] үед харгислал, аймаглан устгах явдал гарч байсан учраас иймэрхүү асуудал дахин гаргахгүй байх нь шинэ тутам байгуулагдсан НҮБ-ын үүрэг хэмээн заажээ. [[Хүний Эрхийн Түгээмэл Тунхаглал]] нь хууль зүйн үүднээс заавал биелүүлэх ёстой зүйл биш боловч "бүх хүн төрөлхтөн, бүх улс орнууд заавал хангах ёстой ерөнхий стандарт" болж 1948 онд Ерөнхий Чуулганаар батлагдсан билээ. Эдийн Засаг, Нийгмийн Зөвлөл (''Economic and Social Council, ECOSOC'')-ийн дэргэдэх НҮБ-ын Хүний Эрхийн Хороо (''UN Human Rights Commission, UNHRC'') нь янз бүрийн судалгаа явуулж, техникийн туслалцаа үзүүлэх зэргээр энэ асуудлыг шууд хариуцдаг бөгөөд НҮБ-ын Хүний Эрхийн Дээд Комиссар нь энэхүү хороог удирдана. НҮБ болон түүний дэргэдэх байгууллагууд улс орнуудад [[сонгууль|чөлөөт сонгууль]] явуулах бололцоогоор хангах, [[эрүүгийн хууль|эрүүгийн хуулийг]] шинэчлэх, хүний эрхийн ажилтнуудыг сургах, зэвсэгт бүлэглэлүүдийг [[улс төрийн нам]] болгон төлөвшүүлэх зэргээр [[ардчилал]], [[хүний эрх]]ийг хамгаалах үйлсэд маш их хувь нэмэр оруулж байна. Түүнчлэн эмэгтэйчүүдийн эрхийн талаар ч үйл ажиллагаа явуулж байна. <!--See also: United Nations Conүention on the Abolition of Slaүery--> == Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Шинэчлэл == Сүүлийн жилүүдэд [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөл|Аюулгүйн Зөвлөлийг]] өргөтгөх зэрэг төрөл бүрийн шинэчлэл хийхээр төлөвлөж байгаа юм. [[Иракийн дайн]]ы үед өөрийн үүргээ биелүүлж чадаагүй нь томоохон асуудал болсон юм. [[Япон]], [[Герман]], [[Энэтхэг]] болон [[Бразил]] зэрэг улсууд [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үеэс хойш огт өөрчлөгдөөгүй Аюулгүйн Зөвлөлийн байнгын гишүүн орон болохоор зорьж байна. Гэтэл нөгөө талаар [[Канад]] зэрэг Аюулгүйн Зөвлөлийн эрх хэтэрхий их байна хэмээн шүүмжилж, [[НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей|Ерөнхий Ассамблей]] эрхийг нэмэгдүүлэх хүсэлтэй байгаа орон ч олон байгаа юм. == Мөн үзэх == * [[Монгол ба Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]] * [[НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга]] * [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн улсууд]] * [[НҮБ-ын Хөгжлийн 10 жил]] * [[Олон Улсын байгууллагууд]] == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{commons|United Nations}} * [http://www.un.org/ United_Nations] (англи, хятад, франц, испани, араб, орос хэлээр) * [http://www.un.org/documents/resga.htm Ерөнхий Ассамблейн тогтоолууд] (англи хэлээр) * [http://dmoz.org/Society/Goүernment/Multilateral/United_Nations/ Нээлттэй Жагсаалт: Society: Government: Multilateral: United Nations]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (англи болон бусад хэлээрх НҮБ-тэй холбоотой холбоосууд) [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага| ]] [[Ангилал:Геополитик]] [[Ангилал:Дипломат байгууллага]] [[Ангилал:Дэлхийн засгийн газар]] [[Ангилал:Нью-Йорк дахь олон улсын байгууллага]] [[Ангилал:Олон улсын эрх зүйн байгууллага]] [[Ангилал:Энхтайвны Нобелийн шагналтан]] [[Ангилал:1945 онд байгуулагдсан]] hzcgrmzwlme05c5kro2k7gdw8v2fvo8 0 2943 859341 857471 2026-06-19T07:41:06Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859341 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн |conflict=Солонгосын дайн |partof= [[Хүйтэн дайн]] |image=[[Зураг:Koreanwarmontage.jpg|300px]] |caption=Дээрээсээ цагийн зүүний дагуу: Америкийн ачааны машин 38-р өргөргийг өнгөрлөө; F-86 байлдааны онгоц Солонгосын тэнгэрт; Инчонийн боомт, Инчонийн тулалдааны дараа; Дайнаас буцаж ирсэн Хятадын цэргүүдэд баяр хүргэж байна; АНУ-ын армийн дэслэгч Инчонийн далайн хаалт руу авирч байгаа нь. |date= 1950 оны 6 сарын 25 - одоо хүртэл.<br />1953 оны 7 сарын 27-нд гал зогсоосон |place=[[Солонгосын хойг]] |terrtory= |result=Галаа түр зогсоосон; Хоёр Солонгосын газар нутаг 38-р өргөргийн дагуу бага зэрэг өөрчлөгдсөн. |combatant1='''[[Файл:Flag of the United Nations.svg|20px]] [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]]''':<br /> {{KOR}}<br /> {{AUS}}<br /> {{BEL}}<br /> {{CAN}}<br /> {{COL}}<br /> {{ETH}}<br /> {{FRA}}<br /> {{GRC}}<br /> {{LUX}}<br /> {{NLD}}<br /> {{NZL}}<br /> {{PHL}}<br /> {{ZAF}}<br /> {{THA}}<br /> {{TUR}}<br /> {{GBR}}<br /> {{USA}}<br /> ---- '''Цэргийн үйлчилгээ/засвар''':<br /> {{JPN}} ---- '''Эмнэлгийн''':<br /> {{DNK}}<br /> {{ITA}}<br /> {{NOR}}<br /> {{IND}}<br /> {{SWE}} |combatant2='''[[Файл:Hammer and sickle.svg|15px]] [[Коммунизм|Коммунист]] хүчнийхэн''': [[Файл:Flag of North Korea.svg|20px]] [[Умард Солонгос]] <br /> {{template:CHN}} <br /> {{template:SSR}} |commander1={{template:KOR}} Ли Синман {{KOR}} Чон Ил Квон<br /> {{KOR}} Пэк Сон Ёп<br /> {{USA}} Дуглас МакАртур<br /> {{USA}} Маттью Ридвэй<br /> {{USA}} Марк Кларк<br /> {{USA}} Харри Труман<br /> {{USA}} Дэвид Эйзенхуар<br /> |commander2=[[Файл:Flag of North Korea.svg|20px]] [[Умард Солонгос]] Ким Ир Сен [[Файл:Flag of North Korea.svg|20px]] [[Умард Солонгос]] Чой Ён Кон<br /> [[Файл:Flag of North Korea.svg|20px]] [[Умард Солонгос]] Ким Чак<br /> {{CHN}} [[Мао Зе Дун]]<br /> {{CHN}} Пэн Дэхуа<br /> {{SSR}} [[Иосиф Сталин]] |strength1= {{KOR}} 590,911<br /> {{USA}} 480,000<br /> {{GBR}} 63,000<ref>{{cite web | title =On This Day 29 August 1950 | publisher =[[BBC]] | url =http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/29/newsid_3053000/3053107.stm | accessdate =2007-08-15 }}</ref><br /> {{CAN}} 26,791<ref>{{cite web | title =Veterans Affairs Canada&nbsp;— The Korean War | publisher =Veterans Affairs Canada | url =http://www.vac-acc.gc.ca/general/sub.cfm?source=history/koreawar | accessdate =2007-08-15 | archive-date =2007-05-05 | archive-url =https://web.archive.org/web/20070505080638/http://www.vac-acc.gc.ca/general/sub.cfm?source=history%2FKoreaWar | url-status =dead }}</ref><br /> {{AUS}} 17,000<br /> {{PHL}} 7,430<ref>{{cite web | title =Filipino Soldiers in the Korean War (video documentary) | url =http://www.youtube.com/watch?v=9SBmEl3Gv60 | accessdate =2008-03-24 }}</ref><br /> {{TUR}} 5,455<ref>{{cite web | last =Walker | first =Jack D | title =A brief account of the Korean War | url =http://www.koreanwar-educator.org/topics/brief/brief_account_of_the_korean_war.htm | accessdate =2007-08-15 }}</ref><br /> {{NLD}}3,972<br /> {{FRA}} 3,421<ref name="frinvolvement">{{cite web | title =French Participation in the Korean War | publisher =Embassy of France | url =http://www.info-france-usa.org/atoz/koreawar.asp | accessdate =2007-08-15 | archive-date =2007-09-27 | archive-url =https://web.archive.org/web/20070927195348/http://www.info-france-usa.org/atoz/koreawar.asp | url-status =dead }}</ref><br /> {{NZL}} 1,389<br /> {{THA}} 1,294<br /> {{ETH}} 1,271<br /> {{GRE}} 1,263<br /> {{COL}} 1,068<br /> {{BEL}} 900<br /> {{ZAF}} 826<br /> {{LUX}} 44 '''Нийт: 941,356–1,139,518''' |strength2= [[Файл:Flag of North Korea.svg|20px]] [[Умард Солонгос]] 260,000<br /> {{template:CHN}} 1,350,000<ref name=zhang257>{{harvnb|Zhang|1995|p=257}}.</ref> <br /> {{template:SSR}} 26,000 '''Нийт: 1,066,000''' <small>Note: All figures may vary according to source. This measures peak strength as sizes changed during the war.</small> |casualties1='''Өмнөд Солонгос:'''<br />58,127 тулалдаанд амь үрэгдсэн<br />175,743 шархадсан<br />80,000 бууж өгсөн, сураггүй болсон<ref>{{cite web | title =South Korean POWs | url =http://www.aiipowmia.com/inter27/in250107skoreapw.html | accessdate =2007-08-15 | archive-date =2007-10-07 | archive-url =https://web.archive.org/web/20071007105009/http://www.aiipowmia.com/inter27/in250107skoreapw.html | url-status =dead }}</ref><br /> '''АНУ:'''<br />36,516-54130 амь үрэгдсэн (2,830 нь байлдаанд бус)<br />92,134 шархадсан<br />8,176 сураггүй<br />7,245 бууж өгсөн<ref>{{cite web | title =All POW-MIA Korean War Casualties | url =http://www.aiipowmia.com/koreacw/kwkia_menu.html | accessdate =2007-08-15 | archive-date =2007-07-06 | archive-url =https://web.archive.org/web/20070706113727/http://www.aiipowmia.com/koreacw/kwkia_menu.html | url-status =dead }}</ref><br /> '''Англи:'''<br />1,109 амь үрэгдсэн<ref>{{cite web | title =The UK & Korea, Defence Relations | publisher =Office of the Defence Attache, British Embassy, Seoul | url =http://www.britishembassy.gov.uk/servlet/Front?pagename=OpenMarket/Xcelerate/ShowPage&c=Page&cid=1101397831756 | accessdate =2007-08-15 | archive-date =2007-09-29 | archive-url =https://web.archive.org/web/20070929084025/http://www.britishembassy.gov.uk/servlet/Front?pagename=OpenMarket%2FXcelerate%2FShowPage&c=Page&cid=1101397831756 | url-status =dead }}</ref><br />2,674 шархадсан<br />1,060 сураггүй эсвэл бууж өгсөн<ref name="Hickey">{{cite web | last =Hickey | first =Michael | title =The Korean War: An Overview | url =http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/coldwar/korea_hickey_04.shtml | accessdate =2007-08-16 }}</ref><br /> '''Турк:'''<br />721 амь үрэгдсэн<ref>{{cite web | title =The Turks in the Korean War | url =http://www.korean-war.com/turkey.html | accessdate =2007-08-15 | archive-date =2011-06-28 | archive-url =https://web.archive.org/web/20110628062801/http://www.korean-war.com/turkey.html | url-status =dead }}</ref><br />2,111 шархадсан<br />168 сурагүй<br />216 бууж өгсөн<br /> '''Канад'''<br />516 амь үрэгдсэн<ref>{{cite web | title =Canadians in Korea: Epilogue| publisher =Veterans Affairs Canada |date=1998-10-6 | url =http://www.vac-acc.gc.ca/remembers/sub.cfm?source=history/koreawar/valour/epilogue| accessdate =2007-10-27}}</ref><br /> 1,042 шархадсан<br /> '''Австрали'''<br />339 амь үрэгдсэн<ref>{{cite web | title =Korean War 1950–53: Epilogue| publisher =Australian War Memorial |date=2007-10-16 | url =http://www.awm.gov.au/atwar/korea.htm| accessdate =2007-11-12}}</ref><br /> 1,200 шархадсан<br /> '''Франц:'''<br />300 амь үрэгдсэн эсвэл сураггүй<ref>{{cite web | title =''Departure of the French batallion'' | publisher =French newsreels archives (Les Actualités Françaises) | date =[[2003-11-05]] | url =http://www.dailymotion.com/video/x2eo52_depart-du-bataillon-francais-051119 | accessdate =2007-08-16 }}</ref><br /> '''Филиппин:'''<br />амь үрэгдсэн үхсэн<ref>{{cite web | title =Filipino Soldiers in the Korean War (video documentary) | url =http://www.youtube.com/watch?v=9SBmEl3Gv60 | accessdate =2008-03-24 }}</ref><br /> '''Өмнөд Африк'''<br />28 амь үрэгдсэн, 8 сураггүй<ref>{{cite web |publisher= korean-war.com |date= November 20, 2006 |title= South Africa in the Korean War |url= http://www.korean-war.com/soafrica.html |access-date= Зургадугаар сар 22, 2008 |archive-date= Арван нэгдүгээр сар 1, 2006 |archive-url= https://web.archive.org/web/20061101080222/http://www.korean-war.com/soafrica.html |url-status= dead }}</ref><br /> '''Нийт: 474,000 гаруй''' |casualties2='''Умард Солонгос:'''<br />215,000 амь үрэгдсэн,<br /> 303,000 шархадсан,<br />120,000 сураггүй эсвэл бууж өгсөн<ref name="Hickey"/><br /> '''Хятад<br />''(Хятадын тооцоо)'':'''<br />114,000 тулалдаанд амь үрэгдсэн<br />34,000 нас барсан (тулалдаанд бус)<br />380,000 шархадсан<br />21,400 бууж өгсөн<ref name="Xu">{{cite web | last =Xu | first =Yan | title =Korean War: In the View of Cost-effectiveness | publisher =Consulate-General of the People's Republic of China in New York | url =http://www.nyconsulate.prchina.org/eng/xw/t31430.htm | accessdate =2007-08-16 }}</ref><br />'''''(АНУ-ын тооцоо)'':'''<ref name="Hickey"/><br />400,000+ амь үрэгдсэн<br />486,000 шархадсан<br />21,000 бууж өгсөн<br /> '''ЗХУ:'''<br />315 амь үрэгдсэн<br /> '''Нийт: 1,190,000-1,577,000+''' |casualties3='''амь үрэгдсэн болон шархадсан энгийн солонгос иргэд (Нийт)''' = хэдэн сая |notes= }} '''Солонгосын дайн''' нь [[Өмнөд Солонгос|Өмнөд]] ба [[Умард Солонгос]]ын хооронд 1950 оны 6-р сарын 25-наас 1953 оны 7-р сарын 27-ны хооронд болсон дайн юм. Хоёр Солонгосын аль аль нь нийт Солонгосыг өөрийн удирдлага доор нэгтгэх зорилготой байв. Өмнөд Солонгосыг [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] ба барууныхан Умард Солонгосыг [[Зөвлөлт Холбоот Улс]], [[Хятад|БНХАУ]] зэрэг коммунист орнууд дэмжиж байв. Энэ дайн [[хүйтэн дайн]]ы үед болсон хамгийн том дайн гэж үздэг. == Түүхэн угтвар == Солонгос нь 1910-1945 оны хооронд [[Япон]]ы эрхшээлд байв<ref>{{cite web | title =Treaty of Annexation (Annexation of Korea by Japan) | publisher =USC-UCLA Joint East Asian Studies Center | url =http://www.isop.ucla.edu/eas/documents/kore1910.htm | accessdate =2007-08-19 | archive-date =2007-02-11 | archive-url =https://web.archive.org/web/20070211234114/http://www.isop.ucla.edu/eas/documents/kore1910.htm | url-status =dead }}</ref>. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы сүүлээр байгуулагдсан АНУ ба ЗХУ-ын гэрээгээр Солонгосын хойгийг 38-р өргөргөөр хоёр хуваах асуудлыг тохиролцсон<ref name="McCullough">{{cite book | last =McCullough | first =David | title =Truman | publisher =Simon & Schuster Paperbacks |year=1992 | pages =p. 785, 786 | isbn =0671869205 }}</ref> бөгөөд уг гэрээний дагуу Зөвлөлт Холбоот Улсын арми 8-р сарын 10-нд уг өргөрөгөөс хойш нутагт, хэдэн долоо хоногийн дараа буюу 1945 оны 9-р сарын 9-нд Америкийн Нэгдсэн Улсын арми 38-р өргөргөөс өмнөх нутагт хяналтаа тогтоов. Хоёр тал хяналтын нутаг дээрхи олзлогдсон япон цэргүүдийг тус бүрдээ хүлээн авахаар тохиролцсон байна. Ийнхүү Солонгос нь Зөвлөлтийн мэдлийн хойд, Америкийн мэдлийн өмнөд гэсэн хоёр хэсэгт хуваагдсан түүхтэй. 1945 оны 12-р сард АНУ ба ЗХУ нь Солонгосыг түр хугацаагаар удирдах гэрээ байгуулав. Энэ үеэс Өмнөдөд АНУ-ын цэргийн хяналтыг эсэргүүцэх хөдөлгөөн эхэллээ. Учир нь Америкууд Японы түрэмгийлэлийн үеийн засаг захиргааны нэгж, удирдлагуудын ихэнхийг хэвээр авч үлдсэн ба, солонгос хүмүүсийн байгуулсан аливаа эвсэл, хөдөлгөөныг хориглож байв. 1946 оны 9-р сард эхэлсэн төмөр замчдын эсэргүүцэл эрчимжин өмнөдийн ихэнх хотод үймээн дэгдэн, хэдэн арван цагдаагийн ажилтан, Японы газрын эзэд амь үрэгдэв. Солонгос дахь АНУ-ын цэргийн удирдлага дайны байдал тогтоон, солонгосын иргэдийн эсрэг галт зэвсэг хэрэглэжээ.<ref>{{Cite web |url=http://www.greenleft.org.au/2000/412/23267 |title=Green Left - Features: HISTORICAL FEATURE: The Korean War - a war of counter-revolution<!-- Bot generated title --> |access-date=2012-07-31 |archive-date=2009-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090828132011/http://www.greenleft.org.au/2000/412/23267 |url-status=dead }}</ref>. Өмнөдөд коммунист үзэл баримтлалыг дэмжиж эхлэв. Америкийн Нэгдсэн Улс Солонгост бүх нийтийн сонгуулиар шинэ засгийн газар байгуулах санаачлага гаргасан байна. Өмнөдийн хүн ам хойд нутгийнхаас хоёр дахин илүү тул бүх нийтийн сонгуулиар коммунист [[Ким Ир Сен]] олонхын санал авч чадахгүйг мэдэж байлаа. Өмнөд нутагт АНУ-д боловсрол эзэмшсэн, коммунизмыг эсэргүүцэгч Ли Сын Ман шинэ засгийн газрыг тэргүүлэх болов<ref name="MacroHistory">{{cite web | title =The Korean War, The U.S. and Soviet Union in Korea | publisher =MacroHistory | url =http://www.fsmitha.com/h2/ch24kor.html | accessdate =2007-08-19 }}</ref>. Энэ засгийн газар нь албан ёсоор нийт солонгосын засгийн газар байсан байна.АНУ анти-коммунист үзэлтэй Лы Син ман ийг Өмнөд Солонгосыг удирдуулахаар томилов. 1948 оны тавдугаар сард Өмнөд Солонгос өөрийн улсыг зарлажээ. Наймдугаар сард нь анхны ерөнхийлөгч болсон Ли шууд Өмнөд Солонгос дахь коммунист болон зүүний чиг хандлагатай хүмүүсийн эсрэг дайн зарлав. Харин хойд нутагт Зєвлєлтийн дэмжлэгтэйгээр коммунист үзэл суртал улам бэхжин, Ким Ир Сенээр толгойлуулсан коммунист засгийн газар 1947 оны зун байгуулагдав<ref name="AMH">{{cite web | title =The Korean War, 1950-1953, (an extract from American Military History, Volume 2 - revised 2005) | url =http://www.army.mil/cmh-pg/books/AMH-V2/AMH%20V2/chapter8.htm | accessdate =2007-08-20 }}</ref>.Гэхдээ Ким ир сен шууд умардын тэргүүн болчихоогүй юм байна. Түүнтэй өрсөлдөж мэдэх илүү нөлөө бүхий Москвад танил олонтой Пак Чон Хён гэгч байлаа. Энэ коммунист засгийн газар нь ууланд партизанчлан, АНУ-ын дэмжлэгтэй засгийн газрын эсрэг дайнд бэлтгэж эхэлжээ. 1948 оны есдүгээр сарын 9-нд тэр албан ёсоор засгийн эрхийг авав. Ким тэр дороо өөрийн тойрон хүрээлэгчдийг бүрдүүлж, барууны үзэлтэй хүмүүсийг улс төрөөс зайлуулж эхэлжээ. Шинээр байгуулагдсан хоёр засгийн газар аль аль нь нийт солонгосыг өөрийн удирдлагад нэгтгэх зорилготой байлаа. Энэ нь нэг талаар тэдний ивээгч болох АНУ бүх хойгийг капиталист засаглалтай болгохыг сонирхож байсан бол ЗХУ бүхэлд нь коммунист улс болгохыг хүсч байсанд хэргийн гол зангилаа оршин байв. [[Файл:Korean war 1950-1953.gif|thumb|left|Дайны эхэн үед хоёр талын эзэлж байсан газар нутаг]] 1949 онд ЗХУ ба АНУ нь өөрсдийн мэдлийн бүсээс анги нэтгэлүүдээ бүрэн гаргасан ба Кимын удирдсан коммунист засгийн газар өмнөдийг цэргийн хүчээр нэгтгэхийг санаархаж эхэлсэн боловч Сталин энэ дайнд АНУ-ыг оролцож болзошгүй гэж болгоомжилж байв. 1950 оны 1 сард АНУ, [[Номхон далай]] дахь АНУ-ын хамгаалалтын бүсийг Алеутийн арал, [[Япон]], [[Филиппин]] гээд, Солонгосын хойгийн хамгаалалтыг НҮБ хариуцах ёстой гэж мэдэгдлээ<ref>{{cite book | last =Acheson | first =Dean | authorlink =Dean Acheson | title =Present at the Creation: My Years at the State Department | publisher =W.W. Norton, Inc. | year =1969 | pages =355-358 | url =http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/acheson4.htm | isbn = | access-date =2008-09-09 | archive-date =2006-06-23 | archive-url =https://web.archive.org/web/20060623174442/http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/acheson4.htm | url-status =dead }}</ref>. Энэ үеэс Умард Солонгосын арми Хятадын чөлөөлөх армид 1930-д оноос хойш байлдаж байсан солонгос цэргүүдээр хүчээ зузаатган, зөвлөлтийн зэвсгээр зэвсэглэж эхлэв. 1950 оны 3 ба 4 сард Ким [[Москва]]д [[Иосиф Сталин|Сталин]]тай уулзаж, дайн эхлүүлэх зөвшөөрөл авчээ<ref name="MacroHistory" /><ref>{{cite web | last = | first = | authorlink = | coauthors = | title = Message from Stalin to Kim Il Sung, via Shtykov, Affirmative response to Kim Il Sung's previous requests of lead and ammunitions from the Soviet Union | publisher = Woodrow Wilson International Center for Scholars, Cold War International History Project | date = 1950-03-18 | url = http://www.wilsoncenter.org/index.cfm?topic_id=1409&fuseaction=va2.document&identifier=5034BEF8-96B6-175C-9958BCAD1B5350E6&sort=Subject&item=Korea,%20DPRK,%20Soviet%20Economic%20and%20Military%20Aid | accessdate = 2008-02-15 | archive-date = 2007-10-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071005084134/http://www.wilsoncenter.org/index.cfm?topic_id=1409&fuseaction=va2.document&identifier=5034BEF8-96B6-175C-9958BCAD1B5350E6&sort=Subject&item=Korea,%20DPRK,%20Soviet%20Economic%20and%20Military%20Aid | url-status = dead }}</ref>. 1950 оны 3 сард Хойдууд Зөвлөлтүүдэд 9 тонн [[алт]], 40 [[килограмм|тонн]] [[мөнгө (химийн элемент)|мөнгө]], 15,000 тонн [[фосфор]], газрын ховор элементийн баяжмалыг худалдаж авсан зэр зэвсгийн төлбөрт шилжүүлсэн байна<ref>{{cite web | last = | first = | authorlink = | coauthors = | title = Telegram from Shtykov to Vyshinsky, Receipt of goods and payments expected of North Korea from the Soviet Union | publisher = Woodrow Wilson International Center for Scholars, Cold War International History Project | date = 1950-03-09 | url = http://www.wilsoncenter.org/index.cfm?topic_id=1409&fuseaction=va2.document&identifier=5034BECA-96B6-175C-9358D5205FA9A9F8&sort=Subject&item=Korea,%20DPRK,%20Soviet%20Economic%20and%20Military%20Aid | accessdate = 2008-02-15 | archive-date = 2008-10-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081026105820/http://www.wilsoncenter.org/index.cfm?topic_id=1409&fuseaction=va2.document&identifier=5034BECA-96B6-175C-9358D5205FA9A9F8&sort=Subject&item=Korea,%20DPRK,%20Soviet%20Economic%20and%20Military%20Aid | url-status = dead }}</ref> == Дайны эхлэл == 1950 оны 6-р сарын 25-ны өдөр Умард Солонгосын арми нь их бууны галын дэмжлэгтэйгээр 38-р өргөргийг 6 дивиз, 150 Т-34 танкийн хүчээр давснаар дайн эхэлжээ. Умард Солонгосын тал "урвагч Ли Сын Ман итгэл эвдэн хил давж, цөмрөн ирсний хариуд цохилт өгч байна" гэж мэдэгджээ<ref name="Appleman" />. Умард Солонгосын арми нь 415,000 хүний бие бүрэлдэхүүнтэй, 150 Т-34 танк, 40 орчим сөнөөгч, 70 бөмбөгдөгч, 10 тагнуулын онгоцтой байв<ref name="Appleman" />. Өмнөдийн арми амьд хүчний хувьд 150,000 цэрэгтэй байсан нь хувцас хангамж, зэвсэг муутай (Японы [[Квантуны Арми]]ас үлдсэн хөнгөн зэвсэг, дүрэмт хувцсаар нийт бие бүрэлдхүүний ердөө 1/3 нь хангагдсан), техникийн парк гэхэд мөн л Японы армиас үлдсэн, АНУ-ын тусламжаар орж ирсэн 40 гаруй танк, хуягт машин, сургалт дадлагын 14 нисэх онгоцтой байсан хийгээд дайн эхлэх үед өмнөдийн нутаг дээр гадаадын цэргийн томоохон нэгтгэл байгаагүй ажээ. Хамгийн ойрхон нь Японы ойролцоо байсан Америкийн цэргийн ангиуд байжээ<ref name="Appleman" />. Дайны эхний өдрүүдэд [[Умард Солонгос]]ын арми маш амжилттай урагшлаж, 6-р сарын 28 гэхэд [[Сөүл]] хотыг эзлэв. Хойдууд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] удирдлага доор гадаадын цэргийн хүч ирж амжихаас өмнө [[Солонгосын хойг]]ийг нэгтгэж амжина гэж итгэж байсан байна. Уг оны 8 сарын дунд үе гэхэд хойгийн 90%-ийг Хойдууд эзэлж, зөвхөн Бусан хот орчим өмнөдүүдийн мэдэлд үлджээ. Умард Солонгосчууд Өмнөд рүү дайрсан нь АНУ болон өрнөдийн бусад орнуудын хувьд гэнэтийн зүйл болов. Учир нь дайн эхлэхээс хэдхэн өдрийн өмнө АНУ-ын Төрийн департаментаас Конгресст тавьсан илтгэлдээ хоёр Солонгосын хооронд дайн гарах магадлал тун бага гэж мэдэгдэж байсан юм. АНУ нь Дэлхийн хоёрдугаар дайн дууссантай холбоотойгоор армийнхаа бие бүрэлдэхүүнийг цөөлж, дайн дэгдсэн бүс нутагт хангалттай цэргийн хүчгүй болсон байв. Японд байрлаж байсан Дуглас МакАртур генералаар удирдуулсан нэгтгэл нь бүс нутагтаа хамгийн том нь байлаа. Дайны эхэнд ерөнхийлөгч Трумен [[Өмнөд Солонгос]]ын армийг зэвсэг, техникээр хангах, цэргийн нисэх хүчнээр хамгаалуулан Америкийн иргэдийг Солонгосоос гаргах үүргийг Макартурт өгснөөр дэмжлэгээ хязгаарлав. Хэдийгээр Америкийн цэргийнхэн [[Умард Солонгос]]ын эсрэг цэргийн нисэх хүчнийг идэвхтэй ашиглахыг санал болгож байсан ч Трумэн зөвшөөрөөгүй бөгөөд харин Долдугаар флотод [[Тайвань|Тайванийг]] хамгаалах тушаал өгснөөр Хятадын коммунистууд болон гоминданыхны хоорондын тэмцэлд хөндлөнгөөс үл оролцох бодлогыг эцэс болгов. Солонгосын дайн эхэлсэн өдөр [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага#Аюулгүйн Зөвлөл|НYБ-ын Аюулгүйн зөвлөл]] хуралдсан бөгөөд Зөвлөлтийн төлөөлөгч хуралдаанд суухаас татгалзаж, Югославын төлөөлөгч түдгэлзсэн санал өгсөн тул АНУ-ын санал болгосон тогтоолыг хүлээн авчээ. Энэ явдал нь ЗХУ-д маш том сургамж өгсөн юм. Хэрэв энэхүү тогтоол дээр байнгын гишүүн болох ЗХУ хориг тавьсан бол НYБ-ын цэрэг [[Өмнөд Солонгос]]т цэрэг оруулж чадахгүй байх байсан гэдэг. [[Файл:U.S. Army machine gun team near the Chongchon River in North Korea (November 1950).jpg|thumb|left|АНУ-ын цэргүүд Солонгост]] НYБ-ын тогтоолын дагуу АНУ нь Өмнөд Солонгост туслуулахаар цэргээ явуулж, өрнөдийн орнууд зэвсэг, хүн хүчээр тусламж үзүүлж эхлэв. Гадаадын цэргийнхэн оролцсон анхны томоохон тулалдаан 7 сарын 5-нд Осаны орчим болсон байна. Үүнд АНУ-ын 24-р дивиз оролцов. Өмнөд ба АНУ-ын тал асар их хохирол амсан Тэжон хүртэл ухарсан ба дивизийн захирагч, хошууч генерал Виллиам Ф.Дийн олзлогдов. Энэ ажиллагааны явцад Америкын тал 32 мянган цэрэг, офицер, 220 их буу, миномет, 20 танк, 540 пулемёт, 1300 автомашинаа алдав. Үүний дараа Нактонган голын орчим болсон тулалдаанд Америкийн явган цэргийн 25-р дивиз болон хуягт танкийн дивиз ихээхэн хэмжээний хохирол амссанаас гадна баруун урд чиглэлд нь Умард Солонгосын явган цэргийн 6-р дивиз, мотоциклийн 1-р ангиуд нь Өмнөд Солонгосын ухарч байсан нэгтгэлүүдийг бут ниргэж, Солонгосын баруун өмнөд болон, өмнөд бүс нутгийг бүхэлд нь эзлэн, Масан хотод ойртосноор Америкийн тэнгисийн явган цэргийн 1-р дивиз Бусан хот руу ухрахаас өөр аргагүй болов. 8 сарын дунд үед Өмнөд Солонгос ба АНУ-ын 8-р арми Солонгосын хойгийн зүүн өмнөд хэсэг болох Бусан хот орчимд бүслэгдэн, нийт хойгийн дөнгөж 10%-тай тэнцэх, 100-120 км гүнтэй, 120 км-ийн урттай Бусаны мөргөцгийг л хянаж байлаа. Энэ хооронд АНУ цэргийн хүчээ зузаатгасан ба 8 сарын сүүлээр гэхэд 500 танктай, цэргийн бие бүрэлдэхүүний тоогоор Умард Солонгосынхоос 180,000 аар илүү болж, сөрөг давшилтанд орлоо<ref name="Appleman">{{cite book | last =Appleman | first =Roy E | title =South to the Naktong, North to the Yalu | publisher =Dept. of the Army |year=1998 | pages =p. 3, p. 15, pp 381, 545, 771, 719 | url =http://www.army.mil/cmh/books/korea/20-2-1/toc.htm | isbn =0160019184 }}</ref>.Энэ үед байдал маш хүндэрснийг мэдэрсэн Зөвлөлтийн засгийн газар Солонгос, Хятадтай хиллэх хилийн бүсэд V танкийн дивиз, Порт-Артур дахь Номхон далайн флотын анги нэгтгэлүүдийг татан байрлуулав. Маршал Р.Малиновскийн командалсан энэ цэргийн бүлэглэл нь Умардынхны хувьд нэг ёсны ар талын бааз нь болж байлаа. == Агаарын тулалдаан == Солонгосын дайн нь цэрэг дайны тэр дундаа нисэх хүчний түүхэнд анх удаа тийрэлтэт онгоцуудын хооронд тулалдаан болсноороо онцлог юм. Анхлан өмнөд эвслийн зүгээс [[P-51]], [[F4U]], [[A-1]] зэрэг поршент хөдөлгүүрт онгоц ашиглаж байлаа. Үүний эсрэг Умард Солонгос, Хятадын тал нь [[Як-9]], [[Ла-9]] загварын сөнөөгч, [[Ил-2]], [[Ил-10]], [[ТУ-2]], [[Пе-2]] маягийн дайрагч, бөмбөгдөгч онгоцтой байв. Гэвч удалгүй Өмнөдийн эвсэл нь агаарт ноёрхохын тулд [[F-80]],[[F9F]], [[F2H]] зэрэг тийрэлтэт хөдөлгүүр бүхий онгоцуудыг татан ирүүлэв. Дайны эхэнд Өмнөдийн эвслийн тийрэлтэт онгоцууд нь Умард Солонгос, Хятадын поршент хөдөлгүүртэй онгоцуудаас илт давуурхаж, агаарт ноёлж байсан ч Зөвлөлтийн тал хамгийн сүүлийн үеийн [[МиГ-15]] сөнөөгч онгоцыг Умард Солонгос, Хятадын талд өгснөөр байдал дээрдэв. Yvний хариуд америкчууд «МиГ-15»-ийн эсрэг тусгайлан зохион бvтээсэн [[F-84]], [[F-86]] угтан сөнөөгч онгоцыг Солонгос руу илгээсний дараа зөвлөлтийн сөнөөгчдийн хаанчлал дуусч, хоёр тал агаарт харилцан тэнцвэртэй болсон байна. Агаарын тулалдаанд туршлага илүү өмнөд эвслийн нисэгч нар ялах нь их байлаа. Агаарт ноёлж чадахгүй байгаагийн улмаас газрын байлдааны ажиллагаанд муугаар нөлөөлөх болсон нь Умард Солонгос, Хятадын таних тэмдэгтэй нисэх онгоц, мөн тэдний дүрэмт хувцас, бичиг баримттай зөвлөлтийн туршлагатай нисгэгчдийг тулалдаанд оруулахад хүрэв. Америкийн тал нь 78–н F-86 сөнөөгчөө алдаж 792 МиГ, 108 бусад онгоц сөнөөсөн гэсэн мэдээ өгдөг ч 335 удаагийн ялалт нь л баримтаар нотлогддог. {Энэ нь нэг талаар туршлага муутай Солонгос, Хятадын нисгэгч нарын жолоодсон онгоцыг оруулан тооцсонтой холбоотой бололтой} Зөвлөлтийн талаас 335 МиГ сөнөөгчөө алдаж 1300 онгоц сөнөөсөн гэсэн мэдээ өгдөг. Солонгосын дайны явцад Америкийн агаарын цэргийн хүчин нь гол төлөв шатаагч бөмбөг ашигласан ихээхэн хэмжээний бөмбөгдөлт явуулж байжээ. Дайн нь гурван жил гаруй үргэлжилсэн ч Америкчууд [[Вьетнамын дайн]]ы 13 жилийн дотор хаяснаас илүү хэмжээний напалмын бөмбөгийг Умард Солонгосын нутагт хаясан байдаг. == Холбоотнуудын сөрөг давшилт == 1950 оны 9 сарын 15-нд холбоотнууд сөрөг давшилтаа эхлэв. Холбоотнууд Өмнөд Солонгосын 5, Америкийн 5 дивиз, Их Британий бригад болон 500 танк, 1,634 их буу, миномет, 1,120 нисэх онгоц, 230 байлдааны хөлөг онгоц ашиглан сөрөг давшилтанд орсон бол тэдний эсрэг Умард Солонгосын армийн 40,000 цэрэг, 40 танк, 811 их буу сөрөн зогсож байв. Ийнхүү эхний өдрийн давшилтаар өмнө талаасаа баттай хамгаалалттай болсноор мөн сарын 16-ны өдөр "Хромит" гэж нэрлэсэн ажиллагаагааг эхлүүлэв. Энэ ажиллагааны үеэр холбоотнууд [[Сөүл]] орчимд орших Инчон хотод 70,000 орчим цэргээс бүрдсэн далайн десант буулгалаа. Уг десантад АНУ-ын тэнгисийн явган цэргийн 1-р дивиз, явган цэргийн 7-р дивиз, [[Их Британи]]йн армийн тусгай отряд, Өмнөд Солонгосын нэгтгэл багтаж байв. [[Файл:KoreanWar recover Seoul.jpg|thumb|left|Сөүл хот дахь тулалдаан, 1950 он]] Десант нь буусан өдөртөө Инчонийг эзлэн, Сөүлийн зүг давшилтаа үргэлжлүүлжээ. Харин өмнөд чиглэлд Тэгүгийн бүсээс Өмнөд Солонгосын хоёр нэгтгэл, америкийн явган цэргийн 7-р дивиз, их бууны 36-р дивизионы хүчээр сөрөг давшилтанд орсон бөгөөд энэхүү хоёр бүлэглэл нь 9-р сарын 27-нд Есан нэртэй газар нэгдэн, Умард Солонгосын армийн 1-р бүлэглэлийг бүслэв. Холбоотнууд Сөүлийг 9 сарын 25-нд эзлэж<ref name="Schnabel">{{cite book | last =Schnabel | first =James F | title =United States Army In The Korean War: Policy And Direction: The First Year | publisher =Center of Military History |year=1992 | pages =155-192, 212, 283-284, 288-289, 304 | url =http://www.army.mil/cmh/books/P&D.HTM | isbn =0-16-035955-4 }}</ref><ref name="KIMH">{{cite book | last =Korea Institute of Military History | first = | title =The Korean War: Korea Institute of Military History 3 Volume Set | publisher =Bison Books, University of Nebraska Press | pages =512-529|volume= 2 | isbn =0803277946 }}</ref>, 10 сарын 8-ны өдөр 38-р өргөрөгт хүрэв. Хоёр улсын хуучин хилийн орчим болсон хэд хэдэн удаагийн цуврал тулалдааны дараагаар 10 сарын 11-ний өдөр холбоотнууд [[Пёньян]]ы зүг давшилтанд орсон бөгөөд дэмжлэг болгож, 10 сарын 19-ны өдөр Пёньянаас хойш 40 км-т 5,000 хүнтэй агаарын десант буулган, тэр өдөртөө Умард Солонгосын нийслэлийг эзлэн авав. Умард Солонгосын 135,000 цэрэг олзлогдов. == Хятадын арми == Хятадууд эхэндээ Солонгост цэргийн тойргуудын арми, корпус,анги нэгтэлүүдээр өргөдөл, санал цуглуулах ажлыг явуулсан боловч хүсэлт гаргасан нэг ч хүн гарсангүй тул дээд командлалын тушаалаар Пэн дэ хуайд командлуулан бэлтгэл ажлыг өрнүүлжээ. Хятад нь 38-р өргөргийг солонгосын бус цэргийн хүч давсан тохиолдолд дайнд орно гэж мэдэгдэж байсан ч АНУ үүнийг нь "Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагыг сүрдүүлэх гэсэн оролдлого" гэж үзэж байв. Гэвч 1950 оны 10 сарын 8-нд Америкийн цэргийн нэгтгэлүүд Умард Солонгосын хилийг давахад [[Мао Зэдун]] Хятадын армийг Ялузянь голын эрэгт ойртон, гатлахад бэлэн байх тушаал өгөв. Мао [[Иосиф Сталин|Сталин]]д "Хэрэв АНУ Солонгосын хойгийг бүхэлд нь эзэлвэл, удалгүй Хятадад дайн зарлана гэдэгт бэлэн байхаас өөр аргагүй" гэж хэлж байв. Тэрээр Зөвлөлтүүдээс дэмжлэг авахын тулд ерөнхий сайд [[Жоу Эньлай]]г Москва руу явуулаад, хариу хүлээн дайнд орох өдрийг 10 сарын 13-аас 19-ний өдөр болгон хойшлуулав. Гэвч ЗХУ нь агаарын болон тэнгисийн цэргийн дэмжлэгээр туслахаас татгалзсан төдийгүй өөрийн сөнөөгч [[МиГ-15]]-ыг фронтын шугаманд 100 км-ээс илүү ойртохыг нь хориглож зөвхөн Умард Солонгос, Хятадын нисэх хүчний бие бүрэлдэхүүнийг бэлтгэх, ар талын агаарын хамгаалалтыг хариуцах, зэр зэвсэг, галт хэрэгсэл нийлүүлэхээс хэтэрсэнгүй. Энэ нь Сталины хувьд "Уулан дээрээс 2 барсын хоорондох зодооныг тайван ажиглаж, аятай тохиол хүлээх сармагчны хаан" Мао-ЗеДуны бодлогоос болгоомжилсноос үүдэлтэй байлаа. == Өвлийн сөрөг давшилт == [[Файл:105-mm-howitzer-Korea-19500824.jpg|thumb|left|АНУ-ын цэргүүд. 1950 оны 8 сар]] Байдал тун ээдрээтэй болж ирсэн тул Хятадын тал Зөвлөлтийн хариуг хүлээлгүй 1950 оны 10 сарын 25-ны өдөр Пэн Дэхуй генералаар удирдуулсан 270,000 хүнтэй армиа Ялузян голыг гатлан дайнд орох тушаал өгчээ. Гэнэтийн дайралтын хүчээр Хятадын арми Өмнөдийн эвсэл буюу НYБ-ын цэргийн хүчний хамгаалалтыг устгасан ч өөрсдөө уулархаг нутаг руу ухарсан байна. Энэ тулааны явцад Хятадын тал 10,000 хүнээ алдсан бол Өмнөд Солонгос 6,000, АНУ 2,000 мянган хүнээ алджээ. НYБ-ын цэрэг ихээхэн хохирол амссан ч Ялузян голыг чиглэсэн дайралтаа үргэлжлүүлсээр байв. 1950 оны 11 сарын сүүлээр Хятадын тал хоёр дахь давшилтаа эхлэв. Америкийн цэргийг Ханган ба Пёньяны хоорон дахь сайтар бэхлэгдсэн хамгаалалтаас нь холдуулахын тулд Пэн Дэхуй өөрийн нэгтгэлүүддээ эмх замбараагүй ухарч байгаа байдал үзүүлэхийг тушаав. Генерал МакАртур үүнд хууртан 11 сарын 24-ний өдөр өөрийн дивизүүдээ Хятадын бэлдсэн занга руу явуулж ноцтой алдаа гаргав. Yр дүнд нь 420,000 хүнтэй Хятадын арми НYБ-ын цэргийг баруун талаас нь тойрч бүслээд Америкийн 8-р дивизийн эзлэж байсан байрлалд хүчтэй цохилт өгөв. Зүүн чиглэлд 11 сарын 26 - 12 сарын 13-ны хооронд Чхосиний усан сангийн орчим болсон тулаанаар америкийн явган цэргийн 3,000 хүнтэй корпус бут ниргүүллээ. Харин Америкийн тэнгисийн явган цэргийнхэн өмнө зүгт ухарсан ч гэлээ Хятадын давшилтыг амжилттай эсэргүүцэн, тэдний зургаан дивизийг устгажээ<ref>{{cite book | last =Hopkins | first =William | title =One Bugle No Drums: The Marines at Chosin Reservoir | publisher =Algonquin |year=1986 | location = | pages = | url = | isbn = }}</ref>. Энэ ухралт Америкийн цэргийн түүхэн дэх хамгийн хол ухралт гэж тооцогддог байна<ref>{{cite book | last =Cohen | first =Eliot A | coauthors =Gooch, John | title =Military Misfortunes: The Anatomy of Failure in War | publisher =Free Press |year=2005 | pages =165-195 | url = | isbn =0743280822 }}</ref>. НYБ-ын хүчин Хуннам хот хүртэл ухарч, бэхлэлтийн шугам байгуулаад 1950 оны 12-р сард хүн амыг нүүлгэн шилжүүлэх ажиллагаа эхлүүлжээ. Энэ ажиллагааны явцад 105,000 цэрэг, 98,000 Умард Солонгосын энгийн иргэдийг Өмнөд Солонгос руу хөлөг онгоцоор тээвэрлэн хүргэсэн байна<ref name="Schnabel" /><ref>{{Citation | last =Rear Admiral Doyle | first =James H | last2 =Mayer | first2 =Arthur J | title =December 1950 at Hungnam | journal =U.S. Naval Institute Proceedings | volume = 105 | issue = 4 | pages = 44-65 |date=April 1979 | year =1979 }}</ref>. [[Файл:Korean War bombing Wonsan.jpg|thumb|B-26 бөмбөгдөгч Умард Солонгосын Вонсаныг бөмбөгдөж байна. 1951 он]] 1951 оны 1 сарын 4-ий өдөр Умард Солонгос, Хятадын хамтарсан Умардын эвслийнхэн Сөүл хотыг эзлэв. Тулааны явцад алагдсан генерал Уокерийн оронд албан тушаалыг нь авсан дэслэгч генерал М.Рижуэй Америкийн армийн сэтгэл санааг өргөх, ёс суртахууныг бэхжүүлэх арга хэмжээ авч "Чонын ав", "Аянга", "Бүслэлт" зэрэг сөрөг дайралт явуулсан ч олигтой үр дүнд хүрч чадсангүй. Өмнөдийн эвслийнхэн 1951 оны 2 сарын 21-нд эхлүүлсэн ажиллагаагаар Хятадын армийг хойд зүгт нэлээд ухраав. Yүний дараа 3 сарын 7-нд "Цөлмөгч" ажиллагааг эхлүүллээ. Энэ ажиллагааны хүрээнд фронтын төв хэсэгт хоёр чиглэлээр цохилт өгсөн нь амжилттай болж 3 сарын дундуур эвслийнхэн Ханган голын гатлан Сөүлийг дахин эзэллээ. Сөүл хот дайнд нэрвэгдэн балгас болж, хүн ам нь 1.5 саяас 200,000 хүртэл багасав<ref name="KIMH" />. 4 сарын 22-нд Умардын эвслийнхэн сөрөг давшилтанд орж, фронтын баруун хэсэгт гол, төв болон зүүн чиглэлд хоёр туслах цохилт хийн, Өмнөдийн эвслийн хамгаалалтыг сэтлэн Америкийн анги нэгтгэлүүдийг хоорондоо холбоогүй жижиг бүлэглэлүүд болгон бутаргаад, Сөүлийн чиглэлд давшив. Давшилтын гол чиглэлд Имжинган голын орчим байрлаж байсан [[Их Британи]]йн 29-р бригад өртөж, тулалдааны явцад бие бүрэлдэхүүнийхээ 25%-ийг алдан ухарсан байна. 1951 оны 4 сарын 22-29 хооронд болсон энэ дайралтаар Өмнөдийн эвслийн 20,000 орчим хүн шархадаж, олзлогджээ. 1951 оны 4 сарын 11-нд Трумэний тушаалаар генерал Макартурыг цэргийн удирдлагаас авч, оронд нь дэслэгч Генерал Ван Флитийг томилов. 1951 оны 5 сарын 16-нд Умардын эвсэл ээлжит давшилтаа эхэлсэн ч Өмнөдийн эвсэл амжилттай хамгаалж, тэр сарынхаа 21-нд сөрөг давшилтанд орон, 38-р өргөрөг хүрсэн ба байлдааны ажиллагааг цааш үргэлжүүлэлгүй зогсоосон байна. == Мухардал == [[Файл:DeadchinesesoldierEdit.jpg|thumb|Алагдсан хятад цэрэг, 1951 он]] 1951 оны 6 сард дайны эрч дээд цэгтээ хүрэв. Хоёр тал ихээхэн хохирол амссан ч тус бүрд нь байлдах чадвар сайтай сая гаруй хүнтэй арми байв. 1951 оны 10 сард АНУ-ын армийнхан цөмийн бөмбөг хэрэглэн цохилт өгөх боломжийг судалж эхлэв. Цөмийн бөмбөг бүхий бөмбөгдөгч B-29 онгоцыг Японы Окинава арлаас хөөргөхөөр төлөвлөж байсан байна. Гэвч "цөмийн бөмбөгөөр цохилт өгөхүйц ихээхэн хэмжээний дайсны цэргийн бөөгнөрөл байхгүй" байсан тул уг ажиллагааг зогсоов<ref>{{Citation | last =Hasbrouck | first =S. V | title =memo to file (November 7, 1951), G-3 Operations file, box 38-A | publisher =Library of Congress | year =1951 }}</ref><ref>{{Citation | last =Army Chief of Staff | title =memo to file (November 20, 1951), G-3 Operations file, box 38-A | publisher =Library of Congress | year =1951 }}</ref><ref>{{cite book | last =Watson | first =Robert J | coauthors =Schnabel, James F. | title =The Joint Chiefs of Staff and National Policy, 1950-1951, The Korean War and 1951-1953, The Korean War (History of the Joint Chiefs of Staff, Volume III, Parts I and II) | publisher =Office of Joint History, Office of the Chairman of the Joint Chiefs of Staff |year=1998 | pages =part 1, p. v; part 2, p. 614 }}</ref><ref>{{Citation | last =Commanding General, Far East Air Force | title =Memo to 98th Bomb Wing Commander, Okinawa | year =1951 }}</ref><ref>{{Citation | last =Far East Command G-2 Theater Intelligence | title =Resumé of Operation, Record Group 349, box 752 | year =1951 }}</ref>. Энэ үеэс хойш дайны явцад эрс өөрчлөлт гараагүй бөгөөд талууд хэлэлцээр хийж эхлэв. Хэдий хэлэлцээр явагдаж байсан ч байлдааны ажиллагаа зогссонгүй. Тухайлбал, 1951 оны 8-р сарын 31-ээс 12-р сарын 12-ны хооронд Өмнөдийн Эвслийнхэн давшилтын ажиллагаа явуулж Америкийн тал 22,000, Өмнөд Солонгосын тал 38,000 хүнээ, 11 сарын сүүлээр Умардын эвсэл сөрөг дайралтанд орж 100,000 гаруй хүнээ алдаж байв. Америкийн шинээр сонгогдсон ерөнхийлєгч [[Дуайт Эйзенхауэр]] дайныг зогсоохын тулд авч болох арга хэмжээг хайж 1953 онд Солонгост ирж байдалтай газар дээр нь танилцжээ. Гэвч сөргөлдөгч талуудын энхийн хэлэлцээр дорвитой урагшласангүй. 1953 онд Сталиныг нас барсны дараа байдал эрс өөрчлөгдсөн байна. Зөвлөлтийн Н.Хрущёв тэргүүтэй шинэ удирдлага Солонгосын дайныг зогсоох нь зүйтэй гэсэн шийдвэр гаргав. Зөвлөлтөөс дэмжлэггүй болсон Хятадын тал олзны хүмүүсийг суллан явуулахыг зөвшөөрч, 1953 оны 4-р сарын 20-ноос эхлэн талууд цэргийн олзлогдогсдоо солилцож эхэлсэн байна. 5 сард Хятадын арми энэ дайны сүүлчийн давших ажиллагааг Кымсоны орчим явуулснаас хойш, дайн намжих тийшээ хандаж 1953 оны 7-р сарын 27-ны өдөр гал зогсоох тухай гэрээнд талууд гарын үсэг зурсан байна. Гэвч уг гэрээнд Өмнөд Солонгос гарын үсэг зурахаас татгалзсан<ref>{{cite web | title =Syngman Rhee Biography: Rhee Attacks Peace Proceedings | publisher =Korean War Commemoration Biographies | url =http://korea50.army.mil/history/biographies/rhee.shtml | accessdate =2007-08-22 | archive-date =2007-07-16 | archive-url =https://web.archive.org/web/20070716121057/http://korea50.army.mil/history/biographies/rhee.shtml | url-status =dead }}</ref> тул Өмнөдийн эвслийн өмнөөс Америкийн генерал Кларк гарын үсэг зурсан юм. Гэрээнд гарын үсэг зурах үед фронтын шугам [[38-р өргөрг]]<nowiki/>ийн орчимд байсан тул фронтын шугамаар "Зэвсэггүй бүс" байгуулав. Энэ бүсийг одоо умард талаас нь [[Умард Солонгос]]ын арми, өмнөд талаас нь АНУ, [[Өмнөд Солонгос]]ын хамтарсан хүч хамгаалж байдаг байна. Гал зогсоох хэлэлцээр явагдсан солонгосын хуучин нийслэл Кэсон нь дайнаас өмнө Өмнөд Солонгосын мэдэлд байсан ч одоо [[Умард Солонгос]]ын тусгай эрхтэй хот болсон байна. Дайныг эцэслэсэн энхийн хэлэлцээр өнөөдрийг хүртэл Хойд ба Өмнөд Солонгосын талуудын хооронд хийгдээгүй байгаа болно. == Цэргийн гэмт хэрэг == Солонгосын дайн үеэр талууд хүний эрхийг бүдүүлгээр зөрчиж байсныг олон тооны баримт харуулдаг. Тухайлбал, Умард Солонгос, Хятадын армийн илтгэлд олзны хүмүүсийг тамлаж, цаазлах, шархтай цэргүүдийг буудаж алах явдал гарч байгаа талаар нэг бус удаа дурдагдаж байсан. Америкийн цэргүүдэд фронтын шугам дээрх байрлалд нь дөхөж ирсэн хэнийг ч болов, энгийн хувцастай байсан ч буудан алах тушаал өгсөн байна. Хэдий Умард Солонгосын тал нь энгийн хувцастай тагнуул илгээх нь байсан ч, гол төлөв энгийн иргэд алагддаг байжээ<ref name="wash">{{cite news | first =Charles J. | last =Hanley | coauthors =Martha Mendoza | date = [[2006-05-29]] | title =U.S. Policy Was to Shoot Korean Refugees | url =http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/05/29/AR2006052900485.html | work = [[The Washington Post]] | publisher = [[Associated Press]] | accessdate = 2007-04-15 }} </ref><ref name="Letter_reveals" > {{cite news | first = Charles J. | last = Hanley | coauthors = Martha Mendoza | title = Letter reveals U.S. intent at No Gun Ri | url = http://www.nola.com/newsflash/topstories/index.ssf?/base/international-21/1176512119139600.xml&storylist=topstories | work = [[New Orleans Times-Picayune]] | publisher = [[Associated Press]] | date = [[2007-04-13]] | accessdate = 2007-04-14 }}</ref>. Байлдагч талууд булаан эзэлсэн хот, суурин газраа энгийн номхон иргэдийг хомроглон цаазалдаг байсан байна. Ялангуяа эсрэг талынхны давшилт эхэсний дараа энэ нь улам ихэссэн байна<ref name="SOD">{{cite book | last =Rummel | first =R.J | title =Statistics of Democide | pages =Chapter 10, Statistics Of North Korean Democide Estimates, Calculations, And Sources | url =http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.CHAP10.HTM | isbn = }}</ref>. Өмнөд Солонгост олон арван мянган хүнийг коммунист үзэлтэй гэж буруутган мөрдөн байцаалт, шүүхийн шийдвэргүйгээр цаазаар авсан байна<ref>{{Cite web |url=http://news.yahoo.com/s/ap/20080519/ap_on_re_as/korea_mass_executions |title=AP IMPACT: Thousands killed in 1950 by US's Korean ally - Yahoo! News<!-- Bot generated title --> |access-date=2008-05-19 |archive-date=2008-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080519234526/http://news.yahoo.com/s/ap/20080519/ap_on_re_as/korea_mass_executions |url-status=live }}</ref>. Өмнөдийн эвслийнхэн [[тарваган тахал]], булчин задраах тахал зэрэг өвчний нянгаар халдварлагдсан шавьж бүхий бөмбөг шидэх зэргээр Умардын эвслийнхний эсрэг бактериологийн зэвсэг хэрэглэж байв. Тухайн үед эсрэг талынхаа энгийн номхон иргэдийг санаатай болон санаандгүйгээр алахыг хориглосон гэрээ, хэлэлцээр байгаагүй бөгөөд энэ дайны дараа буюу 1977 онд дайны үеэр энгийн иргэдийн эсрэг хийсэн гэмт хэргийн талаарх нэмэлт Протоколыг баталсан байдаг юм. == ЗХУ-ын нисгэгчдийн оролцоо == АНУ-ын нисэх хүчний гол хүч 5-р агаарын арми Японд төвлөрсөн байжээ. Америкийн 5-р агаарын армийн бүрэлдхүүн нь :тактикийн бөмбөгдөгч, сөнөөгч онгоц тагнуулын онгоцноос 6үрдсэн байлаа. Мөн Алс Дорнодод байлдааны ажиллагаанд оролцож байсан тээврийн, агаарын, агаарын тээврийн, агаарын довтолгооноос хамгаалах агаарын тээврийн холбооны бүрэлдэхүүн, нэгжүүд байв. Өмнөд Солонгосын агаарын цэргийн хүчин хэдийгээр сайн зохион байгуулалттай байсан боловч цөөн тооны сөнөөгч болон сургалт, тээврийн онгоцтой байв. Дайны төгсгөл гэхэд БНСУ дахь АНУ-ын агаарын флот 2,400 байлдааны онгоцтой болж нэмэгджээ. 1950 оны 6-р сарын өдрүүдэд Хойд Солонгосын агаарын цэргийн хүчний идэвхгүй байдлаас үүдэн байлдааны ажиллагаанд орсон Америкийн нисэх хүчин бүрэн агаарын давуу байдлыг олж авчээ. Агаарын довтолгооны үеэр АНУ-ын Агаарын цэргийн хүчин БНАСАУ дахь стратегийн байгууламжуудыг идэвхгүй болгож, олон тооны техник эд материал хүн хүчийг жагсаалаас гаргасан байна. Гэсэн хэдий ч 9-р сарын дунд үе хүртэл Эвслийн хүчны газар болон тэнгисийн цэргийн үйл ажиллагаа амжилтанд хүрч чадаагүй юм. Хариуд нь Хойд Солонгосын Зэвсэгт хүчин (75 мянга хүртэл хүн) дайралтыг дахин өргөжүүлж өмнөд Солонгосын нутаг дэвсгэрийн 90 хүртэлх хувийг хяналтандаа авч чаджээ. Мөн НҮБ--ын цэргүүд БНАСАУ-ын нутаг дэвсгэр рүү дайрч, 10-р сарын 19-нд нийслэл Пхеньяныг эзлэн авав. Америкийн нисэх хүчин, Хойд Солонгос дахь цэргийн болон үйлдвэрлэлийн байгууламжууд, мөн БНХАУ-ын цэргийн байгууламжинд олон тооны бөмбөг дэлбэлсэн байна. Энэ үед БНАСАУ-ЗСБНХУ-хоёрын хооронд 1950 оны 10-р сарын 8-нд БНАСАУ-д Зөвлөлтийн цэргийн зөвлөхүүдийг оруулах гэрээ байгуулжээ. 1950 оны эцэс гэхэд тэдний ажилтнууд 246 ажилтан болон өргөжжээ. 1950 онд дайн эхэлснээс хойш НҮБ-ын хүчнүүдын үйл ажиллагаа явуулж байгаа 1100 нисэх онгоцны эсрэг Хойд Солонгос 172 байлдааны нисэх онгоцоор зогсож байв. Хойд Солонгосын тал Өмнөд Солонгосын Инчон боомтыг эзэлсэн боловч хамгаалахын тулд цаг хугацаанд нь бэлтгэх цаг зав байсангүй. Энэ үед Америкийн нисэх хүчин довтолгоо хийлээ. Ажиллагаанд оролцсон тэнгисийн цэргийн хүчинд 500 гаруй байлдааны болон тээврийн нисэх онгоц, нисдэг тэрэг өгчээ. Хоёр өдрийн дараа Инчон хотын боомт АНУ-ын тэнгисийн цэргийн хүчний мэдэлд шилжжээ. Хойд Солонгос нутаг дэвсгэрээсээ дайсныг гаргахын тулд Зөвлөлтийн тусламж авахаас өөр аргаггүй болсон байлаа. Өмнөд Солонгосын армийн байлдааны бүрэлдэхүүнийг агаарт ялахын тулд "Зөвлөлтийн хязгаарлагдмал нисэх бие бүрэлдхүүн" илгээх хүсэлт тавьжээ. Мөн БНХАУ сөнөөгч агаарын корпусаа Хойд Солонгос руу татсан байна. Эхний ээлжинд хятадын корпус нь Америкийн агаарын довтолгооноос Хойд Солонгос дахь БНХАУ-ын стратегийн объектуудыг хамгаалж байлаа. Үүний дараа ЗСБНХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн 1951 оны 8-р сарын 28-ны өдрийн тушаалын дагуу Зөвөлөлтийн нисэх 64-р корпусын нэг хэсгийг Хойд Солонгосын нутаг дэвсгэрт нүүлгэн шилжүүлж, корпусын нисгэгчид байлдааны ажиллагаа явуулж эхлэжээ. 1952 оны 11-р сарын 1-гэхэд Зөвлөлтийн корпус 441 нисгэгчийн бие бүрэлдхүүнтэй байсан бөгөөд онгоцны тоо 321 онгоцонд хүрчээ. Ихэвчлэн МиГ-15бис ,МиГ-15 сөнөөгч онгоцуудаар зэвсэглэжээ Эхний агаарын тулалдааны үр дүнгээс үзэхэд МиГ-15 сөнөөгч онгоцны хувьд нислэгийн өндөр үзүүлэлт гаргаж Агаарын цэргийн командлагч, хурандаа генерал П.Ф Жигарев, ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга Сталин руу. “МИГ-15 онгоц Америкийн арван B-29 онгоц, нэг F-80 онгоц буудаж унагалаа.Агаарын тулаанд МИГ-15 онгоц хохирол амссангүй” гэсэн мэдээ явуулжээ. БНАСАУ дахь Зөвлөлтийн агаарын хүчний корпусын даргаар хурандаа генерал С. А Красовский ажиллаж байжээ. 1952 оны 12-р сард Хойд Солонгосын агаарын хүчин Зөвлөлтийн 4 Хятадын 1 болон өөрийн 5 агаарын дивизээс бүрдсэн байв. Үүнээс гадна Хятад улсын өөр 4 агаарын дивизийг байгуулж, нисэх онгоцны буудлуудад байрлуулсан байлаа.. Зөвлөлтийн нисгэгчид хятадын дүрэмт хувцастай, хятад тусгай хуурамч нэртэй,хятад бичиг баримттай Korean Реорle,s Air Force-БНАСАУ-ын Ардын нисэх хүчин гэсэн тэмдэгтэй онгоцтой байжээ. Нийтдээ 1950 оны 11-р сараас 1952 оны 1-р сар хүртэл агаарын тулалдаанд дайсны 564 нисэх онгоцыг унагаажээ. Үүний зэрэгцээ Зөвлөлтийн тал 34 онгоцоо алдсан байна. Зөвлөлтийн МиГ-15 сөнөөгч онгоц түүний маневрлах чадвар галын хүч зэрэг идэвхтэй ажиллагаа нь дайсны агаарын цохилтыг эрс тасалж, дайсны байлдааны бүрэлдэхүүнээ оновчтой тараахад саад болж бөмбөгдөлтийн нарийвчлалыг бууруулж чадсан байв. 1950 оны 10-р сард Хятад сайн дурынхан БНАСАУ-д ирсэний дараа Зөвлөлтийн цэргийн зөвлөхүүдийн нэг хэсэг хамтарсан (Солонгос-Хятад) командлалын төв байранд ажиллаж байжээ. 1953 оны 7 сарын хугацаанд агаарын тулалдаанд дайсны 139 онгоц сөнөөсөн байна. Зөвлөлтийн 64-р корпусын хохирол 25 МиГ-15бис МиГ-15 78 сөнөөгч онгоцоо алдсан байна. 1951 оны 9-р сараас 12-р саруудад Зөвлөлтийн нисгэгчид дайсны зенитийн 1,093 батерейг устгаж, Америкийн 50 онгоцыг унагаажээ. Дайны явцад Зөвлөлтийн нисгэгчид 63229 байлдааны нислэг үйлдэж, 1790 агаарын тулалдаанд оролцож, дайсны 1,309 нисэх онгоц, түүний дотор 1097 сөнөөгч онгоц, 21221 зенитийн их бууны батарейг устгажээ. Зөвлөлтийн тал агаарын тулалдаанд онгоц нь сөнөж шүхрээр буусан Америкийн 262 нисгэгчийг олзолж, Хятад, Солонгосын цэргийн мэдэлд шилжүүлсэн байдаг . Зөвлөлт засгийн газрын Дээд Зөвлөлийн Тэргүүлэгчдийн зарлигаар "Засгийн газрын даалгаврыг амжилттай биелүүлсний төлөө" 3504 албан хаагчийг, одон медалиар шагнасан бол 22 нисгэгч нь ЗХУ-ын баатар цолыг хүртжээ. Зөвлөлтийн хамгийн алдартай нисгэгчид болох : Э.Г. Пепеляев, Н.В. Сутягин, Д.П. Оскин, Л.К. Шукин, S.M. Крамаренко, A.P. Сморчков, С.П. Субботин ба бусад нарыг ЗХУ-ын Баатар цолоор шагнажээ. Мөн Эх орны дайны баатар ЗХУ-ын Баатар Иван Кожедуб өөрийнхөө хороотойгоо Солонгосын тэнгэрт Америкчуудтай тулалдсан юм. 1950 оны 6-р сарын 25-наас 1953 оны 7-р сарын 27-ны хооронд Зөвлөлтийн нисэх хүчний хохирол 125 нисгэгч, 335 нисэх онгоц болсон байлаа. Зарим эх сурвалжид Зөвлөлтийн талын Солонгосын дайны нийт хохирол 1000 давсан МиГ-15 сөнөөгч онгоцоо алдсан бол Америкийн тал 2300 хол давсан F-86 сөнөөгч онгоцоо алдсан гэж бичсэн байдаг. Энэ нь туршлага муутай МиГ-15 сөнөөгч онгоцон дээр дадлагажаагүй Хойд Солонгос Хятадын нисгэгчидыг оруулан тооцсонтой холбоотой аж. == Yр дагавар == [[Файл:WarKorea B-29-korea.jpg|thumb|Дайны хугацаанд хамгийн багадаа 16 B-29 бөмбөгдөгч онгоц устгагдсан байна]] Солонгосын дайн нь [[Хүйтэн дайн]]ы үеийн хамгийн анхны зэвсэгт мөргөлдөөн болж, хоёр их гүрэн хязгаарлагдмал орон зайд, [[цөмийн зэвсэг]] хэрэглэлгүйгээр дайтах бүс нутгийн дайны загварыг гаргаж өгсөн байна. === Солонгос === Дайны уршгаар Өмнөд Солонгосын сая орчим, Умард Солонгосын сая гаруй хүн, нийтдээ 2,500,000 гаруй солонгос хүн алагдсан байна. Хоёр улсын үйлдвэрлэл, дэд бүтцийн 80% гаруй нь бүрэн устаж, орон сууцны фондын 50%, засаг захиргааны барилга байгууламжийн гуравны хоёр нь бүрэн устжээ. Умард Солонгосын тухайд түүний удирдагч [[Ким Ил Сон|Ким Ир Сен]] солонгосын дайн дуусав уу үгүй юу Сталины зөвлөлт, [[Мао Зэдун]]<nowiki/>ы хятад нөхдөөсөө сурсан муу аргаараа Манжуурт япончуудын эсрэг партизанчилж зовлон, жаргалаа хуваалцаж, хэцүү бэрхийг хамтдаа туулж нам төрөө үүсгэн байгуулалцсан журмын нөхдөө хүртэл бүгдийг нь хоморголон баривчилж шүүхийн шийдвэр, мөрдөн байцаалтгүйгээр хилс зохиомол хэрэг тулган гэр бүлээр нь хүйс тэмтэрсэн цэвэрлэгээг гардан явуулж ганцаар нам,төр, цэргийн эрх мэдлийг авч үлдсэн. Энэ нь дээр дурьдсан өөрийн өрсөлдөгч байж мэдэх Пак Чон Хён болон түүний тойрон хүрээллээс эхлэн 1953 онд их баривчилгаа ,цэвэрлэгээ явагдсаны дараа 1956 онд тэднийг америкийн тагнуул хэмээн нийтэд зарлан буудан хороох тушаал өгснөөр нам, төр, цэргийн удирдах өндөр албан тушаалаас эхлээд бүх шатны салаа мөчир, салбар даяар найз нөхдөө, гэр бүлээ, эцэг эхээ, ах дүүгээ, хамт олноо тагнан матдаг компанит цэвэрлэгээг улс орон даяар явагддаг жигшүүрт жишиг тогтсон ажээ. Хамгийн оргил үе нь хятадын соёлын хувьсгалтай нэгэн зэрэг явагдсан 70 аад он байсан гэдэг юм.ийнхүү Умард Солонгост нэг хүнийг тахин дангаар дарангуйлан захирах дэглэм тогтсон түүхтэй. Өмнөд Солонгос гал зогсоох гэрээ байгуулсны дараа Өмнөд солонгосын дайны дараах сэргээн босгох ажилд АНУ туслан, Солонгосын ард түмнийг тэжээж байжээ. Тэжээж хэмээн онцолж буй шалтгаан нь жил бүр АНУ-с өгөх тусламжийн мөнгөөр Солонгосчууд хүнс, нефть, эм, барилгын материал, тоног төхөөрөмж зэрэг амин шаардлагатай бүхнээ гаднаас импортлодог байжээ. Жишээ нь: 1960 оны Өмнөд Солонгосын эдийн засгийг авч үзвэл 32 сая долларын бүтээгдэхүүн экспортолж, 343 сая долларын бүтээгдэхүүн импортолсон байдгийг харьцуулбал худалдааны алдагдал 10:1 хэмжээнд хүрэн эдийн засгийн хувьд дампуурсан орон болсныг харуулж байна. Харамсалтай нь жил бүр АНУ-ын өгөх тусламж буурсанаар Өмнөд Солонгосын эдийн засаг улам бүр доройтож, улс орны хэмжээний хямрал сүйрэл болох нь гэсэн түгшүүр тархан байлаа. 1961 онд Японы Засгийн газраас Өмнөд Солонгосын эдийн засгийн тухай дараах дүгнэлтийг гаргажээ. Үүнд: "Өмнөд Солонгосын эдийн засаг # Хүн амын хэт өсөлт # Байгалийн баялагийн хомсдол # Аж үйлдвэр хөгжөөгүй # Цэргийн зардлын хүнд дарамт # Улс төрийн ядмаг хөгжил # Хөрөнгийн дутагдал # Төрийн захиргааны чадавх сул зэрэг хүнд асуудлууд тээж буй бөгөөд эдийн засаг нь өсч хөгжих, бие даах найдваргүй" гэсэн байв. Солонгос орон тийнхүү ирээдүйгүй орон байсан ажээ. Эдүгээ БНСУ ямар хөгжлийн оргилд явааг та бид мэдэх бүлгээ === Америкийн Нэгдсэн Улс === Америкийн Нэгдсэн Улс нь энэ дайнд 54,246 хүнээ алджээ. Энэ нь Вьетнамын дайны хохирлоос бага байгаа ч, Вьетнамын дайн нь 13 жил, харин Солонгосын дайн 3 жил үргэлжилсэн. Америкууд Дэлхийн 2-р дайн, [[Вьетнамын дайн]]ы сэдвээр их ярьдаг ч Солонгосын дайны талаар бараг дурддаггүй тул Америкт энэ дайныг "[[Мартагдсан дайн]]" гэж нэрлэдэг. Солонгосын дайны дараа мэргэжилтнүүд Америкийн арми байлдааны ажиллагаа явуулахад хангалттай бэлэн биш байсан гэсэн дүгнэлт хийсэн тул дайны дараанаас АНУ батлан хамгаалахын төсвөө 50 тэрбум доллар болгон өсгөж, явган цэрэг, агаарын цэргийн хүчний бие бүрэлдэхүүнийг тоог хоёр дахин нэмснээс гадна [[Европ]], [[Ойрх Дорнод]], [[Ази]]д олон тооны цэргийн бааз байгуулсан байна. Мөн орчин үеийн шинэ зэвсгээр хангах асуудал гарч М16 винтов, 40 мм миномет, F-4 сөнөөгч зэрэг шинэ зэвсэгүүд армийн зэвсэглэлд орж ирсэн байна. [[Файл:Sherman-korea.jpg|thumb|left|Америкийн Шерман танк, 1952 оны 5 сар]] === Хятад === Хятадын талын албан ёсны мэдээгээр энэ дайнд Хятадын ардын чөлөөлөх арми 390,000 хүнээ алджээ. Гэвч өрнөдийн зарим эх сурвалжууд хятадын хохирлын тоог сая хүн давсан гэж үздэг. Дайны явцад Хятад болон ЗХУ-ын харилцаа эрс мууджээ. Хятадууд энэ дайнд зөвхөн өөрийн хүчинд найдан оролцох шийдвэр гаргаж, үнэндээ АНУ-тай сөргөлдөн тулалдсанаар улсынхаа хүчийг Дэлхий дахинаа харуулж, хожим улс төрийн тавцан дээр нөлөөтэй тоглогч байх болно гэдгээ бодит жишээгээр харуулсан хэрэг байв. === Тайвань === [[Файл:Sikorsky HRS-1 of HMR-161 in flight over USS Sicily (CVE-118) off Inchon on 1 September 1952 (80-G-477573).jpg|thumb|right|150px|Солонгосын дайны үед АНУ-ын армийн зэвсэглэлд H-19-тэй төстэй нисдэг тэрэг хэрэглэгдэж байв<ref>http://www.historynet.com/the-rise-of-the-helicopter-during-the-korean-war.htm</ref><ref>http://tri.army.mil/LC/CS/csa/aahist.htm</ref>]] Солонгосын дайн дууссаны дараа Өмнөдийн эвсэлд олзлогдсон Хятадын ардын чөлөөлөх армийн 14,000 байлдагч эх орондоо буцахаас татгалзан Тайваньд ирж суурьшсан юм. Тэд 1954 оны 1 сарын 23-ны өдөр Тайванд ирсэн бөгөөд өөрсдийгөө "коммунизмыг эсэргүүцэгч сайн дурынхан" гэж нэрлэх болсон билээ. Түүнээс хойш энэ өдрийг Тайваньд "Дэлхийн эрх чөлөөний өдөр" гэж нэрлэн тэмдэглэдэг болсон. Солонгосын дайн нь Тайваньд маш ашигтайгаар туссан байна. Солонгосын дайнаас өмнө АНУ нь Тайвань болон эх газрын Хятад хоёрын мөргөлдөөнд ямар нэг байдлаар оролцохоос эрс татгалзан, Тайваньд дэмжлэг үзүүлэхээ зогсоогоод байсан билээ. Харин дайны дараанаас бүс нутагт өөрийн нөлөөллийг авч үлдэхийн тулд Тайванийн эрх баригчдыг бүх талаар дэмжих хэрэгтэй гэж үзсэн байна. Улмаар Тайвань руу өөрийн зэвсэгт хүчний ангиудыг илгээж, [[Гоминдан]]<nowiki/>ы засгийн газрыг гарцаагүй ялагдлаас аварчээ. Улмаар Солонгосын дайны дараа давамгайлах болсон үзлийн нөлөөгөөр Өрнөдийн дийлэнх орнууд БНХАУ-ыг 1970-аад он хүртэл хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж байсан юм. === Япон === Олон зуун мянган хүний аминд хүрсэн энэ дайнаар эдийн засгийн хувьд хожсон цорын ганц улс нь Япон гэж болно. Дайны эхэнд Өмнөдийн эвсэл ялагдсан, мөн Японд зүүний үзэл баримтлалтай хөдөлгөөн хүчээ авсан тул АНУ-ын удирдлаган дор эхлээд дотоодын цэрэг, цагдаагийн албыг байгуулсан нь одоогийн Японы өөрийгөө хамгаалах хүч болон хувирсан юм. Мөн АНУ дайны дундуур Сан-Франциско хотод Японтой энхийн гэрээ байгуулан, тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрсөн байна. Америкийн цэргийн хангалтын гол баазууд Японд байрлаж байсан нь эдийн засгийн хувьд маш чухал ач холбогдолтой байв. Солонгосын дайны явцад АНУ 3.5 тэрбум долларын өртөг бүхий Японы бараа, бүтээгдэхүүн худалдан авсан байна. Энэ үед хөл дээрээ тогтсон компаниудын дотор "Мицүи", "Мицүбиши", "Сүмитомо" зэрэг багтана. 1950-1951 онд Японы үйлдвэрлэлийн өсөлт 50%-д хүрсэн ба 1952 онд [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы өмнөх түвшиндээ хүрсэн нь ганцхан жилийн дотор гурав дахин нэмэгдсэн хэрэг байлаа. === Зөвлөлт Холбоот Улс === 1950 оны зургадугаар сарын 25-нд ЗХУ-ын шууд дэмжлэг, оролцоотойгоор Солонгосын дайн эхэлжээ. Энэ дайн нь улс төрийн хувьд [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ад (ЗХУ) алдагдалтай байлаа. Солонгосын хойгийг [[Ким Ир Сен]]ий дэглэмийн дор нэгтгэх гэсэн зорилгодоо хүрээгүйгээр зогсохгүй хөрш коммунист Хятадтай харилцаа муудлаа. Гэтэл Өрнөдийн эвсэлийн гишүүн орнуудын харилцаа хоорондоо болон Баруун Герман, Япон зэрэгтэй орнуудтай сайжирсан байна. Нөгөө талаас ЗХУ нь гуравдагч ертөнцийн хөгжиж байгаа орнуудад туслалцаа үзүүлэхэд бэлэн гэдгээ харуулсан тул Солонгосын дайны дараа маш олон орнууд ЗХУ-ыг даган социалист чиг баримталж эхлэв. Эдийн засгийн хувьд Солонгосын дайн нь ЗХУ-д хүндээр туссан ч, дайны явцад шинэ зэвсгийг бодит байдал дээр турших боломжтой болж, өрсөлдөгч талын олон тооны шинэ зэвсгийг олзолж авснаар цаашид өөрийн зэвсэг техникийг улам боловсронгуй болгох боломжтой болсон төдийгүй дайнд тодорхой хэмжээгээр оролцсон зэвсэгт хүчний бие бүрэлдэхүүний 30,000 гаруй албан хаагчид асар их туршлага хуримтлуулсныг олон арван жилийн туршид дараа дараагийн бүс нутгийн олон дайнд амжилттай хэрэгжүүлсэн байна. == Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын хувьд == БНМАУ хэдийгээр энэ дайнд шууд оролцоогүй боловч улс төр-үзэл суртлын [[холбоотон]] улс болохын хувьд [[дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үед ЗХУ-д тусалж байсны нэгэн адил дайны үеийн болон дайны дараах сэргээн босголтын үед Солонгосын ард түмэнд туслах хөдөлгөөн өрнөжээ.1950 онд [[Умард Солонгос]]т [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын (БНМАУ) Элчин Сайдын Яам (ЭСЯ) нээгдэж, 1950-1952 онд Элчин сайдаар [[Жамсрангийн Самбуу|Ж.Самбуу]], 1952-1955 онд генерал [[Сандивын Равдан]] нар томилогдож, дайны үед монголчууд тэнд ажиллаж байсан юм. Манай дипломатууд Америкийн нисэх хүчний бөмбөгдөлтөнд нэг бус удаа өртөж, элчин сайд С.Равдан дэлбэрэлтийн улмаас бэртэж, өрөөсөн чих нь сонсголгүй болжээ. Азаар хүний амь үрэгдээгүй байна.1948 оны аравдугаар сарын 8-нд Умард Солонгосын ГЯЯ-ны сайд Пак Хон-ёнгоос хоёр орны хооронд дипломат болон эдийн засгийн харилцаа тогтоох санал дэвшүүлсэн байдаг. Монгол Улсын Засгийн газар хүлээн авч “Тусгаар тогтносон Солонгос Улс болон түүний Засгийн газар байгуулагдсан явдалд БНМАУ-ын Засгийн газар Солонгосын бүх ард түмэнд баяр талархлаа хүргэж, манай хоёр улсын хооронд дипломат харилцаа, эдийн засгийн хэлхээ холбоо тогтоох гэсэн Умард Солонгосын Засгийн газрын саналыг ханамжтай хүлээн авч байгаагаа нотлон, ноот бичиг солилцсоноор ''1948 оны аравдугаар сарын 15-нд'' хоёр орны хооронд дипломат харилцаа тогтжээ. 1950 оны зун Монгол Улсын ЭСЯ Пёнъян хотноо байгуулагдан үйл ажиллагаа эхэлж, элчин сайд Ж.Самбуу 1950 оны наймдугаар сарын 11-нд Умард Солонгосын Ардын Дээд Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга Ким Ду бон Итгэмжлэх жуух бичигээ барьжээ. Өөрөөр хэлбэл Солонгосын дайн эхэлсэн тэр зун байв. ЭСЯ-нд зөвлөх бөгөөд нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга Х.Санжмятав, хоёрдугаар нарийн бичгийн дарга Л.Пүрэв нар ГЯЯ-наас томилогдсон байна. БНМАУ-д суух Умард Солонгосын анхны элчин сайд КУТВ-т суралцсан [[Ким Ён-жин]] (Kim Yong-jin), ЭСЯ-ны бүрэлдэхүүн III нарийн бичгийн дарга болон хоёр атташег ГЯЯ-ны Ёслолын хэлтсийн эрхлэгч [[Баянбаатарын Очирбат|Б.Очирбат]], Дорнод хэлтсийн эрхлэгч Б.Дөрвөлжин нар Монгол, Зөвлөлтийн хилийн Алтанбулаг боомтод угтан авчээ. Умард Солонгосын дипломат төлөөлөгчид Зөвлөлтийн цэргийн ангийн зочид буудалд нэг хонож, маргааш нь хамтдаа галт тэргээр Улаанбаатар луу мордсон байна. 1951 оны дөрөвдүгээр сарын 19-нд Улаанбаатарт ГЯЯ-ны сайд [[Номтайширын Лхамсүрэн|Намтайширын Лхамсүрэн]], орлогч сайд Г.Пунцаг, ГЯЯ-ны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Бадамын Лхамсүрэн, Дорнод хэлт­сийн эрхлэгч Д.Цэрэндорж, Ёслолын хэлтсийн орлогч Г.Минжүүр болон ЗХУ-ын элчин сайд [[Юрий Приходов|Юрий К.Приходов]], БНХАУ-ын элчин сайд Цзы Яа-тай угтаж авч харилцан ярилцжээ. 1951 оны дөрөвдүгээр сарын 24-нд элчин сайд Ким Ён-жин БНМАУ-ын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга [[Гончигийн Бумцэнд|Г.Бумцэнд]]<nowiki/>эд Итгэмжлэх жуух бичигээ өр­гөн барьжээ. Эдгээр бүх үйл явц Солонгосын дайны эхний хамгийн хүнд өдрүүдэд болж өнгөрчээ. Солонгосын дайны талаарх ЗХУКН-ын Төв Хорооны Улс төрийн товчооны “маш нууц” зэрэглэлтэй архивын багц материалууд (эдүгээ ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн архив болж өөрчлөгдсөн) 1990-ээд оны дундаас нээлттэй болж эрдэм шинжилгээний эргэлтэд орсноор пост-коммунист орнуудад энэ дайны гол зохион байгуулагчид нь тодорхой болсон билээ. Энэ дайны талаар тухайн үедээ Монгол Улс болон бусад социалист орнууд ерөнхий ойлголттой байсан ба УМАРД СОЛОНГОС нь өөрийгөө хамгаалах, эх орноо нэгтгэх үйлсийн төлөө эх орны дайн явуулж байна гэж үзэж байжээ. АНУ болон НҮБ-ын энхийг сахиулах хүчин энэ дайнд оролцсоноор ЗХУ, Умард Солонгосоос бусад социалист орнуудад тарааж байсан мэдээллээр “Америкийн түрэмгийлэгчдийн эсрэг явуулж буй эх орны дайн” болон өөрчлөгдсөн байна. Монголын Засгийн газар ч ийм л ойлголттой байжээ. БНМАУ дэлхийн II дайны сүүлчийн улиралд Японы милитаризмын эсрэг чөлөөлөх дайнд ЗХУ-ын улс төр, цэргийн холбоотны хувиар оролцсон, Умард Солонгосыг хүлээн зөвшөөрсөн хоёрдахь социалист орны хувьд энэ дайнд Умард Солонгосын талд баттай зогсч, эд материалын болон санаа сэтгэлийн үлэмж хэмжээний тусламж үзүүлжээ. Солонгосын дайн эхлээд удаагүй байхад БНМАУ-ын Ерөнхий сайд бөгөөд ГЯЯ-ны сайд, маршал Х.Чойбалсан Умард Солонгосын удирдагч [[Ким Ил Сон|Ким Ил-сон]]<nowiki/>д 1950 оны долдугаар сарын 12-нд илгээсэн цахилгаандаа: “Эрх чөлөөг эрмэлзэгч солонгосын ард түмний эсрэг зэвсгээр халдан түрэмгийлсэн [[Ли Сын-ман]]<nowiki/>ы (Rhee Syng-man Д.У) урвагч бүлэг ба америкийн импе­риалистуудаас өөрийн орныг бүрэн чөлөөлөхийн төлөө эрэлхэгээр тэмцэж байгаа солонгосын ард түмний баатарлаг тэмцлийг монголын ард түмэн гүнээ талархан ширтэн харж байна. УМАРД СОЛОНГОС-ын бүрэн чөлөөлөгдөх өдөр айсуй гэдэгт монголын ард түмэн гүнээ итгэж, солонгосын ард түмний баатарлаг тэмцэлд цаашдын амжилт ба түргэн ялалтыг хүснэ” гэсэн байна. Энхтайвныг Хамгаалах Монголын Хорооноос (ЭТХМХ) Солонгосын Энхтайвныг хамгаалах Хороонд 1950 оны долдугаар сарын 19-нд илгээсэн захидалд Монголын олон нийт олон тооны цуглаан хийж, Аме­рикаас Умард Солонгосын эсрэг түрэмгийлж байгаа явдлыг нэн даруй зогсоохыг шаардсан тогтоолуудыг гаргасныг дурдаад “ЭТХМХ нь америкийн империалистуудаас солонгосын ард түмний до­тоодын хэрэгт зэвсэгл­эн оролцож байгаа явдлыг эсэргүүцэн, Солон­госоос Америкийн зэвсэгт хүчнийг нэн даруй гар­гахыг шаардаж, бүх ард түмний санал зори­гийг илэрхийлж байна” гэжээ. БНМАУ Солонгосын дайн эхэлсэн даруйд Умард Солонгост тусламж үзүүлэх шийдвэр гаргаагүй гэдгийг онцлон тэмдэглэмээр байна. Харин АНУ тэргүүтэй холбоотны цэргийн хүчин 1950 оны есдүгээр сарын 25-нд Сөүлийг чөлөөлж, аравдугаар сарын 8-нд 38 өргөргийг давж, 1950 оны аравдугаар сарын 19-нд нийслэл [[Пёньян]] хот эзлэгдэж, АНУ-ын агаарын хүчин В-29 онгоцноос Умард Солонгосын хот тосгодыг бөмбөгдөж, түүнд энгийн иргэд олноор хэлмэгдэж эхэлсэн, түүнчлэн аравдугаар сарын 25-нд “сайн дурынхан” нэртэй Пэн Дэнхуайн удирдсан БНХАУ-ын Ардын чөлөөлөх армийн цэргүүд Солонгосын дайнд хөндлөнгөөс оролцож, дайн ноцтой өргөжих болсон тэр үед л МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн товчоо хуралдаж, 1950 оны аравхоёрдугаар сарын 1-ний өдөр “Солонгосын ард түмнээс америкийн империализмын эсрэг явуулж буй баатарлаг тэмцэлд нь тусламж үзүүлэх” тухай тогтоол батлан гаргажээ. 1950-1953 оны Солонгосын дайны үед болон дайны дараах сэргээн босголтын жилүүдэд МАХН-ын Төв Хороо, Сайд нарын Зөвлөлийн хурлаар Солонгосын ард түмэнд туслах тухай асуудлыг удаа дараа хэлэлцэн, Солонгосын ардын армид агт морьд, үржлийн мал, дулаан хувцас, хүнсний зүйлээр туслах, дайн дууссанаас хойш УААА-гаа сэргээн босгоход нь зориулж тусламж үзүүлэх тухай шийдвэр гаргаж байжээ. Ерөнхий сайдын орлогч Б.Ламжав, ГЯЯ-ны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Б.Лхамсүрэн ахалсан “Солонгосын ард түмэнд туслах хөдөлгөөнийг зохион байгуулах тусгай комисс”-ыг байгуулж, энэ хугацаанд 43924 адуу, 9094 үхэр, хонь, ямаа 79965 толгой (үүний 30 хувь нь эр, 70 хувь нь үржлийн мал), дулаан хувцас, үстэй дээл 17462 ширхэг, эсгий гутал 10000, хөвөнтэй өмд цамц 20030 хос, шинель 4500 ширхэг, хонины элдсэн нэхий 50000 ширхэг, савхин гутал 10000 хос зэрэг олон нэрийн үнэ бүхий зүйл бэлэглэжээ. Хүнсний зүйлд мах 2248,7 тонн, цөцгийн тос 30 тонн, өөхөн тос 65 тонн, хиам 99,1 тонн, нарийн боов 97,3 тонн, улаан буудай 1209, долоон тонн, цагаан будаа 160,8 тонн, гурил 200 тонн, спирт 26,5 мянган литрийг тус тус тусламжаар үзүүлжээ. 1951 оны намар Монголын төлөөлөгчид Умард Солонгост айлчлан хоёр улсын хооронд дипломат харилцаа тогтоосны 3 жилийн ойн арга хэмжээнд оролцон 3 дахь удаагийн тусламжийн цувааг гардуулан өгчээ. СХН-ын Төв Хороо, Засгийн газар, ард түмэн төлөөлөгчдийг халуун дотно хүлээн авч, Монголын ард түмний тусламжийг өндөр үнэлж фронтын шугам дээр байлдаж байсан цэргийн анги нэгтгэлүүдээр явж, Монголын төлөөлөгчдийг танилцуулж байжээ. Тэнд “БНМАУ-аас үзүүлсэн дэмжлэг, тусламж” гэсэн нэртэй олон самбаруудтай булан гаргаж байжээ. Монгол агт, морьдыг “Монголын сайн дурынхан” гэж нэрлэж байснаас гадна фронтын зурвас нутгуудын зам муутай, шавар намаг ихтэй нуга, хөндий, гол горхи, уул даваануудад их буу, миномёт, байлдааны бусад техник хэрэгслэлийг тээвэрлэхэд чухал хувь нэмэр оруулсан монгол морьдод хувийн нэр өгч, зургийг нь самбар дээр тавьж, “баатар морь” гэж цол өгч байжээ. Зохион байгуулах комиссын гишүүд аймаг, орон нутагт явж, агт морьд, хонь, мал сонгон авч, сүрэг болгон зохион байгуулж, тууврын замд гаргаж улсын хил давуулан БНХАУ-ын Манжуур өртөөн дээр хүргэж галт тэргэнд ачиж цуваа болгон явуулдаг байжээ. Цаашид Солонгост нутагшуулан үржүүлэх зориулалтаар унагатай гүү, азарга, үхрийн үржлийн хэсгийг илгээж байжээ. Фронтын дайчдад монголын ард түмнээс олон мянган захидал, цахилгаан утас бичдэг байсан байна. Гэвч тэр бүгдийг солонгос хэл дээр орчуулах бололцоогүйгээс шууд хүргүүлдэг байжээ. “Америкийн империалистууд Солонгосоос бузар савраа тат!”,“Солонгосын ард түмэн ялна” зэрэг өгүүлбэрийг захидлуудаас иш татан олон мянган хувь хэвлүүлэн Солонгост явуулах тусламжийн барааны хайрцаг, сав баглаа, түүнийг тээвэрлэсэн машин, галт тэргэн дээр нааж явуулж байжээ. Тусламжийн эдгээр зүйлийг Монголын төлөөлөгчид 3 удаа явж Ардчилсан Солонгосын Засгийн газрын төлөөлөгчдөд гардуулан өгчээ. 1950-1953 онд үзүүлсэн тусламжийн зүйлийн нийт үнэ 23 сая 365 мянган төгрөг болж байжээ. Тэгвэл 1950 онд Монгол Улсын нийгмийн нийт бүтээгдэхүүн 1.327 тэрбум төгрөг, үндэсний орлого 879.3 сая төгрөгөөр хэмжэгдэж байжээ. Тус­ламжийн нийт үнийн дүнг тухайн үеийн төгрөг-рубль-долларын ханшны тооцоогоор авч үзвэл 1.298.000 сая ам. доллартай дүйцэж байсан байна. Үүнээс гадна Монгол Улс 1952-1959 онуудад эцэг, эх нь амь үрэгдэж, өнчин хоцорсон '''197''' хүүхдийг (115 эрэгтэй, 82 эмэгтэй) найман багшийн хамт Улаанбаатарт авчран асран хүмүүжүүлж '''30''' гаруй оюутныг өөрийн их, дээд сургуульд сургаж нутагт нь буцаажээ. Эд­гээр хүүхдүүд Монгол Улсад найман жил сурч хүмүүжихдээ Шарга морьтын аманд зус­лангийн байртай, Зайсан толгойн аманд өвлийн байртай байсан ба дурьдсан хугацаанд Монгол Улсаас найман сая 544 мянга 400 төгрөгийн зардал гарчээ. Мөн 1959 онд Японд суурьшиж байсан Умард Солонгосын иргэдэд 15 мянган төгрөгийн тусламж үзүүлж байжээ. Монголын ард түм­нээс үзүүлсэн тус­ламжийг өндөр үнэлж Солонгост туслах ажлыг зохион байгуулахад идэвх чармайлттай оролцсон БНМАУ-ын хэдэн арван иргэдийг Умард Солонгосын одон медалиар шагнасан байна. Умард Солонгосын Сайд нарын танхимын дарга Ким Ил-сон 1953 оны нэгдүгээр сарын 10-нд Монголын Засгийн газарт явуулсан илгээлтдээ: “Америкийн түрэмгийлэгчдийн эсрэг, эх орныхоо эрх чөлөө, тусгаар тогтнол, нэр төрийн төлөө бүх дэлхийн улс түмний энхтайван, жаргалант амьдралыг хамгаалахын төлөө Солонгосын ард түмний шударга дайн эхэлсэн өдрөөс аваад ах дүү Монголын ард түмнээс чин зүрхний тусламжийг бүх хүчээрээ үзүүлсэн, үзүүлсээр байна. Ах дүү Монголын ард түмнээс бидэнд үзүүлж байгаа эд материал, санаа сэтгэлийн асар их тусламж бол тэмцэж байгаа Солонгосын ард түмэнд хайр талархалтай эв санааны нэгдэлтэй байдгийнх нь илрэл мөн” гэж бичжээ. Солонгосын ард түмний тусгаар тогтнолын төлөө тууштай тэмцсэнийг нь үнэлэн Ардчилсан Солонгосын 288 хүнийг одон медалиар, түүний дотор арван хүнийг Сүхбаатарын одонгоор 1953 оны нэгдүгээр сард шагнажээ. Дэлхийн II дайнд германы фашизмыг ялсан ЗХУ, ялангуяа И.В.Сталин өөрийнхөө асар их нэр хүндийг ашиглан Солонгосын дайны жинхэнэ учир шалтгааны талаар дэлхий нийтийг асар их төөрөгдүүлж байсан ажээ. Тиймээс Европ, Америкт Солонгосын дайныг эсэргүүцсэн хөдөлгөөн ч эрчимтэй өрнөж байжээ. Дайнд оролцогч талууд 1953 оны дөрөвдүгээр сарын 26-нд хэлэлцээг Паньмүньжомд сэргээжээ. Мэдээж Сталин 1953 оны гуравдугаар сарын 5-нд таалал төгссөн нь гал зогсоох хамгийн гол учир шалтгаан байжээ. Цэргийн олзлогдогсдыг нутагт нь буцаах тухай хэлэлцээрт Энэтхэгийн зуучлалаар долдугаар сарын 8-нд гарын үсэг зурав. Асуудлыг энхтайвнаар төгс зохицуулах хүртэл “Солонгос дахь дайн болон дайсагнасан аливаа явдлыг бүрэн зогсоохоор” заасан Солонгосын хойгт гал зогсоох тухай хэлэлцээрт 1953 оны долдугаар сарын 27-нд УМАРД СОЛОНГОС-ын Солонгосын Ардын армийн дээд Ерөнхий командлагч, маршал Ким Ил-сон, Хятадын сайн дурынхны командлагч Пэн Дэнхуай, НҮБ-ын хүчний командлагч АНУ-ын Армийн генерал Марк В.Кларк, Солонгосын ардын арми, Хятадын сайн дурынхныг төлөөлж, Солонгосын Ардын армийн ахлах төлөөлөгч Нам-Иль, НҮБ-ын хүчнийг төлөөлж, АНУ-ын Армийн ахлах төлөөлөгч, дэслэгч генерал [[Уилльям К.Харрисон]] нар гарын үсэг зуржээ. Өмнөд Солонгос гал зогсоох хэлэлцээрт гарын үсэг зурахаас татгалзсан нь Умард Солонгосыг бүрэн чөлөөлөх бодолтой байсантай нь холбоотой байжээ. Солонгосын дайны гал зогсоох Панмүньжомын хэлэлцээрт гарын үсэг зурах ёслолын олон улсын хэмжээний томоохон түүхэн үйл явдалд Монголын төлөөлөгчид ажиглагчаар оролцжээ. Монгол Улсаас анх удаа “Үнэн” сонины тусгай сурвалжлагч Ц.Намсрай (тухайн үед Намын түүхийн институтийн орлогч захирал байсан Д.У), Бээжин дэх БНМАУ-ын ЭСЯ-ны I нарийн бичгийн дарга Т.Пүрэвжал нар 1953 оны долдугаар сарын 22-ноос наймдугаар сарын 4-ны өдрүүдэд оролцсон байна. Хятадын ГЯЯ-ны хэвлэл мэдээллийн хэлтсээс зохион байгуулсны дагуу ЗХУ, БНМАУ, Польш, Австри, Итали, Чехословак, Румын, Болгар, Унгар, Ардчилсан Германы хэвлэлийн төлөөлөгчид ажиглагчаар оролцжээ. 1953 оны долдугаар сарын 28-нд БНМАУ-ын Ерөнхий сайдаас Умард Солонгосын Сайд нарын танхимын даргад явуулсан илгээлтэд өгүүлэхдээ: “Солонгост дайныг зогсоох тухай хэлэлцээрт гарын үсэг зурагдаж, Солонгосын баатарлаг ард түмэн ба эрх чөлөөг эрмэлзэгч бүх хүн төрөлхтөн, агуу их ялалт байгуулсныг тохиолдуулан Монголын ард түмний өмнөөс …. халуун баяр хүргэе. Солонгосын ард түмний эрх чөлөөний тэмцэлд хэзээ ямагт маш их талархаж ирсэн Монголын ард түмэн ба БНМАУ-ын Засгийн газар Солонгост дайн зогсч, Солонгосын баатарлаг ард түмэн, Хятадын ардын эрэлхэг сайн дурынхан ба энхтайван, ардчиллын бүх лагерийн алдарт ялалт болсон явдалд гүн их баясгалантай бөгөөд сэтгэл хангамжтайгаар баяр хүргэж байна” гэжээ. == Мөн үзэх == * [[Дайн]] * [[Хүйтэн дайн]] * [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20131102121134/http://www.kdvamerica.org/About.html Korea Defense Veterans of America] * [https://web.archive.org/web/20080422040026/http://www.koreanwarexpow.org/info/jpac.html Korean War Ex-POW Association] * [http://www.kwva.org/pow_mia/index.htm Korean War Veterans Associtaion] * [https://web.archive.org/web/20061217210901/http://www.koreanwarcenter.org/index.html The Center for the Study of the Korean War] * [https://web.archive.org/web/20100121022554/http://www.rt66.com/~korteng/smallarms/ Korean War Documentary] * [http://www.koreanchildren.org Korean Children's War Memorial] * [https://web.archive.org/web/20071001023403/http://www.calvin.edu/news/releases/2001_02/korea.htm Calvin College on the Impact of the War on the Korean People] * [http://www.paulnoll.com/Korea/War/index.html Facts and texts on the War] * [http://www.bbc.co.uk/history/war/coldwar/korea_usa_01.shtml BBC: American Military Conduct in the Korean War] * [http://www.koreanwar-educator.org/topics/atrocities.htm#types Atrocities against Americans in the Korean War] * [http://www.hartford-hwp.com/archives/55a/099.html Atrocities by Americans in the Korean War] * [https://web.archive.org/web/20130909162831/http://www.cotf.edu/ete/images/modules/korea/koreanw.mov Quicktime sequence of 27 maps adapted from the West Point Atlas of American Wars] showing the dynamics of the front. * [http://www.geocities.jp/whis_shosin/koreanwar1950english.html Animation for operations in 1950] * [http://www.geocities.jp/whis_shosin/koreanwar1951english.html Animation for operations in 1951] * [http://fornits.com/anonanon/articles/200103/20010330-258.htm POW films, brainwashing and the Korean War]{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://archives.cbc.ca/IDD-1-71-112/conflict_war/korea/ CBC Digital Archives - Forgotten Heroes: Canada and the Korean War] * [http://www.china.org.cn/e-America/index.htm Chinese 50th Anniversary Korean War Memorial] * [https://web.archive.org/web/20080516222205/http://www.wilsoncenter.org/nkidp North Korea International Documentation Project] * [http://qindex.info/Q_incld/drctry.php?id=movie&ctgry=938 Collection of videos on Korean War]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Эшлэл == {{reflist|2}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Солонгосын дайн| ]] [[Ангилал:Хятадын дайн]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын түүх]] [[Ангилал:Нэгдсэн Улсын дайн]] [[Ангилал:Австралийн зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Шинэ Зеландын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Бельгийн зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Канадын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Францын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Грекийн зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Нидерландын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Өмнөд Африкийн зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Туркийн зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Британийн зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Данийн зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Энэтхэгийн зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Италийн зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Шведийн зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Хятадын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:ЗХУ-ын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Польшийн зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:20-р зууны дайн]] [[Ангилал:Төлөөллийн дайн]] [[Ангилал:1950 оны зөрчилдөөн‎]] [[Ангилал:1951 оны зөрчилдөөн‎]] [[Ангилал:1952 оны зөрчилдөөн‎]] [[Ангилал:1953 оны зөрчилдөөн‎]] 24ye4kt47th3909834718hman8xwyw9 0 4349 859315 859083 2026-06-19T05:24:57Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859315 wikitext text/x-wiki [[Файл:Coal.jpg|thumb|right|250px|Нүүрс]] {{Хадмал |монгол_бичиг =[[Зураг:Negüresü.PNG|21px]] |кирилл_буриад = |кирилл_монгол =нүүрс |кирилл_халимаг =нүүрсн }} [[Файл:Struktura chemiczna węgla kamiennego.svg|thumb|right|250px|Нүүрсний химийн найрлага (жишээ)]] '''Нүүрс''' нь хар, хар хүрэн өнгөтэй, амархан шатдаг нэгэн төрлийн "" шиг өнгөтэй чулуу юм. Нүүрс нь дээд ургамлын үлдэгдэл [[хүлэр|хүлэрээс]] үүсэх ба дотроо [[хүрэн нүүрс]], [[чулуун нүүрс]], [[антрацит]] гэсэн төрөлд хуваагдана. Бүрдүүлэгч үндсэн химийн элемент нь [[нүүрстөрөгч]], [[устөрөгч]] бөгөөд, [[хүчилтөрөгч]], [[хүхэр]], [[азот]] тодорхой хэмжээгээр агуулагдана. Нүүрс нь эрчим хүчний үндсэн эх үүсвэр бөгөөд нүүрсний ордыг [[уурхай|ил]] болон [[уурхай|далд уурхайгаар]] ашиглана. Нүүрс нь Дэлхийн хэмжээнд цахилгаан эрчим хүч гарган авах хамгийн гол түүхий эд бөгөөд мөн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]]ийн гол үүсвэр болж байна. СО₂ нь [[хүлэмжийн хий]] бөгөөд [[цаг уур]]ын өөрчлөлт, [[Дэлхийн дулаарал|Дэлхийн дулаарлын]] гол шалтгаан гэж үзэж байна<ref>{{Webarchiv|url=http://www.agu.org/sci_soc/policy/positions/climate_change2008.shtml|wayback=20080513085904|text="Human Impacts on Climate"|archiv-bot=2023-09-26 16:04:59 InternetArchiveBot}} [[American Geophysical Union]]. Retrieved on Sept 23rd 2008</ref>. Нүүрсийг шатаах явцад [[байгалийн хий]]нээс хоёр дахин их, [[газрын тос]]ноос арай илүү хэмжээний СО₂ ялгардаг байна<ref> The EIA reports the following emissions in million metric tons of carbon dioxide: * Nat gas: 5,840.07 * Petroleum: 10,995.47 * Coal: 11,357.19 For 2005 as the official energy statistics of the US Government.[http://www.eia.doe.gov/iea/carbon.html]</ref>. Монгол орон нүүрсний нөөцөөр баялаг бөгөөд одоогоор [[таамаг нөөц]] 162 тэрбум тонноор үнэлэгдэж байна. == Нэршил == [[Англи хэл]]ний ''"Coal"'' буюу нүүрс гэдэг үг нь герман гаралтай үг ([[Герман хэл|германаар]] ''Kohle'', [[Швед хэл|шведээр]] ''kol''<ref>''[[Oxford English Dictionary]]'' 1989 edition</ref>) бөгөөд [[нүүрстөрөгч]] ("carbon") гэдэг нэр томьёо бас ижил үүсэлтэй. Модыг агааргүй орчинд халаан, түүнд агуулагдах ус, дэгдэмхий бодисыг зайлуулан, нүүрстөрөгчийн өндөр агуулгатай (нүүрстөрөгч 85-95 %), хар өнгөтэй, хөнгөн, нүх сүвэрхэг, бутрамтгай үлдэгдэл гаргаж авахыг "Модны нүүрс" ("Charcoal") гэж нэрлэнэ. == Нүүрсний төрөлүүд == * [[Хүрэн нүүрс]] (''Lignite'' мөн ''Brown coal'') нь бага хувирсан нүүрс бөгөөд ихэвчлэн дулааны цахилгаан станцaд түлш болгон хэрэглэдэг. * [[Чулуун нүүрс]] (''Sub-bituminous coal'' болон ''Bituminous coal'') - нүүрсний хувирлын дунд шатны бүтээгдэхүүн. Дулааны цахилгаан станцд түлш болгон хэрэглэхээс гадна зарим онцгой төрөл-[[коксжих нүүрс|коксжих нүүрсийг]] коксжуулан [[ган]]гийн үйлдвэрт хэрэглэнэ. * [[Хагас антрацит]] болон [[антрацит]] (''Anthracite'') - хамгийн их хувирсан нүүрс. Голчлон утаагүй түлш болгон хэрэглэнэ. == Нүүрсний хэрэглээ == === Түлшинд хэрэглэх === Нүүрсийг дулааны цахилгаан станцад шатааж, [[цахилгаан]], [[дулаан]] гаргаж авахад хэрэглэх ба дэлхийн нүүрсний жилийн хэрэглээ ойролцоогоор 7 тэрбум тонн. Нийт нүүрсний 75% нь цахилгаан гаргаж авахад зориулагдаж байгаа ба хамгийн том хэрэглэгч [[БНХАУ]], [[Энэтхэг]] 2 улс бөгөөд одоогийн байдлаар нэг жилд 1.7 тэрбум [[тонн]] нүүрс хэрэглэж байна. Уг бүс нутгийн нүүрсний хэрэглээ урьдчилсан тооцоогоор [[2025]] онд 2.7 тэрбумд хүрнэ гэж таамаглаж байна <ref>{{cite web | title=International Energy Outlook | url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/ieo/coal.html | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. Одоогийн байдлаар нүүрсний хэрэглээ 3 жил тутамд ойролцоогооор 25% нэмэгдэж байгаа нь бусад төрлийн [[Шатах ашигт малтмал|эрчим хүчний түүхий эдүүдтэй]] харьцуулахад хамгийн их хурдацтайгаар хэрэглээ нь нэмэгдэх байгаа түүхий эд болж байна. Дэлхий дээр үйлдвэрлэж буй нийт эрчим хүчний 40%-ийг нүүрснээс гарган авч байгаа <ref>{{Cite web |url=http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |title=Archive copy |access-date=2008-10-22 |archive-date=2009-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518072233/http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |url-status=dead }}</ref> ба АНУ-д энэ хэмжээ 49% байна<ref>http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/epa/figes1.html</ref>. === Коксжуулах === [[Кокс]] нь бага [[үнсжилт]], [[хүхэр|хүхрийн]] агуулгатай коксжих нүүрсийг агааргүй орчинд 1,000 ^oС дээш хэмд халаан гаргаж авсан саарал өнгөтэй, нүх сүвэрхэг бүтээгдэхүүн юм. Дулаан ялгаруулах чадвар өндөр, 29.6Мж/кг. [[кокс|Коксыг]] [[төмөр|төмрийн]] [[хүдэр]] хайлуулахад түлш, мөн ангижруулагч болгон хэрэглэнэ. Нүүрсийг коксжуулах явцад коксоос гадна нүүрсний давирхай (coal tar), хөнгөн [[газрын тос|тос]], [[байгалийн хий|хий]] ялгарна. === Хийжүүлэх === [[Газрын тос]], [[шатдаг хий|хийн]] үнийн өсөлтөөс хамааран сүүлийн жилүүдэд нүүрснээс [[байгалийн хий|шатдаг хий]] болон шингэн бүтээгдэхүүн (газрын тостой адил бүтээгдэхүүн) гарган авах технологийг эрчтэй хөгжүүлж байна. Нүүрсийг хийжүүлнэ гэдэг нь нүүрсийг өндөр даралт, температурын нөлөөн дор задлан, хийн бүтээгдэхүүн гаргаж авахыг хэлнэ. [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс]] нүүрсийг хийжүүлэх технологийг өргөнөөр хэрэглэж байгаа (ганц) орон юм. === Шингэрүүлэх === Нүүрсийг шууд болон шууд бус аргаар шингэрүүлэн [[бензин]], [[дизел|дизелийн]] түлш гарган авахад зориулсан хэд хэдэн технологи боловсрогдож, бэлэн болсон байна. Шууд бус аргаар шингэрүүлэх, [[Фишер Тропш технологи]] [[дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн II дайны]] үед [[Герман|Германд]] боловсрогдсон бөгөөд одоо Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улсын Сасол компани хэрэглэж байна. Уг технологи нь эхлээд нүүрсийг хийжүүлээд (тодорхой хэмжээний СО ба Н₂-ийг нэмж), дараа нь уг хийгээ конденсацлан хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авах арга юм. Эцэст нь нүүрсустөрөгчөө дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авна. Шууд шингэрүүлэх буюу устөрөгчжүүлэн шингэрүүлэх (''liquefaction by hydrogenation'') "Бергиус" технологийг Германд боловсруулсан<ref>Robert Haul: Friedrich Bergius (1884-1949), p. 62 in 'Chemie in unserer Zeit', VCH-Verlagsgesellschaft mbH, 19. Jahrgang, April 1985, Weinheim Germany </ref> ба Дэлхийн I ба II дайны үед ашиглаж байв. Шууд шингэрүүлэх хэд хэдэн өөр технологи боловсрогдсоноос, АНУ-ын Гальф Ойл компанийн боловсруулсан SRC-I and SRC-II (''Solvent Refined Coal'') технологи<ref>{{cite paper | author=Cleaner Coal Technology Programme | title=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction | publisher=Department of Trade and Industry (UK) | date=October 1999 | url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | accessdate=2006-11-23 | format=PDF | archiveurl=http://web.archive.org/web/20070616133813/www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | archivedate=2007-06-16 }}</ref>, [[1976]] онд Вильбурн Шроедэр (''Wilburn C. Schroeder'') нэр дээр [[патент|патентлагдсан]] NUS корпорацийн технологи зэргийг дурьдах хэрэгтэй юм. NUS корпорацийн устөрөгчжүүлэн, шууд шингэрүүлэх технологи нь нүүрсийг нунтаглан, хатааж, 1% [[молибдени]] [[катализатори|катализаторийн]] тусламжтайгаар өндөр [[температур]], [[даралт|даралтын]] нөлөөгөөр, бага хэмжээний хий (C3/C4), шингэн (C5-C10) - бензиний фракц, NH₃, ба CO₂ гаргаж авна <ref>{{cite paper | author=Phillip A. Lowe, Wilburn C. Schroeder, Anthony L. Liccardi | title=Technical Economies, Synfuels and Coal Energy Symposium, Solid-Phase Catalytic Coal Liquefaction Process | publisher=The American Society of Mechanical Engineers | date=1976 | page=35}}</ref>. Нүүрснээс шингэн бүтээгдэхүүн гаргаж авах өөр нэг арга нь бага температурт [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчжүүлэх]] юм. Нүүрсийг бага температурт (450 and 700&nbsp;°C) коксжуулахад, [[нүүрсний давирхай|давирхай]] нь жирийн [[нүүрсний давирхай|давирхайнаас]] (800 to 1000&nbsp;°C-д [[кокс|коксжуулсанаас]]) илүү их хэмжээний хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] агуулдаг байна. Уг давирхайг дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авах боломжтой юм. Эдгээр бүх нүүрсийг шингэрүүлэх технологиудын сул тал нь [[газрын тос|газрын тосноос]] бензин, дизель түлш ялгаж авахаас хамаагүй илүү их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO₂) ялгаруулдаг явдал юм. Тиймээс цаашид уг технологийг их хэмжээгээр хэрэглэх тохиолдолд, нүүрсийг шингэрүүлэх явцад ялгарч буй СО2-ийг багасгах, мөн агаар мандалд цацалгүйгээр СО₂-ийг [[азот]], эсвэл бусад хийн тусламжтайгаар шингэрүүлэх зэрэг аргаар шийдэх хэрэгтэй гэж үзэж байна. Нүүрсийг шингэрүүлэх нь нэгэн төрлийн нөөц технологи бөгөөд, газрын тосны нөөц, олборлолт багасан, эрэлт их хэмжээгээр нэмэгдсэн үед хэрэглэх боломжтой юм. Зарим судлаачдийн тооцоогоор, газрын тосны үнэ 35 ам.доллар/баррель орчим (болон түүнээс дээш) байгаа тохиолдолд, [[АНУ]] дотоодынхоо нүүрснээс бензин гаргаж авах нь эдийн засгийн хувьд ашигтай гэж гарсан байна<ref>{{cite web | title=Diesel Fuel News: Ultra-clean fuels from coal liquefaction: China about to launch big projects - Brief Article | url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477 | accessmonthday= September 9 |accessyear= 2005 }}</ref>. Хэдийгээр 35 ам.доллар/баррель гэдэг урт хугацааны [[газрын тос]]ны дундаж үнээс өндөр байгаа ч, яг одоогийн байдлаар газрын тосны үнэ үүнээс өндөр байгаа билээ. Одоо хэрэглэгдэж буй нүүрс шингэрүүлэх технологиудын талаархи Вилиамс, Ларсон (Williams and Larson, 2003) нарын тайлангаас үзэхэд, [[Хятад|Хятадад]] нүүрснээс гарган авч буй шингэн бүтээгдэхүүний өөрийн өртөг 25-35 ам.доллар/баррель байна. == Сөрөг нөлөө == === Нүүрсний уурхай, олборлолт === [[Файл:Coal mine Wyoming.jpg|thumb|Нүүрсний ил уурхай, [[Вайомин муж]], [[АНУ]]]] [[уурхай|Нүүрс олборлолт]] байгальд муугаар нөлөөлдөг. Нүүрсний уурхайд хөрс хуулалтын дараа, нүүрсэнд агуулагдах [[пирит]] (төмрийн сульфид) нь [[ус]], [[агаар|агаарын]] [[хүчилтөрөгч|хүчилтөрөгчтэй]] урвалд орж, [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уурхайн усыг шүүрүүлэх явцад уг [[хүхрийн хүчил]] гадагшлах ба уурхайн овоолго дахь [[пирит]] ч борооны устай урвалд орон удаан хугацааны туршид, тасралтгүй хүхрийн хүчил үүсгэсээр байдаг. Хүхрийн хүчил нь [[хөрс]], [[хөрсний ус|хөрсний усанд]] нэвчин, улмаар урсгал болон тогтмол усны [[рН]]-ын хэмжээг өөрчилж, [[амьтан]], [[ургамaл|ургамaлыг]] хордуулах ба улмаар мөхөхөд хүргэнэ. Ялангуяа усны амьтад рН-ийн өөрчлөлтийг тэсвэрлэдэггүй байна. 1930-аад оны үед, АНУ-ын нүүрсний [[уурхай|уурхайнуудын]] олборлолтын явцад, жилд 2.3 сая тн хүхрийн хүчил үүсдэг байсан гэсэн тооцоо байдаг. 1960-аад оны үед зөвхөн Огайо голын савд (the Ohio River), олборлолт хийж буй 1200 уурхайгаас жилд 1.4 сая тн [[хүхрийн хүчил]] гадагшилдаг байв. === Нүүрсийг шатаах === Бусад [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалуудтай]] адил, нүүрсийг шатаах явцад их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO₂), азотын исэлүүд (NO_x), [[хүхрийн давхар исэл]] (SO₂) ялгарна. [[Хүхрийн давхар исэл]] хүчилтөрөгчтэй урвалд орон [[хүхрийн гуравч исэл]] (SO₃), улмаар [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уг хүхрийн хүчил нь борооны усыг хүчиллэгжүүлнэ. [[Хүчиллэг бороо]] нь химийн идэмхий шинжтэй, амьд байгаль болон хүний биед үлэмж хортой. Нүүрсний цахилгаан станцаас үлэмж хэмжээний (CO₂), мөн ажиллаж байгаа болон хаагдсан уурхайгаас нилээдгүй хэмжээний [[метан]] ялгарах ба эдгээр нь [[дэлхийн цаг уурын дулааралт|дэлхийн цаг уурын дулааралтын]] гол шалтгаан болж байна<ref>http://www.columbia.edu/~jeh1/2007/IowaCoal_20071105.pdf</ref>. Нүүрсэнд агуулагдах [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчийн]] хэмжээ [[газрын тос|газрын тосныхоос]] илүү бөгөөд бусад хортой хольцыг нүүрснээс салгах нь тосныхоос илүү төвөгтэй. Зөвхөн АНУ-д нүүрсний цахилгаан станцын хорт хаягдлаас болон жил бүр хэдэн арван мянган хүмүүс нас барж байгаа гэсэн судалгаа байна<ref>{{cite web | title=Deadly power plants? Study fuels debate | url=http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ | accessmonthday=September 4 |accessyear=2006}}</ref>. Сүүлийн үед цахилгаан станцын хортой хаягдалыг багасгах талаар нилээдгүй туршилт судалгаа хийж байна. Жишээлбэл, станцаас ялгарч буй [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO₂]] цуглуулан, [[нүүрстөрөгч]]ийг ялгаж, хадгалах технологи юм (одоогоор хэрэглэгдэж эхлээгүй). Нүүрс болон түүний хаягдалд (шатаах явцад ялгарах хий болон үнсэнд) [[хүнцэл]], [[хар тугалга]], [[меркури]], [[никель]], [[ванади]], [[берилли]], [[кадми]], [[бари]], [[хром]], [[зэс]], [[молибден]], [[цайр]], [[селени]], [[ради]] зэрэг [[хүнд металууд]], мөн бага хэмжээгээр [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[тори]] зэрэг байгальд тааралдах [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисыг]] агуулдаг <ref>{{cite web | title=Coal Combustion | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Radioactive Elements in Coal and Fly Ash, USGS Factsheet 163-97 | url=http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2006-12-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061209214403/http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | url-status=dead }}</ref> . Эдгээр нь, ялангуяа [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисууд]], байгаль дээр нүүрсэнд агуулагдахдаа сарнимал, бага хэмжээтэй байх ч, их хэмжээний нүүрсийг шатаах явцад хуримтлагдан, зарим тохиолдолд атомын цахилгаан станцын хаягдлаас өндөр цацраг идэвхит бодисын агуулгатай байх тохиолдол бий <ref>{{cite web | title=Coal Combustion: Nuclear Resource or Danger | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=October 16 | accessyear=2006 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref>. Нүүрс нь дэлхийн цаг уурын өөрчлөлт болон агаарын бохирдлын талаар хяналт султай нутаг дэвсгэрт хүний эрүүл мэндэд маш сөргөөр нөлөөлж байгаа болно. == Энергийн хэмжээ == Нүүрсний ялгаруулах [[энерги|энергийн]] хэмжээ ойролцоогоор 24 Мж/кг <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Juliya | title = Energy Density of Coal | work = The Physics Factbook | url = http://hypertextbook.com/facts/2003/JuliyaFisher.shtml|accessdate = 2006-08-25 }}</ref>, хэрэв kW-цаг -аар хэмжвэл 6.67 kW-цаг/кг болно. Нүүрсний цахилгаан станцын ашигт ажиллагааны коэффициент 30%. Өөрөөр хэлбэл 1 кг нүүрс шатаахад ялгарах 6.67 kW-цаг энергийн 30% буюу 2.0 kW-ц нь цахилгаан эрчим хүч болон хувирна. Жишээ нь, 100W-ийн компютер нэг жилд 876 kW-ц (100 W × 24 цаг × 365 {өдөр} = 876000 W-ц = 876 kW-ц) эрчим хүч хэрэглэнэ. Энэ хэмжээний эрчим хүчийг гарган авахын тулд : 876 kW-цаг/2.0 kW-цаг = 438 кг нүүрс зарцуулна<ref>A similar result, using a lightbulb instead, see<br />{{cite web | title = How much coal is required to run a 100-watt light bulb 24 hours a day for a year? | work = Howstuffworks | url = http://science.howstuffworks.com/question481.htm | accessdate = 2006-08-25 }}</ref>. Гэхдээ цахилгаан дамжуулах үед гарах шугамын цахилгаан эсэргүүцлийн алдагдлыг (5 - 10%) тооцвол үүнээс илүү хэмжээний цахилгаан (нүүрс) хэрэгтэй болох юм. == Нүүрстөрөгчийн хэмжээ == Нүүрсэнд агуулагдах нүүрстөрөгчийн хэмжээ хамгийн багадаа 50% буюу 1кг нүүрс 0.5кг-с дээш хэмжээний нүүрстөрөгч агуулна. байна. 0.5kg/12kg kmol<suр>-1</suр> = 1/24kmol, 1 mol N_A -тэй ([[Авогадрогийн тоо]]) тэнцүү. Энэ агаарын хүчилтөрөгчтэй нэгдэн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] үүсгэх ба (12 + 16 × 2 = жин(CO₂) = 44 кг/кмоль) болно. 1 кг нүүрс шатаахад, 1/24 кmol [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO₂]] ялгарах ба 1/24 кmol х 44 kг/kmol = 11/6 кг буюу ойролцоогоор 1.83 кг CO₂ болно. 1 кг нүүрсний 29.9% нь 2 kW-ц цахилгаан болон хувирах учир бид 1 kW-ц цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээ тутамд 0.370 kg(CO₂) үүсгэж байна<ref>[http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/page/co2_report/co2report.html CO₂ Emissions Report<!-- Bot generated title -->]</ref>. == Нүүрсний гүний шаталт == Нүүрсний давхраас ой, хээрийн түймэр болон, уурхайн дотоод шаталтын улмаас газрын гүнд шатна <ref>{{cite web | title=Sino German Coal fire project | url=http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2020-05-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200516134445/https://web.archive.org/web/20050830091254/http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web | title=Committee on Resources-Index | url=http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2005-08-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050825231038/http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2016-08-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160829162308/https://web.archive.org/web/20060218013724/http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url-status=dead }}</ref>. Нүүрсний гүний шаталтын улмаас БНХАУ-д жил бүр 109 сая тн нүүрс шатаж, 200 сая тн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] ялгарч байна. Энэ нь дэлхийн хэмжээнд [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалаас]] үүсэж буй нийт CO₂-ийн 2-3% юм. АНУ-ын Пенсилвани мужийн хаагдсан нүүрсний уурхайд байрлаж байсан хогийг шатаасны улмаас [[1962]] онд эхэлсэн нүүрсний давхраасын гүний шаталт одоо хүртэл үргэлжилсээр байна. Австралийн "Шатаж буй уул"-ыг (Burning Mountain) галт уул гэж үздэг байв. Гэвч энэ нь сүүлийн 5,500 жилийн турш шатсаар байгаа нүүрсний гүний шаталтаас үүссэн утаа, үнс болохыг тогтоосон байна <ref>{{cite web | title=Burning Mountain Nature Reserve | url=http://www.nationalparks.nsw.gov.au/parks.nsf/ParkContent/N0503?Opendocument&ParkKey=N0503&Type=xo | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. == Дэлхийн нүүрсний нөөц == [[Файл:Coal mine in Dhanbad, India.jpg|thumb|Энэтхэгийн Жакарканд уурхай. Энэтхэгт Дэлхийн нүүрсний нөөцийн 10% ноогдоно.]] [[1996]] оны үнэлгээгээр дэлхийн нийт олборлож болох нөөцийг нэг [[грамм|эксаграмм]] (1 × 10¹⁵ кг буюу 1 триллон тн)-аар, түүний хагас нь чулуун нүүрс гэж үнэлсэн байна. Уг хэмжээний нүүрснээс гаргаж авах энергийн хэмжээг нь 290 зеттажоул <ref>Sustainable Energy" 2005 page 303 The MIT Press by Jefferson W. Tester et al. ISBN 0-262-20153-4</ref>, дэлхийн жилийн хэрэглээг 15 терраватт гэвэл <ref>BP2006 energy report, and US EIA 2006 overview</ref>, 600 жил хүрэлцэх хэмжээний нөөц юм. Английн [[Бритиш Петролеум]] компанийн 2005 оны эцсээр хийсэн тооцоогоор, дэлхийн нүүрсний нөөц 909,064 сая тн-оор үнэлэгдсэн байна. [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Оросын Холбооны Улс]], [[Австрали]], [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] зэрэг орнууд нүүрсний ихээхэн нөөцтэй юм. {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний нийт нөөц, [[1999]] оны байдлаар (сая тн)<ref>{{Cite web |url=http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |title=Archive copy |access-date=2007-06-28 |archive-date=2007-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070127034512/http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |url-status=dead }}</ref>''' |- | width="100pt"|'''Орон''' | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Битумжсан нүүрс]]''' ([[антрацит]] багтсан) | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Хагас битумжсан нүүрс]]''' | width="120pt"|'''[[Хүрэн нүүрс]]''' | width="100pt"|'''Нийт''' |- |[[Америкийн Нэгдсэн Улс]] ||115891||101021||33082||249994 |- |[[Оросын Холбооны Улс]] ||49088||97472||10450||157010 |- |[[Хятад]] ||62200||33700||18600||114500 |- |[[Энэтхэг]] ||82396||||2000||84396 |- |[[Австрали]] ||42550||1840||37700||82090 |- |[[Герман]] ||23000||||43000||66000 |- |[[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] ||49520||||||49520 |- |[[Украин]] ||16274||15946||1933||34153 |- |[[Казахстан]] ||31000||||3000||34000 |- |[[Польш]] ||20300||||1860||22160 |} == Нүүрс экспортлогч орнууд == {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний экспорт, орон болон жилээр (сая тн)'''<ref>http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/supplement/pdf/suptab_114.pdf </ref> |- | width="130pt"|'''Орон''' | width="100pt"|'''2003''' | width="100pt"|'''2004''' |- | [[Австрали]] | 238.1 | 247.6 |- | [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | 43.0 | 48.0 |- | [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] | 78.7 | 74.9 |- | [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Хуучин Зөвлөлт Холбоот Улс]] | 41.0 | 55.7 |- | [[Польш]] | 16.4 | 16.3 |- | [[Канад]] | 27.7 | 28.8 |- | [[Хятад]] | 103.4 | 95.5 |- | [[Өмнөд Америк]] | 57.8 | 65.9 |- | [[Индонез]] | 107.8 | 131.4 |- | '''Нийт''' | '''713.9''' | '''764.0''' |} [[Файл:Tagebau Garzweiler Panorama 2005.jpg|center|1000px|thumb|Германы Гарцвайлер дахь нүүрсний ил уурхай. Өндөр нарийвчлалтай дэлгэмэл зураг.]] == Бусад холбоотой сэдвүүд == * [[Шатах ашигт малтмал]] * [[Дэлхийн дулаарал]] * [[Газрын тос]] * [[Геологи]] * [[Шингэрүүлсэн байгалийн хий]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20080119164838/http://www.coalonline.org/site/coalonline/content/home Coal Online] Утаагүй түлш боловсруулах технологийн талаар * [https://web.archive.org/web/20110225003728/http://www.worldcoal.org/ World Coal Institute] Дэлхийн нүүрсний хүрээлэн * [http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ MSNBC report on coal pollution health effects in the United States] * [https://web.archive.org/web/20050621112309/http://www.uic.com.au//nip83.htm Clean coal technologies] Нүүрс боловсруулах технологи ** [https://web.archive.org/web/20100809105829/http://www.jcoal.or.jp/overview_en/gijutsu.html Advanced methods of using coal] * [https://web.archive.org/web/20130303040016/http://www.fe.doe.gov/programs/fuels/hydrogen/Hydrogen_from_Coal_R%26D.html USDOE Hydrogen from Coal Research] Нүүрснээс устөрөгч ялгах * [http://smtc.uwyo.edu/coal/ Wyoming Coal] Вайомингийн Их Сургуулийн вэб хуудас * [https://web.archive.org/web/20070704031944/http://www.our-energy.com/coal_en.html Coal - origin, purification and consumption] Нүүрсний гарал үүсэл, баяжуулалт, хэрэглээ * [https://web.archive.org/web/20071206003202/http://www.stoke.gov.uk/ccm/museums/museum/2006/gladstone-pottery-museum/information-sheets/coal-in-north-staffordshire.en History of coal seams and the practice of coal mining in North Staffordshire, UK] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Ашигт малтмалын геологи]] [[Ангилал:Нүүрс| ]] [[Ангилал:Нүүрсний уурхай]] [[Ангилал:Шатах ашигт малтмал]] etxot2rtwd4kpd5y0or0w9x4515hpb5 0 5033 859244 808830 2026-06-19T00:25:59Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859244 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = pink | name = Амьтан | fossil_range = [[Хожуу Протерозой]] - Одоо хүртэл | image = Animal_diversity_October_2007.jpg | image_width = 250px | image_caption = Зургийн зүүн, дээд талаас: [[Австрали]]йн модны ногоон [[мэлхий]], [[Шар шувуу]], [[Сибирийн бар]], [[Европ]]ийн цэцэрлэгийн [[аалз]], [[Эмгэн хумс]], [[Тэнгис]]ийн [[яст мэлхий]], [[Зөгий]], Цэнгэг усны [[загас]], [[Берберийн сармагчин]], [[Махчин загас]], [[Эрвээхий]]. | domain = [[Эукариот]] | regnum = '''Амьтны аймаг''' | regnum_authority = [[Карл Линней]], 1758 }} '''Амьтан''' гэдэг нь Амьтны [[Биологийн ангилал|аймагт]] хамаарах [[организм|организмын]] үндсэн бүлгийг хэлнэ. Амьтан нь олон [[эс|эст]], орчинтойгоо зохицон амьдрах чадвартай ба бусад [[организм]], эсвэл тэдгээрийн зарим хэсгээр хооллоно. Жирийн ярианы хэлэнд "Амьтан" гэдэгт хүнийг хамааруулдаггүй боловч, [[биологи|биологийн]] нэр томьёоны хувьд [[Биологийн ангилал|Амьтны аймгийн]] бүх төрөл, зүйл багтах учир [[хүн]] бас багтана. Хүмүүс амьтдыг тэжээж мах, сүү, бусад хэрэгцээтэй зүйлсийг хүнсэнд, эмийн салбарт, бусад салбарт өргөнөөр ашигладаг. Мөн хүн төрөлхтөн одоо болтол шинэ төрөл зүйлийн амьтад нээсээр байгаа. Бидний мэдэхгүй амьтад ч олон бий. == Гадаад холбоос == * [http://tolweb.org/ Tree of Life Project] * [http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/index.html Animal Diversity Web] - [[University of Michigan]]'s database of animals, showing taxonomic classification, images, and other information. * [https://web.archive.org/web/20160427162729/http://www.arkive.org/ ARKive] - multimedia database of worldwide endangered/protected species and common species of UK. * [http://www.sciam.com/article.cfm?chanID=sa006&articleID=000DC8B8-EA15-137C-AA1583414B7F0000 Scientific American Magazine (December 2005 Issue) - Getting a Leg Up on Land] About the evolution of four-limbed animals from fish. [[Ангилал:Амьтан| ]] [[Ангилал:Амьд организм]] {{animal-stub}} g2b6p779xvpx0pc82jxlzaaqnz69x4m 0 5860 859249 834851 2026-06-19T00:41:58Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859249 wikitext text/x-wiki {{short description|Оросын цэнгэг усны хавцлын нуур}} {{Инфобокс усны биет | name = Байгал нуур | native_name = {{native name list |tag1=ru|name1=Озеро Байкал |tag2=bua|name2=Байгал далай}} | pushpin_map = Орос Буриад#Орос Эрхүү муж#Орос | image = Baikal.A2001296.0420.250m-NASA.jpg | caption = Байгал нуурын хиймэл дагуулын зураг, 2001 | image_bathymetry = Karte baikal2.png | caption_bathymetry = | location = [[Сибирь]], Орос | coords = {{Coord|53|30|N|108|0|E|region:RU-BU_type:waterbody_scale:5000000|display=inline,title}} | lake_type = [[Эртний нуур]], [[Хавцлын нуур|Тивийн хагарлын нуур]] | inflow = [[Сэлэнгэ мөрөн]], [[Баргажин гол|Баргажин]], [[Дээд Ангар мөрөн]] | outflow = [[Ангар мөрөн]] | catchment = {{convert|560000|km2|-3|abbr=on}} | basin_countries = [[Монгол]], [[Орос]] | length = {{convert|636|km|abbr=on}} | width = {{convert|79|km|abbr=on}} | area = {{convert|31722|km2|abbr=on}}<ref name="INTAS">{{cite web|url= http://users.ugent.be/~mdbatist/intas/morphometry.htm|title= Байгаль нуурын шинэ батиметрийн зураг. Морфометрийн өгөгдөл. INTAS төсөл 99-1669. Гентийн их сургууль, Гент, Бельги; Далайн геологийн нэгдсэн судалгааны бүлэг (CRG-MG), Барселоны их сургууль, Испани; Оросын Шинжлэх ухааны академийн Сибирийн салбарын Лимнологийн хүрээлэн, Эрхүү, Оросын Холбооны Улс; Батлан ​​​​хамгаалах яамны Улсын шинжлэх ухааны судалгааны навигаци-гидрографийн хүрээлэн, Санкт-Петербург, Оросын Холбооны Улс|publisher= Гентийн их сургууль, Гент, Бельги|access-date= 9 July 2009|archive-date= 2018-12-25|archive-url= https://web.archive.org/web/20181225085935/http://users.ugent.be/~mdbatist/intas/morphometry.htm}}</ref> | depth = {{convert|744.4|m|ft|abbr= on}}<ref name="INTAS"/> | residence_time = 330 years<ref>{{cite web |author= М.А. Грачёв |url= http://lin.irk.ru/grachev/eng/introduction.htm |title= On the present state of the ecological system of lake Baikal |publisher= Оросын Шинжлэх Ухааны Академийн Сибирийн салбарын Лимнологийн хүрээлэн |access-date= 2025-10-24 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110820023119/http://lin.irk.ru/grachev/eng/introduction.htm |archive-date= 2011-08-20}}</ref> | max-depth = {{convert|1642|m|ft|abbr= on}}<ref name="INTAS"/> | volume = {{convert|23610|km3|cumi|-1|abbr= on}}<ref name="INTAS"/> | shore = {{convert|2100|km|-1|abbr= on}} | elevation = {{convert|455.5|m|0|abbr=on}} | islands = 27 ([[Ольхон арал]]) | cities = [[Хойдбайгал]], [[Слюдянка]], [[Байкальск]], [[Баргажины-Адаг]], [[Листвянка, Эрхүү тойрог, Эрхүү муж|Листвянка]] | frozen = 1–5 сар | reference = | extra = {{Инфобокс ЮНЕСКО-гийн дэлхийн өв |child = yes |ID = 754 |Year = 1996 |Criteria = Байгалийн: vii, viii, ix, x |Area = 8,800,000 га }} }} '''Байгал нуур''' ({{lang-ru|озеро Байкал}}; {{lang-bxr|Байгал нуур}}), мөн '''Байгал далай''' ({{lang-bxr|Байгал далай}}) нь [[ОХУ]]-ын [[Эрхүү муж]] ба [[Бүгд Найрамдах Буриад Улс|Буриад Улсын]] хооронд сунан тогтох дэлхийн хамгийн гүн (хамгийн гүнзгий хэсэгтээ 1642 метр гүн) <ref>{{cite web|year=|month=|url=http://geology.com/records/deepest-lake.shtml|title=Deepest Lake in the World|publisher=geology.com |accessdate=August 18, 2007}}</ref>, цэнгэг [[ус]]т, [[ЮНЕСКО]]-гийн [[Дэлхийн өв]]д бүртгэгдсэн [[нуур]] юм.<ref>http://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&id_site=754</ref> Дэлхийн гадаргын цэвэр усны 20% болох 23,000 шоо километр эзлэхүүнтэй<ref>U.S. Geological Survey, [http://marine.usgs.gov/fact-sheets/baikal/ Fact Sheet: Lake Baikal - A Touchstone for Global Change and Rift Studies], July 1993 (accessed February 10, 2007)</ref>. Энэ нь ОХУ-ын гадаргын цэвэр усны 90% болно <ref>{{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/list/754 |title=Lake Baikal - World Heritage Site |publisher=World Heritage |accessdate=2007-01-13 }}</ref>. Байгал нуур нь дэлхийн гадаргын усны 22-23% -ийг агуулдаг цэнгэг устай хамгийн том нуур юм. Цэвэр ус нь 23615.39 км3 (5,670 cu mi), энэ нь Хойд Америкийн Их нууруудаас ч илүү их ус агуулдаг гэсэн үг юм. Байгал нуурын гүн нь 1,642 метр (5,387 ft) тиймээс дэлхийн хамгийн гүн нуур юм. Мөн дэлхийн хамгийн тунгалаг 10 нууруудын тоонд ордог бөгөөд дэлхийн хамгийн эртний нуурт тооцогддог. 25-30 сая жилийн настай. Энэ бол дэлхийн гадарга дээрх долоо дахь том нуур юм. Байгал нуур нь Танганийка нуур шиг эртний байц хөндий байсан бөгөөд, 31,722 км2 (12,248 миль2) урт, хавирган сар хэлбэртэй байдаг. Олон мянган төрлийн ургамал, амьтад энд амьдардаг. Нуурыг 1996 онд ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвд бүртгүүлсэн. Мөн Байгал нуурын зүүн талд Буриад монголчуудын овог аймгууд хонь, тэмээ, үхэр, хонь, адуугаа өсгөн амьдарсаар иржээ. Өвлийн дундаж температур -19 ° C (-2 ° F) зуны хамгийн ихдээ 14 ° С (57 ° F). Байгал нуурын зүүн талын бүс нутгийг Транс-Байгал гэж нэрлэгддэг. == Үгийн Гарал зүй == Якут хэлний байгал буюу монгол хэлний нуур гэсэн үгнээс үүсэлтэй юм. Байгаль буюу байгалийн үзэмж бүрдсэн газар гэсэн утгатай монгол үгнээс, мөн буриадуудын дунд эрт цагт Байгал нуурын оронд галт уул байсан гэсэн домог яригддаг бөгөөд баян + гал гэсэн монгол үгнээс үүссэн гэсэн өөр нэгэн хувилбар байдаг нь энэ домогтой холбогдож болох юм. Геологийн судалгаагаар ч үнэхээр тэнд галт уул байсан байж болохыг тогтоожээ. Хүрлийн үеийн монголчуудын [[дөрвөлжин булшны соёл]] Байгал хавийн бүх нутагт тархсанаас үзэхэд нуурын нэр монгол гаралтай байх бүрэн үндэслэлтэй. Түрэгүүд тэр үед баруун тийш төвлөрч байжээ. == Түүх == Байгал нуурын хавьд хүмүүс амьдарч ирсэн урт удаан түүхтэй юм. Тухайн нутаг дэвсгэр дээр урьд өмнө мэдэгдэж байсан овог аймаг бол Күрикан юм. Хүннү улсын хойд хэсэгт байрлах Байгал нуур нь Хань улсын цэргүүд МЭӨ II зууны үеэс МЭ-ний I зуун хүртэл Хүннү улсын армийг мөшгөн ялж байсан, Хань-Хүннүгийн дайны талбар байжээ. Домгийн 4 тэнгисийн хойд тэнгис(Běihǎi) болох асар том тэнгис(hanhai) байсан гэж тэд тэмдэглэн үлдээжээ.Зургаадугаар зууны үед энэ нутагт оршин сууж байсан Сибирийн овгийн Күриканчууд үүнд "их ус" гэсэн утгатай нэр өгчээ. Сүүлд "Байгаль нуур" гэж Буриадууд, "баян нуур" (Bay göl) гэж Якутууд нэрлэсэн байна. 17-р зуунд ОХУ орон нутагт өргөжин тэлэх хүртэл энэ нуурын талаар европчууд тун бага мэддэг байжээ. Курбат Иванов бол 1643 онд Байгал нуурт хүрсэн анхны Оросын судлаач байв. 1628-58 онд Оросууд Байгал нуур орчмын Буриад монголчуудын нутгийг эзлэн авчээ. Анх 1619 онд байгуулагдсан Енисеискээс Ангар мөрний дээд урсгалыг дагасаар, дараа нь Лена мөрнөөс урагш довтолжээ. Томск хотод 1609 онд оросууд анх Буриадын талаар сонссон. 1623 онд фронтууд нь Лена хүрсэн анхны орос хүн болох Дэмид Пянда дээд Ленагаас Ангар болон Енисейскд иржээ. Виктор Савин (1624) болон Максим Перфильев (1626 ба 1627-28) нь доод Ангарын Тунгусыг судлав. Баруун зүгт 1631 онд Енисейн дээд хэсэгт Красноярск хот байгуулагдсан. Красноярскаас зүүн тийшээ явсан олон баримт бичиггүй экспедицүүд. 1628 онд Пётр Бекетов Буриадын бүлгийнхэнтэй уулзаж, Братскын ирээдүйн газар дээр татвар хураажээ. 1629 онд Яков Хрипунов Томск хотоос цуутай мөнгөний уурхайг олохоор явжээ. Удалгүй түүний хүмүүс Оросууд болон уугуул иргэд хоёуланг нь тонож эхэлжээ. Тэд Красноярскийн өөр нэгэн босогчидтой нэгдсэн боловч хоол хүнс нь багасаж Буриад нутгийг орхиход хүрчээ. Энэ нь бусад оросууд энэ бүсэд ороход хэцүүгээр тусжээ. 1631 онд Максим Перфильев Братск хотод нэг модон цааз барьжж хэдий тайван байсан боловч 1634 онд Братск устгагдаад, хамгаалч нар нь алагджээ. 1635 онд Братскийг Радуковскийн удирдлаган дор шийтгэх ажиллагаа явуулсан. 1638 онд бүтэлгүйтсэн байна. 1638 онд Перфильев Ангар мөрөн, Илим хотыг гаталж Лена мөрөн, Олиокминск хот хүрэв. Тэрээр буцахдаа Витим голоор хөвөн, Байгал нуурын зүүн хэсэгт очин, Амур газрын тухай илтгэл сонсжээ.. 1641 онд дээд Ленад Верхоленск хот байгуулагдсан. 1643 онд Курбат Иванов Ленаг цааш явж, Байгал нуур, Олхон арал хоёрыг үзэх анхны орос болжээ. Скороходовын талын хагас нь нууранд үлдэн, хойд хэсэг дээд Ангарт хүрч улмаар зүүн хойд талын Баргужин голд өвөлжжээ. 1644 онд Иван Пукабов Ангар мөрнөөр Байгал нуурт хүрч, түргэн урсах хэцүү энэ чиглэлийг ашиглах анхны орос болов. Тэр нуурыг гаталж Сэлэнгэ мөрний доод эргийг судлав. 1647 онд дахин аялан газарч олж, улмаар Улаанбаатарын ойрхон Цэцэн Ханд бараалхжээ. 1648 онд Иван Галькин Баргужин гол дээр модон цааз барьж, зүүн тийш тэлэх төв болсон. 1652 онд Василий Колесников Сэлэнгэ, Үд, Хилок голуудыг даган ирээдүйд оруулах Чита, Нерчинск хийгээд Амурт хүрч чадсан гэж Баргужингаас мэдээлжээ. 1653 онд Пётр Бекетов Колесниковийн замаар Читийн баруун талын Иргэн нуур хүрч, тэр өвөл түүний хүн Урасов Нерчинскийг олжээ. Дараагийн хавар тэрээр Нерчинскийг эзлэхийг оролдсон хэдий ч Амурт түүний хүмүүс Стефановтай хүчээр нийлүүлсэн юм. Нутгийн Тунгусууд Нерчинскийг устгасан боловч 1658 онд сэргээжээ. {{Том зураг|Баннеры, Забайкальский национальный парк, Бурятия.jpg|1200|Байгал нуур өвөл мөстсөн байгаа}} {{Том зураг|Baikal panorama.jpg|2500|Байгал нуурын баруун урдаас буюу Хөлдүүгийн булангаас харсан байдал, харагдаж буй тосгон нь Хөлдүү тосгон (оросоор Култук)}} {{Том зураг|Olkhon 2014-06-13 10-25-47 IMG 6933-47-2-2 (32730479665).jpg|1000|Байгал нуурын хамгийн том арал [[Ольхон арал|Ольхон]]}} == Мөн үзэх == * [[Ольхон арал]] == Цахим холбоос == {{Commons|Озеро Байкал|Байгал нуур}} * [http://www.eawag.ch/organisation/abteilungen/wut/schwerpunkte/umweltisotope/projekte/baikal Eawag aquatic research: Lake Baikal Homepage] * [http://marine.usgs.gov/fact-sheets/baikal/ USGS survey fact sheet on Lake Baikal] * [https://web.archive.org/web/20050314124835/http://www.ilec.or.jp/database/asi/asi-27.html World lakes database entry] for Lake Baikal * [https://web.archive.org/web/20070210021154/http://bogard.isu.ru/plants/album/album.htm Plants of the Lake Baikal West Coast] in English and Russian (download a pdf-photoalbum and descriptions) * [https://web.archive.org/web/20060908015109/http://www.savebaikal.org/index.php?lang=1 Save Baikal Greenpeace site] * [http://www.tahoebaikal.org/ Tahoe-Baikal Institute- environmental exchange non-profit site] * [https://web.archive.org/web/20071015202707/http://bogard.isu.ru/expeditions/lake_baikal.htm Expeditions "Lake Baikal & the Great Siberian Taiga"] * [https://web.archive.org/web/20061101220918/http://www.baikal.ru/old.baikal.ru/baikal/maps/rezko.jpg Huge map of Lake Baikal region] * [https://web.archive.org/web/20120918045914/http://www.wellesley.edu/Russian/Baikal/baikal.html Wellesley College's Lake Baikal homepage] == Эшлэл == <references> <ref name="INTAS">{{Webarchiv|url=http://users.ugent.be/~mdbatist/intas/morphometry.htm |wayback=20130615130110 |text=''Morphometric Data'' |archiv-bot=2023-09-26 06:58:46 InternetArchiveBot }} – Lake Baikal; A new bathymetric map of Lake Baikal; INTAS Project 99-1669; Ghent University, Ghent, Belgium; Consolidated Research Group on Marine Geosciences (CRG-MG), University of Barcelona, Spain; Limnological Institute of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences, Irkutsk, Russian Federation; State Science Research Navigation-Hydrographic Institute of the Ministry of Defense, St.Petersburg, Russian Federation; abgerufen am 22.&nbsp;Juni 2013; auf users.ugent.be</ref> <ref name="Gatchina">[http://baikal.gatchina3000.ru/1_15_3.htm Baikalsee: Zahlen], abgerufen am 4.&nbsp;August 2017, auf baikal.gatchina3000.ru</ref> </references> [[Ангилал:Ази дахь дэлхийн байгалийн өв]] [[Ангилал:Азийн нуур]] [[Ангилал:Ангар мөрний голын систем]] [[Ангилал:Байгал нуур| ]] [[Ангилал:Буриадын нуур|Байгал]] [[Ангилал:Буриадын газар зүй]] [[Ангилал:Газар зүйн хамгийн]] [[Ангилал:Оросын нуур]] [[Ангилал:Орос дахь дэлхийн байгалийн өв]] [[Ангилал:Хотгор]] [[Ангилал:Эрхүү мужийн газар зүй]] 7q7umuktkkfbri3vq4bnb5mqsk92lrm 0 6109 859316 856026 2026-06-19T05:29:50Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859316 wikitext text/x-wiki '''Од''' гэдэг нь [[плазм]]аас тогтох гэрэлтэгч, цул бөмбөлөг юм. [[Нар]] нь [[Дэлхий]]д хамгийн ойр орших од бөгөөд Дэлхийн [[энерги]]йн гол үүсгүүр болно. Харин бусад одыг [[шөнө]] харах боломжтой. Од нь түүний цөмд явагдаж буй [[цөмийн нэгдэх урвал]]аас (устөрөгч гели рүү хувирах) ялгарч буй энергиэс шалтгаалан гэрэлтдэг байна. [[Устөрөгч]] ба [[гели]]гээс хүнд [[химийн элемент|элементүүд]] бараг бүгд оддын цөмд явагдах энэхүү урвалын үр дүнд үүссэн болно. Одны [[масс]], нас, химийн найрлага зэрэг олон шинж чанарыг, түүний [[спектр]], [[гэрэлтэлт]], хөдөлгөөн дээр тулгуурлан тогтоож болно. Одны нийт масс нь түүний [[Одны хөгжил|хөгжлийн үе шатыг]] тодорхойлдог үндсэн үзүүлэлт юм. Бусад шинжүүд жишээлбэл, диаметр, эргэлт, хөдөлгөөн, температур зэрэг нь түүний хөгжлийн үе шатаар тодорхойлогдоно. Одны температур ба гэрэлтэлтийг нь ашиглан (Херцсбрунг-Расселийн диаграмм, [[H–R диаграмм]]) одны хөгжил, насыг тодорхойлж болно. Од нь үндсэндээ устөрөгчөөс тогтсон (маш бага хэмжээний гели болон бусад хүнд элемент бүхий) [[мананцар(астрономи)|мананцараас]] үүсэх ба үүний төв нь хангалттай нягт болоход, устөрөгчийн зарим нь цөмийн нэгдэх урвалаар гели рүү шилжиж эхлэнэ. Энэ урвалын үр дүнд ялгарч буй энергийг, үлдсэн хэсэг нь [[радиацийн процесс|радиац]] ба [[конвекцийн процесс]]оор тогтоон барина. Энэ процесс нь тухайн одыг богино хугацаанд мөхөхөөс хамгаалана. Ялгарах энергийн нөлөөгөөр одны гадаргуу орчимд стеллар салхи үүснэ, мөн задгай сансарт энерги цацагдана<ref name="sunshine">{{cite web | last = Bahcall | first = John N. | date = June 29, 2000 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/articles/fusion/index.html | title = How the Sun Shines | publisher = Nobel Foundation | accessdate = 2006-08-30 }}</ref>. Цөм дэх устөрөгч шавхагдаж дуусахад тухайн одны масс [[нар|нарны массаас]]<ref name="late stages">{{cite web | last = Richmond | first = Michael | url = http://spiff.rit.edu/classes/phys230/lectures/planneb/planneb.html | title = Late stages of evolution for low-mass stars | publisher = Rochester Institute of Technology | accessdate = 2006-08-04 }}</ref> дор хаяж 0.4 дахин их болох ба цөм нь, эсвэл цөмийн гадаад хэсэг нь хүнд элементүүдээс тогтсон ийм одыг [[аварга улаан од]] гэж нэрлэнэ. Энэ төрлийн од нь мөхөж буй од бөгөөд улмаар хүнд элементүүдийг харьцангуй их хэмжээгээр агуулсан шинэ од үүсгэнэ<ref>{{cite web | url = http://observe.arc.nasa.gov/nasa/space/stellardeath/stellardeath_intro.html | title = Stellar Evolution & Death | publisher = NASA Observatorium | accessdate = 2006-06-08 | archive-date = 2008-02-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080210154901/http://observe.arc.nasa.gov/nasa/space/stellardeath/stellardeath_intro.html | url-status = dead }}</ref>. [[Хос од|Хос]] болон олон-одны систем нь хоёр ба түүнээс дээш одноос бүрдэх бөгөөд эдгээр однууд хоорондоо таталцлын хүчээр харилцан үйлчлэлцэж, биесээ тодорхой орбитоор тойрон эргэнэ. Хэрэв хоёр од хоорондоо ойрхон бол таталцлын хүчний харилцан үйлчлэл тэдгээр [[одны хөгжил]]д их хэмжээгээр нөлөөлнө<ref name="iben">{{cite journal | last = Iben | first = Icko, Jr. | title=Single and binary star evolution | journal=Astrophysical Journal Supplement Series | year=1991 | volume=76 | pages=55–114 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1991ApJS...76...55I }}</ref>. == Хэмжих нэгж == Ихэнхи тохиолдолд [[СИ|СИ системийн]] нэгжүүдийг ашиглана. Масс, гэрэлтэлт, радиус зэргийг Нартай харьцуулан хэмжинэ: :{| |[[Нарны масс (нэгж)|Нарны масс]]: |<math>M_\odot = 1.9891 \times 10^{30}</math>&nbsp;[[килограмм|кг]]<ref name="constants">{{cite journal | author = I.-J. Sackmann, A. I. Boothroyd | title=Our Sun. V. A Bright Young Sun Consistent with Helioseismology and Warm Temperatures on Ancient Earth and Mars | journal=The Astrophysical Journal | year=2003 | volume=583 | issue=2 | pages=1024–1039 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2003ApJ...583.1024S }}</ref> |- |[[Нарны гэрэлтэлт (нэгж)|Нарны гэрэлтэлт]]: |<math>L_\odot = 3.827 \times 10^{26}</math>&nbsp;[[Ватт]]<ref name="constants" /> |- |[[Нарны радиус (нэгж)|Нарны радиус]]: |<math>R_\odot = 6.960 \times 10^{8}</math> [[Метр|м]]<ref>{{cite journal | author=S. C. Tripathy, H. M. Antia | title=Influence of surface layers on the seismic estimate of the solar radius | journal=Solar Physics | year=1999 | volume=186 | issue=1/2 | pages=1–11 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1999SoPh..186....1T }}</ref> |} Ихээхэн хэмжээний урт, радиус зэргийг хэмжихдээ [[астрономийн нэгж]] ашиглана. == Одны хөгжил == {{Гол|Одны хөгжил}} {{sectionstub}} == Шинж чанар == Одны бараг бүх шинжийг түүний масс дээр тулгуурлан тодорхойж болно. Өөрөөр хэлбэл гэрэлтэлт, хэмжээ, хөгжлийн үе, нас зэргийг түүний масс дээр тулгуурлан тогтоож болно. === Нас === Ихэнхи одны нас 1 тэрбумаас 10 тэрбумын хооронд байдаг ба одоо мэдэгдэж буй хамгийн хөгшин од бол 13.2 тэрбум жилийн настай [[HE 1523-0901]] од юм<ref>{{cite news | author=Frebel, A.; Norris, J. E.; Christlieb, N.; Thom, C.; Beers, T. C.; Rhee, J. | title=Nearby Star Is A Galactic Fossil | publisher=Science Daily | date=May 11, 2007 | url=http://www.sciencedaily.com/releases/2007/05/070510151902.htm | accessdate=2007-05-10 }}</ref>. Их [[нягт]]тай, цул од богино хугацаанд мөхнө. Учир нь эдгээр одны цөм нь өндөр [[даралт]] дор орших тул устөрөгч нь богино хугацаанд шавхагдаж дуусдаг байна. Иймэрхүү цул од дунджаар 1 тэрбум жилийн дараа мөхдөг бол, жижиг од ([[улаан одой од]]) 10 тэрбумаас хэдэн зуун тэрбум жил орших боломжтой<ref>{{cite web | author = Naftilan, S. A.; Stetson, P. B. | date = 2006-07-13 | url =http://www.sciam.com/askexpert_question.cfm?articleID=000A6D41-76AA-1C72-9EB7809EC588F2D7&catID=3&topicID=2 | title =How do scientists determine the ages of stars? Is the technique really accurate enough to use it to verify the age of the universe? | publisher =Scientific American | accessdate = 2007-05-11 }}</ref><ref>{{cite journal | author=Laughlin, G.; Bodenheimer, P.; Adams, F. C. | title=The End of the Main Sequence | journal=The Astrophysical Journal | year=1997 | volume=482 | pages=420–432 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1997ApJ...482..420L | accessdate=2007-05-11 }}</ref>. === Химийн найрлага === Од үүсэж эхлэх үед тухайн одны массын 70% нь устөрөгч, 28% нь гели, үлдэх хэсэг нь бусад [[хүнд элемент|хүнд элементүүд]] байна. [[Төмөр]] нь өргөн тархалттай, хэмжихэд харьцангуй хялбар тул одны найрлага дахь хүнд элементийг тухайн одны агаар мандал дахь төмрийн агуулгатай харьцуулан тооцдог байна. Од үүсгэдэг мананцар нь [[супернова тэсрэлт]]ийн улмаас хүнд элементээр тасралтгүй баяжиж байгаа тул одны химийн элементийн найрлагаар тухайн одны насыг тодорхойлох боломжтой<ref>{{cite web | date = September 12, 2006 | url = http://www.eso.org/outreach/press-rel/pr-2006/pr-34-06.html | title = A "Genetic Study" of the Galaxy | publisher = ESO | accessdate = 2006-10-10 | archive-date = 2008-07-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080706165740/http://www.eso.org/outreach/press-rel/pr-2006/pr-34-06.html | url-status = dead }}</ref>. Хамгийн бага төмрийн агуулгатай од нь HE1327-2326 одой од бөгөөд Нар дахь төмрийн агуулгын 1/200,000-тэй тэнцэнэ<ref>{{cite web | date = April 17, 2005 | url = http://www.sciencedaily.com/releases/2005/04/050417162354.htm | title = Signatures Of The First Stars | publisher = ScienceDaily | accessdate = 2006-10-10 }}</ref>. Харин хамгийн их төмрийн агуулгатай од нь [[14 Геркулус]] бөгөөд Нарнаас 3 дахин их төмрийн агуулгатай<ref>{{cite journal | last=Feltzing | first=S. | coauthors=Gonzalez, G. | title=The nature of super-metal-rich stars: Detailed abundance analysis of 8 super-metal-rich star candidates | journal=Astronomy & Astrophysics | year=2000 | volume=367 | pages=253-265 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2001A&A...367..253F | accessdate=2007-11-27 }}</ref>. === Диаметр === Однууд нь Дэлхийгээс асар хол зайд орших тул шөнө цэг шиг жижиг, мөн Дэлхийн [[агаар мандал|агаар мандлаас]] болж анивчиж буй мэт харагддаг байна. Одны хэмжээ нь 20-40 км-ээс ([[нейтрон од]]) эхлээд Нарны диаметрээс 650 дахин их буюу ойролцоогоор 0.9 тэрбум км (жишээлбэл,[[Бетелгейз]]) хүртэл хэлбэлзэнэ<ref>{{cite web | last = Davis | first = Kate | date = December 1, 2000 | url = http://www.aavso.org/vstar/vsots/1200.shtml | title = Variable Star of the Month—December, 2000: Alpha Orionis | publisher = AAVSO | accessdate = 2006-08-13 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20030705130559/http://www.aavso.org/vstar/vsots/1200.shtml | archivedate = 2003-07-05 | url-status = dead }}</ref>. === Кинематик === {{sectionstub}} Нарыг тойрон эргэх нарны аймгийн гаригуудын хөдөлгөөний судалгаа нь [[галактик]]ийн бусад оддын үүсэл, нас, бүтэц, хөгжил зэргийг тайлбарлахад ихээхэн хувь нэмэр оруулна. === Соронзон орон === [[Файл:suaur.jpg|thumb|СУ Аур одны (залуу од) гадаргуугийн соронзон орон]] [[Соронзон орон]] нь одны дотоодод конвекцийн хөдөлгөөн үүсэж буй хэсэгт бий болно. Соронзон орны хэмжээ нь одны масс, найрлагаас, харин гадаргуугийн соронзон идэвхижилт нь одны эргэлтийн зэргээс хамаарна. Энэ гадаргуугийн идэвхижилт нь [[одны толбо|одны толбыг]] үүсгэнэ. Одны толбо гэдэг нь бусад гадаргуугийн хэсэгтэй харьцуулахад харьцангуй бага температуртай, хүчтэй соронзон орон бүхий талбайнууд юм. Залуу, хурдан эргэлдэх однууд нь ихээхэн [[соронзон орон]]той байх тул гадаргуугийн өндөр идэвхижилттэй байна. Харин удаан эрлгэлттэй, хөгшин однууд нь гадаргуугийн соронзон идэвхижилт бага байна<ref>{{cite web | last = Berdyugina | first = Svetlana V. | year=2005 | url =http://solarphysics.livingreviews.org/Articles/lrsp-2005-8/ | title =Starspots: A Key to the Stellar Dynamo | publisher =Living Reviews | accessdate = 2007-06-21 }}</ref>. === Масс === Одоогоор мэдэгдэж буй хамгийн хүнд, цул од бол [[Эта Карини]]<ref>{{cite web | last = Nathan | first = Smith | date = 1998 | url = http://www.astrosociety.org/pubs/mercury/9804/eta.html | title = The Behemoth Eta Carinae: A Repeat Offender | publisher = Astronomical Society of the Pacific | accessdate = 2006-08-13 | archive-date = 2016-06-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160618222023/http://www.astrosociety.org/pubs/mercury/9804/eta.html | url-status = dead }}</ref> бөгөөд Нарнаас 100-150 дахин хүнд юм. Ийм одны нас нь хэдэн сая жил байна. [[Нумын орд]]ны оддод хийсэн сүүлийн үеийн судалгааны үр дүнгээр, одны массын хамгийн дээд хэмжээг 150 [[нарны масс (нэгж)|нарны масс]] гэж тооцсон байна<ref>{{cite news | title=NASA's Hubble Weighs in on the Heaviest Stars in the Galaxy | publisher=NASA News | date=March 3, 2005 | url=http://www.nasa.gov/home/hqnews/2005/mar/HQ_05071_HST_galaxy.html | accessdate=2006-08-04 | archive-date=2020-04-10 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200410212238/https://www.nasa.gov/home/hqnews/2005/mar/HQ_05071_HST_galaxy.html | url-status=dead }}</ref>. [[Их тэсрэлт]]ийн дараагаар үүссэн анхны однуудын масс >300 нарны масс байсан байж болох юм<ref>{{cite news | title=Ferreting Out The First Stars | publisher=Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics | date=September 22, 2005 | url=http://cfa-www.harvard.edu/press/pr0531.html | accessdate=2006-09-05 }}</ref>. === Эргэлт === Одны тэнхлэгийн эргэлтийг [[спектроскоп]]ийн тусламжтайгаар ойролцоогоор, эсвэл [[одны толбо|одны толбын]] шилжилтээр харьцангуй нарийвчлалтайгаар тодорхойлж болно. Залуу одны эргэлт хурдан, ойролцоогоор >100 км/сек байна. Жишээлбэл, B-ангийн од болох [[Ачернар]]ын эргэлт 225 км/сек байдаг. Энэ одны экваторын болон туйлын диаметрийн зөрүү >50% байна. Хэрэв одны эргэлтын хурд 300 км/сек-ээс их болвол тухайн од сөнөх (задрах) болно<ref>{{cite news | title=Flattest Star Ever Seen | publisher=ESO | date=[[June 11]], [[2003]] | url=http://www.eso.org/outreach/press-rel/pr-2003/pr-14-03.html | accessdate=2006-10-03 | archive-date=2006-10-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061007165607/http://www.eso.org/outreach/press-rel/pr-2003/pr-14-03.html | url-status=dead }}</ref>. 300 км/сек нь од задралгүйгээр эргэх хурдны дээд хязгаар юм. Нар нь тэнхлэгээ 25-35 хоногт нэг бүтэн эргэдэг ба хурд нь 1.994 км/сек байдаг. === Температур === Одны гадаргуугийн температур нь одны радиус, цөмөөс ялгарч буй энергийн хэмжээнээс хамаарна. Одны гадаргуугийн температурыг [[одны өнгөний индекс]]ээр тодорхойлно<ref name='astronomynotes'>{{cite web |url=http://www.astronomynotes.com/starprop/s5.htm |title=Properties of Stars: Color and Temperature |accessdate=2007-10-09 |last=Strobel |first=Nick |date=2007-08-20 |work=Astronomy Notes |publisher=Primis/McGraw-Hill, Inc. |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070626090138/http://www.astronomynotes.com/starprop/s5.htm |archivedate=2007-06-26 |url-status=live }}</ref>. Цул оддын хувьд гадаргуугийн температур нь 50,000 [[Кельвин|K]] байна. Нартай ойролцоо жижгэвтэр одны гадаргуугийн температур хэдэн мянган К, харин [[Аварга улаан од]]ны температур харьцангуй бага ойролцоогоор 3,600 K байна. == Ангилал == {{Гол|Одны ангилал}} {{sectionstub}} Од нь оддын системээсээ хамаарч хэлбэр төрх, үндсэн шинж, үүсэл хувирлаа тогтоож оршино. == Ишлэл == {{reflist|2}} == Гадаад холбоос == * [http://science.howstuffworks.com/star1.htm How Stars Work] at HowStuffWorks * [https://web.archive.org/web/20050508094147/http://www.nasa.gov/worldbook/star_worldbook.html Star, World Book @ NASA] * [http://www.astro.uiuc.edu/~kaler/sow/sow.html Portraits of Stars and their Constellations]. University of Illinois * [http://simbad.u-strasbg.fr/sim-fid.pl Query star by identifier, coordinates or reference code]. Centre de Données astronomiques de Strasbourg * [http://www.assa.org.au/sig/variables/classifications.asp How To Decipher Classification Codes]. Astronomical Society of South Australia * [https://web.archive.org/web/20090323042810/http://mydob.co.uk/community_star.php Live Star Chart] View the stars above your location [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Од| ]] [[Ангилал:Оддын физик]] sldbkyidktnxigarsnamq6inemwur7r 0 6254 859207 856119 2026-06-18T12:32:25Z Enkhsaihan2005 64429 859207 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | common_name = Их Британи | linking_name = Их Британи<!--Note: "the" required here as this entry used to create wikilinks--> | native_name = {{native name|en|United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland}} | conventional_long_name = Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Хаант Улс | image_flag = Flag of the United Kingdom (1-2).svg | flag_type = [[Их Британийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = [[File:Royal Coat of Arms of the United Kingdom (Tudor crown).svg|x95px]] | symbol_type = [[Их Британи Улсын хааны сүлд|Сүлд]] | other_symbol = [[File:Coat of arms of the United Kingdom in Scotland.svg|x95px]] | other_symbol_type = [[Шотландын төрийн сүлд#Одоогийн хэрэглээ|Шотланд дахь хааны сүлд]]: | national_motto = | national_anthem = "[[Их Британийн төрийн дуулал|God Save the King]]"{{Efn|Үг нь уламжлалын асуудал тул төрийн дууллын зөвшөөрөгдсөн хувилбар байхгүй; ихэвчлэн эхний бадаг л дуулагддаг.<ref>{{Cite web |date=15 January 2016 |title=National Anthem |url= https://www.royal.uk/national-anthem |access-date=4 June 2016 |publisher=The Royal Family |last1=Berry |first1=Ciara }}</ref> No statute has been enacted designating "God Save the King" as the official anthem. In the English tradition, such laws are not necessary; [[proclamation]] and usage are sufficient to make it the national anthem. "God Save the King" also serves as the [[Honors music|Royal anthem]] for certain [[Commonwealth realms]]. The words ''King, he, him, his'', used at present, are replaced by ''Queen, she, her'' when the monarch is female.}}<br />''Бурхан Хааныг хамгаал''<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;"> </div> | image_map = {{Switcher|[[File:Europe-UK (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Europe-UK.svg|upright=1.15|frameless]]|Европын газрын зураг|[[File:Territorial waters - United Kingdom.svg|upright=1.15|frameless]]|Далайн чанад дахь нутаг дэвсгэр,<br /> Титмийн хараат нутаг болон [[Их Британийн эдийн засгийн онцгой бүс|эдийн засгийн онцгой бүс]]|default=1}} | map_caption = {{Map_caption|countryprefix=|location_color=хар ногоон|region=Европ|region_color=хар саарал}} | capital = [[Лондон]] | coordinates = {{Coord|51|30|N|0|7|W|type:city}} | largest_city = capital | languages_type = Албан ёсны хэл<br /> {{Nobold|болон үндэсний хэл}} | languages = {{indented plainlist| * [[Англи хэл|Англи]] (''[[де-факто]]'')<!--Note: Just English, don't add "British English"--> }} | languages2_type = Нутгийн болон цөөнхийн хэл{{Efn|Скотс, Ольстер Скотс, Уэльс, Корн, Шотланд-Гали болон Ирланд хэлнүүд нь [[Европын Зөвлөл]]ийн [[Бүс нутгийн болон цөөнхийн хэлний тухай Европын Харти]]йн дагуу [[нутгийн хэл|нутгийн]] эсвэл [[цөөнхийн хэл|цөөнхийн]] гэж ангилагддаг.<ref name="reglang">{{Cite web |title=List of declarations made with respect to treaty No. 148 |url=http://conventions.coe.int/treaty/Commun/ListeDeclarations.asp?CL=ENG&NT=148&VL=1 |access-date=12 December 2013 |publisher=[[Council of Europe]] |archive-date=12 Арван хоёрдугаар сар 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212175720/http://conventions.coe.int/treaty/Commun/ListeDeclarations.asp?CL=ENG&NT=148&VL=1 |url-status=dead }}</ref> Эдгээр хэлийг сурталчлах тодорхой үүрэг хариуцлага үүнд багтана.<ref>{{Cite web |title=Welsh language on GOV.UK – Content design: planning, writing and managing content – Guidance |url=https://www.gov.uk/guidance/content-design/welsh-language-on-gov-uk |access-date=3 August 2018 |website=www.gov.uk}}; {{Cite news |title=Welsh language scheme |work=GOV.UK |url=https://www.gov.uk/government/organisations/department-for-transport/about/welsh-language-scheme |access-date=3 August 2018}}; {{Cite news |title=Welsh language scheme |work=GOV.UK |url=https://www.gov.uk/government/organisations/home-office/about/welsh-language-scheme |access-date=3 August 2018}}</ref> Мөн [[Их Британийн хэлнүүд]] үзнэ үү. Уэльс улсад Уэльс хэл нь ''[[де-юре]]'' хязгаарлагдмал албан ёсны статустай, түүнчлэн үндэсний засгийн газрын үйлчилгээ үзүүлэхэд хязгаарлагдмал байдаг.}} | languages2 = {{Hlist <!--Anglo--> |[[Скотс хэл]] |[[Ольстер Скотс хэлний аялгууд|Ольстер Скотс хэл]] <!--Brittonic--> |[[Уэльс хэл]] |[[Корн хэл]] <!--Goidelic--> |[[Шотланд-Гали хэл]] |[[Ирланд хэл]] |[[Британийн дохионы хэл]] }} | ethnic_groups = {{Unbulleted list|item_style=white-space:nowrap; |87.1% [[Их Британи дахь цагаан арьстнууд|Цагаан]] |7.0% [[Британийн Азичууд|Ази]] |3.0% [[Хар Британичууд|Хар]] |2.0% [[Холимог (Их Британийн угсаатны бүлэг)|Холимог]] |0.9% бусад }} | ethnic_groups_year = [[2011 оны Их Британийн хүн амын тооллого|2011]] | religion = {{Ublist |item_style=white-space:nowrap; |title = [[Их Британи дахь шашин шүтлэг|Янз бүр]] |59.5% [[Их Британи дахь шашин шүтлэг#Христийн шашин|Христийн шашин]] |25.7% Шашингүй |4.4% [[Их Британи дахь лалын шашин|Ислам]] |1.3% [[Их Британи дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] |0.7% [[Их Британи дахь шашин шүтлэг|Сикхизм]] |1.2% [[Их Британи дахь шашин шүтлэг|бусад]] |7.2% шийдээгүй |group="N"}} | religion_year = 2011 | religion_ref = <ref name=Weller>{{cite journal|title=Balancing within Three Dimensions: Christianity, Secularity, and Religious Plurality in Social Policy and Theology|first=Paul|last=Weller|year=2016|journal=Studies in Interreligious Dialogue|volume=26|issue=2|pages=131–146|doi=10.2143/SID.26.2.3200411}}</ref><ref name=CusickStorry>{{cite book|chapter=Religion|first1=Edmund|last1=Cusick|first2=Mike|last2=Storry|title=British Cultural Identities|editor-first1=Mike|editor-last1=Storry|editor-first2=Peter|editor-last2=Childs|year=2017|edition=5th|publisher=Routledge|location=London|pages=239–266|isbn=978-1315440590}}</ref> | demonym = {{Hlist|[[Британичууд]]}} | membership = {{Plainlist| * [[Англи]] * [[Шотланд]] * [[Уэльс]] * [[Умард Ирланд]]}} | membership_type = [[Их Британийн харьяат улс|Харьяат улсууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]]{{Efn|Хэдийгээр Нэгдсэн Вант Улс нь уламжлал ёсоор нэгдмэл улс гэж тооцогддог байсан ч [[Вернон Богданор]]ын<ref>{{Cite book |last=Bradbury |first=Jonathan |url=https://books.google.com/books?id=c3QWEAAAQBAJ&q=%2522union+state%2522+UK+unitary&pg=PA19 |title=Constitutional Policy and Territorial Politics in the UK: Volume 1: Union and Devolution 1997–2012 |date=2021 |publisher=Policy Press |isbn=978-1-5292-0588-6 |pages=19–20}}</ref> болон бусдын дэвшүүлсэн "эвслийн улс" гэсэн тодорхойлолт нь 1990-д онд Их Британид эрх мэдлийг шилжүүлэх тухай хууль батлагдсанаас хойш улам бүр нөлөөтэй болсон.<ref>{{Cite book |last=Leith |first=Murray Stewart |url=https://books.google.com/books?id=PeBvAAAAQBAJ&q=Uk+%2522unitary+state%2522&pg=PA39 |title=Political Discourse and National Identity in Scotland |date=2012 |publisher=Edinburgh University Press |isbn=978-0-7486-8862-3 |page=39}}</ref> Эвслийн улс нь нэгдмэл улсаас ялгаатай нь гол эрх мэдэлтэй байхын зэрэгцээ түүний бүрэлдэхүүн хэсгүүдийн түүхэн эрх, дэд бүтцийн эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрдөг.<ref>{{Cite book |last1=Gagnon |first1=Alain-G. |url=https://books.google.com/books?id=g0ahE2fTxS0C&q=%2522union+state%2522+UK+unitary&pg=PA47 |title=Multinational Democracies |last2=Tully |first2=James |date=2001 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-80473-8 |page=47}}; {{Cite book |last=Bogdanor |first=Vernon |title=Constitutional Reform in the United Kingdom: Practice and Principles |date=1998 |publisher=Hart Publishing |isbn=978-1-901362-84-8 |editor-last=Beatson |editor-first=Jack |location=Oxford |page=18 |chapter=Devolution: the Constitutional Aspects |chapter-url=https://books.google.com/books?id=YEEgDsCYmbQC&q=%2522union+state%2522+UK+unitary&pg=PA18}}</ref>}} [[Парламентын засаглалын систем|парламентын]] [[үндсэн хуульт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Их Британийн хаант засаг|Хаан]] | leader_name1 = [[III Чарльз]] | leader_title2 = [[Их Британийн Ерөнхий сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Кир Стармер]] | legislature = [[Их Британийн Парламент|Парламент]] | upper_house = [[Лордуудын Танхим]] | lower_house = [[Их Британийн Төлөөлөгчдийн Танхим|Төлөөлөгчдийн Танхим]] | sovereignty_type = [[Их Британийн түүх|Түүх]] | established_event1 = [[1535 ба 1542 оны Уэльсийн тухай хуулиуд|Уэльс дэх хуулийн тухай акт]] | established_date1 = 1535 болон 1542 | established_event2 = [[Титмүүдийн холбоо]] | established_date2 = 3 сарын 24, 1603 он | established_event3 = [[Холбооны гэрээ (1706)|Холбооны гэрээ]] | established_date3 = 7 сарын 22, 1706 он | established_event4 = [[1707 оны Холбооны тухай хуулиуд|Англи-Шотландын Холбооны Акт]] | established_date4 = 5 сарын 1, 1707 он | established_event5 = [[1800 оны Холбооны тухай хууль|Их Британи-Ирландын Холбооны Акт]] | established_date5 = 1 сарын 1, 1801 он | established_event6 = [[1922 оны Ирландын Чөлөөт Улсын Үндсэн Хуулийн тухай хууль|Ирландын Чөлөөт Улсын Үндсэн Хуулийн тухай акт]] | established_date6 = 12 сарын 5, 1922 он | area_km2 = 242,495 | area_footnote = <ref>{{Cite report |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012/Table03.pdf |title=Demographic Yearbook – Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |publisher=United Nations Statistics Division |access-date=9 August 2015 |year=2012}}</ref> | area_rank = 78 | area_sq_mi = 93628 | percent_water = 1.51 (2015)<ref>{{Cite web |title=Surface water and surface water change |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER# |access-date=11 October 2021 |publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD)}}</ref> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 68,138,484<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=United Kingdom|access-date=21 March 2023}}</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 22 | population_census = 63,182,178<ref>{{Cite web |title=2011 UK censuses |url=http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/uk-census/index.html |access-date=17 December 2012 |publisher=Office for National Statistics |archive-date=31 Нэгдүгээр сар 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160131125807/http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/uk-census/index.html |url-status=dead }}</ref> | population_census_year = 2011 | population_census_rank = 22 | population_density_km2 = 270.7 | population_density_sq_mi = 701.2 | population_density_rank = 50 | GDP_PPP = {{Increase}} $3.847&nbsp;их наяд<ref name="IMFWEOUK">{{Cite web |date=April 2023|title=World Economic Outlook database: April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=1980&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=1&sort=subject&ds=.&br=1 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 10 | GDP_PPP_per_capita = {{Increase}} $56,471<ref name="IMFWEOUK"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 28 | GDP_nominal = {{Increase}} $3.159&nbsp;их наяд<ref name="IMFWEOUK"/> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 6 | GDP_nominal_per_capita = {{Increase}} $46,371<ref name="IMFWEOUK"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 22 | Gini = 36.6 | Gini_year = 2019 | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref>{{Cite web |title=Inequality – Income inequality |url=https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm |access-date=25 July 2021 |website=us.oecd.org |publisher=[[OECD]]}}</ref> | HDI = 0.929<!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref>{{Cite web |date=8 September 2022 |title=Human Development Report 2021/2022 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |access-date=8 September 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 18 | currency = [[Фунт стерлинг]]{{Efn|Эрх чөлөөлөгдсөн зарим улсууд, титэм хараат улсууд болон Британийн хилийн чанад дахь нутаг дэвсгэрүүд өөрсдийн фунтыг гаргадаг, эсвэл өөр улсын мөнгөн тэмдэгтийг ашигладаг.. Илүү их мэдээллийг [[Британийн мөнгөн тэмдэгтүүдийн жагсаалт]]аас харна уу.}} | currency_code = GBP | utc_offset = +0 | time_zone = [[Гринвичийн стандарт цаг]], [[Баруун Европын Цаг|БЕЦ]] | utc_offset_DST = +1 | time_zone_DST = [[Британийн Зуны Цаг]], [[Баруун Европын Зуны Цаг|БЕЗЦ]] | DST_note = | date_format = {{plainlist| * {{Abbr|өө|өдөр}}/{{Abbr|сс|сар}}/{{Abbr|жжжж|жил}} * {{Abbr|жжжж|жил}}-{{Abbr|сс|сар}}-{{Abbr|өө|өдөр}}&nbsp;([[Манай эрин|МЭ]]) }} | drives_on = зүүн{{Efn|Хоёр далайн чандын нутаг дэвсгэрийг эс тооцвол: [[Гибралтар]] болон [[Британийн Энэтхэгийн далайн нутаг дэвсгэр]]}} | calling_code = [[Их Британи дахь утасны дугаар|+44]] | cctld = [[.uk]]{{Efn|[[.gb]] домейныг мөн Их Британид олгосон ч хэрэглээ нь бага.}} }} '''Их Британи''', албан ёсоор '''Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Хаант Улс'''<ref>{{Cite web|title=Монгол хэлний зөв бичих дүрмийн журамласан толь|trans-title=|author=|work=toli.gov.mn|date=|access-date=21 January 2023|url=http://toli.gov.mn/country|language=mn|quote=Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Хаант Улс}}</ref> (<small>''[[товчлол|товч.]]</small>'' '''ИБУИНХУ'''; {{lang-en|The United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland, United Kingdom, UK}}) нь баруун хойд [[Европ|Европт]], эх газрын баруун хойд эргээс холгүй оршдог арлын [[улс]] юм. Энэ улс нь [[Англи]], [[Шотланд]], [[Уэльс]], [[Умард Ирланд]] гэсэн 4 улсаас бүрдэнэ. Газар нутаг нь Их Британи арал, Ирланд арлын зүүн хойд хэсэг болон Британийн арлуудыг хүрээлсэн ихэнх жижиг арлуудаас бүрдэнэ. Умард Ирланд нь дангаараа [[Бүгд Найрамдах Ирланд Улс|Бүгд Найрамдах Ирланд улстай]] газраар хиллэдэг. Үүнийг эс тооцвол Нэгдсэн Вант улс нь [[Атлантын далай]], [[Хойд тэнгис|Умард тэнгис]], [[Ла-Маншийн хоолой]], Селтик тэнгис, [[Ирландын тэнгис|Ирландын тэнгисээр]] хүрээлэгдсэн байдаг. Нэгдсэн Вант Улсын нийт нутаг дэвсгэр нь 243,610 хавтгай дөрвөлжин километр бөгөөд 2021 оны байдлаар 67 сая гаруй хүн амтай болно. 1707 онд [[Английн Вант улс|Английн Вант Улс]] болон Шотландын Вант Улс хооронд байгуулсан Холбооны гэрээний үр дүнд энэхүү хоёр улс нэгдэж Нэгдсэн Вант улс байгуулсан бөгөөд сүүлд 1801 онд Ирланд Вант улстай нэгдэж Их Британи, Ирландын Нэгдсэн Вант Улсыг байгуулжээ. Ирландын ихэнх хэсэг нь 1922 онд Нэгдсэн Вант улсаас салж тусгаар тогтносоор, одоогийн дүр төрхөө олж, 1927 онд нэрээ албан ёсоор Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улс болгон баталжээ. Газар нутагтай нь ойролцоо байрлах Мэн, Гернси, болон Жерси арал нь Нэгдсэн Вант улсын бүрэлдэхүүнд хамаарахгүй ч, Титмийн газар нутаг (''Crown Dependencies'') гэдгийн хүрээнд Британийн засгийн газар тэдний батлан хамгаалах болон олон улсын харилцаанд төлөөлөх эрх үүргийг эдэлнэ. Нэгдсэн Вант улс нь анхны аж үйлдвэржсэн орон бөгөөд 19-р зууны дийлэнх болон 20-р зууны эхэн үе буюу 1815-1914 оны "Пакс Британника"-ын үеэр дэлхийн хамгийн нөлөө бүхий гүрэн байв. 1920-иод онд газар нутгийн оргил үедээ Британийн эзэнт гүрэн дэлхийн газар нутаг болон хүн амын бараг дөрөвний нэгийг эзэлж байсан бөгөөд түүхэн дэх хамгийн том [[Гүрэн|эзэнт гүрэн]] байв. Гэвч Дэлхийн Нэгдүгээр болон Хоёрдугаар дайнд оролцсон нь Нэгдсэн Вант Улсын эдийн засгийг ихээхэн хохироож, мөн дэлхийн колоничлолын эсрэг хөдөлгөөний улмаас Британийн эзэнт гүрний ихэнх колони улсууд тусгаар тогтносон. Британийн нөлөө нь хуучин колони байсан орнуудын эрх зүй болон улс төрийн системээс харагдах боломжтой бөгөөд Нэгдсэн Вант улс соёлын хүрээнд, ялангуяа хэл, уран зохиол, хөгжим болон спортын хүрээнд дэлхийд ихээхэн нөлөөтэй хэвээр байна. [[Англи хэл]] нь дэлхийн хамгийн түгээмэл ярианы хэл бөгөөд уугуул хэлээр дэлхийд гуравт жагсдаг байна. Нэгдсэн Вант улс нь үндсэн хуульт хаант засагтай парламентын ардчилсан улс юм. Төрийн тэргүүн нь Хаан [[III Чарльз]] юм. Нэгдсэн Вант Улсын (мөн Английн) нийслэл нь [[Лондон]] бөгөөд хүн амаар хамгийн том хот болно. [[Эдинбург]], [[Кардифф]], [[Белфаст]] хотууд нь Шотланд, Уэльс, Умард Ирландын улсын нийслэлүүд юм. Бусад томоохон хотуудад [[Бирмингем]], [[Манчестер]], [[Глазго]], [[Лийдс]] зэрэг орно. Их Британи нь Англи ба Уэльс, Шотланд, Умард Ирланд гэсэн гурван өөр хууль эрх зүйн харьяаллаас бүрддэг. Энэ нь эдгээр бүсүүд Их Британид нэгдсэний дараа оршин тогтнож байсан хууль эрх зүйн тогтолцоогоо хадгалж үлдсэнтэй холбоотой юм. 1998 оноос хойш Шотланд, Уэльс, Умард Ирланд эрх мэдлийн хүрээнд харьцангуй ялгаатай өөр өөрийн эрх мэдлийн засгийн газар, хууль тогтоох байгууллагатай болсон. Нэгдсэн Хаант Улс нь өндөр хөгжилтэй орон ба [[эдийн засаг]] нь дотоодын нийт бүтээгдэхүүнээр дэлхийд зургаад (худалдан авах чадварын паритетаар тооцсон [[үндэсний нийт бүтээгдэхүүн]]) эсвэл есөд (нэрлэсэн ҮНБ) орно. Энэхүү улс нь олон улсад эрх зүйн дагуу [[цөмийн зэвсэг]] эзэмших эрх бүхий улс бөгөөд цэргийн зардлаар дэлхийд дөрөвдүгээрт жагсдаг. Нэгдсэн Вант улс нь [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөл|Аюулгүйн Зөвлөлийн]] байнгын гишүүн бөгөөд Европын Зөвлөл, Их Долоо, [[НАТО]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага]], [[Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл]] зэрэг байгууллагуудын гишүүн юм. == Газар зүй == [[Зураг:Uk topo en.jpg|thumb|150px|left|Их Британи арлын физик газар зүйн зураг]] [[Зураг:BenNevis2005.jpg|thumb|left|180px|Бен-Невис]] [[Зураг:Severn_Aerial.jpg|thumb|180px|right|Северн мөрний гүүр]] [[Зураг:Plymouth_hoe_from_mountbatten_2.jpg|thumb|180px|left|Плимут. Бүрхэг өдөр]] Их Британи 243,610 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|78-р том орон]] юм. === Байрлал === Хойд өргөргийн 49° — 61°, баруун уртгийн 9° зүүн уртрагийн 2° дотор [[Их Британи арал|Их Британи]], [[Ирланд]] зэрэг арлууд ([[Британийн олтриг]]) дээр оршдог арлын орон ба газар зүйн байрлалаар [[Европ]] тив, [[Өрнөд Европ]]т хамаарна. Их Британи арлын дорнод талаар Умард тэнгис, өмнөд талаар [[Ла-Маншийн хоолой]], хоолойн цаана [[Франц]] улс байна. Хамгийн богино зайндаа 35 км бөгөөд усан доогуур хоёр улсыг холбосон авто зам бүхий хонгил тавигдсан. Арлын баруун өмнөд талаар [[Ирландын тэнгис]], баруун хойд талаар [[Атлантын далай]] байна. Их Британийн эргийн урт — 11,073 км. Их Британи улсын нутаг дэвсгэрийн 130427 км² нь [[Англи]], 78772 км² нь [[Шотланд]], 20778 км² нь [[Уэльс]], 13843 км² нь [[Умард Ирланд]] орных байдаг. Их Британи арлыг тойроод 1000 гаран арал байна. Мөн үндсэн орноос хэдэн мянган километрийн алс [[Фолклендийн олтриг]] ([[Аргентин]]тай маргаантай), Өмнө Жорж-Өмнө Сэндвичийн арал, Бермуд, [[Гибралтар]] зэрэг далайн чанад нутаг байдаг. === Газрын гадарга === Англи ерөнхийдөө нам доор газар байдаг бол Уэльс, Шотланд уулархаг газар юм. Английн баруун хойд талд Пенниний нуруу гэж бий. Шотландын уулархаг баруун хойд талыг Хайленд (Шотландын өндөрлөг), Лоуленд (нам доор газар) гэдэг. Шотландын өндөрлөгт арлын хамгийн өндөр цэг Бен Невис (1343 м) байна. Уэльсийг өмнөд, дундад, умард гэж гурав хуваах ба өмнөд хэсэг нь илүү уулархаг. Нам доор, эрэг газраар Глазго, Эдинбург, Кардифф зэрэг гол хотууд байна. === Усны зүй === Англиар Темза, Северн, Трент, Хамбер зэрэг гол урсдаг бол Шотландаар Тей, Уэльс Англи хоёрыг дамжин Северн, Уай, Умар Ирландаар Банн зэрэг гол урсана. === Уур амьсгал === Их Британийн өмнөд тал арай дулаан, баруун тал арай чийглэг. Баруун хойд нутгийн Шотландын өндөрлөгт жилд 3000 мм хур буудаг бол зүүн өмнөд нутгийн [[Кэмбридж]]ид 500 м хур тунадастай. I сард өдөртөө 7°C, шөнөдөө 1°C, VII сард өдөртөө 21°C, шөнөдөө 12°C дулаан байна. == Хүн ам зүй == {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам<ref>[http://www.ons.gov.uk/ons/rel/pop-estimate/population-estimates-for-uk--england-and-wales--scotland-and-northern-ireland/mid-2014/sty---overview-of-the-uk-population.html Overview of the UK Population.]{{Dead link|date=Тавдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | 1801 || 16,300,000 |- | 1851 || 27,368,800 |- | 1900 || 41,154,600 |- | 1950 || 50,381,500 |- | 1970 || 55,632,200 |- | 1990 || 57,237,500 |- | 2013 || 64,105,654 |- |} Их Британи улсад 2013 онд 64,105,654 хүн амьдарч байна. Дэлхийд 21-р олон хүнтэй улс юм. Хүн амын өсөлт - 0.5 %. Үүнээс 52 сая Англи, 6 сая Шотланд, 3 сая Уэльс, 2 сая Умард Ирландын оршин суугч юмсанжээ. === Ард түмэн === Их Британи олон угсаатан, төрхтний орон юм. Хүн амын 87% цагаан арьстан юм. 2.3% Энэтхэг, 1.9% Пакистан, 0.7% Бангладеш , 0.7 хувь Хятад, 1.4 хувь бусад, бүгд 7 хувь нь Азиас гаралтай хүн байна. 3% Африк, Карибаас гаралтай хар арьстан, 2% холимог арьстан, 1% бусад ангийн хүн байна. === Хот суурин === [[Зураг:050114_2495_london_city.jpg|thumb|left|200px|[[Лондон]]]] [[Зураг:View_of_Glasgow_from_Queens_Park.jpg|thumb|200px|[[Глазго]]]] {|class="wikitable" |+ 2010 оны хүн амын тоогоор: |- valign="top" | * [[Лондон]] (7,744,942) * [[Бирмингем]] (942,766) * [[Глазго]] (578,776) * [[Ливерпүүл]] (452,773) * [[Эдинбург]] (451,851) * [[Лидс]] (440,954) * [[Шеффилд]] (415,175) * [[Манчестер]] (396,322) || * [[Бристол]] (372,985) * [[Кардифф]] (316,793) * [[Лестер]] (296,596) * [[Бредфорд]] (278,984) * [[Ковентри]] (267,775) * [[Кингстон]] (265,615) * [[Белфаст]] (258,659) * [[Плимут]] (253,188) |} == Түүх == [[Зураг:Stonehenge2007_07_30.jpg|thumb|200px|[[Стоунхенж]]. НТӨ 2500 онд үүссэн гэгдэх дурсгалт газар]] === Эртний үе === Их Британий арал дээр 30,000 жилийн тэртээ хүн суурьшижээ. Төмөр зэвсгийн үе, НТӨ I мянганд [[бритон]], [[галл]] зэрэг [[кельт]] угсаатан оршин байв. НТӨ 55-54 онд [[Юлий Цезарь|Юлий Цезарийн]] аян дайнаар [[Эртний Ром|Ромтой холбогдож]] НТӨ 44 оноос Английн өмнөд, дорнод хэсэг, Уэльс, Шотландын нам доор хэсэг [[Ромын эзэнт гүрэн|Ромын эзэнт гүрний]] колони болсон. Ромын ноёрхол 409 онд унахад Умар Европоос [[англосакс]] гэсэн [[герман угсаатан]] ирж Хаант улс олныг үүсгэн суусан ба 600 оноос нэгдэж, христийн [[католик]] шашинд оржээ. === Дундад зуун === [[Зураг:Bayeux_Tapestry_WillelmDux.jpg|thumb|200px|Нормандын Уильям. 1066 он]] Христийн тооллын 9-р зуунд Дани, Норвегийн [[викинг]] улс довтлон ихэнх газрыг эзэлсэн. Вессексийн [[Альфред]] ван эзлэгдэлгүй үлдэж чадсан ба газар нутгаа нэгтгэж 956 онд [[Английн вант улс|Английн Хаант улс]] мэндэлжээ. [[Кнуд]] гэж сайн ван байсны дараа 1066 онд Нормандын [[Уильям]] гүн Английн II Харольдыг дийлж Английг эзэрхсэнээр язгууртны хүрээнд франц соёл нэвтэрсэн ба алсдаа англи соёлд уусчээ. Кельт угсааныхан шахагдан Шотланд, Уэльст суусан бөгөөд английн вангууд Уэльсыг эзлэвч Шотландыг эзэлж авч чаддаггүй байв. Английн вангийн удам өнөөгийн [[Франц]]ын баруун хэсэгт ноёрхож байсан бөгөөд 1202 оноос хойш Англи-Францын олон дайн болсны дотроос хамгийн алдартай нь [[Зуун жилийн дайн]] (1337–1453) байсан. === Сэргэн мандалт === Европын [[Сэргэн мандалтын үе|сэргэн мандалтын үед]] уламжлалт католик, шинэ протестант хоёрын дунд тэмцэл болж байв. 1542 онд [[Уэльс]] Английн харьяанд бүрэн орсон ба Ирланд [[Англи]]йн толгойлсон хувийн холбоонд нэгдсэн байдаг. Энэ үеэс [[Умард Ирланд]]ад Англи, Шотландын хүмүүс ихээр шилжин суусан. 1603 онд Шотландын VI Жеймсийн толгойлсон хувийн холбоонд Англи, [[Шотланд]], [[Ирланд]] орсон ба [[Эдинбург]]т байснаа [[Лондон]]д шилжин суужээ. 17-р зуунд холбоот гурван улс хэд хэдэн дайнд хамтаар орж байв. Мөн үед Англи тэнгис далайд гарч [[Хойд Америк|Умард Америк]]т колони үүсгэжээ. === Нэгдсэн улс === [[Зураг:Trafalgar-Auguste_Mayer.jpg|thumb|200px|Их Британийн хөлөг онгоц]] 1707 онд Англи, Шотланд албан ёсоор нэгдэж нэгэн Хаант улс болов. 18-р зуунд [[хэмжээт эрх хаант засаг]], [[парламентат ёс]] хөгжиж, анхны ерөнхий сайд (1721–1742) нь [[Роберт Вальполе]] байжээ. Их Британид иргэний дайн болж, Америк дахь колони тусгаар тогтнолын төлөө дайтаж 1783 онд [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] тусгаар тогтносноор Их Британийн колонийн гол сонирхол Энэтхэгт чиглэсэн. Их Британи далайн тээврийн худалдаа, боолын наймаанд тэргүүлж байв. 1801 онд Их Британи, Ирланд хоёр нэгдэж нэгэн Хаант улс болов. 19-р зуунд Их Британи эрчимтэй аж үйлдвэржиж, чөлөөт худалдаа цэцэглэжээ. Төрийн хэрэгт сэхээтнээс гадна дунд ангийнхан зүтгэх болж, газар тариалан фермэрт шилжиж, хотод анх ажилчин анги бий болсон. Францын [[Наполеон I Бонапарт|Напелеон]] дайнд ялагдсаны дараа Их Британи дэлхийн хамгийн хүчирхэг гүрэн болж, дэлхийн улс төрийн хэрэгт шууд нөлөөлж эхэлсэн. [[Канад]], [[Австрали]], [[Шинэ Зеланд]] өөртөө засах их эрх олж, аажимдаа тусгаар тогтножээ. === Колонийн задрал === [[Зураг:The_British_Empire.png|thumb|250px|Британийн эзэнт гүрэн]] Дэлхийн нэгдүгээр дайнд Их Британи нь Франц, [[Оросын Хаант Улс|Орос]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]тай эвсэж [[Герман]]тай байлдаж байв. Дайны дараа Үндэстний лигийн зөвшөөрлөөр Герман, [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] колонийг эзэн мэдэж байв. Энэ үед [[Британийн эзэнт гүрэн]] дэлхийн хуурай газрын 1/5-ыг хамаарч байсан. [[Ирланд]]ын үндсэрхэг үзэл сэргэж 1910 оноос хойш тэмцсээр 1922 онд тусгаар тогтносон бол Умард Ирландын ард түмэн Их Британид үлдэхээр шийдсэн. Дэлхийн хоёрдугаар дайны үед Их Британийг сэр [[Уинстон Черчилль]] удирдаж, Германы эсрэг байлдсан. 1944 онд Нормандад Америктай хамт цэргийн десант буулгаж дайны ялалтад хувь нэмэрлэж байсан ба Атлантын далайд Германтай, Умард Африкт [[Итали]]тай, Бирмд [[Япон]]той байлдаж байсан. Дайны дараа Колониуд тусгаар тогнож эхэлсэн ба 1947 онд [[Энэтхэг]] ([[Пакистан]], [[Бангладеш]] гэж Энэтхэгээс салсан) тусгаар тогтножээ. Тусгаар тогтносон улсууд [[Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл|Их Британийн Хамтын Нөхөрлөл]]д багтдаг бөгөөд зарим бага улсын нэр төдий төрийн тэргүүн нь Их Британийн хатан ван [[II Элизабет]] байсаар байна. [[Зураг:Международная Леонардо-премия 17.jpg|thumb|150px|[[Диана гүнж| Уэльсийн гүнж Диана]]]] === 1947 оноос хойш === Дайны дараа [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагыг]] байгуулалцав. Их Британи 1952 онд [[цөмийн зэвсэг]]тэй болсон. 1955 оны Израиль-Египетийн дайн [[Суэцийн хямрал]]д шинээр бий болсон Израилын талд орж дайтаж байв. АНУ, Их Британий улс төрийн нөлөө өсч [[Англи хэл]] олон улсын ойлголцлын нэгдүгээр хэл болж эхэлсэн байдаг. Их Британийг чиглэсэн тив дамнасан нүүдэл их явагдсанаас Их Британи цагаан, шар, хар олон арьстны орон болсон. 1954 оны Лондон-Парисын хурал, Өрнө Европын нэгдлээр эхэлсэн Европын интеграцчилал 1973 онд чөлөөт худалдаа, эдийн засгийн холбоо, 1992 онд [[Европын холбоо]] болон өөрчлөгдсөн байна. 1970 оноос эдийн засгийн хөгжил удааширсанд 1980 онд ерөнхий сайд [[Маргарет Тэтчер]] улсын үйлдвэрийг хувьчилж, хөрөнгийн зах зээлийг шинэтгэжээ. 1984 онд Умард тэнгисийн ёроолоос газрын тос олборлох болсон. Их Британи НҮБ, [[НАТО]], Европын холбоонд гол байр суурьтай байсаар байна. [[Афганистан]], [[Ирак]]ийн дайнд оролцсон. 2008 оны санхүүгийн хямралд өртсөн. 2014 онд Шотландын тусгаар тогтнох эсэх санал асуулгад 55% "хэрэггүй" гэсэн хариу гарчээ. == Төр засаг == Их Британи бол төрийн [[хэмжээт эрхт хаант засаг]]т хэлбэртэй, төрийн [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]] байгууламжтай бүрэн эрхт улс юм. [[Зураг:Elizabeth II greets NASA GSFC employees, May 8, 2007 edit.jpg|thumb|150px|[[II Элизабет]] хатан хан]] === Хаант ёс === Улсын ван буюу хатан хан нь төрийн тэргүүн гэхийн зэрэгцээ эв нэгдлийн бэлгэ тэмдэг юм. Хаант ёс мянгаад жил үргэлжлэхдээ ганцхан удаа түр хугацаагаар тасалдаж байжээ. 1649-1660 оны хооронд Бүгд найрамдах улс байсан. Их Британийн хан мөн Их Британийн хамтын нөхөрлөлийн нэр бүхий 15 орны бэлгэ тэмдгийн төрийн тэргүүн тул түүний төлөөлсөн амбан захирагч тухайн орныг удирддаг. Хаан нь ерөнхий сайд, сайд, шүүгч, зэвсэгт хүчний том тушаалтан, амбан захирагч, элчин сайд, сүмийн хамба нарыг ёслолын чанартай томилдог. Хаан гэмт хэрэгтэнд өршөөл үзүүлдэг бөгөөд хүмүүст цол хэргэм, одон тэмдэг шагнах ёслолын үүрэг гүйцэтгэдэг байна. Олон улсын харилцааны хувьд Хаан дайн зарлах, энхийг тогтоох, гадаад улсын хүлээн зөвшөөрөх, гэрээ батлах, нутаг дэвсгэрийн асуудлыг шийдэх эрхтэй. Хааны төрсөн өдрийг Английн үндэсний баяр болгон тэмдэглэдэг. Одоо үед [[II Элизабет|II Элизабет хатан]] хаан төр толгойлж байна. Тэр 1895-1952 онд хан байсан VI Георгийн ууган охин билээ. 1926 онд төрсөн Элизабет [[1952]] онд 26 настайдаа хан ширээнд заларснаас өдгөө 70 орчим жилийг үджээ. === Парламент === Улсын хууль тогтоох дээд байгууллага нь [[Их Британийн Парламент]] (''Parliament of the United Kingdom'') байна. Хоёр танхимтай. [[Зураг:Palace_of_Westminster,_London_-_Feb_2007.jpg|thumb|200px|left|Вестминстерийн ордон]] 19-р зуунаас Төлөөлөгчдийн Танхим ардчилагдсан байна. 1832 оны Их Шинэчлэлтийн Төсөл нь дунд ангийнханд сонгогдох эрхийг олгож, 1867, 1884 оны тогтоолоор ажилчин ангийнхан сонгогдох боломжтой болов. 1885 онд тэгш сонгуулийн тойргийг бий болгосон. 1911 оны парламентын шийдвэр нь Лордуудын Танхимын эрхийг хасжээ. 1918 онд анх 30 настай эмэгтэй хүн сонгогдож 1928 онд 26 настай эмэгтэй сонгогдож байв. 1969 оноос сонгогдох эрхийн доод насыг 18 болгож багасгасан. 1707 оны Англи-Шотландын холбоо нь Парламентад 16 Шотланд язгууртан, 45 төлөөлөгчийг оруулжээ. 1800 онд Ирландтай холбоо байгуулснаар 32 язгууртан, 100 төлөөлөгчийг нэмж оруулсан хэдий ч 1922 онд Ирландын тусгаар улс болсноор тэд гарсан. ==== Лордуудын Танхим ==== Лордуудын Танхим (''House of Lords'') нь Английн шашны сүмийн хамба, язгууртнаас бүрддэг. Хатан хааны томилсон 1200 гишүүнтэй. Нэгэн үе Төлөөлөгчдийн танхимтай адил эрхтэй байсан, одоо оролцоо хумигдмал болсон. Язгууртнууд хуульд нэмэлт тусгал, заавар оруулах, боловсронгуй болгох эрхтэй. Шүүх тогтолцооны дээд байгууллага болдог. ==== Төлөөлөгчдийн Танхим ==== [[Зураг:David_Cameron_official.jpg|thumb|150px|right|[[Дэвид Кэмерон]]]] Төлөөлөгчдийн Танхим (''House of Commons'') нь 659 гишүүнтэй байх ба тэнцвэртэй тойргоос 18 нас хүрсэн иргэд сонгодог. 5 жилээр сонгогдож, улс төрийн шаардлагын улмаас ерөнхий сайдын санал болгосноор ээлжит бус сонгуулийг зохион байгуулж болно. Хэрвээ Засгийн газар, төлөөлөгчдийн танхимд олонх болсон намаас бүрдвэл эсвэл Төлөөлөгчдийн Танхимаар итгэл хүлээлгэхгүй гэж үзвэл огцорно. Дахин сонгууль гурван долоо хоногийн дотор явагдах хуультай. Өнөө үед Төлөөлөгчдийн Танхим ихээхэн үүрэгтэй. Ямар ч шинэ хууль, өөрчлөлт, хориг, татвар ноогдуулалт үүгээр дамжина. Орон нутгийн бүх удирдлага парламентын шийдвэрээр томилдог. Засгийн газрын гишүүд, ерөнхий сайд нар нь аль нэг танхимын гишүүн байдаг бөгөөд төлөөлөгчдийн танхимд үүрэг хүлээж байдаг. === Засгийн газар === Төрийн шийдвэрийг хэрэгжүүлэх байгууллага нь Их Британи улсын Засгийн газар (''Cabinet of the United Kingdom'') байна. Засгийн газрын тэргүүн нь Ерөнхий сайд юм. 2019 оны 7 дугаар сарын 24-нөөс Консерватив намаас нэр дэвшсэн [[Борис Жонсон]] Ерөнхий сайдаар ажиллаж байна. == Орон нутаг == [[Зураг:Map_of_the_administrative_geography_of_the_United_Kingdom.png|thumb|150px|left|Нутгийн хуваарь]] {{Image frame|width=150|content=<center>{{Image label begin|image=United Kingdom countries.svg|link=|width=150|float=none}} {{Image label small|x=0.625|y=1.2|scale=150|text =<big>[[Англи]]</big>}} {{Image label small|x=0.375|y=0.7|scale=150|text=<big>[[Шотланд]]</big>}} {{Image label small|x=0.4|y=1.3|scale=150|text= <big>[[Уэльс]]</big>}} {{Image label small|x=0.15|y=0.95|scale=150|text =<big>[[Умард Ирланд|Умард<br />Ирланд]]</big>}} {{Image label end}}</center> |caption= Дөрвөн орон }} Их Британи улс нэр бүхий дөрвөн оронд хуваагддаг. Орон бүрийн нутгийн хуваарь өөр өөр байдаг. {| class="wikitable sortable" ! Д/д !! Орон !! Нутгийн хуваарь !! Газар нутаг<br />км²<ref>{{Cite web |url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/ctu/annual-abstract-of-statistics/no--145--2009-edition/annual-abstract-of-statistics.pdf |title=Office for National Statistics |access-date=2015-11-29 |archive-date=2014-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140408221722/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/ctu/annual-abstract-of-statistics/no--145--2009-edition/annual-abstract-of-statistics.pdf |url-status=dead }}</ref> !! Хүн ам <br />(2011 он)<ref>{{Webarchiv|url=http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/uk-census/index.html |wayback=20160131125807 |text=2011 Census, Population and Household Estimates for the United Kingdom |archiv-bot=2026-05-06 07:16:53 InternetArchiveBot }}: ({{Webarchiv|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-and-quick-statistics-for-wards-and-output-areas-in-england-and-wales/rft-qs211ew-ward.zip |wayback=20131102072318 |text=2011 Census: QS211EW Ethnic group (detailed), wards in England and Wales (ZIP 7239Kb) |archiv-bot=2026-05-12 07:08:35 InternetArchiveBot }})</ref> |- | align="center" | 1 || [[Англи]] || 9 муж, 6 хот хошуу, 28 хошуу, <br> 55 нэгж нутаг, Их Лондон, Силли арал || align="right" | 130,395 || align="right" | 53,012,450 |- | align="center" | 2 || [[Шотланд]] || 32 зөвлөлт нутаг || align="right" | 78,772 || align="right" | 5,295,403 |- | align="center" | 3 || [[Уэльс]] ||9 хошуу, 3 хот, 3 хот хошуу || align="right" | 20,779 || align="right" | 3,063,456 |- | align="center" | 4 || [[Умард Ирланд]]|| 5 хошуу, 11 тойрог || align="right" | 13,843 || align="right" | 1,810,863 |- class="shadow" | align="center" | || Их Британи || олон зүйлийн нэгжийн нутаг || align="right" | 243,789 || align="right" | 63,182,178 |} Үүнээс гадна далайн чанад нутаг байна. [[Гибралтар]], [[Фолкленд]] (маргаантай), [[Кайман]], [[Бермуд]] зэрэг 14 нутаг бий. == Эдийн засаг == [[Зураг:The_City_London.jpg|thumb|200px|right|Лондон хот - санхүүгийн төв]] [[Зураг:A350_First_Flight_-_Low_pass_02.jpg|thumb|200px|right|Аэробус А350 нисэх онгоцны хөдөлгүүр, далавчийг Их Британид хийдэг.]] [[Зураг:Oil platform in the North SeaPros.jpg|thumb|200px|Их Британи [[Умард тэнгис]]ийн ёроолоос газрын тос олборлодог]] Их Британи зах зээлийн эдийн засагтай, дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хэмжээгээр дэлхийд 5-р байрт, Европт Германы дараа 2-р байрт байгаа орон юм. Үйлчилгээний салбарт ДНБ-ийн 73% бүтээгддэг. Лондон хот бол дэлхийн санхүүгийн томоохон төв юм. Мөнгөний нэгж - фунт стерлинг. Их Британид жилд 27 сая жуулчин зочилдог бөгөөд энэ тоогоороо дэлхийн аялал жуулчлалын 6-р орлоготой орон юм. [[Аж үйлдвэрийн хувьсгал]]ын үед Их Британид нэхмэлийн үйлдвэрлэл, түүний дараа хөлөг онгоц үйлдвэрлэл, нүүрсний уурхай, төмөр боловсруулах салбар эхэлж хөгжсөн. 19-р зуунд Их Британийн худалдаачид, банк дэлхийд тэргүүлж байсан бол дэлхийн хоёрдугаар дайны дараанаас хүнд аж үйлдвэрийн жин буурч, өдгөө аж үйлдвэр ДНБ-ийн 17%-ийг эзэлж байна. Автомашины үйлдвэрлэлд 800,000 хүн ажилладаг. 52 тэрбум фунт стерлингийн бараа үйлдвэрлэгдэж, 26 тэрбум нь экспортлогджээ. Нисэх онгоц үйлдвэрлэнэ. Эндхийн Аэробус загварын нисэх онгоцууд дэлхий даяар үйлчилж байна. Лондон бол дэлхийн нэгэн том санхүүгийн төв юм. Эм үйлдвэрлэл хөгжсөн. 2006 оны байдлаар ИБУИНВУ нь дэлхийд эрчим хүч үйлдвэрлэлээр 15-р байрт байсан. Газрын тос, шатдаг хийн BP, Shell, BG зэрэг томоохон компани ажилладаг. Цахилгааны 40 хувийг шатдаг хийнээс, 30 хувийг нүүрснээс, 19 хувийг цөмийн эрчим хүчээс, 4.2 хувийг ус, салхи, хогноос гаргаж авч байна. <timeline> ImageSize = width:450 height:225 PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy AlignBars = justify DateFormat = x.y Period = from:0 till:60.0 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = early Colors = id:gray value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PAN value:rgb(0.4, 0.6, 1) id:PRD value:rgb(1, 0.84314, 0) id:PRI value:rgb(1, 0.5372, 0.5372) id:ALT value:rgb(0.2, 0.6, 0.8) id:NA value:rgb(0,0.4,0.4) id:darkgray value:rgb(0.80,0.80,0.80) id:midgray value:rgb(0.30,0.57,0) ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0 ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0 BarData= barset:Países PlotData= width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red barset:Países from:0 till:10.80 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:"[[Герман]] (10.8%)" from:0 till:10.40 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:"[[Америк]] (10.4%)" from:0 till:08.10 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:"[[Нидерланд]] (8.1%)" from:0 till:07.20 color:ALT width:20 align:left fontsize:S text:"[[Швейцар]] (7.2%)" from:0 till:06.50 color:NA width:20 align:left fontsize:S text:"[[Франц]] (6.5%)" from:0 till:53.00 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:"бусад орон (53.0%)" TextData= pos:(180,215) fontsize:M text:"Экспорт" pos:(110,205) fontsize:S text:"Эх сурвалж: АНУ-ын ТТГ. 2014 он. 503 тэрбум $" pos:(400,1) fontsize:S text:(%) </timeline> <timeline> ImageSize = width:450 height:225 PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy AlignBars = justify DateFormat = x.y Period = from:0 till:60.0 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = early Colors = id:gray value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PAN value:rgb(0.4, 0.6, 1) id:PRD value:rgb(1, 0.84314, 0) id:PRI value:rgb(1, 0.5372, 0.5372) id:ALT value:rgb(0.2, 0.6, 0.8) id:NA value:rgb(0,0.4,0.4) id:darkgray value:rgb(0.80,0.80,0.80) id:midgray value:rgb(0.30,0.57,0) ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0 ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0 BarData= barset:Países PlotData= width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red barset:Países from:0 till:14.90 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:"[[Герман]] (14.9%)" from:0 till:09.00 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:"[[Хятад]] (9.0%)" from:0 till:07.80 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:"[[Нидерланд]] (7.8%)" from:0 till:06.50 color:ALT width:20 align:left fontsize:S text:"[[Америк]] (6.5%)" from:0 till:06.10 color:NA width:20 align:left fontsize:S text:"[[Франц]] (6.1%)" from:0 till:53.70 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:"бусад орон (53.7%)" TextData= pos:(180,215) fontsize:M text:"Импорт" pos:(110,205) fontsize:S text:"Эх сурвалж: АНУ-ын ТТГ. 2014 он. 802 тэрбум $" pos:(400,1) fontsize:S text:(%) </timeline> === Зам тээвэр === [[Зураг:Heathrow_T5.jpg|thumb|200px|right|Хитроу нисэх буудал]] Авто замын сүлжээ өндөр хөгжсөн. 46904 км урт улсын чанартай зам, 3497 км хурдны зам, 344000 км цардмал замтай. 2009 оны байдлаар 34 сая автомашин хөдөлгөөнд оролцож байсан. Их Британи аралд 16300 км төмөр зам, Умар Ирландад 304 км төмөр зам тавигдсан. Жилд давхардсан тоогоор 1.6 тэрбум хүн галт тэргээр зорчдог. 2010 оны жишээгээр Их Британийн нисэх буудлуудаар 211 сая хүн зорчин өнгөрсөн. Лондоны Хитроу, Гэтвик, Стэнстэд гэсэн нисэх буудлууд голлодог. Хитроу нисэх буудал нийслэлээс баруун зүгт 24 км зайтай байдаг. == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} ==Тэмдэглэл== {{Notelist}} == Гадаад холбоос == {{G8}} {{Европ}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл}} {{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}} [[Ангилал:Их Британи| ]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Их наймын орон]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Европын Холбооны гишүүн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Хаант Улс]] [[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]] owk1zn85xhormjxufqrvya74lxg3mfd 0 6386 859321 859084 2026-06-19T05:42:29Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859321 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Оманы Султант Улс | common_name = Оман | native_name = {{native name|ar|سلطنة عُمان|italics=off}}<br />''{{transliteration|ar|Salṭanat ʻUmān}}'' | image_flag = Flag of Oman.svg | flag_type = [[Оманы төрийн далбаа|Далбаа]] | image_coat = National emblem of Oman.svg | symbol_type = [[Оманы үндэсний сүлд|Үндэсний сүлд]] | national_anthem = {{lang|ar|نشيد السلام السلطاني}}<br />"[[Оманы төрийн дуулал|ас-Салам ас-Султани]]"<br />"Султаны ёсолгоо"{{parabr}}{{center|[[File:Peace to the Sultan (نشيد السلام السلطاني).ogg]]}} | image_map = File:Oman (better) (orthographic projection).svg | map_caption = Арабын хойг дахь Оманы байршил (хар ногоон) | capital = [[Маскат]] | coordinates = {{Coord|23|35|20|N|58|24|30|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]<ref>{{cite web |title=Basic Statute of the State promulgated by Royal Decree 101/96 |url=https://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |website=MINISTRY OF JUSTICE AND LEGAL AFFAIRS |access-date=2023-07-10 |archive-date=2020-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707234954/http://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |url-status=dead }}</ref> | religion = {{tree list}} *88.9% [[Оман дахь лалын шашин|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]]) **47.2% [[Суннит Ислам|Суннит]] **35.2% [[Ибадит Ислам|Ибадит]] **6.5% [[Шиит Ислам|Шиит]] *5.5% [[Оман дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] *3.6% [[Оман дахь христийн шашин|Христ]] *2% [[Оман дахь шашин шүтлэг|Бусад]]<ref>{{cite web | url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=171c | title=National Profiles }}</ref> | religion_year = 2020 | demonym = [[Оманчууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Исламын улс|Исламын]] [[хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Оманы удирдагчдын жагсаалт|Султан]] | leader_name1 = [[Хейсам бен Тарик]] | leader_title2 = [[Оманы хунтайж|Хунтайж]] | leader_name2 = [[Тейязин бин Хейсам]] | legislature = [[Оманы Зөвлөл]] | upper_house = [[Оманы Төрийн зөвлөл|Төрийн зөвлөл (Мажлис аль-Давла)]] | lower_house = [[Оманы Зөвлөлдөх Ассамблей|Зөвлөлдөх Ассамблей (Мажлис аль-Шура)]] | sovereignty_type = Түүх | established_event1 = [[Бану Азд|Азд]] омгийн нүүдэл | established_date1 = 130 | established_event2 = Аль-Жуланда | established_date2 = 629 | established_event3 = {{nowrap|[[Имамат Оман|Имамат]] улс байгуулагдав<ref>{{cite encyclopedia|title=Oman|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|publisher=MSN Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028154443/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|archive-date=28 October 2009|quote=In 751 Ibadi Muslims, established an imamate in Oman. Despite interruptions, the Ibadi imamate survived until the mid-20th century.|url-status=dead}}</ref>}} | established_date3 = 751 | established_event4 = [[Набаны улс]] | established_date4 = 1154 | established_event5 = [[Португалын Оман]] | established_date5 = 1507–1656 | established_event6 = [[Ярубын улс]] | established_date6 = 1624 | established_event7 = [[Аль-Саид]]ын угсаа | established_date7 = 1744 | established_event8 = [[Маскат-Оман]] | established_date8 = 1 сарын 8, 1856 он | established_event9 = [[Жабал-Ахдарын дайн]] | established_date9 = 1954–1959 | established_event10 = [[Дофарын бослого]] | established_date10 = 1963 оны 6 сарын 9 – 1976 оны 3 сарын 11 | established_event11 = Оманы Султант Улс | established_date11 = 8 сарын 9, 1970 он | established_event12 = НҮБ-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 299-р тогтоол|элсэв]] | established_date12 = 10 сарын 7, 1971 он | established_event13 = [[Оманы үндсэн дүрэм|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date13 = 1 сарын 6, 2021 он<ref>{{cite web |title=Oman |url=https://carnegieendowment.org/2010/07/15/oman-pub-41227 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |access-date=31 December 2021 |date=15 July 2010}}</ref> | area_km2 = 309,500 | area_rank = 70 | area_sq_mi = 119,498 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = бага | population_estimate = {{UN_Population|Oman}}{{UN_Population|ref}} | population_census = 2,773,479<ref name="2010Census">{{cite web |url=http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |title=Final Results of Census 2010 |publisher=National Center for Statistics & Information |access-date=7 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518190005/http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |archive-date=18 May 2013 }}</ref> | population_estimate_year = {{UN_Population|Year}} | population_estimate_rank = 125 | population_census_year = 2010 | population_density_km2 = 15 | population_density_sq_mi = 40 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 177 | GDP_PPP = {{increase}} $165.947&nbsp;тэрбум<ref name=imf2>{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=64&pr.y=5&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=449&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=20 October 2019}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 78 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $35,286 | GDP_PPP_per_capita_rank = 71 | GDP_nominal = {{increase}} $110.127&nbsp;тэрбум<ref name=imf9>{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPD,&sy=2022&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date= August 22, 2022 }}</ref> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 66 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $23,416 | GDP_nominal_per_capita_rank = 55 | Gini = 30.75 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |title=Urban – Gini index – Omani – Total |publisher=The National Centre for Statistics and Information, Sultanate of Oman |access-date=20 May 2018 |archive-date=21 Тавдугаар сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180521021256/https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |url-status=dead }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.816 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!--Please use the year to which the HDI refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 54 | currency = [[Оманы риал]] | currency_code = OMR | time_zone = [[Персийн Булангийн Стандарт Цаг|GST]] | utc_offset = +4 | date_format = өө.сс.жжжж | drives_on = Баруун | calling_code = [[+968]] | cctld = [[.om]], [[عمان.]] | official_website = [http://www.oman.om www.oman.om] }} '''Ома́н''', бүтэн нэрээрээ '''Оманы Султант Улс''' ([[Араб хэл|араб.]] سَلْطَنَةُ عُمَان‎ [saltˤaˈnaːt(u) ʕʊˈmaːn]) — [[Өрнөд Ази]]д [[Арабын хойг|Арабын хойгт]] оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм. Оман улс [[Арабын тэнгис]] болон [[Оманы булан|Оманы булангаар]] хүрээлүүлдэг далайд гарцтай. Хуурай газраар [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араб Нэгдсэн Эмират]], [[Саудын Араб]], [[Йемен]]тэй хиллэдэг. [[Ормузын хоолой]]н тал хагасыг хянаж, [[Иран]], [[Пакистан]]тай усаар хиллэнэ. [[Мусандам]] хойг нь үндсэн биеэс тусдаа оршдог. 309 мянган км² газар, 4.6 сая хүн амтай. [[Маскат]] нийслэлтэй, томоохон хотууд нь- [[Сиб]], [[Низва]] зэрэг юм. Тэнгисийн эрэг, [[цөл]] бүхий Оманд [[Арабчууд|араб угсаатан]] голлон амьдардаг. Хүн амын тал хувь нь Оманы иргэн, тал нь гадаад улсын иргэн байдаг ажээ. Албан бичигт [[араб хэл]]ийг хэрэглэнэ. [[Лал]] шашны [[ибадит]] урсгал зонхилдог ганц орон юм. Оманд эртнээс хүн амьдарсан ба нутгийн гүнд овог аймаг буюу шашны тэргүүн [[имам]]ын мэдлийн улс, харин эргээр худалдаачин буюу [[султан]]ы улс оршин байв. 17-р зуунаас Оманы султан хүчирхэгжиж [[Португал]], [[Британи]]тай зэрэгцэн газар тэнгис гатлан газар колоничлох болсон ба [[Дорнод Африк]]ийн [[Занзибар Султант улс|Занзибарт]] султан амьдран суужээ. Маскат худалдааны боомт хот байсаар байв. 1959 онд султан улсын цор ганц удирдагч болсон. Оман Британийн дэмжлэгийг авсан, уламжлалт харилцаатай. Хэмжээгүй эрхт [[хаант засаг]]тай. [[Кабус]] султан 1970 оноос хойш төр барьж, парламентат ёсыг үүсгэж, эдийн засгийг чөлөөлжээ. Оман [[газрын тос]] экспортолдог, өндөр орлоготой орон юм. {{Олон нэр |хэл1 = Монгол‎‎ бичиг |бичиг1 = Оман ^кирил |хэл2 = [[латин үсэг|Араб үсэг]] |бичиг2 = عمان ^араб → ''Уман'' |хэл3 = [[латин үсэг|Латин үсэг]] |бичиг3 = Oman ^англи |хэл4 = [[кирил үсэг|Кирил үсэг]] |бичиг4 = Оман ^орос |тэмдэглэл = }} == Газар зүй == Оман 309,500 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|71-р том]] орон юм. [[Зураг:Oman_Topography.png|thumb|left|150px|Физик газрын зураг]] [[Зураг:Oman-Oasis.jpg|thumb|left|150px|Цөлийн баян бүрд]] === Байрлал === Оман хойд өргөргийн 16° — 28°, зүүн уртрагийн 52° — 60° дотор [[Өрнөд Ази]], [[Өрнөд өмнөд Ази]]д хамааран [[Арабын хойг]]ийн дорнод өмнөд хязгаарт байна. Эргийн урт - 3165 км. Дорнод талаараа [[Оманы булан]], өмнөд талаараа [[Арабын тэнгис]]ийн эрэгтэй. Өрнөд талаараа [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араын Нэгдсэн Эмират улстай]] -410 км, [[Саудын Араб]]тай -676 км, [[Йемен]]тэй -288 км урт зурвасаар хиллэдэг. Умард үзүүр [[Мусандам]] хойг нутгийн бусад хэсгээс салангид, [[Ормузын хоолой]]н эрэгт байдаг. === Газрын тогтоц === Оманы газар нутгийн 82% [[Арабын цөл]]ийн хэсэг байна. 15% нь уул нуруу, 3% нь эргийн нам зурвас байна. [[Руб эль-Халийн цөл]] нь Арабын хойгийн цөм хэсгээс Оманыг тусгаарладаг байгалийн бартаа юм. Дорнод эргээр [[Хажарын нуруу]] Мусандам хойгоос [[Сур хот]] хүртэл нумран тогтжээ. Хажар нуруу эрэг хоёрын дундуур [[Батина]] нутаг байна. Оманы эрэг дагуух арлаас том нь [[Масира]] юм. Оманы хамгийн өндөр цэг нь [[Шам]] (3000 м) бол нам доор цэг нь тэнгисийн эрэг болно. === Цаг уур === Оман хуурай, халуун, тэнгисийн чийглэг уур амьсгалтай. Дунджаар 30 °C - 40 °C хална. Жилийн хур тунадас [[Маскат]] хавьд 100 мм, уулархаг нутгаар 400 мм унадаг. == Хүн ам зүй == {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам |- | 1950 || 456,000 |- | 1970 || 732,000 |- | 1990 || 1,868,000 |- | 2010 || 2,782,000 |- | 2016 || 4,550,538 |} [[Зураг:Population pyramid of Oman 2015.png|thumb|left|150px|Нас хүйсний зураг]] Оманы хүн амын 80 орчим хувь нь арабууд юм. Тэднийг хоёр бүлэгт хуваадаг: эртний үед Йеменээс нүүж ирсэн омгийн үр удам багтдаг Араб-Ариба ("цэвэр арабууд") болон Муста-Ариба ("холимог арабууд"). Оман улсад 2021 оны байдлаар 3,694,755 хүн оршин сууж байна. Хүн амын 87% нь хотын оршин суугчид. Хүн амын дунд 0-14 насны багачууд 22%, 15-64 насны хөдөлмөрийн чадвартан 75%, 65-аас дээш өндөр настан 2%-ийг бүрдүүлж байна. Дундаж наслалт - 74 жил. Хүйсийн харьцаа - 1.46 эр/эм. Хүн амын жилийн өсөлт - 2.2%. Хүн амын 91% бичиг үсэгт тайлагдсан. Эрэгтэйд 93%, эмэгтэйд 85% байна. [[Зураг:Bedouin family-Wahiba Sands.jpg|thumb|left|180px|Бедуйн айл]] [[Зураг:Oman_(124).jpg|thumb|left|180px|1899 он. Оманы айл]] === Ард түмэн === Оманы 2.3 сая оршин суугч нь Оманы иргэн, 2.2 сая нь гадаадын иргэн, цагаач байна. Хүн амын дунд [[араб угсаатан]] олонх бөгөөд тэнгисийн худалдааны мөрөөр холбогдсон [[балуч ястан|балуч]], [[Энэтхэг]], [[Пакистан]], [[Шри Ланка]], [[Бангладеш]], [[Африк]] гаралтай хүмүүс цөөнх байна. === Хэл бичиг === Оман улсад [[араб хэл]]ийг албан ёсноо хэрэглэнэ. [[Араб үсэг|Араб үсгээр]] бичдэг. Мөн [[балуч хэл|балуч]], [[хинди хэл|хинди]] зэрэг хэл хүн амын цөөн хэсэгт хэрэглэгдэнэ. [[Англи хэл]]ийг гуравдагч хэл болгон бага сургуульд зааж сургадаг. Гудамж, замын хаяг тэмдэг араб, англи хос бичигтэй. === Шашин шүтлэг === Оманы хүн амын 86% нь [[лал]] шашин шүтдэг. Ибадит урсгал зонхилж, цөөнхөд суннит, шийт ёс мөрдөгдөнө. Хүн амын 6% [[христийн шашин|христ]], 5% [[хиндү шашин|хиндү]], 1% [[буддын шашин|буддын]] шашин шүтлэгтэй. === Хот суурин === [[Зураг:Ruwi quarter in Mascat, Oman.jpg|thumb|left|180px|[[Маскат]]]] Оманы хүн амын 71% хот газар суудаг. Томоохон хотоос дурдвал: {|class="wikitable" |+ |- valign="top" | * [[Маскат]] (797,000 хүнтэй) * [[Сиб]] (237,816) * [[Салала]] (163,140) * [[Баушар]] (159,487) || * [[Сухар]] (108,274) * [[Сувайк]] (107,143) * [[Ибри]] (101,640) * [[Сахам]] (89,327) |} == Түүх == === Эртний үе === [[Зураг:World Heritage Grave Al Ayn Oman.JPG|thumb|left|180px|Аль-Айн агуй нь дэлхийн соёлын өвд багтжээ]] Оманд [[Африк]]ийн дорно умар эрэгт олдсон чулуун зэвсгийн олдвортой төстэй НТӨ 100,000 оны үед хамаарах [[чулуун зэвсэг]] хэрэглэл 2011 онд олдсон. [[Ибри]] хотын ойрх Дереазед НТӨ 8000 оны үеэс [[газар тариалан]] эрхэлсэн, хүний ул мөр байна. [[Шумер]]ийн цаг тооны бичигт [[зэс]]ийн уурхай бүхий Оманы нутгийг «Маган» гэдэг байв. Оманы нутаг түүхийн хувьд хоёр хэсгээс бүрдсээр 20-р зуунтай золгосон. Нэг нь [[имам]]ын захиргааны дотор газар, нөгөө нь [[султан]]ы захиргааны эргийн газар. Олон газраас ирэл гарвалтай [[араб угсаатан|араб]] угсаатан зонхилон амьдарч ирсэн. [[Йемен]]ы Уман нутгаас ихэнх нь иржээ. НТӨ I мянганд Оманы [[Сохар]] зэрэг эргийн хот суурин [[Ахемен]], [[Парфын улс|Парф]], [[Сасан]] зэрэг [[перс]] улсын мэдэлд байв. Дотор Оманд нутгийн хүмүүс амьдарч байв. Загас, мал аж ахуй голчлон эрхэлж байв. === Дотор Оман === [[Зураг:Maskat & Oman map.png|thumb|right|180px|Оманы хоёр нутаг]] 7-р зуунд зөнч [[Мухаммед]]ийн илгээсэн Зайд ибн Харита Оманд [[лал]] шашныг дэлгэрүүлэв. Лал шашны [[ибадит]] урсгал 8-р зуунаас өнөөг хүртэл нутгийн ардын гол ёс дэг болсон. Идабит ёсонд шашны тэргүүн имамын хүч нөлөө их бөгөөд 1970 он хүртэл Дотор Оманы овог аймгийн ноёд имамд захирагдаж байв. Оманыг [[Кармат]] (931-932), [[Буи]] (967-1053), [[Сельжук]] (1053-1154) зэрэг харь улс халдан эзэлж байв. Дотор Оманд [[Набаны улс]] (1154-1470), [[Ярубын улс]] (1624-1742) зэрэг нутгийн имамт улс оршин тогтножээ. === Эргийн Оман === [[Зураг:Sultan's_Palace,_Zanzibar.JPG|thumb|left|180px|19-р зуунд баригдсан [[Занзибар]] дахь султаны харш]] 1515-1650 онд [[Маскат]] нь [[Португал]]ын колони байсан ба Ярубын улс Маскатыг буцаан авч, Дорно Африк дахь Португалын колониудыг авч боол худалдаалах болсон. 1719 онд хаан ширээ залгамжлах будлианаас дайтсаар 1742 онд [[Аль-Саид]]ын угсааныхан султан суусан нь одоо ч хэвээр байна. Дайнаар алдагдсан нутгуудаа эргүүлэн авч [[Султан Саид ибн]] султан Дорно Африкийн [[Занзибар]] арлыг болон Пакистан дахь [[Гвадар]]ыг эзэмшиж, [[боолын худалдаа]]наас орлого олж байв. Султаныг нас барахад хоёр хүү нь улсыг [[Маскат-Оман]], Занзибар гэж хоёр салгав. Мөн Аззам нь өөрийгөө имам өргөмжилж зарим аймгийн дэмжлэгийг олов. Маскат-Омантай [[Британийн эзэнт гүрэн|Британи]] дотно харилцаж байв. Султанд олон улстай харилцах эрх байсан бөгөөд 1920-оод оны газрын тосны гэрээнд Оманыг бүхэлд нь төлөөлж гарын үсэг зурсан. Султан болон имамын зөрчилдөөн явагдсаар байсан. [[Жабал-Ахдарын дайн|1954-1959 онд]] иргэний дайн болж султан [[Низва]], Ибри хотыг эзэлж, имам [[Саудын Араб]] руу дутаажээ. Улсын нэрийг дан «Оман» гэж нэрийдэв. 1958 онд Гвадарыг [[Пакистан]]д худалдав. === Нэгдсэн улс === [[Зураг:Oman._Dhofar_1970_(8596723373).jpg|thumb|right|180px|Дофарын бослого. 1970 он.]] 1964 онд [[Дофар]] мужид [[коммунист]] хүчин бослого гаргажээ. [[Саид бин Таймур]] султаны назгай байдлыг төрийн эргэлтээр шийдэж хүү Кабус нь султан ор залгав. Их Британи, [[Иран]]ы тусламжаар цэрэг техникээ зузаатгаж 1976 онд бослогыг даран сөнөөв. Үндсэн хууль, төр засаг, эдийн засгийн шинэчлэл хийгдэв. Оман газрын тос экспортолдог, эдийн засгийн эрх чөлөө сайн орон болсон. Оманд улс төрийн намуудыг хориглосон. Өмнө нь нөлөө бүхий сөрөг хүчний хөдөлгөөн болох Оманы чөлөөлөх ардын фронт одоо идэвхгүй болсон. Хамгийн сүүлийн сонгууль 2011 оны 10-р сарын 15-нд болсон. Оманы Султанат улс дотоод тогтвортой байдлын өндөр түвшинд байгаа ч [[Персийн булангийн дайн]] болон [[Иран-Иракийн дайн|Иран-Иракийн дайны]] дараах бүс нутгийн хурцадмал байдал нь батлан ​​​​хамгаалахын ихээхэн хэмжээний зардал шаардсаар байна. Оман одоогоор стратегийн ач холбогдолтой [[Ормузын хоолой]]н тал хэсгийг хянаж байна. Оманд 2004 онд эмэгтэй хүн төрийн өндөр албанд сонгогдон ажилласан нь [[Араб дахин]]д сонин тохиолдол юм. 2011 оны [[Арабын хавар|Арабын хавраар]] эсэргүүцэл жагсаал гарсанд [[Кабус]] султан ажлын байр, тэтгэмж амлан намжаажээ. == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}} {{OIC}} [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Оман| ]] [[Ангилал:Хаант Улс]] 6g6p9j4zbcy1y3tn9xj7qvmhejmzz8b 0 6414 859205 818231 2026-06-18T12:19:18Z ~2026-35521-90 105400 Алдартнууд дээр Монголын Өмгөөлөгчдийн холбооны Ерөнхийлөгч Л.Данзанноровыг нэмлээ. 859205 wikitext text/x-wiki {{SHORTDESC|Монгол Улсын Дундговь аймгийн сум}} {{Unreferenced}} {{Инфобокс суурин | name = Дэрэн сум | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠳᠡᠷᠡᠩ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | nickname = | motto = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = Deren, Dundgovi.png | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag dundgovi aimag.svg}} [[Дундговь аймаг|Дундговь]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = Сумын төв | seat = Цант | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1924 он | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 3,624 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_note = | population_total = {{decrease}} 2,138 | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 8 | utc_offset = +8 | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | website = | footnotes = }} '''Дэрэн''' нь [[Дундговь]] [[Аймаг|аймгийн]] [[сум]] юм. ==Түүх== Тус сум нь анх 1924 онд Богд хан уулын аймгийн Дэлгэрцогт хошууны Дэрэн сум нэртэй байгуулагдаж байсан. [[Улаанбаатар]] хотоос урагш 210 км, [[Мандалговь|аймгийн төвөөс]] зүүн хойш 70 км-т оршдог. ==Газарзүйн байршил== Дундговь аймгийн зүүн хойд хэсэгт: -Улаанбаатар хотоос 210 км, -Аймгийн төвөөс 66 км зайд байрладаг. Сум нь 362.2 мянган га нутаг дэвсгэртэй ба бүхэлдээ тал хээрийн бүсэд хамрагдана.Төв аймгийн Баянцагаан, Баян-Өнжүүл, өөрийн аймгийн Цагаандэлгэр, Говь-Угтаал, Гурвансайхан, Сайнцагаан, Дэлгэрцогт сумтай хил залган говь тал хээрийн бүсэд оршдог. ==Байгаль, газар зүйн онцлог== Ургамал-газарзүйн ангиллаар тал хээрийн бүст орших тус сумын нутгийн ихэнх хэсэгт нь тал хээр, нам уулсын заримдаг хээрийн ургамалжилт зонхилно. Нутгийн ихэнх хэсэгт давсархаг бор хөрстэй хялгана-бор будар гант хээр зонхилдог ба таана, хөмөл зэрэг ургамал зонхилон ургаж байна. Хөрсний хувьд талын улаан хөрстэй. == Уур амьсгал == Уур амьсгалын хувьд хуурай хээрийн мужид багтдаг. Агаарын жилийн дундаж температур 2-4 хэм байна. Жилийн цэлмэг өдрийн тоо 100-120 өдөр, жилдээ нар гийгүүлэх хугацаа 3000 орчим цаг байдаг. Жилд орох хур тундасны хэмжээ одоогоос 20 жилийн өмнө 100-120 мм байсан бол сүүлийн жилүүдэд энэ хэмжээ багасаж дунджаар 60-90 мм болсон байна. Сүүлийн жилүүдэд зуны улиралд хур тундасны хэмжээ багасахын зэрэгцээ хурц нартай өдрийн давтамж, тоо ихэссэнээр зун намартаа аган болж байна. Нутаг дэвсгэрийн өндөржилтийн ялгаа бага тул салхи ихтэй нутагт тооцогдож байна. Олон жилийн дундаж салхины хурд 3-5 м/с сүүлийн жилүүдийнх 4-6 м/с болж 12 м/с дээш шороон шуургатай дөрийн тоо ихэссэн хамгийн их хурд 40 м/с хүрч байна. ==Засаг захиргаа== Засаг захиргааны 4 багтай сумын нийт 2343 хүн амтай ба 585 өрхтэй, 9 жилийн дунд сургууль, хүн эмнэлгийн салбар, хүүхдийн цэцэрлэг зэрэг төсөвт газрууд, ХААН банк, Холбоо, мал эмнэлэг гэх мэт төрийн өмчийн бус байгууллагууд ажиллаж байна. Суманд тээврийн хэрэгсэл буюу автомашин 198, мотоцикл 259 байна. ==Малын тоо== 2008 оны жилийн эцсийн байдлаар 131919 толгой малтай байна. Үүнээс Тэмээ -841 Адуу –5618 Үхэр –2646 Хонь-63918 Ямаа-58896 Нийт мал сүргийн 98 хувь нь хувийн мал аж ахуйд, 2 хувь нь албан байгууллага, аж ахуйн нэгжийн туслах аж ахуйд хамрагдаж байна. Сумын иргэдийн амьжиргааны гол эх үүсвэр хөдөлмөр эрхлэлт нь мал аж ахуй бөгөөд хөдөлмөрийн насны нийт хүний 70 орчим хувь нь мал аж ахуйн салбарт ажиллаж байна. Суманд огт малгүй 15 өрх, 10-200 хүртэлх толгой малтай 200 өрх, 201-500 малтай 170 өрх, 501-1000 хүртэлх малтай 79 өрх байна. Харин 1000 дээш малтай өрх 16 байгаа бөгөөд хамгийн олон малтай нь 4-р багийн иргэн Д.Зэнээ 3700 малаар бусдыгаа манлайлж байна. ==Ойн баяр== Сум байгуулагдсаны 90 жилийн ойн баяр наадам 7-р сарын 18 , 19-нд тэмдэглэн өнгөрүүлэхээр болсон байна. ==СУМЫН БАХАРХАЛ, СУМААС ТӨРӨН ГАРСАН АЛДАРТНУУД== * [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]], [[Төрийн шагнал]]т, [[Ардын Жүжигчин]], [[XX зууны манлай]] уртын дууч [[Намжилын Норовбанзад|Н.Норовбанзад]], * Монгол улсын [[Ардын Багш]], Гавъяат багш [[Далхсүрэнгийн Төмөр|Д.Төмөр]], * Монгол Улсын гавьяат жүжигчин Б.Жаргалсайхан, * Монгол Улсын гавьяат дасгалжуулагч, Ардын боловсролын болон биеийн тамирын тэргүүний ажилтан, А.Доржсүрэн, * Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн Б.Ганбат, *Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн Г.Дадьсүрэн, * Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, Д.Нацагдоржийн шагналт, “Болор цом” яруу найргийн 2 удаагийн шагналт зохиолч Ц.Чимэддорж, * Боловсролын тэргүүний ажилтан доктор, профессор Н.Цэвэгсүрэн, * МУИС-ийн багш доктор Н.Норов, * Америкийн нэгдсэн улсын “Индианаагийн Их Сургууль” ийн багш профессор Л.Цэрэнчунт, * Ахмад шүүгч Л.Дэмчиг, * Монгол улсын элчин сайд, түүхийн ухааны доктор Л.Мундагбаатар, *Улсын хошой аварга малчин Д.Батгэрэл * Монгол улсын аварга малчин А.Дамдинжав, У.Цэрэндорж, *Монгол улсын аварга малчин У.Цэрэндорж, *“Улсын сайн малчин” Мишигтаяа, *Монгол улсын манлай уяач Г.Батчулуун, * Монгол улсын алдарт уяач Д.Цэлхээ * Монгол улсын алдарт уяач Ц.Бямбасүрэн * Монгол улсын алдарт уяач Л.Эрдэнэбаатар *Монгол улсын Үлэмж Дархан мэргэн Т.Ганбүргэд /Үндэсний шагайн харваа/ *Монгол улсын Үлэмж Дархан мэргэн Ц.Жамъянсүрэн /Үндэсний шагайн харваа/ *МУСТА нэрт хөгжмийн зохиолч Г.Эрдэнэчулуун, * Хөгжмийн зохиолч Г.Түвшинтөр, * Монголын Өмгөөлөгчдийн холбооны Ерөнхийлөгч Л.Данзанноров * “Шилдэг улс төрч” шагналт, "Норовбанзад сан"-гийн тэргүүн Б.Дэлгэрмаа, * “Аймгийн сайн малчин” Я.Гарамханд, * Аймгийн хурц арслан Г.Баяржавхлан,Банзар овогтой Пүрэвсүрэн, Шараа, Л.Баярсайхан нарын зэрэг олон алдартнуудыг төрүүлсэн алдар цуутай нутаг юм. ==Лавлах бичиг== {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Дундговийн сумууд}} [[Ангилал:Дэрэн сум| ]] [[Ангилал:Дундговь аймгийн сум]] [[Ангилал:Монголын сум]] naxtnapc103rgrzifei9b83xuvusex8 0 7318 859323 845942 2026-06-19T05:47:51Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859323 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Оросын Холбооны Улс | common_name = Орос | linking_name = Орос | native_name = {{native name|ru|Российская Федерация}} | image_flag = Flag of Russia.svg | flag_type = [[Оросын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of Arms of the Russian Federation.svg | symbol_type = [[Оросын төрийн сүлд|Сүлд]] | national_anthem = <br />{{nowrap|{{lang|ru|Государственный гимн Российской Федерации}}}}<br />"[[Оросын Холбооны Улсын төрийн дуулал]]"{{parabr}}{{center|[[File:National Anthem of Russia (2000), instrumental, one verse.ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:Russian Federation (orthographic projection) - All Territorial Disputes.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг (нэхэмжилсэн ба маргаантай нутаг дэвсгэрийг оруулан){{Efn|2014 онд [[Оросын Холбооны Улсын өөртөө Крымын нэгтгэл|Орос эзэлсэн]] [[Крым]] нь [[НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн 68/262 тоот тогтоол|олон улсад]] Украины нэг хэсэг гэж зөвшөөрөгдсөн хэвээрээ.<ref name="dispute">{{cite web |last=Pifer |first=Steven |url=https://www.brookings.edu/blog/order-from-chaos/2020/03/17/crimea-six-years-after-illegal-annexation/ |title=Crimea: Six years after illegal annexation |publisher=[[Brookings Institute]] |date=17 March 2020 |access-date=30 November 2021}}</ref> 2022 онд хэсэгчлэн эзлэгдсэн ч Орос [[Оросын Холбооны Улсын өөртөө Донецк, Луханск, Херсон болон Запорожье мужуудын нэгтгэл|өөртөө нэгтгэсэн]] Донецк, Луганск, Херсон, Запорожье мужууд нь, [[НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн ES-11/4 тогтоол|олон улс]] мөн Украины нэг хэсэг гэж хүлээн зөвшөөрч байна. Хамгийн өмнөд [[Курилийн арлууд]] нь дэлхийн хоёрдугаар дайны төгсгөлд ЗХУ-д эзлэгдсэнээс хойш Япон улстай газар нутгийн маргаантай байсаар ирсэн.<ref name="chapple-2019" />}}|[[File:Map of Russia-en.svg|frameless]]|Бүс нутгийг шошготойгоор харуулах|default=1}} | map_caption = | capital = [[Москва]] | coordinates = {{Coord|55|45|21|N|37|37|02|E|type:city}} | largest_city = capital | languages_type = Албан ёсны ба үндэсний хэл | languages = [[Орос хэл]]<ref name="Russian">{{cite journal |last=Chevalier |first=Joan F. |title=Russian as the National Language: An Overview of Language Planning in the Russian Federation |jstor=43669126 |journal=Russian Language Journal |pages=25–36 |volume=56 |year=2006 |publisher=American Councils for International Education ACTR / ACCELS}}</ref> | languages2_type = {{nobold|Зөвшөөрөгдсөн мужийн хэлнүүд}} | languages2 = [[Оросын хэлнүүд#Албан ёсны хэлнүүд|Оросын хэлнүүд § Албан ёсны хэлнүүд]] | ethnic_groups = {{unbulleted list | 71.7% [[Оросууд]] | 3.2% [[Татарууд]] | 1.1% [[Чеченьчүүд]] | 1.1% [[Башкирууд]] | 22.9% [[Оросын ард түмэн|бусад]] эсвэл дурдаагүй }} | ethnic_groups_year = 2021, Крымыг оруулан | ethnic_groups_ref = <ref name=EthnicGroups2021>{{cite web|title=Национальный состав населения|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx|publisher=[[Federal State Statistics Service (Russia)|Federal State Statistics Service]]|accessdate=30 December 2022}}</ref> | demonym = [[Оросууд]] | government_type = [[Авторитар]] [[дарангуйлал]] дор [[холбооны бүгд найрамдах улс|холбооны]] [[Холимог засаглалын систем|хагас-ерөнхийлөгчийн]] [[бүгд найрамдах улс]]<ref name="Krzywdzinski">{{cite book | author = Martin Krzywdzinski |year= 2020 | title = Consent and Control in the Authoritarian Workplace: Russia and China Compared | publisher = [[Oxford University Press]] | pages = 252– | isbn = 978-0-19-252902-2 | oclc = 1026492383 | url = https://books.google.com/books?id=gz5MDwAAQBAJ&pg=PA252|quote=''officially a democratic state with the rule of law, in practice an authoritarian dictatorship''}}</ref><ref>{{cite web | title=Russia: Freedom in the World 2023 Country Report | website=Freedom House | date=2019-07-20 | url=https://freedomhouse.org/country/russia/freedom-world/2023 | access-date=2023-04-17}}</ref><ref name="cia"/><ref name="authoritarianness"/> <!--- Before adding [[Dominant-party system]] here, discuss in the talk page, additions before any consensus will be challenged and removed. ---> | leader_title1 = [[Оросын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Владимир Путин]] | leader_title2 = [[Оросын ерөнхий сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Михаил Мишустин]] | legislature = [[Холбооны Хурал (Орос)|Холбооны Хурал]] | upper_house = [[Холбооны Зөвлөл (Орос)|Холбооны Зөвлөл]] | lower_house = [[Төрийн Дум]] | sovereignty_type = [[Оросын түүх|Түүх]] | established_event1 = {{nowrap|[[Киевийн Русь]]}} | established_date1 = 879 | established_event2 = {{nowrap|[[Владимир-Суздалийн Вант Улс]]}} | established_date2 = 1157 | established_event3 = [[Москвагийн Их Вант Улс]] | established_date3 = 1263 | established_event4 = [[Оросын Царьт Улс]] | established_date4 = 1 сарын 16, 1547 он | established_event5 = [[Оросын Хаант Улс|Оросын эзэнт гүрэн]] | established_date5 = 11 сарын 2, 1721 он | established_event6 = {{nowrap|[[Хоёрдугаар сарын хувьсгал|Хаант засгийг халав]]}} | established_date6 = 3 сарын 15, 1917 он | established_event7 = {{nowrap|[[Зөвлөлт Холбоот Улс]]}} | established_date7 = 12 сарын 30, 1922 он | established_event8 = {{nowrap|[[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс төрийн бүрэн эрхт байдлын тухай тунхаглал|Бүрэн эрхт байдлын тунхаглал]]}} | established_date8 = 6 сарын 12, 1990 он | established_event9 = {{nowrap|[[Беловежийн тохиролцоо|Оросын Холбооны Улс]]}} | established_date9 = 12 сарын 12, 1991 он | established_event10 = [[Оросын Холбооны Улсын Үндсэн Хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date10 = 12 сарын 12, 1993 он | established_event11 = [[Орос, Беларусь холбоот улс|Холбооны Улсыг байгуулсан]] | established_date11 = 12 сарын 8, 1999 он | area_km2 = 17,098,246 | area_footnote = <ref>{{cite web |url=https://unstats.un.org/unsd/publications/pocketbook/files/world-stats-pocketbook-2016.pdf#page=182 |title=World Statistics Pocketbook 2016 edition |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs. Statistics Division |access-date=24 April 2018}}</ref> (олон улсын хүлээн зөвшөөрсөн газар нутаг) {{convert|17,234,028|km2|abbr=on}} (нэхэмжилсэн газар нутгийг тооцвол) | area_rank = 1 | percent_water = 13<ref name=gen>{{cite web |title=The Russian federation: general characteristics |url=http://www.gks.ru/scripts/free/1c.exe?XXXX09F.2.1/010000R |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728064121/http://www.gks.ru/scripts/free/1c.exe?XXXX09F.2.1%2F010000R |archive-date=28 July 2011 |website=Federal State Statistics Service |access-date=5 April 2008 |url-status=dead}}</ref> (намгийг тооцвол) | population_estimate = {{plainlist| * {{IncreaseNeutral}} 147,182,123 ([[Оросын хүн амын тооллого (2021)|2021 тооллого]])<ref name="census2021">Including 2,482,450 people living on the [[Annexation of Crimea by the Russian Federation|annexed]] [[Crimea|Crimean Peninsula]] {{cite web |url=https://rosstat.gov.ru/vpn_popul |script-title=ru:Том 1. Численность и размещение населения |language=ru |work=[[Federal State Statistics Service (Russia)|Russian Federal State Statistics Service]] |access-date=3 September 2022 |archive-date=24 Нэгдүгээр сар 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200124160257/http://rosstat.gov.ru/vpn_popul |url-status=dead }}</ref> * {{nowrap|(Крымыг оруулан)<ref name="gks.ru-popul">{{cite web |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/PrPopul2022_Site.xls |format=XLS |script-title=ru:Предварительная оценка численности постоянного населения на 1 января 2022 года и в среднем за 2021 год |trans-title=Preliminary estimated population as of 1 January 2022 and on the average for 2021 |language=ru |work=[[Federal State Statistics Service (Russia)|Russian Federal State Statistics Service]] |access-date=30 January 2022 |archive-date=24 Гуравдугаар сар 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220324230246/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/PrPopul2022_Site.xls |url-status=dead }}</ref>}} * {{IncreaseNeutral}} 144,699,673 * (Крамыг оруулаагүй)<ref name="gks.ru-popul"/>}} | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 9 | population_density_km2 = 8.4 | population_density_sq_mi = 21.5 | population_density_rank = 181 | GDP_PPP = {{Increase}} $4.771 их наяд<ref name="IMFWEORU">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=922,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=World Economic Outlook Database, April 2023 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_per_capita = {{Increase}} $33,263<ref name="IMFWEORU"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = {{Increase}} $2.215 их наяд<ref name="IMFWEORU"/> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = | GDP_nominal_per_capita = {{Increase}} $15,444<ref name="IMFWEORU"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = | Gini = 36.0 <!--number only--> | Gini_year = 2020 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="WBgini">{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=RU |title=GINI index (World Bank estimate) – Russian Federation |publisher=World Bank |access-date=23 June 2022}}</ref> | HDI = 0.822<!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 52 | currency = [[Оросын рубль|Рубль]] ([[Рублийн тэмдэг|₽]]) | currency_code = RUB | utc_offset = +2 - +12 | drives_on = баруун | calling_code = [[Орос дахь утасны дугаар|+7]] | cctld = {{unbulleted list |[[.ru]]|[[.рф]]}} | religion_year = 2012 | religion_ref = <ref name="auto">https://www.state.gov/reports/2020-report-on-international-religious-freedom/russia/</ref><ref name="ArenaAtlas2012">{{cite web|title=Арена: Атлас религий и национальностей|trans-title=Arena: Atlas of Religions and Nationalities|year=2012|publisher=Среда (Sreda)|url=https://docviewer.yandex.com/view/0/?*=rvAv5PGTc%2Fw%2BBFV6QOUZtaf5gYF7InVybCI6InlhLWRpc2stcHVibGljOi8vMWV1aDl5RDFpcnZKeVZNNSswWWFaZktqRFhoOXZDNWhldUlGTU5uQU4zQT0iLCJ0aXRsZSI6IlNyZWRhX2Jsb2tfcHJlc3Nfc20yLnBkZiIsInVpZCI6IjAiLCJub2lmcmFtZSI6ZmFsc2UsInRzIjoxNTI0NDg3NTUzMTcwfQ%3D%3D&page=1|format=PDF}} See also the results' '''[http://sreda.org/arena main interactive mapping]''' and the static mappings: {{cite map|title=Religions in Russia by federal subject|journal=Ogonek|volume=34|issue=5243|date=27 August 2012|url=http://c2.kommersant.ru/ISSUES.PHOTO/OGONIOK/2012/034/ogcyhjk2.jpg|archive-url=https://web.archive.org/web/20170421154615/http://c2.kommersant.ru/ISSUES.PHOTO/OGONIOK/2012/034/ogcyhjk2.jpg|archive-date=21 April 2017}} The Sreda Arena Atlas was realised in cooperation with the [http://sreda.org/arena/maps?mainsection=census All-Russia Population Census 2010 (Всероссийской переписи населения 2010)], the [http://sreda.org/arena/maps?mainsection=minust Russian Ministry of Justice (Минюста РФ)], the Public Opinion Foundation (Фонда Общественного Мнения) and presented among others by the Analytical Department of the Synodal Information Department of the Russian Orthodox Church. See: {{cite journal|title=Проект АРЕНА: Атлас религий и национальностей|trans-title=Project ARENA: Atlas of religions and nationalities|url=http://russ.ru/Mirovaya-povestka/Proekt-ARENA-Atlas-religij-i-nacional-nostej|journal=Russian Journal|date=10 December 2012|access-date=4 Хоёрдугаар сар 2024|archive-date=24 Хоёрдугаар сар 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210224141716/http://russ.ru/Mirovaya-povestka/Proekt-ARENA-Atlas-religij-i-nacional-nostej|url-status=dead}}</ref> | religion = {{ublist|item_style=white-space;|{{Tree list}} * 47.4% [[Орос дахь Христийн шашин|Христийн шашин]] ** 41% [[Оросын үнэн алдартны сүм|Үнэн Алдартны Сүм]]<ref name="auto"/> ** 6.4% бусад [[Христийн урсгалын жагсаалт|христийн урсгал]] {{Tree list/end}}|38.2% Шашингүй|6.5% [[Орос дахь лалын шашин|Ислам]]{{efn|name=ArenaAtlasIslam}}|2.4% [[Орос дахь шашин шүтлэг|бусад]] ([[Орос дахь буддын шашин|Буддизмыг]] оруулан)<ref>{{cite web |url=https://www.rbth.com/arts/327646-kalmykia-buddhism-russia |title=Check out Russia's Kalmykia: The only region in Europe where Buddhism rules the roost |last=Shevchenko |first=Nikolay |date=February 21, 2018 |website=[[Russia Beyond]] |access-date=February 11, 2023}}</ref>|5.5% хариулаагүй}} }} '''Орос улс''' ([[Орос хэл|орос.]] ''{{Audio|Ru-Россия.ogg|Россия}})'', албан ёсоор '''Оросын Холбооны Улс''' (товчоор '''ОХУ,''' [[Орос хэл|орос]]. Российская Федерация) нь хойд [[Еврази|Евразийн]] [[улс]] юм. Орос нь хагас ерөнхийлөгчийн засаглалтай [[Бүгд Найрамдах Улсын жагсаалт (ОХУ)|Бүгд Найрамдах Улс]]. Энэхүү улсын [[ОХУ-ын нутаг дэвсгэрийн хуваарь|холбооны бүрэлдэхүүн]] нь найман [[Холбооны тойрог (ОХУ)|холбооны тойрог]] ба 85 [[Оросын холбооны байгууламж|холбооны байгууламжаас]] бүрдэнэ. Оросын Холбооны Улс нь өргөн уудам нутагтай бөгөөд тус улсын үндсэн нутаг дэвсгэртэй хиллэх улсуудыг цагийн зүүний дагуу нэрлэвэл [[Умард Солонгос]], [[Хятад]], [[Монгол Улс|Монгол]], [[Казахстан]], [[Азербайжан]], [[Гүрж]], [[Украин]], [[Беларусь]], [[Латви]], [[Эстони]], [[Финланд]], [[Норвеги]] зэрэг болно. Харин Оросын [[эксклав]] буюу эх нутгаасаа тусдаа салангид орших [[Калининград муж|Калининград мужтай]] нь [[Литва]] ба [[Польш]] улс хиллэдэг. Мөн зүүн умард хэсгээрээ далайгаар [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[Аляска]] мужтай хиллэлдэг бөгөөд [[Швед]], [[Дани]], [[Турк]], [[Япон]] улстай далайгаар мөн ойр хил залгадаг байна. Дэлхийн хамгийн том болох 17,075,400 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, хүн амын тоогоороо 8 дугаарт ордог, нийт 143 сая хүнтэй улс юм. Оросын газар нутаг [[Хойд Ази]]йг бүхэлд нь, [[Европ]]ын 40 хувийг бүрхдэг, хөндлөнгөөрөө 9 [[цагийн бүс|цагийн бүсээр]] хуваагддаг, байгаль, газрын тогтоц олон төрлөөс бүрддэг уудам их нутагтай болно. Мөн дэлхийд эрдэс баялаг ба [[эрчим хүч]]ний эх үүсвэр, [[ой]], цэнгэг [[ус]]ны нөөцөөрөө тэргүүлдэг байна. 862 онд оросын анхны төрт улс [[Русь]] [[Новгород]]од байгуулагдаж удалгүй 882 онд [[Киев]] рүү шилжив. Оросууд 988 оноос [[Христийн шашин|Христийн]] шашны нэгэн урсгал болох [[Үнэн алдартны шашин]]д сүсэглэсэн дагаж ирсэн түүхтэй. 13 дугаар зуунд [[Их Монгол Улс|Монгол]]ын байлдан дагууллын үед [[Киев]]т төвлөрсөн [[Русь]] улс цохигдон бутарснаар, [[Алтан Орд]]ны улсын эрхэнд орж албат, гувчуур төлөгч болцгоосон юм. [[Москвагийн Их Вант Улс|Москва]]гийн вант улсыг хүрээлэн нэгдсэн Оросууд 1380 онд Куликовын тулалдаанд [[Мамай]]н цэргийг цохисноор бүрэн тусгаар тогтносон гэж үздэг байна. Түүнээс хойш 15-р зуунаас газар нутгаа тэлэх бодлого баримталж байжээ. Хожим 17-18 дугаар зуунд дорно зүгт Үнэн алдартны шашинаа дэлгэрүүлэн түгээх замаар шинэ газар байлдан дагуулах, нэгтгэн хавсаргах, газар зүйн нээлт хийх зэрэг нэрийдлээр [[Оросын Хаант Улс]] нь Польшоос Аляска хүртэл газар нутаг тэлжээ. 1917 оны 10-р сарын коммунист [[Октябрийн хувьсгал|Октябрийн хувьсгалаар]] Хаант ёсыг халж [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] залгамжлахад гол нэгтгэх үндсэн улс нь Орос байв. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайнд]] оролцож ялалт байгуулсан холбоотнуудын нэг болж нэр хүндээ өсгөсөн байна. ЗХУ-ын үед [[шинжлэх ухаан]], [[технологи]]йн үсрэнгүй хөгжилд хүрч, [[Юрий Гагарин|сансарт хүн анх]] нисгэсэн. 1991 оны ЗХУ задран бутарсанаар бусад бүрэлдэхүүнд байсан Бүгд найрамдах улсууд тусгаар улс болоход Оросын Холбооны Улс байгуулагдаж олон улсын эрх зүйн хувьд хуучин ЗХУ-ын залгамж халааг албан ёсоор авч үлдсэн улс болсон юм. Эдүгээ Орос нь худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн [[Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн|дотоодын нийт бүтээгдэхүүний]] (ДНБ) хэмжээгээр дэлхийд 6-д, нэрлэсэн ДНБ-ий хэмжээгээр 9-д эрэмбэлэгддэг, [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөл|Аюулгүй байдлын Зөвлөлийн]] Байнгын 5 гишүүн орнуудын нэг, [[Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл|Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөлийн]] тэргүүлэх гишүүн, [[Их Найм]]ын гишүүн, хүлээн зөвшөөрөгдсөн [[цөмийн зэвсэг]]тэй 5 орны нэг гэх мэт нөлөө бүхий [[гүрэн|том гүрэн]] юм. 2014 онд Украины [[Крымын хойг|Крымын хойгийг]] эзлэн авч дэлхий нийтийн эсэргүүцэлтэй тулгарч хориг тавиулаад байгаа улс юм. == Нэрний гарал үүсэл == "Росия" ({{lang-gr|Ρωσία}}) гэсэн нэр томьёоны талаарх анхны бичээс нь X зууны дунд үеэс эхлэлтэй. Мөн 862 онд байгуулагдсан Оросын анхны төр Русь улсын нэр нь бусад Европын улсууд болон Зүүн Ромын харилцаанд нэрлэгдсэн баримтаар анх Россия/Русь/Русская нэрний эхлэл гэж үздэг. Энэ нь [[Византын эзэнт гүрэн|Византын]] эзэн хаан Константин Порфирогенитийн "[[Ёслолын тухай]]", "[[Эзэнт гүрний засаг захиргааны тухай]]" бүтээлүүдэд Оросын грек нэрээр олддог. Кирилл бичигт "Росия" (Ρωσία) гэдэг үгийг анх 1387 оны 4-р сарын 24-ний өдөр [[Стамбул|Константинополь]] хотод хамба Киприаны цолонд хэрэглэсэн бөгөөд "Киев ба Бүх Оросын бишоп" хэмээн биечлэн гарын үсэг зуржээ. Төр нь хаан ширээнд залах ёслолын дараа: 1547 онд [[IV Иван]] хаант улсад хуримаа хийсний дараа уг мужийг [[Оросын Хаант Улс|Оросын эзэнт гүрэн]] гэж нэрлэж эхлэв. Үгийн орчин үеийн зөв бичгийн дүр төрх - "С" гэсэн хоёр үсэгтэй - XVII зууны дунд үед гарч ирсэн бөгөөд эцэст нь [[I Пётр|I Петрийн]] удирдлаган дор бүрэн нэгтгэгджээ. Романовын угсааны [[I Пётр|I Петр]] хаан 1700 онд төрийн эрхэнд гарч Оросын Эзэнт улс байгуулж томоохон өөрчлөлт шинэчлэл хийж европоос эрдэмтэн, инженерүүд олноор урин авчирч "Европ руу цонх гаргаж, үүдээ нээж" өөрийн усан флот, аж үйлдвэрийн суурийг тавьж хөгжүүлжээ. == Газар зүй == === Газар зүйн байрлал === ОХУ-ын тунхагласан хил хязгаар дахь нутаг дэвсгэр нь 17,125,191 км² (дэлхийн улс орнуудын дунд газар нутгийн хэмжээгээр нэгдүгээрт) бөгөөд энэ нь Өмнөд Америк тивээс арай бага юм. Бүхэлдээ хойд бөмбөрцөгт байрладаг бөгөөд Оросын ихэнх нутаг нь зүүн бөмбөрцөгт байрладаг, зөвхөн Чукоткийн автономит тойргийн зүүн хэсэг нь баруун бөмбөрцөгт байрладаг. Номхон далай ба Хойд мөсөн далайн ус, мөн Атлантын далайн Балтийн, Хар, Азовын тэнгисүүдээр хүрээлүүлж, дэлхийн хамгийн урт эргийн шугамыг эзэмшдэг (37.653 км). Орос нь Евразийн эх газрын хойд хэсэгт байрладаг бөгөөд Зүүн Европын ихэнх хэсэг, Азийн хойд хэсгийг бүхэлд нь эзэлдэг. [[Уралын нуруу]] ба Кумо-Маныч хотгор нь Оросыг Европ, Азийн хэсгүүдэд хуваадаг. Европ, Азид ч гэсэн Орос улс нь нутаг дэвсгэрийн хувьд хамгийн том муж бөгөөд хэсэгчлэн оршдог. === Хил хязгаар === Оросын Холбооны Улс нь хиллэдэг улсуудын тоогоороо Хятадтай адил хамгийн олон буюу 14 улстай хил залгадаг байна. Хуурай газрын хилийн нийт урт нь 20.027&nbsp;километр. Үүнээс гадна Орос нь таван тэнгис болон далайгаар усан хилийн урт нь 37.653&nbsp;километр үргэлжилнэ. Оросын эх нутагтай хиллэх улсуудыг зүүн талаас нар зөв эргүүлэн тоочбол [[Умард Солонгос|Умард Солонгос Улстай]] (19&nbsp;км) зүүн урд талаараа хиллэнэ. Дараа нь [[Хятад|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улстай]] (3605&nbsp;км) зүүн хэсгээр хиллэх ба үргэлжлүүлээд [[Монгол Улс|Монгол Улстай]] (3485&nbsp;км) хиллэнэ. Монгол Улсын баруун талаар Хятадтай (40&nbsp;км) баруун хэсгээр мөн хиллэдэг. Ингээд [[Казахстан|Казахстан Улстай]] (6846&nbsp;км) маш урт газраар болон [[Каспийн тэнгис]]ийн эргийн зурвасын хилтэй. [[Кавказын нуруу]]нд [[Азербайжан]] (284&nbsp;км) ба [[Гүрж|Гүрж Улстай]] (723&nbsp;км) хиллэнэ. [[Хар тэнгис]] нь Оросын ази, ервопын хилийн зааг болно. Эндээс баруун урд талаараа [[Украин|Украинаар]] (1586&nbsp;км, Крымийн хамт) дамжин дараа нь умард талд нь орших [[Беларусь|Беларусь Улсаар]] (959&nbsp;км) үргэлжлэх ба эндээс [[Балтын Улсууд]] болох [[Латви]] (217&nbsp;км), [[Эстони|Эстониор]] (334&nbsp;км) үргэлжилнэ. Үргэлжлүүлээд [[Балтын тэнгис|Балтын тэнгисийн]] зурвас газар дараа нь [[Финланд|Финланд Улстай]] (1340&nbsp;км), эцэст нь баруун хойд хэсгээрээ [[Норвеги|Норвегитой]] (196&nbsp;км) хиллэдэг. Дараа нь усан эргийн хил эхлэх ба умард талаараа улс бүхэлдээ [[Умард мөсөн далай]]н хилтэй. Дөнгөж 85 км өргөнтэй 30-аас 50 метрийн гүнтэй [[Берингийн хоолой]]гоор ОХУ хамгийн зүүн талаараа АНУ буюу [[Аляска]]ас тусгаарлагдана. Үргэлжлүүлээд [[Номхон далай]] руу гарах гарц болох [[Берингийн тэнгис]]ийн эрэг, төгсгөлд нь [[Агнуурын тэнгис]]ээр дамжин [[Япон тэнгис]] рүү гарах гарцтай. {{Байршлын карт+ | Орос | maptype=relief | width=700 | float=right | caption= | places= {{Байршлын карт~ | Орос | label='''[[Москва]]''' | position=3 | lat=55.75 | long=37.616667 | region=RU}} {{Байршлын карт~ | Орос | label=<small>[[Санкт-Петербург]]</small> | position=2 | lat=59.933333 | long=30.266667 | region=RU}} {{Байршлын карт~ | Орос | label=<small>[[Их Новгород|Новгород]]</small> | position=9 | lat=58.516667 | long=31.283333 | region=RU}} {{Байршлын карт~ | Орос | label=<small>[[Новосибирск]]</small> | position=9 | lat=55.033333 | long=82.916667 | region=RU}} {{Байршлын карт~ | Орос | label=<small>[[Воронеж]]</small> | position=12 | lat=51.65 | long=39.2 | region=RU}} {{Байршлын карт~ | Орос | label=<small>[[Тверь]]</small> | position=9 | lat=56.866667 | long=35.916667 | region=RU}} {{Байршлын карт~ | Орос | label=<small>[[Екатеринбург]]</small> | position=right | lat=56.833333 | long=60.583333 | region=RU}} {{Байршлын карт~ | Орос | label=<small>[[Петропавловск-Камчатский]]</small> | position=bottom | lat=53.016667 | long=158.65 | region=RU}} {{Байршлын карт~ | Орос | label=<small>[[Сыктыквар]]</small> | position=right | lat=61.666667 | long=50.816667| region=RU}} {{Байршлын карт~ | Орос | label=<small>[[Сургут]]</small> | position=right | lat=61.25 | long=73.433333| region=RU}} {{Байршлын карт~ | Орос | label=<small>[[Магадан]]</small> | position=left | lat=59.566667 | long=150.8| region=RU}} {{Байршлын карт~ | Орос | label=<small>[[Өмнөд Сахалинск]]</small> | position=right | lat=46.95 | long=142.733333| region=RU}} {{Байршлын карт~ | Орос | label=<small>[[Доод Новгород|Доод&nbsp;Новгород]]</small> | position=right | lat=56.316667 | long=44 | region=RU}} {{Байршлын карт~ | Орос | label=<small>[[Уфа]]</small> | position=6 | lat=54.733333 | long=55.966667| region=RU}} {{Байршлын карт~ | Орос | label=<small>[[Сочи]]</small> | position=3 | lat=43.583333 | long=39.733333| region=RU}} {{Байршлын карт~ | Орос | label=<small>[[Калининград]]</small> | position=2 | lat=54.733333 | long=20.483333| region=RU}} {{Байршлын карт~ | Орос | label=<small>[[Самара]]</small> | position=10 | lat=53.183333 | long=50.116667 | region=RU}} {{Байршлын карт~ | Орос | label=<small>[[Челябинск]]</small> | position=3 | lat=55.15| long= 61.4 | region=RU}} {{Байршлын карт~ | Орос | label=<small>[[Красноярск]]</small> | position=3 | lat=56.0| long= 92.933333 | region=RU}} {{Байршлын карт~ | Орос | label=<small>[[Казань]]</small> | position=left | lat=55.783333 | long=49.116667 | region=RU}} {{Байршлын карт~ | Орос | label=<small>[[Краснодар]]</small> | position=12 | lat=45.040216 | long= 38.975996 | region=RU}} {{Байршлын карт~ | Орос | label=<small>[[Пермь]]</small> | position=right | lat=58.0| long= 56.25 | region=RU}} {{Байршлын карт~ | Орос | label=<small>[[Омск]]</small> | position=left | lat=54.966667 | long=73.383333 | region=RU}} {{Байршлын карт~ | Орос | label=<small>[[Владивосток]]</small> | position=left | lat=43.116667 | long=131.9 | region=RU}} {{Байршлын карт~ | Орос | label=<small>[[Норильск]]</small> | position=2 | lat=69.333333 | long=88.216667 | region=RU}} {{Байршлын карт~ | Орос | label=<small>[[Томск]]</small> | position=2 | lat=56.5 | long=84.966667 | region=RU}} {{Байршлын карт~ | Орос | label=<small>[[Эрхүү]]</small> | position=right | lat=52.283333 | long=104.3 | region=RU}} {{Байршлын карт~ | Орос | label=<small>[[Мурманск]]</small> | position=2 | lat=68.966667 | long=33.083333 | region=RU}} {{Байршлын карт~ | Орос | label=<small>[[Пятигорск]]</small> | position=3 | lat=44.033333 | long=43.05 | region=RU}} {{Байршлын карт~ | Орос | label=<small>[[Донын Ростов|Ростов]]</small> | position=12 | lat=47.233333 | long=39.716667 | region=RU}} {{Байршлын карт~ | Орос | label=<small>[[Волгоград]]</small> | position=3 | lat=48.7 | long=44.483333 | region=RU}} {{Байршлын карт~ | Орос | label=<small>[[Чита]]</small> | position=3 | lat=52.05 | long=113.583333 | region=RU}} {{Байршлын карт~ | Орос | label=<small>[[Хабаровск]]</small> | position=7 | lat=48.483333 | long=135.066667 | region=RU}} {{Байршлын карт~ | Орос | label=<small>[[Архангельск]]</small> | position=3 | lat=64.55 | long=40.533333 | region=RU}} {{Байршлын карт~ | Орос | label=<small>[[Якутск]]</small> | position=3 | lat=62.033333 | long=129.733333 | region=RU}} {{Байршлын карт~ | Орос | label=<small>[[Барнаул]]</small> | position=3 | lat=53.337778 | long=83.773889 | region=RU}} {{Байршлын карт~ | Орос | position=6 | lat=43/21// | long=42/26// | region=RU | mark=RedMountain.svg | marksize=12 | label=<small>''[[Эльбрус уул|Эльбрус]]''</small>}} {{Байршлын карт~ | Y=18 | X=16 | position=6 | label=<small>[[Финланд|<span style="color:#646464">'''ФИНЛАНД'''</span>]]</small>}} {{Байршлын карт~ | Y=42 | X=5 | position=6 | label=<small>[[Украин|<span style="color:#646464">'''УКРАИН'''</span>]]</small>}} {{Байршлын карт~ | Y=94 | X=67 | position=6 | label=[[Хятад|<span style="color:#646464">'''ХЯТАД'''</span>]]}} {{Байршлын карт~ | Y=94 | X=40 | position=6 | label=[[Хятад|<span style="color:#646464">'''ХЯТАД'''</span>]]}} {{Байршлын карт~ | Y=90 | X=53 | position=6 | label=[[Монгол Улс|<span style="color:#646464">'''МОНГОЛ'''</span>]]}} {{Байршлын карт~ | Y=80 | X=26 | position=6 | label=[[Казахстан|<span style="color:#646464">'''КАЗАХСТАН'''</span>]]}} {{Байршлын карт~ | Y=95 | X=78 | position=6 | label=<small><small><small>[[Умард Солонгос|<span style="color:#646464">'''УМАРД СОЛОНГОС'''</span>]]</small></small></small>}} {{Байршлын карт~ | Y=90| X=88 | position=6 | label=[[Япон|<span style="color:#646464">'''ЯПОН'''</span>]]}} {{Байршлын карт~ | Y=1 | X=55 | position=6 | label=[[Умард мөсөн далай|<span style="color:#2A6DB5">'''''УМАРД МӨСӨН ДАЛАЙ'''''</span>]]}} {{Байршлын карт~ | Y=82 | X=95 | position=6 | label=[[Номхон далай|<span style="color:#2A6DB5">'''''НОМХОН ДАЛАЙ'''''</span>]]}} {{Байршлын карт~ | Y=75 | X=9 | position=6 | label=<small>[[Каспийн тэнгис|<span style="color:#2A6DB5">''Каспийн тэнгис''</span>]]</small>}} {{Байршлын карт~ | Y=73 | X=59 | position=6 | label=<small>[[Байгал нуур|<span style="color:#2A6DB5">''Байгал нуур''</span>]]</small>}} {{Байршлын карт~ | Y=18 | X=33 | position=6 | label=<small>''[[Шинэ Газар]]''</small>}} {{Байршлын карт~ | Y=38 | X=90 | position=6 | label=<small>''[[Камчатка]]''</small>}} {{Байршлын карт~ | Y=4 | X=44 | position=6 | label=<small>''[[Франц-Иосифын газар]]''</small>}} {{Байршлын карт~ | Y=11 | X=53 | position=6 | label=<small>''[[Хойд Газар]]''</small>}} {{Байршлын карт~ | Y=13 | X=65 | position=6 | label=<small>''[[Новосибирскийн арлууд]]''</small>}} {{Байршлын карт~ | Y=1 | X=71 | position=6 | label=<small>''[[Врангелийн арал]]''</small>}} }} === Геологийн бүтэц === ОХУ-ын газар нутгийн Европын хэсэг нь [[Зүүн Европ]]<nowiki/>ын платформ дээр байрладаг. Энэ нь кембрийн өмнөх [[Магмын чулуулаг|магм]]<nowiki/>ын болон [[метаморф]] чулуулаг дээр суурилдаг. [[Уралын нуруу]], [[Енисей гол]]<nowiki/>ын хоорондох хэсгийг Баруун [[Сибирь|Сибир]]<nowiki/>ийн залуу платформ эзэлж байна. Енисейн зүүн хэсэг нь эртний Сибирийн платформ бөгөөд Лена гол хүртэл үргэлжлэх бөгөөд ихэвчлэн Төв Сибирийн өндөрлөгт таардаг. Платформуудын зах хэсэгт газрын тос, байгалийн хий, нүүрсний ордууд байдаг. ОХУ-ын атираат бүс нутгуудад Балтийн бамбай, [[Уралын нуруу|Урал]], [[Алтайн нуруу|Алтай]], [[Урал-Монгол]]<nowiki/>ын эпипалеозойн атирааны бүслүүр, [[Номхон далай]]<nowiki/>н атираат бүсний баруун хойд хэсэг, [[Газар дундын тэнгис|Газар Дундад тэнгис]]<nowiki/>ийн атираа бүсний гаднах бүсний хэсэг багтана. [[Кавказын нуруу|Кавказ]]<nowiki/>ын хамгийн өндөр уулс нь залуу атираат газруудаар хязгаарлагддаг. Атираат газар нь металлын хүдрийн үндсэн нөөцийг агуулдаг. Сибирийн платформ нь эпиархын настай. ОХУ-ын нутаг дэвсгэр дэх [[нүүрс]], [[чулуулаг]], [[калийн давс]], [[Газрын тос|нефть]], [[хий]]<nowiki/>н томоохон ордууд нь Сибирийн тавцангийн бүрхүүл, Норильскийн зэс-никелийн ордууд хавхны интрузив, [[Алмааз|алмаз]] нь кимберлитийн хоолойтой холбоотой. Эртний 2 платформыг тусгаарласан Урал-Монголын эпипалеозойн атираат бүсний бүтцэд Рифей, Байгаль, Салайр, Каледониан ба Герциний нугалах бүсүүд байдаг. Рифейн ба Байгалийн нугалаас бүхий Енисей-Саян-Байгалийн бүс нутаг нь Сибирийн тавцангийн хүрээг хамардаг. Зүүн Европын тавцантай хилийн дагуу хойд хэсэгт нь нүүрсний орд, хотгорын дунд хэсэгт поташийн орд агуулсан Пермийн давхаргуудаар дүүрсэн Сис-Уралын урд ирмэг байна. ОХУ-ын нутаг дэвсгэр дээрх [[Номхон далай]]<nowiki/>н нугаламын бүслүүрийг хойд баруун хойд хэсгээр төлөөлдөг бөгөөд үүнд эртний [[Рифей]]<nowiki/>н өмнөх массивууд, мезозой, кайнозойн эвхэгддэг хэсгүүд, орчин үеийн тектоникийн идэвхтэй бүсүүд байрладаг. Верхоянск-Чукоткагийн бүс нутагт [[Юрийн галав]]<nowiki/>ын болон Цэрдийн доод боржингийн интрузивтай холбоотой алтны ордууд, цагаан тугалга, вольфрам, мөнгөн усны ордууд байдаг. Нүүрсний томоохон ордуудыг Предверхоянскийн тэвш ба Зырянскийн тэвшний мелассаар битүүмжилжээ. Баруун [[Камчаткын хойг|Камчаткын]] атирааны систем нь дээд цэрдийн теригенийн геосинклиналь цогцолбор бөгөөд энэ нь боржин-гнейс ба занарын үндсэн подвалд ууссан бөгөөд эвхсэний дараа палеоген-неогенийн чулуулаг давхцсан байв. Зүүн бүс нь орчин үеийн галт уулын шинжтэй байдаг (28 идэвхтэй [[галт уул]]). === Газрын гадаргуу === ОХУ-ын нутаг дэвсгэрийн 70 гаруй хувийг тэгш, нам дор газар эзэлдэг. Тус улсын баруун хэсэг нь [[Зүүн Европ|Зүүн Европын]] өргөн уудам тал нутагт байрладаг бөгөөд нам дор газар (Каспий болон бусад), өндөрлөгүүд (Валдай, Төв Орос гэх мэт) ээлжлэн солигддог. Уралдааны уртассан уулын систем нь Зүүн Европын тэгш тал ба Баруун Сибирийн нам дор газрыг тусгаарладаг. Сүүлчийн зүүн талд Төв Якутын нам дор газар руу жигд эргэж, тусгаарлагдсан нуруу бүхий Төв [[Сибирь|Сибирийн]] өндөрлөг байрладаг. Тус улсын өмнөд ба зүүн хэсгүүд нь ихэвчлэн уулархаг нутагтай. Европын хэсгийн өмнөд хэсэгт Их [[Кавказын нуруу|Кавказын]] хойд нуруунууд (энд Оросын хамгийн өндөр оргил [[Альборзын нуруу|Эльбрус]] (5642 м), Сибирийн өмнөд хэсэгт [[Алтайн нуруу|Алтай]], Баруун ба [[Соёны нуруу|Зүүн Соёны нуруу]], Становое өндөрлөг газар болон бусад уулын системүүд байрладаг. Зүүн хойд [[Сибирь]] ба [[Алс Дорнод]] - бүс нутаг Сихотэ-Алин, Верхоянск, Черский гэх мэт дунд өндөр уулсын нуруу давамгайлдаг. [[Камчаткын хойг]] (энд Евразийн хамгийн өндөр галт уул, [[Ключевская Сопка]] (4750 м) ба зүүн хязгаарт орших [[Курилийн арлууд|Курилын арлууд]] - галт уулын нутаг. Тэдгээрийн 200 гаруй нь байдаг. тэдний 50 орчим нь идэвхтэй байдаг. === Дотоод ус === Орос бол дэлхийн хамгийн их устай орнуудын нэг юм. Тус улс нь дэлхийн цэвэр усны нөөцөөрөө дэлхийд тэргүүлдэг. Гадаргын ус нь ОХУ-ын нутаг дэвсгэрийн 12.4% -ийг эзэлдэг бөгөөд гадаргын усны 84% нь Уралын зүүн хэсэгт төвлөрдөг. Усны хэрэглээний бүтцэд үйлдвэрлэлийн хэрэгцээ давамгайлдаг. [[Байгал нуур|Байгал]] нуур бол дэлхийн хамгийн том цэнгэг устай нуур юм. Тус улсын зүүн хэсэгт байрладаг (31,700 км² орчим) бөгөөд энэ нь манай гаригийн хамгийн гүн нуур юм. === Ашигт малтмал === Хамгийн том газар нутагтай Орос төрөл бүрийн [[Ашигт малтмалын орд|ашигт малтмал]]<nowiki/>аар баялаг бөгөөд газрын тосны нөөцийг улс орны олон бүс нутагт, тухайлбал [[Тюмень муж]], [[Сахалин]], [[Башкортостан]] бөгөөд байгалийн хийн ихээхэн нөөц нь [[Ямал-Ненецийн автономит тойрог]]<nowiki/>т байдаг. == Түүх == {{Загвар:Оросын түүх}} {{Гол|Оросын түүх}} === Эртний үе=== [[Зураг:Kievan Rus en.jpg|thumb|left|150px|XI зууны [[Киевийн Русь]]]] Орос орон өргөн уудам болохоор түүхийг олон янзаар дурдаж болно. Эрт үед [[Каспи]], [[Хар тэнгис]]ийн эрэг, нам доор газраар [[Скиф]], [[Авар]], [[Хүн]] гэх мэт нүүдэлчин соёл оршин байв. Гэвч Орос улсын түүхийн бат суурь нь өрнө захын Орос нутгаас эхэлнэ. 860 онд [[Новгород]]ын эзэн (гүн) Рюрик гэгч [[викинг]] хүн [[Хазар]] [[Түргүүд]]ийг ухраан эзэмшлээ өргөтгөсөн нь Волхов гол, [[Днепр мөрөн|Днепр]] мөрний хөндийн худалдааны замын эзэрхсэн, [[Дорнод Слав|Дорнод Славуудын]] түүхэн дэх анхны төрт улс [[Киевийн Русь]] болжээ. Викинг хүний байгуулсан улс боловч 10-р зууны эцэст хүн амын олонх нь [[Слав угсаатан]] байжээ. Энэ үед [[Византын эзэнт гүрэн|Визант]] ([[Грек]])-аас худалдаа, шашин, соёлыг идээшүүлэн хүртэж байв. Киевийн Русь 988 оноос албан ёсоор [[Христосын шашин|Христосын шашныг]] дагаж, аажмаар энд [[Үнэн алдартны шашин]] салбарлан хөгжжээ. 11-р зууны [[Цэцэн Ярослав]]ын үед Орост (өнөөгийнхөөр Орос орны өрнө захаар) эдийн засаг, уран зохиол, барилга урлал мэдэгдэхүйц сайн дэлгэрэв. [[Бурангуй нийгэм]] ([[феодализм]])-ийн зүй тогтол ёсоор олон ноёд хооронд байлдаан тэмцэл тасарч байгаагүй. 1237-1240 онд [[Монголчууд]] [[Владимир]], [[Киев]]ийг довтолсноор [[Зүчийн улс]]ад 1480 он хүртэл захирагджээ. Түлхэгдсэн Оросын төв [[Новгород]] болж, 1240 онд Нева голд Шведийг дарсан зэрэг байлдаанаар умар зүгт нутаг тэлжээ. Үүнээс [[Их Монгол Улс|Монгол]]-[[Алтан Орд]]ыг сөрөх [[Москва]], [[Доод Новгород]], [[Тверь]] зэрэг хот суурин босч байв. Шашныхантайгаа хамжиж тархай ноёдыг цуглуулсан [[Доны Дмитрий]] 1380 оны шийдвэрлэх [[Куликовын тулалдаан]]аар [[Мамай]]н цэргийг цохижээ. === Дундад зуун=== [[Зураг:Peter der-Grosse 1838.jpg|thumb|left|150px|[[Оросын Хаант Улс|Оросын эзэнт гүрнийг]]<br>тунхаглагч [[I Пётр]] хаан]] 15-р зуунд Москвагийн ван [[III Иван]] үндсэндээ газар газрын олон гүнг үгэндээ оруулж, Орос улсын "их [[ван]]" (великий князь) болжээ. 1453 онд Византын [[Константинополь]] [[Османы эзэнт гүрэн|Османд]] эзлэгдэж төгссөнөөр Византын агуу өвийг Орос залгаж байна гэдэг ойлголтоор их ван [[IV Иван|IV [Догшин] Иван]] «[[царь]]» гэдэг цолыг бий болгон өөрөө анхлан хүртсэн. Догшин Иван [[Балтын тэнгис]]т гарцтай болохын тулд [[Ливон]]той (1558–1583) олон жил байлдаж, [[Астрахань]] (1556 онд буулган авсан), [[Казань]] (1552) ханлигийг мөхөөж, [[Уралын нуруу|Уралыг]] давж [[Сибирь]]т цэргээ илгээж газар нутгаа тэлснээр олон үндэстний Орос, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] шав тавигджээ. 1600-аад оны дотоодын хямралын үед Романовын удамд засгийн эрх шилжсэн. Оросууд шинэ газар нээгчдийн гаргасан зам, арьс, үнэт эд олох сэдэл, [[казак]] цэргийн хүчээр 17-18-р зуунд нутгаа [[Номхон далай]] хүртэлхи нутгийг эзэлжээ. 1721 онд албан ёсоор [[Оросын Хаант Улс|Оросын эзэнт гүрэн]] (Российская империя) гэсэн утгат нэрээ тунхаглажээ. Гэхдээ энэ улсыг Монголчууд 20-р зууны эхэнд Зөвлөлт Оросоос нь ялгаж [[Оросын Хаант Улс|Хаант Орос]] улс л гэдэг билээ. [[I Пётр]] (1682–1725 оны хооронд төр барьсан), [[Елизавета]] (1741–1762), [[II Екатерина]] (1762–1796), [[II Александр]] (1855–1881) зэрэг түүхэнд тодоор үлдсэн хаад төр барьж, өнөөгийнхөөр хэлвэл [[Финланд]], [[Польш]]оос [[Аляска]], [[Өвөр Кавказ]], [[Дундад Ази]] хүрсэн уудам газар нутгийг дайтахдаа дайтаж мухардуулсаар өөрийн улсынх болгож байв. 1878 онд [[Османы эзэнт гүрэн|Османы улстай]] дайтаж хамар дээр нь байх [[Болгар]]ыг чөлөөлж хүч чадлаа бахдуулжээ. === Орчин үе=== [[Файл:Ethnic map USSR 1941.jpg|thumb|Зөвлөлт Холбоот Улс 1941.]] 19-р зууны төгсгөл, 20-р зууны эхээр хувьсгалын үзэл санаа дэлгэрч, [[дэлхийн нэгдүгээр дайн]]ы үед буюу 1917 оны 2-р сард хөрөнгөтнүүд эзэн хаан [[II Николай|II Николайг]] түлхэн унагав. 11-р сард ([[Октябрийн хувьсгал|Октябрын хувьсгал]]) болсон коммунист хувьсгалаар [[Владимир Ильич Ленин|В.Ленин]] тэргүүтэй ажилчин, тариачдад Засгийн эрх шилжив. Дайны дараах гэрээгээр [[Украин]], [[Польш]], [[Финланд]], [[Балтын орнууд]]ын нутгаа алдсанаас Украин, Балтын гурвыг эргүүлж авсан байна. [[Цагаан Арми]], салан тусгаарлагч ястан үндэстний цэрэг, төртэй шинэ төрж гарсан Зөвлөлт улс, түүний [[Улаан Арми]] хэдэн жил Иргэний дайн өрнүүлсэний үр дүнд ялсан байна. 1922 онд үүсэн байгуулагдсан [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын гол цөм нь Орос орон байсан ба 1922 онд [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс]] (ЗСБНХОУ) нэрээр хожмын ойлголтоор [[Зөвлөлт Холбоот Улс#Бүрэлдэхүүн|15 бүгд найрамдах улсынх]] нь нэг болж байгуулагджээ. 1924 онд хувьсгалын удирдагч [[Владимир Ильич Ленин|Ленин]] өөд болж [[Иосиф Сталин|Сталины]] үе (1924-1953) эхлэжээ. Төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засаг, аж үйлдвэржилт, хөдөө аж ахуйн хамтрал төрийн бодлогоор хэрэгжиж байв. Дэлхийн хоёрдугаар дайнд өрнөөс дэлхийн эзлэхийг санаархагч [[Нацист Герман]], түүний хамсаатан дорнын [[Япон]]ыг сөрж зогсоосон нь ЗХУ байлаа. Энэхүү [[Аугаа эх орны дайн]]д [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын 24 орчим сая хүн амиа алдсан байдаг. Хардалт сэрдлэгээр олон сая зөвлөлтийн иргэдийг хэлмэгдүүлсэн нь И.Сталин юм. 1945-1990 оны хооронд ЗХУ-аар толгойлуулсан коммунист (эв хамт), АНУ-аар толгойлуулсан демократ (ардчилсан) хоёр үзэлд дэлхийн улсууд хуваагдаж бие биенээ хүчирхэгжихийг эсэргүүцдэг болсон үеийг "[[Хүйтэн дайн|хуйтэн дайн]]" гэж нэрэлдэг. 1945 онд Америк түрүүлээд цөмийн зэвсэгтэй болсон бол 1961 онд Зөвлөлт түрүүлээд сансарт хүн нисгэжээ. 1985 оноос [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёв]]<nowiki/>ын санаачилсан "Перестройка", "Гласность" (ил тод байдал) хэмээх [[Өөрчлөн байгуулалт (Перестройка)|өөрчлөн байгуулалт]] нь ЗХУ болон бусад коммунист орнуудыг ардчилсан зам руу орох үүдийг нээж салхийг оруулжээ. 1991 онд ЗХУ албан ёсоор задарснаар Орос улс дангаараа буюу Оросын Холбооны Улс (ОХУ) байгуулагдсан. 2022 оны 2-р сараас [[Орос-Украины дайн]] Украины эх газрыг хамарч, Орос Украины зүүн өмнөд хэсгийн ихэнх нутгийг өөртөө нэгтгэхээр дайтаж байна. Энэ дайныг дэлхийн бусад орнууд буруу шааж оросын эсрэг эдийн засгийн хориг арга хэмжээ аваад байна. == Төр засаг == ОХУ-ын үндсэн хууль ёсоор, төр нь [[холбооны улс|холбооны]] байгууламжт, хагас ерөнхийлөгчийн [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах]] засаглалт, [[ардчилал|ардчилсан]] дэглэмт улс юм. Улсын тэргүүн нь [[ерөнхийлөгч]], засгийн газрын тэргүүн нь [[ерөнхий сайд]]. Төр нь [[төлөөллийн ардчилсан]], [[олон намын тогтолцоо]]той ба эрх мэдэл нь 3 доорх гурван бүтцэд салбарлана. * [[Хууль тогтоох байгуулал|Хууль тогтоох]]: Хоёр танхимт парламент болох [[ОХУ-ын Холбооны Хурал|Холбооны Хурал]]. : Дээд танхим болох [[ОХУ-ын Холбооны Зөвлөл]]: Харъяат анги бүрээс 2 төлөөлөгчийн эрхтэй, нийт 166 гишүүнтэй. Холбооны хууль, дайн зарлах, олон улсын гэрээг батламжлах, ерөнхийлөгчид итгэл үзүүлэх эсэх шийдвэрлэдэг. : Доод танхим болох Төрийн Дум: Хувь тэнцүүлсэн (''Пропорционал'') саналын аргачлалт сонгуулаар сонгогдох 450 суудалтай хууль тогтоох байгууллага. * [[Гүйцэтгэх байгуулал|Гүйцэтгэх]]: Ерөнхийлөгч давамгай эрхтэй. 1991 онд сонгогдсон анхны ерөнхийлөгч нь [[Борис Ельцин]], 2000 оноос [[Владимир Путин]], 2008 оноос [[Дмитрий Медведев]], 2012 оноос дахин Владимир Путин нар юм. ОХУ-ын Засгийн газар нь төрийн гүйцэтгэх дээд байгууллага. Засгийн газар нь дарга, тэргүүн дэд дарга, дэд дарга, холбооны сайд нараас бүрэлдэнэ. Засгийн газрын даргыг Ерөнхийлөгч Төрийн думтай зөвлөлдөж томилно. Ерөнхийлөгч үүргээ биелүүлж чадахгүй болсон нөхцөлд Засгийн газрын дарга Ерөнхийлөгчийн үүргийг гүйцэтгэнэ. Хэрэв Засгийн газрын даргад нэр дэвшсэн хүнийг [[Төрийн Дум]] гурван удаа буцаавал Ерөнхийлөгч Засгийн газрыг томилж, Төрийн думыг тарааж, шинээр сонгууль явуулна. * [[Шүүх байгуулал|Шүүх]]: Ерөнхийлөгчийн саналаар Үндсэн хуулийн цэц, Дээд шүүх, Хөндлөнгийн шүүхийн бүрэлдэхүүнийг Холбооны Зөвлөл баталдаг. == Орон нутаг == {{Хянах}} 1993 оны үндсэн хуулийн хүрээнд 2008 оны өөрчлөлтийн дараагаас 6 өөр зүйлийн 83 махбодоос Оросын холбоо бүрдэх болжээ. 2000 оноос хойш хэд хэдээр нь бүсчлэн холбооны 8 тойрог болгоод ерөнхийлөгчид давхар захируулсан байдаг. Орос улсад 367 хот байдаг бөгөөд 2010 оны судалгаагаар 387 болсон. <div style="position: relative;"> [[Зураг:Federal subjects of Russia (by type).svg|800px|]] {{Image label|x=0.138|y=0.33|scale=800|text=<small>[[Москва|77]]</small>}} {{Image label|x=0.129|y=0.24|scale=800|text=<small>[[Санкт-Петербург|78]]</small>}} {{Image label|x=0.03|y=0.46|scale=800|text=<small>[[Адыгей|01]]</small>}} {{Image label|x=0.245|y=0.440|scale=800|text=<small>[[Башкортостан|02]]</small>}} {{Image label|x=0.507|y=0.51|scale=800|text=<small>[[Хакас|19]]</small>}} {{Image label|x=0.110|y=0.53|scale=800|text=<small>[[Дагестан|05]]</small>}} {{Image label|x=0.055|y=0.528|scale=800|text=<small>[[Ингушет|06]]</small>}} {{Image label|x=0.710|y=0.30|scale=800|text=<small>[[Саха|14]]</small>}} {{Image label|x=0.052|y=0.516|scale=800|text=<small>[[Кабардино-Балкар|07]]</small>}} {{Image label|x=0.11|y=0.475|scale=800|text=<small>[[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|08]]</small>}} {{Image label|x=0.042|y=0.488|scale=800|text=<small>[[Карачай-Черкес|09]]</small>}} {{Image label|x=0.185|y=0.25|scale=800|text=<small>[[Бүгд Найрамдах Карель Улс|10]]</small>}} {{Image label|x=0.295|y=0.32|scale=800|text=<small>[[Коми|11]]</small>}} {{Image label|x=0.210|y=0.378|scale=800|text=<small>[[Мари Эл|12]]</small>}} {{Image label|x=0.162|y=0.381|scale=800|text=<small>[[Мордова|13]]</small>}} {{Image label|x=0.049|y=0.502|scale=800|text=<small>[[Умард Осети|15]]</small>}} {{Image label|x=0.243|y=0.385|scale=800|text=<small>[[Удмурт|18]]</small>}} {{Image label|x=0.216|y=0.40|scale=800|text=<small>[[Татарстан|16]]</small>}} {{Image label|x=0.063|y=0.538|scale=800|text=<small>[[Чечень|20]]</small>}} {{Image label|x=0.195|y=0.388|scale=800|text=<small>[[Чуваш|21]]</small>}} {{Image label|x=0.55|y=0.535|scale=800|text=<small>[[Тува|17]]</small>}} {{Image label|x=0.785|y=0.43|scale=800|text=<small>[[Амар муж|28]]</small>}} {{Image label|x=0.230|y=0.28|scale=800|text=<small>[[Архангельск муж|29]]</small>}} {{Image label|x=0.129|y=0.487|scale=800|text=<small>[[Астрахань муж|30]]</small>}} {{Image label|x=0.077|y=0.394|scale=800|text=<small>[[Белгород муж|31]]</small>}} {{Image label|x=0.06|y=0.338|scale=800|text=<small>[[Брянск муж|32]]</small>}} {{Image label|x=0.585|y=0.475|scale=800|text=<small>[[Эрхүү муж|38]]</small>}} {{Image label|x=0.175|y=0.344|scale=800|text=<small>[[Иваново муж|37]]</small>}} {{Image label|x=0.167|y=0.324|scale=800|text=<small>[[Ярославль муж|76]]</small>}} {{Image label|x=0.030|y=0.23|scale=800|text=<small>[[Калининград муж|39]]</small>}} {{Image label|x=0.115|y=0.337|scale=800|text=<small>[[Калуга муж|40]]</small>}} {{Image label|x=0.482|y=0.495|scale=800|text=<small>[[Кемерово муж|42]]</small>}} {{Image label|x=0.23|y=0.364|scale=800|text=<small>[[Киров муж|43]]</small>}} {{Image label|x=0.31|y=0.445|scale=800|text=<small>[[Курган муж|45]]</small>}} {{Image label|x=0.066|y=0.36|scale=800|text=<small>[[Курск муж|46]]</small>}} {{Image label|x=0.194|y=0.335|scale=800|text=<small>[[Кострома муж|44]]</small>}} {{Image label|x=0.158|y=0.27|scale=800|text=<small>[[Ленинград муж|44]]</small>}} {{Image label|x=0.119|y=0.373|scale=800|text=<small>[[Липецк муж|48]]</small>}} {{Image label|x=0.855|y=0.23|scale=800|text=<small>[[Магадан муж|49]]</small>}} {{Image label|x=0.243|y=0.200|scale=800|text=<small>[[Мурманск муж|51]]</small>}} {{Image label|x=0.142|y=0.348|scale=800|text=<small>[[Москва муж|50]]</small>}} {{Image label|x=0.180|y=0.367|scale=800|text=<small>[[Нижегород муж|52]]</small>}} {{Image label|x=0.135|y=0.28|scale=800|text=<small>[[Новгород муж|53]]</small>}} {{Image label|x=0.425|y=0.48|scale=800|text=<small>[[Новосибирск муж|54]]</small>}} {{Image label|x=0.186|y=0.403|scale=800|text=<small>[[Ульяновск муж|73]]</small>}} {{Image label|x=0.378|y=0.470|scale=800|text=<small>[[Омск муж|55]]</small>}} {{Image label|x=0.220|y=0.45|scale=800|text=<small>[[Оренбург муж|56]]</small>}} {{Image label|x=0.107|y=0.361|scale=800|text=<small>[[Орёл муж|57]]</small>}} {{Image label|x=0.16|y=0.398|scale=800|text=<small>[[Пенза муж|58]]</small>}} {{Image label|x=0.110|y=0.275|scale=800|text=<small>[[Псков муж|60]]</small>}} {{Image label|x=0.143|y=0.365|scale=800|text=<small>[[Рязань муж|62]]</small>}} {{Image label|x=0.085|y=0.442|scale=800|text=<small>[[Ростов муж|61]]</small>}} {{Image label|x=0.913|y=0.378|scale=800|text=<small>[[Сахалин муж|65]]</small>}} {{Image label|x=0.197|y=0.425|scale=800|text=<small>[[Самара муж|63]]</small>}} {{Image label|x=0.170|y=0.432|scale=800|text=<small>[[Саратов муж|64]]</small>}} {{Image label|x=0.104|y=0.318|scale=800|text=<small>[[Смоленск муж|67]]</small>}} {{Image label|x=0.305|y=0.410|scale=800|text=<small>[[Свердловск муж|66]]</small>}} {{Image label|x=0.136|y=0.39|scale=800|text=<small>[[Тамбов муж|68]]</small>}} {{Image label|x=0.345|y=0.44|scale=800|text=<small>[[Тюмень муж|72]]</small>}} {{Image label|x=0.123|y=0.353|scale=800|text=<small>[[Тула муж|71]]</small>}} {{Image label|x=0.44|y=0.44|scale=800|text=<small>[[Томск муж|70]]</small>}} {{Image label|x=0.284|y=0.44|scale=800|text=<small>[[Челябинск муж|74]]</small>}} {{Image label|x=0.14|y=0.307|scale=800|text=<small>[[Тверь муж|69]]</small>}} {{Image label|x=0.161|y=0.353|scale=800|text=<small>[[Владимир муж|33]]</small>}} {{Image label|x=0.190|y=0.308|scale=800|text=<small>[[Вологда муж|35]]</small>}} {{Image label|x=0.110|y=0.40|scale=800|text=<small>[[Воронеж муж|36]]</small>}} {{Image label|x=0.125|y=0.43|scale=800|text=<small>[[Волгоград муж|34]]</small>}} {{Image label|x=0.861|y=0.467|scale=800|text=<small>[[Еврейн өөртөө засах муж|79]]</small>}} {{Image label|x=0.440|y=0.52|scale=800|text=<small>[[Алтайн хязгаар|22]]</small>}} {{Image label|x=0.880|y=0.43|scale=800|text=<small>[[Хабаровскийн хязгаар|27]]</small>}} {{Image label|x=0.945|y=0.232|scale=800|text=<small>[[Камчаткын хязгаар|41]]</small>}} {{Image label|x=0.059|y=0.443|scale=800|text=<small>[[Краснодарын хязгаар|23]]</small>}} {{Image label|x=0.540|y=0.36|scale=800|text=<small>[[Красноярскийн хязгаар|24]]</small>}} {{Image label|x=0.275|y=0.385|scale=800|text=<small>[[Пермийн хязгаар|59]]</small>}} {{Image label|x=0.91|y=0.5|scale=800|text=<small>[[Приморийн хязгаар|25]]</small>}} {{Image label|x=0.081|y=0.48|scale=800|text=<small>[[Ставрополийн хязгаар|26]]</small>}} {{Image label|x=0.720|y=0.485|scale=800|text=<small>[[Өвөр Байгалын хязгаар|75]]</small>}} {{Image label|x=0.385|y=0.385|scale=800|text=<small>[[Ханты-Мансийн өөртөө засах тойрог|86]]</small>}} {{Image label|x=0.415|y=0.34|scale=800|text=<small>[[Ямало-Ненецийн өөртөө засах тойрог|89]]</small>}} {{Image label|x=0.305|y=0.26|scale=800|text=<small>[[Ненецийн өөртөө засах тойрог|83]]</small>}} {{Image label|x=0.865|y=0.1|scale=800|text=<small>[[Чукоткын өөртөө засах тойрог|87]]</small>}} </div> {{clr}} {| class="wikitable" align=left border=1 cellpadding=6 cellspacing=0 style="margin: 0 0 0 1em; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; text-align:left; font-size: 95%;" |+ |- style="text-align:center; background: #efefef; border-bottom:1px solid gray;" !rowspan="2" |№ !rowspan="2" |Туг, сүлд,<br> томъёо ! colspan="2" | Холбооны махбодын<br>монгол бичгийн нэр ! colspan="2" |Газар<br>нутаг<ref>[http://www.gks.ru/bgd/free/b10_107/IssWWW.exe/Stg//%3Cextid%3E/%3Cstoragepath%3E::%7Ctab1-01-09.xls Административно-территориальное деление по субъектам Российской Федерации на 1 января 2010 года. Росстат (14 июля 2010).xls]</ref> ! colspan="2" |Хүн ам <br>(2013.1.1)<ref name="1.1.2013">{{cite web|url=http://www.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_main/rosstat/ru/statistics/population/demography/|title=Оценка численности постоянного населения РФ на 1 января 2013 г.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140204212420/http://www.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_main/rosstat/ru/statistics/population/demography/|archivedate=2014-02-04|accessdate=|url-status=dead}} ([http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/PrPopul.xls xls])</ref> ! rowspan="2" | Нутгийн<br>төв ! rowspan="2" | Хэдэн<br>нутагтай ! rowspan="2" | Аль холбооны<br>тойргийнх вэ? |-bgcolor="#e0e0e0" ! кирил ! худам ! км² ! &nbsp; ↑↓&nbsp; ! хүн ! &nbsp; ↑↓&nbsp; |---------- bgcolor="#73eb00" |Colspan=12 align=center|— '''[[Бүгд Найрамдах Улсын жагсаалт (ОХУ)|Бүгд Найрамдах Улс]]''' (оросоор республика) буюу улсын цөөн тоот ард түмэн өөртөө засах тодорхой эрх эдлэх '''[[Улс|орон]]''' ('''21''') — |- align="center" | 1 | [[Зураг:Flag of Adygea.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of arms of Adygea.svg|20px]] 01 | [[Адыгей]] |<big>᠌᠌ᠠᠳᠢᠭᠸᠢ</big> | align="right" | 7,792 | 80 | align="right" | 444,403 | 74 | [[Майкоп]] | 9 | [[Өмнөд холбооны тойрог|Өмнөд]] |- align="center" | 2 | [[Зураг:Flag of Altai Republic.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Altai Republic.svg|20px]] 04 | [[Бүгд Найрамдах Алтай Улс|Алтай]] | <big>ᠠᠯᠲᠠᠢ ᠣᠷᠣᠨ</big> | align="right" | 92,903 | 35 | align="right" | 210,344 | 79 | [[Горно-Алтайск]] | 11 | [[Сибирийн холбооны тойрог|Сибирийн]] |- align="center" | 3 | [[Зураг:Flag of North Ossetia.svg|30px|border]] [[Зураг:Wapen Ossetien.svg|20px]] 15 | [[Умард Осети]] | <big>ᠣᠮᠣᠷᠳᠣ ᠣᠰᠸᠲ᠋ᠢ</big> | align="right" | 7,987 | 79 | align="right" | 706,123 | 68 | [[Владикавказ]] | 9 | [[Хойд Кавказын холбооны тойрог|Хойд Кавказын]] |- align="center" | 4 | [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|30px|border]] [[Файл:Coat of Arms of Bashkortostan.svg|20px]] 02 | [[Башкортостан]] | <big>ᠪᠠᠱᠻᠣᠷᠲ᠋ᠣᠰᠲ᠋ᠠᠨ</big> | align="right" | 142,947 | 27 | align="right" | 4,060,957 | 7 | [[Уфа]] | 63 | [[Ижилийн холбооны тойрог|Ижилийн]] |- align="center" | 5 | [[Зураг:Flag of Buryatia.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Buryatiya.svg|19px]] 03 | [[Буриад]] | <big>ᠪᠤᠷᠢᠶᠠᠳ ᠣᠷᠣᠨ</big> | align="right" | 351,334 | 15 | align="right" | 971,810 | 54 | [[Улаан-Үд]] | 23 | [[Сибирийн холбооны тойрог|Сибирийн]] |- align="center" | 6 | [[Зураг:Flag of Dagestan.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Dagestan.svg|20px]] 05 | [[Дагестан]] | <big>ᠳ᠋ᠠᠭ᠋ᠸᠰᠲ᠋ᠠᠨ</big> | align="right" | 50,270 | 52 | align="right" | 2,946,035 | 13 | [[Махачкала]] | 52 | [[Хойд Кавказын холбооны тойрог|Хойд Кавказын]] |- align="center" | 7 | [[Зураг:Flag of Ingushetia.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Ingushetia.svg|20px]] 06 | [[Ингушет]] | <big>ᠢᠨ᠋ᠭ᠋ᠤᠱᠸᠲ᠋</big> | align="right" | 3,700 | 81 | align="right" | 442,255 | 72 | [[Магас]] | 8 | [[Хойд Кавказын холбооны тойрог|Хойд Кавказын]] |- align="center" | 8 | [[Зураг:Flag of Kabardino-Balkaria.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Kabardino-Balkaria.svg|20px]] 07 | [[Кабардино-Балкар]] | <big>ᠻᠠᠪᠠᠷᠳᠢᠨᠣ᠋ ᠎᠆ ᠪᠠᠯᠻᠠᠷ</big> | align="right" | 12,470 | 78 | align="right" | 858,946 | 59 | [[Нальчик]] | 13 | [[Хойд Кавказын холбооны тойрог|Хойд Кавказын]] |- align="center" | 9 | [[Зураг:Flag of Karachay-Cherkessia.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Karachay-Cherkessia.svg|20px]] 09 | [[Карачай-Черкес]] | — | align="right" | 14,277 | 77 | align="right" | 471,847 | 75 | [[Черкесск]] | 12 | [[Хойд Кавказын холбооны тойрог|Хойд Кавказын]] |- align="center" | 10 | [[Зураг:Flag of Karelia.svg|30px|border]]&nbsp;[[Зураг:Coat of arms of the Republic of Karelia.svg|17px]] &nbsp;10 | [[Бүгд Найрамдах Карель Улс]] | — | align="right" | 180,520 | 18 | align="right" | 636,932 | 67 | [[Петрозаводск]] | 18 | [[Баруун Хойд Холбооны тойрог|Баруун Хойд]] |- align="center" | 11 | [[Зураг:Flag of Komi.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of the Komi Republic.svg|20px]] 11 | [[Коми]] | — | align="right" | 416,774 | 13 | align="right" | 880,639 | 54 | [[Сыктывкар]] | 20 | [[Баруун Хойд Холбооны тойрог|Баруун Хойд]] |- align="center" | 12 | [[Зураг:Flag of Mari El.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Mari El.svg|15px]] &nbsp;12 | [[Мари Эл]] | — | align="right" | 23,375 | 73 | align="right" | 690,349 | 65 | [[Йошкар-Ола]] | 17 | [[Ижилийн холбооны тойрог|Ижилийн]] |- align="center" | 13 | [[Зураг:Flag of Mordovia.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Mordovia.svg|20px]] 13 | [[Мордова]] | — | align="right" | 26,128 | 68 | align="right" | 818,566 | 62 | [[Саранск]] | 23 | [[Ижилийн холбооны тойрог|Ижилийн]] |- align="center" | 14 | [[Зураг:Flag of Sakha.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Sakha (Yakutia).svg|20px]] 14 | [[Саха]] | — | align="right" | 3,083,523 | 1 | align="right" | 955,580 | 58 | [[Якутск]] | 36 | [[Алс дорнодын холбооны тойрог|Алс дорнодын]] |- align="center" | 15 | [[Зураг:Flag of Tatarstan.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Tatarstan.svg|20px]] 16 | [[Татарстан]] | | align="right" | 67,847 | 44 | align="right" | 3,822,038 | 8 | [[Казань]] | 45 | [[Ижилийн холбооны тойрог|Ижилийн]] |- align="center" | 16 | [[Зураг:Flag of Tuva.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of arms of Tuva.svg|20px]] 17 | [[Тува]] | — | align="right" | 168,604 | 21 | align="right" | 310,460 | 77 | [[Кызыл]] | 19 | [[Сибирийн холбооны тойрог|Сибирийн]] |- align="center" | 17 | [[Зураг:Flag of Udmurtia.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of arms of Udmurtia.svg|20px]] 18 | [[Удмурт]] | — | align="right" | 42,061 | 57 | align="right" | 1,517,692 | 31 | [[Ижевск]] | 25 | [[Ижилийн холбооны тойрог|Ижилийн]] |- align="center" | 18 | [[Зураг:Flag of Kalmykia.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Kalmykia.svg|20px]] 08 | [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс]] | qalimaɣ oron | align="right" | 74,731 | 40 | align="right" | 284,140 | 78 | [[Элст]] | 14 | [[Өмнөд холбооны тойрог|Өмнөд]] |- align="center" | 19 | [[Зураг:Flag of Khakassia.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of arms of Khakassia.svg|20px]] 19 | [[Хакас]] | — | align="right" | 61,569 | 46 | align="right" | 533,025 | 71 | [[Абакан]] | 13 | [[Сибирийн холбооны тойрог|Сибирийн]] |- align="center" | 20 | [[Зураг:Flag of the Chechen Republic.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of arms of Chechnya.svg|20px]] 20 | [[Чечень]] | — | align="right" | 15,647 | 75 | align="right" | 1,324,767 | 38 | [[Грозный]] | 19 | [[Хойд Кавказын холбооны тойрог|Хойд Кавказын]] |- align="center" | 21 | [[Зураг:Flag of Chuvashia.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Chuvashia.svg|20px]] 21 | [[Чуваш]] | — | align="right" | 18,343 | 74 | align="right" | 1,243,431 | 41 | [[Чебоксары]] | 26 | [[Ижилийн холбооны тойрог|Ижилийн]] |---------- bgcolor="#eeeba8" |Colspan=12 align=center|— '''[[Хязгаар (Орос)|хязгаар]]''' (оросоор край) гэдэг нь үндсэндээ Оросууд байдаг боловч мужтай харьцуулахад зах хязгаар, сийрэг суурьшилт газар ('''9''') — |- align="center" | 22 | [[Зураг:Flag of Altai Krai.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Altai Krai.svg|20px]] 22 | [[Алтайн хязгаар]] | — | align="right" | 167,996 | 22 | align="right" | 2,398,751 | 22 | [[Барнаул]] | 23 | [[Сибирийн холбооны тойрог|Сибирийн]] |- align="center" | 23 | [[Зураг:Flag of Kamchatka Krai.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Kamchatka Krai.svg|20px]] 41 | [[Камчаткын хязгаар]] | — | align="right" | 464,275 | 10 | align="right" | 320,549 | 76 | [[Камчаткын Петропавловск|Камчаткын<br>Петропавловск]] | 14 | [[Алс дорнодын холбооны тойрог|Алс дорнодын]] |- align="center" | 24 | [[Зураг:Flag of Krasnodar Krai.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Krasnodar Krai.svg|18px]] 23 | [[Краснодарын хязгаар]] | — | align="right" | 75,485 | 41 | align="right" | 5,330,181 | 3 | [[Краснодар]] | 46 | [[Өмнөд холбооны тойрог|Өмнөд]] |- align="center" | 25 | [[Зураг:Flag of Krasnoyarsk Krai.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of arms of Krasnoyarsk Krai.svg|18px]] 24 | [[Красноярскийн хязгаар]] | — | align="right" | 2,366,797 | 2 | align="right" | 2,846,475 | 14 | [[Красноярск]] | 61 | [[Сибирийн холбооны тойрог|Алс дорнодын]] |- align="center" | 26 | [[Зураг:Flag of Zabaykalsky Krai.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of arms of Zabaykalsky Krai.svg|20px]] 75 | [[Өвөр Байгалын хязгаар]] | — | align="right" | 431,892 | 12 | align="right" | 1,095,169 | 47 | [[Чит]] | 34 | [[Сибирийн холбооны тойрог|Сибирийн]] |- align="center" | 27 | [[Зураг:Flag of Perm Krai.svg|30px|border]] &nbsp;[[Зураг:Coat of Arms of Perm Krai.svg|14px]]&nbsp; 59 | [[Пермийн хязгаар]] | — | align="right" | 160,236 | 24 | align="right" | 2,634,461 | 18 | [[Пермь]] | 48 | [[Ижилийн холбооны тойрог|Ижилийн]] |- align="center" | 28 | [[Зураг:Flag of Primorsky Krai.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of arms of Primorsky Krai.svg|20px]] 25 | [[Приморийн хязгаар]] | — | align="right" | 164,673 | 23 | align="right" | 1,947,263 | 26 | [[Владивосток]] | 34 | [[Алс дорнодын холбооны тойрог|Алс дорнодын]] |- align="center" | 29 | [[Зураг:Flag of Stavropol Krai.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of arms of Stavropol Krai.svg|20px]] 26 | [[Ставрополийн хязгаар]] | — | align="right" | 66,160 | 45 | align="right" | 2,790,785 | 15 | [[Ставрополь]] | 35 | [[Хойд Кавказын холбооны тойрог|Хойд Кавказын]] |- align="center" | 30 | [[Зураг:Flag of Khabarovsk Krai.svg|30px|border]] [[Зураг:Krai_Khabarovsk_coat.png|20px]] 27 | [[Хабаровскийн хязгаар]] | — | align="right" | 787,633 | 4 | align="right" | 1,342,083 | 35 | [[Хабаровск]] | 19 | [[Алс дорнодын холбооны тойрог|Алс дорнодын]] |---------- bgcolor="#cec784" |Colspan=12 align=center|— '''[[Область|муж]]''' (оросоор область) гэдэг нь Орос үндэстэн анхнаасаа давамгай оршин сууж ирсэн, улсын засаг захиргааны үндсэн нэгж ('''46''') — |- align="center" | 31 | [[Зураг:Flag of Amur Oblast.svg|30px]] [[Зураг:Coat of Arms of Amur oblast.png|20px]] 28 | [[Амар муж]] | amur muji | align="right" | 361,913 | 14 | align="right" | 816,910 | 61 | [[Благовещенск]] | 28 | [[Алс дорнодын холбооны тойрог|Алс дорнодын]] |- align="center" | 32 | [[Зураг:Flag of Arkhangelsk Oblast.svg|30px]] [[Зураг:Coat of Arms of Arkhangelsk oblast.svg|20px]] 29 | [[Архангельск муж]] | — | align="right" | 589,913 | 8 | align="right" | 1,202,295 | 41 | [[Архангельск]] | 26 | [[Баруун Хойд Холбооны тойрог|Баруун Хойд]] |- align="center" | 33 | [[Зураг:Flag of Astrakhan Oblast.svg|30px]]&nbsp;&nbsp;[[Зураг:Coat of Arms of Astrakhan Oblast.svg|10px]]&nbsp; &nbsp;30 | [[Астрахань муж]] | — | align="right" | 49,024 | 55 | align="right" | 1,013,840 | 56 | [[Астрахань]] | 13 | [[Өмнөд холбооны тойрог|Өмнөд]] |- align="center" | 34 | | [[Белгород муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Белгород]] | 22 | |- align="center" | 35 | | [[Брянск муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Брянск]] | 34 | |- align="center" | 36 | | [[Владимир муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Владимир]] | 21 | |- align="center" | 37 | | [[Волгоград муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Волгоград]] | 39 | |- align="center" | 38 | | [[Вологда муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Вологда]] | 28 | |- align="center" | 39 | | [[Воронеж муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Воронеж]] | 34 | |- align="center" | 40 | | [[Иваново муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Иваново]] | 27 | |- align="center" | 41 | | [[Калининград муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Калининград]] | 21 | |- align="center" | 42 | | [[Калуга муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Калуга]] | 26 | |- align="center" | 43 | | [[Кемерово муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Кемерово]] | 44 | |- align="center" | 44 | | [[Киров муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Киров]] | 45 | |- align="center" | 45 | | [[Кострома муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Кострома]] | 30 | |- align="center" | 46 | | [[Курган муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Курган]] | 26 | |- align="center" | 47 | | [[Курск муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Курск]] | 33 | |- align="center" | 48 | [[Зураг:Flag of Leningrad Oblast.svg|25px|border]] [[Зураг:Coat of arms of Leningrad Oblast.svg|15px]] 44 | [[Ленинград муж]] | — | align="right" | 83,908 | 39 | align="right" | 1,892,711 | 27 | Санкт-Петербург | 18 | [[Баруун Хойд Холбооны тойрог|Баруун Хойд]] |- align="center" | 49 | | [[Липецк муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Липецк]] | 20 | |- align="center" | 50 | | [[Магадан муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Магадан]] | 9 | |- align="center" | 51 | | [[Москва муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | Москва | 72 | |- align="center" | 52 | | [[Мурманск муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Мурманск]] | 19 | |- align="center" | 53 | | [[Нижегород муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Доод Новгород]] | 52 | |- align="center" | 54 | [[Зураг:Flag of Novgorod Oblast.svg|25px|border]] [[Зураг:Coat of arms of Novgorod Oblast.png|15px]] 53 | [[Новгород муж]] | — | align="right" | 54,501 | 49 | align="right" | 592,415 | 70 | [[Их Новгород]] | 22 | [[Баруун Хойд Холбооны тойрог|Баруун Хойд]] |- align="center" | 55 | | [[Новосибирск муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Новосибирск]] | 35 | |- align="center" | 56 | | [[Омск муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Омск]] | 33 | |- align="center" | 57 | | [[Оренбург муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Оренбург]] | 48 | |- align="center" | 58 | | [[Орёл муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Орёл]] | 35 | |- align="center" | 59 | | [[Пенза муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Пенза]] | 33 | |- align="center" | 60 | | [[Псков муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Псков]] | 26 | |- align="center" | 61 | | [[Ростов муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Донын Ростов]] | 57 | |- align="center" | 62 | | [[Рязань муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Рязань]] | 29 | |- align="center" | 63 | | [[Самара муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Самар хот|Самар]] | 37 | |- align="center" | 64 | | [[Саратов муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Саратов]] | 42 | |- align="center" | 65 | | [[Сахалин муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Өмнөд Сахалинск]] | 19 | |- align="center" | 66 | | [[Свердловск муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Екатеринбург]] | 72 | |- align="center" | 67 | | [[Смоленск муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Смоленск]] | 27 | |- align="center" | 68 | | [[Тамбов муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Тамбов]] | 32 | |- align="center" | 69 | | [[Тверь муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Тверь]] | 43 | |- align="center" | 70 | | [[Томск муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Томск]] | 20 | |- align="center" | 71 | | [[Тула муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Тула]] | 26 | |- align="center" | 72 | | [[Тюмень муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Тюмень]] | 26 | |- align="center" | 73 | | [[Ульяновск муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Ульяновск]] | 25 | |- align="center" | 74 | [[Зураг:Flag of Chelyabinsk Oblast.svg|25px|border]] [[Зураг:Coat of arms of Chelyabinsk Oblast.svg|16px]] 74 | [[Челябинск муж]] | — | align="right" | 88,529 | 36 | align="right" | 3,485,272 | 9 | [[Челябинск]] | 43 | [[Уралын холбооны тойрог|Уралын]] |- align="center" | 75 | [[Зураг:Flag of Irkutsk Oblast.svg|25px|border]] [[Зураг:Coat of arms of Irkutsk Oblast.svg|15px]] 38 | [[Эрхүү муж]] | — | align="right" | 774,846 | 5 | align="right" | 2,422,026 | 21 | [[Эрхүү]] | 36 | [[Сибирийн холбооны тойрог|Сибирийн]] |- align="center" | 76 | | [[Ярославль муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Ярославль]] | 20 | |---------- bgcolor="#ff0084" |Colspan=12 align=center|— '''[[холбооны ач холбогдолтой хот]]''' (оросоор город федерального значения) гэдэг нь аль нэг мужид хамааруулмааргүй их хот ('''2''') — |- align="center" | 77 | [[Зураг:Flag of Moscow.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Moscow.svg|18px]] 77 | [[Москва]] хот | — | align="right" | 2,511 | 82 | align="right" | 11,979,529 | 1 | [[Москва]] | 125 | [[Төв холбооны тойрог|Төв]] |- align="center" | 78 | [[Зураг:Flag of Saint Petersburg Russia.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Saint Petersburg (2003).svg|20px]] 78 | [[Санкт-Петербург хот]] | — | align="right" | 1,399 | 83 | align="right" | 5,028,313 | 4 | [[Санкт-Петербург]] | 111 | [[Баруун Хойд Холбооны тойрог|Баруун Хойд]] |---------- bgcolor="#9ca6ff" |Colspan=12 align=center|— '''[[өөртөө засах муж]]''' (оросоор автономная область) буюу бүгд найрамдах улс болоход мөчиддөх цөөн тоот ардын суугуул нутаг ('''1''') — |- align="center" | 79 | [[Зураг:Flag of the Jewish Autonomous Oblast.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of arms of the Jewish Autonomous Oblast.svg|18px]] 79 | [[Еврейн өөртөө засах муж|Еврейн ӨЗМ]] | — | align="right" | 36,266 | 60 | align="right" | 172,671 | 80 | [[Биробижан]] | 6 | [[Алс дорнодын холбооны тойрог|Алс дорнодын]] |---------- bgcolor="#ffcb31" |Colspan=12 align=center|— '''[[өөртөө засах тойрог]]''' (оросоор автономный округ) гэдэг нь муж, хязгаарын мэдэл дэх хэт цөөн тоот ард түмний өлгий нутаг ('''4''') — |- align="center" | 80 | [[Зураг:Flag of Nenets Autonomous District.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of arms of Nenets Autonomous Okrug.svg|18px]] 83 | [[Ненецийн өөртөө засах тойрог|Ненецийн ӨЗТ]] | — | align="right" | 176,810 | 20 | align="right" | 42,789 | 83 | [[Нарьян-Мар]] | 2 | [[Баруун Хойд Холбооны тойрог|Баруун Хойд]] |- align="center" | 81 | [[Зураг:Flag of Yugra.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Yugra.svg|18px]] 86 | [[Ханты-Мансийн өөртөө засах тойрог|Ханты-Мансийн ӨЗТ]] | — | align="right" | 534,801 | 9 | align="right" | 1,584,063 | 28 | [[Ханты-Мансийск]] | 22 | [[Уралын холбооны тойрог|Уралын]] |- align="center" | 82 | [[Зураг:Flag of Chukotka.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Chukotka.svg|18px]] 87 | [[Чукоткын өөртөө засах тойрог|Чукоткын ӨЗТ]] | — | align="right" | 721,481 | 7 | align="right" | 50,780 | 82 | [[Анадырь]] | 9 | [[Алс дорнодын холбооны тойрог|Алс дорнодын]] |- align="center" | 83 | [[Зураг:Flag of Yamal-Nenets Autonomous District.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Yamal Nenetsia.svg|18px]] 89 | [[Ямало-Ненецийн өөртөө засах тойрог|Ямало-Ненецийн ӨЗТ]] | — | align="right" | 769,250 | 6 | align="right" | 541,612 | 71 | [[Салехард]] | 9 | [[Уралын холбооны тойрог|Уралын]] |} {{Clr}} ==Зураг== <gallery> Файл:Оросын засаг захиргааны хуваарь.jpg|Оросын засаг захиргааны хуваарь-орос хэлээр Файл:Оросын баруун хэсэг.gif|Оросын баруун хэсэг Файл:Орос- улс төр, газарзүйн атлас.jpg|Орос- улс төр, газарзүйн атлас Файл:Орос-улс төрийн атлас National Geographic.jpg|Орос-улс төрийн атлас-англи хэлээр Файл:Зүүн Сибирь, Алс Дорнод.gif|Зүүн Сибирь, Алс Дорнод Файл:Зүүн Европын тэгш өндөрлөг.jpg|Зүүн Европын тэгш өндөрлөг </gallery> == Мөн үзэх== * [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] * [[Оросын ард түмэн]] == Тэмдэглэл == {{notelist}} {{reflist|group=Note}} == Цахим холбоос == * {{commonscat|Россия|Орос}} ; Засгийн газар * [http://www.gov.ru// gov.ru]—Засгийн газрын албан ёсны вэбсайт * [https://web.archive.org/web/20140401074830/http://www.duma.ru/ Duma]—Парламентийн доод танхим * [https://web.archive.org/web/20100726134652/http://council.gov.ru/eng/index.html Federation Council]—Парламентийн дээд танхим * [https://web.archive.org/web/20030908005515/http://www.kremlin.ru/eng/ Kremlin]—Ерөнхийлөгчийн албан ёсны вэбсайт * [https://web.archive.org/web/20120926195007/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-r/russia.html Төрийн тэргүүн болон түүний кабинет] * [http://www.cbr.ru/eng/ Оросын төв банк] * [https://web.archive.org/web/20120804041150/http://www.fms.gov.ru/ Federal Migration Service] * [https://web.archive.org/web/20110219024441/http://www.customs.ru/en/ Russian Federal Customs Service] * [http://tonto.eia.doe.gov/country/country_energy_data.cfm?fips=RS Energy Statistics for Russia] from the Energy Information Administration * [http://en.rian.ru/ Russian News Agency Ria Novosti] ; Ерөнхий мэдээлэл * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/russia.htm Russia] at ''UCB Libraries GovPubs'' ; Бусад * [http://www.itar-tass.com ITAR-TASS News Agency] * [https://web.archive.org/web/20060425211441/http://www.interfax.com/ Interfax.com]—News agency based in Moscow * [https://web.archive.org/web/20150206181434/http://www.waytorussia.net/WhatIsRussia/Intro.html Way to Russia. An Introduction to Russia and Russian People] * [https://web.archive.org/web/20080408132601/http://www.ib.hu-berlin.de/~pbruhn/russgus.htm RussGUS]—Bibliographic database of German publications on Russia (about 175,000 positions) * [http://rbth.ru/ Russia Beyond the Headlines] International news project about Russia. == Бөбөчин Зүүлтийн тайлбар == <references group="A" /> == Эшлэл == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази}} {{Европ}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Евразийн Эдийн засгийн холбоо}} {{G8}} {{Хөтлөгч мөр Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл}} {{Хөтлөгч мөр Хар тэнгисийн эдийн засгийн хамтын ажиллагааны байгууллага}} {{Хөтлөгч мөр Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Орос| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Их наймын орон]] [[Ангилал:БРИКС-ийн гишүүн орон]] [[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Зөвлөлт Холбоот Улсын дараах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөлийн гишүүн орон]] svude7u1g4yfw6nvnx1mm3spvze0g14 0 7863 859260 751465 2026-06-19T01:29:57Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859260 wikitext text/x-wiki [[Image:Opec Organization of the Petroleum Exporting Countries countries.PNG|thumb|350px|ОПЕК-ийн гишүүн орнууд {{legend|#2d5f2c|Одоогийн гишүүн орнууд}} {{legend|#3de639|Гишүүн байсан орнууд}} ]] '''Газрын Тос Экспортлогч Орнуудын Байгууллага''', товчоор '''ОПЕК''' ({{lang-en|OPEC - Organization of Petroleum Exporting Countries}}) нь газрын тос ихээр олборлон боловсруулагч 12 улсын Засгийн газар хоорондын олон улсын байгуулага (үнэндээ бол үгсэл) юм. Нефть экспортлогч орнуудын байгууллага нь [[Иран]], [[Ирак]], [[Кувейт]], [[Саудын Араб]], [[Венесуэл]] зэрэг хөгжиж буй таван орны санаачилгаар 1960 оны 9-р сарын 10-14-нд Ирак улсын нийслэл [[Багдад]] хотод болсон бага хурлаар байгуулагдсан ажээ. Тус байгуулагад 2020 оны байдлаар [[Алжир]], [[Ангол]], [[Габон]], [[Иран]], [[Ирак]], [[Конго]], [[Кувейт]], [[Ливи]], [[Нигери]], [[Саудын Араб]], [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|АНЭУ]], [[Венесуэл]] зэрэг 13 орон нэгдэд байна. [[1965]] оноос байгууллагын төв байр [[Вена]]д байрлаж, тогтсон хуваарь ёсоор гишүүн орнуудын газрын тосны салбарын сайд нар уулзаж хуралддаг. Энэ байгууллагын үйл ажиллагаанаас дэлхийн газрын тосны үнэ цаашлаад улс орнуудын эдийн засагт ихээр нөлөөлдөг юм. Уг байгууллагын гол зорилго нь гишүүн орнуудын ашиг сонирхлыг хамгаалах, газрын тосны зах зээлийн үнийг тогтвортой байлгах, газрын тосны нийлүүлэлтийг тогтвортой явуулах, газрын тос экпортлогч орнуудыг газрын тосноос олох орлогыг боломжийн хэлбэлзэлгүй түвшинд байлгах зэрэг юм<ref>Chapter I, Article 2 of [http://www.opec.org/library/opec%20statute/pdf/os.pdf The Statute of the organization of the Petroleum Exporting Countries] (as amended)</ref>. ОПЕК-ийн гишүүн орнуудад Дэлхийн [[газрын тос]]ны нийт нөөцийн 2/3 нь ноогдох ба 2008 оны 3 сарын байдлаар Дэлхийн газрын тосны олборлолтын 35.6%-ийг үйлдвэрлэж байна. Дараагийн томоoхон олборлогчид бол Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа, хөгжлийн байгууллагын гишүүн орнууд (23.8%), Хуучин [[ЗХУ]]-ын бүрэлдэхүүнд байсан орнууд (14.8%) юм<ref>BP plc. [http://www.bp.com/liveassets/bp_internet/globalbp/globalbp_uk_english/publications/energy_reviews_2006/STAGING/local_assets/downloads/pdf/table_of_world_oil_production_2006.pdf "British Petroleum table of world oil production"]. Retrieved June 18, 2007. </ref>. Байгууллагын дээд байгууллага бол оролцогч орнуудын бага хурал бөгөөд дүрмээр жилд 2 удаа хуралддаг. Бага хурлаар байгууллагад шинэ гишүүн элсүүлэх асуудлыг шийдвэрлэж, Удирдах зөвлөлийн бүтэц, төсөв, санхүүгийн тайланг баталж, Удирдах зөвлөлийн дарга, Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, түүний орлогч нар, аудиторыг томилдог байна. == Мөн үзэх == * [[Газрын тос олборлогч орнуудын жагсаалт]] * [[Эрчим хүчний хямрал]] * [[1973 оны эрчим хүчний хямрал]] * [[1979 оны эрчим хүчний хямрал]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == * [https://web.archive.org/web/20060807002233/http://www.opec.org/home/ Албан ёсны цахим хуудас] * [https://web.archive.org/web/20080731015201/http://www.eia.doe.gov/emeu/cabs/opec.html OPEC brief from the U.S. Energy Information Administration] * [http://www.econlib.org/library/Enc/OPEC.html Concise Encyclopedia of Economics: OPEC] * [http://mondediplo.com/2006/05/07timeline OPEC Timeline] by Nicolas Sarkis, from ''[[Le Monde diplomatique]]'', May 2006 {{Хөтлөгч мөр Газрын Тос Экспортлогч Орнуудын Байгууллага}} [[Ангилал:Австрийн эдийн засгийн холбоо]] [[Ангилал:Багдадын байгууллага]] [[Ангилал:Вена дахь олон улсын байгууллага]] [[Ангилал:Олон улсын эдийн засгийн байгууллага]] [[Ангилал:Газрын тос ба байгалийн хийн эдийн засгийн байгууллага]] [[Ангилал:1960 онд байгуулагдсан]] eaxh17boc9jc319qn7e53p9dx03j05l 0 8129 859343 849421 2026-06-19T08:27:04Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859343 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Нэгдсэн Танзани Улс | common_name = Танзани | native_name = {{native name|sw|Jamhuri ya Muungano wa Tanzania}} | image_flag = Flag of Tanzania.svg | flag_type = [[Танзанийн төрийн далбаа|Далбаа]] | image_coat = Coat of arms of Tanzania.svg | symbol_type = [[Танзанийн төрийн сүлд|Сүлд]] | national_anthem = "[[Танзанийн төрийн дуулал|Mungu ibariki Afrika]]" <br />"Африкийг бурхан ивээг" <br />{{parabr}}{{center|[[File:National Anthem of Tanzania by US Navy Band.ogg]]}} | image_map = Tanzania (orthographic projection).svg | map_caption = Зүүн Африк дахь Танзанийн байршил (хар ногоон) | image_map2 = File:Tanzania map-en.svg | capital = [[Додома]] | largest_city = [[Дар-эс-Салам]] | official_languages = {{hlist|[[Свахили хэл]]|[[Англи хэл]]|[[Араб хэл]] (зөвхөн Занзибарт)<ref name="Tanzania Ethnolgue">{{cite web|url=https://www.ethnologue.com/country/TZ/languages| title=Tanzania| work=Ethnologue| publisher=SIL International}}</ref>}} | languages_type = [[Үндэсний хэл]] | languages = [[Свахили хэл]]<ref name="Tanzania Ethnolgue"/> | languages2_type = Бусад хэл | languages2 = [[Танзанийн хэлнүүд|100+ хэлнүүд]] | ethnic_groups = [[Танзани дахь угсаатны бүлгийн жагсаалт|100-аас их угсаатны бүлэг]] | demonym = [[Танзанийн хүн ам|Танзаничууд‎]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ноёрхогч намын тогтолцоо|ноёрхогч-намын]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Танзанийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Самия Сулуху Хасан]] | leader_title2 = [[Танзанийн Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Филип Мпанго]] | leader_title3 = [[Танзанийн Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name3 = [[Кассим Мажалива]] | leader_title4 = [[Танзанийн Үндэсний Ассамблейн Дарга|Парламентын дарга]] | leader_name4 = [[Тулиа Аксон]] | leader_title5 = [[Танзанийн ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name5 = [[Ибрахим Хамис Жума]] | legislature = [[Үндэсний Ассамблей (Танзани)|Үндэсний Ассамблей]] | sovereignty_type = Тусгаар тогтнол {{nobold|[[Их Британи]], [[Германы эзэнт гүрэн]] болон [[Оманы эзэнт гүрэн|Оманы эзэнт гүрн]]ээс}} | established_event1 = [[Танганьика (1961–1964)|Танганьика]] | established_date1 = 12 сарын 9, 1961 он | established_event2 = {{nowrap|[[Бүгд Найрамдах Занзибар Ард Улс|Занзибар]]}} | established_date2 = 12 сарын 10, 1963 он | established_event3 = Нэгдэл | established_date3 = 4 сарын 26, 1964 он | established_event4 = Одоогийн үндсэн хууль | established_date4 = 4 сарын 25, 1977 он | area_km2 = 947,303 | area_rank = 30 | area_sq_mi = 365,756<ref name="BFF"/> <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 6.4<ref name="BFF"/> | population_census = 61,741,120<ref>{{Cite web |url=https://sensa.nbs.go.tz/ |title=Archive copy |access-date=2023-07-13 |archive-date=2022-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221031164518/https://sensa.nbs.go.tz/ |url-status=dead }}</ref> | population_census_year = 2022 | population_estimate_rank = 23 | population_density_km2 = 65.2 | population_density_sq_mi = 168.8 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 157 | GDP_PPP = {{increase}}$207.5&nbsp;тэрбум<ref name="imf2">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October|title=World Economic Outlook Database, October 2022|date=October 2022|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date= December 23, 2022}}</ref> | GDP_PPP_rank = 72 | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $3,374<ref name="imf2"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 163 | GDP_nominal = {{increase}}$76.5<ref name="imf2"/>&nbsp;тэрбум | GDP_nominal_rank = 76 | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}}$1,245<ref name="imf2"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 164 | Gini = 40.5 | Gini_year = 2017 | Gini_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison|title=Gini Index coefficient|publisher=CIA Factbook|access-date=16 July 2021|archive-date=30 Зургадугаар сар 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210630032239/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/|url-status=dead}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.549<!--number only, between 0 and 1--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 160 | currency = [[Танзани шиллинг]] | currency_code = TZS | time_zone = [[Зүүн Африкийн Цаг]] | utc_offset = +3 | utc_offset_DST = | time_zone_DST = | date_format = өө/сс/жжжж | drives_on = зүүн | iso3166code = TZ | calling_code = [[+255]]{{efn|+007 Кени, Угандагаас.}} | cctld = [[.tz]] | religion_year = 2020 | religion_ref = <ref>{{cite web|url=http://www.globalreligiousfutures.org/countries/tanzania#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2020&region_name=All+Countries&restrictions_year=2016|title=Religions in Tanzania &#124; PEW-GRF|website=www.globalreligiousfutures.org|access-date=2023-07-13|archive-date=2021-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20210304033104/http://globalreligiousfutures.org/countries/tanzania#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2020&region_name=All+Countries&restrictions_year=2016|url-status=dead}}</ref> | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |63.1% [[Танзани дахь христийн шашин|Христийн шашин]] |34.1% [[Танзани дахь ислам|Ислам]] |1.5% [[Шашин шүтлэггүй байдал|Шашингүй]] |1.2% [[Африкийн уламжлалт шашинууд|Уламжлалт итгэл]] |0.1% Бусад }} | today = | map_caption2 = Танзанийн газрын зураг }} '''Танзани''', албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Нэгдсэн Танзани Улс''' (Jamhuri ya Muungano wa Tanzania), нь [[Дорнод Африк]]т хойд зүгт [[Кени]], [[Уганда]]тай, баруун зүгт [[Руанда]], [[Бурунди]], [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго Улс]]тай, өмнө зүгт [[Замби]], [[Малави]], [[Мозамбик]] улстай хиллэн оршдог. Зүүн талаараа [[Энэтхэгийн Далай]]гаар хүрээлэгдсэн. Тус улсын нэр нь [[Танганьика]] хэмээх эх газрын нутаг дэвсгэр ба [[Занзибар]] хэмээх ольтригийн нэрнүүдийн эхний үеүдийг нийлүүлсэн нэр юм. [[1964]] онд [[Их Британи|Британийн Эзэнт улсын]] дээрхи нэр бүхий хоёр колони нэгдэж, Танганьика ба Занзибарын Нэгдсэн Бүгд Найрамдах Улсыг байгуулсан бөгөөд тэр жилээ нэрээ [[Танзани|Бүгд Найрамдах Нэгдсэн Танзани Улс]] болгон өөрчилжээ.<ref name="factbook">{{Webarchiv|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tz.html |wayback=20201127225447 |text="The World Factbook - Tanzania" |archiv-bot=2023-09-26 18:49:21 InternetArchiveBot }}, ''[[CIA]]'', 2006</ref> 1996 онд төрийн байгууллагууд нь [[Дар-эс-Салаам]]аас [[Додома]] руу нүүж Додомаг улсын нийслэл болгосон. Дар-эс-Салаам нь тус улсын эдийн засгийн гол төв хэвээр байна.<ref name=factbook/><ref name=official_website>{{Cite web |url=http://www.tanzania.go.tz/profilef.html |title=The Tanzania National Website: Country Profile |access-date=2012-05-29 |archive-date=2013-11-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125222553/http://www.tanzania.go.tz/profilef.html |url-status=dead }}</ref> == Түүх == {{гол|Танзанийн түүх}} Өнөөгийн Танзани нь 1880-1919 онд [[Герман]]ы [[колони]] бөгөөд нэг хэсэг байсан. [[Үндэстнүүдийн Лиг]]ийн тогтоолоор тус нутаг дэвсгэрийг [[Британи]]йн мандатад шилжүүлснээр 1919-1961 онд ийм статустай байжээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үед энэхүү нутаг дэвсгэрийг цэргийн пост болгон ашиглаж байсан бөгөөд санхүүгийн тусламжаас гадна зэвсэг хэрэглэлээр хангаж байв. 1960 онд Британийн захиргаанд байсан Танганьикагийн Амбан сайдаар [[Жюлиус Нерере]] томилогдсон ба 1961 онд Танганьика тусгаар тогтноход Ерөнхий сайд болжээ. [[Танганьика]] 1963 онд тусгаар тогтносон хөрш улс [[Занзибар Султант улс|Занзибартай]] 1964 оны дөрөвдүгээр сарын 26-нд нэгдэж Танзани улсыг байгуулсан. 1970-аад оноос хойш тус улсад анх удаа 1995 онд [[ардчилал|ардчилсан]] сонгууль болсноор нэг намын ноёрхол эцэс болжээ. Тусгаар тогтносныхоо дараа удалгүй социалист улс болсон Танзанид эдийн засгийг нь доройтуулсан бүтцийн өөрчлөлт хийх нөхцөлтэйгээр эдийн засгийн тусламж олгогдсон. Тус улсын нийгэм, эдийн засгийн хүрээ [[социализм|социалист]] хэвээрээ байх үед капитализм руу огцом шилжсэн тул энэхүү эдийн засгийн хүндрэл бэрхшээл үүссэн юм. 1980-аад онд Танзанийн [[ДНБ]] өссөн боловч хүний хөгжлийн индекс нь буурчээ. Танзанийн эдийн засгийн хөгжил саад бэрхшээлтэй тулгарч байгаа хэдий ч тус улсын байгалийн нөөцийн экспорт өсч байгаа учраас хэтийн төлөв сайтай харагдаж байна. == Гадаад холбоос == * {{commons|Tanzania}} == Тэмдэглэл == {{Notelist}} == Эшлэл== <references/> {{Африк}} {{Хөтлөгч мөр Африкийн Холбоо}} {{Хөтлөгч мөр Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл}} {{Хөтлөгч мөр Дорнод Африкийн нийгэмлэг}} [[Ангилал:Танзани| ]] [[Ангилал:Африкийн орон]] [[Ангилал:Буурай хөгжилтэй орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] hxji6gfyyzvurvomx8b9v7wkpgq0okw 0 8157 859307 786312 2026-06-19T04:29:43Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859307 wikitext text/x-wiki '''Мушкет бууны дайн''' нь 1800-аад оны эхээр [[Шинэ Зеланд]]ын [[Хойд Арал]] дээр [[Маори]]чуудын өөр өөр омгийн хооронд дэгдсэн цуврал дайн юм. Энэхүү зөрчил мөргөлдөөн нь Маоричууд мушкет буутай болсонтой шууд холбоотой юм. Хойд зүгийн омгууд, тухайлбал хоорондоо дайсагнагч [[Нгапухи]] болон [[Нгати Вхатуа]] омгууд анх галт зэвсэг олж эзэмшсэнээр харилцан бие биендээ болон зарим нь насандаа галт зэвсэг хараагүй хөрш омгууддаа асар их хохирол учруулжээ. "1807 онд [[Хокианга]] ба [[Кайпара]] боомтуудын хооронд [[Маунгануй]]н ойролцоо [[Моремонуй]]д Нгати Вхатуа омгийнхон Нгапухи омгийнхныг ялсан тулалдаанаар энэ дайны эх тавигджээ. Энэ тохиолдолд уг нь Нгапухи омгийнхон мушкет буугаар зэвсэглэсэн байжээ. Гэвч Нгати Вхатуа омгийнхон уламжлалт зэвсгээ ашиглан тэднийг отож, буугаа цэнэглэх буюу дахин цэнэглэхээс нь өмнө устгажээ." ([[Майкл Кинг]]). Сүүлд Хойд Арлын ихэнх нутгаар Нгапухийн аян дайныг удирдсан [[Хонги Пика]] энэ тулалдаанд хоёр дүүгээ алджээ. Энэ үед Маоригийн бүх омгууд мушкет буу авах наймаа хийж байсан бөгөөд зарим омгийн хүн ам хүйс тэмтрүүлж, өөр өөр омгуудын хянадаг нутаг дэвсгэрийн хил хязгаар маш их өөрчлөгдсөний эцэст энэ зөрчил мөргөлдөөн түгшүүртэй гацаанд оржээ. [[Вайтангийн гэрээ]]нд гарын үсэг зурсны дараа ерөнхийдөө энэхүү шинэ хил хязгаараар омгуудын хил хязгаар тогтсон. Энэ зөрчил мөргөлдөөнд дор хаяж 20000 хүн амь үрэгджээ. Энэ дайнаар Маоричууд галт зэвсгээр тулалдаж, өөрсдийгөө хамгаалах туршлагатай болсон байна. Энэ дайны үед зохиогдсон нэг чухал шинэлэг зүйл нь '[[Па (Маори)|Маори маягийн шивээ]]' юм. Ийм шивээг зайнаас тулалддаг зэвсгээс хамгаалах зорилготой босгож байсан бөгөөд хамгаалан тулалдагчдыг дайсны галт зэвсгээс хамгаалдаг байлаа. Сүүлд ийм па маягийн шивээг [[Шинэ Зеландын Газрын дайн]]д өргөнөөр хэрэглэжээ. Мушкет бууны дайны явцад орчин үеийн зэвсгээр тулалдах туршлагатай болсноор Маоричууд Британичуудын эсрэг бусад омгийнхноос илүү сайн дайтсан юм. == Лавлах материал== * "[https://web.archive.org/web/20030510210656/http://www.reed.co.nz/products.cfm?view=348&catID=32 The Musket Wars] ISBN 0790007975 - "A History of Inter-Iwi Conflict 1806-45" by Ron Crosby == Гадаад холбоос == * [http://www.nzhistory.net.nz/war/new-zealands-19th-century-wars/the-musket-wars The Musket Wars] nzhistory.net.nz * [http://www.zealand.org.nz/whakapapa6.htm The Musket Wars], zealand.org.nz [[Ангилал:Маоричууд]] [[Ангилал:Шинэ Зеландын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:19-р зууны дайн]] etcfvlvpiawlzry7qhqt7ygm2b2q6se 0 8245 859373 848462 2026-06-19T11:20:41Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859373 wikitext text/x-wiki {{short description|Баруун Азийн Монгол удирдагч (ойр. 1217–1265)}} {{about|Ил Хан улсыг үндэслэн байгуулагчийн|Цагадайн ханыг|Хара Хүлэгү|Хүннүгийн шаньюйг|Хүлүгү шаньюй}} {{Инфобокс хаан | name = Хүлэгү хан<br>{{MongolUnicode|ᠬᠦᠯᠡᠭᠦ ᠬᠠᠭᠠᠨ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | title = | image = Hulagu Khan.jpg | caption = [[Рашид ад-Дин]]ий зурсан Хүлэгү хааны зураг, 14-р зууны эхэн үе | reign = 1256 – 1265 оны 2 сарын 8 | coronation = | full name = | predecessor = | successor = [[Абаха]] | queen = {{plainlist| * Гүюг хатан * [[Докуз хатан]] * Есөнжин хатан * [[Кутуй хатан]] * Өлзий хатан}} | spouse = | issue = ''[[#Гэр бүл|Үзэх]]'' | house = [[Боржигин]] | father = [[Тулуй]] | mother = [[Сорхагтани Бэхи]] | birth_date = {{circa}} 1217 | birth_place = [[Монгол]] | death_date = {{Death date and given age|1265|02|08|47}} | death_place = [[Зеррине гол]] | date of burial = | place of burial = [[Шахи арал]], [[Урмиа арал]] | religion = [[Буддын шашин]] | succession = [[Ил Хан (цол)|Ил Хан]] | signature = Hulagutamgha.png | signature_type = [[Тамга]] }} '''Хүлэгү хан''' буюу '''Хулагу''', '''Үлэхү''', '''Хүлэг''' ([[Цагадай хэл]]/Перс хэл:هولاکو - Halaku; Араб хэл:هولاكو; тэрбээр 1217 онд Их Монгол Улсын нутагт төрж 1265 оны 2-р сарын 8-нд өнөөгийн Ираны [[Мерага]] хот орчим нас барсан) [[Баруун Өмнөд Ази]]йн ихээхэн хэсгийг эзлэн авсан Монголын удирдагч хан байв. Хүлэгүгийн цэрэг Монголын Эзэнт гүрний баруун өмнөд хэсгийг асар уудам нутгаар өргөжүүлж [[Иран|Персийн]] [[Ил Хан]] улсыг байгуулжээ. Хүлэгүгээр удирдуулсан Монголчууд [[Лалын шашин|Лалын шашны]] хоёр том төв, [[Багдад]], [[Дамаск]] хотуудыг эзлэн авч, Лалын шашны нөлөөллийг [[Каир]] дахь [[Мамлюк]]ууд руу шилжихэд хүргэжээ. == Уг гарвал == Хүлэгү 1217 онд [[Тулуй]] болон [[Хэрэйд]]ийн [[Сорхагтани Бэхи]] хоёрын дундаас гарсан гутгаар хүү, [[Чингис хаан]]ы ач, [[Аригбөх]]ийн ах, [[Мөнх хаан]], [[Хубилай хаан]] нарын дүү юм. Тухайн үеийн Монголын хан хүү нарын нэгэн адил сурч хүмүүжсэн бөгөөд өвөг эцэг Чингис хаан амьд байхад дэргэд нь байж 10 орчим настайд нь эзэн хаан нас барсан байна. == Аян дайн == Хүлэгүгийн ах [[Мөнх]] 1251 онд Их Хаанаар өргөмжлөгдөв. 1255 онд Мөнх дүү Хүлэгүдаа их цэрэг өгөн баруун өмнөд Азид үлдсэн Лалын шашинт улсуудыг дайлуулахаар мордуулав. Хүлэгү өмнөд [[Иран]]ы [[Лур]]уудыг дагаар оруулах; [[Хашшашин]] бүлгийг устгах; [[Багдад]]ад төвлөрсөн [[Аббасидын Халифат Улс|Аббасидын Халифат улсыг]] дагаар оруулах буюу сөнөөх; [[Дамаск]]ад төвлөрсөн [[Сири]]йн [[Айюбид]] улсыг мөн дагаар оруулах буюу сөнөөх; эцэст нь [[Египет]]ийн [[Мамлюк]]ийн султант улс [[Бахри династи]]йг дагаар оруулах буюу сөнөөх зорилготой аян дайн хийв.<ref name= Amitai-Preiss > Amitai-Preiss, Reuven. ''The Mamluk-Ilkhanid War''</ref> Мөнх хаан Хүлэгүд дагаар орсон улсуудтай өршөөнгүй харьцаж, дагаар ороогүй улсуудыг өршөөлгүй устгахыг зарлигдсан. Хүлэгү энэ тушаалын сүүлийн заалтыг ихэд хичээнгүйлэн гүйцэтгэжээ. Хүлэгү урьд хожид цуглуулаагүй их Монгол цэрэг цуглуулж аян дайнд морджээ. Мөнх хааны зарлигаар нийт эзэнт гүрний арван дайчин бүрийн нэгийг Хүлэгүгийн цэрэгт дайчлан цуглуулсан.<ref>Saunders 1971</ref> Тэрбээр [[Лур]]уудыг амархан дийлсэн бөгөөд түүний нэр хүндээс аюун сүрдсэн Ассассинууд (мөн [[Хашшашин]] гэгддэг) нэвтэршгүй бат бөх цайз болох [[Аламут]]аа эсэргүүцэн тулалдахгүй тавьж өгчээ. == Багдадын тулалдаан (1258) == [[Зураг:Bagdad1258.jpg|thumb|280px|Хүлэгүгийн цэрэг Багдадыг довтолсон нь, [[1258]]. Наад талд нь хэрэм эвдэх төхөөрөмж байгааг харна уу.]] {{main|Багдадын тулалдаан (1258)}} Хүлэгү хан болон түүний шилдэг жанжид болох [[Хэтбуха]], Бухтөмөр, Байжу зэрэг ноёдоор удирдуулсан Монголын их цэрэг 1257 оны 11-р сард Багдадын зүг мордсон. Хүлэгү хотыг бууж өгөхийг шаардсан боловч халиф бууж өгөхөөс татгалзаж, хэрэв халифыг довтолбол Бурхны хилэн Монголчууд дээр бууна хэмээн анхааруулжээ. Хүлэгүгийн хүч хотыг бүсэлж, улмаар тус хот 1258 оны 12-р сарын 10-нд бууж өгсний дараа Монголчууд долоо хоног үргэлжилсэн хядлага үйлдсэн нь түүхэн дэх хамгийн их гарз учруулсан үйл явдлын нэг гэж Лалын шашинтнууд бичсэн байдаг. == Сирийг дайлсан нь (1260) == {{seealso|Монголчууд Палестинийг дайлсан нь}} Багдадыг эзлэн авсныхаа дараа 1260 онд Монголын хүч тус бүс нутаг дахь Христ шашинт вассалууд, тухайлбал [[I Хетум]]ын удирдсан Силисийн Армен болон [[Антиохын VI Бохемонд]] нарын хүчтэй нэгджээ. Энэхүү хамтарсан хүч [[Айюбид]] угсааны захиргаанд байдаг Лалын шашинт [[Сири]]йг дайллаа. Тэд хамтдаа [[Алеппо]] хотыг эзлээд, дараа нь [[1260]] оны [[гуравдугаар сарын 1]]-нд Христ шашинт жанжин [[Хитбух]]ын удирдлага дор [[Дамаск]]ыг буулган авав.<ref>{{Cite web |url=http://www.saudiaramcoworld.com/issue/200704/history.s.hinge.ain.jalut.htm |title=Saudi Aramco World "The Battle of Ain Jalut" |access-date=2008-06-09 |archive-date=2012-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120212063756/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/200704/history.s.hinge.ain.jalut.htm |url-status=dead }}</ref><ref>Grousset, p.581</ref><ref name=runciman-307>"Гуравдугаар сарын 1-нд Хитбух Монгол цэргийг толгойлон Дамаскад орж ирлээ. Түүний хамт Арменийн ван болон Антиохын хунтайж нар хамт орж ирэв. Халифатын эртний нийслэлийн иргэд 600 жилд анх удаа Христ шашинт ноёд гудамжаар нь ялан дийлэгчийн хувиар давхин өнгөрөхийг харсан юм", Runciman, p.307</ref> Христ шашинтнууд [[Умайядын их мечет|Умайяд мечетэд]] (урьд нь [[Баптист Жон]]ы сүм байсан) их баяр ёслол хийж,<ref>Jean Richard, p.423</ref> олон сүм мечетийг доромжилжээ. Түүхийн олон номонд Христ шашинт гурван удирдагчийг (Хетум, Бохемонд, Хитбух) ялан дийлэгчийн хувиар Дамаск хот руу хамтдаа орж ирсэн гэж бичсэн байдаг боловч,<ref>Grousset, p.588</ref><ref name=runciman-307/> [[Дэвид Морган (түүхч)|Дэвид Морган]] нарын орчин үеийн түүхчид энэ түүхийг зохиомжилсон түүх гэж үздэг.<ref>David Morgan, ''The Mongols'' (2nd ed.); Peter Jackson, ''Mongols and the West''</ref> Энэхүү байлдан дагууллаар тэр үедээ [[Левант]], [[Египет]], [[Араб]]ын ихээхэн хэсгийг захирсан хүчирхэг улс байсан [[Айюбид династи]]йг нэгмөсөн дарав. Аюубидийн сүүлийн ван [[Ан-Насир Юсуф]]ыг Хүлэгү 1260 онд хороолоо.<ref>Atlas des Croisades, p.108</ref> Лалын шашны хүч төвлөрч байсан Багдад, Дамаск эзлэгдсэнээр [[Каир]] дахь Египетийн Мамлюкууд Лалын шашинт улсуудын дунд зонхилох боллоо. Тэр үедээ Хүлэгү өмнө зүг [[Палестин]]аар дайран [[Каир]] хүртэл давшиж, Мамлюкуудтай тулах зорилготой байлаа. Гэвч 1259 оны сүүлээр Их Хаан Мөнх нас барахад Хүлэгү дараачийн Их Хааныг тодруулах хуралдайд оролцохоор Хархорум руу буцах шаардлагатай боллоо. Хүлэгү Сирид Хитбухын удирдлага дор дөнгөж 10000 орчим цэрэг үлдээгээд ихэнх цэргээ аван буцав.<ref>Runciman, p.310</ref> Хитбухын цэрэг өмнө зүгт Египет рүү довтолж, [[Аскалон]], [[Иерусалем]] хүрсэн бөгөөд 1000 хүнтэй Монголын цэргүүд Газад байрлаж,<ref>Jean Richard, p.428</ref><ref>Amin Maalouf, p.264</ref><ref>Tyerman, p.806</ref> өөр нэг хэсэг нь [[Наплуз]]ад байрлажээ.<ref>Amin Maalouf, p.262</ref> === [[Айн Жалут]]ын тулалдаан (1260) === {{main|Айн Жалутын тулалдаан}} [[Мамлюк]]ууд Хитбухын хүч суларсаныг далимдуулав. [[Загалмайтнууд]] Мамлюкуудын эртний дайсан боловч Монголчуудыг илүү их аюул учруулж байна гэж үзжээ. Лалын болон Христ шашинтнууд Монголчуудын эсрэг хүчээ нэгтгэх эсэх талаар маргалдан хэлэлцсэн боловч Загалмайтнууд энэ талаар тохиролцож чадаагүй. Загалмайтнууд үүний оронд төвийг сахихаар шийдэж, Египетийн цэргийг хойд зүгт Загалмайтны нутаг дэвсгэрээр дайрч өнгөрөн Загалмайтны [[Акр]] дахь баазын ойролцоо хангалт авахыг зөвшөөрлөө.<ref>Morgan, p. 137</ref> Мамлюкууд [[Галилее]]д үлдсэн Монгол цэрэгтэй [[Айн Жалутын тулалдаан|Айн Жалутад]] тулалдав. Мамлюкууд энэ тулалдаанд ялалт байгуулж, Хитбухыг цаазаар авсан бөгөөд энэ тулалдаан болсон газар нь Монголын байлдан дагууллын хамгийн захын цэг болжээ. Урьд өмнөх ялагдлуудын хувьд Монголчууд тухайн нутаг дэвсгэрийг буцаан авах гэж эргэж ирдэг байлаа. Гэвч тэд [[Айн Жалут]] дахь ялагдлынхаа хариуг ерөөсөө авч чадаагүй юм. XIII зууны сүүлийн хагаст Монголчууд Сирийг дахин дайлж байсан боловч хэдхэн сараас илүү хугацаагаар тогтоон барьж чадаагүй юм. Хүлэгүгийн угсааны үед Монголын [[Ил Хаант Улс]]ын хил [[Тигр мөрөн|Тигр мөрнөөр]] хязгаарлагдсан хэвээр байлаа. == Сүүл үеийн аян дайнууд == {{seealso|Бэрх-Хүлэгүгийн дайн}} Хүлэгү өөрийн ах [[Хубилай хаан]]ыг Их Хаанаар өргөмжилснийхөө дараа 1262 онд нутагтаа эргэж ирэв. Хүлэгү Айн Жалутын ялагдлынхаа хариуг авахаар их цэргээ цуглуулж, Мамлюкууд руу довтлохоор бэлдэж байсан боловч үүний оронд Бат ханы дүү [[Бэрх]]<nowiki/>тэй дайтахад хүржээ. Лалын шашинд орсон Бэрх хан Багдадыг эвдэн сүйтгэснийх нь дараа Хүлэгүд заавал шанг нь хүртээнэ гэж андгайлжээ. Бэрх хан амласнаа биелүүлж, Мамлюкуудтай эвсэж Хүлэгүгийн нутаг руу [[Ногай]] ханаар удирдуулсан цуврал довтолгоон хийв. Хүлэгү хан 1263 онд Кавказын хойд хэсгийг эзлэн авахыг оролдож байгаад хүнд ялагдал хүлээжээ. Энэ нь Монголчуудын угсаа залгамжлагч нарын хоорондох анхны ил мөргөлдөөн байсан бөгөөд нэгдсэн эзэнт улсын мөхлийн дохио болсон юм. === Европтой харилцаж байсан нь === {{seealso|Франц-Монголын эвсэл}} Хүлэгү Лалын шашинтнуудын эсрэг [[Франц-Монголын эвсэл]] байгуулахыг оролдон Европ руу олон элч илгээж байлаа. 1262 онд тэрбээр гадаадын бүх ван, ханхүү нарт элч илгээхдээ өөрийн түшмэл [[Рихалдус]]ыг хамт явуулав. Гэвч элчийг Мамлюкуудтай эвсэж, [[Пап IV Урбан]]тай зөрчилтэй байсан [[Сицилийн Манфред|Манфред]] ван [[Сицили]]д саатуулж хөлөг онгоцоор буцаасан ажээ.<ref>Jackson, p.173</ref> 1262 оны [[дөрөвдүгээр сарын 10]]-нд Хүлэгү Унгар Ионоор дамжуулан Францын хан [[IX Луи|IX Луйд]] захиа илгээж эвсэл байгуулахыг санал болгожээ.<ref>Jackson, p.178</ref> Энэ захиа Парист сууж байсан IX Луи-д хүрсэн эсэх нь эргэлзээтэй. Учир нь энэ захианы цорын ганц гар бичмэл хувь [[Австри]]йн [[Вена]] хотод байдаг.<ref>Jackson, p.166</ref> Гэхдээ Хүлэгү энэ захиандаа Пап ламын тусын тулд Иерусалемийг авах хүслээ илэрхийлж, Луи хаанаас Египетийн эсрэг усан флот илгээхийг гуйсан байв: {{quote|"Би Монголын их цэргийг удирдан, Сарасины итгэл даахгүй улсыг сөнөөн дарах гэж байгаа тул тэнгис далайн нөгөө эргийг захирагч та манай хоёр улсын нийтийн дайсан эдгээр урван тэрслэгчдэд зугтах боломж өгөлгүй далай тэнгисийг сайтар харж байгтун."|Хүлэгүгээс Ариун Луйд илгээсэн захиа.<ref>Letter from Hulagu to Saint Louis, quoted in ''Les Croisades'', Thierry Delcourt, p.151</ref>}} Хүлэгү болон түүнийг залгамжлагчид ийнхүү өчнөөн олон удаа оролдсон боловч Европтой эвсэл байгуулж чадаагүй ажээ. Гэхдээ XIII зуунд Өрнөдөд Монголын юм моодонд орж байжээ. Тэр үед Италид төрсөн олон хүүхэд Монгол удирдагчид, түүний дотор Хүлэгүгийн нэрээр нэрлэгдэж байв. Тухайлбал: Кан Гранде ("Их Хаан"), Алаоне (Хүлэгү), Аргоне ([[Аргун]]), Кассано ([[Газан]]) гэсэн нэрс бүртгэгджээ.<ref>Peter Jackson, ''The Mongols and the West'', p.315</ref> == Пологийнхон == [[Зураг:Arrivée des frères Polo à Bukhârâ.jpeg|thumb|280px|Николь ба Маффео нар [[Бухар]]т гурван жил саатсан юм. Хүлэгүгийн элч (баруун) тэднийг дорно зүгт Их Хаанд ([[Хубилай хаан]]) бараалхахыг урьсан ажээ.]] Николь ба [[Марко Поло]] нар Хүлэгүгийн нутаг дэвсгэр рүү аялж, өнөөгийн [[Узбекистан]] дахь [[Бухар]] хотод саатаж, 1261-1264 онд гурван жилийн турш тэндээ амьдарч, худалдаа наймаа хийжээ. Дараа нь Николь ба Маффео нар Хүлэгүгийн Их Хаан ахдаа ([[Хубилай хаан]]д) илгээсэн элчийг даган явсан. 1266 онд Пологийнхон Монголын нийслэл [[Ханбалик]] (өнөөгийн [[Хятад]]ын [[Бээжин]] хот) дахь Их Хааны өргөөнд хүрэлцэн иржээ. 1291 онд Хубилай хаан Хүлэгүгийн ач [[Аргун]] ханд 17 настай гүнж Хөхөчинг дагалдуулан илгээх хүртэл тэд тэндээ олон жил суусан. == Нас барсан нь == Хүлэгү хан 1265 оны 2-р сарын 8-ндд нас барсан бөгөөд түүнийг [[Урмиа нуур]]ын голд байх [[Кабуди арал]]д оршуулсан. Түүний оршуулга нь олон хүнээр тахил өргөсөн Ил Ханы цорын ганц оршуулах ёслол болсон.<ref>Morgan, p. 139</ref> Түүнийг хүү [[Абаха]] нь залгамжилсан. Зарим сурвалжид [[Бэрх]] түүнийг хорлож алсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. == Эшлэл == {{reflist}} == Лавлах бичиг == * Boyle, J.A., (Editor). ''The Cambridge History of Iran: Volume 5, The Saljuq and Mongol Periods ''. Cambridge University Press; Reissue edition (January 1, 1968). ISBN 0-521-06936-X. Perhaps the best overview of the history of the il-khanate. Covers politics, economics, religion, culture and the arts and sciences. Also has a section on the [[Isma'ilis]], Hulagu's nemesis. * [[Encyclopedia Iranica]] has scholar-reviewed articles on a wide range of Persian subjects, including Hulagu. * Morgan, David. ''The Mongols''. Blackwell Publishers; Reprint edition, April 1990. ISBN 0-631-17563-6. Best for an overview of the wider context of medieval Mongol history and culture. * Atwood, Christopher P. (2004). ''The Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire''. Facts on File, Inc. ISBN 0-8160-4671-9. == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20121113094620/http://www.newyorker.com/fact/content/articles/050425fa_fact4 A long article] about Hulagu's conquest of [[Baghdad]], written by [[Ian Frazier]], appeared in the April 25, 2005 issue of ''[[The New Yorker]]''. * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/2455845.stm An Osama bin Laden tape] in which [[Osama bin Laden]] compares Vice President [[Dick Cheney]] and Secretary of State [[Colin Powell]] to Hulagu and his attack on [[Baghdad]]. Dated November 12, [[2002]]. <!-- Spam black list is denying this link: *[http://mehmeteti.150m.com/ilkhanids/hulagu.htm A collection of coins from Hulagu's reign.] [[1256]] - [[1265]]. --> {{s-start}} {{s-bef | өмнө=''байхгүй''}} {{s-ttl | албан_тушаал=[[Ил Хан]] | он=1256-1265}} {{s-aft | дараа=[[Абаха]]}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Алтан ураг]] [[Ангилал:Ил хан]] [[Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:13-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1217 онд төрсөн]] [[Ангилал:1265 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Монголын буддын шашны хүн]] aog20h1cd9l6xqenq1tyudwclicii2w 0 8249 859285 859062 2026-06-19T02:51:42Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859285 wikitext text/x-wiki {{short description|Зүүн өмнөд Ази, Океанд оршдог улс}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Индонез Улс | common_name = Индонез | native_name = {{native name|id|Republik Indonesia}} | image_flag = Flag of Indonesia.svg | flag_type = [[Индонезийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg | symbol_type = [[Индонезийн төрийн сүлд|Үндэсний тамга <br />(Сүлд)]] | national_motto = <br>{{native phrase|kaw|[[Индонезийн үндэсний уриа|Bhinneka Tunggal Ika]]|paren=omit}} ([[Хуучин Ява хэл|Хуучин Ява]])<br>"Олон янз байдалд эв нэгдэл" | other_symbol = {{lang|id|[[Панчасила (улс төр)|Панчасила]]}}<br />(Таван зарчим) | other_symbol_type = Үндэсний үзэл суртал: | national_anthem = {{lang|id|[[Индонезийн төрийн дуулал|Indonesia Raya]]}}<br />"Их Индонез"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;"> </div> | image_map = {{Switcher|[[File:Indonesia (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Indonesia ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Жакарта]] | largest_city = [[Жакарта]] | coordinates = {{Coord|6|10|S|106|49|E|type:city_region:ID}} | languages_type = Албан ёсны хэл | languages = [[Индонез хэл]]<!--Note: Not just the official language, but also the national language (bahasa pemersatu)--> | languages2_type = Орон нутгийн хэл | languages2 = [[Индонезийн хэлнүүд|700+ хэлнүүд]]<ref name="ethnologue"/> | ethnic_groups = [[Индонезийн ард түмэн|1,300+ угсаатан]]<ref name="BPS">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|title=Nationality, Ethnicity, Religion, and Languages of Indonesians|language=id|last1=Na'im|first1=Akhsan|last2=Syaputra|first2=Hendry|publisher=[[Statistics Indonesia]]|date=2010|access-date=2015-09-23|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923194534/http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|archive-date=2015-09-23}}</ref> | religion_year = 2018 | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|86.7% [[Индонез дэх ислам|Ислам]]|10.7% [[Индонез дэх христийн шашин|Христийн шашин]]|1.7% [[Индонез дэх хиндүизм|Хиндүизм]]|0.8% [[Индонез дэх буддизм|Буддизм]]| 0.1% [[Алиран Кеперкаян|Уламжлалт]], [[Индонез дэх күнзийн сургаал|Күнз]], <br>болон [[Индонез дэх шашин шүтлэг|бусад]]}} | religion_ref = <ref name="RELIGION">{{cite web|url=https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|title=Statistik Umat Menurut Agama di Indonesia|publisher=[[Ministry of Religious Affairs (Indonesia)|Ministry of Religious Affairs]]|date=2018-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903221250/https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|archive-date=2020-09-03|access-date=2020-09-24|language=id}}</ref> | demonym = [[Индонезчүүд‎]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Индонезийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Прабово Субианто]] | leader_title2 = {{nowrap|[[Индонезийн Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]}} | leader_name2 = [[Гибран Ракабуминг Рака]] | leader_title3 = {{nowrap|[[Төлөөлөгчдийн Танхимын Дарга (Индонез)|Танхимын Дарга]]}} | leader_name3 = [[Пуан Махарани]] | leader_title4 = {{nowrap|[[Индонезийн Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]]}} | leader_name4 = [[Мухаммед Сирифуддин]] | legislature = [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ) | upper_house = [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ) | lower_house = [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ) | sovereignty_type = Тусгаар тогтнол | sovereignty_note = ([[Голландын колонийн эзэнт гүрэн|Нидерландаас]])<!-- Based on consensus, please discuss on the Talk Page before changing Netherlands to Japan, or adding both --> | established_event1 = [[Индонезийн тусгаар тогтнолыг тунхаглал|Тунхагласан]] | established_date1 = 8 сарын 17, 1945 он | established_event2 = [[Нидерланд-Индонезийн дугуй ширээний хурал|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]] | established_date2 = 12 сарын 27, 1949 он | area_km2 = 1,904,569<ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|title=UN Statistics|publisher=United Nations|date=2005|access-date=2007-10-31|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071031023924/http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|archive-date=2007-10-31}}</ref> | area_rank = 14 | area_sq_mi = 735,358 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = | area_data2 = 4.85 | population_estimate = {{increaseNeutral}} 277,749,853<ref>{{cite web|url=https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|publisher=[[Ministry of Home Affairs (Indonesia)]]|title=Indonesian Population 2022|access-date=12 April 2023|archive-date=13 Аравдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013070650/https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|url-status=dead}}</ref> | population_census = 270,203,917<ref name="2020census" /> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 4 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 143 | population_density_sq_mi = 371 | population_density_rank = 90 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|4.398 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF">{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=536,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|publisher=International Monetary Fund|access-date=2023-04-12}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 7 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|15,855|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 98 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|1.392 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 16 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|5,016|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 112 | Gini = 37.9 | Gini_year = 2021 | Gini_change = increase <!--/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=GINI index (World Bank estimate) – Indonesia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=ID|publisher=[[World Bank]]|access-date=2021-04-15}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.705 | HDI_year = 2021 | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=2022-09-08|access-date=2022-09-08}}</ref> | HDI_rank = 114 | currency = [[Индонез рупиа]] (Rp) | currency_code = IDR | time_zone = [[Индонез дэх цаг|янз бүрийн]] | utc_offset = +7 - +9 | date_format = ӨӨ/СС/ЖЖЖЖ | drives_on = зүүн | calling_code = [[+62]] | cctld = [[.id]] }} [[Зүүн Өмнөд Ази]]йн, [[Далайн орнууд]]ын ч гэж хэлж болох байрлалд 17,508 арлын дээр оршдог<ref>[http://ec.europa.eu/europeaid/where/asia/regional-cooperation/support-regional-integration/asem/documents/10.03.10_info_on_indonesia_finale_en.pdf Information on Indonesia]. ASEM Development conference II: Towards an Asia-Europe partnership for sustainable development. 26–27 May 2010, Yogyakarta, Indonesia. ec.europa.eu</ref> [[Тусгаар тогтнол|тусгаар тогтносон]], [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]ыг '''Бүгд Найрамдах Индонез Улс''' ({{lang-id|Republik Indonesia}}), товчоор '''Индонез улс''', '''Индонез''' гэнэ. [[Нидерланд]] XVII зууны үеэс [[Зондын арлууд]]ад эзэмшил орон (''колони'')-оо тэлсээр байлаа. [[XX зуун]]ы эхнээс [[Индонезийн ард түмэн|нутгийн ард түмэн]] яс үндэс харгалзалгүй эвлэн нэгдэж тусгаар тогтнохын төлөө тэмцсээр олон улсын дэмжлэгийг ч хүртэж, 1949 онд нэгэн шинэ улсыг үүсгэжээ. [[Жава үндэстэн|Жава]] тэргүүтэй [[Индонез#Хүн ам|энэ олон ястан]] одоо хэр нь нэг хэлтэн, нэг үндэстэн болох ирээдүй рүүгээ дөтөлсөөр л яваа. 1950 оноос Индонез төрийн байгууламжийн хувьд [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]], төрийн хэлбэрийн хувьд ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]] болжээ. Одоо [[Индонез#Орон нутаг|орон нутаг, засаг захиргааны]] шаардлагаар дотроо 33 [[муж]] болж хуваагддаг. Ойр хавийн [[Сингапур]], [[Бруней]], [[Малайз]] гурван улсынхтай яг адил [[Малай хэлний]] нэгэн аялгууг албан ёсоор батлан сурцгааж байгаа. Түүнийгээ [[Индонез хэл]] гэж итгэж, [[латин үсэг|латин үсгээр]] бичдэг. Дурдсан улсуудаас гадна [[Зүүн Тимор]], [[Папуа-Шинэ Гвиней]], [[Австрали]], [[Палау]], [[Филиппин]], [[Энэтхэг]]тэй газар эс бөгөөс тэнгисийн усаар хиллэдэг. Индонезийн харьяаны 1.9 сая хавтгай дөрвөлжин километр газарт 2020 онд 270 сая 203 мянган хүн амьдарч байв. Дэлхийн олон улсаас хүн амын тоогоор [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|4-р олон]], газар нутгийн хэмжээгээр [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|15-р том]] улс мөн гэдэг. Нэгт км-т 123.7 ноогддог гэдэг нь харин дундаж (79-р) байрынх. VII зууны [[Шривижая]], XIII зууны [[Мажапахит]] гэх мэтээр түрүү үеийн улс-нийгэмд [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрсэн. Дараа нь XIII зуунаас араб худалдаачдын сурталд автаж XVI зуун гэхэд олонх нь [[Ислам]]ын ёс үйлдэлт хүмүүс болцгоожээ. Одоо Индонезийн хүн амын 86% нь [[Ислам|мусульман (хотон)]] гэдэг. [[Исламын улс]] гэдэгт багтахгүй ч Ислам шашинтны тооны олноор дэлхийд тэргүүлнэ. Индонезийн газрын доор [[техтоник хавтан]]гууд шүргэлцдэгээс шалтгаалаад газрын чичирхийлэл олон давтагддаг, сүрхий идэвхтэй [[галт уул]]стай. Үүгээрээ хүнд халтай ч гэсэн галт уулын бялхдас газрын хөрсийг үржил шимтэй болгодгоос хүн эртнээс бөөгнөрч сууж нутагшсан. Халуун орны дагуу эн ихтэй учир [[амьтан]], [[ургамал|ургамлаар]] баялаг. Индонезийн худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн [[ДНБ]] [2010 онд] 1.124 тэрбум [[америк доллар]]тай тэнцэж байгаагаараа дэлхийн [[Олон улсын харьцуулалт:ХАЧ-аар тэгшитгэсэн ДНБ|16-р их орлогот]] улс гэгдэж [[Их Хорь|Их Хорийн]] эгнээнд багтаж байгаа юм. Гэвч хүн ардын олонх ядуу байгаа,<ref name=economist1>{{cite journal |title=Poverty in Indonesia: Always with them |journal=[[The Economist]] |date=14 September 2006 |accessdate=26 December 2006 |url= http://www.economist.com/node/7925064?story_id=7925064}}; [http://www.economist.com/node/8001604?story_id=8001604 correction].</ref><ref name = "Asia">{{cite journal |last=Guerin |first=G |title=Don't count on a Suharto accounting |journal=Asia Times Online |location=Hong Kong |date=23 May 2006 |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |access-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2012 |archive-date=14 Арван нэгдүгээр сар 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114103951/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |url-status=dead }}</ref> нэг хүнд ноогдох ДНБ [2010 онд] $4,666-аар хэмжигдэж байна. 1967 онд [[АСЕАН]]-ыг байгуулалцсан. == Нэр == Тус улсын одооны «Индонез» төрлийн нэрс Европт үүссэн. Индонезийг эзэмшиж асан Нидерландынхан [[нидерландаар]]аа ''Maleische Archipel'' (Малайн олтриг), ''Nederlandsch Oost Indië'' (Нидерландын Дорнод Энэтхэг), ''Indië'' (Энэтхэг), ''de Oost'' (Дорнод) гэх мэтээр тоомжиргүйхэн нэрийдэж байжээ.<ref name = "Kroef">{{cite journal |title = The Term Indonesia: Its Origin and Usage |journal= Journal of the American Oriental Society |author = Justus M van der Kroef | volume = 71 | issue = 3 | pages = 166–71 | year = 1951 | doi =10.2307/595186 |jstor=595186}}</ref> 1850 онд Английн угсаатны зүйч [[Жорж Виндзор Эрл]] [[Англи хэл|Англи]] хэлнээ ''Indunesians'' (''Индунезианс'', «Энэтхэгийн арлынхан») гэх нэрийг анх оруулж иржээ.<ref name="JIAEA_1">{{cite journal |last=Earl |first= George SW |title=On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations |journal= Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA) |year=1850 |page = 119}}</ref> Үгийн уг гарлыг мөшгөвөл ''Indus'' ([[Инд мөрөн]] дахь нутаг буюу «[[Энэтхэг]]» гэсэн үг) гэх латин, νῆσος (''несос'' - «[[арал]]») гэх грек үгсийн нийлэмж юмсанжээ.<ref name = "EcoSeas1">{{cite book | last = Tomascik | first = T | coauthors=Mah, JA, Nontji, A, Moosa, MK |title = The Ecology of the Indonesian Seas&nbsp;– Part One | publisher = Periplus Editions | year = 1996 | location = Hong Kong | isbn = 962-593-078-7}}</ref> 1900 он гарахад англи ''Indonesia'' нэрээс бусад хэлнээ хувилан тархсан бөгөөд Индонезийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгчид Нидерландын нэрээс татгалзаж, энэ нэрийг гол болгожээ.<ref name = "Kroef" />. Монголд 20-р зуунд [[оросоор]] ''Индонезия'' гэж байдгийг харгалзан «улс» «орон», «нутаг» гэх утгатай ''-ия'' дагаврыг салгаж [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл монголоор]] '''Индонез''' гэж бичдэг болжээ. ==Түүх== [[Жава арал|Жава]] арлаас ''[[босоо хүн]]ий'' (''homo erectus'') хэсэг яс олдсон нь Индонезийн арлуудад [[балар эртний үе]]д хүн амьдарч байсны баталгаа юмсанжээ. Хожим "[[Жава хүн]]" гэж алдаршсан түүнийг 1.5 сая, бүр 35 мянган жилийн өмнөх ч гэж янз бүрээр таасан байдаг.<ref>{{cite journal|title=Shell tool use by early members of Homo erectus in Sangiran, central Java, Indonesia: cut mark evidence |doi=10.1016/j.jas.2006.03.013|year=2007|last1=Choi|first1=Kildo|last2=Driwantoro|first2=Dubel|journal=Journal of Archaeological Science|volume=34|page=48}}</ref><ref>[http://www.terradaily.com/reports/Finding_showing_human_ancestor_older_than_previously_thought_offers_new_insights_into_evolution_999.html Finding showing human ancestor older than previously thought offers new insights into evolution]. Terradaily.com. 5 July 2011. Retrieved 29 January 2012.</ref><ref>{{Cite journal |last=Pope |title= Recent advances in far eastern paleoanthropology | journal = Annual Review of Anthropology | volume = 17 | pages = 43–77 | year =1988 |doi=10.1146/annurev.an.17.100188.000355 |first1= GG}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |pages=309–12}}; {{Cite journal |last = Pope | first = GG | title = Evidence on the age of the Asian Hominidae | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 80 | issue=16 |pages=4988–92 |year= 1983|pmid = 6410399 | doi = 10.1073/pnas.80.16.4988 | pmc =384173}} cited in {{cite book |last=Whitten |first= T | coauthors = Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali | publisher =Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |page= 309}}; {{Cite journal | last = de Vos | first = JP | coauthors = PY Sondaar | title = Dating hominid sites in Indonesia |journal=Science |volume=266 |issue=16 |pages=4988–92 |year=1994 |doi=10.1126/science.7992059}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T | coauthors =Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title= The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location= Hong Kong |page = 309}}</ref> Одоогийн Индонезийн хүн амын олонх нь [[Австронез]] угсаа, бүлэгт хамаарна. "Австронез хүмүүс [[Зүүн Өмнөд Ази]], [[Тайвань]] зэрэг газраас эхлэн нүүгээд [[нийтийн он тооллын өмнөх|М.Э.Ө]] 2000 оны үед Индонезэд ирсэн. Тэгээд нутгийн [[Меланез]] хүмүүсийг дорнош шахан нутаглуулжээ" гэх судалгаа байдаг.<ref>Taylor (2003), pp. 5–7</ref> М.Э.Ө VIII зуунд эндхийн хүмүүс [[газар тариалан]] эрхлэх, [[тутарга|тутаргын]] талбайд ажилладаг болцгоож,<ref>Taylor (2003), pp. 8–9</ref> М.Э I зуун гэхэд жижиг төр улс, гацаа тосгон хэлбэржин тогтсон байлаа. Далайн тээвэр зайлшгүй дайрах чухал байрлал нь Индонезийг үеийн үед Энэтхэг, Хятадтай холбож олон улсын, арал хоорондын худалдааг цэцэглүүлсэн.<ref>Taylor (2003), pp. 15–18</ref> Ер нь Индонезийн түүхийн гол сэдэв нь худалдаа арилжаа мөн юм.<ref>Taylor (2003), pp. 3, 9–11, 13–5, 18–20, 22–3</ref><ref>Vickers (2005), pp. 18–20, 60, 133–4</ref> [[Image:Myristica fragrans - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-097.jpg|thumb|left|150px|[[Банда арлууд]]ад ургадаг анхилам үнэрт [[задь]] мод]] [[File:Presiden Sukarno.jpg|thumb|left|150px|Индонез улсыг байгуулагч [[Сукарно]]]] [[VII зуун]]аас өөр хоорондоо, ойр хавьтайгаа далайн тээврээр харилцдаг [[Шривижая]] улс (аймгийн холбоо ч гэж хэлж болох) нийгэм Суматра, Жава арлаар тогтсон. Энэ үед [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрчээ.<ref>Taylor (2003), pp. 22–26</ref><ref>Ricklefs (1991), p. 3</ref> [[VIII зуун|VIII]]-[[X зуун]]д Жава арлын дорнод Будда шүтлэгт [[Сайлендра]], Хиндү шүтлэгт [[Матарам]] зэрэг улс нийгэм оршин байсныг үлдээсэн [[суврага]], шүтлэгийн газар зэргээс нь мэдэж болно. [[XIII зуун]]аас хоёр зуугаад жил тогтносон дорно Жавад төвтэй [[Мажапахит]] гэх Хиндү шашинт улс бараг л Индонез даяар алдаршиж үлгэрлэж байв.<ref>{{cite journal |title=The next great empire |author=Peter Lewis |journal=Futures |volume=14 |issue= 1 | year = 1982 | pages=47–61 |doi=10.1016/0016-3287(82)90071-4}}</ref> Мусульман (хотон) худалдаачид [[Суматра арал|Суматра]] арлын умард эрэгт олон жил ирж очиж байхдаа XIII зуунд [[Ислам]] шашиндаа итгүүлээд амжжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 3–14</ref> Эхлээд ноёд язгууртан, умард эргийнхэнд л таалагдсан ч аажмаар түгсээр [[XVI зуун]] гэхэд Суматра, Жава арлынхны үндсэн бишрэл, зан заншил болсон.<ref>Ricklefs (1991), pp. 12–14</ref> Европынхноос Индонезийн ард түмэнтэй анх [[задь]], [[башир цэцэг]] гэх мэт үнэт [[халуун ногоо]] авахын тулд 1512 онд ирсэн Португалийн [[Франсишку Серран]]ы ахалсан худалдаачид учирсан гэдэг.<ref>Ricklefs (1991), pp. 22–24</ref> Араас нь Нидерланд, Британийнхан ирдэг болж 1602 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг компани]] үүссэн. 1800 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг]] гэх нэртэй эзэмшил орон (''колони'') гэгдэх болжээ. [[Нидерланд]] анхандаа, дунд үедээ зөвхөн эргийн ойр хавьд эзэрхэж байлаа. [[XX зуун]]ы эхэнд л өнөөгийн Индонезийн хил хязгаар дотор ноёрхож чаджээ.<ref>Dutch troops were constantly engaged in quelling rebellions both on and off Java. The influence of local leaders such as [[Prince Diponegoro]] in central Java, [[Imam Bonjol]] in central Sumatra and [[Pattimura]] in [[Maluku Islands|Maluku]], and a bloody [[Aceh War|thirty-year war in Aceh]] weakened the Dutch and tied up the colonial military forces.({{Cite document |last=Schwartz |year=1999 |pages=3–4}}</ref> Сөргүүлээд 1908 оноос Индонезийн ард түмэн ямар оронд амьдарч байгаагаа мэдэрч, үндэсний ухамсар бүрдэж, тусгаар тогтнолын төлөө зорьцгоосон. [[Дэлхийн II дайн]]ы үед Индонезийг [[Япон]] эзлэж Нидерландынхан талийж одсон.<ref name="Ricklefs">Ricklefs (1991)</ref><ref>{{cite journal | title = Dutch Attitudes towards Colonial Empires, Indigenous Cultures, and Slaves |journal= Eighteenth-Century Studies | volume=31 |issue=3 | author = Gert Oostindie and Bert Paasman |pages=349–55 |year=1998 |url=http://muse.jhu.edu/journals/eighteenth-century_studies/v031/31.3oostindie.html |doi= 10.1353/ecs.1998.0021}}</ref> Япон дайнд бууж өгсний нөгөөдөр нь Индонезийнхан үндсэрхэг тэмцлийн удирдагч [[Сукарно]]г ерөнхийлөгч болгож, Индонез улсын тусгаар тогтнолыг тунхаглажээ.<ref>{{cite journal |title=Indonesia | author = HJ Van Mook | authorlink =Hubertus Johannes van Mook |journal=Royal Institute of International Affairs | year = 1949 |volume=25 |issue=3 |pages=274–85 |jstor=3016666}}</ref><ref name="Charles1945">{{cite journal |title=Independence the Issue |journal=Far Eastern Survey |author=Charles Bidien | volume =14 |issue=24 |pages=345–8 |date= 5 December 1945 | doi = 10.1525/as.1945.14.24.01p17062 |jstor=3023219}}</ref><ref>{{cite book | last =Taylor | first =Jean Gelman | title = Indonesia: Peoples and History | publisher =Yale University Press | year =2003 | page =325 | isbn = 0-300-10518-5 }}</ref><ref>Reid (1973), p. 30</ref> Гэвч Нидерланд эзэмшилдээ дахин оруулах гэж дайтав. Хотуудыг эзлэвч бүхэл орныг эзлэж чадахгүй байсаар 1949 онд олон улсын буруушаалт, дарамтанд аргагүй дийлдэн тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрсөн.<ref name="Charles1945" /><ref>{{cite web |url= http://www.globalsecurity.org/military/world/war/indo-inde.htm |title=Indonesian War of Independence |accessdate=11 December 2006 |publisher=Global Security |work=Military}}</ref> Тэгэхдээ [[Нидерландын Шинэ Гвиней]]г өгөөгүй байсан бөгөөд 1962 оны [[Нью-Йоркийн гэрээ]], 1969 оны НҮБ-ийн тогтоолоор Индонезийн харьяанд шилжжээ.<ref>[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB128/ Indonesia's 1969 Takeover of West Papua Not by "Free Choice"]. National Security Archive, Suite 701, Gelman Library, The George Washington University.</ref> Сукарно улсаа холбооноос нэгдмэл, ардчилалаас эзэрхэг дэглэмд тогтоон барьж, сөргөлдөгч [[Индонезийн цэрэг зэвсэг|цэргийнхэн]] болон [[Индонезийн коммунист нам]] (ИКН)-ынхныг эвлэрүүлэн намжааж байв.<ref>Ricklefs (1991), pp. 237–280</ref> 1965 онд цэргийнхэн төрийг эргүүлж, [[коммунизм]]ыг [[1965-1966 онд Индонезэд олон хүн алж хядагдсан нь|зэвсгийн хүчээр дараад]] (хагас сая хүн алагдсан уу?<ref>{{cite journal |author=John Roosa and Joseph Nevins |date=5 November 2005 |url=http://www.counterpunch.org/2005/11/05/the-mass-killings-in-indonesia/|title= 40 Years Later: The Mass Killings in Indonesia |accessdate=12 November 2006 |journal=[[CounterPunch]]}}</ref><ref>{{cite journal |title= Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |author=Robert Cribb |journal=Asian Survey |volume=42 |issue=4 |year=2002 |pages=550–563 |doi = 10.1525/as.2002.42.4.550}}</ref>), яллан буруутгаж байхын аргагүй болгосноор ИКН сэхээгүй.<ref>Friend (2003), pp. 107–109</ref><ref>{{cite video | people =Chris Hilton (writer and director) | title =Shadowplay | medium =Television documentary | publisher =Vagabond Films and Hilton Cordell Productions |year=2001}}</ref><ref>Ricklefs (1991), pp. 280–283, 284, 287–290</ref> Цэргийн дарга нараас генерал [[Сухарто]] 1968 оны 3 сард улсын ерөнхийлөгч болж дэвшив. Сухарто улсаа [[Шинэ эмх журам (Индонез)|шинээр журамлаж]], [[АНУ]]-аар тэтгүүлж байв.<ref>US National Archives, RG 59 Records of Department of State; [https://web.archive.org/web/20040701005635/http://www.state.gov/r/pa/ho/frus/john%D0%B1%D0%B0sonlb/xxvi/4445.htm cable no. 868], ref: Embtel 852, 5 October 1965.</ref><ref>Vickers (2005), p. 163</ref><ref>David Slater, ''Geopolitics and the Post-Colonial: Rethinking North-South Relations,'' London: Blackwell, p. 70</ref> Сухартогийн гучин жилд улсын эдийн засаг тэнхэрсэн, үүнд [[гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт]] ч сайнаар нөлөөлж байв.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> Гэхдээ түүний дарангуйлал [[авлига|авлигыг]] тэнхрүүлж, улс төрийн сөрөг бодол санааг боомилж байжээ.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> [[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]]аар Индонез их хохирсон.<ref>{{cite book | last =Delhaise | first = Philippe F | title =Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems | publisher =Willey | year =1998 | page =123 | isbn = 0-471-83450-5}}</ref> 1998 онд газар газарт эсэргүүцлийн жагсаал, үймээн самуун дэгдэж Сухарто аргагүй огцров.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm |title=President Suharto resigns |publisher=BBC |date=21 May 1998 |accessdate=12 November 2006}}</ref> Индонезэд эзлэгдээд 25 жил болсны эцэст 1999 онд [[НҮБ]]-ийн дэмжлэгтэйгээр [[Зүүн Тимор]] тусгаар тогтнолын харгуйд шуударсан.<ref>{{cite web |last=Burr |first=W. |coauthors=Evans, M.L. |title=Ford and Kissinger Gave Green Light to Indonesia's Invasion of East Timor, 1975: New Documents Detail Conversations with Suharto |work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 62 |publisher=[[National Security Archive]], [[The George Washington University]], Washington, DC |date=6 December 2001 |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB62/ |accessdate=17 September 2006 }}; {{cite web |title=International Religious Freedom Report |work=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |location=US |publisher=Department of State |date=17 October 2002 |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716060553/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archivedate=16 Долдугаар сар 2011 |accessdate=29 September 2006 |url-status=live }}</ref> Индонез Сухартогоос хойш орон нутгийн эрхийг нэмэгдүүлж, 2004 онд ерөнхийлөгчөө шууд сонгосон гэх маягаар төр засгаа ардчилсаар байна. Улс төр, эдийн засаг тогтворжиж, нийгэм тайвширч, алан хядлага, авлигын тоо цөөрч байгаа. Гэхдээ 2005 онд [[Аче]]гийн салан тусгаарлах үзэлтнүүд засгийн цэрэгтэй мөргөлдөөд үзсэн.<ref>{{cite news |title=Aceh rebels sign peace agreement |publisher=BBC |date = 15 August 2005 |accessdate=12 December 2006 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm}}</ref> {{clear}} == Төр засаг== [[File:Indonesia DPR session.jpg|thumb|right|Жакартад Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл хуралдаж байгаа нь]] Индонез бол ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]], төв засгийн газартаа эрх мэдэл базагддаг [[нэгдмэл улс|нэгдмэл төрийн байгууламжтай]] улс юм. Гучаад жил эрх барьсан [[Сухарто]] 1998 онд огцорсны дараа төр засаг нэлээд шинэчлэгдсэн. 1998-2001 оны хооронд үндсэн хуулиа дөрвөн удаа хэсэгчлэн зассан.<ref>In 1998, 1999, 2000 and 2001</ref> Төр улсын тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхийлөгч командлагч бөгөөд дотоод гадаад хэрэг, бодлогыг зангидагч нь улсын ерөнхийлөгч. Сайд нарын зөвлөлийг ерөнхийлөгч томилно. 2004 онд анх удаа ард түмэн улсынхаа хоёр ерөнхийлөгчийг анх сонгожээ.<ref>{{cite press release |publisher=[[Carter Center|The Carter Center]] |year=2004 |title=The Carter Center 2004 Indonesia Election Report |url=http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf |format=PDF |accessdate=13 December 2006 |archivedate=14 Зургадугаар сар 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614025148/http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf }}</ref> Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа 5 жил, дараалан ахин нэг удаа сонгогдох боломжтой.<ref>(2002), ''The fourth Amendment of 1945 Indonesia Constitution'', Chapter III&nbsp;– The Executive Power, Art. 7.</ref> Индонез улсын хурлыг [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ, ''People's Consultative Assembly'') гэнэ. АЗХ нь үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг батлах, шинэ ерөнхийлөгчийг батлах, улсын бодлогийг өргөнөөр тодорхойлох мэтийн үүрэгтэй. Мөн ерөнхийлөгчийг буруутгах эрхтэй.<ref>{{id icon}} {{cite book |title=Ketetapan MPR-RI Nomor II/MPR/2000 tentang Perubahan Kedua Peraturan Tata Tertib Majelis Permusyawaratan Rakyat Republik Indonesia |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |authorlink=People's Consultative Assembly |url=http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721122810/http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archivedate=21 Долдугаар сар 2011 |format=PDF |accessdate=7 November 2006 |url-status=live }}</ref> Дотроо 560 суудалт [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ, ''People's Representative Council''), 132 суудалт [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ, ''Regional Representative Council'')<ref name="USSTATE">{{cite web |title=Background Note: Indonesia |work=U.S. Library of Congress |publisher=U.S. Department of State|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2748.htm |accessdate=26 November 2009}}</ref> гэсэн хоёр танхимтай. Хууль цааз батлах, бүх шатны засгийн газрыг (хэрэгжүүлэх байгууллага) хянах үүрэг АТЗ-д оногдоно. Сонгогчид намд саналаа өгч, намууд цуглуулсан саналын хувиараа АТЗ-д суудал эзлэдэг.<ref name="Harijanti2006">{{cite journal |title=Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court |journal=International Journal of Constitutional Law |author=Susi Dwi Harijanti and Tim Lindsey |volume=4 |issue=1 |year=2006 |pages=138–150 |doi=10.1093/icon/moi055}}</ref> 1998 оны шинэтгэлээс хойш АТЗ-ийн эрх үүрэг мэдэгдэхүйц нэмэгдсэн.<ref>Reforms include total control of [[Statute|statutes]] production without executive branch interventions; all members are now elected ([[Reserved political positions|reserved seats]] for military representatives have now been removed); and the introduction of fundamental rights exclusive to the DPR. (see Harijanti and Lindsey 2006)</ref> ОНТЗ болохоор сүүлд орон нутгийн хөгжлийг зөв залахад чиглэн байгуулагджээ.<ref>Based on the 2001 constitution amendment, the DPD comprises four popularly elected [[non-partisan]] members from each of the thirty-three provinces for national political representation. {{cite book |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |url=http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |title=Third Amendment to the 1945 Constitution of The Republic of Indonesia |format=PDF |url-status=dead |authorlink=People's Consultative Assembly |accessdate=13 December 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061201025250/http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |archivedate=1 Арван хоёрдугаар сар 2006 |deadurl=yes}}</ref> == Орон нутаг == {{Индонезийн газрын зураг}} Индонез улсын газар нутаг олон түвшинд шатлан захирагддаг. Дээд гурван түвшнийг нь л анхаарахад хангалттай. * I зэрэгт [[муж]] (индонезээр ''provinsi'') гэх зүйлийн нэгж байна. Одоогийн байдлаар Индонез 33 мужтай. * II зэрэг буюу мужийн доорх нутаг нэг бол [[хот]] (''kota'' - ''кота'') эсвэл тойрог (''kabupaten'' - ''капубатен'') байна. * III зэргийн нэгжийг нь индонезээр ''kecamatan'' гэнэ. Монгол хэлтэнд энэ нэгж тийм ч сонин биш байх болохоор ''кечаматан''<br>гэж галиглахад буруудахгүй биз дээ. Эсвэл хошууны доорх нэгж юм чинь [[сум]] гэвэл зохино. ===33 муж=== Онцгой эрхтэй таван мужийг <nowiki>*</nowiki>-оор тэмдэглэв. {{Col-begin}} {{Col-break}} '''[[Суматра]] арлын 10 муж''' * [[Аче]]^*&nbsp; (''Aceh'') * [[Умард Суматра]] (''Sumatera Utara'') * [[Өрнөд Суматра]] (''Sumatera Barat'') * [[Риау]] ''(Riau)'' * [[Риау арлуудын муж|Риау арлуудын]] (''Kepulauan Riau'') * [[Жамби]] (''Jambi'') * [[Өмнөд Суматра]] (''Sumatera Selatan'') * [[Банка-Белитун]] (''Kepulauan Bangka Belitung'') * [[Бенкулу]] (''Bengkulu'') * [[Лампунгг]] (''Lampung'') '''[[Жава]] арлын 6 муж''' * [[Жакарта]]^* (''Jakarta'') * [[Бантен]] (''Banten'') * [[Өрнөд Жава]] (''Jawa Barat'') * [[Төв Жава]] (''Jawa Tengah'') * [[Иогякарта|Иогякарта]]^* (''Yogyakarta'') * [[Дорнод Жава]] (''Jawa Timur'') '''[[Бага Зондын арлууд|Бага Зондын]] арлуудын 3 муж''' * [[Бали]] (''Bali'') * [[Өрнөд Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Barat'') * [[Дорнод Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Timur'') {{Col-break}} '''[[Калимантан]] арлын 4 муж''' * [[Өрнөд Калимантан]] (''Kalimantan Barat'') * [[Төв Калимантан]] (''Kalimantan Tengah'') * [[Өмнөд Калимантан]] (''Kalimantan Selatan'') * [[Дорнод Калимантан]] (''Kalimantan Timur'') '''[[Сулавеси]] арлын 6 муж''' * [[Умард Сулавеси]] (Sulawesi Utara) * [[Горонтало]] (''Gorontalo'') * [[Төв Сулавеси]] (''Sulawesi Tengah'') * [[Өрнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Barat'') * [[Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Selatan'') * [[Дорнод-Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Tenggara'') '''[[Малуку арлууд|Малуку]] арлуудын 2 муж''' * [[Малуку]] (''Maluku'') * [[Умард Малуку]] (''Maluku Utara'') '''[[Шинэ Гвиней]] арлын 2 муж''' * [[Өрнөд Папуа]]^* (''Papua Barat'') * [[Папуа]]^* (''Papua'') {{Col-end}} ==Газар орон== [[File:Indonesia 2002 CIA map.png|thumb|right|Индонезийн газрын зураг]] [[Өмнөд өргөрөг|Ө.ө. 11°]] – [[хойд өргөрөг|х.ө. 6°]], [[зүүн уртраг|з.у. 95° – 141°]] хооронд Индонез орон бүхлээрээ багтдаг. Экваторын хоёр талд бүгд 17,508 аралтайгаас 6 мянга нь л хүнтэй.<ref>{{cite press release |publisher=[[International Monetary Fund]] |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2006/01/data/dbcoutm.cfm?SD=2005&ED=2005&R1=1&R2=1&CS=3&SS=2&OS=C&DD=0&OUT=1&C=536&S=PPPWGT-PPPPC&RequestTimeout=120&CMP=0&x=45&y=5 |title=World Economic Outlook Database |accessdate=5 October 2006 |date=April 2006 }}; {{cite web | first =Hendriawan | title =Indonesia Regions | publisher =Indonesia Business Directory | url =http://www.indonext.com/Regions/ | accessdate =24 April 2007 | archive-date =28 Арван хоёрдугаар сар 2005 | archive-url =https://web.archive.org/web/20051228011848/http://www.indonext.com/Regions/ | url-status =dead }}</ref> Эднээс [[Жава]], [[Суматра]], [[Калимантан]] (Малайз, Бруней улстай хуваадаг), [[Шинэ Гвиней]] (Папуа-Шинэ Гвиней улстай хуваадаг), [[Сулавеси]] гэсэн таван томыг онцлох хэрэгтэй. Индонез улс Калимантан арал дээр Малайзтай, Шинэ Гвиней арал дээр Папуа-Шинэ Гвинейтэй, [[Тимор]] арал дээр [[Зүүн Тимор]]той хил залгадаг бол [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Филиппин]], [[Палау]], [[Австрали]]тай далай тэнгисийн усаараа хаяалдаг. Хамгийн олон хүнтэй хот нь нийслэл [[Жакарта]]. Залгуулаад бичвэл [[Сурабая]], [[Бандун]], [[Медан]], [[Семаран]] гээд томоохон хотууд байдаг.<ref name="Witton2003">{{cite book | last =Witton | first =Patrick | title =Indonesia | publisher =Lonely Planet | year =2003 | location =Melbourne | pages =139, 181, 251, 435 | isbn=1-74059-154-2 }}</ref> 1,919,440 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай Индонезэд нэг км-т 134 хүн ноогддог. Харьцуулвал дэлхийн 16-р том газар нутагтай орон, 79-р нягт шигүү суурьшилт улс нь Индонез юмсанжээ.<ref name="ciarank">{{cite web |last=Central Intelligence Agency |title=Rank Order Area |work=The World Factbook |publisher=US [[CIA]], Washington, DC |date=17 October 2006 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |accessdate=3 November 2006 |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Population density&nbsp;– Persons per&nbsp;km² 2006 |work=CIA world factbook |publisher=Photius Coutsoukis |year=2006 |url=http://www.photius.com/rankings/geography/population_density_2006_1.html |accessdate=4 October 2006}}</ref> Тэр дотроо дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь болох Жавад нэг км-т 940 хүн ноогдоно.<ref name="JOSHUA">{{cite web | last = Calder | first = Joshua | title = Most Populous Islands | publisher = World Island Information | date = 3 May 2006 | url = http://www.worldislandinfo.com/POPULATV2.htm | accessdate =26 September 2006 }}</ref> Хамгийн өргөгдсөн газар нь Папуа мужийн нутагт байгаа [[Пунчак Жая]] уулын оргил (д.т.д. 4884 м), хамгийн том нуур нь Суматра арлын 1,145 км² талбайт [[Тоба нуур]] юм. [[Махакам]], [[Барито]] гэх мэт Калимантан арлын гол мөрд хамгийн уртад тооцогдоно.<ref>{{cite encyclopedia |title=Republic of Indonesia |work=Encarta |publisher=Microsoft |year=2006 |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |archiveurl=http://www.webcitation.org/5kwrIjXxw |archivedate=31 October 2009 |deadurl=yes }}</ref> [[File:Mahameru-volcano.jpeg|thumb|left|Индонезийн галт уулс]] [[Номхон далайн хавтан|Номхон далайн]], [[Евразийн хавтан|Евразийн]], [[Австралийн хавтан|Австралийн]] гурван техтоник хавтны уулзвар зааг дээр Индонез байрладаг. Тиймээс ч 19-р зуунд сүйд хийж асан [[Кракатоа]], [[Тамбора]] хоёрыг оруулаад цөөндөө л гэхэд 150 гаруй [[галт уул]] үе үе идэвхждэг.<ref>{{cite web|url=http://www.volcano.si.edu/world/region.cfm?rnum=06&rpage=list| title=Volcanoes of Indonesia| publisher=[[Smithsonian Institution]]| accessdate=25 March 2007| work=Global Volcanism Program}}</ref> Саяхан л гэхэд 2004 оны цуут цунами 167,736 хүнийг нь урсгаж<ref>{{cite web | title =The Human Toll | work =UN Office of the Special Envoy for Tsunami Recovery | publisher =United Nations | url =http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070519133441/http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archivedate =19 Тавдугаар сар 2007 | accessdate =25 March 2007 | url-status =live }}</ref>, 2006 оны Иогякартын газар хөдлөлт 5,782 хүнийг үхүүлсэн гайтай. Гэлээ ч галт уулын бялхдас газрыг үржил шимтэй болгодог учир Жава, Балид хүн хамгаас олноор суурьшжээ.<ref>{{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, R. E., Suraya A. A. |title=The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions Ltd |year=1996 |location=Hong Kong |pages=95–97}}</ref> Экваторын дагуу байршдаг тул [[борооны улирал|борооны]], [[хуурай улирал|хуурай]] хоёр улиралтай, [[халуун орны уур амьсгал]]тай. Эрэг хавийн нам газраар жилд 1,780–3,175 мм, уулархаг нутгаар 6,100 мм хүртэл хур буудаг. Суматрын өрнөд эрэг, өрнө Жава, Калимантан, Сулавеси, Папуагийн уулархаг нутгаар хур бороосог. Маш чийглэг, дунджаар 80%. Жилийн турш агаарын температур тогтмол, Жакарта орчмоор өдөрт дунджаар 26–30 °C халуун.<ref>{{cite web |title =About Jakarta And Depok |work =University of Indonesia |publisher =University of Indonesia |url =http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |accessdate =24 April 2007 |archiveurl =https://web.archive.org/web/20060504191815/http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |archivedate =4 Тавдугаар сар 2006 |url-status =live }}</ref> {{clear}} ==Хүн ам== :''Мөн үзэх: [[Индонезийн ард түмэн]]'' [[File:Ubud-Kids.jpg|thumb|Олон ястны улсын [[Бали ястан|Бали]] яст жаалууд]] 2010 оны байдлаар Индонез улсын хүн амын тоо 237.6 саяд хүрч,<ref name="bps2010">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/65tahun/SP2010_agregat_data_perProvinsi.pdf |title=Central Bureau of Statistics: ''Census 2010'' |publisher=Badan Pusat Statistik |accessdate=17 January 2011}} {{id}}</ref> жилд 1.9%-иар өсч байна.<ref>{{cite web|url=http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&view=article&id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&catid=30:english-news&Itemid=101 |title=Fifty years needed to bring population growth to zero |publisher=Waspada.co.id |date=19 March 2011 |accessdate=10 April 2011}}</ref> Хүн амын 58% нь дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь гэх<ref name="JOSHUA" /> Жава аралд оршин суудаг.<ref name="bps2010"/> [[Гэр бүл төлөвлөлт|Гэр бүл төлөвлөх]] хөтөлбөр 1960 оноос эхлэн хэрэгжсээр байгаа ч гэсэн 2020 онд 265 сая, 2050 онд 306 сая хүнтэй болох төлөв харагддаг.<ref>[http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/DB04_Population_ByAgeSex_Annual/WPP2010_DB4_F1B_POPULATION_BY_AGE_BOTH_SEXES_ANNUAL_2011-2100.XLS World Population Prospects (2010). Annual Population 2011–2100]. (XLS table). United Nations</ref> Индонезэд [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгуугаар]] ярилцдаг [[Индонезийн ард түмэн|300 гаран яс үндэс]]ний хүмүүс аж төрөн суудаг.<ref>{{cite web |publisher=Expat Web Site Association |title=An Overview of Indonesia |work=Living in Indonesia, A Site for Expatriates |url=http://www.expat.or.id/info/overview.html |accessdate=5 October 2006}}</ref><ref>{{cite web |last=Merdekawaty |first=E. |title="Bahasa Indonesia" and languages of Indonesia |work=UNIBZ&nbsp;– Introduction to Linguistics |publisher=Free University of Bozen |date=6 July 2006 |url=http://www.languagestudies.unibz.it/Bahasa%20Indonesia_Merdekawaty.pdf |format=PDF|accessdate=17 July 2006}}</ref> Тэгэхдээ ихэнх нь бүр дээр үед Тайвань, Зүүн Өмнөд Азиас нүүсэн байх гэж таахуйц [[Австронез]] язгуурын хэлтэй байдаг. Дорно Индонезээр үүнээс ялгагдах [[Меланез]] язгуурын ард түмэн бас байдаг.<ref name="Witton2003" /><ref>Taylor (2003), pp. 5–7, {{cite book | last = Dawson| first = B.| coauthors = Gillow, J.| title = The Traditional Architecture of Indonesia | publisher = Thames and Hudson Ltd | year = 1994 | location = London | page = 7 | isbn = 0-500-34132-X }}</ref> Нэр бүхий ард түмнээс [[Жава үндэстэн]] хүн амын 42% эзлэдэг.<ref>{{cite book |last=Kingsbury |first=Damien |title=Autonomy and Disintegration in Indonesia |publisher=Routledge |page=131 |isbn=0-415-29737-0 |year=2003}}</ref> Жавагийн араас [[Сунда үндэстэн|Сунда]], [[Малай үндэстэн|Малай]], [[Мадура ястан|Мадура]] гэх мэт үндэстэн ч юм шиг, ястан ч юм шиг саяаас олон хүнт арваад ард түмэн байдаг. Мөн 8 сая [[Хятад үндэстэн|Хятад]], 5 сая [[Араб үндэстэн|Араб]] гэх мэтээр хаа хол хальж очсон үндэстэд ч байна. Шинээр нэгдэж томорсон улс, хэдэн зуун цөөн тоот ястны орон болохоор ч тэр үү иймэрхүү нутгийн ялгааг давж хараад "Индонез" [үндэстэн] гэж өөриймсөх сэтгэлгээ ард түмнийх нь дунд хэдийнээ дэлгэрчээ.<ref name="RICKLEFS_256">Ricklefs (1991), p. 256</ref> Ийм эв найртай нийгэм бүрдсэн ч гэсэн зарим газар соёл, шашин, ястнаараа мөргөлдөх явдал гарч л байдаг.<ref>Domestic migration (including the official [[Transmigrasi]] program) are a cause of violence including the massacre of hundreds of Madurese by a local [[Dayak people|Dayak]] community in West Kalimantan, and conflicts in Maluku, [[Sulawesi Tengah|Central Sulawesi]], and parts of Papua and West Papua {{Cite journal |author=T.N. Pudjiastuti |year=2002 |title=Migration & Conflict in Indonesia |url=http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |url-status=dead |format=PDF |publisher=International Union for the Scientific Study of Population (IUSSP), Paris |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209225410/http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2012 |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |title=Kalimantan The Conflict |work=Program on Humanitarian Policy and Conflict Research |url=http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091212135147/http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archivedate=12 Арван хоёрдугаар сар 2009 |accessdate=7 January 2007 |publisher=Conflict Prevention Initiative, Harvard University |url-status=live }}</ref><ref>{{cite conference |author=J.W. Ajawaila; M.J. Papilaya; Tonny D. Pariela; F. Nahusona; G. Leasa; T. Soumokil; James Lalaun and W. R. Sihasale |title=Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon |publisher=Fica-Net |year=1999 |location=Ambon, Indonesia |url=http://www.fica.org/h/ambon/idRusuh1.html |accessdate=29 September 2006 |booktitle=Report on Church and Human Rights Persecution in Indonesia }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}; Kyoto University: Sulawesi Kaken Team & Center for Southeast Asian Studies {{PDFlink|[http://sulawesi.cseas.kyoto-u.ac.jp/lib/pdf/MRidwanAlimuddin.pdf Bugis Sailors]|124&nbsp;KB}}</ref> Эндхийн Хятадууд сэргэлэн гарууд байж баялгийг нэлээд хуримтлуулсан, олон пүүс компанийг эзэмшдэгт<ref>Schwarz (1994), pp. 53, 80–81</ref><ref>Friend (2003), pp. 85–87, 164–165, 233–237</ref> зөвхөн Индонезэд л байдаг ард түмэн сэжиглэн дургүйцэж зодолдож нүдэлцээд авсан нь цөөнгүй.<ref>{{cite web |author=M. F. Swasono |title=Indigenous Cultures in the Development of Indonesia |work=Integration of endogenous cultural dimension into development |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts, New Delhi |year=1997 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |first=S. Long |date=9 April 1998 |title=The Overseas Chinese |url=http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008055514/http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |archive-date=8 Аравдугаар сар 2011 |accessdate=10 April 2011 |publisher=Prospect Magazine}} The [[May 1998 riots of Indonesia#Jakarta (12–14 May)|riots in Jakarta in 1998]]—much of which were aimed at the Chinese—were, in part, expressions of this resentment. {{cite web |author=M. Ocorandi |date=28 May 1998 |title=An Analysis of the Implication of Suharto's resignation for Chinese Indonesians |url=http://www.hartford-hwp.com/archives/54b/083.html |accessdate=26 September 2006 |publisher=Worldwide HuaRen Peace Mission}}</ref><ref>{{cite web |author=F.H. Winarta |title=Bhinneka Tunggal Ika Belum Menjadi Kenyataan Menjelang HUT Kemerdekaan RI Ke-59 |publisher=Komisi Hukum Nasional Republik Indonesia (National Law Commission, Republic of Indonesia), Jakarta |month=August | year=2004 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |language=Indonesian}}</ref> [[Жохорын султант улс]]ын үеэс Индонезийн арлуудын ард түмний хоорондоо ойлголцох хэл болсоор ирсэн [[Малай хэл]]ний [[чухал аялгуу|чухал нэгэн аялгуу]] байдаг. Энэ аялгуунд суурилсан Малай хэлийг [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Бруней]], Индонез дөрвөн улсад [[албан ёсны хэл]] болгожээ. Тэгэхдээ нэр нь өөр. Индонезэд үүнийг [[Индонез хэл]] (''Bahasa Indonesia'') гэж заадаг. Ер нь Индонезийнхэн бүгд л энэ хэлээр ярилцдаг, Индонезэд энэ хэл ажил хэрэг, улс төр, хэвлэл мэдээлэл, боловсрол гээд бүх салбарт өөр ямар ч хэлнээс илүү сонсдоно. Гэхдээ л нөгөө ястан үндэстнээрээ ард түмний хэл ялгаатай. Хүмүүс [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгууныхаа]] нэгийг өөрийн [[төрөлх хэл]] гэж боддог. Үүнээс мэдээж [[Жава хэл]]ийг хамгийн олуулаа тээж яваа.<ref name="CIA"/> Папуад харьцангуй цөөн буюу 2.7 сая хүн байдаг мөртлөө бүр [зарим нь Папуа төрлийн, зарим нь Австронез төрлийн] 242 янзаар хэлж ярьцгаадаг.<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IDP |title=Ethnologue report for Indonesia (Papua) |publisher=Ethnologue.com |accessdate=28 April 2010}}</ref> Индонезийн үндсэн хуулинд шашин шүтэх нь хүний дур зоргынх<ref>{{cite web |title=The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia |work=US-ASEAN |url=http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |accessdate=2 October 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060109203358/http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |archivedate=9 Нэгдүгээр сар 2006 |url-status=live }}</ref> гэсэн мөртлөө өөр баримтаар [[Ислам]], [[Протестант]], [[Католик]], [[Хиндү]], [[Буддын шашин]], [[Күнзийн суртал]] зургааг албан ёсны гэж онцлон батласан байх юм.<ref name="Yang">{{cite journal |last=Yang |first=Heriyanto |title=The History and Legal Position of Confucianism in Post Independence Indonesia |journal=Religion |volume=10 |issue=1 |page=8 |month=August | year=2005 |url=http://archiv.ub.uni-marburg.de/mjr/pdf/2005/yang2005.pdf |format=PDF|accessdate=2 October 2006}}</ref> 2000 оны тооллогийг үндэслэхэд Индонезийн ард түмний 86.1% нь Ислам шашны Сунни дэгтэй. Ингэхэд Индонез улс Исламын улс биш боловч хамгийн олон Ислам шүтлэгтэн (хотон хүн)-тэй улс юм байна гэж ойлгогдоно.<ref name="CIA">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |title=Indonesia |publisher=CIA |accessdate=10 April 2011 |archive-date=10 Арван хоёрдугаар сар 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210041527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |url-status=dead }}</ref> Хиндү шашинтны олонх нь [[Бали ястан|бали]], Буддын шашинтны олонх нь [[Хятад үндэстэн|хятад]].<ref>{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Buddhism |publisher=U.S. Library of Congress |url= http://countrystudies.us/indonesia/40.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Хэдий цөөн шүтэн бишрэгчтэй ч Хиндү, Будда хоёр шашин Индонезийн соёлд их л нэвчжээ. Ислам нь худалдаачдын чармайлтаар 13-р зуунд умар Суматрад нэвтрээд 16-р зуун гэхэд Индонез орны зонхилох шашин болсон.<ref name="csi">{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Islam |publisher=U.S. Library of Congress|url=http://countrystudies.us/indonesia/37.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Харин Католик шашныг Португалийн авралын зар тараагчид, колончлогчид эхлүүлсэн<ref>Ricklefs (1991), pp. 25, 26, 28</ref><ref>{{cite web | title =1500 to 1670: Great Kings and Trade Empires | publisher = Sejarah Indonesia | url =http://www.gimonca.com/sejarah/sejarah02.shtml | accessdate =25 April 2007 }}</ref> бол Протестант нь Нидерландын эзэмшилд байх үед Калвинч, Лютеранч номлогчдын тарьсан үр юмсанжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 28, 62</ref><ref>Vickers (2005), p. 22</ref><ref>{{cite book | last = Goh | first = Robbie B.H. | title = Christianity in Southeast Asia | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | page = 80 | isbn = 981-230-297-2 | year = 2005 }}</ref> == Зургийн цомог == <center><gallery caption="Индонез" widths="180px" heights="120px" perrow="5/'"> File:Museum Nasional Indonesia.jpg|National Museum of Indonesia in [[Central Jakarta]] File:Jakarta Skyline Part 2.jpg|[[Wisma 46]], Indonesia's tallest office building, located in the middle of Jakarta skyscraper. File:Central Jakarta.JPG|Jalan Thamrin, the main avenue in Central Jakarta File:Gambir Station Platform.jpg|A train at [[Gambir]] station in [[Central Jakarta]] File:BungKarno-indonoob.JPG|The [[Bung Karno Stadium]] is capable of hosting 100,000 spectators File:Indonesia 2002 CIA map.png|Map of Indonesia File:Indonesia provinces english.png|Provinces of Indonesia File:Jalan malioboro - Jogjakarta.JPG|Malioboro, the most famous street in Yogyakarta city Image:transjogja.jpg|Trans Jogja Bus. A bus rapid transit system in Yogyakarta city File:SOTO FOOD.jpg|A selection of [[Indonesian cuisine|Indonesian food]], including ''Soto Ayam'' (chicken soup), ''sate kerang'' ([[satay|shellfish kebabs]]), ''telor pindang'' (preserved eggs), ''perkedel'' (fritter), and ''es teh manis'' (sweet iced tea) File:Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|An Indonesian Army infantryman participating in the U.N.'s Global Peacekeeping Operation Initiative Image:Panser side left.JPG|Pindad Panser "Anoa" shown during Indo Defense and Aerospace Expo 2008 |Indonesian Naval vessels Image:AURI B-25.jpg|B-25 Mitchell bombers of the AURI in the 1950s Image:Jmnei.jpg|A [[Javanese people|Javanese]] engineer closes one of the gun bay doors on a Dutch [[Brewster Buffalo|Buffalo]], January 1942. |[[Mazda6]] used by the Jakarta Metro Highway Patrol (''Ditlantas Polda Metro Jaya'') as a patrol car |[[Mitsubishi Lancer]] used by Vital Object Protection of Indonesian National Police File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in [[Indonesia]], #CC201-05 File:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C "Full-Width Cabin" in Indonesia, #CC203-22 [...] </gallery></center> ==Зүүлтийн тайлбар== {{лавлах холбоос|3}} == Цахим холбоос == * {{commons|Indonesia|Индонез}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Австрали ба далайн орнууд}} {{OIC}} [[Ангилал:Индонез| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] h3qcfydu2q5ta2ysba1xafr5u16navc 0 8627 859340 859087 2026-06-19T07:37:01Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859340 wikitext text/x-wiki {{short description|Словак улсад голчлон ярьдаг Баруун славян хэл}} {{Инфобокс хэл | name = Словак хэл | altname = | nativename = {{lang|sk|slovenčina}}, {{lang|sk|slovenský jazyk}} | pronunciation = {{IPA-sk|ˈslɔʋentʂina|}}, {{IPA-sk|ˈslɔʋenskiː ˈjazik|}} | states = [[Словак]], [[Чех]], [[Унгар]], [[Карпатын Русь]], [[Славони]] болон [[Воеводина]]<ref>{{cite web | url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-url=https://web.archive.org/web/20171220044137/http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-date=20 December 2017 | title=Autonomous Province of Vojvodina &#124; Покрајинска влада }}</ref> | ethnicity = [[Словакчууд‎]], [[Панноны Русинчууд]] | speakers = Төрөлх: {{sigfig|5.206080|1}} сая | date = 2011–2021 | ref = e25 | speakers2 = Хоёрдогч: {{sigfig|2.045000|1}} сая<ref name=e25/> | speakers_label = Ярилцагчид | script = [[Латин бичиг|Латин]] ([[Словак цагаан толгой]])<br/>[[Словак брайл үсэг]]<br/>[[Кирилл үсэг|Кирилл]] ([[Панноны Русинчууд#Дүрэм ба цагаан толгой|Панноны Русин цагаан толгой]]) | familycolor = Энэтхэг-Европ | fam2 = [[Балт-Слав хэлнүүд|Балт-Слав]] | fam3 = [[Слав хэлнүүд|Слав]] | fam4 = [[Баруун Слав хэлнүүд|Баруун Слав]] | fam5 = [[Чех-Словак хэлнүүд|Чех-Словак]] | dia1 = [[Баруун Словак аялга|Баруун Словак]] | dia2 = [[Төв Словак аялга|Төв Словак]] | dia3 = [[Зүүн Словак аялга|Зүүн Словак]]<ref>{{Cite book |title=Brill Encyclopedia of Slavic Languages and Linguistics |last=Habijanec |first=Siniša |publisher=[[Brill Publishers]] |year=2020 |doi=10.1163/2589-6229_ESLO_COM_031961 |url=https://referenceworks.brill.com/display/db/eslo |editor-last=Greenberg |editor-first=Marc |chapter=Pannonian Rusyn |issn=2589-6229 |quote=The third theory defines Pannonian Rusyn as a West Slavic language originating in the East Slovak Zemplín and Šariš dialects and being a mixture of the two. It fits the linguistic data in the most consistent manner and has been accepted by an overwhelming majority of scholars in the field (Bidwell 1966; Švagrovský 1984; Witkowski 1984; Lunt 1998; Čarskij 2011) and verified by several comprehensive analyses of Pannonian Rusyn language data (Bidwell 1966; Lunt 1998; Čarskij 2011). |access-date=2024-04-01 |editor-last2=Grenoble |editor-first2=Lenore}}</ref> | nation = {{SVK}}<br>''{{EU}}''<br>{{flag|Воеводина}} ([[Серби]])<ref>{{cite web|url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina|title=Autonomous Province of Vojvodina|publisher=Government of the Autonomous Province of Vojvodina|date=2013|access-date=25 May 2017}}</ref> | minority = {{CZE}}<ref>{{cite web | url=https://vlada.gov.cz/cz/ppov/rnm/narodnostni-mensiny---uvod-1361/ | title=Národnostní menšiny &#124; Vláda ČR }}</ref> <br>{{POL}}<ref name="7th EFNIL">{{cite conference |title=The relationship between official and minority languages in Poland |conference=7th Annual Conference: The Relationship between Official Languages and Regional and Minority Languages in Europe |location=Dublin, Ireland |publisher=European Federation of National Institutions for Language |last1=Pisarek |first1=Walery |date=2009 |page=18 |url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |access-date=28 November 2019 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214104352/http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |url-status=dead }}</ref><br>{{HUN}}<ref>{{cite web|author=<!--Not stated-->|title=Hungary needs to strengthen use of and access to minority languages|url=https://www.coe.int/en/web/european-charter-regional-or-minority-languages/home/-/asset_publisher/VzXuex45jmKt/content/hungary-needs-to-strengthen-use-of-and-access-to-minority-languages|publisher=[[Европын Зөвлөл]]|place=Strasbourg, France|date=14 December 2016|access-date=29 June 2020|quote=The following languages have been given special protection under the European Charter [in Hungary]: Armenian, Beas, Bulgarian, Croatian, German, Greek, Polish, Romani, Romanian, Ruthenian, Serbian, Slovak, Slovenian and Ukrainian.}}</ref><br> {{CRO}}<ref>{{cite web | url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2020_07_78_1484.html | title=Odluka o donošenju kurikuluma za nastavni predmet Slovački jezik i kultura u osnovnim i srednjim školama u Republici Hrvatskoj (Model C) }}</ref><ref>{{cite web | url=https://pravamanjina.gov.hr/nacionalne-manjine/nacionalne-manjine-u-republici-hrvatskoj/slovaci/369 | title=Slovaci }}</ref><br> {{ROM}}<ref>{{cite web | url=https://www.pukanec.sk/fotogaleria/navsteva-mesta-nadlak-24-26-8-2012.html#fgallery--21419-1 | title=Pukanec }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | title=Slováci v Rumunsku | access-date=2024-06-09 | archive-date=2024-01-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240127162600/http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | url-status=dead }}</ref><ref>https://www.edu.ro/semnarea-programului-de-cooperare-%C3%AEn-domeniul-educa%C8%9Biei-%C3%AEntre-ministerul-educa%C8%9Biei-na%C8%9Bionale-din-0</ref><ref>{{cite web | url=https://www.slovenskezahranicie.sk/rumunsko/ | title=Rumunsko }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.bihon.ro/stirile-judetului-bihor/75-de-ani-de-invatamant-in-limba-slovaca-444889/ | title=75 de ani de invatamant in limba slovaca | date=16 September 2011 }}</ref> | agency = [[Соёлын яам (Словак)|Словакийн Соёлын Яам]] | iso1 = sk | iso2b = slo | iso2t = slk | iso3 = slk | glotto = slov1269 | glottorefname = Slovak | lingua = 53-AAA-db < [[West Slavic languages|53-AAA-b...–d]]<br/>(varieties: 53-AAA-dba to 53-AAA-dbs) | notice = IPA | map = Idioma eslovaco.PNG | mapcaption = {{Legend|#0080ff|Словак хэл нь олонхын хэл байдаг бүс нутгууд}} {{Legend|#88c4ff|Словак хэл нь цөөнхийн хэл байдаг бүс нутгууд}} }} '''Словак хэл''' (словак. ''slovenčina'', ''slovenská reč'') нь [[Словак|Бүгд Найрамдах Словак Улс]]ын [[албан ёсны хэл]] юм. [[Энэтхэг-Европын хэлний язгуур]], [[Слав хэлний бүлэг]]т багтана. Слав хэлний бүлэг дундаа [[чех хэл]], [[польш хэл]] зэрэгтэй хамт Баруун Слав хэлний дэд бүлэгт харьяалагдах бөгөөд ялангуяа чех хэлтэй төстэй учраас [[чех хэл|чех]], словак хэлээр ярилцагсад харилцан ойлголцдог байна. Хэлний код [[ISO 639]]-1 нь [[SK|sk]], ISO 639-2 нь SLO/SLK. Мөн словак хэл нь Европын Холбооны албан ёсны 24 хэлний нэг юм. Словак хэлээр Бүгд Найрамдах Словак улсад 5,2 сая орчим хүн харилцдаг. Бусад улсуудын хувьд АНУ-д 500 мянга, Чех улсад 320 мянга, Унгарт 110 мянга, [[Серби]]д 80 мянга, Румынд 22 мянга, Польшид 20 мянга, Канадад 20 мянга, Австрали, Украин, Болгар, Хорват зэрэг улсуудад 5,000 орчим ярилцагсад бий. Бичиг үсгийн хувьд [[латин үсэг]]т DZ, CH гэсэн нийлмэл үсгүүдийг нэмж хэрэглэхээс гадна [[өргөлтийн тэмдэг]] ашигладаг. == Словак утга зохиолын хэл == Словак үндэстэн бүрэлдэн тогтох үйл явцтай нягт холбоотой Словак утга зохиолын хэл нь 18-р зууны төгсгөл - 19-р зууны эхний хагаст үүссэн гэж үздэг. Шинээр бий болсон утга зохиолын словак хэл нь Словакчуудын амьдралд зөвхөн харилцааны хэрэгсэл, шинжлэх ухаан, уран зохиолын хэл төдийгүй үндэсний өвөрмөц байдлыг бэхжүүлэх, Словак үндэстнийг нэгтгэх, үндэсний соёлыг хөгжүүлэх хүчин зүйл болж ирсэн. Словакийн утга зохиолын хэл эцэст нь 19-р зууны хоёрдугаар хагаст үүссэн. 20-р зуунд хэлний хөгжилд Словакийн газар нутгийг [[Чех улс]]<nowiki/>тай нэгтгэсэн нь ихээхэн нөлөөлсөн байна. Сүүлд 1993 онд тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Словак Улс байгуулагдсан нь олон нийтийн амьдралын бүхий л салбарт Словакийн утга зохиолын хэл бүрэн хөгжих нөхцөлийг бүрдүүлээд байна. == Үгсийн сан == Словак хэлний үгсийн сангийн үндэс нь эртний слав хэлний үгсийн сангаас гаралтай. Словак хэл хөгжих явцад түүний үгсийн санг 30 гаруй хэлнээс зээлж авах замаар бүрдсэн байна. Хамгийн эртний зээлүүд нь [[Латин хэл|Латин]], [[Герман хэл|Герман]], [[Унгар хэл|Унгар]] хэлнээс орж ирсэн байдаг юм. Хэл хоорондын урт хугацааны харилцааны улмаас Герман, Унгарын зээлүүд олон зууны туршид янз бүрийн эрчимтэй Словак хэл рүү нэвтэрч байв. Баруун Европын хэлнүүдээс, ялангуяа орчин үед [[англи хэл]] нь Словак хэлний үгсийн санд хамгийн их нөлөө үзүүлж байна. Түүнчлэн [[Румын хэл|румын]], [[Франц хэл|франц]], [[Итали хэл|итали]] болон бусад хэлнээс зээлсэн үгс нь Словак хэлний үгсийн санд нэвтэрсэн. Славян хэлнүүдээс хамгийн их зээл авсан нь [[чех хэл]] юм. == Дүрэм == Үйл үг нь өгүүлэгдэхүүний тоо, хүйсээс хамаарч хувирна. Ерөнхийдөө өгүүлбэр нь SVO бүтэцтэй. 2 янзын өнгөрсөн цаг, 1 ирээдүй цагийн хэлбэртэй. == Аялга == Ерөнхийд нь 3 ангилж болно: * Зүүн Словак аялга * Төв Словак аялга * Баруун Словак аялга {{Словак хэлний цагаан толгой}} ==Эшлэл== {{Reflist}} == Гадаад холбоос == {{Wikipedia|sk}} [[Ангилал:Словак хэл| ]] [[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]] [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Словакийн хэл]] [[Ангилал:Чехийн хэл]] [[Ангилал:Унгарын хэл]] [[Ангилал:Монтенегрогийн хэл]] [[Ангилал:Сербийн хэл]] [[Ангилал:Өрнөд славян хэлнүүд]] mt39kjlo7y8avlxnluhitokt9njny00 0 9223 859361 859094 2026-06-19T10:10:50Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859361 wikitext text/x-wiki {{short description|Archipelagic country in Southeast Asia}} {{redirect|Филиппин|Нидерландын сууринг|Филиппин, Нидерланд}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Филиппин Улс | common_name = Филиппин | native_name = {{native name|fil|Republika ng Pilipinas}} | image_flag = Flag of the Philippines.svg | flag_size = 130 | flag_type = [[Филиппиний төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of the Philippines.svg | symbol_type = [[Филиппиний төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = <br />{{lang|fil|[[Филиппиний үндэсний уриа|Maka-Diyos, Maka-tao, Makakalikasan at Makabansa]]}}<ref>{{Cite PH act |title=Flag and Heraldic Code of the Philippines |chamber=RA |number=8491 |date=February 12, 1998 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084350/https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=March 8, 2014 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Metro Manila, Philippines}}</ref><br />"Бурхан, Ард Түмэн, Байгаль, Улсынхаа төлөө" | national_anthem = "{{lang|fil|[[Филиппиний төрийн дуулал|Lupang Hinirang]]}}"<br />"Шилмэл нутаг"{{parabr}}{{center|[[File:Lupang Hinirang instrumental.ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:PHL orthographic.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Philippines ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Манила]] (''де-юре'')<br />[[Нийслэлийн бүс (Филиппин)|Их Манила]]{{efn|name=a|Манила нь улсын нийслэлээр тооцогддог ч [[засгийн газрын суудал]] нь Манила хот нь нэг хэсэг болох "Метро Манила" гэгддэг Үндэсний Нийслэлийн бүс юм.<ref>{{Cite PH act |title=Establishing Manila as the Capital of the Philippines and as the Permanent Seat of the National Government |chamber=PD |number=940, s. 1976 |date=May 29, 1976 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084430/https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=April 4, 2015 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Manila, Philippines}}</ref><ref>{{cite web|title=Quezon City Local Government – Background |url=https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820074250/https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |archive-date=August 20, 2020 |access-date=August 25, 2020 |publisher=Quezon City Local Government}}</ref> Олон улсын төрийн байгууллагууд Манилагийн нийслэлд байрладаг [[Малаканянг ордон]] болон бусад байгууллага/агентлагуудаас гадна Метро Манилагийн янз бүрийн хэсэгт байрладаг.}} (''де-факто'') | largest_city = [[Кесон хот]]<!--Although [[Davao City]] has the largest land area, the article on [[largest city]] says we should refer to the most populous city, which, {{As of|2006|lc=y}}, is [[Quezon City]]. See the discussion page for more information. Changing this information without citation would be reverted.--> | official_languages = [[Филиппин хэл|Филиппин]] ба [[Англи хэлний Филиппин аялга|Англи хэл]] | recognized_regional_languages = {{collapsible list | title = [[Филиппиний хэлнүүд|19 хэлнүүд]]<ref name="GMA-DepEd-7-Languages" /> | [[Акланон хэл]] | [[Бикол хэл]] | [[Варай хэл]] | [[Иватан хэл]] | [[Ибанаг хэл]] | [[Илокано хэл]] | [[Капампанган хэл]] | [[Кинарайа хэл]] | [[Магинданао хэл]] | [[Маранао хэл]] | [[Пангасинан хэл]] | [[Самбал хэл]] | [[Себуана хэл]] | [[Суригаонон хэл]] | [[Тагалог хэл]] | [[Таусуг хэл]] | [[Хилигайнон хэл]] | [[Чабакано хэл]] | [[Якан хэл]] | }} | languages_type = Үндэсний [[дохионы хэл]] | languages = [[Филиппиний дохионы хэл]] | languages_sub = yes | languages2_type = Бусад зөвшөөрөгдсөн хэл{{efn|name=b|1987 оны Үндсэн хуульд: "Испани, араб хэлийг сайн дурын үндсэн дээр сурталчлах ёстой." гэж заасан байдаг<ref name="GovPH-OfficialLanguage" />}} | languages2 = [[Испани хэлний Филиппин аялга|Испани]] ба [[Араб хэл]] <!--Do not remove Spanish and Arabic from the languages list as it is recognized as an optional language in the 1987 Constitution of the Philippines--> | languages2_sub = yes | ethnic_groups = {{#invoke:list|unbulleted | 33.7% [[Висаяа үндэстэн|Висаяа]] | 24.4% [[Тагалог үндэстэн|Тагалон]] | 8.4% [[Илокано үндэстэн|Илокано]] | 6.8% [[Бикол үндэстэн|Бикол]] | 26.2% [[Филиппин дэх угсаатны бүлгүүд|бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2010<ref name="PSAGovPH-2021-Figures" /><!-- using figures for 2010 given in the cited source--><!--parameter ethnic_groups_ref not supported by the infobox--> | demonym = [[Филиппинчүүд‎]]<br /> [[Пиной]]<br />(''ярианы'') | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[Филиппиний Үндсэн хууль|үндсэн хуульт]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Филиппиний Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Бонгбонг Маркос]]<!-- Article is at Bongbong Marcos, do NOT use Ferdinand Marcos Jr. unless the article itself is renamed. --> | leader_title2 = [[Филиппиний Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Сара Дутерте]]<!-- Article is at Sara Duterte, do NOT use Sara Duterte-Carpio unless the article itself is renamed. --> | leader_title3 = [[Филиппиний Сенатын дарга|Сенатын дарга]] | leader_name3 = [[Мигз Зубири]]<!-- Article is at Migz Zubiri, do NOT use Juan Miguel Zubiri unless the article itself is renamed. --> | leader_title4 = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхимын дарга|Танхимын дарга]] | leader_name4 = [[Мартин Ромуалдес]]<!-- Article is at Martin Romualdez, do NOT use Ferdinand Martin Romualdez unless the article itself is renamed. --> | leader_title5 = [[Филиппиний Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name5 = [[Александр Гесмундо]] | legislature = [[Филиппиний Конгресс|Конгресс]] | upper_house = [[Филиппиний Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = [[Филиппиний бүрэн эрхт байдал|Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = ([[АНУ]]-аас) | established_event1 = [[Филиппиний тусгаар тогтнолын тунхаглал|Испанийн эзэнт гүрнээс тусгаар тогтнолоо зарлав]] | established_date1 = 6 сарын 12, 1898 он | established_event2 = [[Парисын гэрээ (1898)|Испаниас АНУ-д шилжүүлэв]] | established_date2 = 12 сарын 10, 1898 он | established_event3 = [[Филиппиний хамтын нөхөрлөл|АНУ-тай хамтын нөхөрлөлийн статус]] | established_date3 = 11 сарын 15, 1935 он | established_event4 = [[Манилагийн гэрээ (1946)|АНУ-аас тусгаар тогтнол олгов]] | established_date4 = 7 сарын 4, 1946 он | established_event5 = [[Филиппиний Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date5 = 2 сарын 2, 1987 он | area_km2 = 300000 | area_footnote = <ref name="NAMRIAGovPH-InfoMapper-1991">{{cite journal|date=December 1991 |title=Land Use and Land Classification of the Philippines |url=http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |journal=Infomapper |publisher=[[National Mapping and Resource Information Authority]] |volume=1 |issue=2 |page=10 |issn=0117-1674 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122012339/http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |archive-date=January 22, 2021}}</ref><ref name="Boquet-2017">{{cite book|last=Boquet |first=Yves |url=https://books.google.com/books?id=90C4DgAAQBAJ |title=The Philippine Archipelago |series=Springer Geography |year= 2017 |publisher=[[Springer International Publishing|Springer]] |location=Cham, Switzerland |isbn=978-3-319-51926-5 |access-date=April 25, 2023}}</ref>{{rp|page=15}}{{efn|name=land-area}} | area_link = Филиппиний газарзүй | area_label = Нийт | area_rank = 72 | area_sq_mi = {{convert|{{data Philippines|pst2|total area}}|km2|sqmi|0|disp=output number only}} <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 0.61<ref name="CIAWorldFactBook">{{cite web |date=June 7, 2023 |title=Philippines |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |accessdate=June 19, 2023 |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |archive-date=Наймдугаар сар 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210820022910/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |url-status=dead }}</ref> (дотоод ус) | area_label2 = [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|Нийт хуурай газар]] | area_data2 = 298,170 км² | population_census = 109,035,343 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 336 | population_density_sq_mi = {{Data/popdens|Philippines|comma|areaunit=sqmi}}<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 37 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|1.289 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO">{{cite web|title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=566,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |access-date=April 11, 2023 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 29 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|11,420|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 117 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|440 тэрбум|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 36 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|3,905|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 124 | Gini = 41.2 <!--number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{Cite press release |title=Highlights of the Preliminary Results of the 2021 Annual Family Income and Expenditure Survey |url=https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516030556/https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-date=May 16, 2023 |access-date=August 15, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority|PSA]] |url-status=live}}</ref> | HDI = 0.699 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNDPOrg-HDI">{{cite report|date=September 8, 2022 |title=Human Development Report 2021/22: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908052326/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=September 8, 2022 |access-date=September 8, 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |at=Table 1 |language=en |location=New York |isbn=978-92-1-001640-7}}</ref> | HDI_rank = 116 | currency = [[Филиппин песо]] ([[Филиппин песогийн тэмдэг|₱]]) | currency_code = PHP | time_zone = [[Филиппины Стандарт Цаг|ФСЦ]] | utc_offset = +08:00 | drives_on = баруун<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ |title=Philippine Yearbook |edition=1978 |date=1978 |publisher=[[National Economic and Development Authority]], [[Philippine Statistics Authority|National Census and Statistics Office]] |location=Manila, Philippines |page=[https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ&pg=PA716 716] |language=en }}</ref> | calling_code = [[Филиппин дэх утасны дугаар|+63]] | cctld = [[.ph]] | religion = {{#invoke:list|unbulleted|item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 90.1% [[Филиппин дэх христийн шашин|Христ]] ** 80.6% [[Филиппин дэх католик сүм|Католик]] ** 9.5% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Христийн шашин|Бусад урсгал]] {{Tree list/end}} |5.6% [[Филиппин дэх ислам|Ислам]] |4.3% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Бусад шашин|бусад]] / [[Филиппин дэх шашингүй хүмүүс|шашингүй]] }} | religion_year = 2015 | religion_ref = <ref name="PSAGovPH-2021-Figures">{{Cite report |type=Booklet |last=Mapa |first=Claire Dennis S. |title=2021 Philippines in Figures |issn=1655-2539 |url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20%281%29.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303065148/https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20(1).pdf |archive-date=March 3, 2022 |access-date=July 17, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority]] |pages=23–24}}</ref> }} '''Филиппин''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Philippines'' , <small>[[Филиппин хэл|Филиппинээр]]</small> ''Pilipinas''), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Филиппин Улс''' (англи. ''Republic of the Philippines'' [rɪˈpʌblɪk ɒv ðiː ˈfɪlɪpiːnz], [[тагалог хэл]]. ''Republika ng Pilipinas'' [reˈpublika ŋ ˌpɪlɪˈpinɐs]) нь баруун [[Номхон далай]] дахь Филиппиний [[олтриг]]т орших [[Зүүн Өмнөд Ази|зүүн өмнөд]] [[Ази]]йн арлын [[улс|орон]] юм. Нийслэл нь [[Манила]] хот, хамгийн том нь Бөөн Манилагийн Кесон хот болно. Филиппиний олтриг нь [[Номхон Далай]]н баруун хэсэгт байх 7,641<ref>{{cite web|url=http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|title=More islands, more fun in PH|date=2 сарын 20 2016|language=Англи хэл|access-date=6 сарын 20 2018|archive-date=2018-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181007074415/http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|url-status=dead}}</ref> арлаас бүрдэх бөгөөд усаар [[Индонез]], [[Малайз]], [[Палау]], [[Тайвань]], [[Вьетнам]]тай хиллэнэ. Филиппиний хүн ам 2020 оны байдлаар 114 сая орчим.<ref name="population" /><ref name="IMF2006" /> Эдийн засгийн хэмжээгээр дэлхийд 46-д ордог. Тухайлбал дотоодын нийт бүтээгдхүүн нь [[2008]] онд 154.073 тэрбум ам. доллар хүрч байсан.<ref name="IMF2006" /> Дэлхий даяар 11 сая гаруй филиппинчүүд тархан суурьшсан нь Филиппиний нийт хүн амын 11% нь болно. 1521 оны 3-р сарын 16-нд [[Фернан Магеллан]] ирэхээс өмнө <ref>{{Webarchiv|url=http://www.asianweek.com/2008/08/26/name-change-for-the-philippines/|wayback=20090129142616|text="Name Change for the Philippines"|archiv-bot=2023-09-26 20:13:48 InternetArchiveBot}}. [[AsianWeek]]. Retrieved on [[2008]]-[[08-30]].</ref>, Филиппинд [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Япон]], [[Малайн олтриг]] зэрэг [[Ази]]йн бусад орны оршин суугчидтай худалдаа наймаа хийдэг байсан австронез угсааны ард түмэн нутагладаг байжээ. Филиппин XVI зуунд [[Испани]]йн колони болсон бөгөөд XX зууны эхээр [[АНУ]]-ын эрхшээлд оржээ. 1896 онд [[Катипунан]]аар удирдуулсан [[Филиппиний хувьсгал]]аар Испаниас тусгаар тогтносон. [[Испани-Америкийн дайн]]ы явцад АНУ-ын цэрэг Филиппинийг эзлэн авснаар [[Филиппин-Америкийн дайн]] дэгдсэн ажээ. 1935 онд [[Филиппиний Хамтын Нөхөрлөл|Хамтын Нөхөрлөл]] маягийн засгийн газар байгуулагдсанаар өөртөө засах эрхтэй болсон ба Филиппиний анхны сонгууль явагджээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] Номхон Далайд дууссаны дараа тус улс 1946 оны 7-р сарын 4-нд АНУ-аас тусгаар тогтножээ. [[Фердинанд Маркос]] 1972 онд дайны байдал зарласны улмаас Филиппинд бослого тэмцэл өрнөж, Ардын Шинэ Арми, Моро Үндэсний Чөлөөлөх Фронт зэрэг босогчдын бүлэглэл үүссэн. [[Бага Бенино Акино|Ниной Акино]] алуурчны гарт амь үрэгдсэнээс хойш удалгүй түүний бэлэвсэн эхнэр [[Корасон Акино]], тухайн үед тус улсын оюуны санааны удирдагч байсан Хайме Кардинал Син нар 1986 онд Ардын эрхийн хувьсгал хийж, тус улсыг эргээд ардчилсан засаглалтай болгосон юм. Ардчилал сэргэн тогтсоноос хойш улс төрийн эргэлт, авлигын дуулиан шуугиант хэргүүд гарч, төрийн эрх тайван замаар шилжсээр ирсэн билээ.<ref name="CIAfactbook" /> 2016 оны 6-р сарын 30-нд [[Родриго Дутерте|Родриго Роа Дутерте]] тус улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. 2022 оны 6-р сарын 30-нд болсон сонгуулиар олонхын санал авсан Ерөнхийлөгч 1965-1986 онд Ерөнхийлөгч байсан [[Фердинанд Маркос|Фердинанд Маркосын]] хүү Фердинанд Ромуалдес Маркос буюу Бонгбонг Маркос Филиппиний Ерөнхийлөгч болсон байна. Орчин үеийн Филиппин Өрнөдийн ертөнцийн олон шинжийг агуулсан байдаг нь [[Испани]], [[Латин Америк]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын соёлоос голдуу залгамжлагдсан байдаг. Тус улсын зонхилох шашин нь [[Католик шашин]] бөгөөд Испаничууд ирэхээс өмнө байсан уламжлалт шашны зан үйл хадгалагдан үлдсэн байдаг. Түүнчлэн [[Исламын шашин|Исламын шашныг]] шүтэгчид байдаг.<ref name="encarta">{{cite encyclopedia|last=Steinberg|first=David Joel|title=Philippines|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html|encyclopedia=[[Encarta]]|date=2007}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html |wayback=20090820052439 |text=Philippines |archiv-bot=2026-06-19 10:10:50 InternetArchiveBot }}</ref> 1973 он хүртэл [[испани хэл]] Филиппиний албан ёсны хэл байсан. Түүнээс хойш [[Филиппин хэл|филиппин]], [[Англи хэл|англи]] хэмээх хоёр албан ёсны хэлтэй болсон.<ref name=CIAfactbook /> == Нэрийн гарал үүсэл == Тус улсын нэр нь XVI зууны сүүл үеийн Испанийн ван [[II Филип]]ийн нэрнээс үүдэлтэй юм.<ref name="etymology">{{Citation |author= Gregorio F. Zaide, Sonia M. Zaide|title=Philippine History and Government, Sixth Edition |publisher=All-Nations Publishing Company |year= 2004}}</ref> Испанийн аялагч Руй Липес де Вияалобос анх ''Las Islas Filipinas'' хэмээх нэрийг тухайн үед угсаа залгамжлах хунтайж байсан Филипийг хүндэтгэн [[Лейт арал]] болон [[Самар арал]]д өгсөн ажээ. Бусад арал нь өөр өөрийн нэртэй байсан боловч энэ нэр нь яваандаа тус олтригийг тэр чигт нь нэрлэх нэр болсон.<ref name="etymology" /> [[Файл:Ortigas_Center_Skyline_panoramic.jpg|thumb|center|600px|Бөөн Манила]] == Улс төрийн тогтолцоо == 1987 оны Үндсэн хуулийн дагуу Филиппин нь хоёр танхимтай парламент, бие даасан шүүх засаглалтай ерөнхийлөгчийн Бүгд найрамдах улс юм. Төрийн тэргүүн нь бүх нийтийн шууд сонгуулиар 6 жилийн хугацаагаар сунгах, дахин нэр дэвшүүлэх эрхгүйгээр сонгогддог байна. Ерөнхийлөгч нь Сайд нарын танхимыг (Засгийн газар) тэргүүлдэг бөгөөд зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч юм. Тус улсын хууль тогтоох дээд байгууллага нь Филиппиний Сенат (24 суудал) ба Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим (316 суудал) гэсэн хоёр танхимаас бүрддэг Конгресс юм. Сенаторуудыг 6 жилийн хугацаатай (гурван жил тутамд 12 хүн ээлжлэн, гэхдээ дараалсан хоёроос илүүгүй), Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүдийг гурван жилээр (дараалсан гурваас илүүгүй хугацаатай) сонгодог. == Гадаад харилцаа == Филиппиний олон улсын харилцаа нь бусад улс орнуудтай хийх худалдаа, 11 сая Филиппинчүүд өөр улс оронд амьдардаг гэх мэтээр эргэлддэг. Филиппин улс нь НҮБ-ыг үүсгэн байгуулагч, идэвхтэй гишүүн орон бөгөөд НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн Байнгын бус гишүүнээр олон удаа сонгогдсон. Филиппин улс АНУ-тай тогтоосон харилцаандаа ихээхэн анхаардаг. Тэд [[Хүйтэн дайн|хүйтэн дайны]] үед болон терроризмын эсрэг тэмцэлд АНУ-ыг дэмжиж байсан. Филиппин бол [[НАТО]]-гийн гол холбоотнуудын нэг юм. Филиппин улс өмнө нь Америкийн колони байсан ч АНУ-д өөрийн нутаг дэвсгэрт цэргийн бааз байгуулахыг зөвшөөрсөн. [[Япон]] бол Филиппин улсын хөгжилд бусдаас илүү тусалдаг орны нэг юм. Филиппин улс бусад оронтой ерөнхийдөө сайн харилцаатай байдаг. Филиппин улс өндөр хөгжилтэй эдийн засагтай орнуудын дэмжлэгийг өндрөөр үнэлдэг ч эдийн засгийн хувьд буурай хөгжилтэй бусад орнуудыг дэмждэг. Түүхэн хэлхээ холбоо, соёлын ижил төстэй байдал нь Испанитай хамтран ажиллах сайн үндэс суурь юм. Хэдийгээр хилийн чанад дахь Филиппинчүүдийн амьдралын нөхцөл тийм ч сайн байдаггүй бөгөөд заримдаа ялгаварлан гадуурхалт, хүчирхийлэлд өртдөг ч олон Филиппинчүүд бусад оронд ажилладаг. == Тэмдэглэл == <references group="lower-alpha" /> == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Албан ёсны''' * [https://web.archive.org/web/20120101105754/http://www.gov.ph/ Official website of the Philippine Government] - Gateway to governmental sites '''Газрын зураг''' * [http://www.wikimapia.org/#y=12554564&x=122915039&z=6&l=0&m=a WikiSatellite view of Philippines at WikiMapia] <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Бусад''' <!--DO NOT SPAM! THANK YOU!!!--> * [http://uk.youtube.com/watch?v=1QgTdk6fLAk WOW Philippines Tourism Ad] * [http://newsweek.washingtonpost.com/postglobal/america/philippines Washington Post's: How the Philippines Sees America] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1262783.stm BBC Country Profile on the Philippines] * [https://web.archive.org/web/20061108072347/https://www.cia.gov/cia//publications/factbook/geos/rp.html CIA World Factbook: Philippines] * [http://countrystudies.us/philippines/ U.S. Country Studies: Philippines] * [https://web.archive.org/web/20181202025242/http://www.philippinesdailyphotos.com/ Philippines Daily Photos] * [http://web.kssp.upd.edu.ph/linguistics/plc2006/papers/FullPapers/I-2_Solheim.pdf Origins of the Filipinos and Their Languages by Wilhelm G. Solheim II] ([[Portable Document File|PDF]]) * [http://www.gutenberg.org/browse/authors/b#a2296 History of the Philippine Islands] in many volumes, from [[Project Gutenberg]] (and indexed under [[Emma Helen Blair]], the general editor) * [http://wiki.answers.com/Q/FAQ/2802 WikiAnswers: Q&A about the Philippines] {{Ази}} <!--Categories--> <!--Interwikis--> [[Ангилал:Филиппин| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:АСЕАН-ы гишүүн орнууд]] [[Ангилал:Азийн арлын бүлэг]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] 28auiva1qr1vxg02b9kq4m52not6oq7 0 9463 859291 824127 2026-06-19T03:16:32Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859291 wikitext text/x-wiki {{АНУ-ын муж улс |бүтэн нэр =Колорадо Муж Улс |англи нэр =State of Colorado |далбаа =Flag of Colorado.svg |нэр =Колорадо |сүлд =Seal of Colorado.svg |хуучин нэр = |хуучин далбаа = |хоч =The Centennial State (Зууны муж улс) |уриа =Nil sine numine<br />''"Төөрөггүйгээр юу ч биш"'' |албан ёсны хэл =[[Англи хэл|англи]] |хэлнүүд = |газрын зураг =Map_of_USA_CO.svg |нийслэл =[[Денвер]] |хамгийн том хот =[[Денвер]] |хамгийн том метрополитан бүс =Денвер-Орора метрополитан бүс |нутаг дэвсгэрийн байр =8 |нийт нутаг дэвсгэр =269,837 |өргөн =451 |урт =612 |усны эзлэх хувь =0.36 |өргөрөг =37°N - 41°N |уртраг =102°03'W - 109°03'W |хүн ам =4,861,515 (2007 оны тооцоо)<ref>http://www.census.gov/popest/states/NST-ann-est.html 2007 Population Estimates</ref> |нягтшил =16.01 |хүн амын байр =22 |өрхийн дундаж орлого =$51,022 |орлогын байр =10 |нягтшил байр =37 |хамгийн өндөр цэг =[[Элберт уул]]<ref name=USGS>{{cite web| date = [[2005-04-29]]| url = http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| title = Elevations and Distances in the United States| publisher = U.S. Geological Survey| accessdate = 2007-10-19| archive-date = 2008-06-01| archive-url = https://web.archive.org/web/20080601170143/http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| url-status = dead}}</ref><ref name=Mount_Elbert>{{cite web|url = http://www.ngs.noaa.gov/cgi-bin/ds_mark.prl?PidBox=KL0637|title = National Geodetic Survey data sheet KL0637 for Mount Elbert||publisher=[[National Geodetic Survey]]|accessdate=2007-10-19}}</ref> |хамгийн өндөр =4,401 |дундаж өндөр =2,073 |хамгийн нам цэг =[[Арикарий гол]]<ref name=USGS/> |хамгийн нам =1010 |нэгдсэн өдөр =1876 оны наймдугаар сарын 1 |нэгдсэн дараалал =38 |амбан захирагч =[[Билл Риттер]] (АН) |дэд захирагч =[[Барбара О'Брайен]] (АН) |сенатчид =[[Вэйн Оллард]] (БНН)<br />[[Кен Салазар]] (АН) |төлөөлөгч = |цагийн бүс =[[Уулын Стандарт Цагийн Бүс|Уулын]]: [[Гринвичийн цаг|UTC]]-7/[[Зуны цагийн тоолол|-6]] |цагийн бүс 1 хаана = |цагийн бүс 2 = |цагийн бүс 2 хаана = |шуудангийн товчлол =CO |уламжлалт товчлол =Colo. |ISOкод =US-CO |зип код = |бүсийн код = |вэбсайт =www.colorado.gov |тайлбар = }} '''Колорадо Муж Улс''' ({{lang-en|State of Colorado}}) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[Рокки нуруу]]ны бүсэд орших АНУ-ын муж улс. Колорадо нь АНУ-ын Өрнөд болон Баруун Өмнөдийн бүсүүдийн нэг хэсэг гэж тооцогдож болно. АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчооны гаргасан тооцоогоор тус муж улсын хүн ам [[2007]] онд 4,861,515 байсан нь 2000 оны АНУ-ын Хүн амын тооллогоос хойш 13.03% өссөн дүн юм.<ref name=PopEstStates>{{cite web | url = http://www.census.gov/popest/states/tables/NST-EST2007-01.csv | title = Table 1: Annual Estimates of the Population for the United States and States, and for Puerto Rico: April 1, 2000 to July 1, 2007 | format = [[comma-separated values|CSV]] | work = 2007 Population Estimates | publisher = U.S. Census Bureau, Population Division | date = [[2007-12-27]] | accessdate = 2007-12-27 }}</ref> [[Денвер]] хот нь Колорадогийн нийслэл бөгөөд хамгийн олон хүн амтай хот ажээ. == Лавлах материал == {{reflist|2}} == Нэмэлт унших материал == * <cite>Explore Colorado, A Naturalist's Handbook</cite>, The Denver Museum of Natural History and Westcliff Publishers, 1995, ISBN 1-56579-124-X for an excellent guide to the ecological regions of Colorado. * <cite>The Archeology of Colorado, Revised Edition</cite>, E. Steve Cassells, Johnson Books, Boulder, Colorado, 1997, trade paperback, ISBN 1-55566-193-9. * <cite>Chokecherry Places, Essays from the High Plains</cite>, Merrill Gilfillan, Johnson Press, Boulder, Colorado, trade paperback, ISBN 1-55566-227-7. * <cite>[[The Tie That Binds]]</cite>, [[Kent Haruf]], 1984, hardcover, ISBN 0-03-071979-8, a fictional account of farming in Colorado. * <cite>Railroads of Colorado: Your Guide to Colorado's Historic Trains and Railway Sites</cite>, Claude Wiatrowski, Voyageur Press, 2002, hardcover, 160 pages, ISBN 0-89658-591-3 == Гадны холбоос == '''Муж улсын засгийн газар''' * [http://www.colorado.gov/ State of Colorado government website] * [https://web.archive.org/web/20080722091432/http://www.cde.state.co.us/index_educator.htm Colorado Department of Education] ** [https://web.archive.org/web/20190107145753/https://www.colorado.gov/archives Colorado state symbols and emblems] ** [http://www.colorado.com Colorado official state vacation guide] * [https://web.archive.org/web/20080516020504/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=CO Energy Profile for Colorado] ** [https://web.archive.org/web/20080509183206/http://www.colorado.gov/colorado-government/chambers_commerceAD.html Colorado Chambers of Commerce] ** [https://web.archive.org/web/20120515112702/https://www.colorado.gov/colorado/agencies.html Colorado state government departments and agencies] *** [https://web.archive.org/web/20070612125743/http://www.dot.state.co.us/ Colorado Department of Transportation] **** [http://www.dot.state.co.us/App_DTD_DataAccess/Maps/index.cfm?fuseaction=MapsMain&MenuType=Maps Colorado highway maps] ***** [https://web.archive.org/web/20070602232429/http://dtdexternal.dot.state.co.us/travelmap/ Colorado Travel Map] * [https://web.archive.org/web/20120212023536/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Colorado List of searchable databases produced by Colorado state agencies] hosted by the [https://web.archive.org/web/20091013010530/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Main_Page American Library Association Government Documents Roundtable]. '''Холбооны засгийн газар''' * [https://web.archive.org/web/20080516020504/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=CO Energy & Environmental Data for Colorado] * [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=CO USGS Colorado state facts, real-time, geographic, and other scientific resources of Colorado] * [http://www.census.gov/ United States Census Bureau] ** [https://web.archive.org/web/20160219004405/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/08000.html Colorado QuickFacts] ** [http://www.census.gov/population/documentation/twps0056/tab20.pdf Colorado - Race and Hispanic Origin: 1860 to 1990] ** [https://web.archive.org/web/20110606195526/http://factfinder.census.gov/servlet/QTTable?_bm=n&_lang=en&qr_name=DEC_2000_SF3_U_DP3&ds_name=DEC_2000_SF3_U&geo_id=04000US08 Colorado economic data] ** [https://web.archive.org/web/20111201050849/http://factfinder.census.gov/servlet/QTTable?_bm=n&_lang=en&qr_name=DEC_2000_SF3_U_DP4&ds_name=DEC_2000_SF3_U&geo_id=04000US08 Colorado housing data] ** [https://web.archive.org/web/20111201064540/http://factfinder.census.gov/servlet/QTTable?_bm=n&_lang=en&qr_name=DEC_2000_SF3_U_DP2&ds_name=DEC_2000_SF3_U&geo_id=04000US08 Colorado social data] * [https://web.archive.org/web/20111222173805/http://www.ers.usda.gov/StateFacts/CO.htm USDA ERS Colorado state facts] '''Бусад''' * [https://web.archive.org/web/20120119135052/http://www.usastatesdates.com/colorado.htm History topics timeline of Colorado 1826-1926] ** [http://www.rootsweb.com/~coplaces/index.html Colorado Places by County] ** [https://web.archive.org/web/20030507161533/http://www.stanwyck.com/cogenweb/cocounties.html Colorado County Evolution] * [http://www.askcolorado.org Ask Colorado] {{АНУ-ын засаг захиргааны нэгжүүд}} [[Ангилал:Колорадо| ]] [[Ангилал:АНУ-ын холбооны муж улс]] m1px0xrs9aekqw4e8omr8f5vy90vkdo 0 9490 859273 854726 2026-06-19T02:06:51Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859273 wikitext text/x-wiki {{Short description|Германы Саксон мужийн нийслэл}} {{ижил нэрийн тайлбар}} {{Инфобокс Германы газар |name=Дресден |German_name = <small>{{native name|sxu|Dräsdn}}</small> <br /> <small>{{native name|hsb|Drježdźany}}</small> |type=Хот |image_photo={{Multiple image |caption_align = center |border = infobox |total_width = 280 |perrow = 1/2/2/2 |image1 = Elberadweg-pano-DSC06346 Dresden Altstadt bei Nacht.jpg |caption1 = [[Элбэ мөрөн]]тэй Дресдений үдшийн үзэмж |image2 = 100130 150006 Dresden Frauenkirche winter blue sky-2.jpg |caption2 = [[Фрауэнкирхе, Дресден|Фрауэнкирхе]] |image3 = HFBK Dresden 2024 Luftbild Toni Klemm 2500px.jpg |caption3 = [[Дрезденийн Дүрслэх Урлагийн Академи|Дүрслэх Урлагийн Академи]] |image4 = Dresden Germany Exterior-of-Semperoper-02.jpg |caption4 = [[Земперопер]] |image5 = Dresden, Katholische Hofkirche -- 2023 -- 9410.jpg |caption5 = [[Дресдений сүм]] |image6 = Dresden Germany Zwinger-01.jpg |caption6 = [[Цвингер (Дресден)|Цвингер]] |image7 = DD-Schloss-gp.jpg |caption7 = [[Дресдений цайз]] }} |image_flag=Flag of Dresden.svg |image_coa=Dresden Stadtwappen.svg |shield_link = Дресдений сүлд |coordinates={{coord|51|03|00|N|13|44|24|E|type:city_region:DE-SN|display=inline,title}} |state=Саксон |district=urban |elevation=113 |area=328.8 |area_metro=<!-- Metropolitan area, in km². XXX.XX (no commas or other text) --> <!--|population=536107 filled via Gemeindeschlüssel --> |pop_metro=1343305<ref name="Eurostat"/> |pop_urban=790400<ref name="citypopulation.de quoting Federal Statistics Office"/> <!--|pop_ref=--> |Gemeindeschlüssel = 14612000 |licence=DD |divisions=<!-- Subdivisions within location (e.g. "XX districts" or boroughs) --> |website={{URL|https://www.dresden.de/index_en.php|dresden.de}} |mayor = [[Дирк Хилберт]]<ref>[https://wahlen.sachsen.de/download/Buergermeister/statistik-sachsen_wahlen_buergermeister_uebersicht_aktuell.xlsx Gewählte Bürgermeisterinnen und Bürgermeister im Freistaat Sachsen, Stand: 17. Juli 2022], Statistisches Landesamt des Freistaates Sachsen.</ref> |leader_term = 2022–29 |party = [[Чөлөөт Ардчилсан нам (Герман)|ЧАН]] |Bürgermeistertitel= Oberbürgermeister |ruling_party1=<!-- Leading political party currently in power – give abbreviations --> |ruling_party2=<!-- second ruling political party – give abbreviations --> |ruling_party3=<!-- third ruling political party – give abbreviations --> | footnotes = {{designation list | embed=yes | designation1 = FORMERWHS | designation1_date = 2004 <small>(28-р чуулган)</small> | designation1_offname = [[Дресдений Эльбагийн хөндий]] | designation1_type = Соёлын | designation1_criteria = ii, iii, iv, v | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/1156 1156] | designation1_free1name = Бүс нутаг | designation1_free1value = [[Европ дахь дэлхийн өвүүд|Европ]] | designation1_free2name = Хасагдсан | designation1_free2value = 2009 <small>(33-р чуулган)</small> }} }} [[Файл:TyDresden20050921i0636.jpg|thumb|350px|right]] '''Дресден''' ([[Герман хэл|герман.]]''Dresden'', {{Audio|De-Dresden.oga|''хэллэг''}}, ''Drježdźany'' хуучны сорб хэлээр „Намаг-“ эсвэл „[[Аувалд]]-оршин суугчид“)<ref>[[Ernst Eichler (Linguist)|Ernst Eichler]] und [[Hans Walther (Onomastiker)|Hans Walther]]: ''Sachsen. Alle Städtenamen und deren Geschichte'', Faber und Faber Verlag, Leipzig 2007, ISBN 978-3-86730-038-4, S.54f.</ref> бол [[Саксон|Чөлөөт Улс Саксон]] [[Германы мужийн нийслэл хот|мужийн нийслэл]] юм. Дресден нь [[Элбэ мөрөн|Элбэ мөрний]] эрэг дээр оршдог. 2014 оны арванхоёрдугаар сарын 31-ны албан ёсны бүртгэлээр нийт 541.304 хүн ам бүртгэгдсэн бөгөөд энэ тоогоороо Герман улсдаа 12-р ордог том хот юм. Мөн энэ тоо нь [[Лайпциг]] хотын хүн амын тоотой ойролцоо тул том хотуудын дэс дараалалд энэ хоёр хотын байр байнга солигдож байдаг.<ref>http://www.statistik.sachsen.de/download/010_GB-Bev/Bev_Z_Kreis_akt.pdf auf www.statistik.sachsen.de 11. April 2014</ref> Археологийн олдворуудаас харж байхад тус хотын газар нутагт [[чулуун зэвсгийн үе]]д хүмүүс оршин сууж байсан нь батлагддаг байна. Анхны нотлогдсон баримт нь 1206 оны түүхэн гэрчилгээ байдаг ба үүнд Саксоны Бүгд Найрамдах Улсын нийслэл хот хэмээн тэмдэглэсэн байдаг ажээ. Дресден нь муж улсын нийслэл учир Саксоны улс төрийн төв; Саксоны чөлөөт улс нь энд улсынхаа боловсролын төвүүд болон соёл урлагийн төвүүдийг Дресденд төвлөрүүлсэн байдаг. Ямар нэг тойрог хотод харъяалагддаггүй Дрезден нь түүнийг тойрсон хотуудад зам тээврийн зангилаа цэг болон эдийн засгийн төв болж өгдөг. Дресденийг Элбфлоренз гэж үе үе нэрлэх ба энэ түүний соёлын өв болон уран барилга архитекторын талаасаа ч тэр Элбэ мөрний дэргэдэх үзэсгэлэнт байгалиараа ч тэр ингэж нэрлэгдэхэд хүргэдэг байна. Уран барилгын хамаг л шилдэгүүдийг нь [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн 2-р дайн]]<nowiki/>ы үеэр устаж үгүй болсон байна.<ref>z.&nbsp;B. {{Cite web |url=http://www.faz.net/aktuell/feuilleton/debatten/die-schoenste-im-ganzen-land-warum-dresden-muenchen-den-rang-ablaeuft-1408655.html |title=Eberhard Straub: ''Die Schönste im ganzen Land. Warum Dresden München den Rang abläuft.'' |access-date=2015-05-03 |archive-date=2015-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150708023339/http://www.faz.net/aktuell/feuilleton/debatten/die-schoenste-im-ganzen-land-warum-dresden-muenchen-den-rang-ablaeuft-1408655.html |url-status=dead }} FAZ, 21. März 2007, abgerufen am 25. Juli 2014</ref> ==Газарзүй== ===Уур амьсгал=== {{Уур амьсгалын хүснэгт |width = auto |location = Дресден (1971–2000 оны хэвийн) |metric first =yes |single line = yes |precipitation colour = green | Jan high C =2.7 | Feb high C =4.1 | Mar high C =8.4 | Apr high C =12.9 | May high C =18.7 | Jun high C =21.3 | Jul high C =23.6 | Aug high C =23.7 | Sep high C =18.8 | Oct high C =13.5 | Nov high C =6.9 | Dec high C =4.0 | Jan low C =-2.2 | Feb low C =-1.8 | Mar low C =1.3 | Apr low C =3.9 | May low C =8.6 | Jun low C =11.8 | Jul low C =13.7 | Aug low C =13.6 | Sep low C =10.4 | Oct low C =6.4 | Nov low C =1.9 | Dec low C =-0.6 | Jan precipitation mm =44.3 | Feb precipitation mm =34.9 | Mar precipitation mm =43.1 | Apr precipitation mm =47.3 | May precipitation mm =60.0 | Jun precipitation mm =68.5 | Jul precipitation mm =82.0 | Aug precipitation mm =77.9 | Sep precipitation mm =49.6 | Oct precipitation mm =44.5 | Nov precipitation mm =53.5 | Dec precipitation mm =56.9 | Jan precipitation days =9.8 | Feb precipitation days =8.9 | Mar precipitation days =8.8 | Apr precipitation days =9.3 | May precipitation days =8.6 | Jun precipitation days =10.5 | Jul precipitation days =10.3 | Aug precipitation days =9.2 | Sep precipitation days =8.3 | Oct precipitation days =8.2 | Nov precipitation days =10.6 | Dec precipitation days =11.1 |source = WMO<ref>{{Cite web |url=https://worldweather.wmo.int/en/city.html?cityId=1343 |title=World Weather Information Service-Dresden |access-date=2026-04-25 |website=worldweather |publisher=WMO}}</ref> }} == Зураг == <br><gallery class="center" caption="Дресден - Dresden"> Dresden-1488-Panorama von W-2008-gje.jpg|Panorama Dresden-Theaterplatz-01-gje.jpg|Theaterplatz Street of Dresden.jpg|Хотын гудамж Dresden-2186-Bruehlsche Terrasse-Albertinum-Kunstakademie-2015-gje.jpg|Brühlsche Terrasse Dresden-2404-Zwinger-Graben-Suedwest-Galerie mit Kronentor-2015-gje.jpg|Zwinger Dresden-2438-Zwinger-Kronentor-Westecke-2015-gje.jpg|Zwinger Dresden-Hofkirche vom Hausmannsturm-01-gje.jpg|Hofkirche Dresden-2366-Neumarkt-Haeuser-2015-gje.jpg|Neumarkt The Nutcracker in Germany.jpg|Шинэ жил Dresden-Pillnitz-Schloss-110-Wasserpalais-2015-gje.jpg|Schloss Pillnitz </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Dresden|Дресден}} * [http://www.dresden.de/ Мужийн нийслэл Дресден хотын албан ёсны цахим хуудас] ** [http://www.dresden.de/media/pdf/infoblaetter/Faktum_dt.pdf ''Фактум Дресден - саксоны мужийн нийслэл тоо баримтаар – 2013/2014''] (PDF) * [https://www.dvb.de/de-de/liniennetz/liniennetzplaene/ Нийтийн тээвэр болон шугам сүлжээний төлөвлөлт] * [https://web.archive.org/web/20150429024852/http://www.bausituation-dresden.de/ www.bausituation-dresden.de] Фото зураг бүхий блог * [http://dr-barth.lima-city.de/teil_4/dd_1.htm ''Түүхэн фото зургууд 1900/1914''] (М. ван дер Веерийн цуглуулга) ==Зүүлт, тайлбар== <references /> {{Германы хот}} {{Загвар:Германы мужийн нийслэл хот}} [[Ангилал:Саксоны коммун]] [[Ангилал:Дресден| ]] [[Ангилал:Германы мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Саксоны тойроггүй хот]] [[Ангилал:Дотоодын боомттой суурин]] [[Ангилал:Германы их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Элбэ мөрний суурин]] pvsdc3g0j2qip44w9lrvmrb2k0gekrc 0 10064 859259 803465 2026-06-19T01:28:35Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859259 wikitext text/x-wiki {{Short description|ОХУ-ын засаг захиргааны нэгдүгээр түвшний нэгж}} {{Инфобокс ОХУ-ын холбооны субъект |mn_name=Воронеж муж |ru_name=Воронежская область |image_map=Map of Russia (2014–2022) - Voronezh Oblast.svg |coordinates = {{coord|51|03|N|40|09|E|type:adm1st_region:RU|display=inline,title}} |image_coa=Coat of arms of Voronezh Oblast.svg |coa_caption=Воронеж мужийн төрийн сүлд |image_flag=Flag of Voronezh Oblast.svg |flag_caption=Воронеж мужийн төрийн далбаа |anthem= |anthem_ref= |holiday=6 сарын&nbsp;13 |holiday_ref=<ref name="HolidayEst" /> |political_status=Муж |political_status_link=Оросын мужууд |federal_district=[[Төв Холбооны тойрог|Төв]] |economic_region=[[Төв-Хар газрын эдийн засгийн бүс|Төв-Хар газар]] |adm_ctr_type=Захиргааны төв |adm_ctr_name=[[Воронеж]] |adm_ctr_ref=<ref name="AdmCtr">Воронеж мужийн дүрэм,&nbsp;5-р зүйл</ref> |pop_2021census=2308792 {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |90.1% [[Оросууд]]|0.6% [[Украинчууд]]|0.5% [[Арменичууд]]|0.2% [[Цыганууд]]|2.8% бусад|5.8% дурдаагүй}} |pop_2021census_rank=21-р байр |urban_pop_2021census=68.5% |rural_pop_2021census=31.5% |pop_2021census_ref=<ref name=2021census>{{cite web|title=Оценка численности постоянного населения по субъектам Российской Федерации|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx|publisher=[[Federal State Statistics Service (Russia)|Federal State Statistics Service]]|accessdate=1 September 2022}}</ref> |pop_density_as_of |pop_density_ref |pop_latest=2331100 |pop_latest_date=January 2015 |pop_latest_ref=<ref name="2015Est">Voronezh Oblast Territorial Branch of the [[Russian Federal State Statistics Service|Federal State Statistics Service]]. [http://voronezhstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/voronezhstat/resources/68f0be0047da60e5a633a6ed3bc4492f/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%92%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%B6%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8+%D0%BD%D0%B0+1.01.2015+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0.pdf Численность постоянного населения Воронежской области на 1&nbsp;января 2015&nbsp;года] {{in lang|ru}}</ref> |area_km2=52216 |area_km2_rank=51-р байр |established_date=6 сарын&nbsp;13, 1934 |established_date_ref=<ref name="HolidayEst" /> |license_plates=36, 136 |ISO=RU-VOR |gov_as_of=June 2015 |leader_title=[[Воронеж мужийн захирагч|Захирагч]] |leader_title_ref=<ref name="HeadLegis">Воронеж мужийн дүрэм,&nbsp;25-р зүйл</ref> |leader_name=[[Александр Гусев (улс төрч)|Александр Гусев]] |leader_name_ref=<ref name="HeadName">Воронеж мужийн албан ёсны вэбсайт. [https://web.archive.org/web/20160630163936/http://www.govvrn.ru/wps/portal/gov/governor Alexey Vasilyevich Gordeyev, Governor of Voronezh Oblast] {{in lang|ru}}</ref> |legislature=[[Воронеж мужийн Дум|Мужийн Дум]] |legislature_ref=<ref name="HeadLegis" /> |website=https://www.govvrn.ru/ |website_ref |date=March 2011 }} '''Воронеж муж''' ({{lang-ru|Воро́нежская о́бласть}}) нь [[Оросын Холбооны Улс]]ыг бүрдүүлэгч нэг субъект юм. == Цагийн бүс == [[Файл:Map of Russia - Moscow time zone.svg|left|75px]] Тус муж нь [[Москвагийн цаг|Москвагийн цагийн бүст]] багтана. Ердийн үед [[UTC+3]], [[зуны цаг]]ийн үед [[UTC+4]] цагтай болно. == Эх сурвалж == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == {{Commonscat|Voronezh Oblast|Воронеж муж}} *{{in lang|ru}} [https://web.archive.org/web/20150901183434/http://www.govvrn.ru/ Воронеж мужийн албан ёсны вэбсайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150901183434/http://www.govvrn.ru/ |date=9 сарын 1, 2015 }} *[http://digitalcollections.lib.washington.edu/cdm/search/collection/eurasia/searchterm/Voronezhskaya/field/oblast/mode/all/conn/and/cosuppress/ Төв Евразийн мэдээллийн нөөц: Воронеж мужийн зургууд] - Вашингтоны их сургуулийн дижитал цуглуулга {{Оросын холбооны байгууламж}} [[Ангилал:Оросын холбооны муж]] [[Ангилал:Воронеж муж| ]] [[Ангилал:Лениний одон шагналтан|!]] hmyenuco83cs834gd7kbpp298qdkgtm 0 10169 859375 813802 2026-06-19T11:32:16Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859375 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = pink |name = Цаа буга |image = Caribou.jpg |image_caption= Rangifer tarandus |fossil_range = |scientific cassification Биологийн ангилал |regnum = Амьтан |phylum = Хөвчтөн |subphylum = Сээр нуруутан |classis = Хөхтөн |ordo = [[Салаа туруутан]] (Artiodactyla) |familia = Бугынхан (Cervidae) |genus = '''''Rangifer''''' |species = Цаа буга |subspecies = |trinomial = Rangifer tarandus |trinomial_authority = Карл Линней, 1758 |range_map = Rangifer tarandus map.png |range_map_caption = Цаа бугын тархалтын зураг }} '''Цаа буга''' (''Rangifer tarandus'') ([[Хойд Америк]]ийн зэрлэг цаа бугыг ''карибу'' гэдэг) нь Арктик, Субарктикт тархсан бугын зүйл. == Тархац == [[Файл:Rentier fws 1.jpg|thumb|upright|Цаа буга]] Цаа буга 50-р өргөргөөс хойш [[Скандинавын хойг]], Зүүн Европ, [[Орос]], [[Монгол]], [[Хятад]]ын нутагт анх тархжээ. Хойд Америкт [[Аляска]], [[Канад]], [[Вашингтон]]оос [[Мэн]] хүртэл АНУ-ын хойд нутгаар тархсан. Түүнчлэн [[Сахалин]], [[Гренланд]]ад байсан бөгөөд дээр үед [[Шотланд]], [[Ирланд]]ад ч тархаж байжээ. Хожуу [[Плейстоцен]]ий үед цаа буга өмнө зүгт Хойд Америкт [[Невада]], [[Теннесси]], Европт [[Испани]] хүртэл тархаж байсан.<ref>Ronald M. Nowak: ''Walker's Mammals of the World''. Johns Hopkins University Press, 1999 ISBN 0-8018-5789-9</ref><ref>Sommer R. S. and Nadachowski A.: ''Glacial refugia of mammals in Europe: evidence from fossil records.'' Mammal Rev. 2006, Volume 36, No. 4, 251-265.</ref> Гэршүүлсэн цаа буга Скандинавын хойг, Орос, [[Исланд]] (XVIII зуунд хүмүүс нутагшуулсан), Монголд бий. Европт зэрлэгээрээ үлдсэн цаа буга зөвхөн [[Норвеги]]йн өмнөд хэсэгт л бий.<ref>[http://www.newscientist.com/article.ns?id=dn4491 Europe's last wild reindeer herds in peril]</ref> XX зууны эхээр Норвегоос цөөн тооны цаа буга Өмнөд Атлантын Өмнөд Жоржиа аралд нутагшуулсан. Өнөөдөр тэнд мөсөн голоор тусгаарлагдсан хоёр тусдаа сүрэг үржин олширч байна. Нийтдээ хэдэн мянгаас илүү гарахгүй. Тус нутаг дэвсгэрийн далбаа, сүлдэнд цаа буга дүрслэгдсэн. 4000 орчим цаа буга Францын Антарктид хавийн ольтриг Кэргэлэн арлуудад нутагшуулсан. == Эшлэл == {{reflist|2}} == Гадаад холбоос == {{Commons|Rangifer tarandus}} {{wikispecies|Rangifer tarandus}} * Rangifer.net has a [https://web.archive.org/web/20080530053513/http://www.rangifer.net/rangifer/herds/images/herd_species_big.jpg map] of subspecies ranges. * [https://web.archive.org/web/20130605052633/http://www.pwnhc.ca/timeline/index_winIFix.asp?forward=http%3A%2F%2Fwww.pwnhc.ca%2Ftimeline%2F1925%2FReindeer_1935.htm#Scene_1 1935 Reindeer Herding in the Northwest Territories] * [https://web.archive.org/web/20181002091708/http://www.reindeers.info/ Reindeers.info] - Articles and information about Reindeer * [http://www.nps.gov/archive/bela/html/rangifer.htm General information on Caribou and Reindeer] * [https://web.archive.org/web/20051023182634/http://www.rangifer.net/rangifer/index.cfm Human Role in Reindeer/Caribou Systems] * [https://web.archive.org/web/20070209193314/http://dnweb5.dirnat.no/wmsdn/Villrein_english.asp Wild reindeer areas in Norway] * [https://web.archive.org/web/20080321222150/http://www.britishecologicalsociety.org/articles/grants/reports/1725/ Reindeer Studies in South Georgia and Norway] * [https://web.archive.org/web/20120207032636/http://www.villreinfangst.no/eng/index.php Reindeer hunting as World Heritage - a ten thousand year-long tradition] * [http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6WH8-4M81C9P-1&_user=10&_coverDate=06%2F30%2F2007&_alid=858236248&_rdoc=1&_fmt=high&_orig=search&_cdi=6844&_sort=d&_docanchor=&view=c&_ct=2&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=ae7e884b696a099f95e9127138b363ba The Scandinavian reindeer (Rangifer tarandus L.) after the last glacial maximum: time, seasonality and human exploitation] * [https://web.archive.org/web/20101212060456/http://reindeer.salrm.uaf.edu/about_reindeer/adaptations/index.php#Adaptations%20To%20Life%20In%20The%20Arctic Adaptations To Life In The Arctic] - Instructional slide-show, University of Alaska * [http://www.villreinen.no/ ''Villreinen'' magazine] (Norwegian for ''Wild Reindeer'') * [https://web.archive.org/web/20081220103800/http://www.ub.uit.no/baser/rangifer/ ''Rangifer'' ] - world’s only scientific journal dealing exclusively with husbandry, management and biology of arctic and northern ungulates '''Карибугийн тухай гогцоонууд (Хойд Америк)''' * [https://web.archive.org/web/20060820062545/http://www.hww.ca/hww2.asp?id=85 Mammal Fact Sheets: Caribou] * [https://web.archive.org/web/20061206062749/http://arctic.fws.gov/carcon.htm Frequently Asked Questions about Caribou] from the [[Arctic National Wildlife Refuge]] * [http://www.caribouandyou.ca Caribou and You] - Campaign by [[CPAWS]] to protect the Woodland caribou, a species at risk in Canada. * [http://www.releases.gov.nl.ca/releases/2008/env/0207n06.htm Newfoundland Five-Year Caribou Strategy Seeks to Address Declining Populations] [[Ангилал:Бугынхан]] [[Ангилал:Монгол орны хөхтөн амьтад]] oaxycnyzxavcx3v33ulk4gao1ujnxjx 0 10354 859364 749096 2026-06-19T10:17:46Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859364 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Дэлхийн өв |нэр =Фрэйзер арал |зураг =[[Файл:Fraser Island view from Indian Head.jpg|250px]] |зургийн_тайлбар =Энэтхэг толгойгоос Фрейзер арал |улс ={{AUS}} |төрөл =Байгалийн |шалгуур =vii, ix |ID =630 |гогцоо = |бүс =[[Ази, Австрали ба Далайн орнууд дахь дэлхийн өвүүд]] |солбицол = |он =1992 |чуулган =17 |сунгалт = |аюул = }} '''Фрэйзер арал''' ({{lang-en|Fraser Island}}) нь [[Австрали]] улсын Квинсланд мужийн зүүн эргийн ойролцоо оршдог арал бөгөөд [[Брисбейн]]ээс ойролцоогоор 300 км алслагдсан байдаг. 120 км өргөнтэй уг арал 1992 онд [[Дэлхийн өв]]д бүртгэгдсэн. 1840 км² нутаг дэвсгэртэй Фрэйзер арал нь дэлхийн хамгийн том элсэн [[арал]] гэж хүлээн зөвшөөрөгддөг. 2006 оны [[хүн амын тооллого]]ор уг арал дээр 360 оршин суугч амьдарч байгаагийн 11 нь [[Абориген]] хүн байв. Фрэйзер аралд [[элсэн манхан]]уудаар хүрээлүүлсэн 100 гаруй [[нуур]]ууд оршдог бөгөөд ус нь маш сайн шүүгдсэн цэвэр тунгалаг байдгаараа гайхагддаг. == Цахим холбоос == {{Commons|Fraser Island}} * [http://ozmagic3.homestead.com/ Fraser Island Guided Tours] * [http://fraserisland4wd4x4rental.homestead.com/ Fraser Island Self Drive 4WD Tours] * [https://web.archive.org/web/20081002063904/http://www.epa.qld.gov.au/parks_and_forests/find_a_park_or_forest/fraser_island_great_sandy_national_park/ Official Website of the QPWS for more information and camping permits] * [http://environment.gov.au/heritage/places/world/fraser/index.html World heritage listing for Fraser Island] * Satellite image from [http://maps.google.com/maps?ll=-25.180088,153.072510&spn=1.945638,3.141541&t=k&hl=en Google Maps] * [https://web.archive.org/web/20081011142925/http://www.alexasigno.co.uk/v/australia/fraser-island/ Fraser Island travel photos] including gallery of all of Australia. * [https://web.archive.org/web/20070329014213/http://www.fraserisland.info/ FraserIsland.info Offers extensive information about all aspects of Fraser Island] [[Ангилал:Австралийн тусгай хамгаалалттай газар нутаг]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орнууд дахь дэлхийн байгалийн өв]] [[Ангилал:Австрали дахь дэлхийн байгалийн өв]] [[Ангилал:Квийнслэндийн арал]] [[Ангилал:Фрэйзер арал| ]] [[Ангилал:Шүрэн тэнгисийн арал]] mal2ibaw9uo7xi04lxmxto6okrr3v2m 0 10512 859251 816778 2026-06-19T00:52:54Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859251 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Дэлхийн өв |нэр =Хайфа ба Баруун Галиль дахь Бахай Шүтлэгийн ариун газрууд |зураг =[[Файл:CarmelArc.jpg|250px]] |зургийн_тайлбар =Бахайн Дэлхийн төвийн байгууламж |улс ={{ISR}} |төрөл =Соёлын |шалгуур =iii, vi |ID =1220 |гогцоо = |бүс =[[Ази дахь дэлхийн өвийн жагсаалт]] |солбицол = |он =2008 |чуулган =32 |сунгалт = |аюул = }} '''Бахай Шүтлэгийн дэлхийн төв'''-ийн барилгууд ({{lang-en|Bahá'í World Centre buildings}}) нь [[Израил|Израилын]] [[Хайфа]] хотод байрладаг бөгөөд Бахай шүтлэгтнүүдийн ариун газар, сүсэг бишрэлийн төв болдог. Энд [[Бахай Шүтлэг]]ийн төв орших бөгөөд Шүтлэгийг үндэслэгч Ихэр элчийн нэг болох [[Баб]]ын (1819-1850) бунхнаас гадна тус Шүтлэгийн удирдах 20 гаруй албан офис, мөргөлчдийн байр, [[номын сан]], [[архивын барилга]], түүхийн дурсгалт сууцууд байдаг. [[Израил]], [[Палестин]]д [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] ноёрхол тогтож байх үед тус Шүтлэгийн үндэслэгч [[Бахаулла]]г дагалдагчдынх нь хамт Хайфа хотын ойролцоох тухайн үеийнхээ шорон хот болох [[Акка]] ({{lang-en|Acra}}) хот руу [[цөллөг]]т явуулсан ба Бахаулла цөллөгөөс суллагдсан хойноо ч өөрийн амьдралын сүүлийн жилүүдээ Акка болон Хайфа хотод өнгөрөөжээ. Хэд хэдэн шашны Ариун газар болох Хайфа хот дах [[Кармел уул]]анд Бахауллагийн амьд ахуйдаа зөгнөн хэлж байсанчлан Бахай Шүтлэгийн засаг захиргаа, сүсэг бишрэлийн төв болсон энэхүү гайхамшигт байгууламж байгуулагдан улам цэцэглэн хөгжсөөр ирсэн юм. Өнөөгийн байдлаар тус Төвд мөргөлчлөлөөр ирж буй дэлхийн [[Бахайчууд]]аас гадна маш олон тооны жуулчид үзэж сонирхохоор ирдэг болжээ. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Bahá'í World Centre}} * {{cite web |title=Bahá'í pilgrimage |work=Bahá’í World Centre |url=https://bahai.bwc.org/pilgrimage/ |dateformat=mdy |access-date=2009-02-21 |archive-date=2023-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230622160426/https://bahai.bwc.org/pilgrimage/ |url-status=dead }} * {{cite web |title=Interactive map of the Bahá'í World Centre on Mount Carmel |work=Bahá’í World Centre |url=http://terraces.bahai.org/map.en.html |dateformat=mdy |access-date=2009-02-21 |archive-date=2007-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070116192157/http://terraces.bahai.org/map.en.html |url-status=dead }} * {{cite web |title=Holy place restored and open to pilgrims, about the prison cell of Bahá'u'lláh |work=Bahá'í World News Service |url=http://news.bahai.org/story/336 |dateformat=mdy }} * {{cite web |title=Photos of the Bahá'í World Centre buildings in Haifa |work=BahaiPictures.com |url=http://www.bahaipictures.com |dateformat=mdy }} * [https://web.archive.org/web/20081202233618/http://www.infolive.tv/en/infolive.tv-27711-israelnews-haifas-majestic-bahai-gardens-unesco-world-heritage-site Haifa's Majestic Bahai Gardens - A UNESCO World Heritage Site] [[Ангилал:Израилын ариун барилга]] [[Ангилал:Ази дахь дэлхийн соёлын өв]] [[Ангилал:Бахайн шашны мөргөлийн суурин]] [[Ангилал:Израил дахь дэлхийн өв]] [[Ангилал:Хайфагийн соёл]] 90wbubzag3rd8tov1mi6onghn9q2d95 0 10616 859281 859060 2026-06-19T02:42:07Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859281 wikitext text/x-wiki '''1991 оны Зөвлөлтийн төрийн эргэлт хийх оролдлого''' ([[1991]] оны [[8 сарын 19]] - 21) нь [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] задрахын өмнөхөн гарсан, амжилтгүй болсон [[төрийн эргэлт]] юм. '''8-р сарын төрийн эргэлт''' гэж бас нэрлэдэг. Энэ төрийн эргэлт нь ЗХУ-ын Засгийн газрын бүлэг гишүүд ЗХУ-ын ерөнхийлөгч [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёваас]] төрийн эрхийг булаан авах гэсэн оролдлого байсан юм. Эргэлтийн толгойлогчид нь ЗХУ-ын Коммунист намын хатуу чиг шугам баримтлагчид байсан бөгөөд тэд, Горбачевын өөрчлөн байгуулалтын хөтөлбөр нь хэт буруу тийш хэлбийсэн, мөн тухайн үед хэлэлцүүлж эхэлсэн байсан шинэ холбооны гэрээ нь төв засгийн газрын эрх мэдлийг ихээр сулруулж, ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд багтдаг Бүгд Найрамдах Улсуудад (БНУ) илүү их эрх мэдэл өгөх гэж байна гэж буруутгасан байна. Хэдийгээр төрийн эргэлт 3 хоногийн дотор дуусаж, Горбачев буцаж төрийн тэргүүнээр ирсэн ч энэ үйл явдал нь ЗХУ-ын дотоод нөхцөл байдлыг улам тогтворгүй болгож, улмаар ЗХУ болон Коммунист нам богно хугацаанд нурж унах эхлэл болсон. == Нөхцөл байдал == [[1985]] онд эрх мэдэл авснаасаа хойш Горбачев хоёр үндсэн чиг шугам: "өөрчлөлт байгуулалт", "ил тод байдлыг" хэрэгжүүлж эхэлсэн байна. Эдгээр нь ЗХУ-ын [[улс төр]]/[[эдийн засаг]], ил тод, нээлттэй байдлыг дахин бүтэцжүүлэн сэргээн босгох ажил байсан юм. Эдгээр алхмууд нь Коммунист намын гишүүдийн зүгээс ихээхэн үл итгэх үзэл, эсэргүүцэлтэй тулгарч байсан. Энэ алхам нь Горбачевын тооцоолж байгаагүй үйл явдлуудыг эхлүүлсэн байна. Ялангуяа ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд байсан жижиг үндэстэн, угсаатнуудын үндсэрхэг үзлийг ил гаргаж эхлэв. Үүнээс үүдээд ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд багтдаг бүх, эсвэл зарим нэг үндэстнүүд салан тусгаарлах вий гэсэн айдас коммунистуудын дунд төрж байлаа. 1991 онд ЗХУ эдийн засаг, улс төрийн гүнзгий хямралд орсон байна. Бараа бүтээгдэхүүний хомсдол үүсэж, хүмүүс ердийн өргөн хэрэглээний бараа авах гэж маш урт дараалалд зогсож байв. Энэ үед [[Эстони]], [[Латви]], [[Литва]] болон [[Гүрж]] зэрэг БНУ-ууд ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнээс гарч өөрсдийн тусгаар тогтнолоо зарлаж эхлэв. 1991 оны 1-р сард Литвийг цэргийн хүчээр ЗХУ-д буцаан оруулах гэсэн оролдого үүсэв. Үүнээс долоо хоногийн дараа хууль ёсоор байгуулагдсан Латвийн засгийн газрыг Зөвлөлтийг дэмжигч хүчнүүд түлхэн унагах оролдлого мөн гарсан байна. Мөн Зөвлөлтөөс салан тусгаарлах гэсэн үзлээс болон [[Бүгд Найрамдах Арцах Улс|Уулын Карабах]] болон [[Өмнөд Осети]]д зэвсэгт мөргөлдөөн бий болов. ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд багтаж байсан Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс (ЗСБНХОУ, энэ улс нь хуучин ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд байсан 15 БНУ-ын нэг, одоогийн ОХУ юм) улс [[1990]] оны [[6 сарын 12]]-нд өөрийн бүрэн эрхийг тунхагласан бөгөөд өмнөх ЗХУ-ын хуулиуд, ялангуяа санхүү, эдийн засгийн холбогдолтой хуулиудын Оросын газар нутагт үйлчлэх хэм хэмжээг хязгаарласан байна. БНСОУ-ын Дээд зөвлөлөөс баталсан хуулиуд нь ЗХУ-ын хуулиудтай зөрчилдөж эхэлсэн энэ үеийг "хуулийн дайны үе" гэж нэрлэдэг байна. 1991 оны 3 сарын 17-нд ЗХУ даяар санал асуулга явуулахад Балтын улсууд, [[Армени]], Гүрж, [[Молдав]]ын иргэд санал асуулгад оролцохоос татгалзсан байна. Харин бусад улсуудын иргэдийн дийлэнхи шинэчлэгдсэн ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнийг хадгалан үлдэх сонирхолтой байгаагаа мэдэгджээ. Хэлэлцээрүүдийн дараагаас нийт есөн БНУ-ын найм нь ([[Украин]]аас бусад) Шинэ Холбооны Гэрээг зарим нэг нөхцөл тавин хүлээн зөвшөөрсөн байна. Энэ гэрээний дагуу ЗХУ нь, нэг ерөнхийлөгчтэй, нэг гадаад бодлоготой, нэг армитай БНУ-уудын холбоо болох байв. Орос, [[Казахстан]], [[Узбекистан]] уг гэрээнд 1991 оны 8 сарын 20-нд Москвад гарын үсэг зурах гэж байлаа. == Хуйвалдаан == 1990 оны 12 сарын 11-нд ЗХУ-ын Аюулаас хамгаалах газрын (АХГ, оросоор КГБ) дарга [[Владимир Крючков]] Москвад "дэг журам тогтоох" хэрэгцээтэй байгаа тухай уриалгыг Төв телевизээр (Централ ТВ) үг хэлэхдээ мэдэгдсэн байна<ref name="State">[[Yevgenia Albats]] and Catherine A. Fitzpatrick. ''The State Within a State: The KGB and Its Hold on Russia - Past, Present, and Future''. 1994. ISBN 0-374-52738-5, pages 276-293.</ref>. Тэр өдрөө тэрээр мөн АХГ-ын хоёр офицерт, хэрвээ ЗХУ-д онц байдал зарласан тохиолдолд ямар арга хэмжээнүүдийг авах тухай төлөвлөгөө бэлдэх даалгавар өгчээ<ref>KGB Maj. Gen. Vyacheslav Zhizhin and KGB Col. Alexei Yegorov, ''The State within a state'', p. 276-277.</ref>. Дараа нь Крючков ЗХУ-ын БХЯ-ны Сайд [[Дмитрий Язов]], Дотоод хэргийн яамны сайд [[Борис Пуго]], Ерөнхий сайд [[Валентин Павлов]], Дэд ерөнхийлөгч [[Геннадий Янаев]], ЗХУ-ын Батлан хамгаалах зөвлөлийн орлогч дарга Олег Бакланов, Горбачевын нарийн бичгийн албаны дарга [[Валерий Болдин]], ЗХУ-ын Коммунист Намын Төв хорооны нарийн бичгийн дарга [[Олег Шенин]] нартай төрийн эргэлт хийх талаар ярилцаж тохиролцсон байна<ref name=91internalkgbreport>{{ru icon}} [http://www.flb.ru/material.phtml?id=3632 September 1991 internal KGB report on the involvement of KGB in the coup]</ref><ref name=NovayaGazeta51>{{ru icon}} {{Webarchiv|url=http://2001.novayagazeta.ru/nomer/2001/51n/n51n-s15.shtml |wayback=20120215063833 |text="Novaya Gazeta" No. 51 of 23 July 2001 |archiv-bot=2024-10-05 05:31:17 InternetArchiveBot }} (extracts from the indictment of the conspirators)</ref>. Хуйвалдагчид ерөнхийлөгч Михайл Горбачевыг ятган онц байдал зарлуулаад, үүний дараа "дэг журмыг" сэргээх арга хэмжээ авч болох байх гэж тооцож байв. 1991 оны 7 сарын 29-нд Горбачев, шинээр Оросын ерөнхийлөгч болсон [[Борис Ельцин]], Казахстаны ерөнхийлөгч [[Нурсультан Назарбаев]] нартай ярилцсан яриаг АХГ нууцаар сонссон байна. Уг яриа нь Павлов, Язов, Крючков, Пуго нарын хатуу чиг шугам баримтлагчдыг албан тушаалаас нь зайлуулан, илүү либерал үзэлтэй төрийн зүтгэлтнүүдээр солих талаар байжээ. Дээрхи мэдээллийг АХГ Владимир Крючковт мэдэгдэв<ref name=Timeline>{{ru icon}} {{Webarchiv|url=http://archive.rusbg.com/viewtopic.php?p=183469&sid=ab7f23384901f822938fcbc1b4e31240 |wayback=20071127115224 |text=Timeline of the events |archiv-bot=2023-09-26 11:18:13 InternetArchiveBot }}, by Artem Krechnikov, Moscow BBC correspondent</ref>. Крючков хэдэн сарын өмнөөс Субьект-110 хэмээн тодорхойлон, Горбачевыг нарийн тагнаж эхэлсэн байжээ<ref name=Mitrokhin>[[Christopher Andrew]] and [[Vasili Mitrokhin]] (2000). The [[Mitrokhin Archive]]: The KGB in Europe and the West. Gardners Books. ISBN 0-14-028487-7, pages 513-514.</ref><ref> The KGB surveillance logbook included every move of Gorbachev and his wife [[Raisa Gorbacheva]], ''Subject 111'', such as "18:30. 111 is in the bathtub."''The State within a state'', page 276-277</ref>. 1991 оны 8 сарын 4-нд Горбачев Крымын Форост байдаг зуслангийн байр руугаа амрахаар явав. Тэрээр 1991 оны 8 сарын 20-нд шинэ холбооны гэрээнд гарын үсэг зурахаар Москвад эргэж ирэх байсан байна. 8 сарын 17-нд хуйвалдагчид АХГ-ын Москва дахь зочид буудалд уулзацгаав. Тэд шинэ холбооны гэрээг уншиж танилцан, хэрвээ гэрээ байгуулагдвал ЗХУ задрах нь гарцаагүй, хөдлөх цаг болсон гэсэн шийдвэрт хүрсэн байна. 8 сарын 18-нд Олег Бакланов, Валерий Болдин, Олег Шенин, ЗХУ-ын БХЯ-ны орлогч сайд генерал Валентин Варенников нар [[Крым]] руу нисэж Горбачевтай уулзав. Энэ үед Форос зуслангийн бүх харилцаа холбоог (АХГ хянадаг байв) таслан, хэнийг ч уг зуслангаас гаргахгүй байх үүрэг авсан нэмэлт АХГ-ын ажилтнуудыг байрлуулжээ. Бахланов, Болдин, Шенин, Варенников нар Горбачевыг нэг бол онц байдал зарла, эсвэл огцорч өөрийн орлогч дэд ерөнхийлөгч Геннадий Янаевыг ерөнхийлөгчийн үүрэг гүйцэтгэгчээр зарла гэж тулгав<ref name=NovayaGazeta51/><ref name=NovayaGazeta59>{{ru icon}} [http://2001.novayagazeta.ru/nomer/2001/59n/n59n-s16.shtml "Novaya Gazeta" No. 59 of 20 August 2001] (extracts from the indictment of the conspirators)</ref><ref name=Kommersant79717>{{ru icon}} {{Webarchiv|url=http://www.nr2.ru/projects/79717.html |wayback=20080107015414 |text="Kommersant" |archiv-bot=2023-09-26 11:18:13 InternetArchiveBot }}, 18 August 2006</ref>. Горбачев өөрөө энэхүү тулган шаардалтыг эрс эсэргүүцэж, хүлээж авахаас татгалзсан гэж баталдаг<ref name=NovayaGazeta59/><ref>Gorbachev's interview to the Russian Service of BBC of 16 August 2001 {{ru icon}}[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_1494000/1494325.stm]</ref>. Варенников мэдүүлгэндээ, Горбачев "''Юу хэрэгцээтэйгээ хий, хараал ид''" гэж хэлсэн гэдэг байна. Юутай ч уг зуслангийн байранд байгсдын нотолж байгаагаар Бакланов, Болдин, Шенин, Варенников нар Горбачевтай уулзсаныхаа дараа маш сэтгэл дундуур, ихээхэн бухимдацгаасан байна<ref name=NovayaGazeta59/>. Хуйвалдагчид [[Псков]]ын үйлдвэрт 250 мянган хос гав захиалан, 300 мянган баривчлах маягт хэвлэв. Крючков бүх АХГ-ын ажилтнуудын цалинг 2 дахин нэмэх тушаал гарган, амралтнаас нь дуудаж, бэлэн байдалд орууллаа. Хоригдлуудыг хүлээн авахад бэлтгэн Лефортовогийн шоронг хоослон бэлтгэв<ref name=Mitrokhin/>. == Наймдугаар сарын оролдлого == [[Файл:Image0 ST.jpg|thumb|right|250px|Улаан талбай дээрхи танк. 1991 оны төрийн эргэлт хийх оролдлогын үе]] Тэднийг [[Крым]]ээс буцаж ирсний дараа хуйвалдагчид [[Кремль]]д дахин уулзалдав. Геннады Янаев, Валентин Павлов, Олег Бахланов нар "Зөвлөлтийн Удирдлагын Тунхаглал"-д гарын үсэг зурлаа. Үүнд: "''ЗХУ-ын зарим нутаг дэвсгэрт (үүнийгээ яг тодорхой өгүүлээгүй) онц байдал зарлаж, улс орныг удирдаж, онц байдлын дэглэмийг хангахын тулд Онц Байдлын Хороог (ОБХ) байгуулж байна''" гэж мэдэгдсэн байв. ОБХ-нд дараах гишүүд орсон байв: -Геннадий Янавеев -Валентин Павлов -Владимир Крючков -Дмитрий Язов -Борис Пуго -Олег Бакланов -Василий Стародубцев, ЗХУ-ын Тариачдын Холбооны тэргүүн -Александр Тизяков, Улсын Аж үйлдвэрүүд болон Үйлдвэр, Тээвэр, Харилцааны Конгломератуудын холбооны ерөнхийлөгч<ref name=gkchppost>{{ru icon}} {{Webarchiv|url=http://souz.info/library/other/gkchp/gkchppost.htm |wayback=20071226092755 |text=GKChP documents |archiv-bot=2026-06-16 08:46:30 InternetArchiveBot }}</ref><ref name=Kommersant79717/> Ерөнхийлөгч Горбачев "өвчний учир" үүрэгт ажлаа гүйцэтгэх боломжгүй болсон гээд, Геннады Янаев уг зарлигт ерөнхийлөгчийн үүрэг гүйцэтгэгчийн хувиар гарын үсэг зурсан байна<ref name=gkchppost/>. Дээрхи нэр бүхий найм хүнийг хожим "Наймын бүлэг" гэж нэрлэжээ. ОБХ [[Москва]]д коммунистуудын эрхэлэн гаргадаг 9 сониноос бусад бүх сонин хэвлэлийг хориглож<ref name=gkchppost/>, "Зөвлөлтийн хүний нэр төр, бахархлыг сэргээх ёстой", "Холбооны шинэ гэрээг бүх ард түмнээр хэлэлцүүлнэ", "Хотуудын гудамжыг гэмт хэргээс цэвэрлэнэ", мөн "Хүнсний хомсдлын асуудлыг шийдвэрлэхээр ажиллах болно" гэх мэт мэдэгдлүүдийг хийж байв. Үүнийхээ хамт "Жинхэнэ ардчилсан процессыг дэмжих болно", "хувийн хэвшлийг" дэмжих болно гэж мэдэгджээ<ref name=gkchppost/>. == 8 сарын 19 == [[Файл:1991 coup attempt4.jpg|thumb|right|250px|Улаан талбай дээрхи танк, 1991 оны 8 сар]] Янаевын гарын үсэг зурсан "Зөвлөлтийн Удирдлагуудын Тунхаглал" болон ОБХ-ын баримт бичгүүдийг өглөөний 7 цагаас эхлэн улсын радио, телевизээр цацаж эхэлсэн байна. ЗСБНХОУ-ын удирдлагуудын хяналтан дор байсан "Радио Россий" станц, "Телевидение Россий" суваг, мөн "Эхо Москвы" хэмээх чөлөөт, улс төрийн радиог хаалаа<ref name=Kommersant79720>{{ru icon}} {{Webarchiv|url=http://www.nr2.ru/ekb/publications/79720.html |wayback=20080107014601 |text=another "Kommersant" article |archiv-bot=2023-09-26 11:18:13 InternetArchiveBot }}, 18 August 2006</ref>. Таманскийн моторжуулсан явган цэргийн дивиз, Кантемировскийн [[танк]]ын дивизыг Москвад оуулав. Десантын анги нэгтгэлийг мөн уг үйл ажиллагаанд татан оролцуулжээ. ЗСБНХОУ-ын ерөнхийлөгчийн 4 орлогчийг "онц аюултай" гэсэн шалтгаанаар АХГ-ынхан баривчлан Москвагийн ойролцоо цэргийн баазад тусгаарлав<ref name=91internalkgbreport/>. Хуйвалдагчид мөн ЗСБНХОУ-ын ерөнхийлөгч (хожим шинээр үүссэн ОХУ-ын ерөнхийлөгч) [[Борис Ельцин]]г 8 сарын 17-нд [[Казахстан]]аас ирэхэд нь, эсвэл дараа нь зуслангийн байрнаас нь баривчлана гэж төлөвлөж байсан ч, тодорхойгүй шалтгаанаар баривчлаагүй байна<ref name=91internalkgbreport /><ref name=NovayaGazeta55>{{ru icon}} [http://2001.novayagazeta.ru/nomer/2001/55n/n55n-s14.shtml "Novaya Gazeta" No. 55 of 6 August 2001 (extracts from the indictment of the conspirators)]</ref><ref name=NovayaGazeta57>{{ru icon}} [http://2001.novayagazeta.ru/nomer/2001/57n/n57n-s12.shtml "Novaya Gazeta" No. 57 of 13 August 2001 (extracts from the indictment of the conspirators)]</ref>. Борис Ельцин ЗСБНХОУ-ын Парламентын байр болох Цагаан Ордонд 19-ны өглөөний 9 цагт, ЗСБНХОУ-ын Ерөнхий Сайд Иван Силаев, Дээд Зөвлөлийн дарга Руслан Хасбулатов нартай цуг Үндсэн хуулийн эсрэг төрийн эргэлт болсныг мэдэгдэв. Мөн цэргийнхнийг төрийн эргэлтэнд оролцохгүй байхыг, дээр нь Михайл Горбачевт ард түмэнд хандаж үг хэлэх боломж олгохыг шаардан, бүх нийтийн ажил хаялт зарлахыг уриаллаа<ref name=russianbook>{{Cite web |url=http://old.russ.ru/antolog/1991 |title=A Russian book on August 1991 events |access-date=2009-03-11 |archive-date=2011-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110522071605/http://old.russ.ru/antolog/1991/ |url-status=dead }}</ref>. Энэ мэдэгдэл, уриалгыг нь брошур, плакат, тараах материал хэлбэрээр Москва даяар түгээв. Үдээс хойш Москвагийн иргэд цуглан Парламентийн ордонг хамгаалан саад хаалт босгож эхлэсэн байна<ref name=russianbook/>. Үдээс хойш 4 цагт, Геннадий Янаев Москва хотод онц байдал зарлан<ref name=gkchppost/><ref name=Kommersant79717/>, 5 цагт зохион байгуулсан хэвлэлийн бага хурал дээр Горбачев амарч байгаа гэж мэдэгдэв. Гэвч түүний энэ мэдэгдэл төдийлөн итгэл үнэмшил төрүүлээгүй байна<ref name=Kommersant79717/>. Энэ үед Парламентын ордонг хамгаалах үүрэг авсан Таманскийн моторжуулсан явган цэргийн дивизийн командлагч хошууч Евдокимов ЗСБНХОУ-ын удирдлагуудын тушаалыг дагахаа мэдэгдэв<ref name=russianbook/><ref>"Izvestia", 18 August 2006 {{ru icon}}[https://web.archive.org/web/20110517125240/http://www.izvestia.ru/hystory/article3095759/]</ref>. Энэ үед Ельцин нэгэн танкан дээр гарч олон нийтэд хандаж үг хэлснийг, оройн мэдээгээр улсын ТВ-ээр дамжуулжээ<ref>"Moskovskie Novosty", 2001, No.33 {{ru icon}}{{Webarchiv|url=http://www.mn.ru/issue.php?2001-33-3 |wayback=20071127062600 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-09-26 11:18:13 InternetArchiveBot }}</ref>. == 8 сарын 20 == [[Файл:1991 coup attempt1.jpg|thumb|right|250px|Улаан талбай дээрхи танк, 1991 оны 8 сар]] Үд дунд Янаевын томилсон, Москвагийн цэргийн дүүргийн командлагч генерал Калинин оройн 11 цагаас өглөөний 5 цагийн хооронд Москва хотод хөл хорио тогтоож байгааг зарлав<ref name=russianbook/><ref name=NovayaGazeta51/><ref name=Kommersant79720/>. Уг хөл хорио нь удахгүй Парламентийн Ордон руу цэргийн хүчээр дайралт хийх гэж байна гэж ойлгогдож байв. Парламентын ордныг хамгаалагчид бэлтгэж эхлэв. Хамгаалагчдын зарим нь зэвсэгтэй байсан ч, ихэнх нь сайн дурынхан, тэд ямар ч зэвсэггүй байлаа. ЗСБНХОУ-ын удирдлагуудад үнэнч гэдгээ илэрхийлж байсан хошууч Евдикомовын захиргаанд байсан танкууд тэр орой парламентийн ордныг орхин явжээ<ref name=Nezavisimoe>{{ru icon}} [http://nvo.ng.ru/history/2006-08-18/1_19aug91.html "Nezavisimoe Voiennoye Obozrenie"], 18 August 2006</ref><ref name=Kommersant79717/>. Уг ордныг хамгаалах штабыг ЗСБНХОУ-ын Ардын депутат, генерал [[Константин Кобец]] толгойлов. Түүний мэдэлд сайн дураар ордонг хамгаалахаар нилээн хэдэн тооны генералууд, ахлах офицерууд ирсний зарим нь тэтгэвэртээ гарсан хөгшчүүд байлаа<ref name=Nezavisimoe/><ref name=heroes>[http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=1201 Russian site on Heroes of the Soviet Union]</ref>. 8 сарын 20-ны үдээс хойш Крючков, Язов, Пуго нар Парламентын ордон руу дайрах шийдвэр гаргалаа. Энэ шийдвэрийг ОБХ-ны гишүүд дэмжив. Крючковын орлогч АХГ-ын генерал Агеев, Язовын орлогч армийн генерал Ачалов нарын төлөвлөсөн дайралтын ажиллагааг "Аянга" гэж нэрлэсэн байна. Уг ажиллагаанд Альфа болон Вимпел Групп, АХГ-ын тусгай тасаг, Москвагийн цагдаагийн тусгай тасаг, Дотоодын цэргийн Дзержинскийн дивиз, танк болон нисдэг тэрэг оролцохоор төлөвлсөн байна. Уг ажиллагааг гардан гүйцэтгэх Альфа группын командлагч генерал [[Виктор Карпухин]], Вимпел группийн командлагч хурандаа [[Бесков]] нар, нөхцөл байдлыг газар дээр нь тандан үзсэнийхээ дараа, их хэмжээний цус урсах учраас уг операцыг хохирол багатай хэрэгжүүлэх ямар ч боломжгүй байна гэж Агеевыг ятгасан байна<ref name=91internalkgbreport/><ref name=NovayaGazeta51/><ref name=Timeline/><ref name=Argumenty>[http://nd.flb.ru/?path=3&info_id=1222&text_version=19 "Argumenty i Facty"]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 15 August 2001</ref>. Мөн энэ үед [[Александр Лебедь]] агаарын цэргийн командлагч [[Павел Грачев]]тай зөвшилцөн, Парламентын ордонд нууцаар очин Хамгаалах штабынханд, дайралт шөнийн 02 цагт эхлэнэ гэдгийг мэдэгдэв<ref name=Timeline/><ref name=Argumenty/>. == 8 сарын 21 == Шөнийн 01 цагийн орчимд Парламентийн ордноос холгүй газар Таманскийн моторжуулсан явган цэргийн дивизийн хуягтуудын явах замыг иргэд, троллейбус болон хот цэвэрлэх машинуудаар хаасан байна. Хуягтны харах цонхыг халхлах гэж оролдсон [[Дмитрий Комар]] (энгийн иргэн) буудуулж нас барав. Түүнд туслахаар очсон [[Владимир Усав]], мөн [[Илья Кричевский]] нар буудуулж нас нөгчив. Дээр нь хэд хэдэн хүмүүс шархдав. Иргэд хуягтад гал тавьж шатаасан ч цэрэг алагдсангүй<ref>A Russian site on Ilya Krichevskiy[https://web.archive.org/web/20090526020952/http://www.geocities.com/SoHo/Village/4988/pbl/pbl-8.html]</ref><ref name=heroes/><ref name=Kommersant79717/>. Альфа болон Вимпел бүлгүүд төлөвлөж байсныхаа дагуу Парламентын ордон руу дайрсангүй. Язов цэргүүдийг Москвагаас гаргах тушаал өгөв. Өглөөний 8 цагт цэргүүд Москвагаас гарч эхэллээ. ОБХ-ын гишүүд БХЯ-нд цуглан цаашид яахаа хэлэлцсэн ч, тодорхой шийдэлд хүрсэнгүй, зөвхөн Михайль Горабчевтай дахин хэлэлцээ хийхээр Крым рүү төлөөлөгчид илгээх шийдвэр гаргажээ. [[Владимир Крючков]], [[Дмитрий Язов]], [[Олег Бакланов]], [[Александер Тизяков]], ЗХУ-ын Дээд зөвлөлийн [[Анатолий Лукьянов]], Коммунист намын ерөнхий нарийн бичгийн дарга (ЕНБД) [[Владимир Ивашко]] нар Крымь рүү нисэв. Гэвч Горбачев тэднийг хүлээж авахаас татгалзсан байна. Зуслангийн холбоо харилцааг сэргээсний дараа Горбачев ОБХ-ын бүх шийдвэрийг хүчингүй болгож, гишүүдийг нь төрийн албан тушаалаас нь зайлуулав. ЗХУ-ын Ерөнхий Прокурорын алба төрийн эргэлт хийх гэсэн уг оролдлогыг мөрдөн байцааж эхэллээ<ref name=Timeline/><ref name=russianbook/>. == АНУ-ын оролцоо == Кристофер Андрью "Зөвхөн Ерөнхийлөгчийн Нүдэнд" (For the President's Eyes Only) хэмээх номондоо, энэхүү төрийн эргэлт хийх оролдлогын үеэр АНУ шийдвэрлэх үүрэгтэй оролцсон тухай, нууцын зэрэглэлд байсан мэдээллүүдийн тухай өгүүлсэн байдаг. АНУ-ын Үндэсний Аюулгүй Байдлын Агентлаг (ҮАБА), Крючков, Язов нарын ЗХУ-ын цэргийн өндөр албан тушаалтнуудтай ярьсан яриаг нууцаар чагнасан тайлангаа ерөнхийлөгч [[Жорж Буш]]д мэдэгдсэн байна. Уг тайлангаас үзвэл цэргийнхэн төрийн эргэлтийг төдийлөн дэмжихгүй байв. Зарим нь бүр Москвагаас дуудлага хүлээж авахаасаа ч татгалзаж байсан байна. Буш энэ тухай мэдээллийг Оросын ерөнхийлөгч [[Борис Ельцин]]д хүргүүлэх хэрэгтэй гэсэн шийдвэр гарган, Москва дахь [[АНУ]]-ын элчин сайдын яамны холбоо харилцааны мэргэжилтнүүдэд АНУ-ын цэргийн удирдлагуудыг Ельцинтэй шууд холбогдох боломж гаргах даалгавар өгөв. Дээрхи мэдээллийг Ельцинтэй хуваалцсанаар, Оросын цэргийн холбоог цаашид үр дүнтэй тагнах боломжоо алдана гэж АНУ-ын ҮАБА Бушийн шийдвэрийг эсэргүүцсэн ч, ерөнхийлөгч төрийн эргэлтийг зогсоох нь юу юунаас илүү чухал гэж үзсэн гэдэг. == Үйл явдлын үр дагавар == Михайл Горбачев Москвад нисч ирэв. Крючков, Язов, Александер Тизяков нарыг Москвад 8 сарын 22-ны үүрээр Москвад эргэж ирэхэд нь нисэх буудал дээр, 8 сарын 22-нд Пугог, 23-нд Павлов, Василий Стародубцев нарыг баривчлав. Олег Бакланов, Валерий Болдин, Олег Шенин нарыг 8 сарын 24-нд баривчилсан байна<ref name=Timeline/>. Нилээд олон мужийн дарга нар, гүйцэтгэх хороодын дарга нар ОБХ-г дэмжиж байсан тул 8 сарын 21-нд ЗСБНХОУ-ын Дээд зөвлөлөөс №1626 тоот тогтоол гарган, хэдийгээр тэр үед хүчин төгөлдөр байсан ЗСБНХОУ-ын үндсэн хуулинд харшилж байсан ч ерөнхийлөгч Борис Ельцинд мужийн захирагч нарыг шинээр томилох эрх мэдэл олгожээ<ref name=Konsultant>Konsultant+ (Russian legal database)</ref>. 8 сарын 22-нд ЗСБНХОУ-ын Дээд Зөвлөлийн №1627/1-1 тоот тогтоолоор, ЗХУ-ын далбааг хэрэглэхээс татгалзан, Оросын уламжлалт цагаан-цэнхэр-улаан далбааг албан ёсны төрийн далбаа болгох шийд гаргалаа. 8 сарын 23-24-нд шилжих шөнө КГБ-ын байшингийн өмнөх талбай дахь ЗХУ-ын нууц албаны анхны толгойлогч Феликс Дзержинскийн хөшөөг бууулгав. 8 сарын 24-нд Москвагийн олон мянган хүн талийгаач Дмитрий Комар, Владимир Усов, Илъя Кричевский нарын оршуулах ёслолд оролцов. Тэдэнд ЗХУ-ын Баатар цолыг нөхөн олгосон байна. === Коммунист намын төгсгөл === 8 сарын 24-нд Михайл Горбачев Коммунист Намын ЕНБД-ын ажлаас чөлөөлөгөн<ref name=Timeline/>, түүний оронд үүрэг гүйцэтгэгчээр Владимир Ивашко 8 сарын 29 хүртэл ажиллажээ. 8 сарын 24-нд Оросын Ерөнхийлөгч Борис Ельцины 83 тоот зарлигаар Коммунист намын архивыг улсын архивт, 8 сарын 25-ны 90 тоот зарлигаар уг намын өмчийг төрийн мэдэлд шилжүүлэв<ref name=Konsultant/>. 11 сарын 6-нд гарсан Борис Ельцин №169 тоот зарлигаар Коммунист намыг Орос улсад хориглосон байна<ref name=Konsultant/>. === ЗХУ-ын задрал === 8 сарын 24-нд Украины Дээд зөвлөл Украин Улсын Тусгаар Тогтнолын тунхагийг баталж, тунхагийг дэмжих талаар санал асуулга явуулах шийд гаргав. 8 сарын 27-нд Молдавын Дээд зөвлөл Молдав улс ЗХУ-аас гарч, тусгаар тогтнолоо тунхаглаж байгаагаа, 8 сарын 30, 31-нд [[Азербайжан]]ы Дээд зөвлөл, [[Киргиз]]ийн Дээд зөвлөл мөн тусгаар тогтнолоо зарлав. 9 сарын 5-нд Ардын депутатуудын конгресс "шилжилтийн үе дэх ЗХУ-ын бүрэн эрхийн асуудал" хэмээх №2392-1 хуулийг батлав. Үүгээр ЗХУ-ын Дээд Зөвлөлийг баталлаа. 9 сарын 6-нд шинээр байгуулагдсан Дээд Зөвлөл Эстони, Латви, Литвын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрөв<ref>Site of RIA-Novosti (Russian news agency)[http://www.rian.ru/history/20050906/41308028.html]</ref>. 9 сарын 9-нд [[Тажикистан]]ы Дээд Зөвлөл ЗХУ-аас гарч тусгаар тогтнож байгаагаа зарлав. 9-р сард Арменид тусгаар тогтнолын тухай нийтийн санал асуулга явагдав. Оролцогчдын 99 гаруй хувь нь тусгаар тогтнолыг дэмжсэнээр тус улс 9 сарын 21-нд бүрэн эрх, тусгаар тогтнолоо зарлав. 10 сарын 27-нд [[Туркменистан]]ы дээд зөвлөл ЗХУ-аас тусгаар улс болж байгаагаа тунхаглав. Үүний дараа ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд ердөө Орос, Беларусь, Казах, Узбек дөрөв үлдсэн байв. 12 сарын 1-нд Украинд санал асуулга явуулахад иргэдийн 90 гаруй хувь нь Украйны тусгаар Тогтнолын Актыг дэмжиж саналаа өгөв. 12 сарын 8-нд Орос, Украин, Беларусийн удирдагч нар Тусгаар Улсуудын Хамтын нөхөрлөл (ТУХН)-д гарын үсэг зуран, ЗХУ-ыг байгуулсан 1922 оны Холбооны улсын гэрээг хүчингүй болгов. Төв Азийн 5 Бүгд Найрамдах Улс болон Армени, Азербайжан уг нөхөрлөлд нэгдэх ёслол 1992 оны 1 сарын 21-нд болов. Гүрж 1993 он хүртэл ТУХН элсээгүй. Харин Балтын 3 улс уг нөхөрлөлд нэгдээгүй болно. 1991 оны 12 сарын 25-нд Горбачев ЗХУ-ын ерөнхийлөгчийн албан тушаалаас огцорч байгаагаа зарласны дараа [[Кремль]]д байсан алх, хадуур бүхий улаан тугийг буулгав. Ийнхүү ЗХУ оршин тогтнохоо болилоо. === Хуйвалдагчдыг шүүх ажиллагаа === ОБХ-ны гишүүд болон хамсаатнуудыг төрийн эрх булаахаар санаархсан гэсэн үндэслэлээр төрийн эсрэг гэмт хэрэг хийсэн гэж ял тулгажээ. Уг хэргийг шүүх Оросын Дээд шүүхийн Цэргийн Танхимын шүүх хурал 1993 оны 4 сарын 14-нд эхэлжээ<ref>"Vzgliad", 18 August 2006 {{ru icon}}{{Webarchiv|url=http://vzglyad.ru/politics/2006/8/18/45786.html |wayback=20110407154904 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-10-06 08:51:56 InternetArchiveBot }}</ref>. 1994 оны 2-р сарын 23-нд Оросын Төрийн Дум, ОБХ-ны гишүүд болон тэдний хамсаатнууд, мөн 1993 оны 10 сарын үйл явдалд оролцогчдод өршөөл үзүүлж буйгаа зарлав. Хуйвалдагчид өршөөлийг хүлээн авсан байна. Ганцхан генерал Валентин Варенников шүүхийг цааш нь үргэлжлүүлэхийг шаарджээ. 1994 оны 8 сарын 11-ны шүүх хурлаар түүнийг буруугүй хэмээн цагаатгасан байна<ref name=Timeline/>. === Парламентын комисс === 1991 онд Лев Пономарёваар ахлуулсан төрийн эргэлтийн учир шалтгааныг шалган тогтоох парламентын комисс байгуулагдсан ч, 1992 онд Руслан Хасбулатовын шаардлагаар уг комиссын ажиллагааг зогсоож, тараасан байна. == Мөн үзэх == * [[ЗХУ]] == Ишлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|1991 coup d'état attempt in the Soviet Union|Зөвлөлтийн 1991 оны төрийн эргэлт хийх оролдлого|3=S}} * RUSSIA AT THE BARRICADES: EYEWITNESS ACCOUNTS OF THE MOSCOW COUP (AUGUST 1991), ed. Victoria Bonnell, Ann Copper, and Gregory Freidin. Introduction by Victoria E. Bonnell and Gregory Freidin (M.E. Sharpe, 1994). Includes the chronology of the coup, photos, and accounts from a broad cross-section of participants and eyewitnesses, including the editors. * [http://www.ibiblio.org/pub/academic/communications/logs/report-ussr-gorbatchev IRC logs]: Transcript of internet chat from the time of the coup * [http://ian.chard.org/stuff/un_gorby.html TASS transmissions at the time of the coup] (captured from short-wave radio transmissions, contains decoding errors) * [https://web.archive.org/web/20051125113124/http://www.andrewcoyne.com/Essays/Newspapers/Globe%2091-96/Soviet%20coup%20analysis%20(1991).rtfd/TXT.html Andrew Coyne: Getting to the Roots of a Deserved Failure] * [https://web.archive.org/web/20070217162124/http://archive.sptimes.ru/index.php?action_id=1&i_number=696 The St. Petersburg Times #696(63), 17.08.2001] The issue of [[St. Petersburg Times (Russia)|The St. Petersburg Times]] devoted to the 10th anniversary of the coup attempt. * [http://www.marxist.net/stalinism/collapse/script.htm?5.htm]Chronology of the Coup The USSR in 1991: The Implosion of a Superpower by Dr Robert F. Miller * 1991 Diplomatic Bluebook, Section 4. The Soviet Union by the Japanese Foreign Ministry * [http://www.memoryarchive.org/en/Moscow_Coup%2C_August_1991%2C_Anonymous]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}: Memories of an anonymous Russian in Wiki Memory Archive * [http://www.memoryarchive.org/en/Moscow_Coup%2C_August_1991%2C_Sam_Lafranco]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}: Memories of Sam Lafranco in Wiki Memory Archive * [https://web.archive.org/web/20080107010002/http://www.douglassmith.info/143/the-1991-soviet-coup.-a-personal-account..html Personal account and photographs of historian Douglas Smith, eyewitness to the coup] * [http://www.youtube.com/watch?v=8VAHy76QO7o] Vadim Anatov, a programmer for Relcom (the first public ISP in the USSR) talking about the role of the Internet in resistance to the coup. [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Москвагийн түүх]] [[Ангилал:Зөвлөл Холбоот Улсын Коммунист Нам]] [[Ангилал:Михаил Сергеевич Горбачёв]] [[Ангилал:Төрийн эргэлт]] [[Ангилал:ЗХУ-ын улс төр]] [[Ангилал:1991 оны зөрчилдөөн]] q62uidnnxs5mo1rotwbejuu6149hlgu 0 10629 859362 856824 2026-06-19T10:13:17Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859362 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Тамирчин |нэр =Флоренс Гриффит-Жойнер |бүтэн нэр =Флоренс Гриффит-Жойнер |зураг =President Ronald Reagan Greeting Florence Griffith Joyner of The United States Olympic Team in The Oval Office - DPLA - 80c2b6323f406616bcad1ab77b7a176e.jpg |хэмжээ = |зургийн тайлбар =[[АНУ]]-ын ерөнхийлөгч агсан [[Рональд Рейган]]ы хамт. 1988 он |спорт =[[Хөнгөн атлетик]] |улс ={{USA}} |төрсөн огноо =[[1959]] оны [[12 сарын 21]] |төрсөн газар =[[АНУ]], [[Калифорни]] муж улс, [[Лос-Анжелес]] |нас барсан огноо =[[1998]] оны [[9 сарын 21]] |нас барсан газар =[[Калифорни]] муж улс, [[Мишн Виежо]] |медалиудыг үзүүлэх =тийм |медалийн загварууд ={{МедальТэмцээн | [[Зуны олимп]]}} {{МедальМөнгө | [[Лос-Анжелесийн олимп (1984 он)|Лос-Анжелесийн олимп]] | 200м }} {{МедальАлт | [[Сөүлийн олимп]] | 100м }} {{МедальАлт | [[Сөүлийн олимп]] | 200м }} {{МедальАлт | [[Сөүлийн олимп]] | 4*100м буухиа }} {{МедальМөнгө | [[Сөүлийн олимп]] | 4*400м буухиа }} {{МедальТэмцээн | [[Хөнгөн Атлетикийн Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн|Дэлхийн АШТ]]}} {{МедальАлт | Ром 1987 | 4*100м буухиа }} {{МедальМөнгө | Ром 1987 | 200м }} }} '''Флоренс Гриффит-Жойнер''' ({{lang-en|Florence Griffith-Joyner}}, төрөхдөө '''Флоренс Делорес Гриффит''', {{lang-en|Florence Delorez Griffith}}) гэдэг нэртэй байсан<ref name="Florence Griffith-Joyner NNDB Profile">{{cite web| url =http://www.nndb.com/people/285/000111949/| title = Florence Griffith-Joyner NNDB Profile| publisher =NNDB|accessyear=2009|accessdate=2 сарын 25}}</ref>) (1959 оны 12 сарын 21 - 1998 оны 9 сарын 21) нь '''Фло-Жо''' гэдэг хочоороо алдаршсан [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[хөнгөн атлетик]]ийн тамирчин байв. Тэрээр [[Лос-Анжелес]] хотод төрж, Жордан Даунс дахь нийтийн байранд өсч торнижээ. Гриффит-Жойнер нь 1980-аад оны сүүлчээр дэлхийн хөнгөн атлетикийн тайзнаа тод гялалзсан од байсан бөгөөд 100м, 200м-ийн зайн гүйлтийн төрөлд [[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн дээд амжилтууд|дэлхийн дээд амжилт]]ыг шинэчлэн тогтоож байсан бөгөөд 100м-ийн дээд амжилт нь одоо болтол эвдэгдээгүй байгаа билээ. Түүний нөхөр нь алдартай хөнгөн атлетикч [[Ал Жойнер]], нөхрийн нь дүү нь олимпын 3 алтан медальт [[Жэки Жойнер-Керси]] юм. ==Амжилт== Гриффит [[1983]] онд зохиогдсон анхны дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд оролцож, 200м-н төрөлд 4-р байранд орсноор дэлхийн тавцан дахь гараагаа эхэлсэн. Ирэх жил нь төрөлх Лос-Анжелест нь олимпын наадам болоход 200м-н төрөлд мөнгөн медаль авснаасаа илүүтэйгээр, урт ургуулж будсан хумсаараа хүмүүсийн анхаарлыг татаж байв. 1985 онд Гран Пригийн шувтаргын 100м-н гүйлтэд 11.00 секундын амжилт үзүүлэв. Түүний дараа нэг хэсэг бэлтгэл хийхээ багасгасан Гриффит 1984 оны олимпын [[гурвын харайлт]]ын аварга [[Ал Жойнер]]тэй 1987 онд хуримласан байна. 1987 онд ДАШТ-д буцаж ирэхдээ 200м-н гүйлтэд ахиад л мөнгөн медаль хүртсэн байна. Амжилтын оргил нь 1988 онд тохиов. АНУ-ын олимпын сонгон шалгаруулалтын хагас шигшээд 200м-н зайд мэргэшсэн Гриффит 100м-н зайд 10.49 секундын амжилт үзүүлэн дэлхийн дээд амжилтыг шинэчилсэн нь бүх хүнийг гайхуулав. Албан ёсны протоколд тухайн үеийн салхины хурд 0.0 м/сек байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг ч зарим эх сурвалжид салхины тусламжтай тогтоосон байж магадгүй гэж үздэг бөгөөд тэмцээний бусад төрлийн уралдаан явагдах үед салхины хурд 7 м/сек хүртэл байсан гэдэг. 1997 оноос [[Олон Улсын Хөнгөн Атлетикийн Холбоо]]ны Хөнгөн атлетикийн статистикчдын хурлаар түүний амжилтыг "Хүчтэй салхины тусламж орсон байж магадгүй, гэхдээ дэлхийн дээд амжилтаар бүртгэгдсэн" гэж бичих болжээ<ref>{{cite web|author=Linthorne, Nick|title=Wind Assistance|publisher=[[Brunel University]]|url=http://people.brunel.ac.uk/~spstnpl/BiomechanicsAthletics/WindAssistance.htm|month=March|year=2003|accessyear=2009|accessdate=2 сарын 25|archive-date=2009-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20090718110649/http://people.brunel.ac.uk/~spstnpl/BiomechanicsAthletics/WindAssistance.htm|url-status=dead}}</ref>. Гэхдээ түүний энэ амжилтыг тооцохгүй байсан ч дараагийн үзүүлсэн амжилт болох 10.61 секунд нь тухайн үеийн дэлхийн дээд амжилт болох байв. 1988 оны [[Сөүлийн олимп]]од '''Фло-Жо''' хэмээх нэр тодоор цуурайтсан билээ. 100м-ийн гүйлтийн шувтаргад салхины хүчийг оруулаад 10.54 секундын амжилт үзүүлж түрүүлсэн нь мөнгөн медаль авсан [[Эвелин Ашфорд]]оос 0.3 секундээр илүү байлаа. 200м-н бага шөвөгт дэлхийн дээд амжилтыг эвдэж, улмаар шигшээ уралдаанд 21.34 секундын амжилтаар дахин түүнийгээ шинэчилж тогтоосон байна. Тэрээр мөн АНУ-ын багт багтаж 4 x 100м, 4 x 400м-ийн буухиа уралдаанд хурд сорьж, алт, мөнгөн медаль хүртсэн бөгөөд 4 x 100м-ийн буухиад анх удаа уралдсан нь тэр байлаа. Түүний 100м-т алтан медаль авсан хором нь 2002 онд Британийн 4-р сувгаас шалгаруулсан "[[Спортын 100 аугаа хором]]" жагсаалтын 98-д нэрлэгджээ. Гриффит тухайн ондоо АНУ-ын сонирхогчдын спортын оны шилдэг тамирчны шагнал болох [[Жеймс Е.Салливаны шагнал]]ыг хүртсэн юм. Олимпоос тун удалгүй Гриффит-Жойнер хөнгөн атлетикаас зодог тайлсан билээ. Харамсалтай нь 1998 оны 9 сарын 21-нд Гриффит-Жойнер гэртээ унтаж байгаад ертөнцийн мөнх бусыг үзүүлсэн юм. ==Хардлага== Түүнийг [[сэргээш]] хэрэглэдэг байсан гэж хардах нь бий. 1988 онд түүний биеийн хэлбэр эрс өөрчлөгдөж, амжилт нь ч тун богино хугацаанд хурдтай сайжирсан<ref>{{cite news|url=http://veja.abril.com.br/160800/p_076.html|title=O doping está no auge|publisher=Veja Online|language=Portuguese|date=2000-08-16|access-date=2009-02-24|archive-date=2009-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20090203153757/http://veja.abril.com.br/160800/p_076.html|url-status=dead}}</ref>. 1988 оны улирал эхлэхээс өмнө түүний 100м дэх шилдэг амжилт нь 10.96 секунд байсныг ганцхан улиралд 0.47 секундээр ахиулсан бөгөөд өөр нэг ч тамирчин ийм ахиц үзүүлж байгаагүй билээ. Мөн 200м дэх хувийн дээд амжилт нь 21.96 секунд байсныг 21.34 болгож ахиулж чадсан юм. Тэр үүнийгээ бэлтгэлийн шинэ хөтөлбөрийг хэрэгжүүлсний үр дүн гэж тайлбарладаг байв.<ref name="speed-glamour-doubt">[http://www.indianexpress.com/res/web/pIe/ie/daily/19980923/26650594.html Speed, glamour, doubt will be Flo-Jo's legacy], ''[[Reuters]]'', [[September 23]] 1998</ref> 1989 оноос сэргээшийн хяналтыг сайжруулах асуудал шийдэгдсэн байсан үед өмнөхөн нь зодог тайлсан нь хардлагыг улам лавшруулдаг.<ref name="speed-glamour-doubt" /> ==Эшлэл== {{reflist|2}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20180507095250/http://www.florencegriffithjoyner.com/ Албан ёсны вэбсайт] * {{iaaf name|id=60674|name=Флоренс Гриффит-Жойнер}} *[https://web.archive.org/web/20070930033546/http://www.usolympicteam.com/26_38163.htm АНУ-ын олимпын багийн сайт дахь намтар] *[http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=6706 Florence Griffith Joyner at Find-A-Grave] *[http://www.sprintic.com/worldrecordsvideo/100m_women_1049_griffith_joyner/ 100м-ийн дэлхийн дээд амжилт тогтоож буй үеийн бичлэг] *[http://www.sprintic.com/worldrecordsvideo/200m_women_2134_griffith_joyner_1988/ 200м-ийн дэлхийн дээд амжилт тогтоож буй үеийн бичлэг] {{DEFAULTSORT:Гриффит-Жойнер, Флоренс}} [[Ангилал:100 метрийн гүйлтийн олимпын аварга]] [[Ангилал:200 метрийн гүйлтийн олимпын аварга]] [[Ангилал:4х100 метрийн буухиа гүйлтийн олимпын аварга]] [[Ангилал:4х100 метрийн буухиа гүйлтийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:АНУ-ын 100 метрийн гүйгч]] [[Ангилал:АНУ-ын 200 метрийн гүйгч]] [[Ангилал:АНУ-ын 4х100 метрийн буухиа гүйгч]] [[Ангилал:АНУ-ын 4х400 метрийн буухиа гүйгч]] [[Ангилал:АНУ-ын олимпын аварга]] [[Ангилал:АНУ-ын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:1984 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1988 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1959 онд төрсөн]] [[Ангилал:1998 онд өнгөрсөн]] 942de0pwcjob7a0ws69wcgvv993fhgp 0 10975 859282 784680 2026-06-19T02:42:55Z Avirmed Batsaikhan 53733 859282 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн |conflict=Орос-Японы дайн |partof= |image=[[Файл:RUSSOJAPANESEWARIMAGE.jpg|300px]] |caption=Дээд талд: Оросын байлдааны хөлөг онгоц ''Паллада'' [[Порт-Артур]]ын орчимд довтолгоонд өртөж байгаа нь<br />Зүүнээс цагийн зүүний дагуу: Японы явган цэргүүд [[Ялу голын тулалдаан (1904)|Ялу голыг гаталж байна]], Оросын морин цэргүүд [[Мүгдэн]]д, Оросын байлдааны хөлөг онгоц ''Варяг'' ба буут хөлөг онгоц ''Кореец'' [[Чемульпогийн булан]]д, Оросын цэргүүд Порт-Артурт Японы амь үрэгдсэн цэргүүдийн дэргэд. |date=[[1904]] оны [[2 сарын 8]] – [[1905]] оны [[9 сарын 5]] |place=[[Манжуур]], [[Шар тэнгис]] |casus=[[Манжуур]], [[Солонгосын хойг]]т нөлөөгөө тогтоох өрсөлдөөн |territory= Солонгосын хойгт Японы хяналт тогтсон ба Өмнөд Сахалины арал, Өмнөд Манжуурын төмөр замыг Япон мэдэлдээ авсан |result=Хаант оросын бүрэн ялагдал ба [[Портсмутын гэрээ]] |combatant1=[[Файл:Flag of Russia (bordered).svg|20px|Оросын Хаант Улс]] [[Оросын Хаант Улс]] |combatant2=[[Файл:Flag_of_Japan_(bordered).svg|20px|]] [[Японы эзэнт гүрэн]] |commander1=[[Файл:Flag of Russia (bordered).svg|20px|Хаант Орос Улс]] [[II Николай|Эзэн хаан Николай II]]<br />[[Файл:Flag of Russia (bordered).svg|20px|Оросын Хаант Улс]] [[Алексей Куропаткин]]<br />[[Файл:Naval ensign of Russia.svg|20px|Оросын Хаант Улс]] [[Степан Макаров]]{{KIA}}<br />[[Файл:Naval ensign of Russia.svg|20px|Оросын Хаант Улс]] [[Зиновий Рожественский]] |commander2=[[Файл:Flag_of_Japan_(bordered).svg|20px|]] [[Эзэн Хаан Мэйжи]]<br />[[Файл:Flag_of_Japan_(bordered).svg|20px|]] [[Оояма Ивао]]<br />[[Файл:Naval_Ensign_of_Japan.svg|20px|]] [[Тоого Хэйхачиро]] |strength1= |strength2= |casualties1=31,458 алагдсан |casualties2=58,812 }} '''1904-1905 оны Орос-Японы дайн''' ({{lang-ja|日露戦争, にちろせんそう}}, [[Орос хэл|орос]]. ''Русско-японская война'') -[[Оросын Хаант Улс]], [[Японы эзэнт гүрэн|Японы эзэнт гүрний]] хооронд [[Манжуур]], [[Солонгос]], [[Шар тэнгис]]<nowiki/>т өөрийн эрх мэдлийг тогтоох ашиг сонирхолын зөрчилдөөнөөс үүсч 38 орныг хамарч, 1904 оны 2-р сарын 9-нд эхлээд–1905 оны 9-р сарын 5-нд дууссан [[дайн]] юм. [[Англи хэл]]ний зарим эх сурвалжид '''Манжуурын аян дайн''' гэж бичигдсэн байдаг. Дайны гол үйл ажиллагаа нь Өмнөд Манжуур, ялангуяа [[Ляодунгийн хойг]], [[Мүгдэн]]гийн орчим, мөн [[Солонгосын хойг]], Японы орчим, [[Шар тэнгис|Шар тэнгист]] явагдсан байна. Оросууд тэнгисийн цэрэг, худалдаа наймааны зорилгоо хангахын тулд [[Номхон далай]]д гарах, өвөл хөлддөггүй боомттой болохыг эртнээс хүссээр ирсэн юм. Тэдний Номхон далайд гарах гол гарц [[Владивосток]] нь зөвхөн зун л ашиглах боломжтой байсан бол [[Порт-Артур]] (өнөөгийн хятадын [[Далянь]] хот) өвөл хөлдөдгүй жил тойрон ашиглагддаг боомт байлаа. [[Япон-Манжийн нэгдүгээр дайн]]ы дараа 1903 оноос Оросын хаант улс, Японы эзэнт гүрний хоорондын яриа, хэлэлцээнүүд үр дүнд хүрээгүй байна. Япончууд өөрсдийн Солонгос дахь нөлөөгөө хадгалахын тулд дайныг сонгосон. Оросын тал ч дотоодод нь хэд хэдэн томоохон хэмжээний ажил хаялт, үймээн самуун гараад байсан тул дайн нь иргэдийнхээ Засгийн газрын эсрэг хандлагыг эх оронч үзэл рүү чиглүүлж чадна гэж үзэж байжээ.<ref>{{Cite book | last=Tolf | first=Robert W. | authorlink= | coauthors= | title=The Russian Rockefellers: the saga of the Nobel family and the Russian oil industry | date=1976 | publisher=Hoover Institution Press, Stanford University | location=Stanford, Calif. | isbn=978-0-8179-6581-5 | page=156}}</ref> Дэлхий дахины таамаглаагүй явдал болж, өсч өндийж буй Япончууд Оросын хүчний эсрэг дараалсан ялалтууд байгуулсан юм. Тэдгээр ялалт нь Зүүн Ази дахь хүчний харьцааг эрс өөрчилж, Японыг дэлхийн тавцанд их гүрнүүдтэй мөр зэрэгцэн алхах болсныг илтгэсэн явдал байлаа. Дайнд ялагдсан явдал нь Хаант Орос Улсын ялзарсан Засгийн газрын эсрэг өргөн олныг хамарсан тэмцэл өрнөхөд хүргэж, [[Оросын 1905 оны хувьсгал]] гарсан билээ. '''Орос'''. Оросын [[II Николай]] хаан дипломат болон цэргийн бэлтгэл хийж их зүйл амжуулжээ. Эзэн хаан II Николай хаанчлалын эхний хагаст Оросын гадаад бодлогод хамгийн түрүүнд Алс Дорнодын асуудал - "Азийн агуу хөтөлбөр" байсан: Ревел (өнөөгийн Таллин) хотод Германы эзэн хаан II Вильхельмтэй уулзах үеэр Зүүн Азид Оросын нөлөөг бэхжүүлэх нь түүний Засгийн газрын үүрэг гэж Оросын хаан нуулгүй хэлж байжээ. Үүнд: [[Австри]]<nowiki/>тай хийсэн хэлэлцээр, Германтай харилцаагаа сайжруулах нь Оросын ар талыг баттай хангаж өгсөн; Сибирийн замыг барьж, флотыг бэхжүүлэх нь түүнд материаллаг боломж олгосон байна. Мөн Оросын хаант Засгийн газрын удирдлагын хүрээнд Оросын том хүчнээс Япон эмээж шууд дайралт хийхээс татгалзана гэсэн итгэл бат оршиж байсан. '''Япон.''' 1868 онд Японы Мэйжийн сэргээн босголт шинэчлэлийн дараа улс орны эдийн засгийг томоохон хэмжээний шинэчлэл хийж 1890-ээд оны дунд үеэс Япон улс газар нутгаа тэлэх бодлого хэрэгжүүлсэн бөгөөд юуны түрүүнд газарзүйн хувьд ойрхон Солонгост санаархаж байв. Хятадын эсэргүүцэлтэй тулгарсан Япон "Хятад-Японы дайн"-аар (1894-1895) Хятадыг бут ниргэж [[Шимоносекийн гэрээ]] байгуулаад байсан үе юм. == Дайны явц == 1903 онд Солонгос, хятадын хил орчим дахь Оросын ойн концессын маргаан, Манжуурын өргөн уудам газар нутгийг оросууд эзэмших сонирхол Орос-Японы харилцааг эрс хурцатгасан юм. [[Алс Дорнод]] дахь Оросын цэргийн оролцоо сул байсан ч [[II Николай]] хаан буулт хийсэнгүй, учир нь Оросын хувьд нөхцөл байдал нь түүний бодлоор өвөл хөлдөдгүй тэнгисийн эрэг рүү нэвтрэх асуудал давамгайлж байв. 1904 оны 1-р сарын 27-ны (2-р сарын 9) шөнө албан ёсоор дайн зарлаагүй Порт-Артурын гадна талын зам дээр Японы усан цэргийн флот Оросын цэргийн флот руу гэнэтийн дайралт хийсэн нь Оросын Номхон далай дахь хамгийн хүчирхэг хөлөг онгоцуудыг устгаж улмаар 1904 оны 2-р сард Японы цэргүүд Солонгост саадгүй нэвтрэн буух боломжтой болжээ. 5-р сард Оросын цэргийн командлалын идэвхгүй байдлыг далимдуулан Япончууд Квантунгийн хойгт цэргээ буулгаж, Порт-Артурыг Оростой холбосон төмөр замыг эзлэв. Үүний дараа Порт-Артур <abbr>1904 оны 12-р сарын 20-нд цайз бууж өгөхөд оросын цэргийн хөлөг онгоцуудыг устгасан юм.</abbr> 1905 оны 2-р сард Япончууд [[Мүгдэнгийн ерөнхий тулалдаан]]<nowiki/>д оросууд ялагдан ухарч, 1905 оны 5-р сарын 14-д [[Цушимагийн тулалдаан]]<nowiki/>д Балтийн тэнгисээс Алс Дорнод руу [[Балтын тэнгис|Балтын тэнгисээс]] дэлхийг бараг тойрон далайгаар татаж ирсэн Оросын усан цэргийн эскадрил ялагдсан байна. 1905 оны 8-р сарын 23-нд (9-р сарын 5) [[Портсмутийн энх тайвны гэрээ]]<nowiki/>гээр Орос улс [[Сахалин]] арлын өмнөд хэсэг, Ляодун хойг, Өмнөд Манжуурын төмөр зам зэргийг Японд шилжүүлсэнээр энэхүү дайн дууссан юм. == Эшлэл == <references/> == Ном зүй == * Connaughton, R.M., ''The War of the Rising Sun and the Tumbling Bear—A Military History of the Russo-Japanese War 1904–5'', London, 1988, ISBN 0-415-00906-5. * Paine, S.C.M., ''The Sino-Japanese War of 1894–1895: Perceptions, Power, and Primacy'', 2003, ISBN 0-521-81714-5 * Corbett, Sir Julian. ''Maritime Operations In The Russo-Japanese War 1904–1905''. (1994) Originally classified, and in two volumnes, ISBN 1-55750-129-7. * Grant, R., Captain, D.S.O. ''Before Port Arthur In A Destroyer''. (The Personal Diary Of A Japanese Naval Officer – Translated from the Spanish Edition by Captain R. Grant, D.S.O. Rifle Brigade). John Murray, Albemarle St. W. (1907). * Hough, Richard A. ''The Fleet That Had To Die''. Ballantine Books. (1960). * Jukes, Geoffry. ''The Russo-Japanese War 1904–1905''. Osprey Essential Histories. (2002). ISBN 978-1-84176-446-7. * Kowner, Rotem. ''Historical Dictionary of the Russo-Japanese War''. Scarecrow (2006). ISBN 0-8108-4927-5. * Kowner, Rotem (ed.). ''The Impact of the Russo-Japanese War''. Routledge (2007). ISBN 0-415-36824-3. * [[Edmund Morris (writer)|Morris]], Edmund (2002). [[Theodore Rex|''Theodore Rex'']][http://books.google.com/books?id=mHWGAAAACAAJ&dq=theodore+rex]. New York: Random House. 10-ISBN 0-8129-6600-7; 13-ISBN 978-0-8129-6600-8 * [[Aleksei Novikov-Priboy|Novikov-Priboy, Aleksei]]. ''Tsushima''. (An account from a seaman aboard the [[Japanese battleship Iwami|Battleship ''Orel'']] (which was captured at Tsushima). London: George Allen & Unwin Ltd. (1936). * [[Ian Nish|Nish]], Ian Hill. ''The Origins of the Russo-Japanese War''. London: [[Longman]] (1985) 0-582-49114-2 * Okamoto, Shumpei. ''The Japanese Oligarchy and the Russo-Japanese War''. Columbia University Press (1970). * Pleshakov, Constantine. ''The Tsar's Last Armada: The Epic Voyage to the Battle of Tsushima'' (2002). ISBN 0-465-05792-6. . * Saaler, Sven und Inaba Chiharu (Hg.). ''Der Russisch-Japanische Krieg 1904/05 im Spiegel deutscher Bilderbogen'', Deutsches Institut für Japanstudien Tokyo, (2005). * Seager, Robert. ''Alfred Thayer Mahan: The Man And His Letters''. (1977) ISBN 0-87021-359-8. * Semenov, Vladimir, Capt. ''The Battle of Tsushima''. E.P. Dutton & Co. (1912). * Semenov, Vladimir, Capt. ''Rasplata (The Reckoning)''. John Murray, (1910). * Strachan, Hew. (2001). [http://books.google.com/books?id=zv8Zrrt6vqgC&dq=ernest+troubridge+russo-japanese+war&source=gbs_summary_s&cad=0 ''The First World War: To Arms.''] Oxford: [[Oxford University Press]]. 10-ISBN 0-19-926191-1; 13-ISBN 978-0-19-926191-8 * Tomitch, V. M. ''Warships of the Imperial Russian Navy''. Volume 1, Battleships. (1968). * Warner, Denis & Peggy. ''The Tide at Sunrise, A History of the Russo-Japanese War 1904–1905''. (1975). ISBN 0-7146-5256-3. == Цахим холбоос == {{commonscat|Russo-Japanese War}} * [http://www.russojapanesewar.com/ Russo-Japanese War research society] * Text of the Treaty of Portsmouth: http://www.lib.byu.edu/~rdh/wwi/1914m/portsmouth.html * Russian Navy history of war: http://rusnavy.com/history/hrn10-e.htm * Meeting of Frontiers (Library of Congress): [https://web.archive.org/web/20110615062508/http://frontiers.loc.gov/intldl/mtfhtml/mfpercep/rj_mod.html Russo-Japanese Relations in the Far East] * [http://www.csmonitor.com/2005/1230/p04s01-woap.html Treaty of Portsmouth now seen as global turning point] from the ''[[Christian Science Monitor]]'', by Robert Marquand, 30 December 2005 * [[:s:The New Student's Reference Work/Russo-Japanese War, The|The New Student's Reference Work/Russo-Japanese War]] * [http://montenegrina.net/pages/pages1/istorija/cg_od_20vij_do_1_svj_rata/crnogorci_u_rusko_japanskom_ratu.htm Montenegrins in the Russo-Japanese War (Montenegrin)] * Database of Russian Army Jewish soldiers injured, killed, or missing in action from the war: http://www.bfcollection.net/fast/rjmain.html [[Ангилал:Орос-Японы дайн| ]] [[Ангилал:20-р зууны Солонгосын түүх]] [[Ангилал:Мэйжийн эрин]] [[Ангилал:Азийн дайн]] [[Ангилал:20-р зууны дайн]] [[Ангилал:1904 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:1905 оны зөрчилдөөн]] oap42jrq23blq5w0804q5fzhxrr3630 0 11603 859330 736903 2026-06-19T06:53:32Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859330 wikitext text/x-wiki {{Short description|Төв Африк дахь улс}} {{Redirect|Руанда}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Руанда Улс | common_name = Руанда | native_name = {{nowrap|{{native name|rw|Repubulika y'u Rwanda}}<br />{{native name|fr|République du Rwanda}}<br />{{native name|sw|Jamhuri ya Rwanda}}}} | image_flag = Flag of Rwanda.svg | flag_type = [[Руандагийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of Rwanda.svg | symbol_type = [[Руандагийн төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = "Ubumwe, Umurimo, Gukunda Igihugu" <br />(Франц: "Unité, Travail, Patriotisme")<br />(Свахили: "Umoja, Kazi, Uzalendo")<br />(Монгол: "Эв нэгдэл, ажил хөдөлмөр, эх оронч үзэл") | national_anthem = "{{lang|rw|[[Руандагийн төрийн дуулал|Rwanda Nziza]]|italic=no}}"<br />({{Lang-mn|"Үзэсгэлэнт Руанда"}})<br /><div style="position: relative; top:0.2em;">{{center|[[File:Hymne National du Rwanda.ogg]]}}</div> | image_map = Location Rwanda AU Africa.svg | alt_map = | map_caption = {{map caption |countryprefix= |location_color=хар |region=Африк |region_color=хар саарал |subregion=[[Африкийн Холбоо]] |subregion_color=цайвар цэнхэр}} | image_map2 = | capital = [[Кигали]] | coordinates = {{Coord|1|56|38|S|30|3|34|E|type:city_region:RW-01|display=inline}} | largest_city = Кигали | official_languages = {{unbulleted list |[[Киняруанда хэл]] | <!--PLEASE DO NOT REMOVE FRENCH WITHOUT DISCUSSION ON THE TALK PAGE--> |[[Франц хэл]] |[[Англи хэл]] |[[Свахили хэл]]}} | ethnic_groups = {{ublist |99% [[Баньяруанда]]|—85% [[Хуту]] |—14% [[Тутси ястан|Тутси]] |—1% [[Тва үндэстэн|Тва]]|1% Бусад<ref name="UN">{{cite web |title=Rwanda: A Brief History of the Country |url=http://www.un.org/en/preventgenocide/rwanda/education/rwandagenocide.shtml |website=United Nations |access-date=4 April 2018 |archive-date=24 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180224221744/http://www.un.org/en/preventgenocide/rwanda/education/rwandagenocide.shtml |url-status=live}}</ref> }} | ethnic_groups_year = | demonym = {{hlist|Руандачууд‎}} | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[бүгд найрамдах улс]] ([[тоталитар дарангуйлал]])<ref name="Thomson2018">{{cite book |last1=Thomson |first1=Susan |date=1 January 2018 |title=[[Rwanda: From Genocide to Precarious Peace]] |publisher=[[Yale University Press]] |pages=[https://books.google.com/books?id=Wb1TDwAAQBAJ&pg=PA189 189]– |isbn=978-0-300-19739-6 |oclc=1002129858}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Matfess |first1=Hilary |title=Rwanda and Ethiopia: Developmental Authoritarianism and the New Politics of African Strong Men |journal=African Studies Review |date=2015 |volume=58 |issue=2 |pages=181–204 |doi=10.1017/asr.2015.43 |s2cid=143013060|doi-access=free }}</ref> <ref>{{cite news |last=Harding|first=Andrew|date=18 November 2020 |title=[[The loyalty oath keeping Rwandans abroad in check]]|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-54801979|work=BBC News |location=18 November 2020|access-date=18 November 2020}} </ref> | leader_title1 = [[Руандагийн ерөнхийлөгчийн жагсаалт|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Поль Кагаме]] | leader_title2 = [[Руандагийн ерөнхий сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Эдуар Нгиренте]] | legislature = [[Руандагийн Парламент|Парламент]] | upper_house = [[Сенат (Руанда)|Сенат]] | lower_house = {{nowrap|[[Төлөөлөгчдийн танхим (Руанда)|Төлөөлөгчдийн танхим]]}} | sovereignty_type = [[Руандагийн түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Руандагийн хаант улс]] | established_date1 = 15-р зуун | established_event2 = [[Германы Зүүн Африк]]ийн нэг хэсэг | established_date2 = 1897–1916 | established_event3 = [[Руанда-Бурунди]]йн нэг хэсэг | established_date3 = 1916–1962 | established_event4 = [[Руандагийн хувьсгал]] | established_date4 = 1959–1961 | established_event5 = Бүгд найрамдах засаглал | established_date5 = 7 сарын 1, 1961 | established_event6 = [[Бельги]]эс тусгаар тогтнов | established_date6 = 7 сарын 1, 1962 | established_event7 = [[НҮБ]]-д элсэв | established_date7 = 9 сарын 18, 1962 | established_event8 = [[Руандагийн Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date8 = 5 сарын 26, 2003 | area_km2 = 26,338 | area_rank = 144 <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = 10,169 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 5.3 | population_estimate = 13,400,541<ref>{{Cite CIA World Factbook |country=Rwanda |access-date=22 June 2023 |year=2023}}</ref> | population_estimate_year = 2023 | population_estimate_rank = 76 | population_density_km2 = 470 | population_density_sq_mi = 1,217 | population_density_rank = 22 | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP = {{increase}} $41.5 тэрбум <ref name="IMFWEORW">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/RWA |title=World Economic Outlook Database, April 2023 |date=April 2023 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=April 11, 2023 |archive-date=30 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230530111609/https://www.imf.org/external/datamapper/profile/RWA |url-status=live }}</ref> | GDP_PPP_rank = 139 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $3,099<ref name="IMFWEORW"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 165 | GDP_nominal = {{increase}} $13.150 тэрбум<ref name="IMFWEORW"/> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 129 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $970<ref name="IMFWEORW"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 167 | Gini = 43.7 <!--number only--> | Gini_year = 2016 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = {{sfn|World Bank (XII)}} | Gini_rank = | HDI = 0.534 <!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |title=Human Development Report 2021/2022 |language=en |publisher=[[United Nations Development Programme]] |date=8 September 2022 |access-date=8 September 2022 |archive-date=8 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908114232/http://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |url-status=live }}</ref> | HDI_rank = 165 | currency = [[Руанда франк]] | currency_code = RWF | time_zone = [[Төв Африкийн Цаг|ТАЦ]] | utc_offset = +2 | drives_on = баруун | calling_code = [[+250]] | cctld = [[.rw]] | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |93.8% [[Христийн шашин|Христ]] |3.0% [[Шашин шүтэхгүй байдал|Шашингүй]] |2.2% [[Руанда дахь ислам|Ислам]] |1.0% Бусад<ref>{{Cite web |url=http://globalreligiousfutures.org/countries/rwanda#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2020&region_name=All+Countries&restrictions_year=2016 |title=Religions in Rwanda &#124; PEW-GRF |website=globalreligiousfutures.org |access-date=23 May 2021 |archive-date=23 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523001751/http://globalreligiousfutures.org/countries/rwanda#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2020&region_name=All+Countries&restrictions_year=2016 |url-status=live }}</ref>}} }} '''Руандагийн Бүгд Найрамдах Улс''' ({{lang-fr|Rwanda}}) нь [[Дорнод Африк|дорнод]] болон [[Төв Африк|төв]] [[Африк]]т [[Их нууруудын бүс]]т, [[Уганда]], [[Бурунди]], [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго Улс]] болон [[Танзани]] улсуудтай хиллэн орших, [[Далайд гарцгүй улс|далайд гарцгүй]] жижигхэн орон юм. Африк тивийн өндөр нягтшилтай орнуудын нэг болох тус улсын 10.1 сая орчим хүн амын ихэнх нь [[газар тариалан]]гаар амь зуулгаа залгуулдаг. Руандагийн газар нутаг нь дов толгод ихтэй учраас "Мянган толгодын орон" ({{lang-fr|Pays des Mille Collines}}; {{lang-rw|Igihugu cy'Imisozi Igihumbi}}) ч гэж нэрлэгддэг. Руанда улсад [[Руандагийн геноцид|1994 онд гарсан геноцидын]] үеэр 800,000-аас нэг сая хүн алагдаж, дэлхийн олон нийтийн анхаарлыг татаж байв<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/1288230.stm Rwanda: How the genocide happened], [[BBC]], April 1, 2004, which gives an estimate of 800,000, and [https://web.archive.org/web/20120115022502/http://www.un.org/ecosocdev/geninfo/afrec/subjindx/121rwan.htm OAU sets inquiry into Rwanda genocide], Africa Recovery, Vol. 12 1#1 (August 1998), page 4, which estimates the number at between 500,000 and 1,000,000.</ref> [[2008]] онд Руанда нь хууль тогтоох байгууллагын гишүүдийн талаас илүүг нь эмэгтэйчүүд эзлэх болсон дэлхийн анхны улс болжээ<ref>Siuberski, Philippe. "[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/10/26/AR2008102602197.html]</ref>. == Эшлэл == <references/> {{Африк}} {{Хөтлөгч мөр Африкийн Холбоо}} {{Хөтлөгч мөр Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл}} {{Хөтлөгч мөр Дорнод Африкийн нийгэмлэг}} [[Ангилал:Руанда| ]] [[Ангилал:Африкийн орон]] [[Ангилал:Буурай хөгжилтэй орон]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] maqc7e8y0bh4czuutn07g4qcmde0d3s 0 11936 859247 846027 2026-06-19T00:36:21Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859247 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин |name = Архуст сум |native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠠᠷᠤᠬᠤᠰᠤᠲᠤ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} |native_name_lang = mn |settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] |nickname = |motto = |image_skyline = File:Arkhust, Mongolia - panoramio (12).jpg |imagesize = |image_caption = Архуст дахь монгол морь ба тэрэг |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = |blank_emblem_size = |image_map = Tov Arhust sum map.PNG |mapsize = |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |pushpin_map = |pushpin_label_position = |subdivision_type = Улс |subdivision_name = {{flag|Монгол}} |subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] |subdivision_name1 = {{flagicon image|Tov aymag flag.svg}} [[Төв аймаг|Төв]] |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |seat_type = |seat = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |established_title = |established_date = |area_magnitude = |unit_pref =<!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 829 |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |population_as_of = 2022 |population_footnotes = |population_note = |population_total = {{decrease}} 1,313 |population_density_km2 = auto |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_mi2 = |timezone = UTC + 8 |utc_offset = +8 |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |elevation_ft = |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_code = |website = |footnotes = }} '''Архуст сум''' нь [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] сум юм. == Түүх == БНМАУ-ын АИХ-ын Тэргүүлэгчидийн   1959 оны 129-р зарлигийг үндэслэн Төв аймгийн Хөдөлмөрчдийн Депутатуудын Гүйцэтгэх Захиргаа МАХН-ын Хорооны 1959 оны 4-р сарын 16-ны өдрийн 40/13-р тогтоол  гарч засаг захиргааны өөрчлөлт дахин хийгдэх үед Архустын  сангийн аж ахуйг  түшиглэн Архуст сумыг байгуулсан түүхтэй. Энэ хугацаанд тус сум 1969 онд татан буугдаж  Эрдэнэ сумтай нийлсэн. 1976 оноос Архуст Хороо Захиргааг, 1981 оноос Архуст сумыг дахин байгуулж 1999 онд 40 жилийн ойгоо тэмдэглэж анааг хүртэл үйл ажиллагаа явуулж 50 жилийн ойн босгон дээр  ирээд байна. Тус сум Монгол орны ой хээрийн бүсээс тал хээрт шилжих завсарын бүсэд оршдог. 82728 га нутаг дэвсгэртэй, Улаанбаатар хотоос 108 км,Аймгийн төвөөс 117км зайтай оршдог бөгөөд өөрийн аймгийн Эрдэнэ, Баяндэлгэр, Баянжаргалан, Баян сумуудтай хилэлдэг, эх газрын эрс тэс уур амьсгалтай, далайн түвшингээс дээш 1400-аас дээш метрт өргөгдсөн жилд унах хур тундасны хэмжээ 200-231 мм , зарим үед 150 мм –ээс ч бага хур тундас унадаг. Манай сумын нутагт  Аргаль угалз, Чоно, Туулай,Тарвага,Зурам, Үнэг , Хярс,Дорго,Хүрэн,Мануул, Цагаан зээр, зэрэг ан амьтдаас гадна Галуу, Нугас,Хун, Тогоруу, Ангир, Идлэг шонхор,Бүргэд, Тас, Сар,Элээ зэрэг төрөл зүйлийн шувуудтай. Ургамлын төрөл зүйлээс агь, ганга, тарваган шийр, зээргэнэ, гэшүүнэ, монгол цай, нохойн хошуу,лидэр, лууль , царван, ерхөг, согоовор , хиаг, хялгана, бутуул, мангир, шувууны хөл, дэрс зэрэг олон зүйлийн ургамал ургана. Тус сум 1971 онд Төвийн эрчим хүчний нэгдсэн сүлжээнд холбогдсон, 1978 оноос Улаанбаатар- Багахангай –Багануурын төмөр зам тавигдаж нутаг дэвсгэр дээгүүр 29 км үргэлжилдэг. Улаанбаатар-Багануурын засмал замаас 28км зайтай оршдог. Засаг захиргааны хувьд  Ноёншандын  1-р баг, Нарстын 2-р баг гэсэн хоёр багийн зохион байгуулалттай. Манай сум 2008 оны жилийн эцсийн байдлаар 394 өрх 1339 хүн амтай 682 эрэгтэй 657 эмэгтэй , 0-16 насны 426 хүүхэд, 60-аас дээш насны өндөр настан 93 байна. 2008 оны жилийн эцсийн байдлаар 59131 мал тоологдсоноос  тэмээ 12, адуу 3722, үхэр 2429 , хонь  30088,  ямаа  22870 байна. К. Даваасамбуу, Д. Ганбаатар,  О. Ганхуяг,  Ё.Пүрэвдорж, Д. Дамиран,  П. Жигжидсүрэн,  Д.Баттогтох,  П.Энхтайван,  Х. Марат,  Р. Гандорж,  Ч.Пүрэвжал  нарын 11 мянгат малчинтай боллоо. Сумын эдийн засгийн гол үнлэс нь мал аж ахуй бөгөөд дэд бүтэц сайн хөгжсөн тул 2009 оноос газар тариалан сайн хөгжих үндэслэл тавигдсан /газар тариалангийн 12827 га талбай бүгд эзэнтэй болсон/ гэж үзэж байна. Сумын төвд ЕБ-ын 9 жилийн дунд сургууль , Хүн эмнэлэг, Соёлын төв, Хүүхдийн цэцэрлэг зэрэг нийгмитйн салбаруудаас гадна Цахилгаан холбооны салбар, үүрэн телефоны G – Мобель , Мобикомын станцууд ажиллаж байна. Мөн мал эмнэлэг, үржлын ажил эрхэлдэг Нар-Уст, Хөдөө –бүрд , худалдаа үйлчилгээний Оньс-Үүд ХХК-ууд болон ХААН,Монгол Шуудан банкнуудын тооцооны төвүүд иргэд болон төсвийн байгууллагуудад үйлчилж байна. Сумын нутаг дэвсгэрт хүрэн нүүрс, өнгөт металл, барилгын шавар, хөнгөн дүүргэгчийн  түүхий эд –алевералилт,цагаан тугалганы нөөцтэй. Өиөөдрийн байдлаар Ноён шандын Алеворалитыг ордыг түшиглэн Мон дулаан треид ХХК  хоногт 60 шоо м хөнгөн дүүргэгч үйлдвэрлэх хүчин чадалтай үйлдвэрийг 2008 онд ашиглалтанд  2009 оноос олдворлолт хийхээр  болоод байна. Мөн Богдын Алт,Алагтай Цэцэн, ХХК-ууд Боголын хошуу, Арбогол Алтны үндсэн ордны хайгуул хийхээр оруулдж үйлдвэрлэлээ байгуулах ажилд орхоор болж байна. Манай суманд өрхийн жижиг үйлдвэрлэл эрчимтэй хөгжих эхлэл бий болж  байна.  Тухайлбал  Буриад гутал үйлдвэрлэлдэг 20-иод өрх, Уралдааны эмээл хийдэг 4 өрх, эсгий үйлдвэрлэх 8 өрх ажиллаж 2007 онд 11390 уртааш метр, 2008 онд 18500 уртааш метр эсгий үйлдвэрлэв. {| class="wikitable" |+ Оршин суугчын тоон өөрчлөлт (жилийн эцсийн дүнгээр)<ref>Төв аймгийн Статистикийн хэлтэс. {{Webarchiv|url=http://web.nso.mn/portal/indexc.php?v=19&m=24&s=1&id=177 |wayback=20121215051010 |text=Жил жилийн танилцуулга |archiv-bot=2023-09-30 02:45:44 InternetArchiveBot }}</ref> |- ! | 2002 ! | 2003 ! | 2004 ! | 2005 ! | 2006 ! {{highlight1}} | 2007 ! {{highlight1}} | 2008 ! {{highlight1}} | 2009 ! {{highlight1}} | 2010 ! {{highlight1}} | 2011 |- | {{decrease}}1,984 || 1,881 || 1,778 || 1,563 || 1,423 || 1,371 || 1,339 || {{decrease}}1,336 || {{decrease}}1,258 || {{decrease}}1,236 |- |} == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20121103201355/http://arkhust.tuv.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=10:2009-05-25-06-59-13&catid=1:2009-05-20-11-37-53&Itemid=2 Төв аймгийн Архуст сумын товч танилцуулга] {{Хөтлөгч мөр Төвийн сумууд}} [[Ангилал:Архуст сум| ]] [[Ангилал:Монголын сум]] [[Ангилал:Төв аймгийн сум]] 2p9flol7z1qft4vog4z9zpchat8dhk5 0 12348 859238 827591 2026-06-18T23:40:17Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859238 wikitext text/x-wiki {{short description|Оросын Сочи дахь спортын арга хэмжээ}} {{Инфобокс Олимпын наадам|2014|Өвлийн|Олимп| |image = Sochi 2014 (Emblem).svg |image_size = 250 |alt = Сочи 2014 оны Олимпын албан ёсны бэлгэ тэмдэг |caption = 2014 оны Өвлийн Олимпын бэлгэ тэмдэг |host_city = [[Сочи]], Орос |motto = ''Дулаан. Сэрүүн. Чиний.''<br />({{langx|ru|Жаркие. Зимние. Твои.}}) |nations = 88 |events = 7 спортын төрөлд 98 |athletes = 2,747 (1,644 эрэгтэй, 1,103 эмэгтэй) |opening = 2 сарын 7, 2014 |closing = 2 сарын 23, 2014 |opened_by = [[Оросын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] [[Владимир Путин]] |cauldron = {{ubl|[[Ирина Роднина]]|[[Владислав Третьяк]]}} |stadium = [[Фишт олимпын цэнгэлдэх хүрээлэн]] |winter_prev = [[2010 оны Өвлийн Олимп|Ванкувер 2010]] |winter_next = [[2018 оны Өвлийн Олимп|Пёнчан 2018]] |summer_prev = [[2012 оны Зуны Олимп|Лондон 2012]] |summer_next = [[2016 оны Зуны Олимп|Рио 2016]] }} '''Сочийн олимп''', '''2014 оны өвлийн олимп''', '''Сочи-2014''' — [[өвлийн олимп]]ын 22-р удаагийн наадам бөгөөд [[Орос]] улсын [[Сочи]] хотноо [[2014]] оны [[2 сарын 7]]-наас [[2 сарын 23]]-нд явагдсан. [[2007]] онд ОУОХ-ны 119-р их хурлын явцад Сочи 2014 оны олимп явагдах газраар сонгогдсон юм. [[1980]] оны [[Москвагийн олимп]]оос хойш [[ЗХУ]]-аас залгамж Орос улсад олимп дахин явагдсан тохиолдол болов. Олимпод 88 улс орны 2873 тамирчин 15 спортын 98 тэмцээн уралдаанаар өрсөлдөв. Үүнээс 12 тэмцээн шинээр нэмэгджээ. Олимпын хотхон [[Хар тэнгис]]ийн эрэгт байрласан ба гол талбар [[Фишт]] цэнгэлдэх хүрээлэн байв. Цастай спортын төрлүүд нь [[Краясная Поляна]] цогцолборт явагдсан. Олимп зохион явуулахад 49 тэрбум ам.доллар зарцуулсанаар [[Бээжингийн олимп]]ыг давж хамгийн их төсөвт олимп болсон. 26 улс орон медаль хүртсэнээс [[Орос]] улсын баг 13 алтан медаль хүртэн багийн дүнгээр тэргүүлсэн. == Наадмын тов == [[Зураг:RIAN_archive_159366_Sochi_residents_celebrate_IOC's_decision_to_hold_2014_Winter_Olympics_in_Sochi.jpg|thumb|200px|Сочи зохион байгуулах газраар сонгогдсон баярын цуглаан]] Долоон жилийн урьд 2007 оны 7 сарын 4-нд [[Гватемал]]ын [[Гватемал хот]]од болсон ОУОХ-ны 119-р чуулганаар сонгожээ. Эцсийн даваанд Пёнчангийг [[Сочи]] давжээ. Орост [[Москвагийн олимп]]ыг ([[ЗХУ]] байхад болсон) эс тооцвол анх удаа олимп болох гэж байгаа нь энэ юм. {| class=wikitable |- bgcolor="#efefef" ! colspan="6" | 2014 оны өвлийн олимпыг зохион<br>байгуулах хотыг сонгох санал хураалт |- bgcolor="#efefef" | '''Газар''' | '''ОУОХ-ны гишүүн''' | bgcolor="silver" |'''1-р шат''' | bgcolor="silver" |'''2-р шат''' |- | [[Сочи]] | {{RUS}} | 34 | '''51''' |- | [[Пёнчан]] | {{KOR}} | '''36''' | 47 |- | [[Зальцбург]] | {{AUT}} | 25 | - |- |} == Зардал, санхүү == Анх Сочийн олимп 12 тэрбум [[америк доллар|ам.долларын]] төсөвтэй байсан ба 2013 оны байдлаар 51 сая хүрэх төлөвтэй болсон. Өмнөх [[Ванкуверын олимп]] 8 тэрбум ам.долларын төсөвтэй байснаас хэд дахин их болжээ. Төсөв өндөр болоход Сочийн авто зам, төмөр зам, цахилгаан станц зэрэг дэд бүтцийн байгуулалтын зардал голлон нөлөөлсөн. 2014 оны эцсийн тооцоогоор 1524 тэрбум [[рубль]] (49 тэрбум ам доллар) хүрсэн нь [[Бээжингийн олимп]]ын зардал 44 тэрбум ам.долларыг давж хамгийн өртөг өндөр олимп болгожээ. {| class="wikitable" |'''Зардал''' |''<small>сая рубль</small>'' |''<small>сая ам.доллар</small>'' |- |<small>(а) Олимп зохиогдох газар</small> |<small>221,592</small> |<small>7,197</small> |- |''<small>Далайн эргийн хэсэг (гол цэнгэлдэх хүрээлэн, мөсний ордон)</small>'' |''<small>96,366</small>'' |''<small>3,130</small>'' |- |''<small>Уулын хэсэг (цанын уулын цогцолбор)</small>'' |''<small>125,226</small>'' |''<small>4,067</small>'' |- |<small>(б) Туслах дэд бүтэц (эрчим хүч, шугам сүлжээ)</small> |<small>85,370</small> |<small>2,773</small> |- |<small>(в) Үйл ажиллагааны зардал (тоног төхөөрөмж, тээвэр)</small> |<small>24,135</small> |<small>784</small> |- |<small>(г) Цанын болон жуулчны бааз</small> |<small>189,937</small> |<small>6,169</small> |- |<small>(д) Бусад төсөл (төмөр зам, авто зам, зочид буудал г.м)</small> |<small>1,003,411</small> |<small>32,589</small> |- |} == Тэмцээний газар == [[Файл:Sochi Olympic park.png|thumb|200px|Спортын барилга байгууламжийн байршил]] === Сочийн олимпын хүрээлэн (далайн эрэг) === * Олимпын «[[Фишт]]» цэнгэлдэх хүрээлэн – нээлт, хаалтын ёслолын газар. 40,000 хүн үзнэ<ref>[https://web.archive.org/web/20100908062257/http://sochi2014.com/en/objects/sea/central_stadium/ «Fisht» Olympic Stadium] Sochi 2014; 31 December 2010</ref> * «[[Большой]]» (Их) мөсөн ордон – хоккейн шигшээ тоглолтын газар. 12,000 хүний багтаамжтай * «[[Шайба]]» (Шайб) ордон – хоккейн тэмцээн явагдана. 7,000 хүн сууна * «[[Адлер-Арена]]» – тэшүүрт уралдааны төв. 8,000 суудалтай * Өвлийн спортын «[[«Айсберг]]» (Мөсөн уул) ордон – уран гулгалт, шорт-трекийн тэмцээн болно. 12,000 үзэгч орно * «Ледяной куб» (Мөсөн куб) – кёрлинг тоглох газар. 3,000 хүний багтаамжтай * Олимпын төв хотхон – олон хүн байрлах хороолол * Телевиз, хэвлэл мэдээллийн ажлын зориулалтат газар [[Файл:Krasnaya Polyana 08.jpg|thumb|200px|Красная Поляна уулын хэсэг]] === Красная Поляна (уулын хэсэг) === * «Лаура» – цана, биатлоны тэмцээн болох газар * «Роза Хутор Экстрим» – фристайл, сноубоард * «Роза Хутор Альп» – уулын цана * «Санки гулгалтын төв» – бобслей, царга, скелетон == Сурталчилгаа == === Бэлгэ тэмдэг === [[Зураг:Stamps_of_Russia_2012_No_1559-61_Mascots_2014_Winter_Olympics.jpg|thumb|200px|Бэлгэ амьтан]] Олимпын бэлгэ тэмдэг 2009 онд танилцуулагдсан. Бэлгэ тэмдэг "Sochi", ".ru" "2014", олимпын таван цагираг дүрслэгдсэн. Хэвтээ хэлбэрт цэнхэр өнгөөр бичигджээ. Уриа үг ''Дулаан. Сэрүүн. Та.'' (Жаркие. Зимние. Твои.) гэсэн утгаар 2012 онд танилцуулагдсан. === Бэлгэ амьтан === Сочийн олимпын бэлгэ амьтан олимпын түүхэнд анх удаа нийтийн санал асуулгаар тодорсон. Тунаж үлдэж үлдсэн 10 амьтнаас 2011 онд албан ёсоор олимпын бэлгэдэл болон цагаан баавгай, цасны чандага, цасны ирвэс гурван амьтан нэрлэгджээ. === Бусад === Олимпын сурталчилгаанд зориулж шуудангийн марк, зоос, видео тоглоом зэрэг гаргасан. == Наадам == === Буухиа бамбар === [[File:Opening of XXII Winter Olympic Games (2338-13).jpg|thumb|Фишт цэнгэлдэх хүрээлэнд олимпын бамбар бадамлан асав]] 2013 оны 9 сарын 29-нд Олимпын бамбар [[Грек]]ийн Олимп уулнаа асч Орост ирээд Оросын 83 хотоор буухиалан аялж 2014 оны 2 сарын 7-нд Сочид ирсэн. Энэ хугацаанд бамбар дорнод зүгт [[Чукоткын хойг]], өрнө зүгт [[Калининград]] хүрч, 60,000 километр газар буухиалан аялсан бөгөөд олимпын түүхэн дэх хамгийн урт аялал болжээ. === Нээлт === 2014 оны 2 сарын 7-нд өвлийн олимпын 22-р наадмын нээлт Сочийн [[Фишт]] цэнгэлдэх хүрээлэнд нээлтийн ёслол болов. Нээлтийн ёслолд Оросын түүх, урлаг, балет, сонгодог хөгжим, хувьсгал, Зөвлөлтийн үеийг харуулсан урлагийн тоглолт явагджээ. Олимпын бамбарыг [[Мария Юрьевна Шарапова|Мария Шарапова]] теннисчин цэнгэлдэх хүрээлэнд залж оруулсан бөгөөд [[Елена Исинбаева]] хөнгөн атлетикч, [[Александр Карелин]] бөх, [[Алина Кабаева]] гимнастикч, [[Ирина Роднина]] уран гулгагч нар дамжуулан залсаар төгсгөлд нь [[Владислав Третьяк]] хоккейчин цэнгэлдэхийн гол тогоонд бамбарыг асаажээ. === Оролцоо === Анх 82 орон оролцох маягтай байсан бол яг тэмцээн болоход 88 орон орсон. Эдгээрээс [[Доминик]], [[Зүүн Тимор]], [[Мальта]], [[Парагвай]], [[Того]], [[Тонга]], [[Зимбабве]] долоо анх удаа өвлийн олимпод оролцжээ. Орос (232), Америк (230), Канад (222), Швейцар (168), Герман (153) багууд хамгийн олон тамирчинтай оролцов. [[Зураг:2014 Winter Olympics Participants.png|thumb|center|600px|'''2004 оны Сочийн өвлийн олимпод орсон улс орнууд:''' {{legend|#00A2E8|Анх удаа өвлийн олимпод}} {{legend|#1CB34B|Анхны бус удаа}}]] ==== Монгол улс ==== *[[Монгол улс Сочийн олимпод]] == Медалийн хүснэгт == Медалийн чанараар тэргүүлсэн улс орныг хүснэгтэд харуулав. Зохион явуулагч орныг ягаанаар дэвсгэрлэжээ. {| {{Медальт орны хүснэгт|нэр-өргөн=175px}} |- style="background:#ccf;" | 1 || align=left | {{RUS}} || 13|| 11 || 9 || 33 |- | 2 || align=left | {{NOR}} || 11 || 5 || 10 || 26 |- | 3 || align=left | {{CAN}} || 10 || 10 || 5 || 25 |- | 4 || align=left | {{USA}} || 9 || 7 || 12 || 28 |- | 5 || align=left | {{NED}} || 8 || 7 || 9 || 24 |- | 6 || align=left | {{GER}} || 8 || 6 || 5 || 19 |- | 7 || align=left | {{SUI}} || 6 || 3 || 2 || 11 |- | 8 || align=left | {{BLR}} || 5 || 0 || 1 || 6 |- | 9 || align=left | {{AUT}} || 4 || 8 || 5 || 17 |- | 10 || align=left | {{FRA}} || 4 || 4 || 7 || 15 |- | 11–26 || align=left | ''бусад баг'' || 21 || 36 || 34 || 91 |- class="sortbottom" !colspan=2| Нийлбэр || 99 || 97 || 99 || 295 |}</onlyinclude> == Зүүлт, тайлбар == {{лавлах холбоос|2}} == Гадны холбоос == * [http://sochi2014.com Албан ёсны сайт] * [http://www.olympic.org/uk/games/sochi/index_uk.asp ОУОХ-ны сайт дахь Сочийн олимпын хуудас] * [https://web.archive.org/web/20090603224320/http://www.sochicity2014.info/ Сочи Сити 2014 — 2014 оны Сочийн олимпын бэлтгэлийн портал сайт] {{commonscat|2014 Winter Olympics}} {{Олимп}} [[Ангилал:2014 оны өвлийн олимп| ]] [[Ангилал:2014 оны спорт]] [[Ангилал:Сочийн спортын арга хэмжээ|өвлийн олимп #2014]] h1q830jz86w3637wq43plhi37wulxzn 0 14252 859245 784301 2026-06-19T00:26:40Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859245 wikitext text/x-wiki [[Файл:Angela Merkel Juli 2010 - 3zu4.jpg|thumb|200px|Герман улсын анхны эмэгтэй Холбооны Канцлер Ангела Меркель. /2005-2021/]] '''Ангела Доратиа Меркель''' ({{lang-de|Angela Dorothea Merkel}}) [[1954 он|1954]] оны [[7 сарын 17]]-нд [[Герман]]ы [[Хамбург]] хотод төржээ. Нөхөрт гарахаас өмнө Каснер овогтой байсан. Тэрээр Германы алдартай [[улс төрч]] эмэгтэйчүүдийн нэг бөгөөд [[2005 он|2005]] оны [[11 сарын 22|11 дүгээр сарын 22]]-ноос тус улсын анхны эмэгтэй Холбооны Канцлераар (ерөнхий сайд) ажиллаж байгаад 16 жилийн дараа 2021 оны 9 дүгээр сард албан ажлаа хүлээлгэж өгсөн. Мөн тэрээр германы томоохон улс төрийн нам болох Германы Христийн Ардчилсан Холбооны [[ГХАХ]] даргаар 2000 оноос хойш ажиллаж байгаа юм. Хатагтай Меркель 1990-1994 оны хооронд [[Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улс]]<nowiki/>ын Хүүхэд, эмэгтэйчүүд, залуучууд, өндөр настан, гэр бүлийн яамны сайдаар, 1994-1998 он хооронд Байгаль Орчны сайдаар, 1998-2000 онд ГХАХ-ны ерөнхий нарийн бичгийн даргаар тус тус ажиллаж байсан байна. [[Форбс (сэтгүүл)|Форбс]] сэтгүүлд Ангела Меркелийг сүүлийн 4 жил дэх дэлхийн хамгийн алдартай, нэр нөлөө бүхий эмэгтэйгээр тодруулсан байна. <ref>{{Cite web |url=http://www.forbes.com/2009/08/18/worlds-most-powerful-women-forbes-woman-power-women-09-angela-merkel_land.html?partner=links |title=Forbes-Meldung |access-date=2012-09-18 |archive-date=2012-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121028125533/http://www.forbes.com/2009/08/18/worlds-most-powerful-women-forbes-woman-power-women-09-angela-merkel_land.html?partner=links |url-status=dead }}</ref> == Намтар == === Бага нас (1954–1960) === Ангела Меркель нь 1954 оны 7 дугаар сарын 17-нд Хамбург хотноо польш гаралтай Хорст Каснер, Хэрлинд Каснер нарын ууган хүүхэд болон мэндэлжээ. Түүний эцэг Хорст нь Хамбургийн их сургуулийн шашин судлалын ангийг төгссөн бөгөөд эхнэр Херлинд нь [[Латин хэл|латин]] болон [[англи хэл]]ний [[багш]] байсан байна. 1954 онд буюу охиноо төрснөөс хойш хэдхэн долоо хоногийн дараа Каснерийн гэр бүл Хамбургийг орхин тухайн үеийн [[Зүүн Герман|Ардчилсан Герман]] /Зүүн Герман/ улсыг зорьсон байна. Эцэг Каснер нь одоогийн Перлебергийн ойролцоох жижиг тосгоны протестант сүмд пастераар ажиллах болсон бөгөөд тэндээ гэр бүлийн хамт суурьшжээ. Гэвч удалгүй гурван жилийн дараа буюу 1957 онд тэдний гэр бүл Темплин уруу нүүж, тэнд Ангелагийн 2 дүү болох Маркус Каснер (07.07.1957), Ирене Каснер (19.08.1964) нар мэндэлсэн байна. Хорст Каснер нь зүгээр ч нэг тосгоны пастер байгаагүй бөгөөд тэрээр Берлин-Бранденбург мужийн протестант сүмын гол хэсэг болох Пасторуудын сургуулийн эрхлэгчээр олон жил ажиллаж байсан улс төр нийгмийн идэвхтэн байсан юм. 1961 онд тэрээр Темплин хотын политехникийн дунд сургуулийн 1 дүгээр ангид орж суралцсан байна. Түүний сургууль дахь эрдэм шинжилгээний ололт амжилт, ялангуяа математикт онцгой байжээ. 1973 онд тэрээр ахлах сургуулийн төгсөх шалгалтыг маш сайн оноотойгоор өгчээ. 1973 онд [[Лайпциг]] хот руу нүүж Лайпцигийн Их сургуулийн физикийн ангид орж суралцсан байна. Их сургуульд сур байхдаа 1974 онд анхны нөхөр Фогтландын оюутан Ульрих Меркелтэй танилцаад Темплин хотын сүмд 1977 оны [[9 сарын 3|9 дүгээр сарын 3]]-нд гэрлэсэн байна. 1978-1989 онд Зүүн Германы ШУА-ийн Физикийн төвд ажиллаж 1981 онд нөхрөөсөө салсан байна. 1989 онд Берлины хана нурж Зүүн Герман үгүй болох үед Меркель 1989 оны 12 дугаар сараас эхлэн «Ардчилалын үсрэлт» (герман. Demokratischer Aufbruch) намд орж эхлээд компьютерын администратороор ажиллаж, 1990 оны 2 дугаар сараас эхлэн намын дарга Вольфганг Шнурын туслах болжээ. Хожим нь түүнд намын ухуулах хуудас боловсруулах даалгавар өгч байгаад хэвлэлийн нарийн бичгийн даргын албан тушаалыг хашуулжээ. === '''Ерөнхий сайд''' === 2005 оны 11 дүгээр сарын 22-нд тэрээр [[Герман|Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улс]]<nowiki/>ын Холбооны канцлерын албан тушаалд сонгогдож, Бундестагийн 16-р хурлын депутатуудын 611 саналын 397-ийг авч, Холбооны Канцлер анхны эмэгтэй болов. Германы түүхэн дэх хамгийн залуу (51 насандаа) Холбооны канцлер, түүнчлэн энэ албан тушаалд шинэ холбооны мужуудын анхны төлөөлөгч, байгалийн шинжлэх ухааны боловсролтой анхны канцлер болжээ. Олон эмэгтэйчүүд Ангела Меркелийг ХБНГУ -ын Холбооны канцлераар сонгосон нь мөн хувийн ялалт гэж үзсэн. Тэрээр эмэгтэй хүний ​​гоо үзэсгэлэн, харизмын хувьд онцгой ялгардаггүй, улс төрийн карьерынхаа оргилд хүрч, эмэгтэй хүний ​​карьерын хувьд чухал ач холбогдолтой 50 насны босгыг давж чадсан. Гаднаас нь харахад Меркель бол Германы дундаж сонгогчийн тусгал бөгөөд энэ нь түүний сонгуулийн хувийн нууц юм. Гэсэн хэдий ч энэ эмэгтэйн амбиц, оппортунизм, үр ашиг нь түүнийг ерөнхий байдлаас эрс ялгаж өгдөг. Түүний анзаарагдахааргүй дүр төрх, харизмын дутагдал нь канцлерын албан тушаалд очих замд аюултай өрсөлдөгчдөөс маш сайн халхалж өгсөн юм. === Тэтгэвэрт === Албан тушаалаа орхисны дараа Меркель Бундестагт олон жил ажилласан тул 15 орчим мянган еврогийн тэтгэвэр авч байгаа болно (31 жил ажилласан туршлагатай тул тэтгэврийн дээд хэмжээ авах эрхтэй. Цалингийн 65 хувь), сайд нарын танхим, Засгийн газрын тэргүүний хувиар. ХБНГУ -ын Засгийн газрын тэргүүн, Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улсын Ерөнхийлөгч байсан бүх хүмүүсийн нэгэн адил А.Меркель өөрийн гэсэн оффис, оффисын менежер, хоёр туслах, нарийн бичгийн дарга, жолооч зэрэг ажилтантай байх эрхтэй ажээ. == Монгол Улсад == [[Файл:The Vice President, Shri M. Hamid Ansari with other leaders in a family photo, at the 11th ASEM Summit, in Ulaanbaatar, Mongolia on July 15, 2016.jpg|thumb|360x360px|АСЕМ-2016 он, Улаанбаатар хот]] Тэрээр 2011 оны [[10 сарын 12|10 дугаар сарын 12]]-13-нд Монгол Улсад албан ёсны айлчлал хийсэн бөгөөд энэ нь Герман, Монголын хооронд дипломат харилцаа тогтоосноос хойш Германы Засгийн газрын тэргүүний Монголд хийсэн анхны айлчлал болсон юм. 2016 онд АСЕМ-ийн дээд хэмжээний хуралд оролцохоор мөн Улаанбаатарт ирсэн юм. == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Angela Merkel|Ангела Меркель}} * {{DNB-Portal|119545373}} * {{DDB|Person|119545373}} *[http://www.bundesregierung.de/nn_1272/Content/DE/Bulletin/2011/10/104-2-bk-mongolei.html УИХ-ын чуулганд үг хэлнэ]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[https://web.archive.org/web/20140219152522/http://www.bundesregierung.de/Webs/Breg/DE/Bundesregierung/bundesregierung.html Bundesregierung] {{Германы канцлер}} {{DEFAULTSORT:Меркель, Ангела}} [[Ангилал:20-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:21-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:Германы холбооны канцлер]] [[Ангилал:Германы байгаль орчны сайд]] [[Ангилал:Германы христийн ардчилсан холбооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга]] [[Ангилал:Германы Бундестагийн гишүүн]] [[Ангилал:Зүүн Германы иргэн]] [[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Бабеша-Бойяи Их Сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Бельгийн их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Берний их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Болгарын их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Гентийн их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Иерусалимын еврейн их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Лайпциг Иx Сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Нидерландын их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Польшийн их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Словакийн их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Сегед Их Сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Тел-Авив Их Сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Хайфа Их Сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Харвардын их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Худалдааны Дээд Сургууль Лайпцигийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Хятадын их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Холбооны Германы Гавьяаны Загалмай одон шагналтан (их загалмайн тусгай хийц)]] [[Ангилал:Инфант Дом Энрике одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Италийн Бүгд Найрамдах Улсын Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Стара планина одон шагналтан]] [[Ангилал:Перугийн Нарны одон шагналтан (колланэ)]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн эрх чөлөөний медаль шагналтан]] [[Ангилал:Холбооны Германы Гавьяаны Загалмай одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Норвегийн Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Австрийн Бүгд Найрамдах Улсын төлөөх гавьяаны туузат их алтан хүндэт тэмдгийн шагналтан]] [[Ангилал:Их Витаутасын одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Карлын шагналтан]] [[Ангилал:Германчууд]] [[Ангилал:1954 онд төрсөн]] qnwvhdj30l2gwuoqde9dw1fpg92lmom 0 14283 859246 617301 2026-06-19T00:30:58Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859246 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Антарктид далайн хав | status = LC | status_system = iucn3.1 | status_ref = | image = Fur seals at south georgia.jpg | image_width = 300px | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] | classis = [[Хөхтөн]] | ordo = [[Мах идэштэн]] | subordo = [[Сэлүүр хөлтөн]] | familia = [[Чихт далайн хав]] | subfamilia = [[Arctocephalinae]] | genus = ''[[Arctocephalus]]'' | species = '''''A. gazella''''' | binomial = ''Arctocephalus gazella'' | binomial_authority = Peters, 1875 }} '''Антарктид далайн хав''' (''Arctocephalus gazella'') нь ''Arctocephalus'' буюу '''Өмнөдийн үслэг далайн хав'''ын төрлийн 9 зүйлийн нэг юм. == Гадаад төрх == Энэ далайн хав нь богино, өргөн хоншоортой ба нас бие гүйцсэн эр нь хар бараандуу өнгөтэй. Эм болон нас бие гүйцээгүй залуу далайн хав нь саарал байна. Зулзага нь хар хүрэн өнгөтэй ба төрөх үедээ хар өнгөтэй байдаг. 1000 зулзага тутамд нэг цайвар шаргал өнгөтэй төрөх нь бий. Эр нь эмээс биеэр том ба '''2 м''' урт, '''91-209 кг''' жинтэй. Эр антарктид далайн хав 15, эм нь 25 насалдаг аж. == Идэш тэжээл == Голдуу [[сам хорхой]] идэх ба зарим үед [[оцон шувуу]] барьж иддэг. == Үржил == Үржлийн үед хүчирхэг эр далайн хав хэдэн арван эмэгчинтэй байдаг. 11-12 сард эм далайн хав зулзагалах бөгөөд 4 сартай болтол нь хөхүүлж тэжээдэг. ==Галлерей== {| class="wikitable" border="1" width="750px" |- | [[Image:Baby fur seal, South Georgia.jpg|200px]] | [[Image:Antarctic fur seals.jpg|200px]] | [[Image:Antarctic, sea lion (js) 64.jpg|200px]] |- | Зулзага нь. | | Антарктид далайн хав. |} ==Гадаад холбоос== *[http://www.maniacworld.com/Fur-Seal-vs-Penguins.html Fur Seal Preys on Penguin] *[https://web.archive.org/web/20070920224844/http://www.bbc.co.uk/nature/blueplanet/factfiles/mammals/antarctic_fur_seal_bg.shtml Facts about Fur Seals] [[Ангилал:Сэлүүр хөлтөн]] 7dg8i7u4tkcu8qda6m6adbmmtknqecm 0 15149 859275 742331 2026-06-19T02:09:24Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859275 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Дуулгат бужирга | status = LC | status_system = iucn3.1 | image = Fringilla coelebs chaffinch male edit2.jpg | image_width = 240px | image_caption = Fringilla coelebs, эрэгчин{{audio|Fringilla coelebs short.ogg|Birdsong}} | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] | classis = [[шувуу|Жигүүртэн]] | ordo = [[Боршувуутан]] | familia = [[Бужиргынхан]] | genus = ''Fringilla'', ''Бужирга'' | species = '''''F. coelebs''''' | binomial = ''Fringilla coelebs'' | binomial_authority = [[Карл Линней]], 1758 }} '''Дуулгат бужирга''' (''Fringilla coelebs'', урьд '''Дуулгат ээрүүл бялзуухай''' гэж байсан) нь [[Бужиргынхан]] овгийн [[шувуу]] юм. == Гадаад төрх== Энэ шувуу нь 14-16 см урт, далавчиндаа хоёр бүдүүн цагаан хөндлөн судалтай, ууц нуруу нь ногоон, үүлний үзүүр цагаан эмжээртэй байна. Үржлийн улиралд эрэгчин бужирга өвөр хэсэг нь улаавтар, толгойн орой хэсэг нь дуулгатай мэт хөх өнгөтэй болдог. Дуулгат бужирга [[Европ]]т өргөн тархсан байдаг. Мөн баруун [[Ази]], баруун хойд [[Африк]]т амьдарна. [[Шинэ Зеланд]]ад мөн таарах ба хүн аваачиж суурьшуулсан болно. Амьдрах бүсийн зөөлөн уур амьсгалтай хэсэг нь суурин ба бусад нь өвлийн улиралд нүүдэллэнэ. Модны мөчрийн ац, салаанд үүрээ засаж цэнхэр ногоондуу өнгийн 6 орчим өндөг гаргадаг. Гол хоол тэжээл нь ургамлын үр бөгөөд ангаахайгаа хорхой шавьжаар тэжээдэг байна. == Дэд зүйл == *''F. c. madeirensis'' — [[Мадейра]] *''F. c. africana'' — [[Умард Африк]] *''F. c. tintillon'' — [[Канарын арлууд]] == Зургийн цомог== <gallery perrow="3"> FringillaCoelebsFemale.jpg|Эмэгчин Female Chaffinch 800.jpg|Эмэгчин Chaffinch (aka).jpg|Эрэгчин Chaffinch_Madeira.jpg|Мадейрын Fringilla coelebs male1.jpg|Эрэгчин Pinson des arbres – Fringilla coelebs moreletti – Flamengos Fayal Açores 222.jpg| </gallery> == Цахим холбоос == {{commons|Fringilla coelebs}} {{Wikisource|Chaffinch}} * [http://www.rspb.org.uk/birds/guide/c/chaffinch/index.asp Royal Society for the Protection of Birds] * [https://web.archive.org/web/20090209052824/http://www.bbc.co.uk/nature/wildfacts/factfiles/250.shtml BBC Nature] * [https://web.archive.org/web/20080517110712/http://www.birdsofbritain.co.uk/bird-guide/chaffinch.htm Birds of Britain] * [http://www.madeirabirds.com/chaffinch_page Madeira Birds] * [http://ibc.lynxeds.com/species/chaffinch-fringilla-coelebs Internet Bird Collection] * [http://www.ibercajalav.net/img/426_ChaffinchFcoelebs.pdf Ageing and sexing (PDF) by Javier Blasco-Zumeta] Жиргэх дууг нь сонсох: * http://www.bbc.co.uk/nature/programmes/radio/dawn_chorus/video/chaffinch_song.ram * http://www.bbc.co.uk/radio4/science/rams/birdsong-chaffinch.ram [[Ангилал:Бужиргынхан]] [[Ангилал:Монгол орны шувууд]] scm6jtlfjo662up2i8w4xg293qzxlns 0 15195 859250 855042 2026-06-19T00:48:42Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859250 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгийн клуб | clubname = Барселона | current = ФЦ Барселона баг 2021-22 оны улиралд | image = [[Файл: 10barca logo.jpg|200px]] | fullname = Барселона Хөлбөмбөгийн Баг (Futbol Club Barcelona) | nickname = ''L'equip blaugrana'' (баг)<br />''Culers буюу Culés'' (хөгжөөн дэмжигчид)<br />''Blaugranes буюу Azulgranas'' (хөгжөөн дэмжигчид). | founded = [[1899]] оны [[11 сарын 29]] | ground = [[Камп Ноу]], [[Барселона]] | capacity = 99,354<ref name="stadium">[http://www.fcbarcelona.com/club/facilites-and-services/camp_nou Camp Nou] – FC Barcelona Official Page</ref> | chrtitle = Ерөнхийлөгч | chairman = [[Хуан Лапорта]] | mgrtitle = Ахлах дасгалжуулагч | manager = [[Шави]] | league = [[Ла Лига]] | season = 2024/25 | position = Ла Лига, 1-р байр | website = http://www.fcbarcelona.com | pattern_la1 = _fcbarcelona2425h | pattern_b1 = _fcbarcelona2425h | pattern_ra1 = _fcbarcelona2425h | pattern_sh1 = _fcbarcelona2425h | leftarm1 = BF0030 | body1 = 00009F | rightarm1 = BF0030 | shorts1 = 00006A | socks1 = 00006A | pattern_la2 = _fcbarcelona2425a | pattern_b2 = _fcbarcelona2425a | pattern_ra2 = _fcbarcelona2425a | pattern_sh2 = _fcbarcelona2425a | leftarm2 = 000000 | body2 = 000000 | rightarm2 = 000000 | shorts2 = 000000 | socks2 = 000000 | pattern_la3 = _fcbarcelona2425t | pattern_b3 = _fcbarcelona2425t | pattern_ra3 = _fcbarcelona2425t | pattern_sh3 = _fcbarcelona2425t | leftarm3 = B8F09B | body3 = B8F09B | rightarm3 = B8F09B | shorts3 = B8F09B | socks3 = B8F09B }} <!-- Do not add kits that display logos or crests as this is possibly against Wikipedia's copyright policies. A discussion is happening at Wikipedia_talk:WikiProject_Football/Archive_71#Logos_on_kits --> '''Барселона Хөлбөмбөгийн Баг''' ({{lang-ca|Futbol Club Barcelona}}, [[Испани хэл|испани]]. ''Fútbol Club Barcelona'' ) нь [[Испани]] улсын [[Каталанчууд|каталан]] үндэстнүүдийн өлгий нутаг Барселона хотыг түшиглэн байгуулагдсан мэргэжлийн хөлбөмбөгийн баг юм. Ихэвчлэн '''Барселона''' гэж дуудагддаг боловч олны дунд '''Барса''' ([[Испани хэл|исп]]. [[Каталан хэл|кат]]. ''Barça'') гэдэг нэрээрээ алдартай. Хөлбөмбөгийн төлөө тууштай зүтгэгч Швейцарын иргэн Хоан Гампер 1899 онд Швейцар, Англи, Испанийн каталан тамирчдыг эгнээндээ элсүүлснээр үндэс сууриа тавьжээ. Тэрээр каталан үндэсний өөрийнх нь ямар нэг үзэл суртал, соёл, төрт ёсны бэлгэдлийг ашиглан хөлбөмбөгийн багийн сүлдийг бүтээж, улмаар ''Mes Que un Club'' (Монголоор: Бусад багаас илүү баг) гэх уриа үгийг ч бий болгожээ. Барселона клубийн хөгжөөн дэмжигчид болон багийн дотоодын үйл ажиллагаа нь бусад багаас өвөрмөц ялгаатай. Тус клубийн нийт үнэлгээ, хөрөнгө нь 3.56 тэрбум ам.доллараар хэмжигддэг бол жилийн нийт орлого нь 560.8 сая еврогоор хэмжигддэг.<ref>{{cite web|url=http://www.forbes.com/sites/nickdesantis/2016/05/11/the-20-most-valuable-soccer-teams-of-2016-visualized/|title=The 20 Most Valuable Soccer Teams Of 2016, Visualized|date=11 May 2016|work=Forbes}}</ref><ref name="Deloitte">{{cite web | title = Deloitte Football Money League 2016 | url =http://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/uk/Documents/sports-business-group/uk-deloitte-sport-football-money-league-2016.pdf| publisher = Deloitte UK | accessdate =21 January 2016}}</ref> Багийн хөгжөөн дэмжигчдийн хувьд амин дуулал болох "Cant del Barça" сүлд дууг Хауме Пикас болон Хосеп Мариа Эспинас нар хамтран зохиожээ.<ref>{{cite web| url=http://www.fcbarcelona.cat/web/english/club/historia/simbols/himne.html|title= FC Barcelona Hymn| publisher=FC Barcelona}}</ref> Барселона клуб Испанийн аварга шалгаруулах тэмцээн буюу Ла Лигад 25 удаа, Эзэн хааны цомын тэмцээн буюу Копа дель Рейд 31 удаа, Испанийн супер цомд 12 удаа, Эва Дуартегийн цомд 3 удаа, Лигийн цомд 2 удаа түрүүлсэн байдаг. Үүнээс сүүлд дурдагдсан дөрвөн тэмцээний дээд амжилтыг эзэмшдэг юм. Олон улсын тавцанд ч тус клуб амжилттай тоглосоор иржээ. Барселона клуб Аваргуудын лиг нэртэй болсоноос хойш дөрвөн удаа, нэрээ солихоос өмнө буюу Европын цом нэртэй байхад нэг удаа, нийтдээ таван удаа Европын аваргын дэлдэн чихт цомыг өргөсөн байдаг. Харин Цомтой багуудын цомын тэмцээнд дөрвөн удаа түрүүлж рекорд тогтоосон бол Европын супер цомын тэмцээнд таван удаа түрүүлж мөн л тус тэмцээний түүхэн дэх рекорд амжилтыг тогтоожээ. Хот хоорондын нөхөрсөг цомын тэмцээнд гурван удаа, Олон улсын хөлбөмбөгийн холбооны Дэлхийн клубуудын аварга шалгаруулах тэмцээнд гурван удаа түрүүлж тус, тусын тэмцээний аварга амжилтыг тогтоосон байдаг.<ref name="Football Europe: FC Barcelona">{{cite web|url=http://en.archive.uefa.com/footballeurope/club=50080/domestic.html |title=Football Europe: FC Barcelona |publisher=[[Union of European Football Associations]] (UEFA) |accessdate=4 May 2009 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100603054639/http://en.archive.uefa.com/footballeurope/club%3D50080/domestic.html |archivedate= 3 June 2010 |df= }}</ref> Олон улсын хөлбөмбөгийн түүх судлалын холбооноос тус багийг 1997, 2009, 2011, 2012, 2015 онуудад европын шилдэг клубээр нэрлэж байсан түүхтэй.<ref>{{cite web | url=http://www.iffhs.de/former-results/ | title=FORMER RESULTS | publisher=IFFHS | accessdate=16 December 2014}}</ref><ref>{{cite web | url=http://iffhs.de/club-world-ranking-2015/ | title=Club World Ranking 2015 | publisher=IFFHS | accessdate=7 January 2015}}</ref> and currently occupies the third position on the [[UEFA club rankings]].<ref>{{cite web | url=http://www.uefa.com/memberassociations/uefarankings/club/ | title=UEFA Club Rankings 2016 | publisher=UEFA | accessdate=5 June 2016}}</ref> Барселонагийн хамгийн хүчтэй, хамгийн "заналт дайсан" бөгөөд өрсөлдөгч нь Эзэн хааны төв клуб [[Реал Мадрид]] юм. Хүчит хоёр багийн хооронд өрнөдөг домогт тулааныг "Эль Класико" хэмээн нэрлэдэг билээ. Барселона клуб нь хөгжөөн дэмжигчдийнхээ тоогоор дэлхийд тэргүүлэх багийн тоонд багтдаг (Монгол дахь Барселона клубын фэн клуб нь үйл ажиллагааны чанараараа Монголдоо толгой цохидог) бөгөөд нийгмийн сүлжээний цахим хуудаст дагагсдын тоогоороо ч дэлхийд дээгүүр байр эзэлдэг.<ref name="Social media">[http://www.marca.com/en/2014/11/13/en/football/barcelona/1415913827.html "Barça, the most loved club in the world"]. Marca. Retrieved 15 December 2014</ref><ref>{{cite news|title=Barcelona wins Social Star Award for 'Most Popular Sports Team' |url=http://www.straitstimes.com/the-big-story/social-media-awards/story/social-star-awards-2013-list-winners-20130523 |publisher=Straits Times. |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131103223605/http://www.straitstimes.com/the-big-story/social-media-awards/story/social-star-awards-2013-list-winners-20130523 |archivedate=3 November 2013 }}</ref> Дэлхийн хөлбөмбөгийн спортын дээд шагнал гэгдэх Оны шилдэг хөлбөмбөгчний шагналыг Барселона клубын тамирчид 11 удаа, Олон улсын хөлбөмбөгийн холбооны дэлхийн шилдэг тамирчныг 7 удаа хүртэж байсан нь тус багийг ямархан хэмжээний цараатай вэ гэдгийг илтгэнэ. Үүгээр зогсохгүй тус багийн хүүхдийн академиас төрөн гарсан [[Лионель Месси]] дэлхийн шилдэг хөлбөмбөгчний шагналыг 8 удаа хүртэж домгуудын эгнээнд бичигдсэн төдийгүй, мөн л хүүхдийн академийн "бүтээгдэхүүн" гэгдэх [[Андрес Иньеста]], [[Шави]] нар дэлхийн шилдэг хөлбөмбөгчний шагналын эхний гурван байрт нэрлэгдэж байсан түүхтэй. Барселона клуб бол Ла Лигийг үндэслэсэн бөгөөд хэзээ ч дээд лигээс хасагдаж байгаагүй гурван багийн нэг юм. Ла Лигийг үндэслэж, дээд лигээс хасагдаж байгаагүй нөгөө хоёр баг нь Атлетик Билбао болон Реал Мадрид клуб билээ. Барселона клуб нь 2009 онд Ла Лиг болон Эзэн хааны цом, Аваргуудын лигид түрүүлснээс гадна Испанийн Супер цом, Европын супер цом, Олон улсын хөлбөмбөгийн холбооны Клубүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн зэрэг зургаан тэмцээнд календарийн нэг жилд түрүүлсэн дэлхийн хамгийн анхны баг болж түүхэнд нэрээ үлдээсэн юм.<ref name="fcbarcelona7">{{cite web|url=http://arxiu.fcbarcelona.cat/web/english/club/historia/records/rec_colectius.html|title=FC Barcelona Records|date=12 January 2012|work=FC Barcelona|accessdate=12 January 2012|archive-date=10 Нэгдүгээр сар 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120110205843/http://arxiu.fcbarcelona.cat/web/english/club/historia/records/rec_colectius.html|url-status=dead}}</ref> 2011 онд тус клуб Европ тивийн аваргаар дахин тодорсноос гадна үүндээр нэмж дахин дөрвөн цом хүртсэнээр таван цом нэг жилд хүртэж бахдам амжилт гаргаж байлаа. Алдарт дасгалжуулагч [[Хосеп Гуардиола]]-гын удирдлага дор өнгөрүүлсэн энэхүү дөрвөн жилийн хугацаанд Барселона клуб 14 цом хүртэж хөлбөмбөгийн ертөнцийн түүхэн хугацааны туршид өндөр амжилт үзүүлсэн цорын ганц баг болсон юм.<ref>{{cite news|title=Is this Barcelona team the best of all time?|url=http://worldsport.blogs.cnn.com/2011/12/23/is-this-barcelona-team-the-best-of-all-time/|work=CNN|date=23 December 2011|access-date=29 Тавдугаар сар 2017|archive-date=30 Аравдугаар сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171030184012/http://worldsport.blogs.cnn.com/2011/12/23/is-this-barcelona-team-the-best-of-all-time/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=The great European Cup teams: Barcelona 2009–2011|url=https://www.theguardian.com/football/blog/2013/may/24/great-european-cup-teams-barcelona | work=The Guardian | date=25 October 2015}}</ref><ref>{{cite web|title=Who's the Greatest of Them All? Barcelona! |url=http://mag.newsweek.com/2011/06/03/is-barcelona-the-greatest-soccer-team-ever.html | work=Newsweek | date=25 October 2015}}</ref> Алдарт Барселона клуб 2015 оны зургаадугаар сарын 6-ны өдөр Аваргуудын лигийн тав дахь цомоо өргөж, Ла лиг, Эзэн хааны цомд түрүүлэн гурван цом хүртэж, хоёр удаа энэ аугаа амжилтыг давтсан "буурал тив"-ийн анхны баг болсон түүхтэй. == Түүх == === Аугаа баг мэндлэв (1899-1922) === [[File:Walter_Wild.jpg|thumb|left|200px| Вольтер Уайлд, Барселона клубын анхны ерөнхийлөгч (1899–1901)]] Дэлхийн шилдэг хөлбөмбөгийн клуб болох ерөөлтэй Барселона клуб 1899 оны аравдугаар сарын 22-ны өдөр байгуулагдсан түүхтэй. Энэ түүхэн өдөр Швейцарийн харьяат Хоан Гампер орон нутгийн ''Лос Депортес'' сонинд хөлбөмбөгийн шинэ клуб байгуулах болсон тухай зарлал нийтэлсэн нь түүхийн эхлэл байсан юм. Дээрх зарлалыг сийрүүлбэл: ''Бидний дотнын нөхөр, хамтран зүтгэгч Ханс Гампер өөрийн төрсөн нутаг болох Швейцар улсад зохион байгуулдаг хөлбөмбөгийн тэмцээнд түрүүлсэн "Сосьедад Лос Депортес" клубын амжлтыг харгалзан Барселона хотод яг ийм баг байгуулах туйлын хүсэлтэй тул уг спортод элэгтэй хүмүүсийг Мягмар болон Баасан гарагт тус клубийн албан өрөөнд 9-11 цагийн хооронд ирэхийг хүсье'' Уг зарлалын дагаа Вольтер Уайлд (Барселона клубын анхны ерөнхийлөгч)<ref>{{cite web|url=https://www.fcbarcelona.com/club/history/card/walter-wild-1899-1901|title=Walter Wild (1899–1901)|publisher=FCBarcelona}}</ref>, Ллуйз дОссо, Бартомеу Террадас, Отто Кунзл, Отто Майер, Энрик Дукал, Пьер Кадо, Карлес Пуйол, Хосеп Йобет, Жон болон Уиллиам Парсонс нарын зэрэг 11 хүн 11-р сарын 29-ны өдөр болсон тус клубын анхны уулзалтад ирсэн байна. Чухам үүнээс л аугаа баг мэндэлсэн юм.<ref name="Ball, Phil p. 89">Ball, Phil p. 89.</ref> [[File:Vitrina-1.v1311695239.jpg|thumb|right|250px| 1903 он дөнгөж байгуулагдсан Барселона клуб]] Барселона клуб гараагаа их амжилтаар эхлүүлжээ. Тэд Каталоны бүс нутгийн аварга шалгаруулах тэмцээн, Эзэн хааны цомын тэмцээнд замналынхаа эхний жилүүдэд түрүүлэв. Тэд 1902 онд зохиогдсон Копа Макайа тэмцээнд түрүүлж анхны цомоо хүртсэн бол мөн тэр ондоо зохион байгуулагдсан Эзэн хааны цомын тэмцээний шигшээ тоглолтод Бизкайа клубтэй учраа таарсан ч 1-2 онооны харьцаагаар хожигдаж, улсынхаа томоохон цомоос атгаад алдав.<ref name="rsssf1">{{cite web|url=http://www.rsssf.com/tabless/spancuphist.html |title=Spain&nbsp;– List of Cup Finals |author=Carnicero, José Vicente Tejedor |publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]] (RSSSF) |date=21 May 2010|accessdate=9 March 2010}}</ref> Үүнээс хойш Барселоначууд гавьтай амжилт үзүүлсэнгүй. Хөгжөөн дэмжигчид болон тамирчид нь ч энэ үед нүүрээ буруулаад байсан гэхэд хилсдэхгүй. Орон нутгийн болон улсын томоохон тэмцээнүүдэд амжилт барагтай үзүүлж байсан тус багийн гарааны тамирчдыг бүрдүүлэхэд ч энэ цаг үед хүндрэлтэй байлаа. Гэтэл 1908 онд Барселона багийг үүсгэн байгуулсан Хоан Гампер тус клубын ерөнхийлөгчийн суудад залрах нь тэр. Алдсан нэр төрөө эргүүлэн авах, бүс нутгийн шилдэг баг болгох, Каталоны цомд түрүүлэх, дэмжигчдийн хүрээг тэлэх, санхүүгээ босгох зэрэг хүнд бэрх ажлууд Хоан Гамперд чухам энэ мөчөөс эхлэн оногджээ. Тэрээр клубийн уулзалтын үеэр "Барселона хараахан мөхөөгүй байна. Мөн цаашид ч мөхөхгүй. Одоо үүсээд байгаа нөхцөл байдалд хэн нэгэн хариуцлага хүлээгээгүй болохоор л одоо ийм байдалд орчихоод байна"<ref>{{cite web|url=https://www.fcbarcelona.com/club/history/card/joan-gamper-1908-1909-1910-1913-1917-1919-1921-1923-1924-1925 |title=Joan Gamper|publisher=FC Barcelona |accessdate=21 September 2016}}</ref> Барселона клубыг 25 жилийн туршид удирдсан тэрээр багийн тогтмол амжилт, өөрийн гэсэн цэнгэлдэх хүрээлэн, тогтмол дэмжигчид, хөрөнгө оруулалт, тогтвортой орлого зэрэгтэй болгоход чармайн ажиллаж, өнөөгийн бидний мэдэх Барселона клубыг цогцлоон бүтээсэн юм.<ref name="fcbarcelona1">{{cite web |url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/etapes_historia/etapa_1.html |title=History part I |publisher=FC Barcelona |accessdate=11 March 2010 |archive-date=2 Долдугаар сар 2009 |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20090702100948/http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/etapes_historia/etapa_1.html |url-status=dead }}</ref> 1909 оны гуравдугаар сарын 14-ний өдөр тус баг 8,000 хүний багтаамж бүхий ''Камп де ла Индустриал'' цэнгэлдэхэд шилжин суурьшив. Шинэ цэнгэлдэхтэй болсонтой холбогдуулан багийн удирдлагууд 1910 онд тус багийн бэлгэ тэмдгийг зохион бүтээх уралдааныг олон нийтийн дунд нээлттэй зарлажээ. Уг уралдаанд Карлес Комамала түрүүлж Барселона клубийн албан ёсны анхны бэлгэ тэмдэг бүтсэн түүхтэй. Багийн одоогийн бэлгэ тэмдэгт ч түүний үзэл санаа шингэсэн хэвээр байна.<ref name=crest>{{cite web |url= http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/simbols/escut.html |title= The crest |accessdate= 30 July 2010 |publisher= FC Barcelona |archive-date= 30 Тавдугаар сар 2012 |archive-url= https://archive.ph/20120530060040/http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/simbols/escut.html |url-status= dead }}</ref> Шинэ цэнгэлдэх хүрээлэн бий болсонтой зэрэгцэн Барселона клуб тухайн үеийн Марка Хиспаника бүс нутгийн түвшинд аварга шалгаруулах ''Пиренийс Кап'' тэмцээнийг зохион байгуулж эхэлжээ. Марка Хиспаника нутагт Францын Лангуэдо, Миди, Аквитейн, Баскийн бүс нутаг, Каталоны бүс нутаг багтдаг байжээ. Дээрх бүс нутгуудын хамгийн шилдэг багууд уг тэмцээнд оролцдог байснаараа онцлог. Багуудын соёл, үзэгчдийн хөгжөөн дэмжих байдал зэргээрээ тухайн үедээ сонин содон тэмцээний нэгд тооцогддог байлаа.<ref>Murray, Bill. p. 30</ref> Ердөө тавхан удаа зохион байгуулагдсан уг тэмцээний эхний дөрвөн жилд Барселона клуб дараалан түрүүлж, цом хүртэв. Дөрвөн удаагийн аваргын бүрэлдэхүүнд Карлес Комамала, Амечазурра, Жек Грийнуэль нар багтаж байжээ. ''Пиренийс Кап''-ын хамгийн сүүлийн тоглолтод Барселона клуб Каталоны өөр нэг баг болох Испаньолтой таарсан ч хожигдсон юм.<ref>{{cite web|url=http://www.rsssf.com/tablesp/pyrenees.html |title= Coupe des Pyrenées – Copa de los Pirineos |publisher= [[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]] (RSSSF) |date= 19 June 2001|accessdate= 12 June 2010|author = Ferrer, Carles Lozano}}</ref> Уг баг 1917 он хүртэл хагас цагийн дасгалжуулагчтай байсан бөгөөд 1917 оны дундаас эхлэн бүтэн цагаар ажиллах мэргэжлийн дасгалжуулагчтай болжээ.<ref>Closa ''et al.'' p. 62–63</ref> Барселона клуб дээрх цаг үетэй зэрэгцэн албан ёсны хэлээ каталан болгон өөрчилж, улмаар каталан үндэстний бахархал, эв нэгдлийн бэлгэдэл байхаар чармайж эхэлсэн юм.<ref>Spaaij, Ramón. p. 279</ref> Тус багийн түүхэнд анхны туршилтын тоглолтыг Рамон Торральба гүйцэтгэж байсан түүхтэй. Орон нутгийн Терраза гэх жижиг багтай хийсэн туршилтын тоглолтын үеэр тэрээр гоол оруулж, багийнхаа гарааны эрхийг баталгаажуулсан юм. Рамон Торральба тус багийн төлөө 1913-1928 оны хооронд хүчин зүтгэсэн билээ.<ref name="fcbarcelona.cat">{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.cat/web/downloads/centre_de_documentacio/annexes/castellano/24_._PARTIDOS_DE_HOMENAJE_A_JUGADORES.pdf |title=Partidos de homenaje a jugadores |format=PDF |language=Catalan |publisher=Center for Documentation, FC Barcelona |accessdate=24 August 2010 }} </ref> Гампер Барселона клубийн гэх өвөрмөц соёлыг бий болгохоос гадна хөрөнгө санхүүгийн ч аятай байдлыг бий болгож чадсан юм. Улмаар 1922 онд тус клуб 20,000 хүний багтаамж бүхий Лес Кортес цэнгэлдэхийг өөрсдийн болгожээ.<ref name=Arnaud103/> Хүн дүүрэн чихвэл 30,000 хүний багтаамжтай болдог энэ цэнгэлдэх, 1940-өөд оны үед 60,000 мянган хүний багтаамжтай болж шинэчлэгдсэн юм.<ref name="fcbarcelona2">{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/etapes_historia/etapa_2.html |archive-url=https://archive.is/20120530060040/http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/etapes_historia/etapa_2.html |dead-url=yes |archive-date=30 May 2012 |title=History part II |publisher=FC Barcelona |date= |accessdate=11 March 2010 }}</ref> Багийн ерөнхийлөгч Хоан Гампер Барселона клубын анхны бүтэн цагийн, мэргэжлийн дасгалжуулагчаар англи мэргэжилтэн Жек Грийнвелийг томилов. Гэвч улам хүчирхэгжсэний дараа Гампер түүнийг ажлаас нь халсан юм. Гамперын эрин үед Барселона клуб амжилт, ялалтын бахдам амтыг мэдэрсэн гэхэд болно. Түүний цаг үед Барселона клуб Каталоны цомд 11 удаа, Эзэн хааны цомд зургаан удаа, ''Пиренийс Кап''-д дөрвөн удаа түрүүлж, амжилт, ялалтын сайхныг хөгжөөн дэмжигчид болон Каталон нутагт бэлэглэсэн билээ.<ref name="rsssf1"/><ref name="fcbarcelona1"/> === Улс төрийн ээдрээт жилүүд (1923-1957) === [[File:Barcelona bombing (1938).jpg|thumb|left|250px|alt=Black-and-white photo of the city from high above. Smoke from a bomb can be seen|1938 онд Барселона хотыг агаараас бөмбөгдөж байгаа нь]] Испанийн улстөрд цэргийн дэглэмийг тогтоож, хатуу гараар удирдах санаархал бүхий Примо де Ривера 1923 онд засгийн эрхэнд гарснаас хойш Каталоны Барселона клубыг тайван байлгасангүй. Дарангуйллын эсрэг сөрж зогсон, улмаар түүний эсрэг үзэл суртал явуулж, нууц хуйвалдаан зохион байгуулж байна гэж үзэн 1925 оны зургаадугаар сарын 14-ний өдөр Хоан Гамперыг Барселонагаас хөөж, ''Лес Кортес'' цэнгэлдэхийг зургаан сар хаах шийдвэрийг эрх баригчдын зүгээс гаргав.<ref>Shubert, Adrian. p. 200</ref> Спортын үйл ажиллагаанд улс төрийг хольж хутгасан энэ увайгүй үйлдлийн горыг Барселона клуб амсаж, тогтож байсан амжилт нь ганхахад хүрчээ.<ref name=Arnaud103>Arnaud, Pierre; Riordan, James. p. 103</ref> Хэдийгээр улстөрийн нөхцөл байдал туйлын хүнд байсан ч багийн удирдлагууд хоёр дахь туршилтын тоглолтоо зохион байгуулав. Энэ удаагийн тоглолтод өсөх ирээдүйтэй гэгдэж байгаа Паулино Алкантараг Испанийн шигшээ багийн эсрэг тоглуулсан юм. Тэрээр Барселона клубийн гарамгай тоглогчдын нэг болж чадсан юм. Барселона клуб 1928 онд зохиогдсон Испанийн цомын тэмцээнд багийн хаалгач Франц Платкогийн итгэмээргүй уран тансаг тоглолтын ачаар түрүүлэв. Түүний уран тансаг хаалтыг харсан алдарт яруу найрагч Рафаел Алберти "Тансаг Платко" гэх шүлэг хүртэл зохиож байсан гэдэг.<ref>{{cite web|title=Football, European Integration, National Identity: The Case of FC Barcelona|author=Roy, Joaquín|year=2001|url=http://aei.pitt.edu/2175/|publisher=European Community Studies Association (paper)|page=4|access-date=2017-05-29|archive-date=2011-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20111227112830/http://aei.pitt.edu/2175/|url-status=dead}}</ref> Испанийн хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн 1929 онд зохиогдож эхэлэхэд анхны тэмцээнд нь Барселона клуб түрүүлж каталанчуудын баярын магнайг тэнийлгэсэн юм. Багийн гайхалтай амжилтаас яг нэг жилийн дараа Барселона клубын эцэг гэгдэх Хоан Гампер санхүүгийн хүндрэлээсээ шалтгаалан амиа хорлосон мэдээ Барселона хотыг тэр аяар нь уйтгар гунигт автуулж орхисон билээ. Улс төрийн хяхалт хавчилт, дарангуйллын тогтолцооны сүүдэр хөлбөмбөгийн спортыг, Барселона хотыг нөмөрч байх хүнд бэрх цаг үед шинэ дасгалжуулагч Хосеп Сколагийн удирдлага дор тамирчид илүү нэгдэж, амжилтын төлөө зүтгэж байлаа. Х.Сколаг ирэхэд цэнгэлдэхэд цуглах үзэгчдийн тоо улстөрийн шахалт, хатуу харгалзагчаас шалтгаалан илтэд буурсан юм.<ref>Burns, Jimmy. pp. 111–112</ref> Гэсэн хэдий ч тэд Каталоны цомд 1930, 1931, 1932, 1934, 1936, 1938 онд зургаан удаа түрүүлж чаджээ.<ref name="rsssf1"/> Орон нутгийн цомдоо гайхалтай байсан тэдний форм жигдэрч, тамирчид ид торгон ирэндээ байхад Лигийн аваргын тэмцээнд тэдний тоглолтыг хөндлөнгөөс зохицуулдаг, заавал хожигдохыг шаардан удаа дараа дарамталдаг байжээ. Үүний хамгийн том илрэл нь 1937 оны Лигийн аваргыг хүчээр өөр багт шилжүүлсэн явдал юм. 1936 онд [[Испанийн иргэний дайн]] эхэлснээс ердөө сарын дараа ихэнх тамирчид дайнд татагдсан тул гараанд гарах тамирчдыг цуглуулахад туйлын хүнд байжээ. 1936 оны наймдугаар сарын 6-ны өдөр багийн ерөнхийлөгч Хосед Сунйол халдлагад өртөж, амиа алдав. Түүнд нэгэн үндсэрхэг үзэлтэй цэрэг халдсан бөгөөд Барселона багийг салан тусгаарлах үзэл гаргадаг гэсэн үндэслэлээр амь насанд халдсан гэж мэдүүлжээ.<ref>Spaaij, Ramón. pp. 280</ref> Чухамхүү энэ үйл явдал л Барселона клубийг илүү нягтруулж, бусад багаас арай өөр, зөвхөн энэ багийн гэх амин сүнс бүрэлдэн тогтсон гэж үздэг билээ.<ref>Ball, Phil. pp. 116–117</ref> 1937 оны зун Испанийн хоёр дахь бүгд найрамдах улсын засгийн газартай хэлэлцээ хийсний үндсэн дээр Барселона багийн бүрэлдэхүүн Мексик болон АНУ-аар аялсан байна. Тэд энэхүү аяллаар хөрөнгө санхүү босгох зорилгоор явсан ч Испанийн улстөрийн нөхцөл байдлаас шалтгаалан хөрөнгө оруулагчид нүүрээ буруулж эхлэв. 1938 оны гуравдугаар сарын 16-ны өдөр Барселона хотыг Италийн нисэх хүчин агаараас бөмбөгдөв. Энэ аймшимгт халдлагын золиосонд 3,000 хүн амиа алдсанаас гадна, Барселона багийн захиргааны байр ч хүнд хохирол амсчээ.<ref>Raguer, Hilari. pp. 223–225</ref><ref>Graham, Helen. p. 351</ref> Италийн халдлагаас ердөө хэдхэн сарын дараа каталан үндэсний уламжлалыг нэвт шингээсэн бөгөөд хотоо хамгаалах гэсэн зорилго бүхий багийн шинэ бэлгэдлийг бий болгов. Шинэ бэлгэдэлтэй болсон ч Барселона багийн хөгжөөн дэмжигчдийн тоо 3,486-аар буурчээ. Испани даяар каталан хэлээр ярих, үндэсний үзэл гаргах, Каталоны туг далбаа, бэлгэ тэмдэг гаргахыг бүрэн хориглов. Испанийн Засгийн газрын дээрх шийдвэрээс шалтгаалан тус баг нэрээ испаниар бичиж, бэлгэдэлээсээ Каталоны туг, бэлгэ тэмдгийг хасах хэрэгтэй болжээ. Улмаар багийн удирдлагууд нэрээ ''Club de Fútbol Barcelona'' болгон өөрчилж, бэлгэдлээсээ Каталоны далбаа, сүлдийг авчээ.<ref>Burns, Jimmy. pp. 80–83</ref> Генерал [[Франсиско Франко]] засгийн эрхэнд гармагцаа Эзэн хааны цомын тэмцээний нэрийг "Генералиссмусын цом" болгон өөрчлөх шийд гаргав. Нэрээ өөрчилсөн анхны жилийн тэмцээний хагас шигшээд заналт өрсөлдөгч Реал Мадридтай учраа таарчээ. ''Лес Кортс'' буюу талбайдаа зохиосон тэмцээнд 3-0 онооны харьцаагаар Барселоначууд төвөггүй буулган авав. Гэвч Реал Мадридын талбайд болсон тоглолтод 11-1 гэсэн онооны харьцаагаар Реалчууд ялалт байгуулж, Барселона тэмцээнээс хасагджээ.<ref>{{cite news|title=Real Madrid v Barcelona: six of the best 'El Clásicos'|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/la-liga/8946213/Real-Madrid-v-Barcelona-six-of-the-best-El-Clasicos.html|publisher=The Telegraph|accessdate=19 March 2015|date=9 December 2011|location=London}}</ref> Энэ талаар спортын сэтгүлч Сид Лоу бичихдээ: "''Энэ бол Реалчууд иртэй, хүчтэйдээ ялсан хэрэг биш юм. Яг үнэндээ тэд үүнд нэг их баярлахгүй байсан. Учир нь хувцас солих өрөөнд дарангуйлагч Франкогийн цэргүүд зогсож, ихэнх тоглогчдыг зодож, дарангуйлагчийн хүслийг заавал биелүүлэхийг шаардаж байсантай холбоотой.''"<ref>Sid Lowe: Fear and loathing in La Liga.. Barcelona vs Real Madrid". p. 67. Random House. 26 September 2013</ref> [[File:Kubala.jpg|thumb|190px|1950-иад оны Барселона клубийн амжилтын гол дүр Лашло Кубала. Түүний хөшөө Камп Ноу цэнгэлдэхийн урд сүндэрлэн байдаг билээ]] Улстөрийн хүнд байдал, хэлмэгдүүлэлтийн хар бараан он жилүүд Барселона хотод байсан ч Барселона багийн ирээдүйн амжилт улам цэлийж байсныг тэр үед хэн ч таамаглаагүй юм. 1945 онд Барселона багийн шинэ дасгалжуулагчаар Хосеп Самитер томилогдож, багийнхаа бүрэлдэхүүнийг Цесар Рамаллетс, Веласко нараар зузаатгаж улмаар Ла Лигийн аваргын титмийг 1929 оноос хойш анх удаагаа хүртэв. Тэд Ла Лигад 1948, 1949 онд дараалан хоёр удаа түрүүлсэн билээ.<ref>{{cite web|url=http://www.lfp.es/Default.aspx?tabid=113&Controltype=EvHist&id=1&tmpd=28&tmph=110&e1=5&e2=&e3=&e4= |title=Evolution 1929–2010 |publisher=[[Liga de Fútbol Profesional]] |date= |accessdate=6 August 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110720042754/http://www.lfp.es/Default.aspx?tabid=113&Controltype=EvHist&id=1&tmpd=28&tmph=110&e1=5&e2=&e3=&e4= |archivedate=20 July 2011 }}</ref> Түүнчлэн 1949 онд анхлан зохион байгуулагдсан Латин цомын тэмцээнд ч түрүүлсэн юм. Ингэснээр улс төрийн дарангуйллын сүүдэрт дагжиж байсан Барселона хотынхны итгэлийн галыг улам бадраасан билээ.<ref>{{cite web|url=http://www.rsssf.com/tablesl/latin.html |title=Latin Cup |publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]] (RSSSF) |date=23 November 2006|accessdate=12 June 2010|author1=Stokkermans, Karel |author2=Gorgazzi, Osvaldo José }}</ref> Итгэлийн гал бадарч, амжилтын амтыг мэдэрсэн Барселона клуб 1950 оны зургаадугаар сард тухайн үеийн хөлбөмбөгийн гарамгай од Лашло Кубалатай гэрээ байгуулж, багтаа нэгтгэж, бүрэлдэхүүнээ улам хүчирхэгжүүлжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/jugadors_de_llegenda/kubala.html |title=Kubala |publisher=FC Barcelona |date=17 May 2002 |accessdate=5 October 2010}}</ref> 1951 оны бороотой ням гаригт Барселона клуб өөрийн цэнгэлдэхдээ Сантандер клубыг хүлээн авч 2-1 онооны харьцаагаар ялалт байгуулсан ч Франкогийн дэмжигчид, Испанийн тулгар үзэлтнүүд талбайд гарч тоглогчид болон хөгжөөн дэмжигчидтэй зодоон өрнүүлж, олон хүмүүсийг бэртээсэн балмад хэрэг гарсан юм. Цагдаа нар үүнийг зогсоохоосоо илүү зүгээр л харж, зарим тохиолдолд Барселона клубыг дэмжигч, тоглогчдын эсрэг өдөөн турхирч байсан гэж Европын хэвлэлүүд шуугиж байлаа. Гэвч Барселона клубийн дэмжигчид эрх чөлөө, хүний эрхийн төлөө нэр төртэй тэмцэж, дарангуйлагчдыг хангалттай эсэргүүцэж байжээ.<ref>Ferrand, Alain; McCarthy, Scott. p. 90</ref><ref>Witzig, Richard. p. 408</ref> Фердинанд Даучик 1952 онд Барселона клубийн шинэ дасгалжуулагчаар томилогдож, багийн од Лашло Кубалагийн хамтаар Ла Лига, Генераллисмусын цом, Латин цом, Эва Дуартегийн цом, Мартини Россигийн цом зэрэг таван цомыг дараалан хүртэж бахдам амжилт байгуулсан юм. Тэд 1953 онд Ла Лига болон Генераллисмусын цомд дахин түрүүлж нэр алдраа дуурсгасан билээ.<ref name="fcbarcelona2"/> === Дарангуйллаас энх цагт - Каталоны үзэл сэргэн мандав (1957-1978) === [[File:Europa cup 1. Beslissingswedstrijd te Brussel Barcelona tegen Hamburg (1-0). El, Bestanddeelnr 912-4393.jpg|thumb|left|250px|1960-1961 оны Европын цомын хагас шигшээд Германы Хамбург багтай тоглохын өмнө]] 1960 он бол Барселона клубын түүхэнд амжилт, ялалтаар омогшсон жил байлаа. Багийн ерөнхий дасгалжуулагч Элений Эррерагийн удирдлага дор залуу авьяастан Луйз Суарез, Унгарын гайхам тоглогчид болох Лашло Кубала, Сандор Кошич, Золтан Чибор нарын хамтаар 1959 оны Ла Лига болон Хот хоорондын цомд түрүүлэв. Энэ гайхалтай амжилтыг харгалзан 1960 оны Европын шилдэг хөлбөмбөгчний шагналыг залуу од Луйз Суарезэд олгосон юм. 1961 онд зохиогдсон Европын цомын хагас шигшээд заналт өрсөлдөгч Реал Мадридтай учраа тааран ялалт байгуулж шигшээ тоглолтод шалгарсан ч шигшээ тоглолтод Португалын Бенфика клубт 1-3 онооны харьцаагаар хожигдон, дэлдэн чихт цомыг атгаад алджээ..<ref>{{cite web|url=http://www.rsssf.com/ec/ec196061.html |title=European Competitions 1960–61 |publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]] (RSSSF) |date=27 June 2007 |accessdate=11 August 2010 |first=James M. |last=Ross}}</ref><ref name="fcbarcelona3">{{cite web |url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/etapes_historia/etapa_3.html |title=History part III |publisher=FC Barcelona |accessdate=15 March 2010 |archive-date=5 Арван хоёрдугаар сар 2012 |archive-url=https://archive.ph/20121205073354/http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/etapes_historia/etapa_3.html |url-status=dead }}</ref> [[File:Luis Suárez Miramontes 1962.jpg|thumb|right|180px|Дэлхийн шилдэг хөлбөмбөгчний шагналыг Барселона клубээс анхлан хүртсэн Луйз Суарез (1956-2009)]] 1960-аад онд Барселона клубийн амжилт Реал Мадридын сүүдэрт дарагдаж эхэллээ. Реал Мадрид клуб улсынхаа тэмцээнд ч, Европын тавцанд ч дийлдэшгүй мэт амжилтттай тоглож байлаа. Багийн гишүүд болон дансаа шавхан байж Барселона клуб 1957 онд "Камп Ноу" гэх шинэ цэнгэлдэхээ өлгийдөн авав. Чухамдаа үүнээс шалтгаалан тус баг шинэ тамирчдыг авалгүй олон жилийг үджээ.<ref name="fcbarcelona3"/> Хосеп Мариа Фусте болон Карлес Резач нараар хүчээ баг зэрэг нэмсэн Барселона клуб 1963 онд Генераллиссмусын цомд, 1966 онд Хот хоорондын цомд түрүүлж чадсан юм. Барселона клуб 1968 онд улс төрийн дарангуйллын жилүүдийн сүүлийн тулаанаа хийв. Тэд 1968 оны Генераллисмусын цомын тэмцээний шигшээ тоглолтод Реал Мадрид клубтэй Сантиаго Бернабеу цэнгэлдэх хүрээлэнд нь учраа таарлаа. Олон хүмүүс тэр дундаа Барселоначууд ч дарангуйлагчийн сүүдэрт дарагдана гэж таамаглаж байсан ч ердөө ганцхан гоолын зөрүүгээр ялагджээ. Хэрэв дарангуйлагчид байгаагүй бол энэ тоглолтод Барселона клубыг ялах байсан гэж үзэх судлаач, түүхчид ч олон бий. Уг тоглолтыг дарангуйлагч Франциско Франко, Иргэний дайны үеийн алдартнууд үзэж сонирхсон гэх баримт бий. Дарангуйлагч Ф.Франкогийн дэглэм 1974 онд нуран унаж Барселоначуудын нуруун дээрх ачаа хөнгөрч ирлээ. Дарангуйллын сүүдэр арилмагц Барселона клуб нэрээ каталаноор бичиж, бэлгэдэлдээ Каталон далбаа, сүлдийг дахин залах боломжтой болсон юм.<ref>{{cite web |url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/simbols/escut.html |title=The Crest |publisher=FC Barcelona |date= |accessdate=11 April 2010 |archive-date=30 Тавдугаар сар 2012 |archive-url=https://archive.ph/20120530060040/http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/simbols/escut.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.eufo.de/football/esp/fc_blona.html|title=FC Barcelona—European football clubs &amp; squads|accessdate=12 July 2008|publisher=Eufo.de|archive-date=17 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081217125734/http://www.eufo.de/football/esp/fc_blona.html|url-status=dead}}</ref> 1973 он. Голландын хөлбөмбөгийн гайхам авьяастан гэгдэх Йохан Кройфф тухайн үеийн дээд үнэ болох 920,000 фунт стерлингээр Барселона клубийн эгнээнд багтжээ.<ref>MacWilliam, Rab; MacDonald, Tom. p. 180</ref> Түүнийг аль эрт дарангуйлагч Франциско Франко урьж хооллон, Реалын эгнээнд багтахыг шаардаж нэг, гуйж нэг үзсэн ч эцсийн мөчид тэр Реалд очоогүй юм. Барселоначууд түүнийг нутагтаа төрөөгүй каталан үндэстэн гэж хүндэтгэдэг. Өөрөө ч мөн адил тэгж мэдэгддэг байлаа. Тэрээр өөрийнхөө хүүг "Хорди" хэмээн нэрлэсэн нь Каталоны уламжлалт нэр юм.<ref>Ball, Phil. pp. 83–85</ref> Испанийн Ла Лигийн 1973-1974 оны улирал Барселона клубын хувьд ярих юмтай жил байлаа. Йохан Кройфф, Хуан Мануэль Асенси, Карлес Резач, Уго Сотил зэрэг бахдам шаламгай тамирчдынхаа ачаар тэд 14 жилийн дараа буюу 1960 оноос хойш анх удаа Лигийн аварга болсон билээ.<ref name="rsssf1"/> Улирлын тэмцээнд Реал Мадридтай таарч тоглоход 5-0 онооны харьцаагаар ялалт байгуулсан нь сүүлийн жилүүдэд харагдаагүй үр дүн байв. Йохан Кройфф Барселона клубт тоглосон эхний улиралдаа Европын шилдэг хөлбөмбөгч, Дэлхийн шилдэг хөлбөмбөгчний шагналыг давхар хүртэж өөрийгөө ямархан цараатай тоглогч вэ гэдгийг дэлхий дахинаа зарлан тунхагласан юм. Тэрээр энэ шагналыг 1974 онд дахин хүртсэнээр дээрх шагналыг гурван удаа хүртсэн анхны хөлбөмбөгчөөр тодорч түүхэнд нэрээ мөнхөлжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/europa-poy.html|date=11 December 2009|author1=Moore, Rob |author2=Stokkermans, Karel |title=European Footballer of the Year ("Ballon d'Or") |publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]] (RSSSF) |accessdate=11 April 2010}}</ref> === Хосеп Нуньез-Сэргэн мандалтын он жил === [[File:La Masia (Can Planas) (Barcelona) - 1.jpg|thumb|right|1702 онд байгуулагдсан нэгэн фермерийн байран дээр үндэслэн академийн залуу тоглогчдыг бэлтгэн гаргах зорилго бүхий Ла Масиа буюу Хүүхдийн академийг 1979 онд байгуулжээ.]] Барселона клубын ерөнхийлөгч гэх албан тушаал бий болсон цагаас хойш удирдах зөвлөлөөрөө хэлэлцэж ерөнхийлөгчөө сонгож байсангүй. Тэгвэл 1978 онд удирдах зөвлөлийн ээлжит хуралдаан болж ерөнхийлөгчөө сонгохоор болов. Тус хуралдаанаар Хосеп Луйз Нуньез Барселона клубын шинэ ерөнхийлөгч болжээ. Ингэснээр тэрээр энэ албан тушаалд сонгогдсон анхны ерөнхийлөгч болж клубын түүхэнд үлдсэн юм. Франкогын дарангуйлал нуран унаснаас хойш Испани улс ардчилсан тогтолцоотой болсон нь хөлбөмбөгийн клубын тухайд тусгалаа олсон нь энэ ажээ. Шинээр сонгогдсон ерөнхийлөгч Барселона клубыг санхүүгийн төвшинд ч, гарааны төвшинд ч дэлхийн шилдэг баг болгох зорилтыг юун түрүүнд тавив. Түүнийг энэ суудалд суусан 22 жилийн хугацаанд Барселона клуб өнгө төрх, тоглолтын хэв маяг, нэр хүндээ урд хожид байгаагүйгээр өөрчилж чадсан юм. 1979 оны тавдугаар сарын 16-ны өдөр. Швейцарийн Базел хотноо Европын цомтой багуудын цомын шигшээ тоглолт болов. Уг тоглолтыг үзэж сонирхохоор Барселона клубын 30,000 хөгжөөн дэмжигч Базелд ирсэн гэсэн мэдээ бий. Тус тоглолтод Барселона клуб Германы Фортуна Дюссельдорф клубтэй учраа таарч 4-3 онооны харьцаагаар хожин хөгжөөн дэмжигчдийнхээ магнайг тэнийлгэв. Энэ үйл явдалтай зэрэгцэн сонгогдоод нэг жил болоод байсан Хосеп Л.Нуньез багийн ирээдийн амжилтыг бэхжүүлэх, өөрийн гэсэн өвөрмөц онцлог бүхий тамирчидтай болох зорилгоор Ла Масиа нэртэй хүүхдийн академийг байгуулжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/club_avui/territori_barca/la_Masia/lamasia.html |title=La Masia |accessdate=30 July 2010 |publisher=FC Barcelona |deadurl=yes |archiveurl=http://arquivo.pt/wayback/20091003171950/http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/club_avui/territori_barca/la_Masia/lamasia.html |archivedate= 3 October 2009 |df= }}</ref> 1970-аад онд Аргентиний хамгийн нэр хүндтэй клуб болох “Бока Хуниорс” клубээс нэгэн авьяаслаг залуу тодорч байсан Диего Марадона байлаа. Европын олон томоохон баг түүнийг сонирхож байсан ч Барселона клуб энэ тулаанд ялж, 1979 оны зургаадугаар сард Диего Марадона тухайн үеийнхээ үнийн дээд амжилт болох 5 сая фунт стерлингийн үнээр Барселона клубтэй нэгдэв.<ref>Dobson, Stephen; Goddard, John A. p. 180</ref> Д.Марадона ирснээсээ хойш нэг улирлын дараа Чезар Луйз Меноттигийн удирдлага дор Эзэн хааны цомын тэмцээнд мөнхийн өрсөлдөгч Реал Мадридыг хожин түрүүлжээ. Гэвч Д.Марадона тодорхойгүй шалтгааны улмаас 1982-1983 оны улирлыг Италийн Наполи клубт үдхээр болсон нь олон нийтийн анхаарлын төвд орлоо. Испанийн Ла Лигийн 1984-1985 оны улирлыг амжилтаар үдэж, аварга болсон ч дасгалжуулагч Терри Венаблес Марадонаг багтаа үлдээхийг хүссэнгүй. Түүнийг хассаны дараа Германы авьяаслаг хагас хамгаалагч Бернд Шустер Барселонад ирж, орхигдоод байсан дундын шугам илүү баталгаатай болж иржээ. Тэрээр Марадонагын хамтаар Европын цомын шигшээ тоглолтод шалгарсан юм. Испанийн Севийя хотод болсон шигшээд Болгарын Стайуя Бухарест клубтэй учраа тааран үндсэн болон нэмэлт цагт гоол оролгүйгээр торгуулийн цохилтоор ялагдсан түүхтэй. Багийн амжилт тогтож байхад багийн дотоод уур амьсгал түвэгтэй байдалд хүрэв. Учир нь багийн ерөнхийлөгч Хосеп Л.Нуньез болон багийг дэмжигч үндэсний үзэлтэй “Бойсос Нойс” группийн хооронд үзэл сурталын томоохон зөрчил үүсчээ. Улмаар цэнгэлдэх хүрээлэнгийн зүүн жигүүрт суух болж, тоглолт болгоны үеэр түүнийг эсэргүүцсэн зурагт хуудас, самбар, доромжилсон үгтэй баннер, далбаа зэргийг хийсгэх болжээ. Тэд багийн утга учрыг алдагдуулж, дарангуйллын замаар удирдаж байгаа түүний арга барилыг эсэргүүцэн ийнхүү үзэл бодлын зөрчил үүссэн байна. “Бойсос Нойс” гэх энэ бүлэглэл нь Английн хулигаануудыг дуурайсан, зарим талаараа хэт их хуулсан фашист, нацист үзэлтэй бүлэглэл байжээ. Багийн олон удаагийн тоглолтод эмх замбараагүй байдал үүсгэж, зодоон дэгдээн, багийн уур амьсгалыг эвдсэн гэсэн үндэслэлээр уг бүлэглэлийг “Камп Ноу”-д нэвтрэх эрхийг түр хугацаагаар хасч, улмаар хэд, хэдэн гишүүнийг баривчилснаар уг сөргөлдөөн намжсан юм. <ref>Spaaij, Ramón p. 293</ref> Мексикт болсон 1986 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-нээр од болон гялалзаж мэргэн буучаар тодорсон Гари Линекер болон Испанийн шигшээ багийн хаалгач Андони Зубизаретта нартай гэрээ байгуулж, багийн хүчээ зузаатгав. Гэсэн хэдий ч 1987-1988 оны улирал эхлээд тааруу амжилт үзүүлсэн тул ерөнхий дасгалжуулагч Терри Венаблесийг ажлаас нь чөлөөлж оронд нь Луйз Арагонесийг ерөнхий дасгалжуулагчаар авчээ. Энэ улиралд багийн дотоод уур амьсгал хурцдав. Тоглогчид болон ерөнхийлөгч Нуньезийн хооронд үл ойлголцол гарч, заримдаа тоглолтынхоо хэлбэр, хэлэмжээр түүнийг эсэргүүцэж байлаа. Улмаар тэр жилийнхээ Эзэн хааны цомын тэмцээний шигшээ тоглолтод Реал Сосьедад клубтэй учраа таарч 1-0 онооны харьцаагаар ялалт байгуулж, аварга болсон юм. Үүнээс өөр гавьтай амжилтыг энэ улиралд шинэ бүрэлдэхүүнтэй баг үзүүлж чадаагүй билээ. ==== Мөрөөдлийн баг ==== [[File:Cruyff_a_la_banqueta_del_Camp_Nou.jpg|thumb|left|200px|Йохан Кройффын бүрдүүлсэн "Мөрөөдлийн баг" дөрвөн жил дарааллан Ла Лигийн аварга болсон юм]] Алдарт Йохан Кройф 1988 онд Барселона клубт дасгалжуулагчийн хувиар эргэн ирэв. Тэрээр ирсэн даруйдаа багийн хуучин бүрэлдэхүүнийг шинэчилж, “Мөрөөдлийн баг” бүрдүүлэх нүсэр ажилдаа оржээ. <ref>{{cite web|last=Duff |first=Alex |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aoCiLlYsuvL8&refer=uk |title=Barcelona Emulates `Dream Team' to Win European Title |publisher=Bloomberg |date=18 May 2006 |accessdate=5 October 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121105120217/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aoCiLlYsuvL8&refer=uk |archivedate=5 November 2012 }}</ref> Тэрээр Испанийн өсөх ирээдүйтэй шинэ тамирчид болох Пеп Гуардиола, Хосе Мари Бакеро, Чики Бегиристайн нарын оддыг, дэлхийн чадварлаг тамирчид болох Рональд Куман, Михайль Лодруп, Ромарио, Христо Стойчков нартай хослуулан цоо шинэ Барселонаг бий болгов. <ref>{{cite book | last =Fritz | first =Barend (et al) | title = Ajax, Barcelona, Cruyff | publisher = Bloomsbury Publishing PLC | series = | year = 1999 | doi = | isbn = 0-7475-4305-4}}</ref> Хосеп Нуньесийн боловсруулсан хүүхдийн академийн төсөл 10 жилийн дараа үр ашгаа өгч, үндсэн багийн гарааны тамирчид академиас бүрдэж эхлэв. Анхны төгсөлтөөс од болон гялалзаж, дэлхийд нэр алдараа цуурайтуулсан гарамгай хөлбөмбөгч бол Хосеп Гуардиола билээ. <ref>{{cite news |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/european_football/article5950195.ece |author=Hawkey, Ian |publisher=The Times |accessdate=30 July 2010 |title=Novelty factor adds spice to clash of giants |date=22 March 2009 |location=London |archive-date=4 Долдугаар сар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210704153458/https://www.thetimes.co.uk/ |url-status=dead }}</ref> Кройффын баг бүрэлдсэн даруйдаа 1989 оны Европын цомтой багуудын цомын тэмцээнд Италийн Сампдориа клубыг буулган авсан бол 1992 оны Европын цомын шигшээ тоглолтод мөн л Сампдориа клубтэй учраа таарч 1-0 онооны харьцаагаар ялалт байгуулсан билээ. Дээрх хоёр тоглолтын хожлын гоолыг чөлөөт цохилтоор Голланд легионер Рональд Куман оруулсан юм. Йохан Кройффоор удирдуулсан Барселона клуб Ла Лигийн аваргын титмийг 1991-1994 оны хооронд дөрвөн удаа дараалан хүртсэн билээ. Үүнээс гадна тэд 1990 оны Эзэн хааны цомын тэмцээн, 1992 оны Европын супер цомын тэмцээн, мөн онд зохиогдсон Испанийн супер цомын тэмцээнд түрүүлж бахдам амжилт байгуулав. Дасгалжуулагч Йохан Кройфф Барселона клубт ирээд ердөө дөрөвхөн жилийн дотор 11 цом хүртсэн нь тухайн үед сонин содон амжилтын нэг байсан юм. Тэрээр тус багийг найман жилийн турш удирдсан нь багийн түүхэнд хоёрдугаарт орох үзүүлэлт юм. <ref name=honours>{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/futbol/palmares/palmares.html |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20091003163828/http://www.fcbarcelona.com/web/english/futbol/palmares/palmares.html |dead-url=yes |archive-date=3 October 2009 |title=Honours |publisher=FC Barcelona |date= |accessdate=12 March 2010 }}</ref> Кройфф энэ багт ирсэн эхний хоёр улиралдаа л багийн уур амьсгал, тоглолтын хэв маягыг өөрчилж орхисон юм. Чухам түүний ачаар байр суурь нь ганхаад байсан Хосеп Луйз Нуньес тогтон үлдэж чадсан юмн. Тэрээр багийн амин сүнсийг дамжуулалт гэж үзсэн бөгөөд хагас хамгаалалтын шугамандаа эрх мэдлийг төвлөрүүлж байлаа. Барселона клубын дасгалжуулагч Пеп Гуардиола хэлэхдээ: ''Кройфф бол дасгалжуулагчдын урд сүрлэг сүм дуган цогцлоосон нэгэн. Тэр энэ ажлыг өөр тавцанд гаргасан юм'' Кройффын амжилт гайхалтай байсан ч түүнийг эсэргүүцэх бүлэглэл гарч ирлээ. “Зааны хошуу” гэх нэртэй бүлэглэлийг Хоан Лапорта толгойлж, Йохан Кройфф болон Хосеп Нуньез нарын ойрын харилцааг буруутган, багийн дотоод үйл ажиллагаанд доголдол гарсан гэж эсэргүүцэх болов. Бүр зарим нэг авлигын хэрэгт ч тэднийг холбогдуулж байлаа. <ref name="King"/> <ref name="King">King, Anthony pp. 185–186</ref><ref>Ball, Phil pp. 110–111</ref> Энэ мэдэгдэлд сэтгэл нь гонсойсон Кройфф тэр даруй ажлаасаа чөлөөлөгдөв. Түүний орыг Бобби Робсон гэх Англи мэргэжилтэн залгасан юм. Ердөө нэгхэн улирал энэ албыг хашсан тэрээр Бразилийн домог болсон Роналдог авчирч, улмаар Эзэн хааны цом, Европын цомтой багуудын цом, Испанийн супер цом гэсэн гурван цомыг өргөсөн юм. Дөнгөж ирээд давгүй амжилт үзүүлсэн түүнийг маш богино хугацаанд өөрчлөх шийдвэрийг багийн удирдлагууд гаргаж улмаар түүний оронд Луй ван Гаалыг авчирсан билээ. <ref name="fcbarcelona5">{{cite web |url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/etapes_historia/etapa_5.html |title=History part V |publisher=FC Barcelona |date=15 June 2003 |accessdate=12 March 2010 |archive-date=4 Арван хоёрдугаар сар 2012 |archive-url=https://archive.ph/20121204192124/http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/etapes_historia/etapa_5.html |url-status=dead }}</ref> Дуулиан шуугиантай ирсэн Роналдо маш богино хугацаанд Барсагын төлөө тоглоод өөр багийг зорих болсон юм. Гэхдээ бүр заналт өрсөлдөгч гэгдэх Реал Мадрид шүү. Учир нь түүнийг орлох Луйш Фигу, Патрик Клайверт, Луйз Энрике, Ривалдо нарын зэрэг гайхалтай сайн тамирчид төрөн гарч байлаа. Улмаар дээрх бүрэлдэхүүн 1998 онд Ла Лигийн цомыг Эзэн хааны цомтой хамт өргөсөн юм. Аугаа түүхт Барселона багийн 100 жилийн ой 1999 онд тохиов. Тэгш ойн жилд Барселоначууд Ла Лигийн аварга болж, түүгээр ч зогсохгүй Европын шилдэг хөлбөмбөгчнөөр Ривалдо тодорчээ. Тэрээр Барселона клубээс энэ алдарт хүрсэн дөрөв дэх тоглогч болон мөнхөрсөн билээ. Хэдийгээр дотоодын амжилт чамлахааргүй байсан ч европын тавцанд заналт дайсан Реал Мадридад хожигдож, хэд, хэдэн алдаа гаргасан тул 2000 онд Луй ван Гаал, Хосеп Нуньезийн хамтаар үүрэгт ажлаа хүлээлгэн өгсөн юм. === Шинэ мянганы шинэ эхлэл (2000-2008) === [[File:Centenari Logotip.JPG|thumb|right|220px|Барселона багийн 100 жилийн ойг бэлгэдсэн дурсгалын пайз]] [[Файл:Ronaldinho.jpg|thumb|left|alt=buck-teethed footballer|Багийн маркетингийн алба [[Роналдиньо]]гийн нэр хүндийг ашигласан стратеги боловсруулан хэрэгжүүлж байв.<ref>Ferrand, Alain; McCarthy, Scott. p. 110.</ref>]] Нуньез болон Ван Гаал нар халагдаж, багийн ерөнхий нөхцөл байдал ойлгомжгүй болсон тэр цагт багийн хөгжөөн дэмжигчид Луйш Фигуг баатар мэт хүндэтгэж байлаа. Дэд ахмад байсан түүний нэр хүнд Каталанд гэрлийн хурдаас ч илүүгээр өсч байсан гэхэд хилсдэхгүй. Барселона клубт таван жилийг үдэж, чухамдаа ''Би энэ багаас явахгүй'' гэж уулга алдаж байсан түүнийг багаасаа, тэр битгий хэл заналт өрсөлдөгчийндөө оччихно гэж хэн санах билээ. Багаа солиод удаагүй байхдаа Барселона клубын талбайд тоглох болоход хүмүүс илтэд эсэргүүцэж, "хөгийн гахай", "өлөгчин" гэх мэт үгсийг бичсэн туг, дарцаг, самбар зэргийг гарган, бүгд эсэргүүцэн дуу гаргаж, зарим нь бүр вискиний шил хүртэл шидэж, ар дагзыг нь онож байлаа. Барсагын дэмжигчид урьд нь ийм үйлдэл гаргаж байгаагүй юм. Ван Гаалийг явснаас хойш гурван жилийн туршид Барселона баг нэг дасгалжуулагчаас нөгөө дасгалжуулагчийн гарт шилжиж байлаа. Ван Гаалийг явсан даруйд Лоренцо Серра Феррер гэх дулимагхан амжилттай дасгалжуулагч ирэв. Ирсэн даруйдаа 2000 оны зуны солилцоо наймааны цонхоор их хэмжээний мөнгийг зарлагджээ. Гэтэл их мөнгөөр боссон баг Аваргуудын лигийн эхний шатнаас цааш явсангүй. Бухимдсан удирдлагууд түүнийг ердөө нэг улирлын дараа халж, оронд нь хашир туршлагатай өмнө нь энэ багийг дасгалжуулж байсан Карлес Резачийг элсүүлэв. Резач ирээд ч гавьтай амжилт үзүүлж чадсангүй. Тэр багийнхаа хамт Аваргуудын лигийн хагас шигшээ хүртэл явсан ч Испанийн Ла Лигид дэндүү муу тоглож байлаа. Удалгүй халагдсан түүнийг Радомар Антич орлов. Гэтэл 2003 оны хоёрдугаар сар багийн түүхэнд хамгийн хар дарсан зүүд байлаа. Тус баг тухайн цаг мөчид Ла Лигийн хүснэгтийн 15-р байрт бичигдэж байсан нь байгуулагдсан цагаасаа хойш үзүүлж байгаагүй тааруу амжилт байсан юм. Тааруу амжилттай Р.Антич жил ч тэссэнгүй. Үүсээд байгаа нөхцөл байдлыг багийн удирдлагууд зүгээр харж чадсангүйгээр барахгүй бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцров. Хөгжөөн дэмжигчид ч дорвитой өөрчлөлт хийх шаардлагатай гэж үзэж байсан нь дамжиггүй. Улмаар Барселона клубын ерөнхийлөгч Хоан Гаспарт үүрэгт ажлаа өөрийн хүсэлтээр хүлээлгэн өгчээ. тэрээр энэ клубын ерөнхийлөгчийн суудалд гуравхан жил суусан юм.<ref>Ball, Phil. pp. 109–110</ref> Багийн амжилт балран доройтож, урьдын Барса биш болчихоод байхад багийн ерөнхийлөгчийн суудалд Хоан Лапорта суув. Тэрээр багийн дасгалжуулагчийн суудалд залуу Голланд мэргэжилтэн Франк Райкаардыг тохоон томилжээ. Хэдийгээр тоглогч ахуйдаа чамгүй амжилт үзүүлсэн ч хөгжөөн дэмжигч болон олон нийт түүнээс их амжилтыг хүлээж байгаагүй юм. Шинэ дасгалжуулагчийн гарт ирсэн Барса өмнөх бүрэлдэхүүнээс бараг хэнийг ч үлдээсэнгүй. Шинэхэн дасгалжуулагч Роналдиньо, Деку, Хенрик Ларссон, Людовиз Жули, Самуэль Это, Рафаель Маркез нарыг бүрэлдэхүүндээ bnsdfhbsdrдуудсан юм. Дээрх алдартнуудаас гадна "Ла Масиа"-д тодорч, ур чадвар нь илт дээшилж байгаа Карлес Пуйол, Андрес Иниьеста, Шави, Виктор Валдес нар ч хүч түрэн гарч ирэв. Чухамдаа тэд л Барселонаг байх газарт нь эргүүлэн аваачсан билээ. 2004-2005 оны улиралд Барселона клуб Ла Лига болон Испанийн супер цомд давхар түрүүлэв. Түүгээр ч барахгүй Олон улсын хөлбөмбөгийн холбооноос зарладаг дэлхийн шилдэг хөлбөмбөгчний шагналыг Роналдиньо хүртэж, гутгаар байрт Самуэль Это нэрлэгдсэн нь цангаад байсан амжилтын амтыг Каталончуудад мэдрүүлэх шиг болсон хэрэг байлаа.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/4486166.stm |title=Ronaldinho wins world award again |publisher=BBC News |date=19 December 2005 |accessdate=11 August 2010}}</ref> 2005-2006 онд мөн л Ла Лига болон Испанийн супер цомд түрүүлж, өмнөх улиралд үзүүлсэн амжилтаа давтав. Үүнээс хамгийн сэтгэл хөдөлгөсөн, Каталончуудын цөсийг хөөргөсөн тоглолт бол Реал Мадридын эсрэг Сантиаго Бернабеу цэнгэлдэхэд нь гурван гоолын зөрүүгээр хожсон тоглотыг нэрлэж болно. Энэ тоглолтод хөлбөмбөгийн суутан Роналдиньо хет-трик толилуулсан. Тэрээр гурав дахь гоолоо оруулахад Реал Мадридын зарим хөгжөөн дэмжигчид босч хүндэтгэл үзүүлж байсан гэдэг.<ref>{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/football/european/real-madrid-0-barcelona-3-bernabeu-forced-to-pay-homage-as-ronaldinho-soars-above-the-galacticos-516202.html|title=Real Madrid 0 Barcelona 3: Bernabeu forced to pay homage as Ronaldinho soars above the galacticos |publisher=The Independent|date=21 November 2005 |accessdate=11 August 2010 | location=London | first=Patrick | last=McCurdy}}</ref> Франк Райкаард ирсэн даруйдаа заналт өрсөлдөгчийнхөө талбайд нь хоёр удаа ялалт байгуулсан Барсагын анхны дасгалжуулагч болсон билээ. Тухайн жилийнхээ Аваргуудын лигийн шигшээ тоглолтод Английн өөр нэгэн амжилттай баг болох Арсенал клубтэй учраа таарчээ. Шигшээ тоглолтод хоёр баг цаг дуусах мөч хүртэл тэнцэж байгаад тоглолтын эцсийн мөчид Олекьерийн оронд талбайд гарсан Жулиано Беллети хожлын гоолыг оруулснаар 14 жилийн дараа Европын цомын тэмцээнд түрүүлсэн нь энэ. Мөн түүнчлэн Шведийн домогт тоглогч Хенрик Ларссоны хувьд сүүлийн тоглолт нь энэ байлаа. Энэ удаагийн аваргын цом багийн түүхэнд Аваргуудын лигийн хоёр дахь цом байсан юм.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/europe/4773353.stm |title=Barcelona 2–1 Arsenal |publisher=BBC News |date=17 May 2006 |accessdate=11 August 2010}}</ref> Амжилтын амтанд бялуурсан Барселона клуб 2006-2007 оны улиралыг ямар ч цомгүйгээр үдсэн юм. Улирал дуусаад байхад АНУ-аар аялан тоглолтоор явж байхад багийн гол тоглогч Самуэль Это гэмтсэн нь Лионель Месси гэх залуу хүүд маш том боломжийг авчирсан билээ. Үүнээс гадна багийн голлох тоглогчдын дунд үл ойлголцох байдал үүсэж, багийн дасгалжуулагч Райкаард, Роналдиньод анхаарал хандуулдаг гэж шүүмжилсэн нь Этог хэсэг хугацаанд сэлгээний сандалд суулгахад хангалттай шалтгаан болжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.soccerway.com/news/2007/August/03/barcelona-defends-asian-tour/ |title=Barcelona defends Asian tour |publisher=soccerway.com|work=AFP |date= |accessdate=11 March 2010}}</ref> Хэдийгээр ямар ч цомгүй байсан ч Эзэн хааны цомын тэмцээний хагас шигшээ тоглолтод Хетафе клубтэй таарч тоглоход залуу авьяастан Лионель Месси ид шидээ гайхуулжээ. Тэрээр яг л Марадонагын зууны шилдэг гоолыг санагдуулам гоолыг Хетафегийн эсрэг оруулсан юм. Талбайн голоос хаалга хүртэл Хетафегийн бүх тоглогчдыг сөхрүүлэн гоол оруулсан нь шинэ од, шинэ эрин эхэлсэн гэдгийн дуут дохио болжээ. Дараа нь хагас шигшээн эхний тоглолтод 5-2 онооны харьцаагаар хожсон бол хариу тоглолтод 4-0 онооны харьцаагаар хожигдож, аваргын цомоос атгаад алдсан юм. 2007-2008 оны улирал Барселонагын хувьд мөн адил цомгүй жил байлаа. Тэд Ла Лигийн хүснэгтийн гуравдугаар байрт бичигдсэн бол Аваргуудын лигийн хагас шигшээд аварга болох ерөөлтэй Манчестер Юнайтед клубт, Эзэн хааны цомын тэмцээнд аварга болох ерөөлтэй Валенсиа клубуудэд тус тус хожигдсон юм. Үүнээс гадна "Эль Класико"-д 4-1 онооны харьцаагаар хожигдож чамгүй амжилт гаргаад байсан Франк Райкаардын байр суурь ганхаж эхэлсэн билээ. Төд удалгүй багийн ерөнхийлөгч Хоан Лапорта Барселона клубын хоёрдугаар багийг удирдаж байсан [[Хосеп Гуардиолаг]] ерөнхий дасгалжуулагчийн суудалд томилсон билээ. Тэрээр 2008 оны зургаадугаар сард энэ суудалд албан ёсоор суусан юм.<ref name="FC Barcelona">{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/noticies/destacades/n080508104104.html|title=Rijkaard until 30 June; Guardiola to take over|date=8 May 2008|accessdate=8 May 2009|publisher=FC Barcelona|archive-date=4 Арван хоёрдугаар сар 2012|archive-url=https://archive.ph/20121204141033/http://www.fcbarcelona.com/web/english/noticies/destacades/n080508104104.html|url-status=dead}}</ref> === Гуардиолагийн эрин (2008-2012) === {{multiple image|align=left | footer = Барселонагын хагас хамгаалалтын хослол Андрес Иниьеста, Шави нар. Тэд тики-такагын гол амин сүнс юм.<ref>{{cite news |first=David |last=Pleat |title=Middle men to the fore in dictating the rhythm with care |url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2009/may/28/barcelona-manchester-united-david-pleat-chalkboard |work=guardian.co.uk |publisher=Guardian News and Media |date=28 May 2009 |accessdate=21 January 2016 }}</ref> | width = | image1 = Andrés Iniesta - 001.jpg | width1 = 100 | alt1 = A man wearing long, dark blue shorts and a light blue sweatshirt under an orange bib. | image2 = Xavi Hernández - 001.jpg | width2 = 106 | alt2 = A man wearing a light blue sweatshirt and dark blue shorts. }} Барселона Б идэрчүүдийн багийн дасгалжуулагч байсан Пеп Гуардиола үндсэн багийн дасгалжуулагчийн суудалд суумагцаа багийн тоглох хэв маягыг үндсээр нь өөрчилж орхив.<ref name="FC Barcelona"/> Тэрээр идэрчүүдийн багийг дасгалжуулж байсныхаа хувьд залууст итгэл хүлээлгэхээр шийдэж, тики-така буюу дамжуулалтаас довтолгоо руу чиглэсэн хэв маягийг зоригтойгоор сонгосон байна. Улмаар хуучин багийн бүрэлдэхүүнд байсан Роналдиньо, Деку нарыг зарж, гарааны эрхийг Шави, Иниьеста, Месси нарт даатгасан билээ. Тэд Испанийн эзэн хааны цомын тэмцээний 2009 оны улиралд шигшээ тоглолтод шалгарав. Шигшээ тоглолтод Баскын нэр төр гэгдэх Атлетик Бильбао клубтэй учраа таарч улмаар 4-1 онооны харьцаагаар илт давуу хожиж, аваргын цомыг 25 дахиа өргөсөн юм. Энэ нь тус тэмцээний түүхэн амжилтыг эвдсэн тохиолдол байлаа. Испанийн Ла Лигийн 2008-2009 оны улирал ч гайхам амжилтаар дүүрэн байлаа. Мөнхийн өрсөлдөгч гэгдэх Реал Мадридыг талбайд нь 2-6 онооны зөрүүгээр хожиж, дэлхий нийтийн анхаарлыг татав. Эзэн хааны клубыг гайхалтай хожсон тэд энэ улиралдаа Ла Лигийн аварга болж чадсан юм. Улиралаа дуусгамагц тэдэнд Аваргуудын лигийн шигшээ тоглолтод түрүүлэх амаргүй даваа үлдэв. Тэд өмнө нь шигшээ тоглолтод хожигдож байсан Манчестер Юнайтед клубтэй учраа таарсан билээ. Барселоначууд өмнөх хариугаа авч 2-0 онооны зөрүүгээр хожиж ялалт байгуулан дэлдэн чихт цомыг гурав дахиа өргөв. Ингэснээр тус багийн түүхэнд гурван гол цомд дараалан түрүүлсэн Испанийн хамгийн анхны баг болсон юм.<ref>{{cite web|url=http://soccernet.espn.go.com/columns/story?id=646187&sec=europe&root=europe&&cc=5739|title=One title closer to the treble|date=14 May 2009|publisher=[[ESPN]]|first=Eduardo|last=Alvarez|accessdate=30 May 2009|archive-date=19 Тавдугаар сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090519032705/http://soccernet.espn.go.com/columns/story?id=646187|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/europe/8060878.stm|title=Barcelona 2–0 Man Utd|date=27 May 2009|publisher=BBC Sport|accessdate=30 May 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thesportreview.com/tsr/2009/05/pep-guardiola-barcelona/|title=Pep Guardiola's love affair with Barça continues|date=19 May 2009|publisher=Thesportreview.com|accessdate=31 May 2009}}</ref> Гэвч цом, ялалтын даллага үүгээр дууссангүй Испанийн супер цомд Бильбаог<ref>{{Cite news|title=Messi leads Barcelona to Spanish Supercup win |publisher=CNN Sports Illustrated. Associated Press |date=23 August 2009 |url=http://sports.sportsillustrated.cnn.com/gold/story.asp?i=20090823224656240000201 |accessdate=25 December 2009 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110708171500/http://sports.sportsillustrated.cnn.com/gold/story.asp?i=20090823224656240000201 |archivedate=8 July 2011 }}</ref> дахин буулган авч<ref>{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.cat/web/english/futbol/temporada_09-10/arxiu_partits/supercopa_europa/final/jornada01/Barcelona_Shakhtar_Donetsk/partit.html |archive-url=https://archive.is/20120729184706/http://www.fcbarcelona.cat/web/english/futbol/temporada_09-10/arxiu_partits/supercopa_europa/final/jornada01/Barcelona_Shakhtar_Donetsk/partit.html |dead-url=yes |archive-date=29 July 2012 |title=Barcelona vs Shakhtar Donetsk |publisher=FC Barcelona |accessdate=13 March 2010 }}</ref>, Европын супер цомд Шахтёр Донецкыг буулган авснаар нэг улиралд таван цом хүртсэн түүхэн дэх анхны баг болов. Түүхэн амжилт каталончуудын магнааг тэнийлгэж байхад 2009 оны 12-р сард Дэлхийн клубуудын аварга шалгаруулах тэмцээнд дахин ялалт байгуулснаар<ref>{{Cite book| url = http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/8422908.stm | title = Barcelona beat Estudiantes to win the Club World Cup |publisher=BBC Sport | date = 19 December 2009|accessdate=14 April 2010}}</ref> <ref>{{cite web|url=http://www.fifa.com/worldfootball/news/newsid=1151676.html |title=The year in pictures |publisher=FIFA.com |date=13 December 2009|accessdate=13 March 2010}}</ref> календаррийн нэг жилд зургаан цом хүртсэн түүхэн дэх анхны баг болж өвөрмөц амжилтыг бүтээсэн юм. Үүнээс гадна Барселона клуб Ла Лигийн аварга болохдоо 99 оноотой аваргалж, Испанийн супер цомыг 9 дэх удаагаа хүртэж дотоодын голлох тэмцээний дээд амжилтыг шинэчлэн тогтоожээ.<ref>{{cite web|author=Associated Press |url=https://www.google.com/hostednews/canadianpress/article/ALeqM5hTKYLfFVJSz8N1uam6zrvdyQGZqA |title=The Canadian Press: Messi's three goals as Barcelona wins record ninth Spanish Supercup |publisher=Canadian Press |date=21 August 2010 |accessdate=27 August 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100824072643/https://www.google.com/hostednews/canadianpress/article/ALeqM5hTKYLfFVJSz8N1uam6zrvdyQGZqA |archivedate=24 August 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.usatoday.com/sports/soccer/2010-05-16-barcelona-spanish-league-title_N.htm|title=Messi, Barcelona set records in Spanish league title repeat|work=USA Today|date=16 May 2010|accessdate=11 August 2010}}</ref> Барселонаг нэгэн шинэ тавцанд гаргасан Хоан Лапортагын бүрэн эрх 2010 оны зургаадугаар сард дуусав. Улмаар багийн удирдах зөвлөл, арын алба, тамирчид, хөгжөөн дэмжигчдийн дунд явуулсан санал асуулгаар Сандро Росселийг 61.3 хувийн санал (57,088 хүний санал)-аар ерөнхийлөгч болгосон юм. Ерөнхийлөгч болсон даруйдаа Россель Валенсиа клубын од Давид Вийяатай 40 сая евро<ref>{{cite web |url=http://www.fcbarcelona.cat/web/english/noticies/futbol/temporada09-10/05/19/n100519111099.html |title=Barca agree Villa move with Valencia|date=19 May 2010|work=FCBarcelona.cat|publisher=FC Barcelona |accessdate=4 June 2011}}</ref>, Ливерпүүлийн Хавиер Машеранотой 19 сая еврогын гэрээг<ref>{{cite web |url=http://www.fcbarcelona.cat/web/english/noticies/futbol/temporada10-11/08/27/n100827112582.html |title=Deal with Liverpool to sign Mascherano|date=27 August 2010|work=FCBarcelona.cat|publisher=FC Barcelona |accessdate=4 June 2011}}</ref> тус, тус байгуулсан билээ. Байгуулагдаад 40 гаруй жилийн нүүрийг үзсэн Барселонагын хүүхдийн академийн бүтээгдэхүүнүүд 2010 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-нд Испанийн шигшээ багийн нүүрийг тахлав. Улмаар тэд шигшээ тоглолтод Нидерландын шигшээ багийг буулган авч "Алтан дагина"-ыг анх удаагаа өргөцгөөсөн билээ. Испанийн Ла Лигийн 2010-2011 оны улиралд Барселоначууд мөн л онцгой амжилт үзүүлж, 96 оноотойгоор аваргын титмийг хүртэв<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/13368064.stm Barcelona secure La Liga Spanish title hat-trick] BBC Sport. Retrieved 30 May 2011</ref>. 2010 оны 11-р сард Ла Лигийн ээлжит тойргийн хүрээнд Реал Мадридтай учраа таарч 5-0 онооны давамгайллаар ялалт байгуулсан нь Барселона клубын ур чадварыг дэлхийг тамгаласан юм. Энэ улиралд тэд Испанийн эзэн хааны цомын тэмцээний шигшээ тоглолтод Реал Мадридад 1-0 онооны харьцаагаар хожигдож хоёр дахь цомоо хүртэж чадсангүй<ref>[http://www.skysports.com/football/match_report/0,19764,11065_3365041,00.html Madrid clinch Copa del Rey] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110423012003/http://www.skysports.com/football/match_report/0%2C19764%2C11065_3365041%2C00.html |date=23 April 2011 }} Sky Sports. Retrieved 30 May 2011</ref>. Гэсэн ч "буурал тив"-ийн хамгийн нэр хүндтэй тэмцээн болох Аваргуудын лигийн шигшээ тоглолт тэднийг хүлээж байлаа. Английн алдарт Уэмбли цэнгэлдэхд болсон шигшээ тоглолтод Манчестер Юнайтед клубтэй учраа таарч 3-1 онооны харьцаагаар хожсоноор дэлдэн чихтийг дөрөв дэх удаагаа өргөж багийн шинэ түүхийг бичиглэв<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/13576522.stm |title=Barcelona 3–1 Man Utd |author=Phil McNulty|date=28 May 2011|publisher=BBC |accessdate=30 May 2011}}</ref>. 2011 оны наймдугаар сард Испанийн супер цомын тэмцээнд Реал Мадридтай учраа таарсан Барселона клуб ялалт байгуулав. Энэ тоглолтод "Ла Масиа"-гаас төрөн гарсан Ческ Фабрегас гялалзаж, европын шилдэг багуудын хараанд өртөв. Испанийн супер цомын тэмцээнд түрүүлсэн Барселона клуб замналын туршид 73 цом хүртэж, мөнхийн өрсөлдөгч Реал Мадридтай тэнцэж ирэв.<ref>{{cite web|url=http://www.marca.com/2011/08/17/futbol/equipos/barcelona/1313608792.html |title=El Barça iguala en títulos al Real Madrid |publisher=MARCA.com |accessdate=18 August 2011}}</ref> Барселона клуб цомын баяраа тэмдэглээд удаагүй байхдаа Европын супер цомын тэмцээнд Португалийн Порту клубтэй учраа таарах ёстой болов. Уг тоглолтод Барселоначууд өрсөлдөгчөө 2-0 онооны харьцаагаар хожиж, нийт цомынхоо тоогоор Реал Мадридыг гүйцэж түрүүлсэн билээ. Ийнхүү нэгхэн сарын дотор мөнхийн өрсөлдөгчөө замналынхаа турш хүртсэн цомынхоо тоогоор тэргүүлж эхэлсэн нь энэ юм<ref> {{cite web|url=http://www.sport.es/es/noticias/barca/2011/08/27/barca-madrid/1131109.shtml |title=El club azulgrana ya tiene más títulos que el Real |publisher=SPORT.es |accessdate=27 August 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120110150632/http://www.sport.es/es/noticias/barca/2011/08/27/barca-madrid/1131109.shtml |archivedate=10 January 2012 |df= }}</ref>. Хувь дасгалжуулагчийн тухайд Хосеп Гуардиолагын үзүүлсэн амжилт үлгэрийн гэмээр байлаа. Барселона клубт ирээд ердөө гуравхан жилийн дотор 12 цом хүртсэн нь Барселона клубийн түүхэн дэх бүх дасгалжуулагчдын оройд гарч, Европ тивийн тавцанд ч түүний амжилт тодоор цуурайтсан юм<ref>{{cite web|url=http://www.sport.es/es/noticias/barca/20110827/pep-guardiola-supero-marca-johan-cruyff/1131117.shtml |title=Pep Guardiola superó la marca de Johan Cruyff |date=26 August 2011 |work=Sport.es |accessdate=26 August 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120709100016/http://www.sport.es/es/noticias/barca/20110827/pep-guardiola-supero-marca-johan-cruyff/1131117.shtml |archivedate=9 July 2012 |df= }}</ref>. [[File:Messi with Neymar Junior the Future of Brazil.jpg|thumb|200px|right|Клубуудын ДАШТ-ний дараа Месси, Неймар нар бие, биендээ баяр хүргэж байна]] Барселона клубыг 12-р сард өөр нэгэн цом хүлээж байлаа. Дэлхийн клубуудын аварга шалгаруулах тэмцээний шигшээ тоглолтод Өмнөд Америкийн аварга Сантос клубтэй учраа таарч 4-0 онооны зөрүүгээр ялалт байгуулж, улмаар аварга болов. Энэ тоглолтод алдарт Лионель Месси хоёр гоол, Шави, Фабрегас нар нэг гоол оруулж багаа амжилтад хөтөлжээ<ref>{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/santos-fcb-legendary-barca-0-4|title=SANTOS-FCB: Legendary Barça (0–4)|date=18 December 2011|work=FC Barcelona|accessdate=18 December 2011}}</ref>. Энэ үе бол нэг баг төдийгүй хувь дасгалжуулагчийн тухайд дахин давтагдашгүй гэмээр гайхалтай он жилүүд байлаа. Пеп Гуардиола боломжит 24 цомоос 14-ийг хүртсэн<ref>{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/guardiola-winning-13-out-of-16-titles-is-only-possible-when-you-have-a-competitive-mentality|title=Guardiola: "Winning 13 out of 16 titles is only possible when you have a competitive mentality"|date=18 December 2011|work=FC Barcelona|accessdate=18 December 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fifa.com/clubworldcup/matches/round=257437/match=300180901/summary.html | title=Santos humbled by brilliant Barcelona|date=18 December 2011|work=fifa.com|accessdate=18 December 2011}}</ref> нь дэлхийн хөлбөмбөгийн түүхэнд дахин даватагдана гэдэг эргэлзээтэй. Бахдам амжилтын дараа Барселона клуб 2011-2012 оны Аваргуудын лигийн улиралд шигшээ тоглолтод Английн Челси клубт хожигдож ялагдал хүлээв. Яг үүний дараа Гуардиола өөрийгөө тактикийн алдаа гаргасан хэмээн үзэж, амжилт ялалтад пологдсон хөгжөөн дэмжигчид хүртэл Гуардиолаг шүүмжилж байлаа. Амжилт муутайхан улирлын дараа 2012 оны зургаадугаар сарын 30-ны өдөр Пеп Гуардиола Барселона клубыг орхиж байгаагаа зарлав. Түүний залгамжлагчаар багийн удирдлагууд туслах нь байсан Тито Вийяноваг нэрлэсэн билээ<ref>{{cite web |url=http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/1055094/pep-guardiola-to-part-company-with-barcelona---reports?cc=5901 |title=Pep Guardiola to part company with Barcelona – reports – ESPN FC |publisher=Soccernet.espn.go.com |date=26 April 2012 |accessdate=29 November 2012 |archive-date=29 Дөрөвдүгээр сар 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120429170831/http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/1055094/pep-guardiola-to-part-company-with-barcelona---reports?cc=5901 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news| url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/chelsea/9222641/Barcelona-v-Chelsea-Pep-Guardiola-keeps-calm-as-Nou-Camp-critics-question-selection-and-tactics.html | location=London | work=The Daily Telegraph | title=Barcelona v Chelsea: Pep Guardiola keeps calm as Nou Camp critics question selection and tactics | date=24 April 2012}}</ref> <ref>{{cite news|title=Pep Guardiola's 14 trophies at Barcelona – in pictures|url=https://www.theguardian.com/football/gallery/2012/apr/27/pep-guardiola-barcelona|publisher=The Guardian|date=25 October 2015}}</ref>. Пеп Гуардиолагын гайхалтай тактик залуучуудад итгэх итгэл, тоглолтын хэв маягыг зоригтой өөрчилсөн зэрэг нь хөлбөмбөгөөр зогсохгүй багийн спортын түүхэнд тодоор тэмдэглэгдэн үлдсэн билээ. === Гуардиолагаас хойшхи Барселона (2012-)=== Өмнө нь Барселона клубын туслах дасгалжуулагчаар ажиллаж байсан Тито Вийяанова 2012 оны зун багийн ерөнхий дасгалжуулагч болов. Тэрээр өмнөх дасгалжуулагч Пед Гуардиолагын арга барилыг өөрчлөлгүйгээр түүний босгосон өвийг улам батжуулж, Ла Лигийн улиралд 100 оноогоор ялалт байгуулжээ. Барселоначууд энэ улиралд ердөө хоёрхон л хожигдсон юм. Лионель Месси энэ улиралд 46 гоол оруулж мэргэн бууч болсон бол улирлын туршид тэр хоёр хет-трик гүйцэтгэжээ. 2013 оны тавдугаар сарын 11-ний өдөр Барселона клуб улирлын тоглолт дуусахаас дөрвөн тоглолтын өмнө аварга болж, 22 дахь удаагаа энэ алдрыг хүртэв. Тэд энэ улиралд гуравдугаар сараас эхлэн Реал Мадридаас 15 онооны зөрүүтэй байсаар аваргалсан юм<ref>{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/champions|title=Champions!|date=11 May 2013|accessdate=11 May 2013|publisher=FC Barcelona|archive-date=7 Зургадугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130607114411/http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/champions|url-status=dead}}</ref>. Үүнээс гадна тэд Испанийн эзэн хааны цом болон Аваргуудын лигийн хагас шигшээ хүртэл явжээ. Амжилт ялалтаар дүүрэн байсан шинэ дасгалжуулагч Тито Вийяанова улаан хоолойн хорт хавдартай гэж оношлогдон эмчлүүлэх шаардлагатай болсон тул багийн дасгалжуулагчийн ажлаа өөрийн туслахдаа шилжүүлэхээс өөр аргагүй болжээ. Улирал дундуур тэр эргэн ирсэн ч гурван сарын нас үлдсэн гэж оношлогдсон тул эрүүл мэндийн шалтгааны улмаас албан үүргээсээ өөрийн хүсэлтээр татгалзсан юм.<ref>{{cite news|title=Tito Vilanova: Barcelona manager steps down through ill health|url=http://www.bbc.co.uk/sport/football/23376453|publisher=BBC|date=9 February 2016}}</ref> Баг урт хугацааны туршид ерөнхий дасгалжуулагчгүй байсаар 2013 оны долоодугаар сарын 22-нд Херардо "Тата" Мартино ерөнхий дасгжуулагч болов<ref>{{Cite tweet|number = 359352370775339010|user = marca|title = ÚLTIMA HORA {{!}} Tata Martino ya es entrenador del FC Barcelona <!--http://ow.ly/ncFeH-->|author = Marca|date = 22 July 2013|author-link = Marca (newspaper)|access-date = 23 July 2015|language = es}}</ref>. Түүний хамгийн эхний шалгуур нь Испанийн супер цомын тэмцээн байлаа. Энэ тэмцээнд тэд өрсөлдөгч багтайгаа 1-1 онооны харьцаагаар тэнцэж, зочлон тоглолтод гоол оруулсан гэсэн үндэслэлээр ялалт байгуулж чадсан юм. Ийнхүү шинэ улирал эхэлж Барселона клуб өмнөхөөсөө туйлийн орон гаран тоглолт үзүүлж байлаа. 2014 оны нэгдүгээр сарын 23-ны өдөр багийн ерөнхийлөгч Сандро Россел албан тушаалаа өөрийн хүсэлтээр огцров. Учир нь тэрээр Бразилийн шинэ од Неймарыг багтаа авахдаа наймааны тогтсон дүрмийг зөрчсөн хэрэгт холбогдсон тул ийм шийдвэр гаргажээ. Улмаар түүний орыг Хосеп Мариа Бартомеу дахин залгамжилсан юм. Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо 2014 оны дөрөвдүгээр сард Олон улсын хөлбөмбөгийн холбооны баримталдаг солилцоо наймааны дүрмийг илтэд зөрчиж, 18-аас доош насны тоглогчийг багтаа элсүүлсэн гэж үзэн өвлийн болон зуны наймааны цонхоор шинэ тоглогч худалдаж авахыг нь хориглов<ref>{{cite web|title=Barcelona hit with a year-long transfer ban for breaching rules on youngsters|url=https://www.theguardian.com/football/2014/apr/02/barcelona-transfer-ban-fifa-fine|publisher=The Guardian|accessdate=2 April 2014}}</ref>. Өөрөөр хэлбэл тэднийг 90 хоногийн хугацаанд наймаанд оролцохыг хориглон, 450,000 швейцар франкаар торгосон юм. Хэдийгээр Барселона клуб спортын арбитрын шүүхэд давж заалдсан ч хэрэгсэхгүй өнгөрсөн билээ<ref>{{cite web|title=Spanish FA, FC Barcelona sanctioned for international transfers of minors".|url=http://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/news/newsid=2313003/|publisher=FIFA|accessdate=2 April 2014}}</ref> <ref name="transfer ban">[http://www.bbc.com/sport/0/football/30633737 "Barcelona transfer ban appeal rejected by Court"]. BBC. Retrieved 30 December 2014</ref>. [[File:Luis Suarez FCB 2014.jpg|thumb|left|upright|2014 онд Уругвайн хөлбөмбөгч Луйз Суарез 81-94 сая еврогоор Барселонад нэгдэж багийнхаа рекордыг тогтоов.]] 2014 оны улирлын чухал тоглолтод Атлетико Мадрид клубтэй учраа таарав. Энэ тоглолтод Барселона клуб заавал ялах даалгавартай байсан. Тоглолтыг 49 дэх минут хүртэл тэргүүлж явсан Барсагын хаалганд Атлетикогын Диего Годин мөргөж гоол оруулснаар тэнцүүлж, улмаар Атлетико Мадрид Ла Лигийн аварга болсон билээ<ref>{{cite news|last=Martin|first=Richard|title=Barcelona 1 Atletico Madrid 1, La Liga: match report|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/la-liga/10838338/Barcelona-v-Atletico-Madrid-La-Liga-live.html|accessdate=17 May 2014|newspaper=[[The Daily Telegraph]]|date=17 May 2014}}</ref>. Лигийн цомоо харамсалтайгаар алдсан Барселона багийн удирдлагууд ерөнхий дасгалжуулагчийн суудалд өмнө нь багийн тоглогч байсан Луйз Энрикег авчрах шийдвэр гаргажээ. Багийнхан түүнтэй хоёр жилийн гэрээ байгуулаад байв. Луйз Энрике суудлаа авсан даруйдаа Барселона клубын спортын үйл ажиллагаа хариуцсан захирлын суудалд багийн анд Андони Зубизареттаг тохоон томилжээ<ref>{{cite news|url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/luis-enrique-signs-two-year-deal-as-new-fc-barcelona-manager|title=Luis Enrique signs two year deal as new FC Barcelona manager|publisher=FC Barcelona|date=19 May 2014|accessdate=19 May 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/sport/0/football/27477125|title=Barcelona appoint Luis Enrique as first-team coach|publisher=BBC Sport|date=19 May 2014|accessdate=19 May 2014}}</ref>. Энрикегийн дараагийн шийдвэр бас л дуулиан дагуулав. Уругвайн шилдэг тоглогч Луйз Суарезийг Английн Ливерпүүл клубээс 81-94 сая еврогоор авсан нь багийн хамгийн үнэтэй солилцоо наймаа болсон билээ<ref>{{cite news|title=Luis Suarez: Liverpool & Barcelona agree deal for striker|url=http://www.bbc.com/sport/0/football/28180600|accessdate=11 July 2014|publisher=BBC Sport|date=11 July 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140712035115/http://www.bbc.com/sport/0/football/28180600|archivedate=12 July 2014}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/fc-barcelona-and-liverpool-fc-have-reached-an-agreement-for-the-transfer-of-luis-suarez |title=FC Barcelona and Liverpool FC have reached an agreement for the transfer of Luis Suárez |publisher=FC Barcelona |date=11 July 2014 |accessdate=11 July 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140712034551/http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/fc-barcelona-and-liverpool-fc-have-reached-an-agreement-for-the-transfer-of-luis-suarez |archivedate=12 July 2014}}</ref>. Гэвч тэрээр Дэлхийн аваргын хэсгийн тоглолтод Италийн хамгаалагч Жиоржио Килиениг хазсан нь ОУХБХ-ноос дөрвөн сарын торгууль авахад хангалттай шалтгаан болжээ. 2014 оны 12-р сард Спортын арбитрын шүүхээр Барселонагы асуудлыг дахин хэлэлцэж, улмаар тэдний наймаа явуулах эрхийг 2015 оны өвөл хүртэл сунгах шийд гаргав<ref name="transfer ban"/> Энэ шийдвэр гарсаны дараа багийн удирдлагууд Спортын асуудал эрхэлсэн захирал Зубизареттаг үүрэгт ажлаас нь халжээ. Дараа сард нь багийн дэд ерөнхийлөгчөөр Хорди Местре, УЗ-ын гишүүнээр Хавиер Бордас, Карлес Резач, Ариедо Брайда нарыг шинээр томилсон байна<ref>{{cite news|url=http://www.fcbarcelona.com/club/detail/article/new-football-area-technical-commission-presented|title=New Football Area Technical Commission presented|publisher=FCBarcelona.com|date=12 February 2015}}</ref>. Барселона клуб 2014-2015 оны улиралд гайхалтай байж Ла Лиг, Эзэн хааны цом, Аваргуудын лиг гэсэн гурван томоохон цомыг хүртэж энэ амжилтыг давтсан Европын анхны баг болжээ<ref name="second treble">[http://www.espnfc.com/blog/the-match/60/post/2479474/johan-cruyffs-influence-barcelona-win-champions-league "Johan Cruyff's influence endures as Barcelona complete the 'double-treble"]. ESPN. Retrieved 8 June 2015</ref>. 2014 оны тавдугаар сарын 17-ны өдөр Атлетико Мадридыг хожсоноор Барселоначууд 23 дахь удаагаа Лигийн аварга болов<ref>{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/title-league-champions-fcbarcelona-atletico-madrid-2014-15|title=Barcelona are La Liga Champions|publisher=FCBarcelona.com|date=17 May 2015|accessdate=17 May 2015|archive-date=19 Тавдугаар сар 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150519225125/http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/title-league-champions-fcbarcelona-atletico-madrid-2014-15|url-status=dead}}</ref>. Ингэснээр сүүлийн 10 жилийн хугацаанд долоо дахь удаагаа аварга болсон юм. 2014 оны тавдугаар сарын 30-ны өдөр Эзэн хааны цомын тэмцээний шигшээ тоглолтод Баскын нэр төр гэгдэх Атлетик Бильбаог хожсон<ref>{{cite web |url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/match-archive/2014-2015/copa-del-rey/final/athletic-club_fc-barcelona|title=Barca won 27th title of Copa Del Rey|publisher=FCBarcelona.com |date=30 May 2015 |accessdate=30 May 2015}}</ref> бол ердөө сар хүрэхгүй хугацааны дараа Аваргуудын лигийн шигшээ тоглолтод Италийн Ювентусыг 3-1 онооны харьцаагаар буулган авч түүхэндээ тав дахь удаагаа дэлдэн чихтийг өргөсөн юм<ref>{{cite web|url= http://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/champions-league/11652515/Champions-League-final-Juventus-vs-Barcelona-live.html|title=Barcelona crush Juventus in Champions League final: as it happened|date=6 June 2015|work=Daily Telegraph|accessdate=8 June 2015}}</ref>. Энэ улиралд Барселона клубын довтолгооны гурвал болох Месси, Суарез, Неймар "МСН" нар 122 гоол оруулж, Испанийн хөлбөмбөгийн нэгэн шинэ хуудсыг нээсэн билээ<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2015/jun/06/barcelona-luis-suarez-lionel-messi-juventus-champions-league-final|title=Barcelona's Luis Suárez, Leo Messi and Neymar too good for Juventus|date=6 June 2015|accessdate=1 November 2015|work=The Guardian}}</ref>. Барселона клуб 2015 оны наймдугаар сарын 11-нд Европын супер цомын тэмцээнд нутаг нэгт Севийя клубтэй учраа таарав. Тэд Севийя клубыг 5-4 онооны харьцаагаар буулган авч тус цомыг тав дахиа өргөж, тэмцээний оргил амжилтыг тогтоожээ. Энэ оныхоо 12-р сард зохиогдсон Клубуудын ДАШТ-ний шигшээ тоглолтод Аргентины Ривер Плейтийг хүлээн авч 3-0 онооны давамгайллаар ялалт байгуулж энэ цомыг гурав дахиа өргөв. Энэ нь тус тэмцээний рекорд амжилт болсон билээ. Харин тэмцээний шилдэг гурван тоглогчоор Месси, Суарез, Иниьеста нар нэрлэгдсэн юм<ref>{{cite news|url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/iniesta-messi-and-suarez-make-up-club-world-cup-podium|title=Iniesta, Messi and Suárez make up Club World Cup Podium|date=20 December 2015|publisher=FCBarcelona.com|access-date=31 Тавдугаар сар 2017|archive-date=22 Арван хоёрдугаар сар 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222193357/http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/iniesta-messi-and-suarez-make-up-club-world-cup-podium|url-status=dead}}</ref>. Барселона клуб ийнхүү олон улсын тавцнаас нийт 20 дахь цомоо өргөж, Египетийн алдарт Аль Ахли багтай тэнцжээ. Барселона клуб 2015 онд бүх тэмцээнийг оролцуулаад 180 гоол оруулж рекорд тогтоож олныг алмайруулав. 2016 оны нэгдүгээр сард Барселона клубд тавьсан наймааны хориг цуцлагдав. Тэд багийнхаа бүх гишүүдтэй гэрээгээ сунгаж, Алекс Видал болон Арда Туран нарыг эгнээндээ нэгтгэжээ. Тэрээр хоёрдугаар сарын 10-ны өдөр Эзэн хааны цомын тэмцээний шигшээ тоглолтод шалгаран клубын дээд амжилтыг тогтоов. Мөн тэрээр 28 тоглолт дараалан хожигдоогүй гэсэн амжилтаар өмнөх дасгалжуулагч Гуардиологын рекордыг эвджээ. Тэд лигийн тоглолтын хүрээн Райо Валлекано клубыг 5-1 онооны харьцаагаар хожиж хожигдоогүй цуврал нь 34 болов. Энэ нь заналт өрсөлдөгч Реал Мадридыг гүйцэж түрүүлэхэд хангалттай байлаа. Нийтдээ Барселона клубын хожигдоогүй цуврал 39 болсон бөгөөд тэднийг мөнхийн өрсөлдөгчид нь болох Раел Мадрид дөрөвдүгээр сарын 2-ны өдөр 2-1-ээр хожиж, гайхалтай цувралыг эцэс болгожээ<ref>{{Cite news|url=http://www.thenational.ae/sport/primera-liga/cristiano-ronaldo-fires-late-winner-as-real-madrid-end-barcelonas-39-match-unbeaten-run|title=Cristiano Ronaldo fires late winner as Real Madrid end Barcelona's 39 match unbeaten run|date=3 April 2016|work=The National}}</ref>. 2016 оны тавдугаар сарын 14-ний өдөр Ла Лигийн тоглолтын хүрээнд Гранада клубыг 3-0 онооны харьцаагаар хжиж сүүлийн найман улиралд зургаа дахь удаагаа лигийн аварга болов<ref>{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/football/2016/05/13/barcelona-and-real-madrid-la-liga-final-day-live/|title=14 May 2016|work=The Telegraph}}</ref>. 2017 оны гуравдугаар сарын 8-ны өдөр Барселоноа клуб Аваргуудын лигийн түүхэнд бас нэгэн түүх бичиглэн үлдээсэн юм. Тэд Аваргуудын лигийн хасагдах шатны тоглолтод Францын Парис Сен Жермейнтэй учраа таарч эхний тоглолтод 4-0 онооны зөрүүгээр хожигдоод байлаа. Гэвч тэд гэртээ хийсэн хариу тоглолтод 6-1 оноогоор хожиж, нийлбэр тоглолтын дүн 6-5 болсноор дараагийн шатанд шалгарсан билээ.<ref>{{Cite web|url=http://www.espn.co.uk/football/report?gameId=469090|title=Barcelona vs. Paris Saint-Germain – Football Match Report – March 8, 2017 – ESPN|website=ESPN.com|access-date=2017-03-15}}</ref> 2016-2017 оны улиралд Ла Лигийн аварын титмийг Реал Мадридад алдсан Барселона клуб Аваргуудын лигийн хагас шигшээ шатнаас Ювентус клубт хожигдон тэмцээнээ дуусгав. Улмаар Луйз Энрике гэрээгээ сунгахгүй гэж мэдэгдсэнээр Барселона клубын шинэхэн дасгалжуулагчаар Эрнесто Вальвердэ тодорсон. 2017-18 оны улиралд Ла Лигийн түрүүг хүртсэн бөгөөд тус улиралд 43 тоглолт дараалан хожигдоогүй шинэ дээд амжилтийг Ла Лигт тогтоосон байна. Аваргуудын лигийн хагас шигшээд Ливерпүүлийг талбай дээрээ 3-0 зөрүүгээр хожсон боловч Энфилд цэнгэлдэхэд болсон хариу тоглолт 4-0 зөрүүгээр хожигдож тэмцээнээ дуусгажээ. 2020 оны 1 сард Испаний супер цомын шигшээд Атлетико Мадрид багт хожигдсоны дараачаар Эрнесто Валверде үүрэгт ажлаа өгсөн бөгөөд Чики Сетиен багийн дасгалжуулагч болсон байна. Улирлын сүүлийн тоглолтоо 2020 оны 8-р сард хийж Байерн Мьюнхэн багт 8-2 зөрүүгээр хожигдсоны дараачаар 12 жилд анх удаа цомгүй улирлыг дуусгасан Сетиен болон багийн спортын захирал Эрик Абидал нар үүрэгт ажлаа өгч оронд нь Барселона клубт өмнө нь тоглож байсан Рональд Куман томилогдсон. 2020 оны 10-р сарын 27-нд багийн хөгжөөн дэмжигчид, тамирчдын эсэргүүцэлтэй тулгарсан ерөнхийлөгч Бартемеу ажлаасаа чөлөөлөгдсөн бөгөөд 2021 оны 3 сард өмнөх ерөнхийлөгч Хуан Лапорта дахин сонгогджээ. Рональд Куман багтайгаа хамт анхны цомоо 2021 оны 4 сард Эзэн хааны цомын шигшээд Атлетик багийг 4-0 зөрүүгээр хожиж өргөсөн байна. 2021 оны 8 сарын 5-нд Лионель Месси багийн санхүүгийн асуудлын улмаас багтайгаа шинэчилсэн гэрээг хийх боломжгүй болсоныг зарласан бөгөөд 18 жилийн дараачаар Месси багаа орхиж ПСЖ клубтэй нэгдсэн байна. == Хөгжөөн дэмжигчид== [[File:Tifo at Camp Nou.jpg|thumb|Камп Ноу дахь хөгжөөн дэмжигчид]] Барселона клубын хөгжөөн дэмжигчдийг "куле" гэж нэрлэдэг. Каталон хэлээр кул гэдэг нь "илжиг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Гэхдээ энэ дэмжигчдээ илжиг гэж доромжилж байгаа хэрэг биш бөгөөд нэг зүйлийн төлөө тууштай зүтгэдэг хүнийг ингэж нэрлэдэг ажээ. Клубын хамгийн анхны цэнгэлдэх болох Камп де ла Индустриад байхад энэ нэршил үүссэн гэх мэдээ бий. Испанийн улсын нийт хүн амын 25 хувь нь Барселона клубыг дэмждэг гэсэн судалгаа байдаг<ref>{{cite web|url=http://www.cis.es/cis/export/sites/default/-Archivos/Marginales/2700_2719/2705/Es2705mar_A.pdf |title=Ficha Técnica | publisher=Centro de Investigaciones Sociológicas |format=PDF |date = May 2007|accessdate=8 August 2010|language=Spanish}}</ref>. Мөн европын таван хүн тутмын нэг нь Барселона клубыг ямар нэг байдлаар хөгжөөн дэмждэг байна. Клубын гишүүнчлэлтэй албан ёсны хөгжөөн дэмжигчид 2003-2004 оны улиралд 100,000 байсан бол 2009 оны есдүгээр сард энэ тоо 170,000 мянга болж огцом өсчээ<ref name=socis>{{cite web|url=http://www.sport.es/es/noticias/barca/20090919/barcelona-tiene-170000-socios/813866.shtml |title=El FC Barcelona ya tiene 170.000 socios |publisher=SPORT.es |language=Spanish |date=19 September 2009 |first=Víctor |last=Aznar |accessdate=8 August 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120314030154/http://www.sport.es/es/noticias/barca/20090919/barcelona-tiene-170000-socios/813866.shtml |archivedate=14 March 2012 |df= }}</ref>. Энэ нь тухайн үед багийг удирдаж байсан Хоан Лапортагын маркетингийн стратеги Роналдиньо дээр түшиглэсэн ПиАр төлөвлөгөө амжилттай хэрэгжсэний нэг илрэл юм<ref>Fisk, Peter. pp. 201–202.</ref><ref>Brott, Steffen. p. 77.</ref>. 2015 оны байдлаар тус клубт 1,267 хүн нэмж бүртгүүлжээ. Дэлхий даяар Барселона клубыг дэмждэг фен клубуудын холбоо ч байгуулагдаад байна. Сүүлийн жилүүдэд дэлхийн нийтийн голлох хэрэглээ болоод байгаа нийгмийн сүлжээний цахим хуудаст хамгийн алдартай баг нь Барса юм. 2017 оны дөрөвдүгээр сарын байдлаар тэдний фейсбүүк хуудсыг 100 сая хүн дагажээ<ref name="Social media"/><ref>{{cite web|url=https://www.facebook.com/fcbarcelona?fref=ts|title=FC Barcelona|accessdate=1 April 2017}}</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://fanpagelist.com/category/top_users/view/list/sort/fans/page1 |wayback=20150209081114 |text="Top 100 Facebook Fan Pages" |archiv-bot=2024-12-18 21:56:47 InternetArchiveBot }}. Fanpagelist.com. Retrieved 24 October 2014</ref>. Каталоны нэр төр болсон энэ багийг дэлхийн олон алдартнууд хөгжөөн дэмждэг. Эднээс хамгийн онцлууштай нь Ромын пап II Йоан Павел амьд сэрүүндээ клубыг дэмждэг байсан юм. Түүнчлэн Барселона клубын УЗ-ын хүндэт гишүүнээр Испанийн ерөнхий сайд асан Хосе Луйз Родригез Запатерог өргөмжилжээ. Барселона клубын цэнгэлдэх улирлын туршид дундаж дүүргэлтээрээ улсдаа тэргүүлдэг бөгөөд европ тивд тэдний урд зөвхөн Боруссиа Дортмунд л бичигддэг юм<ref>{{cite web|url=http://soccernet.espn.go.com/stats/attendance/_/league/ger.1/year/2010/german-bundesliga?cc=5901 |title=German Bundesliga Stats: Team Attendance – 2010–11 |work=[[ESPNsoccernet]] }}</ref><ref>{{cite web |url=http://arxiu.fcbarcelona.cat/web/english/noticies/club/temporada10-11/05/17/n110517117527.html |title=Camp Nou: Average attendance 79,390 &#124; FCBarcelona.cat |publisher=Arxiu.fcbarcelona.cat |date=17 May 2011 |accessdate=29 November 2012 |archive-date=8 Долдугаар сар 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120708133249/http://arxiu.fcbarcelona.cat/web/english/noticies/club/temporada10-11/05/17/n110517117527.html |url-status=dead }}</ref>. == Мөнхийн өрсөлдөгчид == === "Эль Класико" === [[File:Forcejeo Real Madrid - FC Barcelona.jpg|thumb|230px|2009 онд "Эль Класико"-д талбайд нь Реал Мадридыг 6-2 онооны харьцаагаар хожив]] Ла Лига болон үндэсний хэмжээнд хамгийн хүчтэйд тооцогдох Барселона болон Реал Мадридын хоорондох өрсөлдөөнийг "Эль Класико" хэмээн хүндэтгэн нэрлэдэг. Энэ өрсөлдөөн нэг талаа хүчирхэг багуудын тулаан мэт боловч нөгөө талаараа Кастиль болон Каталон үндэстнүүдийн хоорондох тулаан юм. Түүхийн урт хугацааны туршид дайн самуунтай байсан дээрх хоёр үндэстэн энх цагт спортын тавцанд ийнхүү өрсөлдөж байгаа нь энэ. Испанийн иргэний дайны жилүүдэд энэ хоёр багийн өрсөлдөөнд улстөрийн элдэв бүлэглэлүүд хөндлөнгөөс оролцож, Барселона клубыг хүчээр дардаг байлаа<ref>Ghemawat, Pankaj. p. 2.</ref>. Испанийг 1923-1930 оны үед дарангуйлж байсан Мигель Примо де Риверагын үед ч, 1939-1975 оны хооронд дарангуйлж байсан Франциско Франкогын үед ч Реал Мадридыг илтэд дэмждэг байжээ. Тэд Үндэсний үзэл гэгчийг бий болгож, энэ үзлийн гол баатраар Реал Мадридыг нэрлэж байлаа. Тиймдээ ч засгийн эрхэнд гарсан дарангуйлагчид Каталон үндэстний хэл, соёл, далбаа, сүлд тэмдэгийг хориглож байсан юм<ref>Kleiner-Liebau, Désirée. p. 70.</ref><ref>{{Cite news|author=Phil Ball |url=https://www.theguardian.com/football/2002/apr/21/championsleague.sport |title=The ancient rivalry of Barcelona and Real Madrid|work=The Guardian|publisher=Guardian News and Media |date= 21 April 2002|accessdate=13 March 2010 | location=London}}</ref>. Гэвч дарангуйлах тусам Барселона клубын дэмжигчид улам идэвхжиж, спортын өрсөлдөөн ч улам бадарч байлаа. Тиймээс "Бусад багуудаас илүү" (Mes que un club) гэх үг гарчээ. Каталончуудын талд зогсч, тэдний үзэл санаа, хүсэл тэмүүлэл, тусгаар тогтнох хүслийг хамгаалж ирсэн зохиолч Мануэль Вазкез Монтальбан Франкогын дарангуйллын эсрэг хүчтэй тэмцдэг байлаа. Багийн удирдлагууд түүний хөдөлмөр зүтгэлийг өндрөөр үнэлж удаа дараагийн шагнал өгч байсан гэдэг. 1950-иад онд Альфредо Ди Стефаног Барселонад ирнэ гэж шуугиж байсан ч тэр эцсийн мөчид Реал Мадридыг сонгов<ref>Burns, Jimmy. pp. 31–34.</ref> . Энэ нь хоёр багийн өрсөлдөөнийг улам хурцалж байсан юм. Хэдийгээр түүнийг зодож, дарамталж Реалын бүрэлдэхүүнд элсүүлсэн гэдэг ч өнөө хүртэл энэ нь нотлогдоогүй байна. Ди Стефано өөрөө ч энэ асуудалд тодорхой байр суурь илэрхийлж байгаагүй юм. 1960-аад оны үед Европын цомын хасагдах шатанд хоёр ч удаа таархад хоёуланд нь Барселона ялагдав. Энэ хоёр тоглолтод шүүгч маш олон удаагийн алдаа гаргаж, улмаар Реал Мадрид ялалт байгуулсан юм<ref name="ellis">{{cite web|url=http://elpais.com/diario/2002/04/23/deportes/1019512813_850215.html |title=De Mr. Ellis a Mr. Leafe |publisher=El País |date=23 April 2002 |accessdate=21 May 2017 |author=Narrillos, Martín|language=spanish}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2010/apr/09/joy-of-six-el-clasico |title=The Joy of Six: Real Madrid v Barcelona El Clásico classics |publisher=Guardian |date=9 April 2010 |accessdate=4 February 2015}}</ref>. 2002 онд хоёр багийн хооронд болсон тулааныг хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд зууны тулаан хэмээн цоллож байлаа. Энэ тулаанд Реал Мадрид хожсон юм. Дэлхий даяар энэ тоглолтыг 500 сая хүн үзжээ<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/7773773.stm |title=Real win Champions League showdown |publisher=BBC News |date=11 December 2008 |accessdate=21 August 2010}}</ref>. === Барселон хотын дерби === [[File:FC Barcelona vs RCD Espanyol (2005-06) (36) (142175725).jpg|thumb|2005-2006 оны улиралд болсон Барселоны дерби. Хөгжөөн дэмжигчид Каталоны далбааг мандуулж байна]] Орон нутгийн хувьд Барсагын мөнхийн өрсөлдөгч нь Эспаньол байсаар ирсэн. Эспаньолын тухайтад хөгжөөн дэмжигчид болоод багийн дотоод соёл, уур амьсгал нь үндэсний үзэл нэвт шингэсэн Барселона багийг дайснаа хэмээн үздэг уламжлалтай. Тэд багийнхаан гишүүдийг зөвхөн каталон үндэстнүүдээр бүрдүүлдэг бөгөөд өөр үндэстний, өөр улсын тамирчид болон ажилчдыг ажилд авдаггүй<ref name="Ball, Phil. pp. 86-87"/>. Эспаньол багийн цэнгэлдэх Барселона хотын Сарриа дүүрэгт оршдог<ref>{{cite web|url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1901/04/09/pagina-2/33398307/pdf.html |title=Edición del martes, 09 abril 1901, página 2 – Hemeroteca – Lavanguardia.es |language=Spanish|publisher=Hemeroteca Lavanguardia|accessdate=13 March 2010}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rcdespanyol.cat/principal.php?modulo=estatico&idcontenido=8&idmenu=2&idsubmenu=22&nombremodulo=dates&idlinkchk=21 |title=History of Espanyol |publisher=RCD Espanyol |accessdate=13 March 2010 |archive-date=28 Есдүгээр сар 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100928223937/http://rcdespanyol.cat/principal.php?modulo=estatico&idcontenido=8&idmenu=2&idsubmenu=22&nombremodulo=dates&idlinkchk=21 |url-status=dead }}</ref>. Каталон үндэстнүүдийн тусгаар тогтнолын төлөө Барселона клубын дэмжигчид дуу хоолойгоо өргөдөг бол Эспаньол бол төвийг сахисан аядуу уур амьсгалтай яг эсрэг дүр төрх нь. 1960-1970-аад оны үеийн Барселон хот дөнгөж хөгжил цэцэглэлтийнхээ замд байсан бол Барселона клубын хөгжөөн дэмжигчид ядуу тарчиг хүмүүс байлаа. Харин Эспаньолын хөгжөөн дэмжигчид дундаж давхаргын цэргийн офицер, цагдаа, олон нийтийн ажилчид байдаг байлаа. Зарим тохиолдол фашист хөдөлгөөнд нэгдсэн хүмүүс ч Эспаньолыг дэмжиж байсан гэдэг. Эспаньолыг дэмжигч талынхан 1918 онд тусгаар тогтнолын төлөөх хөдөлгөөнд нэгдэлгүй, Испанийн нэг хэсэг байхыг дэмжиж байлаа<ref name="Ball, Phil. pp. 86-87">Ball, Phil. pp. 86–87.</ref>. Хожим нь иргэний дэгдэхэд Эспаньолыг дэмжигчид фалангист фашист хөдөлгөөнийхөнд элсэн фронтод дайтаж байсан юм. Чухамдаа энэ ялгамжит байдал, тусгаар тогтнол, эрх чөлөөний талаарх үзэл бодол, зорилго нь Барселон хотын дербиг улам амттай болгодог билээ. Түүхийн хуудас хоёр талд хангалттай их байгаа ч Ла Лига дахь хоёр багийн өрсөлдөөн дэндүү хүч тэнцвэргүй, Барселона клубын давамгайлал дор өрнөж иржээ. Эспаньол клуб Ла Лигад өнгөрөөсөн 81 улирлынхаа туршид зөвхөн нэгд нь л Барселона клубын дээр бичигдэж байсан гэдэг. Барселона клуб 1933, 1947, 1964, 1975, 1992, 2016 онд зургаан удаа 5-0 гэсэн онооны зөрүүгээр ялж байлаа. Харин Эспаньолчууд 1951 онд л 6-0 оноогоор ялж байжээ. Барселона клуб 2008-2009 улиралд Испанидаа гурван цом хүртэж байх жилд Эспаньолчууд 2-1 онооны харьцаагаар хожиж байв. Энэ улиралд тэднийг талбайд нь ялсан цорын ганц баг нь Эспаньол болж байлаа<ref>{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/futbol/temporada_08-09/arxiu_partits/lliga/jornada24/Barcelona_Espanyol/partit.html |archive-url=https://archive.is/20120731081930/http://www.fcbarcelona.com/web/english/futbol/temporada_08-09/arxiu_partits/lliga/jornada24/Barcelona_Espanyol/partit.html |dead-url=yes |archive-date=31 July 2012 |title=Matchday 24 |publisher=FC Barcelona |accessdate=13 March 2010 }}</ref>. === Милануудын эсрэг... === [[File:Milan_-_Barca_2006.jpg|thumb|Миланы Сан Сиро цэнгэлдэх хүрээлэнд 2005-2006 оны Аваргуудын лигийн үеэр учраа таарахад Барселона клубын ультрануу багаа дэмжиж байгаа нь]] Европын тавцанд Барселона клубтэй өрсөлдөөн өрнүүлдэг баг бол Италийн Милан клуб юм<ref>{{cite news|title=Puyol relishing Milan return as Barça renew rivalry|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=1908401.html|publisher=UEFA|date=20 December 2012}}</ref><ref>{{cite news|title=Barça 'Ghostbusters' prepare to face old foes|url=http://www.marca.com/2012/12/20/en/football/barcelona/1356027638.html|publisher=Marca|date=20 December 2012}}</ref><ref>{{cite news|title=El Barça-Milan es el clásico de la Champions|url=http://www.mundodeportivo.com/20130312/champions-league/barcelona-milan/clasico-champions-league_54368282396.html|publisher=Mundo Deportivo (Spanish)|date=12 March 2013}}</ref><ref>{{cite news|title=Milan-Barça, matches de légende(s)|url=http://fr.m.fifa.com/news/y=2013/m=10/news=milan-barca-matches-legende-2201309.html|publisher=FIFA (French)|date=21 October 2013|access-date=2 Зургадугаар сар 2017|archive-date=4 Наймдугаар сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170804055346/http://fr.fifa.com/news/y=2013/m=10/news=milan-barca-matches-legende-2201309.html|url-status=dead}}</ref>. Энэ хоёр баг хоорондоо 19 удаа учраа таарч байсан түүхтэй. Энэ хоёр баг Аваргуудын лиг болон орон нутгийн лигид гайхалтай амжилт, арвин түүхтэй гэдгээрээ хоёр багийн өрсөлдөөнийг улам сонирхолтой болгодог. Хоёр багийн амжилт авсан цом шагналыг энд дурдах нь илүүц биз. Барселона болон Милан клубууд хоорондоо учраа таарахад Барсачууд найман удаа ялж, таван удаа ялагджээ. Энэ хоёр багийн гайхалтай өрсөлдөөний түүх 1959-1960 оны улиралд Европын цомын тэмцээнээс эхэлжээ. Тухайн үед Барсачууд хоёр тоглолтын нийлбэр дүнгээр 7-1 онооны харьцаагаар ялалт байгуулсан түүхтэй<ref>{{cite news|title=Milan – FC Barcelona: Did you know...|url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/milan-fc-barcelona-did-you-know|publisher=FCBarcelona|date=22 October 2013}}</ref>. Йохан Кройффын "Мөрөөдлийн баг" 1994 оны Аваргуудын лигийн шигшээд нэг ч хожигдолгүй шалгарахад, Милан клуб 4-0 онооны харьцаагаар ялж, цом өргөж байлаа<ref>{{cite news|title=Milan find perfect pitch in dream final|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=1993/matches/round=57/match=51078/postmatch/report/index.html|publisher=UEFA|date=18 May 1994}}</ref><ref>{{cite news|title=Rewind to 1994: Milan down the Dream Team|url=http://www.espnfc.com/story/1041170/rewind-to-1994-milan-down-the-dream-team|publisher=ESPN FC|date=29 March 2012}}</ref>. Харин 2013 оны Аваргуудын лигийн хасагдах шатны эхний тоглолтод 2-0 онооны харьцаагаар ялагдсан ч, хариу тоглолтод 4-0 онооны харьцаагаар хожиж, томоохон эргэн эрэлт хийж байсан түүхтэй<ref>{{cite news|title=Lionel Messi inspires brilliant comeback against AC Milan to confirm 'Barca are back!': Spanish paper reaction|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/champions-league/9926762/Lionel-Messi-inspires-brilliant-comeback-against-AC-Milan-to-confirm-Barca-are-back-Spanish-paper-reaction.html|publisher=The Telegraph|date=13 March 2013}}</ref><ref>{{cite news|title=El Barça de Messi venga al de Cruyff|url=http://deportes.elpais.com/deportes/2013/03/11/champions/1363019461_534871.html|publisher=El País (Spanish)|date=12 March 2013}}</ref>. == Эзэмшил, санхүү == Испанийн хөлбөмбөгийн холбоонд бүртгүүлсэн Реал Мадрид, Атлетик Бильбао, Осасуна, Барселона клубууд төрийн бус байгууллага хэлбэрээр бүртгүүлсэн байдаг. Гэхдээ олон нийтэд үйлчлэх байгууллага хэлбэрээр бүртгүүлж байжээ. Барселона клубын албан ёсны гишүүнчлэлийг "социс" гэдэг бөгөөд клубын хамгийн хүчтэй зөвлөл юм. 2016 оны байдлаар 140,000 социс бүртгэгджээ<ref>{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/club/detail/article/fc-barcelona-and-leo-messi-headline-globe-soccer-awards-2015|title=FC Barcelona and Leo Messi headline Globe Soccer Awards 2015|publisher=FCBarcelona|date=27 December 2015}}</ref>. Санхүүгийн алдарт "Форбес" сэтгүүлийн 2010 оны үнэлгээгээр Барселона клубыг 752 сая еврогоор үнэлжээ. Барсагын урд Манчестер Юнайтед, Реал Мадрид, Арсенал клубууд л бичигдсэн байна. Харин 2014 онд Форбесийн үнэлгээ 3.2 тэрбум ам.доллар болж өсчээ<ref name="Deloitte"/><ref name="Forbes 2014">{{cite web|title=The World's 50 Most Valuable Sports Teams 2014|url=http://www.forbes.com/pictures/mli45ejlgl/2-barcelona/|website=Forbes.com}}</ref>. == Клубийн онцгой амжилтууд == [[File:Leo Messi (cropped).jpg|thumb|170px|left|Клубын бүх цаг үеийн мэргэн бууч Лионель Месси]] [[File:Xavi Joan Gamper 2008.jpg|thumb|230px|Барселонагын төлөө хамгийн олон тоглолтод оролцсон Шави]] Барселона клубийн нэрийн өмнөөс бүх тоглолтыг оролцуулаад 767 тоглолтод оролцсон Шави хамгийн олон тоглолтод оролцсон тамирчин. Мөн түүнчлэн Ла Лигийн 505 тоглолтод оролцсон нь бас л рекорд амжилт болжээ. Хөлбөмбөгийн шинэ цагийн домог Лионель Месси одоогийн байдлаар бүх тоглолтыг оролцуулаад 539 гоол оруулаад байна. Гэвч албан ёсны тэмцээнд тэрээр 507 гоол оруулжээ. Энэ нь 87 жилийн туршид эвдэгдээгүй Паулиньо Алкантарагын амжилтыг эвдсэн үзүүлэлт болсон юм. Л.Месси мөн Европын тавцанд 97, Олон улсын тавцанд 102 гоол оруулж, дээд амжилт тогтоожээ. Түүнээс гадна Ла Лигийн түүхэнд 349 гоол оруулж, дээд амжилт тогтоогоод байна. Барселона клубын өөр гурван тамирчин Ла Лигт 100-аас дээш гоол оруулсан байдаг. Чесар (190), Лашло Кубала (131), Самуэль Это (108) нар Ла Лигийн түүхэнд бичигдсэн гурван тоглогч юм. Хосеп Самитиерын тухайд Эзэн хааны цомын тэмцээнд Барселона клубын нэрийн өмнөөс 65 гоол оруулжээ. Ла Лигийн түүхэнд нэг тоглолтод хамгийн олон гоол оруулсан тоглогч бол Лашло Кубала юм. Тэрээр 1952 оны Ла Лигийн улиралд Спортинг де Гихоны эсрэг долоон гоол оруулжээ<ref>{{cite web|url=http://www.espnfc.com/story/967644/rewind-to-1961-ladislao-kubalas-legacy-at-barcelona|title=Kubala's legacy at Barcelona|work=ESPN FC|date=3 October 2011}}</ref>. Харин Аваргуудын лигийн тоглолтод Лионель Месси Байер Леверкузений эсрэг таван гоол оруулж, европын тавцанд рекорд тогтоосон юм. Шилдэг хаалгачид олгодог Заморагын цомыг Антони Рамаллетс, Виктор Валдес нар тус бүр 20 удаа хүртэж багийн дээд амжилт тогтоожээ. Ла Лигийн түүхэнд хамгийн цөөхөн буюу 0.832 гоол алдаж байсан нь Испанийн томоохон амжилт болсон юм<ref>{{cite web|url=http://www.cihefe.es/cuadernosdefutbol/2014/12/guardametas-de-primera-1928-2014/|title=Guardametas de Primera (1928–2014)|publisher=CIHEFE}}</ref>. Мөн тэрээр бүх тоглолтод 896 минутын туршид хаалгандаа гоол алдалгүй өвөрмөц нэгэн амжилт тогтоожээ<ref>{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/victor-valdes-sets-unbeaten-record-at-896-minutes |title=Víctor Valdés sets unbeaten record at 896 minutes |publisher=FCBarcelona|date=6 November 2011}}</ref>. Ла Лигийн түүхэнд Клаудио Браво 754 минутын туршид хаалгаа хуурай манаж өвөрмөц амжилт тогтоосон юм<ref>{{cite web|url=http://www.sport.es/es/noticias/barca/claudio-bravo-recupera-imbatibilidad-3789378|title=Claudio Bravo recovers his unbeaten record|publisher=Sport (Spanish)|date=20 December 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/claudio-bravo-close-to-claiming-zamora-trophy |title=Claudio Bravo close to claiming Zamora Trophy|publisher=FCBarcelona|date=19 May 2015}}</ref>. Жек Грийнуэлл 9 жил Барселонаг дасгалжуулж, хамгийн удаан хугацаанд тус клубийг удирдсан дасгалжуулагч болжээ. Харин хамгийн амжилтттай дасгалжуулагч бол дөрвөн жилд 14 цом хүртсэн Пеп Гуардиола юм. Харин Барселона клубийн нэрийн өмнөөс хамгийн олон цом хүртсэн тамирчид бол Андрес Иниьеста, Месси нар 30 цом хүртэж амжилт тогтоожээ<ref>{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/messi-and-iniesta-top-xavis-25-titles |title=Messi and Iniesta top Xavi's 25 titles|publisher=FCBarcelona|date=21 December 2015}}</ref>. Бареслона клубийн "Камп Ноу" цэнгэлдэх нь Европын хамгийн том цэнгэлдэх юм. Энэ цэнгэлдэхэд 1986 оны гуравдугаар сарын 3-ны өдөр Аваргуудын лигийн шөвгийн наймд Ювентусын эсрэг хийсэн тоглолтыг 120,000 мянган хүн үзэж дээд амжилт тогтоосон юм<ref name=teamrecords>{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/club/the-honours/detail/card/fc-barcelona-team-records |title=FC Barcelona team records |publisher=FC Barcelona |date=2 June 2014 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130127205655/http://www.fcbarcelona.com/club/the-honours/detail/card/fc-barcelona-team-records |archivedate=27 January 2013 |df=dmy }}</ref>. Камп Ноу цэнгэлдэхийг 1990 оноос хойш өөрчлөн шинэчилж, одоогийн байдлаар 99,354 хүний багтаамжтай болсон байна. Испанийн хөлбөмбөгийн түүхэнд нэг улиралд таван цом хүртсэн анхны багаар Барселона тодорчээ. Тэд 1951-1952 оны улиралд таван цом хүртэж байсан юм<ref>{{cite web|url=http://www.mundodeportivo.com/futbol/mundial-de-clubes/20151219/30921299603/el-barca-de-les-cinc-copes-iii.html |title=El Barça de les Cinc Copes (III) |publisher=Mundo Deportivo (Spanish)|date=19 December 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sport.es/es/noticias/libros-fc-barcelona/basora-mite-les-cinc-copes-4810178 |title=Basora, the legend of the five cups |publisher=Sport (Spanish)|date=14 January 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://as.com/futbol/2014/11/01/primera/1414833365_741941.html |title=Murió Biosca, the captain of ‘Barça of the Five Cups’ |publisher=AS (Spanish)|date=1 November 2014}}</ref>. 2009 оны 12-р сарын 18-ны өдөр Дэлхийн клубуудын АШТ-нд ялалт байгуулснаар Барселона клуб календарийн нэг жилд зургаан цом хүртэж гайхалтай амжилт үзүүлсэн юм<ref>{{cite web|url=http://www.skysports.com/football/news/11946/9872086/treble-winners-barcelonas-2015-team-emulate-the-super-seven |title=Treble winners: Barcelona's 2015 team emulate the super seven |publisher=Sky Sports|date=6 June 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/news/newsid=1151723.html |title=Kings, queens and a young prince |publisher=FIFA|date=23 December 2009|accessdate=23 March 2010}}</ref>. 2014 оны долоодугаар сард Луйз Суарезтай 75 сая фунт, Неймартай 83 сая фунтийн гэрээ байгуулснаар нэг жилд хамгийн өндөр үнийн дүнгээр гэрээ байгуулсан рекорд тогтоожээ. Барселона клуб 2016 онд бүх тэмцээнийг оролцуулаад 39 тэмцээнд ялагдал гээчийг амсаагүй байна. Энэ нь клубын дээд амжилт юм. == Багийн бэлгэдэл, өнгө == [[File:Fc_barcelona_1st_badge_1899.png|thumb|right|Барселона клубын анхны бэлгэдэл]] Барселона клуб хамгийн анхны дугуй бамбайн дотор ромбон хэлбэртэй дүрс байрлуулж, дээр нь Арагоны титмийг байруулжээ. Титэмний дээр Жеймс хааны сарьсан багваахайг дүрсэлсэн байна. Уг ромбо дүрсний хоёр талд далдуу болон лаврын навч дүрсэлсэн байдаг юм. 1910 онд багийн тамирчин, ажиллагсад, гишүүдийн дунд бэлгэдэл зохиох уралдаан зарлаж Карлес Комамала түрүүлжээ. Энэ бэлгэдэл одоо ч хэлбэр дүрсээ алдалгүй өнөөг хүрсэн юм. Комамала нь Каталоны далбаа, Жоржийн загалмай, багийн өнгө зэргийг бэлгэдэлд дүрсэлжээ. Одоогийн хөх, улаан өнгийн өмсгөлийг 1900 онд Хиспаниа багийн эсрэг өмсчээ<ref>Ball, Phil p. 90.</ref>. Хөх, улаан өнгө хэрхэн багийн үндсэн өнөг болсон талаар олон янзын домог бий. Барселона клубын анхны ерөнхийлөгчийн хүү Артур Уитти багийн өмсгөл хийх санаагаа Мерчант Тейлорын сургуулийн багийн өмсгөлөөс санаа авчээ. Тухайн үед тус сургуулийн баг хөх, улаан өнгийн өмсгөлтэй байсан гэдэг. Бас өөр нэг домог байдаг нь багийг үндэслэгч Хоан Гампер өөрийн төрсөн нутгийн Базел клубын өмсгөлийг бага зэрэг өөрчлөөд Барселона клубын өмсгөл болсон гэдэг домог. Одоо энэ домгийг Барселона клубын хөгжөөн дэмжигчид бараг хүлээн зөвшөөрчээ. Харин багийн хоёрдугаар өмсгөл болох шар, улбар шар өнгийг Каталоны төрийн далбаанаас сэдэвлэн сонгосон байдаг. === Өмсгөл үйлдвэрлэгч, өмсгөлийн ивээн тэтгэгч === Барселона клуб 2011-2012 оны улирал хүртэл өмсгөлийнхөө урд ямар нэгэн компанийн лого, дүрс тэмдэг тавьж байсангүй. Барселона клуб сайн санааны зорилгоор 2006 оны долоодугаар сарын 14-ний өдөр НҮБ-ын Хүүхдийг ивээх сантай таван жилийн гэрээ байгуулж, лого, дүрсийг нь урдаа тавьж байхаар тохирчээ. Гэвч тэд ямар нэгэн төлбөр аваагүй бөгөөд Барселона клубын зүгээс жилд 1.5 сая евро хандивлаж байх гэрээ байгуулсан юм. Ашгийн төлөө өмсгөлөө худалдаж байгаагүй тус клуб 2011-2012 оны улирлаас эхлэн "Катарын сан"-тай таван жилийн 150 сая еврогын гэрээ байгуулснаар өмсгөлийн урд нь "Катарын сан" бичиглэл байх болсон юм. Гэвч гэрээгээ гурван улирлын дараа дуусгаж Катарын агаарын тээвэртэй зургаан жилийн гэрээ байгуулжээ. Катарын сангийн лого оймс болон бэлтгэлийн өмсгөл дээр байршил болсон юм. Катарын агаарын тээвэр компани 2016 онд гэрээгээ дахин нэг жилээр сунгажээ. 2017 оноос эхлэн Ракутен компани багийн өмсгөлийг ивээн тэтгэх болсон. {| class="wikitable" style="text-align: center" |- !Хугацаа !Өмсгөл үйлдвэрлэгч !Өмсгөлийн хамтрагч |- | 1982–1992 | | Meyba | rowspan=3|— |- | 1992–1998 | | Kappa |- | 1998–2006 | rowspan="7" | Nike |- | 2006–2011 | | UNICEF |- | 2011–2013 | | Qatar Foundation / UNICEF |- | 2013–2014 | | Qatar Airways / [[Intel]] / UNICEF |- | 2014–2017 | | Qatar Airways / [[Intel]] / UNICEF / Beko |- |2017–2022 | | Rakuten / [[Intel]] / UNICEF / Beko |- |2022- |Spotify / UNHCR / AMBILIGHT TV |} == Цэнгэлдэх хүрээлэн == Барселона клубын анхны албан ёсны цэнгэлдэх хүрээлэн бол Камп де ла Индустриа юм. Тухайн үед цэнгэлдэх хүрээлэн 6,000 хүний багтаамжтай байлаа. Өдрөөс өдөрт өсөн нэмэгдэж байгаа хөгжөөн дэмжигчдээс шалтгаалан энэ цэнгэлдэх хүрээлэнд удаагүй билээ<ref>{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.cat/web/catala/noticies/club/temporada08-09/03/n090314107593.html |archive-url=https://archive.is/20120804055554/http://www.fcbarcelona.cat/web/catala/noticies/club/temporada08-09/03/n090314107593.html |dead-url=yes |archive-date=4 August 2012 |publisher=FC Barcelona |title=Cent anys del camp de la Indústria |accessdate=11 September 2010 |date=14 March 2009 |author=Santacana, Carles |language=Catalan }}</ref>. 1922 онд Барселоначууд 20,000 хүний багтаамжтай Камп де Лс Кортс цэнгэлдэхэд шилжсэн юм. Тухайн үед багийн удирдлагууд банкнаас мөнгө зээлж энэхүү цэнгэлдэхийг бариулж байжээ. Хөгжөөн дэмжигчид нь нэмэгдэж байснаас шалтгаалан 1944 онд урд талын эгнээ, 1946 онд өмнөд хэсэг, 1950 онд хойд хэсгийг өргөтгөн шинэчилсэн бөгөөд 1950 оны сүүлээр 60,000 хүний багтаамжтай болсон юм<ref name="fcbarcelona6">{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.cat/web/english/club/club_avui/territori_barca/CampNou/intro_historica.html |archive-url=https://archive.is/20120801083203/http://www.fcbarcelona.cat/web/english/club/club_avui/territori_barca/CampNou/intro_historica.html |dead-url=yes |archive-date=1 August 2012 |title=Brief history of Camp Nou |publisher=FC Barcelona |accessdate=30 July 2010 }}</ref>. Хэдийгээр чадлынхаа хэрээр нэмж засварлаж байсан ч багийн удирдлагууд шинэ цэнгэлдэх хүрээлэн барих төсөл эхлүүлсэн гэдгээ 1952 онд олон нийтэд зарласан юм. Улмаар шинэ цэнгэлдэхийн төсөл 1954 оны гуравдугаар сарын 28-ны өдөр эхэлжээ. Цэнгэлдэхийн шав тавих ёслолд Барселон хотын захирагч Филипе Аседо Коунга, Барселон хотын сүмийн хамба Грегорио Модрего нар оролцож байсан гэдэг. Барилгын ажил гурван жил үргэлжилсэний эцэст 1957 оны есдүгээр сарын 24-ний өдөр албан ёсоор дуусчээ. Барилгын ажилд нийтдээ 288 сая песета зарцуулсан нь анхны төсвөөс 3 дахин нэмэгдсэн гэдэг. Европын хөлбөмбөгийн холбооноос шинэ дүрэм тогтоосны эцэст цэнгэлдэхийн хананы стандартыг тогтоож, тухайн үед бага зэрэг шинэчлэл хийж байлаа. 1992 онд Барселона хотод зуны олимп зохиогдоход "Камп Ноу" цэнгэлдэхийг шинээр засварласан юм. Одоогоор "Камп Ноу" цэнгэлдэх 99,354 хүний багтаамжтай бөгөөд үүгээрээ европд тэргүүлдэг билээ. Багийн өөр байгууламжууд: * '''Ciutat Esportiva Joan Gamper''' (Барселона клубын бэлтгэлийн талбай) * '''Masia-Centre de Formació Oriol Tort''' (Залуу тамирчдын байр) * '''Mini Estadi''' (Нөөц багийн цэнгэлдэх) * '''Palau Blaugrana''' (Барселона клубын спортын цогцолбор) * '''Palau Blaugrana 2''' (Барселона клубын спортын хоёрдугаар цогцолбор) * '''Pista de Gel''' (Барселона клубын хоккейн талбай) == Үзүүлсэн амжилтууд == [[File:FC Barcelona Team 2, 2011.jpg|thumb|2011 оны Клубуудын ДАШТ-д түрүүлсэн нь]] === Дотоодын тэмцээн === * '''Ла Лига''' : '''Түрүү (28):''' 1928-1928, 1944-1945, 1947-1948, 1948-1949, 1951-1952, 1952-1953, 1958-1959, 1959-1960, 1973-1974, 1984-1985, 1990-1991, 1991-1992, 1992-1993, 1993-1994, 1997-1998, 1998-1999, 2004-2005, 2005-2006, 2008-2009, 2009-2010, 2010-2011, 2012-2013, 2014-2015, 2015-2016, 2017-2018, 2018-2019, 2022-2023, 2024-2025 * ''' Эзэн хааны цом (Копа дел Рей)''' : '''Түрүү (32) – дээд амжилт:''' 1909-1910, 1911-1912, 1912-1913, 1919-1920, 1921-1922, 1924-1925, 1925-1926, 1927-1928, 1941-1942, 1950-1951, 1951-1952, 1952-1953, 1956-1957, 1958-1959, 1962-1963, 1967-1968, 1970-1971, 1977-1978, 1980-1981, 1982-1983, 1987-1988, 1989-1990, 1996-1997, 1997-1998, 2008-2009, 2011-2012, 2014-2015, 2015-2016, 2016-2017, 2017-2018, 2020-2021, 2024-2025 * ''' Испанийн супер цом ''' : '''Түрүү (15) – дээд амжилт:''' 1983, 1991, 1992, 1994, 1996, 2005, 2006, 2009, 2010, 2011, 2013, 2016, 2018, 2023, 2025 * ''' Эва Дуартегийн цом ''' : '''Түрүү (3) – дээд амжилт:''' 1948, 1952, 1953 * ''' Лигийн цом (Копа де ла Лига) ''' : '''Түрүү (2) – дээд амжилт:''' 1982-1983, 1985-1986 === Европын тэмцээн === * ''' Европын цом / Аваргуудын лиг ''' : '''Түрүү (5):''' 1991-1992, 2005-2006, 2008-2009, 2010-2011, 2014-2015 * ''' Европын супер цом ''' : '''Түрүү (5):''' 1992, 1997, 2009, 2011, 2015 * ''' Европын цомтой багуудын цом ''' : '''Түрүү (4) – дээд амжилт:''' 1978-1979, 1981-1982, 1988-1989, 1996-1997 * ''' Хот хоорондын цом ''' : '''Түрүү (3) – дээд амжилт:''' 1955-1958, 1958-1960, 1965-1966 === Олон улсын тэмцээн === * ''' ОУХБХ Клубуудын ДАШТ ''' : '''Түрүү (3):''' 2009, 2011, 2015 == Тоглогчид == Испанийн багууд доод тал нь Европын Холбооны иргэншилтэй гурван тоглогчтой байхыг зөвшөөрдөг. Үүнээс гадна Африк, Номхон далай, Карибын тэнгисийн улсуудын тамирчдыг Котонугын гэрээний дагуу авахыг зөвшөөрдөг. === Одоогийн бүрэлдэхүүн === {{Fs start}} {{Fs player|no= 1|pos=GK|nat=GER|name= Марк Андре тер Штеген}} {{Fs player|no= 2|pos=DF|nat=USA|name= Сержиньо Дэст}} {{Fs player|no= 3|pos=DF|nat=ESP|name= [[Жерар Пике]]|бусад=дэд ахлагч}} {{Fs player|no= 4|pos=DF|nat=URU|name= Рональд Араухо |other= }} {{Fs player|no= 5|pos=MF|nat=ESP|name= [[Серхио Бускетс]]|бусад=ахлагч}} {{Fs player|no= 6|pos=MF|nat=ESP|name= Рики Пуиг}} {{Fs player|no= 7|pos=FW|nat=FRA|name= Оусмань Дембэлэ|other= }} {{Fs player|no= 9|pos=FW|nat=NED|name= [[Мемфис Депай]]}} {{Fs player|no=10|pos=FW|nat=ESP|name=Ансу Фати|other= }} {{Fs player|no=11|pos=FW|nat=AUT|name=Юусуф Демир|бусад=Рапид Вена багаас зээлээр}}{{Fs player|no=12|pos=FW|nat=DEN|name= Мартин Брэйтвейт}} {{Fs player|no=13|pos=GK|nat=BRA|name= Нето}} {{Fs mid}} {{Fs player|no=14|pos=MF|nat=BRA|name= Филиппэ Коутиньо |other= }} {{Fs player|no=15|pos=DF|nat=FRA|name= Клемэнт Ленглэт}} {{Fs player|no=16|pos=MF|nat=ESP|name= Пэдри}} {{Fs player|no=17|pos=FW|nat=NED|name= Луук де Ионг|бусад=Сэвилья багаас зээлээр}} {{Fs player|no=18|pos=DF|nat=ESP|name= [[Жорди Альба]]|бусад=4-р ахлагч}} {{Fs player|no=19|pos=FW|nat=ARG|name= [[Серхио Агуэро]]}} {{Fs player|no=20|pos=MF|nat=ESP|name= [[Серхи Роберто]]|бусад=3-р ахлагч}} {{Fs player|no=21|pos=MF|nat=NED|name= Френки де Ионг}} {{Fs player|no=22|pos=DF|nat=ESP|name= Оскар Мингуэза}} {{Fs player|no=23|pos=DF|nat=FRA|name= Самуэль Умтити}} {{Fs player|no=24|nat=ESP|pos=DF|name=Эрик Гарсиа}}{{Fs player|no=26|nat=ESP|name=Инэки Пена|pos=GK}}{{Fs end}} === Зээлээр явагсад === {{Fs start}} {{Fs player|no= —|pos=GK|nat=ESP|name= Хорхе Карилло|other= 2022 оны 6-р сарын 30 хүртэл Селта баг руу}} {{Fs player|no= —|pos=MF|nat=CMR|name= Франк Ангонг|other=2022 оны 6-р сарын 30 хүртэл Спортинг Ковилла баг руу}} {{Fs player|no= —|pos=MF|nat=BIH|name= Миралем Пьянич|other=2022 оны 6-р сарын 30 хүртэл Бешикташ баг руу}} {{Fs player|no= —|pos=FW|nat=FRA|name= [[Антуан Гризманн]]|other= 2022 оны 6-р сарын 30 хүртэл Атлетико Мадрид баг руу}} {{Fs mid}} {{Fs player|no= —|pos=FW|nat=POR|name= Франциско Тринкао|other= 2022 оны 6-р сарын 30 хүртэл Волверхэмптон баг руу}} {{Fs player|no= —|pos=FW|nat=BRA|name= Густаво Майяа|other= 2022 оны 12-р сарын 31 хүртэл Интернационал баг руу}} {{Fs player|no= —|pos=FW|nat=ALB|name= Рэй Манаж|other= 2022 оны 6-р сарын 30 хүртэл Спезиа баг руу}} {{Fs end}} == Багийн техникийн зөвлөл == * Ерөнхий дасгалжуулагч: Ханси Флик * Туслах дасгалжуулагч: Маркус Сорг, Тони Тапалович, Хайко Вестерманн, Арнау Бланко * Нөөцийн багийн дасгалжуулагч: Альберт Санчес * Бэлтгэлжилтийн дасгалжуулагч: Жулио Тоус, Пепе Конде, Рафа Малдонадо, Герман Фернандес * Хаалгачийн дасгалжуулагч: Хосе Рамон де ла Фуентэ * Физик эмчилгээний баг: Хавиер Элаин, Хуанхо Брау, Шави Лопез, Шави Линде, Хорди Мисайллес, Сэбас Саллас, Даниел Бенито * Эмч: Хавиер Янгуас, Рикард Пруна, Даниел Флорит * Багийн холбоо: Карлес Навал * Хөлбөмбөгийн үйл ажиллагаа эрхэлсэн захирал: Деко == Менежмент == === Удирдах зөвлөл === * Ерөнхийлөгч: Хуан Лапорта * Тэргүүн дэд ерөнхийлөгч: Рафаел Юсте * Дэд ерөнхийлөгч: Эдуард Ромеу * Сангийн захирал: Ферран Оливе * УЗ-ийн нарийн бичиг: Хосеп Субелс == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|FC Barcelona|Барселона хөлбөмбөгийн баг}} * [http://www.fcbarcelona.com Албан ёсны сайт] {{DEFAULTSORT:Барселона ФЦ}} {{Барселона багийн бүрэлдэхүүн}} [[Ангилал:Барселона ХБК| ]] [[Ангилал:Барселоны спортын клуб]] [[Ангилал:Каталонийн хөлбөмбөгийн клуб]] [[Ангилал:1899 онд байгуулагдсан]] eeeuy7nflr4pskuj5xgajet2rfi18sa 0 15444 859358 744279 2026-06-19T09:56:33Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859358 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Ухаа шумбуур | image = Qtqy.jpg | image_width = 240px | image_caption = Нас бие гүйцсэн эрэгчин | status = EN | status_system = iucn3.1 | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] | classis = [[шувуу|Жигүүртэн]] | ordo = [[Галуутан]] | familia = [[Нугасныхан]] | genus = ''Aythya'', ''Шумбуур'' | species = '''''A. baeri''''' | binomial = ''Aythya baeri'' | binomial_authority = ([[Gustav Radde|Radde]], [[1863]]) }} '''Ухаа шумбуур''' ('''''Aythya baeri''''') нь Нугасныхан овгийн шувуу юм. Тэд зүүн [[Ази]]д нутаглана. [[Орос]]ын зүүн өмнөд хэсэг, [[Монгол]], [[Хятад]]ын зүүн хойд хэсэгт амьдарч, өмнөд Хятад, [[Вьетнам]], [[Энэтхэг]]т өвөлждөг. Энэхүү шувуу нь биеийн хэмжээгээр ойр холбоотой зүйл болох [[Ундар шумбуур]]тай (''A. nyroca'') төстэй юм. Биеийн урт 41-46 см, далавчаа дэлгэхэд 70-79 см, биеийн жин 800 гр байна. Эрэгчин шумбуур хар толгой, улаан бор нуруу, улаан хүрэн цээж, гэдэс хэсэг нь цагаавтар байна. Ухаа шумбуур 6-9 өндөг гаргаж, 27 хоног дардаг. == Цахим холбоос == * {{IUCN | Year = 2008 | ID = 22680384 | ScientificName = Aythya baeri | YearAssessed = 2008 | Assessor = BirdLife International | Download = 2008 оны 12 сарын 20 }} *[http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=478&m=0 BirdLife Species Factsheet.] *ARKive - [https://web.archive.org/web/20160427162729/http://www.arkive.org/ images and movies of the Baer's pochard ''(Aythya baeri)''] [[Ангилал:Шумбуур]] [[Ангилал:Монгол орны шувууд]] 9qe5z66xydnvcxuuf2moq5li3ov7tub 0 16079 859350 851373 2026-06-19T08:56:09Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859350 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Тамирчин |нэр =Тодд Хэйз |бүтэн нэр =Тодд Хэйз |зураг = |хэмжээ = |зургийн тайлбар = |спорт =[[Бобслей]] |улс ={{USA}} |төрсөн огноо =1969 оны 5 сарын 21 |төрсөн газар = |нас барсан огноо = |нас барсан газар = |медалиудыг үзүүлэх =тийм |медалийн загварууд ={{МедальТэмцээн|[[Өвлийн олимп]]}} {{МедальМөнгө|[[Солт-Лэйк Ситийн олимп|Солт-Лэйк Сити 2002]]|Дөрвөл}} {{МедальТэмцээн|[[Бобслейн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн АШТ]]}} {{МедальМөнгө|[[2003 оны бобслейн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Лэйк-Плэсид 2003]]|Дөрвөл}} {{МедальХүрэл|[[2004 оны бобслейн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Кёнигзее 2004]]|Дөрвөл}} }} '''Тодд Хэйз''' (<small>[[Англи хэл|Англиар]]</small> ''Todd Hays'', 1969 оны 5 сарын 21-нд төрсөн) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[бобслей]]чин юм. [[Техас]] муж улсын [[Дел-Рио]] хотод өссөн тэрээр 4 олимпод оролцохдоо 2002 оны [[Солт-Лэйк Ситийн олимп]]оос дөрвөл уралдааны төрөлд мөнгөн медаль хүртжээ. Бобслейн спортоор хичээллэж амжилтад хүрсэн тэрээр мөн [[америк хөлбөмбөг]], [[кикбокс]]оор хичээллэж байв. [[Оклахома]] хотын [[Тулса Их Сургууль|Тулса Их Сургуулийн]] америк хөлбөмбөгийн багийн бүрэлдэхүүнд багтаж, 1991 онд [[Фрийдом Бөүл]] тэмцээнд Сан-Диего Мужийн Их Сургуулийн багийг ялж байв. Мөн кикбоксоор хичээллэж эхлэхээсээ өмнө [[Канадын Хөлбөмбөгийн Лиг]]ийн [[Торонто Аргонавтс]] багт 2 улирал тоглож, 1993 онд үндэсний аварга цол хүртсэн байна. 1993 оны 4 сарын 3-нд анхдугаар Кэй-Ван гранпригийн эхний тулаанд оролцож, Сатакэ Маса-Акид 2-р үеийн 0:45-д нокаутаар ялагдсан. 1995 оны 4 сарын 20-нд чөлөөт зодооны Вале Түдо Жапан Өүпэний нэгдүгээр шатанд Кимүра Коо-Ичироог цэвэр ялсан ч мөрөө гэмтээсэний улмаас Риксон Грэйситэй хийх хагас шигшээ тоглолтод оролцож чадаагүй аж. Хэйз хожим ярихдаа бобслейгээр олимпын наадамд оролцох мөрөөдлөө биелүүлэх мөнгө санхүүгийн асуудлаа шийдэх гэж тулааны урлагийн тэмцээнд оролцож байсан гэжээ. [[Турины олимп|2006 оны өвлийн олимпын]] дараа Хэйз зодог тайлж, америк хөлбөмбөгийн дасгалжуулагчийн ажил эрхлэх болсон ч 2008 онд [[Ванкуверын олимп]]од оролцохын тулд бобслейн спортдоо эргэн ирэх шийдвэр гаргасан байна. Харамсалтай нь 2009 оны 12 сарын 9-нд Германы Винтерберг дэх бобслей, чарга, скелетоны замд бэлтгэлийн үеэр гэмтэл авч, Лэйк-Плэсид хотноо хийсэн нарийн шинжилгээгээр тархины дотуур цус алдалт үүссэн болох нь илэрснээр эмчийн шаардлагаар спортоо орхихоос өөр аргагүй болжээ<ref>Tim Reynolds, [https://web.archive.org/web/20121009004912/http://www.tulsaworld.com/sportsextra/TU/article.aspx?subjectid=94&articleid=20091215_231_0_Threet370279 "Former TU footballer-turned bobsledder Hays to seek further injury evaluation"], [[Associated Press|AP]] in ''[[Tulsa World]]'', December 15, 2009.</ref>. ==Эшлэл== {{reflist}} *[https://web.archive.org/web/20190323143804/http://sports123.com/bob/mo-4.html Bobsleigh four-man Olympic medalists for 1924, 1932-56, and since 1964] *[https://web.archive.org/web/20111103054335/http://sports123.com/bob/mw-4.html Bobsleigh four-man world championship medalists since 1930] *[https://web.archive.org/web/20070929165632/http://databaseolympics.com/players/playerpage.htm?ilkid=HAYSTOD01 DatabaseOlympics.com profile] *{{FIBT link|url1 = http://www.fibt.com/index.php?id=88&tx_ttnews|bracket1 = tt_news|url2 = =926&tx_ttnews|bracket2 = backPid|url3 = =2&cHash=8342f31930|title = Hays Forced into Retirement After Crash.}} (15 December 2009 article accessed 15 December 2009.) *{{FIBT link|url1 = http://www.fibt.com/index.php?id=47&L=0&tx_bzdstaffdirectory_pi1|bracket1 = showUid|url2 = =100517&tx_bzdstaffdirectory_pi1|bracket2 = backPid|url3 = =93|title = Todd Hays}} *[https://web.archive.org/web/20110713075055/http://martialarts.jameshom.com/library/weekly/aa021602.htm James Hom story on Hays] *[https://web.archive.org/web/20080409025403/http://sports123.com/bob/mwc-c.html List of combined men's bobsleigh World Cup champions: 1985-2007] *[https://web.archive.org/web/20080409025356/http://sports123.com/bob/mwc-4.html List of four-man bobsleigh World Cup champions since 1985] *[https://web.archive.org/web/20080409025349/http://sports123.com/bob/mwc-2.html List of two-man bobsleigh World Cup champions since 1985] *[http://www.msnbc.msn.com/id/11559364/ MSNBC.com story on Hays' retirement] *[http://www.usoc.org/26_693.htm United States Olympic Committee profile] {{DEFAULTSORT:Хэйз, Тодд}} [[Ангилал:АНУ-ын бобслейчин]] [[Ангилал:АНУ-ын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:2002 оны өвлийн олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2006 оны өвлийн олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1969 онд төрсөн]] 20a0np6lkivi9rqz916b2gbkby4zjzk 0 16347 859297 820379 2026-06-19T03:32:10Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859297 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | playername = Лионель Месси | image = [[Файл:Lionel-Messi-Argentina-2022-FIFA-World-Cup sharpness.jpg|300 px]] | caption = | fullname = Лионель Андрес Месси<!-- Not Cuccittini --><ref name="profile"/><ref>{{cite web | url = http://www.soccerway.com/players/lionel-andres-messi/119/ | title = Lionel Andrés Messi at Soccerway | accessdate = 14 June 2009 | publisher = Soccerway}}</ref> | dateofbirth = {{birth date and age|df=y|1987|6|24}} | cityofbirth = [[Росарио]] | countryofbirth = [[Аргентин]] | height = 1.70 [[Метр|м]]<ref name="profile">{{cite web | url = http://www.fcbarcelona.com/web/english/futbol/temporada_09-10/plantilla/jugadors/messi.html | title = Lionel Andrés Messi | accessdate = 3 May 2008 | publisher = fcbarcelona.com | archive-date = 26 Тавдугаар сар 2012 | archive-url = https://archive.ph/20120526231308/http://www.fcbarcelona.com/web/english/futbol/temporada_09-10/plantilla/jugadors/messi.html | url-status = dead }}</ref> | position = [[Жигүүрийн хагас хамгаалагч]]/[[Довтлогч (хөлбөмбөг)|Довтлогч]] | currentclub = {{flagicon|USA}}[[Интер Майами]] | clubnumber = 10 | youthyears1 = 1995–2000 | youthyears2 = 2000–2004 | youthclubs1 = {{flagicon|ARG}}[[Ньюэллз Олд Бойз]] | youthclubs2 = {{flagicon|ESP}}[[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона]] | years1 = 2004–2005 | clubs1 = {{flagicon|ESP}}Барселона B | caps1 = 22<!--LEAGUE APPS ONLY --> | goals1 = 6<!--LEAGUE GOALS ONLY --> | years2 = 2004–2021 | clubs2 = {{flagicon|ESP}}[[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона]] | caps2 = 520<!--LEAGUE APPS ONLY --> | goals2 = 474<!--LEAGUE GOALS ONLY --> | years3 = 2021–2023 | clubs3 = {{flagicon|FRA}}[[Пари Сен-Жермен]] | caps3 = 58<!--LEAGUE APPS ONLY --> | goals3 = 22<!--LEAGUE GOALS ONLY --> | years4 = 2023– | clubs4 = {{flagicon|USA}}[[Интер Майами]] | caps4 = 25<!--LEAGUE APPS ONLY --> | goals4 = 21<!--LEAGUE GOALS ONLY --> | nationalyears1 = 2005 | nationalyears2 = 2008 | nationalyears3 = 2005– | nationalteam1 = {{flagicon|ARG}}Аргентин<br /><small>(21-ээс доош нас)<br /></small> | nationalteam2 = {{flagicon|ARG}}Аргентин<br /><small>(23-аас доош нас)<br /></small> | nationalteam3 = {{flagicon|ARG}}[[Аргентины хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Аргентин]] | nationalcaps1 = 7 | nationalgoals1 = 6 | nationalcaps2 = 5 | nationalgoals2 = 2 | nationalcaps3 = 189 | nationalgoals3 = 112 | medaltemplates = {{MedalCountry|{{ARG}}}}{{MedalSport|Эрэгтэй [[хөлбөмбөг]]}}{{MedalGold|[[2008 оны зуны олимп|Бээжин 2008]]|[[2008 оны зуны олимпын хөлбөмбөгийн тэмцээн|Баг]]}} | pcupdate = 2024 оны 10 сарын 20 | ntupdate = 2024 оны 10 сарын 16 }} '''Лионель Андрес Месси Куччиттини''' (''испани хэлээр-Lionel Andrés Messi Cuccittini'') 1987 оны 6 дугаар сарын 24-нд Аргентин улсын Санта-Фэ мужийн Росарио хотод төрсөн [[Аргентин]]ы хөлбөмбөгчин юм. 2009, 2010, 2011, 2012, 2015, 2019, 2021, 2023 оны [[ФИФА-гийн оны шилдэг хөлбөмбөгчин|ДХБХ-ны оны шилдэг хөлбөмбөгчин]], [[2022 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2022 оны дэлхийн аварга]] тэрбээр Испанийн [[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона]], [[Франц]]ын [[Пари Сен-Жермен]] багуудад тоглож байгаад өдгөө [[АНУ]]ын [[Интер Майами]] баг болон Аргентины шигшээ багийн ахлагч бөгөөд довтлогчийн байрлалд тоглож байна. Л.Месси 13 насандаа Испани улс руу эцэг эхийн хамт нүүж ирж Барселона багийн залуучуудын шигшээд орж тоглож 2004 оны 10 дугаар сараас тус багийн үндсэн тоглогчийн гараагаа эхэлүүлсэн. Месси 21 насандаа буюу 2009 онд анх [[Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо|ФИФА]]-гийн оны шилдэг хөлбөмбөгчин болон Алтан бөмбөгийн буюу "Баллон Д'Ор"-ын шагналыг хүртжээ. 2010/2011 оны УЕФА-ын шилдэг хөлбөмбөгчний шагналыг хүртсэн. Тэрээр Барселона багийн бүх цаг үеийн мэргэн бууч юм. Түүний хөлбөмбөг тоглож байгаа нь [[Диего Марадона|Марадона]]тай төстэй учраас заримдаа түүнийг Марадонагийн залгамжлагч гэгддэг. Месси багаасаа хөлбөмбөг тоглож эхэлсэн ба түүний чадварыг Барселона эхлээд олж анзаарчээ. Тэр 2000 онд өсөлтийн дутагдлын өвчинд нэрвэгдээд байсан учир гэр бүлтэйгээ Росариогоос Европ руу нүүж [[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона]] баг түүний эмчилгээний зардлыг нөхөн төлсөн байна. Тэрбээр анх 2004-05 оны улиралд [[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барса]]-д анхны тоглолтоо хийсэн бөгөөд залуу тоглогчоос дэлхийн шилдэг хөлбөмбөгч болтлоо дэвшсэн. 2006/2007 онд түүний амжилт эхэлж [[Эл Класико]]-д хет-трик хийж, "Ла" лигийн 26 тоглолтод 14 гоол оруулсан байна. Түүний өсөлтийн хамгийн амжилттай жилүүд нь 2008-2009 оны улирал байсан бөгөөд 38 гоол оруулж Барселона багт 6 цомыг хүртсэн билээ. Тэрээр амжилтаа улам ахиулсаар 2011-2012 оны улиралд нийт 53 гоолыг оруулжээ. Месси одоогийн байдлаар Ла лигт 10, Аваргуудын лигт 4 түрүүлснээс 2009, 2011 оны шигшээ тоглолтуудад Английн [[Манчэстэр Юнайтэд]] багийн эсрэг гоол оруулжээ. 2011-2012 оны улиралд Аваргуудын лигт 12 гоол оруулж [[Марко Ван Бастен]], Жиан Фер Папиний дараачаар 1 улиралд оруулсан гоолын тоогоороо бичигдэх болсон. Мөн Аваргуудын лигийн мэргэн буучийн жагсаалтыг 3 жил дараалан тэргүүлсэн анхны хөлбөмбөгч юм. Тэрбээр [[Иохан Круифф]], [[Мишель Платини]], [[Марко Ван Бастен]] нарын дараачаар Баллон Д'Ор шагналыг 3 удаа хүртсэн 4 дэхь хөлбөмбөгч болсон. 2012 онд тэрбээр Барселона багтайгаа Аваргуудын лигийн шөвгийн 16-д Байер Леверкузен багийг хожсон тоглолтод 5 гоол оруулж УЕФА Аваргуудын Лигийн түүхэнд 1 тоглолтод 5 гоол оруулсан анхны хөлбөмбөгч болж нэрээ мөнхөлсөн. Месси мөн 2005 оны ФИФА Залуучуудын хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд Аргентины багтай түрүүлж, шилдэг тоглогч, шилдэг мэргэн буучийн шагналыг хүртсэн. 2008 зуны олимпоос мөн Аргентины хөлбөмбөгийн багтай алтан медаль хүртэж олимпын аварга болжээ. Месси шигшээ багтайгаа нийт 151 тоглолтод оролцож 76 гоол оруулаад байна. Тэрбээр 2010 онд [[UNICEF]]-ийн хүндэт элч төлөөлөгч болсон ба өөрийн [[Leo Messi Foundation|"Leo Messi Foundation"]] сангаараа боловсрол болон эмчилгээний тусламж хэрэгтэй хүүхдүүдэд тусалдаг. 2020 онд Л.Месси-г [[Форбс (сэтгүүл)|''Forbes'' сэтгүүл]] дэлхийд хөлбөмбөгийн спортоор 1 тэрбум ам.доллар олсон хоёр дахь хүн болсон гэж зарласан байна. == Намтар == Тэрээр Аргентины [[Санта-Фе]]д [[1987]] оны [[6 сарын 24]]-нд ган хайлшийн комбинатын ажилчин Хорге Горацио Мессигийн хүү болон мэндэлжээ. Эх нь Селия Мария Куччиттини гэрийн эзэгтэй. Мөн тэрээр Родриго, Матиас гэж хоёр ахтай бөгөөд Мария Соль хэмээх эмэгтэй дүүтэй ажээ. 5 настайдаа Месси хүү анх аавынхаа дасгалжуулдаг хүүхдийн Грандоли багт хөлбөмбөг тоглож эхэлжээ. Аргентин довтлогчийн хөлбөмбөгийн замнал 1995 онд [[Ньюэллс Олд Бойз]] багаас эхэлжээ. Гэвч 11 настайдаа Месси өсөлтийн гормоны дутагдал өвчинд нэрвэгджээ. Хэдийгээр Ривер Плэйт баг түүнийг ихээр сонирхож байсан ч хүүгийн сард 900 доллар төлөх эмчилгээний зардлыг төлөх боломжгүй байв. Харин ФЦ Барселона багийн спортын захирал Карлес Резач Мессигийн ур чадварыг анзаарч хэрвээ Барселона багт элсэхийг зөвшөөрвөл эмчилгээг нь бүрэн хариуцахаар болсон байна. Ингээд 13 настай бяцхан жаал азаа үзэж хүчээ сорихоор шийдэн [[Атлантын далай]]г гаталж эцэг эхийн хамт [[Барселона]]д ирэв. Ингээд 14 наснаас дооших хүүхдийн багт элсэн орсон байна. === Барселона === Хүүхдийн багийн нас насны түвшин бүрд Мессигийн ур чадвар ер бусын хурдаар өсөн нэмэгдсээр Барса С, Барса Б, тэр ч бүү хэл үндсэн багийн бүрэлдэхүүнд хүрэх замыг тэрбээр хамгийн богино хугацаанд туулан гарч ирсэн юм. 2003-2004 оны улиралд 16-хан насандаа 1-р багийн бүрэлдэхүүнд багтаж анхны тоглолтдоо оролцов. Энэ бол [[Порто|Портогийн]] Драгон цэнгэлдэх хүрээлэнгийн нээлтэд зориулсан нөхөрсөг тоглолт байлаа. 2004 оны 10-р сарын 16-нд Барселонагийн дэрби Эспаньолтой Олимпик цэнгэлдэх хүрээлэнд хийсэн тоглолтод оролцож албан ёсны тэмцээний гараагаа эхэлсэн бөгөөд баг нь 1-0 харьцаагаар ялсан билээ. Энэ улиралд Барселона лигтээ ялалт байгуулсан юм. Үндсэн багийн хэд хэдэн тоглогчдын ноцтой гэмтлийн улмаас нөөц багаас цөөнгүй тоглогч дуудагдаж байсан үед Месси багийн байнгын нэг хэсэг боллоо. 2005 оны 5-р сарын 1-нд тэрээр Албакете багийн эсрэг тоглолтод гоол хийж, Барсагийн түүхэн дэх хамгийн залуудаа хаалганд бөмбөг оруулсан дээд амжилт тогтоож байв. Энэ үед тэр 17 нас 10 сар 7 хоногтой байжээ. Хожим нь энэхүү дээд амжилтыг [[Бояан Киркич]] эвдсэн юм. ==== 2005-06 оны улирал ==== Месси үндсэн багийн тоглогчоор Жон Гамперын цомын тэмцээнд [[Ювентус (хөлбөмбөгийн баг)|Ювентусийн]] эсрэг тоглож 2005-2006 оны улирлыг гайхалтай гүйцэтгэлтэйгээр эхэллээ. Түүнчлэн Сантьяго Бэрнабэу дэх 3-0 харьцаатай мартагдашгүй ялалт, [[УЕФА Аваргуудын Лиг|Аваргуудын лигт]] Чэлсигийн эсрэг [[Стэнфорд Бридж]]эд болсон тоглолт зэрэгт чадварлаг тоглолт үзүүлжээ. Гэвч гэмтэл түүнийг улирлын сүүлийн дийлэнх үеийг талбайн гаднаас харахад хүргэсэн юм. Тэрбээр лигийн 17, Аваргуудын лигийн 6, [[Копа Дель Рэй]]-д 2 тоглолтод оролцож нийт 8 гоол хийжээ. [[Файл:Lionel Messi19abr2007.jpg|thumb|left|Лионель Месси 2006-07 оны Испаний эзэн хааны цомын хагас шигшээд Хетафе багийн эсрэг тоглолтод]] ==== 2006-07 оны улирал ==== Дараагийн улиралд Месси амжилтаа дээшлүүлж, өөрийн гоолуудаар дэлхийг дуу алдуулан алмайруулж эхэллээ. Тэдгээрийн нэг нь Эзэн Хааны Цомын төлөөх тэмцээнд Хетафегийн хаалганд хийсэн гоол юм. Уг тоглолтод тэрбээр талбайн төвөөс эсрэг багийн 5 тоглогчийг хаалгачтай нь цуг хууран нэгэн гайхамшигтай гоолыг оруулсан юм. Энэ нь мөн Аргентины алдарт хөлбөмбөгчин [[Диего Марадона|Диего Марадонагийн]] 1986 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга дээр оруулсан "Зууны гоол" гэж нэрлэгддэг гоолтой тун төстэй ба түүнийг Марадонагийн залгамжлагч гэх болов. Яг ижил зайнаас яг ижил тооны тоглогчийг хуурч мөн л төстэй байрлалаас цохисон гээд 21 жилийн өмнөх тэр гоолыг давтсан юм. Эспаньол багийг эсрэг тоглолтод гараараа гоол оруулсныг нь шүүгч үүнийг анзааралгүй тооцсон ба энэ нь түүний замналын нэгэн өвөрмөц мөч байв. Энэ нь бас л Марадонагийн "Бурхны гар" гэгддэг гоолтой төстэй байв. Мөн [[Реал Мадрид]] багийн эсрэг Эл Класикод 3 гоол оруулж багтаа тэнцээг авчирсан юм. 2006-2007 улиралд хэдийгээр баг ямар нэг цом хүртэж чадаагүй боловч Аргентин залуу маань ЕХБХ-ны [[Алтан бөмбөг (хөлбөмбөг)|Алтан бөмбөгт]] 3-рт нэрлэгдлээ. ==== 2007-08 оны улирал ==== 2007-2008 онд ахиц дэвшил нэмэгдсээр нийт 40 тоглолтод оролцож 16 гоол, 10 оновчтой дамжуулалт өгсөн үзүүлэлттэй дуусгажээ. 3-р сарын 4-нд Аваргуудын Лигт Селтик багийн эсрэг тоглолтод хөлийн булчинд бэртэл авж 6 долоо хоног талбайд гараагүй нь түүний амжилтад нөлөөлжээ. Улирлын явцад 2007 оны 12 сард тэрбээр анхны удаагаа ФИФА-гийн оны шилдэг хөлбөмбөгчинд нэр дэвшиж дэд байр эзэллээ. Зарим хүмүүс түүнийг энэ шагналыг авах эрхтэй байсан ч гэж хэлэлцэж байв. Мөн дэлхийн шилдэг 11-н багт нэрлэгдсэн байна. [[Файл:88020620Messi.jpg|thumb|left|Месси 2009 оны Аваргуудын лигийн шигшээ тоглолтод]] ==== 2008-09 оны улирал ==== [[Файл:LionlMessi.jpg|150 px|thumb|right|Месси Дэлхийн шилдэг хөлбөмбөгчний шагналыг 3 жил дараалан хүртсэн]] 2008-2009 оны улирал түүний хувьд гайхалтай болж өнгөрлөө. [[Роналдиньо]] багаас явсны дараа тэрбээр 10 номерийг зүүх болов. Улирлын дунд үед тэр 2008 оны ДХБХ-ны оны шилдэг хөлбөмбөгчний шагналд 678 оноогоор [[Кристиано Рональдо|Кристиано Рональдогийн]] ард 2-рт бичигдсэн юм. Улирлын анхны хет-трикийг Копа Дел Рейн тэмцээнд [[Атлетико Мадрид]] багийн эсрэг орууллаа. Месси мөн [[Шахтар Донецк]], [[Расинг Сантандер]] багийн эсрэг тоглолтод тус тус 2 гоол оруулж багтаа хожлыг авчирсан. 2009 оны 4 сарын 8-нд Аваргуудын Лигт Байэрн Мюнхений эсрэг 2 гоол оруулснаар Аваргуудын лигт 8 гоол оруулж өөрийн хувийн амжилтыг эвджээ. Мөн Реал Мадридыг 6-2 харьцаатайгаар хожсон тоглолтод 2 гоол оруулсан. 5 сарын 13-нд Атлетик Билбао багийг хожиж анхны удаа Испанийн Эзэн хааны цомыг Барселона багтай хүртэв. Уг тоглолтод Месси 1 гоол, 2 ашигтай дамжуулалт өгсөн. Месси Барселона багтайгаа 6 цом (Аваргуудын лиг, Ла лиг, [[Европын супер цом]], Эзэн хааны цом, [[Испаний супер цом]], Клубүүдийн дэлхийн аварга)-ыг хүртэж Аваргуудын лигт 2 дахиа түрүүлэн мэргэн бууч, шилдэг тоглогчийн шагналыг хүртжээ. Аваргуудын лигт 9 гоол оруулсан бөгөөд шигшээд [[Манчэстэр Юнайтэд|Манчэстэр Юнайтэдийн]] эсрэг гоолыг оруулж түрүүлэн уг тэмцээний хамгийн залуу мэргэн бууч болжээ. [[Файл:800px-Messi vs Atlante.JPG|thumb|left|Месси [[Клубүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн]] дээр]] ==== 2009-10 оны улирал ==== 2009 оны 9 сарын 18-нд Месси багтайгаа 2016 он хүртэл тоглохоор болж шинэ гэрээ байгуулжээ. 250 сая еврогийн цалин авах болсноор Ла Лигийн хамгийн өндөр цалинтай хөлбөмбөгчин болсон юм. [[Валенсиа (хөлбөмбөгийн баг)|Валенсиа]] багийн эсрэг өөрийн талбай дээр, мөн Сарагоса багийн талбай дээр тус тус хэт-трик оруулж Ла Лигт өөрийн болон айлын талбай дээр хэт-трик оруулсан Барселонагийн анхны тамирчин болсон. 2009 оны 12-р сард Клубүүдийн дэлхийн аваргад Эстудиантес багийн эсрэг хожлын гоолыг оруулж тус тоглолтод баг нь 2-1-р хожсоноор Месси анх удаа энэ тэмцээнд түрүүлэв. Энэ улиралд мөн [[Ла Лиг|Ла Лигт]] түрүүлжээ. 2010 оны 4 сарын 16-нд Аваргуудын Лигт [[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсенал]] багийн эсрэг 4 гоол оруулж анхныхаа покерыг буюу 1 тоглолтод 4 гоол оруулсан. Мөн ингэснээр [[Ривалдо|Ривалдогийн]] амжилтыг эвдэж Аваргуудын Лиг дэхь Барселона багийн бүх цаг үеийн мэргэн бууч болжээ. 2009 оны 12 сарын 1-нд Лионэль Мэсси Кристиано Роналдо, Кака, Шави, Иньеста нарын өмнө гарч ФИФА оны шилдэг хөлбөмбөгч болон Баллон Д Ор шагналыг авчээ. 2009-2010 онд Месси 47 гоол оруулж Барселона багийн нэг улиралд оруулсан гоолын амжилтыг эвдэн УЕФА-н " Алтан шаахай" шагналын эзэн болсон билээ. ==== 2010-11 оны улирал ==== [[Файл:800px-RMDvsBAR UCL SF 1.jpg|thumb|left|Месси 2010-11 оны Аваргуудын лигт [[Реал Мадрид]] багийн эсрэг]] 2010-2011 оны улирал. Испанийн супер цомын тоглолтод [[Сэвилья|Сэвильяг]] Барса 4-0 харьцаатай хожлоо. Энэ тоглолтод Месси хэт-трик буюу гурван гоол оруулсан юм. Алмериагийн эсрэг улирлын 2 дахь хет-трикээ оруулж Ла Лиг дэх 100 дахь гоолоо оруулсан юм. Ийнхүү шинэ улирлыг өнгөтэй эхлүүлсэн тэрбээр тус улиралд 53 гоол хийж, Ла Лиг, Аваргуудын Лигт түрүүлэв. [[2010-11 оны УЕФА Аваргуудын Лиг|2010-11 оны Аваргуудын лигт]] 12 гоол оруулж мэргэн бууч болсон бөгөөд [[Рүүд ван Нистелрой|Рүүд Ван Нистелройн]] амжилттай зэрэгцсэн. [[2010-11 оны УЕФА Аваргуудын Лиг хасагдах шатны тоглолт|Хагас шигшээд]] Реал Мадрид багийн эсрэг 2 гоолыг оруулсан бөгөөд 2 дахь тус тэмцээний шилдэг гоолуудын нэг байлаа. [[2010-11 оны УЕФА Аваргуудын Лиг шигшээ тоглолт|Шигшээ тоглолтод]] Манчестэр Юнайтэдын эсрэг 2 дахь гоолыг оруулж тэмцээний шилдэг тоглогчоор нэрлэгдсэн. Мөн [[ФИФА-гийн оны шилдэг хөлбөмбөгчин|ФИФА Баллон Д Ор]] шагналд багийн андууд болох [[Хавьер Эрнандес Балькасар|Шави]], [[Андрес Иньеста|Иньеста]] нартай нэр дэвшиж, 2011 оны 1 сарын 1-ны өдөр шагналаа авсан юм. ==== 2011-12 оны улирал ==== 2011-2012 оны улиралд Лео Месси Испанийн супер цом, Европын супер цом, Клубүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд түрүүлжээ. Энэ улиралд ЕХБХ-ны шилдэг хөлбөмбөгчин, ФИФА Баллон Д'Ор шагналын эзэн болсон. Ийнхүү Месси [[Иохан Круифф]], [[Мишель Платини]], [[Марко Ван Бастен]] нарын дараачаар уг "Баллон Д'Ор" /Алтан бөмбөг/ шагналыг 3 удаа дараалан хүртсэн 4 дэх хөлбөмбөгч болсон. Улирлын эхэнд Реал Мадрид багийн эсрэг 3 гоол, 2 ашигтай дамжуулалтыг өгч Испанийн супер цомын эзэн болов. УЕФА Супер цомын тоглолтод 2 дахь гоолыг оруулж багаа ялалтад хөтөлжээ. 2012 оны 9 сард Осасуна багийн эсрэг хет-трик хийж, УЕФА Аваргуудын лигт БАТЕ багийн эсрэг 2 гоол оруулснаар Барселона багийн бүх цаг үеийн мэргэн буучийн жагсаалтад [[Ладислав Кубала|Ладислав Кубалагийн]] 194 гоолын амжилтыг эвдэж [[Цезар Родригес|Цезар Родригесын]] ард 2-т бичигдэх болов. Мөн [[Атлетик Билбао]], [[Райо Валлекано]] багийн эсрэг анхны гоолоо оруулжээ. 2012 оны 12-р сард Барселона багтайгаа Клубүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд оролцож нийт 4 гоол оруулж шигшээ тоглолтод Сантос багийн эсрэг 2 гоол оруулснаар тэмцээний шилдэг тоглогч болов. Мөн 1 жилд оролцсон бүх 6 тэмцээндээ гоолдсон гэсэн нэгэн шинэ амжилтыг тогтоожээ. 2012 оны 2 сарын 29-нд Валенсиа багийн эсрэг Ла Лигийн 200 дахь тоглолтдоо оролцож 4 гоол шигтгэжээ. Мөн 3 сарын 7-нд [[Байэр Леверкузэн]] багийн эсрэг 5 гоол оруулж Аваргуудын лигийн түүхэнд 1 тоглолтод 5 гоол оруулсан анхны хөлбөмбөгчин болсон юм. 2012 оны 3 сарын 7-нд Гранада багийн эсрэг 3 гоол оруулж Цезар Родригесын 232 гоолоор тогтоогоод байсан Барселона багийн бүх цаг үеийн гоолын амжилтыг эвдэж 234 дэх гоолоо оруулжээ. 2012 оны 4 сарын 3-нд Аваргуудын Лигт [[Милан]] багийн эсрэг 2 гоол оруулснаар Аваргуудын лигийн 1 улиралд 14 гоол оруулж Аваргуудын лигийн шинэ рекордыг тогтоож, Европын цомд [[Хосе Алтифини|Хосе Алтифинигийн]] амжилттай зэрэгцэв. 5 дугаар сарын 25-ны өдөр Испаний эзэн хааны цомын тэмцээнд гоол оруулж багтаа ялалт авчирснаар 2 дахь удаагаа уг цомыг өргөсөн юм. Мөн уг тоглолт дасгалжуулагч Гуардиолатай хийсэн сүүлийн тоглолт байсан ба Месси улирлын 73 дахь гоолоо оруулж 1 улиралд хамгийн олон гоол оруулсан гайхамшигтай шинэ амжилтын эзэн болсон. Мөн Ла Лигт 50 гоол 1 улиралд шигтгэж мөн л нэгэн дээд амжилтын эзэн болсон билээ. Месси ийнхүү уг улирлыг 73 гоол, 29 оновчтой дамжуулалтаар дуусгасан нь урьд өмнө нь ямар ч тоглогчийн гаргаж байгаагүй агуу амжилт юм. === Аргентин =Месси 2011 оны Өмнөд Америкийн хөлбөмбөгиаварга шалгаруулах тэмцээн дээр]] Анх Аргентины нэрийн өмнөөс Нидерландад болсон 20-с доош насныхны дэлхийн аваргын тэмцээнд оролцож түрүүлээд зогсохгүй гоолоороо тэргүүлж, шилдэг тоглогчийн шагнал хүртжээ. 18 настай хүү уг дэлхийн аваргын тэмцээн дэх эрдэнэсийн нэг байлаа. Удалгүй тэрбээр шигшээ багийнхаа бүрэлдэхүүн дэх анхны тоглолтоо Унгарын багийн эсрэг хийсэн юм. Улмаар Месси шигшээ багтаа байнга тоглож 2006 оны Дэлхийн Аваргын тэмцээнд оролцож, анхны гоолоо Серби-Монтенегрогийн багийн эсрэг оруулсан. Мөн 2007 оны Копа Америкад финалд хүрсэн юм. 2008 оны [[Бээжингийн олимп]]од багаа ахлан тоглож хагас шигшээд Бразилыг, шигшээ тоглолтод Нигерийг хожин аваргалж, олимпын аварга болсон. 2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд Грекийн багийн эсрэг анх удаа үндсэн багийн ахлагчаар тоглосон бөгөөд багаараа шөвгийн 8-д үлджээ. 2011 оны Копа Америкад Аргентины шигшээ багтай шөвгийн 8-д үлдэж тус тэмцээний аварга Уругвайн багт торгуулийн цохилтоор ялагдсан билээ. 2012 оны 2 сарын 29-нд Швейцарын багийн эсрэг нөхөрсөг тоглолтод Аргентиний шигшээ багт анхны хет-трикээ оруулжээ. == Шигтгээ == Месси бол ер бусын тоглогч билээ. Тэрбээр маш бүтээлч, хамгаалагчдыг хялбархан хуурч гарах өндөр ур чадвартай, солгой, төв болон 2 жигүүрээр, тэр ч бүү хэл бүр төвийн довтлогчийн байрлалд ч тоглох чадвартай тал бүрийн авьяастай тоглогч юм. Месси 169 см өндөртэй, жижиг биетэй хэдий ч хурдтай, биеийн хүч сайтай учраас өөрөөсөө өндөр биерхүү өрсөлдөгчийг давуу талаараа илүүрхэж тоглодог. Түүнчлэн итгэмээргүй хүчирхэг бөгөөд түүнийг булангийн цохилт, чөлөөт болон торгуулийн цохилтоос эцсийн цэг тавих мэргэжилтэн гэж хэлж болно. "Лио" толгойгоор ч тун муугүй тоглодог бөгөөд шаардлагатай үед тэрбээр хэд хэдэн төрлийн үүрэг өөртөө авч тоглох чадвартай гэж үзэж болно. Тэр бол хөлбөмбөгийн ертөнцөд туйлын амжилттай замаар замнахаар заяагдсан тоглогч билээ. Гуардиолагийн анхны улиралд тэрбээр өмнө яаж тоглож байсан яг л тэр янзаараа дэлхий нийтийг шагшуулсан уран тоглолт үзүүлсэн билээ. == Үзүүлэлтүүд == :''[[2012]] оны [[6 сарын 10|зургадугаар сарын 10-ний]] байдлаар.'' === Клуб === {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align: center;" |- !rowspan="2"|Клуб !rowspan="2"|Улирал !colspan="2"|Лиг<ref>Испанид нөөц багууд томчуулын багтайгаа ижил лигийн системд өрсөлддөг. Гэхдээ өөрийн үндсэн багтайгаа нэг дивизионд тоглохыг хориглодог тул Копа дэль Рэйд нөөц багууд өрсөлдөх боломжгүй байдаг.</ref> |- !Гараа !Гоол |- | rowspan="1" style="text-align:center;"|[[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона C]] |!colspan="2"|[[2003–04 Tercera División#Grupo V|2003–04]] 3ª |8||5 |- | rowspan="2" style="text-align:center;"|[[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона B]] |!colspan="2"|[[2003–04 Segunda División B#Group III|2003–04]] 2ªB |5||0 |- |!colspan="2"|[[2004–05 Segunda División B#Group III|2004–05]] 2ªB |17||6 |- !colspan="2"|'''Бүгд''' !30!!11 |} {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !rowspan="2"|Клуб !rowspan="2"|Гоол !colspan="3"|[[Ла Лиг|Лиг]] !colspan="3"|[[Копа Дэль Рэй|Цом]] !colspan="3"|[[УЕФА Аваргуудын Лиг|Аваргуудын Лиг]] !colspan="3"|[[Испанийн супер цом|Супер цом]] !colspan="3"|[[ЕХБХ супэр цом]] !colspan="3"|[[ДХБХ клубуудын ДАШТ]] !colspan="3"|Бүгд |- !Гараа !Гоол !Дамжуулалт !Гараа !Гоол !Дамжуулалт !Гараа !Гоол !Дамжуулалт !Гараа !Гоол !Дамжуулалт !Гараа !Гоол !Дамжуулалт !Гараа !Гоол !Дамжуулалт !Гараа !Гоол !Дамжуулалт |- | rowspan="8"|[[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона]] |[[2004–05 ФЦ Барсэлона улирал|2004–05]] |7||1||0||1||0||0||1||0||0||colspan=3|—||colspan=3|—||colspan=3|—||9||1||0 |- |[[2005–06 ФЦ Барсэлона улирал|2005–06]] |17||6||3||2||1||0||6||1||1||0||0||0||colspan=3|—||colspan=3|—||25||8||4 |-0 |[[2006–07 ФЦ Барсэлона улирал|2006–07]] |26||14||2||2||2||1||5||1||0||2||0||0||1||0||0||0||0||0||36||17||3 |- |[[2007–08 ФЦ Барсэлона улирал|2007–08]] |28||10||12||3||0||0||9||6||1||colspan=3|—||colspan=3|—||colspan=3|—||40||16||13 |- |[[2008–09 ФЦ Барсэлона улирал|2008–09]] |31||23||11||8||6||2||12||9||5||colspan=3|—||colspan=3|—||colspan=3|—||51||38||18 |- |[[2009–10 ФЦ Барсэлона улирал|2009–10]] |35||34||10||3||1||0||11||8||0||1||2||0||1||0||1||2||2||0||53||47||11 |- |[[2010–11 ФЦ Барсэлона улирал|2010–11]] |33||31||18||7||7||3||13||12||3||2||3||0||colspan=3|—||colspan=3|—||55||53||24 |- |[[2011–12 ФЦ Барсэлона улирал|2011–12]] |37||50||16||7||3||4||11||14||5||2||3||2||1||1||1||2||2||1||60||73||29 |- !colspan=2| Бүгд !214!!169!!72!!33!!20!!10!!68!!51!!15!!7!!8!!2!!3!!1!!2!!4!!4!!1!!329!!253!!102 |- |} === Шигшээ багтаа === {|class=wikitable style=font-size:100%;text-align:center |- !Шигшээ баг!!Хэзээ!!Гараа!!Гоол!!Ашигтай дамжуулалт |- |rowspan=8|'''[[Аргентины хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Аргентин]] |2005||5||0||0 |- |2006||7||2||1 |- |2007||13||6||3 |- |2008||8||2||1 |- |2009||10||3||2 |- |2010||10||2||2 |- |2011||13||4||2 |- |2012||3||7||2 |- !colspan=2|Бүгд!!70!!26!!12 |} === Олон улсын гараан дахь гоолууд === ==== 20-с доош насны баг ==== :''Аргентиний шигшээ багт оруулсан гоолуудын жагсаалт.''<ref name="rsssf">{{cite web |url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/messi-intlg.html |title=Lionel Andrés Messi – Goals in International Matches |publisher=RSSSF |accessdate=2 February 2011}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/players/player=229397/index.html |title=Lionel Messi |publisher=FIFA.com |accessdate=2 February 2011}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto;" |- !Гоол !Огноо!!Цэнгэлдэх!!Өрсөлдөгч!!Оноо!!Үр дүн!!Тэмцээн |- | 1. || 2005 оны 1 сарын 13 || Estadio Centanario, Armenia, Colombia || align=left| {{flagicon|VEN}} Венесуэл || '''2'''–0 || 3–0 || 2005 оны Өмнөд Америкийн Залуучуудын Хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн |- | 2. || 2005 оны 1 сарын 15 || Estadio Palogrande, Manizales, Ecuador || align=left| {{fb|BOL}} || '''2'''–0 || 4–0 || 2005 оны Өмнөд Америкийн Залуучуудын Хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн |- | 3. || 2005 оны 1 сарын 15 || Estadio Palogrande, Manizales, Ecuador || align=left| {{fb|BOL}} || '''3'''–0 || 4–0 || 2005 оны Өмнөд Америкийн Залуучуудын Хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн |- | 4. || 2005 оны 1 сарын 21 || Estadio Palogrande, Manizales, Ecuador || align=left| {{flagicon|PER}} Перу || '''5'''–0 || 6–0 || 2005 оны Өмнөд Америкийн Залуучуудын Хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн |- | 5. || 2005 оны 2 сарын 6 || Estadio Palogrande, Manizales, Ecuador || align=left| {{fb|BRA}} || '''2'''–1 || 2–1 || 2005 оны Өмнөд Америкийн Залуучуудын Хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн |- | 6. || 2005 оны 6 сарын 5 || [[De Grolsch Veste|Arke Stadion]], [[Enschede]], Netherlands || align=left| {{fb|EGY}} || '''1'''–0 || 2–0 || 2005 оны Дэлхийн Залуучуудын Хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн |- | 7. || 2005 оны 6 сарын 22 || [[Univé Stadion]], [[Emmen, Netherlands|Emmen]], Netherlands || align=left| {{fb|COL}} || '''1'''–1 || 2–1 || 2005 оны Дэлхийн Залуучуудын Хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн |- | 8. || 2005 оны 6 сарын 24 || Arke Stadion, Enschede, Netherlands || align=left| {{fb|ESP}} || '''3'''–1 || 3–1 || 2005 оны Дэлхийн Залуучуудын Хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн |- | 9. || 2005 оны 6 сарын 28 || [[Stadion Galgenwaard|Galgenwaard Stadion]], [[Utrecht]], Netherlands || align=left| {{fb|BRA}} || '''1'''–0 || 2–1 || 2005 оны Дэлхийн Залуучуудын Хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн |- | 10. || 2005 оны 7 сарын 2 || Galgenwaard Stadion, Utrecht, Netherlands || align=left| {{fb|NGA}} || '''1'''–0 || 2–1 || 2005 оны Дэлхийн Залуучуудын Хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн |- | 11. || 2005 оны 7 сарын 2 || Galgenwaard Stadion, Utrecht, Netherlands || align=left| {{fb|NGA}} || '''2'''–1 || 2–1 || 2005 оны Дэлхийн Залуучуудын Хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн |} ==== 23-с доош насны баг ==== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto;" |- !Гоол !Огноо!!Цэнгэлдэх!!Өрсөлдөгч!!Оноо!!Үр дүн!!Тэмцээн |- | 1. || 2008 оны 8 сарын 7 || [[Shanghai Stadium]], Shanghai, China || align=left| {{fb|CIV}} || '''1'''–0 || 2–1 || 2008 оны Зуны Олимп |- | 2. || 2005 оны 8 сарын 16 || Shanghai Stadium, Shanghai, China || align=left| {{fb|NED}} || '''1'''–0 || 2–1 || 2008 оны Зуны Олимп |} ==== Шигшээ баг ==== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto;" |- !Гоол !Огноо!!Цэнгэлдэх!!Өрсөлдөгч!!Оноо!!Үр дүн!!Тэмцээн |- | 1. || 2006 оны 3 сарын 1 || [[St. Jakob-Park]], [[Basel]], [[Switzerland]] || align=left| {{fb|CRO}} || '''2'''–1 || 2–3 || Нөхөрсөг тоглолт |- | 2. || 2006 оны 6 сарын 16 || [[Veltins-Arena|WM-Stadion Gelsenkirchen]], [[Gelsenkirchen]], [[Germany]] || align=left| {{fb|SCG}} || '''6'''–0 || 6–0 || [[2006 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн]] |- | 3. || 2007 оны 6 сарын 5 || [[Camp Nou]], [[Barcelona]], [[Spain]] || align=left| {{fb|ALG}} || '''2'''–2 || 4–3 || Нөхөрсөг тоглолт |- | 4. || 2007 оны 6 сарын 5 || Camp Nou, Barcelona, Spain || align=left| {{fb|ALG}} || '''4'''–2 || 4–3 || Нөхөрсөг тоглолт |- | 5. || 2007 оны 7 сарын 8 || [[Estadio Metropolitano de Fútbol de Lara|Metropolitano de Fútbol de Lara]], [[Barquisimeto]], [[Venezuela]] || align=left| {{fb|PER}} || '''2'''–0 || 4–0 || 2007 оны Өмнөд Америкийн аварга шалгаруулах тэмцээн |- | 6. || 2007 оны 7 сарын 11 || [[Polideportivo Cachamay]], [[Puerto Ordaz]], Venezuela || align=left| {{fb|MEX}} || '''2'''–0 || 3–0 || 2007 оны Өмнөд Америкийн аварга шалгаруулах тэмцээн |- | 7. || 2007 оны 10 сарын 16 || [[Estadio José Pachencho Romero|José Pachencho Romero]], [[Maracaibo]], Venezuela || align=left| {{fb|VEN}} || '''2'''–0 || 2–0 || [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний урьдчилсан шат]] |- | 8. || 2007 оны 11 сарын 20 || [[Estadio El Campín]], [[Bogotá]], [[Colombia]] || align=left| {{fb|COL}} || '''1'''–0 || 1–2 || 2010 оны Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний урьдчилсан шат |- | 9. || 2008 оны 6 сарын 4 || [[Qualcomm Stadium]], [[San Diego]], [[United States]] || align=left| {{fb|MEX}} || '''2'''–0 || 4–1 || Нөхөрсөг тоглолт |- | 10. || 2008 оны 10 сарын 11 || [[Estadio Antonio Vespucio Liberti|Estadio Monumental]], [[Buenos Aires]], [[Argentina]] || align=left| {{fb|URU}} || '''1'''–0 || 2–1 || 2010 оны Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний урьдчилсан шат |- | 11. || 2009 оны 2 сарын 11 || [[Stade Vélodrome]], [[Marseille]], [[France]] || align=left| {{fb|FRA}} || '''2'''–0 || 2–0 || Нөхөрсөг тоглолт |- | 12. || 2009 оны 3 сарын 28 || Estadio Monumental, Buenos Aires, Argentina || align=left| {{fb|VEN}} || '''1'''–0 || 4–0 || 2010 оны Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний урьдчилсан шат |- | 13. || 2009 оны 11 сарын 14 || [[Vicente Calderón Stadium]], [[Madrid]], Spain || align=left| {{fb|ESP}} || '''1'''–1 || 1–2 || Нөхөрсөг тоглолт |- | 14. || 2010 оны 9 сарын 7 || Estadio Monumental, Buenos Aires, Argentina || align=left| {{fb|ESP}} || '''1'''–0 || 4–1 || Нөхөрсөг тоглолт |- | 15. || 2010 оны 11 сарын 17 || [[Khalifa International Stadium]], [[Doha]], [[Qatar]] || align=left| {{fb|BRA}} || '''1'''–0 || 1–0 || Нөхөрсөг тоглолт |- | 16. || 2011 оны 2 сарын 9 || [[Stade de Genève]], [[Geneva]], Switzerland || align=left| {{fb|POR}} || '''2'''–1 || 2–1 || Нөхөрсөг тоглолт |- | 17. || 2011 оны 6 сарын 20 || Estadio Monumental, Buenos Aires, Argentina || align=left| {{fb|ALB}} || '''2'''–0 || 4–0 || Нөхөрсөг тоглолт |- | 18. || 2011 оны 10 сарын 17 || Estadio Monumental, Buenos Aires, Argentina || align=left| {{fb|CHI}} || '''2'''–0 || 4–1 || 2014 оны Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний урьдчилсан шат |- | 19. || 2011 оны 11 сарын 15 || [[Estadio Metropolitano Roberto Meléndez]], [[Barranquilla]], [[Colombia]] || align=left| {{fb|COL}} || '''1'''–1 || 2–1 || 2014 оны Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний урьдчилсан шат |- | 20. || 2012 оны 2 сарын 29 || [[Stade de Suisse, Wankdorf]], [[Bern]], [[Switzerland]] || {{fb|SUI}} || '''1'''–0 || 3–1 || Нөхөрсөг тоглолт |- | 21. || 2012 оны 2 сарын 29 || Stade de Suisse, Wankdorf, Bern, Switzerland || {{fb|SUI}} || '''2'''–1 || 3–1 || Нөхөрсөг тоглолт |- | 22. || 2012 оны 2 сарын 29 || Stade de Suisse, Wankdorf, Bern, Switzerland || {{fb|SUI}} || '''3'''–1 || 3–1 || Нөхөрсөг тоглолт |- | 23. || 2012 оны 6 сарын 2 || Estadio Monumental, Buenos Aires, Argentina || {{fb|ECU}} || '''3'''-0 || 4-0 || Нөхөрсөг тоглолт |- | 24. || 2012 оны 6 сарын 9 || MetLife Stadium, East Rutherford, United States || {{fb|BRA}} || '''1'''-1 || 4-3 || Нөхөрсөг тоглолт |- | 25. || 2012 оны 6 сарын 9 || MetLife Stadium, East Rutherford, United States || {{fb|BRA}} || '''2'''-1 || 4-3 || Нөхөрсөг тоглолт |- | 26. || 2012 оны 6 сарын 9 || MetLife Stadium, East Rutherford, United States || {{fb|BRA}} || '''4'''-3 || 4-3 || Нөхөрсөг тоглолт |} == Гавьяа шагнал == ;Барселона клубт *2004/05 Испанийн Супер цом *2006/07 Испанийн Супер цом *2005/06 Аваргуудын Лиг *2005/06 Лига *2005/06 Испанийн Супер цом *2004/05 Лига *2008/09 Аваргуудын лигийн аварга *2008/09 Ла лигийн аварга *2008/09 Испанийн Эзэн хааны цомын аварга *2008/09 Испанийн Супер цомын аварга *2009 УЕФА Супер цомын аварга *2009 Клубүүдийн дэлхийн аварга *2009/10 Ла Лигийн аварга *2009/10 Испанийн Супер цомын аварга *2010/11 Ла Лигийн аварга *2010/11 Аваргуудын лигийн аварга *2010/11 Испанийн Супер цомын аварга *2011 УЕФА Супер цомын аварга *2011 Клубүүдийн дэлхийн аварга ;Аргентиний Шигшээ багт *2004/05 Дэлхийн Аварга U-20 *2008 Бээжин 2008 Олимпын Аварга ;Хувийн шагнал *2009 Дэлхийн шилдэг хөлбөмбөгчин *2009 Европын шилдэг хөлбөмбөгчин *2010 ФИФА Алтан бөмбөг *2011 ФИФА Алтан бөмбөг *2010/11 УЕФА Европын шилдэг хөлбөмбөгчин *2010 ЕХБХ-ны улирлын Мэргэн бууч *2010 Ла Лигийн мэргэн бууч *2009,2010,2011 Ла Лигийн шилдэг тамирчин *2009,2010,2011 УЕФА Аваргуудын лигийн мэргэн бууч *2009,2010,2011 Ла Лигийн шилдэг довтлогч *2009 УЕФА Аваргуудын Лигийн шилдэг довтлогч *2011 УЕФА Аваргуудын Лигийн шигшээ тоглолтын шилдэг тоглогч *2006,2007,2008 Дэлхийн шилдэг залуу хөлбөмбөгчин *2011 Клубуудын дэлхийн аваргын шилдэг тоглогч *2005 ФИФА U-20 Дэлхийн Аваргын шилдэг тоглогч *2005 ФИФА U-20 Дэлхийн Аваргын шилдэг мэргэн бууч *2011 Аргентиний оны шилдэг тамирчин *2007,2009,2010 Ла Лигийн шилдэг гадаад хөлбөмбөгчин *2006,2007,2008 ФИФПро-гийн оны шилдэг залуу хөлбөмбөгчин ;Рекорд амжилтууд *Барселона багийн бүх цаг үеийн мэргэн бууч: 248 гоол *Барселона багт УЕФА Аваргуудын лиг дэх хамгийн олон гоол: 51 гоол *Барселона багийн Европын тэмцээнүүд дэх мэргэн бууч: 52 гоол *Барселона багийн бүх олон улсын тоглолт дахь(Испаниас бусад тэмцээн) мэргэн бууч: 58 гоол *Аваргуудын лигийн түүхэнд нэг улиралд хамгийн олон гоол оруулсан:14 гоол *Аваргуудын лигийн нэг тоглолтод оруулсан хамгийн олон гоол: 5 гоол == Эшлэл == {{reflist|colwidth=25em}} == Холбоос == {{commonscat|Lionel Messi|Лионель Месси}} *{{soccerbase|id=39850|name=Лионель Месси}} *{{Official website|http://www.leomessi.com/}} {{es icon}} {{en icon}} {{ca icon}} *[http://www.facebook.com/LeoMessi Албан ёсны Фэйсбүүк хуудас] Facebook дэх *[https://web.archive.org/web/20110903171616/http://www.fcbarcelona.com/web/english/futbol/temporada_09-10/plantilla/jugadors/messi.html Лионель Мессигийн намтар] Барселона багийн албан ёсны вэбсайт дахь *[http://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/players/player=229397/index.html Лионель Мессигийн үзүүлэлтүүд] FIFA вэбсайт дахь *[https://web.archive.org/web/20100323003328/http://soccernet.espn.go.com/players/stats?id=45843&cc=5739 Профайл] ESPN вэбсайт дахь *[https://web.archive.org/web/20110810123526/http://soccersurfer.com/profile.php?id=584 Профайл] SoccerSurfer.com вэбсайт дахь {{en icon}} *[http://www.facebook.com/LeoMongolia Лионель Мессигийн Монгол дахь хөгжөөн дэмжигчдийн Фэйсбүүк хуудас] Монгол дахь хөгжөөн дэмжигчид {{Пари Сен-Жермен багийн бүрэлдэхүүн}} {{DEFAULTSORT:Месси, Лионель}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:1987 онд төрсөн]] [[Ангилал:Аргентины шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Ла Лигийн тоглогч]] [[Ангилал:2006 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:2010 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:Аргентины олимпын аварга]] [[Ангилал:ФИФА-гийн оны шилдэг хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Аргентинчууд]] [[Ангилал:Аргентины хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга‎ ]] [[Ангилал:2022 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] 4q29jq0dk9s7dxyu4umu6azbjyyvka5 0 16404 859346 851253 2026-06-19T08:40:21Z Avirmed Batsaikhan 53733 859346 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|6 сарын}} '''6 сарын 20''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 171 дахь ([[өндөр жил]] бол 172 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 194 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 451 - Шалоны тулаан: Ромын цэргүүд Флавиус Аэтиусын удирдлага дор Хүн гүрний [[Аттила хаан|Аттила хааны]] армитай тулав. Энэ тулалдааны дараа Аттила гэнэт ухарсан бөгөөд ромчууд үүнийг ялалт гэж зарласан билээ. * 1622 - Гучин жилийн дайн: Хёхстийн тулаан болов. * 1631 - Ирландын Балтимор тосгонд Османы дайчид халдан довтолжээ. * 1652 - [[Османы эзэнт гүрэн|Осман эзэнт гүрний]] Их вангийн суудалд Тархончу Ахмед Паша суув. * 1756 - Британийн гарнизон [[Калькутта|Калькуттын]] босогчдыг баривчилжээ. * 1782 - [[АНУ-ын Конгресс]] АНУ-ын Төрийн их сүлдийг соёрхон батлав. * 1791 - Францын хувьсгалын үеэр [[XVI Луи]] хаан зарцын дүрд хувирч, Парисаас зугтахыг завджээ. * 1819 - АНУ-ын Саванна хөлөг онгоц Их Британийн [[Ливерпүүл]] хотноо ирэв. Энэ нь тухайн цаг үедээ Атлантын далайг гаталсан анхны уурын хөдөлгүүрт хөлөг онгоц гэж тооцогдож байсан боловч аяллын дийлэнх хэсэг нь дарвуулаар явсан болох нь хожим хойно тогтоогдсон юм. * 1837 - Британийн хаан IV Уильям насан эцэслэж, зээ дүү Викториа хаан ширээг залгамжлахаар болов. * 1840 - Нэрт зохион бүтээгч [[Сэмюэл Морзе]] телеграфын патентыг авчээ. * 1862 - Румын улсын Ерөнхий сайд Барбу Катаргиугийн амь насанд халдав. * 1863 - Америкийн иргэний дайн: [[Баруун Виржини]] муж Нэгдсэн улсын 25 дахь мужаар нэгдэв. * 1877 - Нэрт зохион бүтээгч [[Александр Грэхэм Белл]] Канадын [[Онтарио]] мужийн Хамилтон хотод дэлхийд анх удаагаа арилжааны утасны сүлжээг ашиглалтад оруулав. * 1893 - Америкийн иргэн Лиззи Борден гэгч эмэгтэй өөрийн төрсөн эцэг, хойд эхийг сүхээр цавчиж хороосон хэрэгт буруугүй гэж тогтоогдов. * 1895 - Ютландын хойгт Кьелийн сувгийг ашиглалтад оруулав. Энэ нь тухайн үедээ хүний гараар бүтсэн усан зам болсон юм. * [[1900]] - Эдуард Толл гүнгээр удирдуулсан Оросын туйл судлах экспедиц Санкт-Петербургээс хөдлөв. Гэвч тэд хэзээ ч эргэж ирээгүй билээ. * 1921 - Энэтхэгийн Ченнай хотын ажилчид дөрвөн сар үргэлжилсэн ажил хаялтаа эхлүүлжээ. * 1942 - Аушвицын хорих лагерт хоригдож байсан Казимер Пьечовски нарын дөрвөн хүн CC-ийн офицерийн дүрд хувирч, албаны машиныг нь хулгайлан оргов. * 1943 - [[Детройт]] хотод арьс өнгөний үймээн дэгджээ. ** [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Британийн эзэн хааны нисэх хүчин Алжирт агаарын довтолгоон эхлүүлэв. * 1944 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Филиппиний тэнгисийн тулаанд АНУ-ын Тэнгисийн хүчин чухал ялалт байгуулжээ. ** [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: ЗХУ Выборг-Петрозаводскийн довтолгооны эхэн үед Финландыг үг дуугүй бууж өгөхийг шаардсан ч Финланд улс үүнийг няцаажээ. ** Хүн төрөлхтний түүхэнд анх удаа MW 18014 V-2 нэрт пуужин 176 км-ийн өндөрт хөөрөв. Энэ нь задгай сансарт хүний гараар бүтсэн биет хүрсэн анхны тохиол болж түүхэнд үлдсэн билээ. * 1945 - АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга [[Нацист Герман|Нацист Германы]] пуужингийн судалгаан дээр ажиллаж байсан эрдэмтэн [[Вернер фон Браун|Вернер фон Брауныг]] шилжүүлэх "Үдээс" ажиллагааг эхлүүлэх тушаал өгчээ. * 1948 - Холбоотны эзэлсэн Германд "Дойч Марк"-ыг гүйлгээнд нэвтрүүлэв. * 1960 - Малийн холбоо Францаас тусгаар тогтносноо зарлажээ. Хожим хойно энэ холбоо [[Мали]], [[Сенегал]] улс болж задарсан юм. * 1963 - Куба дахь [[Карибын тэнгис дахь хямрал|Карибын тэнгис дахь хямралын]] дараа "улаан шугам" буюу Вашингтон, Москваг холбосон шууд холбооны шугамын талаар гэрээнд гарын үсэг зурав. * 1972 - Уотергейтийн дуулиан: АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Ричард Никсон]] болон түүний зөвлөхүүд Уотергейт цогцолборт тагнуулчдыг баривчилсан тухай бичлэг ил болов. * 1973 - Аргентины нийслэл [[Буэнос-Айрес]] хотноо болсон Перонистуудын зүүн жигүүрийн жагсаалын үеэр мэргэн буучид гал нээсний улмаас 13 орчим хүн амиа алдаж, 400 гаруй хүн шархаджээ. * 1975 - АНУ-д "Эрүү" нэртэй аймшгийн кино нээлтээ хийж, ашиг орлогоороо Хойд Америкийг байлдан дагуулав. Энэ нь Холливудад "зуны блокбастер" гэх ойлголтыг бий болгосон юм. * 1979 - [[Никарагуа]] улсад болсон хувьсгал болон түүний үйл явдлыг сурвалжилж байсан ABC телевизийн сурвалжлагч Билл Стьюарт Никарагуа улсын Үндэсний гвардын цэргүүдийн гарт амь насаа алдав. Үүнээс үүдэн дэлхий даяар Никарагуа улсын дэглэмийг хүчтэй эсэргүүцэж эхэлсэн билээ. * 1982 - Аргентин улсын Өмнөд Тьюл дэх Корбета Уругвай бааз Британийн тэнгисийн цэрэгт бууж өгөв. * 1988 - [[Хаити]] улсад генерал Анри Намфигийн удирдсан төрийн эргэлт амжилттай болж Лесли Манигатын засгийг түлхэн унагажээ. * [[1990]] - Эврика солирыг нээн илрүүлжээ. ** Ираны хойд хэсгийн Манжил-Рубдар хотуудад 7.4 магнитудын хүчтэй газар хөдөлж, 35-50 мянган хүн амиа алдаж, 60-105 мянган хүн бэртэж, гэмтэв. Меркалийн шаталбараар X түвшнийг давсан нь онц хэмжээний хохирол дагуулах гамшиг байсан юм. * 1991 - Германы [[Бундестаг]] хуралдаж олонхийн саналаар Баруун Германы нийслэл [[Бонн]] хотыг нэгдсэн Германы нийслэлээр [[Берлин]] хотыг нэрлэжээ. * 1996 - АНУ-ын сансар судлалын Шаттл онгоцоор STS-78 хөлөгт бага таталцалтай орчинд ургамжл ургуулах төслийг хэрэгжүүлэх "Spacelab" модулийг амжилттай хөөргөв. * 2019 - Ираны Агаарын довтолгооноос хамгаалах хүчин [[Ормузын хоолой|Ормузын хоолойд]] АНУ-ын тагнуулын нисгэгчгүй онгоцыг буудан унагав. Үүнээс болж хоёр улсын харилцаа хурцадсан билээ. == Мэндэлсэн алдартнууд == * 1717 - Францын уран барималч Жак Сели (1776 онд нас барсан) * 1778 - Францын долоо дахь Ерөнхий сайд Жеан Баптист Гэй (1832 онд нас барсан) * 1861 - Нобелийн шагналт Английн биохимич Фредерик Гоуленд Хопкинс (1947 онд нас барсан) * 1891 - Ирландын гурав дахь Ерөнхий сайд Жон А.Костелло (1976 онд нас барсан) * [[1906]] - Олимпын аварга Америкийн өндрийн харайгч Боб Кинг (1965 онд нас барсан) * [[1914]] - Канадын нэрт хоккейч Гордон Жакс (1994 онд нас барсан) * 1928 - Францын улстөрч [[Жан-Мари Ле Пен]] (2025 онд нас барсан) * 1935 - Италийн хөлбөмбөгч, "[[Интер Милан]]" клубийн домог Армандо Пиччи (1971 онд нас барсан) * 1941 - Британийн соёлын нэрт төлөөлөгч, жүжигчин Стифен Фрийрс * 1946 - Зүүн Тиморын анхны Ерөнхийлөгч Занана Гусмао * 1948 - Науру улсын 10 дахь Ерөнхийлөгч Людвиг Скотти (2026 онд нас барсан) * 1949 - Шри Ланка улсын 8 дахь Ерөнхийлөгч Готабая Ражапакса ** Америкийн нэрт дуучин, продюсер Лионел Ричи * 1950 - Иракийн Ерөнхий сайд Нури аль-Малики * 1952 - Америкийн жүжигчин Жон Гүүдмен * 1967 - Академийн наадмын шагналт нэрт жүжигчин [[Николь Кидман]] * 1976 - Бразилын хөлбөмбөгч Жулиано Беллетти * 1978 - Английн "Челси" клубийн хөлбөмбөгч домог [[Фрэнк Лампард]] * 1981 - Норвегийн хөлбөмбөгч Бреде Хангеланд * 1982 - Оросын хөлбөмбөгч Василий болон Алексей Березуцкий * 1987 - Боснийн хөлбөмбөгч Асмир Бегович * 1989 - Аргентины хөлбөмбөгч Хавьер Пастор * 1991 - Сенегалын хөлбөмбөгч Калиду Кулибали * 1997 - Олимпын алт, хүрэл медальт, дэлхийн таван удаагийн аварга Балин Копаш == Нас барсан алдартнууд == * 1597 - Нидерландын газар зүйч [[Виллем Баренц]] (1550 онд төрсөн) * 1605 - Оросын хаан [[II Фёдор]] (1589 онд төрсөн) * 1837 - Британийн хаан IV Уильям (1765 онд төрсөн) * 1958 - Нобелийн шагналт Германы химич Курт Адлер ([[1902]] онд төрсөн) * 2005 - Нобелийн шагналт Америкийн физикч Жек Килби (1923 онд төрсөн) * 2024 - Канадын нэрт жүжигчин Доналд Садерленд (1935 онд төрсөн) ** Америкийн жүжигчин "Хавай 5-0" киногоор алдаршсан, сүмоч Тейлор Уилли (1968 онд төрсөн) == Тэмдэглэлт өдөр == * {{ARG}} Төрийн далбааны өдөр * {{AZE}} Байгалийн хийн салбарын өдөр * {{ERI}} Эх орончдын өдөр * Дэлхийн дүрвэгсдийн өдөр ---- {{Commonscat|20 June|6 сарын 20}} [[Ангилал:Өдөр|0620]] [[Ангилал:Зургаадугаар сарын өдөр|#20]] 0le28hmnaaeaoe6oe3upkfoa525et81 0 16655 859326 705317 2026-06-19T06:34:33Z ~2026-35654-33 105416 /* Энэ өдөр төрөгсөд */ 859326 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|7 сарын}} '''7 сарын 8''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 189 дахь ([[өндөр жил]] бол 190 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 176 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == == Энэ өдөр төрөгсөд == Би төрсөн == Энэ өдөр нас барагсад == == Тэмдэглэлт баярууд == ---- {{Commonscat|8 July|7 сарын 8}} [[Ангилал:Өдөр|0708]] [[Ангилал:Долоодугаар сарын өдөр|#08]] 9cqfv57wa23galcwpnd35a15h84r8os 859329 859326 2026-06-19T06:46:01Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/~2026-35654-33|~2026-35654-33]] ([[User talk:~2026-35654-33|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Zorigt|Zorigt]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 596721 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|7 сарын}} '''7 сарын 8''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 189 дахь ([[өндөр жил]] бол 190 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 176 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == == Энэ өдөр төрөгсөд == == Энэ өдөр нас барагсад == == Тэмдэглэлт баярууд == ---- {{Commonscat|8 July|7 сарын 8}} [[Ангилал:Өдөр|0708]] [[Ангилал:Долоодугаар сарын өдөр|#08]] di79zqba8sbkm9weeiejonhtk3s4n7s 0 16839 859355 855776 2026-06-19T09:45:49Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859355 wikitext text/x-wiki [[Зураг:World_population.PNG|thumb|400px|Дэлхийн хүн амын тоон газрын зураг]] [[Дэлхийн улс орны нэрс|Дэлхийн бүрэн эрхт 195 улсын]] [[хүн ам]]ын тоог байр эзлүүлэн бичив. Үүнд [[НҮБ]]-ын гишүүн 193, НҮБ-ын байнгын ажиглагч 2 ([[Ватикан]], [[Палестин]]) байна. Мөн хүснэгтэнд дутуу эрхтэй улс болох [[Тайвань]], [[Косово]] хоёрыг дугаар өгөлгүй хавчуулсан. Бусад орон, харьяа нутгийг хамаарах улсын хүн амд нийлүүлж тооцов. Дэлхийд 7,090,897,547 хүн амьдарч байгааг 195-д хуваавал нэг улсад дунджаар 36,363,577 хүн ноогддог. Энэ дунджаас дээгүүр улс орон 34 (Хятадаас [[Польш]] хүртэл) байна. Харин улс орнуудын дэс дугаарын дундаж буюу 98-р байрын [[Болгар]] улс 7,284,552 хүнтэй юм. Дэлхийн хамгийн их хүн амтай [[Хятад улс]] 1 тэрбум 373 сая хүнтэй бол хамгийн бага хүн амтай Ватикан 921 оршин суугчтай ажээ. {|class="wikitable sortable" ! scope=col width="2%"! data-sort-type="number"|Д/д ! scope=col width="33%"! data-sort-type="text"|Улс орон ! scope=col width="15%"! data-sort-type="number"|Хүн ам ! scope=col width="9%"! data-sort-type="text"|Он ! scope=col width="33%"! data-sort-type="text"|Баримт |- |1||{{CHN}} || align="right" | {{formatnum:1373505511}} ||align=center|2014||[http://data.stats.gov.cn/ ] |- |2||{{IND}}||align="right"|{{formatnum:1250662547}}||align=center|2014||[http://www.indiastat.com/default.aspx ] |- |3||{{USA}} ||align="right"| {{formatnum:322924557}} ||align=center|2014||[http://www.census.gov/popclock/ ] |- |4||{{INA}}||align="right"|{{formatnum:253609643}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |5||{{BRA}}||align="right"|{{formatnum:202626000}}||align=center|2014||[http://www.ibge.gov.br/apps/populacao/projecao/index.html ] |- |6||{{PAK}}||align="right"|{{formatnum:186084949}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20181225211657/http://www.census.gov.pk/] |- |7||{{NGA}}||align="right"|{{formatnum:177155754}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |8||{{BGD}}|| align="right" |157 926 376|| align="center" |2014||[http://www.bbs.gov.bd/Home.aspx] |- |9||{{RUS}}|| align="right" |146 267 288|| align="center" |2015||[http://www.gks.ru/bgd/free/b14_00/IssWWW.exe/Stg/dk05/8-0.doc] |- |10||{{JPN}}||align="right"|{{formatnum:127100000}}||align=center|2014||[http://www.stat.go.jp/english/data/jinsui/tsuki/index.htm] |- |11||{{MEX}}||align="right"|{{formatnum:119713203}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20130807091233/http://www.conapo.gob.mx/es/CONAPO/Proyecciones] |- |12||{{PHL}}||align="right"|{{formatnum:107668231}}||align=center|2014|||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |13||{{ETH}}||align="right"|{{formatnum:96633458}}||align=center|2014|||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |14||{{VNM}}||align="right"|{{formatnum:93421835}}||align=center|2014|||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |15||{{EGY}}||align="right"|{{formatnum:88198791}}||align=center|2015||[https://web.archive.org/web/20130117121826/http://capmas.gov.eg/?lang=2 ] |- |16||{{TUR}}||align="right"|{{formatnum:81619392}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |17||{{GER}}||align="right"|{{formatnum:82576900}}||align=center|2017||[https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/GesellschaftStaat/Bevoelkerung/Bevoelkerungsstand/Tabellen/Zensus_Geschlecht_Staatsangehoerigkeit.html ] |- |18||{{IRN}}||align="right"|{{formatnum:80840713}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |19||{{COD}}||align="right"|{{formatnum:77433744}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |20||{{THA}}||align="right"|{{formatnum:67741401}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |21||{{FRA}} ||align="right"| {{formatnum:66977769}} ||align=center|2015||style="vertical-align:top;"|[http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=0&ref_id=NATnon02145 ] |- |22||{{GBR}} ||align="right"| {{formatnum:63665597}} ||align=center|2011||[https://web.archive.org/web/20160131125807/http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/uk-census/index.html ] |- |23||{{ITA}}||align="right"|{{formatnum:60782668}}||align=center|2014||[http://dati.istat.it/Index.aspx?DataSetCode=DCIS_POPRES1 ] |- |24||{{MMR}}||align="right"|{{formatnum:55746253}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |25||{{TZA}}||align="right"|{{formatnum:49639138}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |26||{{KOR}}||align="right"|{{formatnum:49039986}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |27||{{ZAF}}||align="right"|{{formatnum:48375645}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |28||{{ESP}}||align="right"|{{formatnum:47737941}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |29||{{COL}}||align="right"|{{formatnum:46245297}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |30||{{KEN}}||align="right"|{{formatnum:45010056}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |31||{{UKR}}||align="right"|{{formatnum:44291413}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |32||{{ARG}}||align="right"|{{formatnum:42669500}}||align=center|2014||[http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/2/proyeccionesyestimaciones_nac_2010_2040.pdf ] |- |33||{{DZA}}||align="right"|{{formatnum:39500000}}||align=center|2015||[http://www.ons.dz/-Population-et-Demographie-.html ] |- |34||{{POL}}||align="right"|{{formatnum:38484000}}||align=center|2014||[http://stat.gov.pl/en/basic-data/ ] |- |35||{{UGA}}||align="right"|{{formatnum:35918915}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |36||{{CAN}}||align="right"|{{formatnum:35702707}}||align=center|2015||[http://www.statcan.gc.ca/start-debut-fra.html ] |- |37||{{SDN}}||align="right"|{{formatnum:35482233}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |38||{{MAR}} ||align="right"| {{formatnum:33542001}} ||align=center|2014 ||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |39||{{IRQ}}||align="right"|{{formatnum:32585692}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |40||{{AFG}}||align="right"|{{formatnum:31822848}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |41||{{SAU}}||align="right"|{{formatnum:30770375}}||align=center|2014||[http://www.cdsi.gov.sa/english/ ] |- |42||{{VEN}}||align="right"|{{formatnum:30206307}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20190107062938/http://www.ine.gov.ve/index.php?option=com_content&view=category&id=98&Itemid=51 ] |- |43||{{PER}}||align="right"|{{formatnum:30147935}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |44||{{MYS}}||align="right"|{{formatnum:29568244}}||align=center|2012||[https://web.archive.org/web/20131205145703/http://www.statistics.gov.my/portal/index.php?option=com_content&view=article&id=213&lang=en ] |- |45||{{UZB}}||align="right"|{{formatnum:29559100}}||align=center|2012||[http://www.stat.uz/en/press/ ] |- |46||{{NPL}}||align="right"|{{formatnum:28000000}}||align=center|2015||[https://web.archive.org/web/20180913185300/http://cbs.gov.np/ ] |- |47||{{GHA}}||align="right"|{{formatnum:27043093}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20160416153615/http://www.statsghana.gov.gh/docfiles/2010phc/National%20Population%20Projection_2010%20to%202014.pdf ] |- |48||{{PRK}}||align="right"|{{formatnum:24851627}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |49||{{YEM}}||align="right"|{{formatnum:24527000}}||align=center|2012||[https://web.archive.org/web/20150501115443/http://www.cso-yemen.org/content.php?lng=english& ] |- |50||{{MOZ}}||align="right"|{{formatnum:23700715}}||align=center|2012||[http://www.ine.gov.mz/Dashboards.aspx?key=144315 ] |- |51||{{AUS}} ||align="right"| {{formatnum:23578726}}||align=center|2014||[http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/1647509ef7e25faaca2568a900154b63?OpenDocument ] |- | — ||''{{TWN}}''||align="right"|''{{formatnum:23449287}}''||align=center|2015||[https://web.archive.org/web/20140704022127/http://eng.stat.gov.tw/point.asp?index=9 ] |- |52||{{CIV}}||align="right"|{{formatnum:22671331}}||align=center|2014||[http://www.ins.ci/n/ ] |- |53||{{SYR}}||align="right"|{{formatnum:21895150}}||align=center|2012||[https://web.archive.org/web/20090809193456/http://www.cbssyr.org/index-EN.htm ] |- |54||{{MDG}}||align="right"|{{formatnum:21842167}}||align="center"|2013||[https://web.archive.org/web/20110520005948/http://www.instat.mg/index.php?option=com_content&view=article&id=33&Itemid=56 ] |- |55||{{LKA}}||align="right"|{{formatnum:20675000}}||align=center|2014||[http://www.statistics.gov.lk/ ] |- |56||{{CMR}}||align="right"|{{formatnum:20386799}}||align=center|2012||[http://www.statistics-cameroon.org/news.php?id=170 ] |- |57||{{ROU}}||align="right"|{{formatnum:19942642}}||align=center|2014||[http://www.insse.ro/cms/files/statistici/comunicate/com_anuale/populatie/PopRez2014r.pdf ] |- |58||{{AGO}}||align="right"|{{formatnum:19088106}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |59||{{BFA}}||align="right"|{{formatnum:17322796}}||align=center|2013||[https://web.archive.org/web/20140901021928/http://www.insd.bf/fr/ ] |- |60||{{NED}} ||align="right"| {{formatnum:17042909}} ||align=center|2012||[http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?VW=T&DM=SLEN&PA=37943eng&LA=EN ] |- |61||{{KAZ}}||align="right"|{{formatnum:16878000}}||align=center|2012||[https://web.archive.org/web/20140117231623/http://www.eng.stat.kz/Pages/default.aspx ] |- |62||{{CHL}}||align="right"|{{formatnum:16572475}}||align=center|2012||[http://www.censo.cl/2012/08/resultados_preliminares_censo_2012.pdf ] |- |63||{{MLI}}||align="right"|{{formatnum:16455903}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |64||{{NER}}||align="right"|{{formatnum:16274738}}||align=center|2012||[http://www.stat-niger.org/statistique/ ] |- |65||{{MWI}}||align="right"|{{formatnum:15805239}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20151126074634/http://www.nsomalawi.mw/2008-population-and-housing-census.html ] |- |66||{{KHM}}||align="right"|{{formatnum:15458332}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |67||{{ECU}}||align="right"|{{formatnum:15445691}}||align=center|2014||[http://www.inec.gob.ec/proyecciones_poblacionales/relojnew.swf ] |- |68||{{GTM}}||align="right"|{{formatnum:14647083}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |69||{{ZMB}}||align="right"|{{formatnum:14638505}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |70||{{ZWE}}||align="right"|{{formatnum:13771721}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |71||{{SEN}}||align="right"|{{formatnum:13567338}}||align=center|2013||[https://web.archive.org/web/20120117060113/http://www.ansd.sn/senegal_indicateurs.html ] |- |72||{{RWA}}||align="right"|{{formatnum:12337138}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |73||{{SSD}}||align="right"|{{formatnum:11562695}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |74||{{GIN}}||align="right"|{{formatnum:11474383}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |75||{{TCD}}||align="right"|{{formatnum:11412107}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |76||{{BEL}}||align="right"|{{formatnum:11203992}}||align=center|2014||[http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=demo_gind&lang=fr ] |- |77||{{CUB}}||align="right"|{{formatnum:11047251}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |78||{{TUN}}||align="right"|{{formatnum:10886500}}||align=center|2013||[http://www.ins.nat.tn/fr/donnee_demografiques0.php?code_theme=0201 ] |- |79||{{BOL}}||align="right"|{{formatnum:10631486}}|| align="center" |2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |80||{{CZE}}||align="right"|{{formatnum:10538275}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20140331091537/http://www.czso.cz/eng/redakce.nsf/i/population ] |- |81||{{SOM}}||align="right"|{{formatnum:10428043}}||align="center"|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |82||{{POR}}||align="right"|{{formatnum:10427301}}||align=center|2013||[http://www.ine.pt/ ] |- |83||{{DOM}}||align="right"|{{formatnum:10349741}}||align="center"|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |84||{{BEN}}||align="right"|{{formatnum:10160556}}|| align="center" |2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |85||{{HTI}}||align="right"|{{formatnum:9996731}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |86||{{HUN}}||align="right"|{{formatnum:9957731}}||align=center|2012||[http://www.ksh.hu/docs/eng/xstadat/xstadat_annual/i_wdsd003b.html ] |- |87||{{GRC}}||align="right"|{{formatnum:9903268}}||align=center|2011||[https://web.archive.org/web/20150924121155/http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/PAGE-themes?p_param=A1603 ] |- |88||{{SWE}}||align="right"|{{formatnum:9551781}}||align=center|2012||[http://www.scb.se/Pages/Product____25799.aspx ] |- |89||{{BLR}}||align="right"|{{formatnum:9463300}}||align=center|2013||[https://web.archive.org/web/20121022184751/http://belstat.gov.by/homep/en/indicators/press/demographics.php ] |- |90||{{BDI}}||align="right"|{{formatnum:9420248}}||align=center|2013||[https://web.archive.org/web/20170728161954/http://isteebu.bi/index.php/economie-en-bref ] |- |91||{{AZE}}||align="right"|{{formatnum:9235100}}||align=center|2012||[http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/AP_/AP_1.shtml ] |- |92||{{HND}}||align="right"|{{formatnum:8598561}}||align="center"|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |93||{{AUT}}||align="right"|{{formatnum:8458023}}||align=center|2012||[http://www.statistik.at/web_en/statistics/population/demographic_forecasts/population_forecasts/029024.html ] |- |94||{{ARE}}||align="right"|{{formatnum:8264070}}||align=center|2010||[https://archive.is/20130422205322/http://www.uaestatistics.gov.ae/ReportDetailsEnglish/tabid/121/Default.aspx?ItemId=1914&PTID=104&MenuId=1 ] |- |95||{{CHE}}||align="right"|{{formatnum:8211681}}||align="center" |2014||[http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/fr/index/themen/01/01/new/nip_detail.Document.159965.xls ] |- |96||{{TJK}}||align="right"|{{formatnum:8161000}}||align="center"|2014||[http://www.stat.tj/en/ ] |- |97||{{ISR}}||align="right"|{{formatnum:8120300}}||align=center|2013||[https://web.archive.org/web/20151216002157/http://www1.cbs.gov.il/ts/databank/series_one_e.html?codets=3763 ] |- |98||{{BUL}}||align="right"|{{formatnum:7284552}}||align=center|2013||[http://www.nsi.bg/otrasalen.php?otr=53 ] |- |99||{{TOG}}||align="right"|{{formatnum:7351374}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |100||{{SRB}}|| align="right" |7 209 764|| align="center" |2014||[https://web.archive.org/web/20081015013900/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ri.html ] |- |101||{{LAO}}||align="right"|{{formatnum:6803699}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |102||{{JOR}}||align="right"|{{formatnum:6706051}}||align=center|2015||[https://web.archive.org/web/20120117225318/http://www.dos.gov.jo/dos_home_e/main/index.htm ] |- |103||{{PRY}}||align="right"|{{formatnum:6703860}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |104||{{PNG}}||align="right"|{{formatnum:6552730}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |105||{{ERI}}||align="right"|{{formatnum:6380803}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |106||{{LBY}}||align="right"|{{formatnum:6244174}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |107||{{NIC}}|| align="right" |6 167 237|| align="center" |2015||[https://web.archive.org/web/20150414021410/http://www.pronicaragua.org/es/descubre-nicaragua/poblacion ] |- |108||{{SLV}}|| align="right" |6 125 512|| align="center" |2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |109||{{LBN}}||align="right"|{{formatnum:5882562}} ||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |110||{{SLE}}|| align="right" |5 743 725|| align="center" |2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |111||{{DNK}} ||align="right"|{{formatnum:5707622}} ||align=center|2013||[http://www.dst.dk/en/Statistik/emner/befolkning-og-befolkningsfremskrivning.aspx ] |- |112||{{KGZ}}||align="right"|{{formatnum:5604212}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |113||{{FIN}} ||align="right"| {{formatnum:5422950}} ||align=center|2012||[http://pxweb2.stat.fi/Dialog/Varvalagg.asp?ma=005%5Fvamuu%5Ftau%5F101&ti=Ennakkov%E4kiluku+alueittain%2C+tammikuu+2012&path=../Database/StatFin/vrm/vamuu/&lang=3&xu=&yp=&nr=1&aggfile%281%29=Maakunnat+2012&prevagg=NN&mapname=&multilang=fi&aggdir1= ] |- |114||{{SVK}}||align="right"|{{formatnum:5415949}}||align=center|2014||[http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&language=fr&pcode=tps00001&tableSelection=1&footnotes=yes&labeling=labels&plugin=1 ] |- |115||{{SGP}}||align="right"|{{formatnum:5312400}}||align=center|2012||[https://web.archive.org/web/20090221030353/http://www.singstat.gov.sg/stats/keyind.html#popnarea ] |- |116||{{CAF}}||align="right"|{{formatnum:5277959}}||align="center"|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |117||{{TKM}}||align="right"|{{formatnum:5171943}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |118||{{NOR}} || align="right" | {{formatnum:5156451}}|| align="center" |2014||[http://www.ssb.no/en/forside;jsessionid=00A54D16F037B60ABCA4F1927AE0A331.kpld-as-prod03?hide-from-left-menu=true&language-code=en&menu-root-alternative-language=true ] |- |119||{{CRI}}||align="right"|{{formatnum:4713168}}||align=center|2013||[https://web.archive.org/web/20120327062704/http://www.inec.go.cr/Web/Home/pagPrincipal.aspx ] |- |120||{{COG}}||align="right"|{{formatnum:4662446}}||align="center"|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |121||{{IRL}}||align="right"|{{formatnum:4609600}}||align="center"|2014||[http://www.cso.ie/en/releasesandpublications/er/pme/populationandmigrationestimatesapril2014/ ] |- |122||{{PSE}}||align="right"|{{formatnum:4550368}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20150610214618/http://www.pcbs.gov.ps/site/881/default.aspx#Population ] |- |123||{{GEO}}||align="right"|{{formatnum:4490500}}||align=center|2014||[http://www.geostat.ge/index.php?action=page&p_id=152&lang=eng ] |- |124||{{HRV}}||align="right"|{{formatnum:4470534}}||align="center"|2014||[https://web.archive.org/web/20200515110629/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/hr.html ] |- |125||{{NZL}} ||align="right"| {{formatnum:4198260}} ||align=center|2011||[https://web.archive.org/web/20110724200026/http://www.stats.govt.nz/tools_and_services/tools/population_clock.aspx ] |- |126||{{LBR}}||align="right"|{{formatnum:4092310}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |127||{{BIH}}||align="right"|{{formatnum:3836377}}||align=center|2012||[https://web.archive.org/web/20150923184358/http://www.bhas.ba/index.php?option=com_publikacija&id=1&lang=en] |- |128||{{OMA}}||align="right"|{{formatnum:3623000}}||align=center|2012||[https://archive.is/20130423105738/http://www.ncsi.gov.om/Default.aspx ] |- |129||{{PAN}}||align="right"|{{formatnum:3608431}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |130||{{MDA}}||align="right"|{{formatnum:3555200}}||align=center|2015||[http://www.statistica.md/category.php?l=ro&idc=103& ] |- |131||{{MRT}}||align="right"|{{formatnum:3516806}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |132||{{URY}}||align="right"|{{formatnum:3332972}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |133||{{ALB}}||align="right"|{{formatnum:3063320}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20151113184114/http://www.instat.gov.al/en/themes/population.aspx?tab=tabs-5 ] |- |134||{{ARM}}||align="right"|{{formatnum:3060631}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |135||{{MNG}}||align="right"|3,238,479|| align="center" |2019||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |136||{{LTU}}||align="right"|{{formatnum:2939431}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20100819130935/http://db1.stat.gov.lt/statbank/selectvarval/saveselections.asp?MainTable=M3010101&PLanguage=1&TableStyle=&Buttons=&PXSId=7743&IQY=&TC=&ST=ST&rvar0=&rvar1=&rvar2=&rvar3=&rvar4=&rvar5=&rvar6=&rvar7=&rvar8=&rvar9=&rvar10=&rvar11=&rvar12=&rvar13=&rvar14= ] |- |137||{{KWT}}||align="right"|{{formatnum:2742711}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |138||{{JAM}}||align="right"|{{formatnum:2717991}}||align=center|2013||[http://statinja.gov.jm/Demo_SocialStats/population.aspx ] |- |139||{{QAT}}||align="right"|{{formatnum:2334029}}||align=center|2015||[http://www.qsa.gov.qa/eng/PopulationStructure.htm ] |- |140||{{NAM}}||align="right"|{{formatnum:2198406}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |141||{{BWA}}||align="right"|{{formatnum:2155784}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |142||{{MKD}}||align="right"|{{formatnum:2064032}}||align="center"|2013||[http://www.stat.gov.mk/OblastOpsto_en.aspx?id=2 ] |- |143||{{SVN}}||align="right"|{{formatnum:2062731}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20150302073116/http://www.stat.si/eng/ ] |- |144||{{LVA}}||align="right"|{{formatnum:2027000}}||align=center|2013||[http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-key-indicators-30624.html ] |- |145||{{LSO}}||align="right"|{{formatnum:1942008}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |146||{{GMB}}||align="right"|{{formatnum:1925527}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |—||''{{flag|Косово}}''||align="right"| ''{{formatnum:1820631}}'' ||align=center|2013||[https://web.archive.org/web/20140313024137/http://esk.rks-gov.net/eng/ ] |- |147||{{GNB}}||align="right"|{{formatnum:1693398}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |148||{{GAB}}||align="right"|{{formatnum:1672597}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |149||{{SWZ}}||align="right"|{{formatnum: 1419623}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |150||{{MUS}}||align="right"|{{formatnum:1331155}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |151||{{BHR}}||align="right"|{{formatnum:1314089}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |152||{{EST}}||align="right"|{{formatnum:1312252}}||align=center|2015||[https://web.archive.org/web/20121123153505/http://www.stat.ee/main-indicators ] |- |153||{{TTO}}||align="right"|{{formatnum:1223916}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |154||{{TLS}}||align="right"|{{formatnum:1201542}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |155||{{CYP}} ||align="right"| {{formatnum:1122544}} ||align=center|2012 ||[http://www.mof.gov.cy/mof/cystat/statistics.nsf/All/932C4C5B233AD60FC2257DB7003467E4/$file/DEMOGRAPHIC_REPORT-2012-040414.pdf?] |- |156||{{FJI}}||align="right"|{{formatnum:903207}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |157||{{DJI}}||align="right"|{{formatnum:810179}}||align="center"|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |158||{{COM}}||align="right"|{{formatnum:766865}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |159||{{GUY}}||align="right"|{{formatnum:735554}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |160||{{BTN}}||align="right"|{{formatnum:733643}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |161||{{GNQ}}||align="right"|{{formatnum:722254}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |162||{{MNE}}||align="right"|{{formatnum:650036}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |163||{{SLB}}||align="right"|{{formatnum:609883}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |164||{{SUR}}||align="right"|{{formatnum:573311}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |165||{{LUX}}||align="right"|{{formatnum:563000}}||align=center|2014||[http://www.statistiques.public.lu/stat/TableViewer/tableViewHTML.aspx?ReportId=383&IF_Language=fra&MainTheme=2&FldrName=1]{{Dead link|date=Долдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |166||{{CPV}}||align="right"|{{formatnum:538535}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |167||{{MLT}}||align="right"|{{formatnum:446547}}||align=center|2013||[http://gazzetta.247.com.mt/downloads/2013/05/31/1/Government-Gazette-No-19094.pdf ]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |168||{{BRN}}||align="right"|{{formatnum:422675}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |169||{{MDV}}||align="right"|{{formatnum:393595}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |170||{{BLZ}}||align="right"|{{formatnum:340844}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |171||{{ISL}}||align="right"|{{formatnum:321857}}||align=center|2013||[http://www.statice.is/Statistics/Population] |- |172||{{BHS}}||align="right"|{{formatnum:321834}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |173||{{BRB}}||align="right"|{{formatnum:289680}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |174||{{VUT}}||align="right"|{{formatnum:266937}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |175||{{WSM}}||align="right"|{{formatnum:196628}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |176||{{STP}}||align="right"|{{formatnum:190428}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |177||{{LCA}}||align="right"|{{formatnum:163362}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |178||{{GRD}}||align="right"|{{formatnum:110152}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |179||{{TON}}||align="right"|{{formatnum:106440}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |180||{{FSM}}||align="right"|{{formatnum:105681}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |181||{{KIR}}||align="right"|{{formatnum:104488}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |182||{{VCT}}||align="right"|{{formatnum:102918}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |183||{{SYC}}||align="right"|{{formatnum:91650}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |184||{{ATG}}||align="right"|{{formatnum:91295}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |185||{{AND}}||align="right"|{{formatnum:76246}}||align=center|2012||[https://web.archive.org/web/20180103135253/http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/index.asp?lang=3 ] |- |186||{{DMA}}||align="right"|{{formatnum:73449}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |187||{{MHL}}||align="right"|{{formatnum:70983}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |188||{{KNA}}||align="right"|{{formatnum:51538}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |189||{{LIE}}||align="right"|{{formatnum:36842}}||align=center|2012||[https://web.archive.org/web/20140331084716/http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-bevoelkerung/llv-as-bevoelkerung-bevoelkerungsstatistik_per_31_dezember-vorlaeufig.htm ] |- |190||{{MCO}}|| align="right" |36 950|| align="center" |2015||[https://web.archive.org/web/20121128001937/http://www.imsee.mc/Population-et-emploi ] |- |191||{{SMR}}||align="right"|{{formatnum:32480}}||align=center|2013||[http://www.statistica.sm/on-line/home/dati-statistici/popolazione.html# ] |- |192||{{PLW}}||align="right"|{{formatnum:21186}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |193||{{TUV}}||align="right"|{{formatnum:10782}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |194||{{NRU}}||align="right"|{{formatnum:9488}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20200501044259/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nr.html ] |- |195||{{VAT}}|| align="right" |921||align=center|2014||[http://www.vaticanstate.va/content/vaticanstate/es/stato-e-governo/note-generali/popolazione.html ] |} == Холбоотой == * [[Дэлхийн улс орны нэрс]] * [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ]] * [[Улс орнуудын хүн амын нягт сийрэг]] * [[Тив, улс, харьяа газар орны хүн амын тоон зурмаг]] [[Ангилал:Улсуудын жагсаалт|хүн ам]] [[Ангилал:Хүн ам зүй]] meuhxj9chs505tngtg5mehxnaq8pwlc 0 17558 859344 744060 2026-06-19T08:27:13Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859344 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Тамирчин |нэр =Тани Рёоко |бүтэн нэр =Тани Рёоко |зураг = |хэмжээ = |зургийн тайлбар = |спорт =[[Жүдо]] |улс ={{JPN}} |төрсөн огноо =1975 оны 9 сарын 6 |төрсөн газар =[[Фүкүока]], [[Фүкүока муж]] |нас барсан огноо = |нас барсан газар = |медалиудыг үзүүлэх =тийм |медалийн загварууд ={{МедальТэмцээн|[[Зуны олимп]]}} {{МедальМөнгө|[[Барселоны олимп|Барселона 1992]]|-48 кг}} {{МедальМөнгө|[[Атлантын олимп|Атланта 1996]]|-48 кг}} {{МедальАлт|[[Сиднейн олимп|Сидней 2000]]|-48 кг}} {{МедальАлт|[[Афины олимп (2004 он)|Афин 2004]]|-48 кг}} {{МедальХүрэл|[[Бээжингийн олимп|Бээжин 2008]]|-48 кг}} {{МедальТэмцээн|[[Жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн АШТ]]}} {{МедальХүрэл|[[1991 оны жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Барселона 1991]]|-48 кг}} {{МедальАлт|[[1993 оны жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Хамильтон 1993]]|-48 кг}} {{МедальАлт|[[1995 оны жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Чиба 1995]]|-48 кг}} {{МедальАлт|[[1997 оны жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Парис 1997]]|-48 кг}} {{МедальАлт|[[1999 оны жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Бирмингем 1999]]|-48 кг}} {{МедальАлт|[[2001 оны жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Мюнхен 2001]]|-48 кг}} {{МедальАлт|[[2003 оны жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Оосака 2003]]|-48 кг}} {{МедальАлт|[[2007 оны жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Рио-де-Жанейро 2007]]|-48 кг}} {{МедальТэмцээн|[[Азийн наадам]]}} {{МедальАлт|[[1994 оны Азийн наадам|Хирошима 1994]]|-48 кг}} {{МедальТэмцээн|[[Жүдогийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн АШТ]]}} {{МедальХүрэл|[[1991 оны жүдогийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Оосака 1991]]|-48 кг}} {{МедальТэмцээн|[[Универсиад]]}} {{МедальАлт|[[1995 оны зуны Универсиад|Фүкүока 1995]]|-48 кг}} }} '''Тани Рёоко''' ({{lang-ja|谷亮子, たに りょうこ}}, гэрлэхийн өмнөх овог '''Тамүра''' 田村, 1975 оны 9 сарын 6-нд [[Фүкүока муж]]ийн [[Фүкүока]] хотод төрсөн) нь [[Япон]]ы [[жүдоч]], улс төрч юм. Жүдогийн 4-р дантай, олимпын 2, дэлхийн 7, улсынхаа 14 удаагийн аварга, дэлхийн дэвжээнд хамгийн өндөр амжилт үзүүлсэн, алдартай жүдоч билээ. Нөхөр нь [[бэйсбол]]ын [[Ёмиүри Жайантс]] багийн тамирчин [[Тани Ёшитомо]]. [[Тоёота|Тоёота Мотор Корпорацид]] ажиллаж байгаад, 2010 онд Японы парламентын дээд танхимд сонгогдон ажиллаж байна. Гэхдээ парламентын гишүүн болсон ч жүдогоо орхихгүй, Лондоны олимпод оролцох бодолтой байгаагаа илэрхийлжээ. Түүний 84 барилдаанд дараалан ялсан амжилтыг нь 1996 оны олимпын шигшээ барилдаанд [[Хойд Солонгос]]ын [[Ке Сүнь-хи]] тасалжээ. Тус олимпод тэрээр нээлтийн ёслолд Японы далбааг барьж жагссан билээ. 2003 онд тэр үед [[Орикс Блю Вэйв]] багт тоглодог байсан бэйсболч Тани Ёшитомотой гэрлэсэн бөгөөд тэдний хуримын зардал нь 3 сая ам. доллар болсон гэдэг<ref>Martin, Alex, "[https://web.archive.org/web/20110606041940/http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20100510x2.html DPJ to field judo star Tani as candidate]", ''[[Japan Times]]'', May 10, 2010, p. 1.</ref>. 1996 оны Атлантын олимпоос хойш томоохон тэмцээнд ялагдал гэдгийг мартаад байсан Тани 2008 оны Бээжингийн олимпын хагас шигшээд Румыны Алина Думитрутай барилдахдаа хэн хэн нь үнэлгээ авч амжилгүй, цаг дуусахаас хэдхэн секундын өмнө Таниг торгосноор ялагдаж, тус олимпод түрүүлж чадаагүй<ref>{{Cite web |url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2008081061261800.htm&date=2008/08/10/&prd=th& |title=Archive copy |access-date=2010-08-03 |archive-date=2011-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606123907/http://www.hinduonnet.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2008081061261800.htm&date=2008/08/10/&prd=th& |url-status=dead }}</ref>. Гэхдээ хүрлийн төлөөх барилдаанд ОХУ-ын [[Людмила Богданова]]г ялж, олимпоос 5 дахь медалиа зүүсэн. Кубын [[Дриулис Гонзалес]], Австралийн [[Мариа Пекли]] нарын хамтаар Тани 5 олимпод оролцсон анхны эмэгтэй жүдочид болцгоосон бөгөөд тийм амжилтыг эрэгтэйчүүдээс Бельгийн [[Роберт ван де Валле]] л үзүүлжээ. 2011 оны 8 сард Парис хотноо хуралдсан ОУЖХ-ны хурлаас түүнийг бүх цаг үеийн шилдэг эмэгтэй жүдочоор өргөмжилсөн. ==Эшлэл== {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [http://www.olympic.org/uk/news/olympic_news/newsletter_full_story_uk.asp?id=2308 ОУОХ-ны сайт дахь профиль] * [http://www.judovision.org/?s=Ryoko+Tani Тани Рёокогийн барилдааны бичлэг] (judovision.org) [[Ангилал:Японы жүдоч]] [[Ангилал:Японы олимпын аварга]] [[Ангилал:Японы олимпын мөнгөн медальтан]] [[Ангилал:Японы олимпын хүрэл медальтан]] [[Ангилал:Жүдогийн олимпын аварга]] [[Ангилал:Жүдогийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:1992 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1996 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2000 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2004 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Японы олимпын оролцогч]] [[Ангилал:Зөвлөлийн Танхимын гишүүн]] [[Ангилал:Японы Ардчилсан Намын гишүүн]] [[Ангилал:Япончууд]] [[Ангилал:1975 онд төрсөн]] f8xq017qun0fgpqittg93hame4q7f7u 0 17969 859369 825016 2026-06-19T10:47:50Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859369 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Тамирчин |нэр =Хендраван |бүтэн нэр =Хендраван |зураг = |хэмжээ = |зургийн тайлбар = |спорт =[[Бадминтон]] |улс ={{INA}} |төрсөн огноо =1972 оны 6 сарын 27 |төрсөн газар =[[Маланг]], [[Зүүн Жава]], [[Индонез]] |нас барсан огноо = |нас барсан газар = |медалиудыг үзүүлэх =тийм |медалийн загварууд ={{МедальТэмцээн|[[Зуны олимп]]}} {{МедальМөнгө|[[Сиднейн олимп|Сидней 2000]]|Эрэгтэй ганцаарчилсан}} {{МедальТэмцээн|[[Бадминтоны дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн АШТ]]}} {{МедальАлт|[[2001 оны бадминтоны дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Севилья 2001]]|Эрэгтэй ганцаарчилсан}} }} '''Хендраван''' ({{zh| t=葉誠萬 | p=Ye Chengwan}}, [[Индонез]]ийн [[Зүүн Жава]] мужийн [[Маланг]]ад 1972 оны 6 сарын 27-нд төрсөн) нь хятад гаралтай, [[Индонез]]ийн [[бадминтон]]чин юм. Хендраван 1990-ээд оны эхнээс дэлхийн тавцанд тоглож эхэлсэн боловч эхэндээ дэлхийн чансаанд дээгүүр бичигддэг нутаг нэгтнүүдийнхээ сүүдэрт дарагддаг байв. Амжилт нь эрс өссөн түүний оргил үе нь хоёр мянганы заагаар тохиосон юм. 2000 онд [[Сиднейн олимп]]оос мөнгөн медаль зүүсэн бол ирэх жил нь дэлхийн АШТ-ий шигшээ тоглолтод [[Дани]]йн [[Петер Гэйд]]ийг ялж аваргалжээ. Мөн Хендраван 1998, 2000, 2002 оны [[Томас Кап]]т Индонезийн шигшээ баг түрүүлэхэд гол үүрэг гүйцэтгэсэн тамирчин билээ. 2003 онд зодог тайлсан Хендраван өдгөө улсынхаа шигшээ багт дасгалжуулагч хийдэг. ==Гадны холбоос== * [https://web.archive.org/web/20070929230350/http://www.internationalbadminton.org/playerinfo.asp?playerid=3036 BWF Profile] *[https://web.archive.org/web/20061121114633/http://www.tokohindonesia.com/ensiklopedi/h/hendrawan/index.shtml Hendrawan's profile] {{id}} [[Ангилал:1972 онд төрсөн]] [[Ангилал:Индонезийн бадминтончин]] [[Ангилал:Индонезийн олимпын мөнгөн медальтан]] [[Ангилал:Индонезчүүд]] 1a8nuq7bfkdh2t07vaglgbnnpcj5d2g 0 18007 859334 785561 2026-06-19T07:26:54Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859334 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Тамирчин |нэр =Сатоя Таэ |бүтэн нэр =Сатоя Таэ |зураг = |хэмжээ = |зургийн тайлбар = |спорт =[[Фристайль]] |улс ={{JPN}} |төрсөн огноо =1976 оны 6 сарын 12 |төрсөн газар =[[Саппоро]] |нас барсан огноо = |нас барсан газар = |медалиудыг үзүүлэх =тийм |медалийн загварууд ={{МедальТэмцээн|[[Өвлийн олимп]]}} {{МедальАлт|[[Наганогийн олимп|Нагано 1998]]|Могул}} {{МедальХүрэл|[[Солт-Лэйк Ситийн олимп|Солт-Лэйк Сити 2002]]|Могул}} }} '''Сатоя Таэ''' ({{lang-ja|里谷多英}}, 1976 оны 6 сарын 12-нд [[Саппоро]]д төрсөн) нь [[Япон]]ы [[Фристайль|Фристайлийн]] тамирчин юм. Тэрээр [[Могул]]ын төрлөөр 1998 оны [[Наганогийн олимп]]од түрүүлж, 2002 оны [[Солт-Лэйк Ситийн олимп]]од хүрэл медаль хүртжээ. Сатоя өвлийн олимпын аварга болсон, анхны япон тамирчин юм. Саппорогийн Шин-Ёо бага сургууль, Хокүёо дунд сургууль, Тоокай их сургуулийн харьяа 4-р ахлах сургууль, Хоккайдо Тоокай их сургууль (одоогийн Тоокай их сургуулийн Саппоро хотхон)-ийг дүүргэжээ. 11 настайгаасаа могулаар хичээллэж эхэлсэн байна. Сатоя улсынхаа аварга шалгаруулах тэмцээнд 1989 онд дөнгөж 12-тойдоо түрүүлсэн. Ирэх жил нь мөнгөн медаль зүүсэн ч түүний дараагаас 6 дараалан аваргалжээ. 1994 оны [[Лиллехаммерын олимп]]од анх оролцож, 11-р байр эзэлсэн. Наганогийн олимпоос алтан медаль зүүснийхээ дараа зүүн хөлийн шагайн ясаа хугалж, амжилт нь ч буурчээ. Гэхдээ гэмтлээ эдгээн, Солт-Лэйк Ситийн олимпоос мөн төрөлдөө хүрэл медаль зүүснээр, Японы эмэгтэй тамирчдаас нэг төрөлдөө 2 медаль хүртсэн анхны тамирчин нь болсон юм. 2005 оны 2 сард, шөнийн клубт согтуугаар хэрэг тарьж<ref name="sja1">[[Mark D. West]] (2007). ''Secrets, Sex, and Spectacle: The Rules of Scandal in Japan and the United States'', [http://books.google.com/books?id=A9CDvNs35ooC&pg=PA218&lpg=PA218&dq=satoya-tae&source=bl&ots=efKxcD-Edq&sig=NX-yRw4Cv4vw7IQEHZQm9XBxNdY&hl=en page 218]. [[University of Chicago Press]], ISBN 9780226894089</ref><ref>{{Cite web |url=http://blog.japundit.com/archives/2005/03/16/324/ |title=Archive copy |access-date=2010-08-23 |archive-date=2010-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100325064509/http://blog.japundit.com/archives/2005/03/16/324/ |url-status=dead }}</ref>, шүүхээс [[тэнсэн харгалзах ял]] авсан бөгөөд үүнийхээ улмаас Бүх Японы Цанын Холбооны шигшээ багаас өөрийн хүсэлтээр гарсан аж. Гэхдээ тэмцээн уралдаанд үргэлжлүүлэн оролцож ирсэн бөгөөд 2006 оны [[Турины олимп]]од оролцож, 15-р байр эзэлсэн. 2006 - 2007 оны улиралд тэмцээн уралдаанд оролцолгүй, нурууныхаа бэртлийг эмчлүүлсэн Сатоя 2007 оноос дахин шигшээ багийн бүрэлдэхүүнд багтсан байна. 2008 оны 3 сарын 22-нд 12 жилийн дараа дахин Японы аварга цолыг хүртсэн. Хамгийн сүүлд 2010 оны [[Ванкуверын олимп]]од оролцож, шигшээд шалгарсан хэдий ч сүүлийн үсрэлтээ гүйцэтгэхдээ унаснаар 19-р байр эзэлжээ<ref>''[https://web.archive.org/web/20110606002947/http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/so20100214a3.html ''Uemura won't hold back in bid for moguls medal''], The Japan Times, japantimes.co.jp. Retrieved 13 February 2010.</ref>. ==Эшлэл== {{reflist}} ==External links== * [http://www.youtube.com/watch?v=lARIsUIxFqk Skiing at the Moguls event] * [https://web.archive.org/web/20100612201151/http://www.satoya-tae.com/ Official website] [[Ангилал:Японы фристайльчин]] [[Ангилал:Японы олимпын аварга]] [[Ангилал:Японы олимпын хүрэл медальтан]] nzzhpj9fz3gsgbkxuui8pi8n5qkluh7 0 18025 859301 856612 2026-06-19T03:53:43Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859301 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс жүжигчин | нэр = Мел Гибсон | зураг = Mel Gibson 1990.jpg | зурагныхэмжээ = | alt = | тайлбар = ''Эйр Америка'' киноны нээлтийн үеэр, 1990 он | төрсөн нэр = Мел Колм-силь Жерард Гибсон | төрсөн_огноо= [[1956]] оны [[1 сарын 3]] | төрсөн_газар = [[Нью-Йорк]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | нас барсан_огноо= | нас барсан_газар= | бусаднэр = | мэргэжил = Жүжигчин, кино найруулагч, продюсер, зохиолч | идэвхтэйжил = 1976-одоо | эхнэр = Робин Мур Гибсон (1980 онд гэрлэсэн,<br />2009 онд салсан<ref>{{cite web | date = August 16, 2010 | title = Mel Gibson uninjured in Malibu crash | url = http://www.cbc.ca/arts/film/story/2010/08/16/gibson-car-crash-malibu.html | accessdate = 2010-08-23 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20100819035939/http://www.cbc.ca/arts/film/story/2010/08/16/gibson-car-crash-malibu.html | archivedate = 2010-08-19 | url-status = live }}</ref> | дотнотүнш = | website = }} '''Мел Колм-Силь Жерард Гибсон''' ({{lang-en|Mel Colm-Cille Gerard Gibson}}, ''1956 оны нэгпүгээр сарын 3-нд төрсөн'') нь [[Америк]]ийн [[жүжигчин]], [[кино]] [[найруулагч]], продюсер болон [[зохиолч]] юм. == Намтар == Мел Гибсон ({{lang-en|Mel Gibson}}) нэрээрээ олноо танил болсон тэрээр [[Нью-Йорк]] хотын Уестчестър тойргийн Пийксил хотод 11 хүүхэдтэй америк-ирланд гэр бүлийн зургаа дахь нь болон мэндэлжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.rte.ie/arts/2008/0208/gibsonm.html |title=Mel Gibson to be honoured at IFTA ceremony&nbsp;– RTЙ Ten |publisher=Rte.ie |date= |accessdate=2010-07-12}}</ref><ref>{{cite news|author=Lawrence Donegan |url=http://www.guardian.co.uk/film/2004/feb/29/religion.world |title=Observer profile |publisher=Guardian |date= 2004-02-29|accessdate=2010-07-12 | location=London}}</ref> Түүний эцэг болон эцгийн талын ах дүүс<ref>{{cite web|url=http://www.wargs.com/other/gibson.html |title=Ancestry of Mel Gibson |publisher=Wargs.com |date= |accessdate=2008-10-22}}</ref> нь урлагийн хүмүүс байсан тул хүүхдүүд нь тэр дундаа Гибсон болон Дональ нар нь урлагийн авъяастай байжээ. Гибсоны нэрний хувьд эхний үе нь «Гэгээн Мел» болон «Епископ Ардага», хоёр дахь үе нь «Колумба» (нутгийн хуучны дуудлага нь ''Colm-Cille'') нарын Ирландын түүхэн санваартнуудын нэрнээс үүсэлтэй ажээ. 12 настайдаа гэр бүлийнхнийхээ хамт [[Австрали]]йн [[Сидней]] хотод шилжин сууршиж, тэндээ жүжигчний мэргэжлээр Австралийн Драмын урлагийн Үндэсний их сургуулийг төгсчээ. [[1979]] онд дэлгэцийн бүтээлийн гараагаа «Бүгчим зун»<ref name="SunTSA">{{cite news|url=http://www.timeslive.co.za/sundaytimes/article73313.ece|title=Gibson blushes as first screen kiss surfaces|date=July 10, 2005|work=The Sunday Times|accessdate=20 July 2010}}</ref> киногоор эхлүүлсэн бөгөөд тухайн жилээ «Тим», «Галзуу Макс» гэх кинонуудад гол дүрд тоглож<ref name="Atterton, Margot 1984. p 86">Atterton, Margot. (Ed.) ''The Illustrated Encyclopaedia of Australian Showbiz'', Sunshine Books, 1984. ISBN 0-86777-057-0 p 86</ref>, эргүүлийн цагдаагийн офицер, мотоцикльч Макс Рокатанскигийн дүрээр хэд хэдэн шагналд нэр дэвшиж байсан байна. Кинонд тоглосоны хөлс чамгүй мөнгө олсон тэрээр ирээдүйн эхнэр Робины хамт Хойд Австралийн Аделаиде хотод бие даан амьдрах болжээ. [[1981]] он, Австралийн кино дэлгэцийн шинэ танил болсон<ref>Mercado, Andrew. ''Super Aussie Soaps'', Pluto Press Australia, 2004. ISBN 1-86403-191-3 p 111</ref><ref>Mercado, Andrew. ''Super Aussie Soaps'', Pluto Press Australia, 2004. ISBN 1-86403-191-3 p 154-156</ref><ref>Moran, Albert. Moran's Guide to Australian TV Series, Allen & Unwin, 1993. ISBN 0-642-18462-3 p 371-2</ref> Гибсон «Галзуу Макс» цувралын хоёрдугаар ангид тоглон түүгээрээ Америкийн кино дэлгэцийн оддын хүрээлэл [[Холливуд]]ын замналаа эхлүүлсэн байна.<ref>{{cite web |first=Joe |last=Valdez |title=Mad Max Beyond Thunderdome (1985) |url=http://thisdistractedglobe.com/2007/12/20/mad-max-beyond-thunderdome-1985/ |work=This Distracted Globe |date=2007-12-20 |access-date=2010-08-24 |archive-date=2009-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090727141051/http://thisdistractedglobe.com/2007/12/20/mad-max-beyond-thunderdome-1985/ |url-status=dead }}</ref> 1984 онд тухайн жилийнхээ шилдэгт зүй ёсоор тооцогдох гурван кинонд жүжигчин [[Энтони Хопкинс]], Сисси Спейсек, Дайан Китон нартай хамтран гол дүрүүдэд тогложээ. Австралийн найруулагч Рожер Доналдьсоны найруулсан түүхэн сэдэвт «Баунти» кинонд хөлөг онгоцны офицер Флетчер Кристианы дүр, Америкийн найруулагч Марк Райделийн найруулсан Оскарын шагналд нэр дэвшиж байсан «Гол» кинонд фермийн эзэн Том Гарвиний дүр, болсон явдлаас сэдэвлэн Австралийн найруулагч Жиллиан Армстронгийн найруулсан «Хатагтай Соффельд» кинонд Эд Биддлийн дүрийг тус тус бүтээж Холливудын жүжигчин болсон юм. [[1985]] онд «Галзуу Макс» цуврал киноны гуравдугаар ангид тоглоод түр завсарласан<ref name="Morris">{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/film/2000/jul/16/comment.features|title=Mel Gibson: Proud or prejudiced?|last=Morris|first=Mark|date=July 16, 2000|work=The Observer|accessdate=19 July 2010 | location=London}}</ref> Гибсон 1987 онд Америкийн найруулагч Ричард Доннерийн найруулсан инээдмийн сэдэвт-тулаант «Үхлийн зэвсэг» кинонд [[Лос-Анжелес]]ийн цагдаагийн газрын мөрдөгч Мартин Риггсийн дүрийг бүтээсэн<ref name="Adler">{{cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1547464/20061206/story.jhtml|title=From 'Mad Max' To His Infamous Rant: Mel Gibson's Highs And Lows|last=Adler|first=Shawn|date=December 7, 2006|work=MTV.com|accessdate=19 July 2010|archive-date=16 Есдүгээр сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100916091959/http://www.mtv.com/news/articles/1547464/20061206/story.jhtml|url-status=dead}}</ref> бол найруулагч Роберт Тауны найруулсан гэмт хэргийн сэдэвт онц сонирхолтой «Текилагийн өглөөний нар» хар тамхины наймаачин байсан Дэйл «Мак» МакКассикийн дүрийг [[1988]] онд бүтээв. [[1990]] онд нээлтээ хийсэн «Утсан дээрх шувуу» кинонд хар тамхины наймааг илрүүлэхэд тагнуулын төв газрын ажилтанд тусалж буй ялтан Рик Жармин, Америкийн кино үйлдвэр «Icon продакшны» анхны бүтээл [[Уильям Шекспир]]ийн «Гамлет» зохиолоос сэдэвлэсэн «Гамлет» киноны<ref name="NewsMaxIP">{{cite web|url=http://archive.newsmax.com/archives/ic/2004/9/22/100824.shtml|title=Gibson to Get Hollywood Producer of the Year Award|last=the NewsMax.com Staff|date=September 22, 2004|work=[[NewsMax.com]]|accessdate=19 July 2010|archive-date=22 Долдугаар сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100722100532/http://archive.newsmax.com/archives/ic/2004/9/22/100824.shtml|url-status=dead}}</ref> Гамлет, «Эйр Америка» кинонд [[Вьетнамын дайн]]ы үеэр [[Лаос]]ын нутагт осолддог "Эйр Америка" зорчигч тээврийн онгоцны нисгэгч Жен Риакийн дүрийг тус тус бүтээжээ. [[1989]] онд байгуулагдсан «Icon продакшн» нь Гибсоны өөрийн нь үүсгэн байгуулсан өдгөөгийн кино үйлдвэрүүдийн томоохон төлөөллийн нэг юм. Гибсон [[1992]] онд «Үхлийн зэвсэг», [[1994]] онд «Маверик», «Каспер» зэрэг кинонуудад гол дүрүүдийг бүтээсэн ба улмаар, [[1995]] онд [[Оскарын шагнал|Оскарын]] 10 номинацид нэр дэвшиж "Шилдэг зураг авалт", "шилдэг найруулагч", "шилдэг бүтээл", "шилдэг дууны найруулга", "шилдэг нүүр будалт" зэрэг таван шагналыг хүртсэн «[[Хатан зоригтон (кино)|Хатан зоригтон]]» кинонд [[Шотланд]]ын эрх чөлөөний нэрт тэмцэгч Уильям Уоллесын дүрийг бүтээж өөрөө найруулагч, продюсерээр ажиллаж дэлгэцийн урлагийн бүхий л хүндтэтгэлийг хүлээсэн байна.<ref>{{cite web|url=http://www.filmsite.org/aa95.html |title=1995 Academy Awards |publisher=Filmsite.org |date= |accessdate=2010-07-12}}</ref><ref>[http://www.cnn.com/2007/SHOWBIZ/Movies/03/29/movie.battles/] The best&nbsp;– and worst&nbsp;– movie battle scenes April 2, 2007</ref> Түүний [[2000]] онд гол дүрд нь тоглосон «Эх оронч», «Эмэгтэй хүн юуг хүсдэг вэ» болон дуу оруулсан «Тахианууд оргосон нь» зэрэг кинонуудын орлого бүгд 100 сая долларыг хол давж шилдэг бүтээлүүдийн тоонд зүй ёсоор тооцогддог билээ.<ref>{{cite web |url=http://www.boxofficemojo.com/people/chart/?id=melgibson.htm |title=Mel Gibson |work=Box Office Mojo accessdate=2009-05-24}}</ref> 612 сая орчим [[Америк доллар|долларын]] ашигаараа<ref name="PassionBOM">{{cite web|url=http://boxofficemojo.com/movies/?id=passionofthechrist.htm|title=The Passion ofthe Christ (2004) - Box office Mojo|work=[[Box Office Mojo]]|accessdate=19 July 2010}}</ref> бүх цагийн ашиг орлогоороо тэргүүлэгч киноны жагсаалтын эхний 60 дугаарт орох [[2004]] оны «Христийн хилэн»<ref>{{cite web|url=http://www.aintitcool.com/?q=node/13351 |title=Jesus Christ!! What&nbsp;– Ain't It Cool News: The best in movie, TV, DVD, and comic book news |publisher=Aintitcool.com |date= |accessdate=2008-10-22}}</ref> киног Гибсон бичиж, найруулан продюсерээр нь ажиллаж, түүний «Icon продакшн» бүтээсэн байдаг юм.<ref name =waywithwords>{{cite news |title= Gibson's way with words |url=http://www.usatoday.com/life/people/2006-07-31-gibson-remarks_x.htm |first= |last= |work=USA Today |date=2006-08-01}}</ref> == Хувийн амьдрал == Гибсон «Галзуу Макс» киноны нэгдүгээр ангид тоглосоныхоо дараахан танилцсан<ref>{{cite news |first=REBEKAH |last=DEVLIN |title=Star's family farewell father |date=2007-10-16 |work=The Advertiser |url=http://www.news.com.au/adelaidenow/story/0,22606,22591118-2682,00.html |accessdate=2009-06-06 |archiveurl=https://archive.ph/20120526200246/http://www.adelaidenow.com.au/news/south-australia/stars-family-farewell-father/story-e6frea83-1111114649483 |archivedate=2012-05-26 |url-status=live }}</ref> Робин Денис Мур хэмээх эмэгтэйтээгээ 1980 оны зургаадугаар сарын 7-нд гэр бүл болжээ.<ref>Mel Gibson: Living Dangerously, Wensley Clarkson, Thunder's Mouth Press, New York, 1993, page 125.</ref> Нэг охин, зургаан хүүгийн эцэг эх болж улмаар хоёр ач хүүгийнхээ зулайг үнэрлэсэн<ref>{{cite web|last=Jones |first=Oliver |url=http://www.people.com/people/article/0,,20273928,00.html |title=INSIDE STORY: Meet Mel Gibson's Children&nbsp;— Mel Gibson |publisher=People.com |date=2009-04-21 |accessdate=2010-07-18}}</ref> тэр хоёр [[2006]] оны наймдугаар сард тусдаа амьдрахаар шийдэн<ref name="People1">{{cite news|url=http://www.people.com/people/article/0,,20272589,00.html|title=Source: Tension Between Mel Gibson and Wife Was Obvious|date=April 15, 2009|work=People|accessdate=20 July 2010}}</ref>, [[2009]] оны дөрөвдүгээр сарын 13-нд гэр бүлээ цуцалсан<ref name="Telegraph09">{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/celebritynews/5151901/Mel-Gibsons-marriage-ends-after-28-years-and-beach-embrace-pictures.html|title=Mel Gibson's marriage ends after 28 years and beach embrace pictures|date=April 14, 2009|work=The Daily Telegraph|accessdate=20 July 2010 | location=London}}</ref> байдаг байна. Одоо Гибсон [[Орос]]ын [[төгөлдөр хуур]]ч, дуу зохиогч Оксана Григорьеватай хамтран амьдарч байгаа.<ref name="Tedmanson">{{cite news|url=http://women.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/women/celebrity/article6189904.ece|title=Mel Gibson debuts Russian girlfriend Oksana Grigorieva|last=Tedmanson|first=Sophie|date=April 29, 2009|work=The Sunday Times|accessdate=20 July 2010|location=London|archive-date=19 Тавдугаар сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090519061256/http://women.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/women/celebrity/article6189904.ece|url-status=dead}}</ref> == Кино == === Тоглосон бүтээлүүд === {| class = "wikitable" |- ! Он || Англи нэр || Монгол нэр || Дүр || Цалин, [[Америк доллар|$]] |- | 1977 || [[:en: Summer City (film)|Summer City]] || Бүгчим зун || ''Сколлоп'' || 400 |- | 1979 || [[:en: Tim (film)|Tim]] || Тим || ''Тим'' || |- | 1979 || [[:en: Mad Max (film)|Mad Max]] || Галзуу Макс || ''Макс Рокатански'' || 15 000 [[Австрали доллар|доллар]] |- | 1980 || [[:en: The Chain Reaction (film)|The Chain Reaction]] || Харгис гинж || ''төмөр сахал'' || |- | 1981 || [[:en: Gallipoli (film)|Gallipoli]] || Галлиполи || ''Фрэнк Данн'' || 35 000 [[Австрали доллар|доллар]] |- | 1981 || [[:en: Mad Max-2 (film)|Mad Max-2]] || Галзуу Макс 2 || ''Макс Рокатански'' || |- | 1982 || [[:en: Special forces Z (film)|Special forces Z]] || Z тусгай салаа || ''ахмад Келли'' || 1000 [[Австрали доллар|доллар]] |- | 1982 || [[:en: The Year of Living Dangerously (film)|The Year of Living Dangerously]] || Амьдралын аюултай жилүүд || ''Гай Гэмильтон'' || |- | 1984 || [[:en: The Bounty (film)|The Bounty]] || Баунти || ''хөлгийн ахмадын туслах'' || |- | 1984 || [[:en: The River (film)|The River]] || Гол || ''Том Гарви'' || 500 000 |- | 1984 || [[:en: Mrs. Soffel (film)|Mrs. Soffel]] || Хатагтай Соффель || ''Эд Биддл'' || |- | 1985 || [[:en: Mad Max-3 (film)|Mad Max-3]] || Галзуу Макс 3 || ''Макс Рокатански'' || 1 200 000 [[Австрали доллар|доллар]] |- | 1987 || [[:en: Lethal Weapon (film)|Lethal Weapon]] || Үхлийн зэвсэг || ''Мартин Риггс'' || |- | 1988 || [[:en: Tequila Sunrise (film)|Tequila Sunrise]] || Текилагийн өглөөний нар || ''Дэйл «Мак» МакКассик'' || |- | 1989 || [[:en: Lethal Weapon 2 (film)|Lethal Weapon 2]] || Үхлийн зэвсэг 2 || ''Мартин Риггс'' || |- | 1990 || [[:en: Hamlet (film)|Hamlet]] || Гамлет || ''Гамлет'' || |- | 1990 || [[:en: Bird On A Wire (film)|Bird On A Wire]] || Утсан дээрх шувуунууд || ''Рик Жармин'' || |- | 1990 || [[:en: Air America (film)|Air America]] || Эйр Америка || ''Жен Риак'' || |- | 1992 || [[:en: Forever Young (film)|Forever Young]] || Үргэлж залуугаараа || ''ахмад Дэниел МакКормик'' || |- | 1992 || [[:en: Lethal Weapon 3 (film)|Lethal Weapon 3]] || Үхлийн зэвсэг 3 || ''Мартин Риггс'' || 10 000 000 |- | 1993 || [[:en: Man Without a Face (film)|Man Without a Face]] || Нүүргүй хүн || ''Жастин МакЛеод'' || |- | 1994 || [[:en: Maverick (film)|Maverick]] || Маверик || ''Брэт Мэверик'' || 15 000 000 |- | 1995 || [[:en: Braveheart (film)|Braveheart]] || [[Хатан зоригтон (кино)|Хатан зоригтон]] || ''Уильям Уоллес'' || |- | 1995 || [[:en: Casper (film)|Casper]] || Каспер || ''камео'' || |- | 1995 || [[:en: Pocahontas (Disney)|Pocahontas]] || Покахонтас || ''Жон Смит'' || |- | 1996 || [[:en: Ransom (film)|Ransom]] || Золиос || ''Том Маллен'' || 20 000 000 |- | 1997 || [[:en: Conspiracy Theory (film)|Conspiracy Theory]] || Хуйвалдааны онол || ''Жерри Флетчер'' || 20 000 000 |- | 1997 || [[:en: Fathers' Day (film)|Fathers' Day]] || Аавуудын өдөр || ''Скотт'' || |- | 1997 || [[:en: Fairy Tale: A True Story (film)|Fairy Tale: A True Story]] || Жигтэй түүх || ''эцэг Фрэнсиса'' || |- | 1998 || [[:en: Lethal Weapon 4 (film)|Lethal Weapon 4]] || Үхлийн зэвсэг 4 || ''Мартин Риггс'' || 25 000 000 |- | 1999 || [[:en: Payback (film)|Payback]] || Төлөөс || ''Портер'' || |- | 2000 || [[:en: What Women Want (film)|What Women Want]] || Эмэгтэй хүн юуг хүсдэг вэ || ''Ник Маршалл'' || |- | 2000 || [[:en: Million Dollar Hotel (film)|Million Dollar Hotel]] || Сая долларын зочид буудал || ''Мөрдөгч Скиннер'' || |- | 2000 || [[:en: Patriot (film)|Patriot]] || Эх оронч || ''Бенжамин Мартин'' || 25 000 000 |- | 2002 || [[:en: We Were Soldiers (film)|We Were Soldiers]] || Бид эр цэргүүд байсан юм || ''дэд хурандаа Хэл Мур'' || 25 000 000 |- | 2002 || [[:en: Signs (film)|Signs]] || Мөр || ''хутагт Грэм Хесс'' || 25 000 000 |- | 2003 || [[:en: Singing Detective (film)|Singing Detective]] || Мөрдөгч || ''доктор Гиббон'' || |- | 2004 || [[:en: Paparazzi (film)|Paparazzi]] || Папарацци || ''эмнэлгийн өвчтөн'' || |- | 2006 || [[:en: Who Killed the Electric Car? (film)|Who Killed the Electric Car?]] || Цахилгаан машиныг хэн эвдэв? || ''камео'' || |- | 2010 || [[:en: Edge of Darkness (2010 film)|Edge of Darkness]] || Харанхуйн хөвөө || ''Томас Крэйвен'' || |} === Найруулагчаар ажилласан бүтээлүүд === * Нүүргүй хүн 1993 ({{lang-en|Man Without a Face}}) * [[Хатан зоригтон (кино)|Хатан зоригтон]] 1995 ({{lang-en|Braveheart}}) * Христийн хилэн 2004 ({{lang-en|Passion of the Christ}}) * Апокалипсис 2006 ({{lang-en|Apocalypto}}) * Зэрлэг хүн (2004—2005) ({{lang-en|Complete Savages}}) == Амжилт болон шагналууд == [[Зураг:Mel Gibson with Domenica.jpg|thumb|right|Мел Гибсон, 2007]] * People's Choice Awards: Favorite Motion Picture Actor (1991,<ref name="PC91">{{cite web|url=http://www.peopleschoice.com/pca/awards/nominees/index.jsp?year=1991|title=People's Choice Awards Nominees & Winners: 1991|work=PeoplesChoice.com|accessdate=18 July 2010}}</ref> 1997,<ref name="PC97">{{cite web|url=http://www.peopleschoice.com/pca/awards/nominees/index.jsp?year=1997|title=People's Choice Awards Nominees & Winners: 1997|work=PeoplesChoice.com|accessdate=18 July 2010}}</ref> 2001,<ref name="PC01">{{cite web|url=http://www.peopleschoice.com/pca/awards/nominees/index.jsp?year=2001|title=People's Choice Awards Nominees & Winners: 2001|work=PeoplesChoice.com|accessdate=18 July 2010}}</ref> 2003,<ref name="PC03">{{cite web|url=http://www.peopleschoice.com/pca/awards/nominees/index.jsp?year=2003|title=People's Choice Awards Nominees & Winners: 2003|work=PeoplesChoice.com|accessdate=18 July 2010}}</ref> 2004)<ref name="PC04">{{cite web|url=http://www.peopleschoice.com/pca/awards/nominees/index.jsp?year=2004|title=People's Choice Awards Nominees & Winners: 2004|work=PeoplesChoice.com|accessdate=18 July 2010}}</ref> * People's Choice Awards: Favorite Motion Picture Star in a Comedy (2001)<ref name="PC01" /> * ShoWest Award: Male Star of the Year (1993)<ref name="SW93">{{cite news|url=http://news.google.com/newspapers?id=y6AaAAAAIBAJ&sjid=kiwEAAAAIBAJ&pg=6150,3605399&dq=showest+1993+male+star+of+the+year&hl=en|title=Star-gazing|date=March 13, 1993|work=The Milwaukee Journal|accessdate=18 July 2010|archive-date=4 Есдүгээр сар 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904042941/https://news.google.com/newspapers?id=y6AaAAAAIBAJ&sjid=kiwEAAAAIBAJ&pg=6150,3605399&dq=showest+1993+male+star+of+the+year&hl=en|url-status=dead}}</ref> * ShoWest Award: Director of the Year (1996)<ref name="DeArmond">{{cite news|url=http://www.lasvegassun.com/news/1996/mar/08/travolta-bullock-honored/|title=Travolta, Bullock honored|last=DeArmond|first=Michelle|date=March 8, 1996|work=[[Las Vegas Sun]]|accessdate=18 July 2010}}</ref> * American Cinematheque Gala Tribute: American Cinematheque Award (1995)<ref name="BWW">{{cite web|url=http://movies.broadwayworld.com/article/Matt_Damon_20010101|title=Jennifer Garner and Sarah Silverman Added to All-Star Lineup Honoring Matt Damon|last=BWW News Desk|date=March 25, 2010|work=Broadway World|accessdate=18 July 2010}}</ref> * Hasty Pudding Theatricals: Man of the Year (1997)<ref name="Rush">{{cite news|url=http://www.nydailynews.com/archives/gossip/1997/02/25/1997-02-25_contract_talks_put_sly_on_th.html|title=CONTRACT TALKS PUT SLY ON THE CUTTING EDGE|last=Rush|first=George|coauthors=Molloy, Joanna; Jones, Baird|date=February 25, 1997|work=New York Daily News|accessdate=18 July 2010}}</ref> * Australian Film Institute: Global Achievement Award (2002)<ref name="Sams">{{cite news|url=http://www.smh.com.au/articles/2002/12/07/1038950236382.html|title=Gulpilil leads lesser lights to glory|last=Sams|first=Christine|date=December 9, 2002|work=The Sun-Herald|accessdate=18 July 2010}}</ref> * Honorary Doctorate Recipient and Undergraduate Commencement Speaker, Loyola Marymount University (2003)<ref name="LMU">{{cite web|url=http://www.lmu.edu/sites/News___Media/Media/News_Releases/News_Releases_2003/MAY_1003_GIBSON_SPEAKS_AT_LMU_S_UNDERGRADUATE_COMMENCEMENT_PR.htm|title=MAY 1003 GIBSON SPEAKS AT LMU'S UNDERGRADUATE COMMENCEMENT PR|work=lmu.com|publisher=Loyola Marymount University|accessdate=18 July 2010|archive-date=22 Долдугаар сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100722202259/http://www.lmu.edu/sites/News___Media/Media/News_Releases/News_Releases_2003/MAY_1003_GIBSON_SPEAKS_AT_LMU_S_UNDERGRADUATE_COMMENCEMENT_PR.htm|url-status=dead}}</ref> * World's most powerful celebrity by US business magazine ''Forbes'' (2004)<ref name="CNNMoney">{{cite news|url=http://money.cnn.com/2004/06/17/news/newsmakers/forbes_stars/?cnn=yes|title=Jesus helps Mel hit No. 1|date=June 18, 2004|work=CNNMoney.com|accessdate=18 July 2010|archive-date=12 Наймдугаар сар 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230812125159/https://money.cnn.com/2004/06/17/news/newsmakers/forbes_stars/?cnn=yes|url-status=dead}}</ref> * Hollywood Reporter Innovator of the Year (2004)<ref name="Galloway">{{cite news|url=http://www.hollywoodreporter.com/hr/search/article_display.jsp?vnu_content_id=1000719418|title=Innovator of the Year: Mel Gibson|last=Galloway|first=Stephen|date=November 15, 2004|work=The Hollywood Reporter|accessdate=18 July 2010}}</ref> * Honorary fellowship in Performing Arts by [[Limkokwing University of Creative Technology|Limkokwing University]] (2007)<ref name="MalStar">{{cite news|url=http://thestar.com.my/education/story.asp?file=/2007/9/23/education/18937265&sec=education|title=Awestruck by ‘Lethal Weapon’|date=September 23, 2007|work=Malaysia Star|accessdate=18 July 2010}}</ref> * Outstanding Contribution to World Cinema Award at the [[Irish Film and Television Awards]] (2008)<ref>{{cite web|url=http://www.rte.ie/arts/2008/0208/gibsonm.html |title=Mel Gibson to be honoured at IFTA ceremony |publisher=Rte.ie |date= |accessdate=2008-10-22}}</ref> == Эшлэл == {{reflist}} == Намтар == * {{cite book | title=The Films of Mel Gibson | last=McCarty | first=John |location=New York | publisher=Citadel | year=2001 | month=September | isbn=0806522267}} * {{cite book | title=Mel Gibson: Man on a Mission | last=Clarkson | first=Wensley | location=London | publisher=John Blake | year=2004 | month=September | isbn=1-85782-537-3}} == Холбоос == {{commons|Mel Gibson}} * {{imdb|0000154}} * {{dmoz|Arts/People/G/Gibson,_Mel/}} * [https://web.archive.org/web/20121211125656/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1174684,00.html "Exclusive: Mel Gibson's Apocalyto Now"] (sic), by Tim Padgett/Veracruz, ''Time'' magazine {{DEFAULTSORT:Гибсон, Мел}} [[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1956 онд төрсөн]] g0naimmvdkpgbeoa9biodgb7qpbb1yj 0 18050 859310 855197 2026-06-19T05:06:59Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859310 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Ерөнхийлөгч | нэр = Николя Саркози | нэр нутгийн хэлээр = | зураг = Msc 2009-Saturday, 11.00 - 13.00 Uhr-Zwez 008 Sarkosy new.jpg | зургийн хэмжээ = | тайлбар = | улс = [[Франц]] | дугаар = | албан тушаал = [[Францын Ерөнхийлөгчид|Францын Ерөнхийлөгч]] | эхэлсэн огноо = [[2007]] оны [[5 сарын 16]] | орлож буй = | дууссан огноо = [[2012]] оны [[5 сарын 15]] | дэд ерөнхийлөгч = | төрийн тэргүүн = <!-- ↓ашиглах албагүй↓ --> | улс2 = [[Андорра]] | дугаар2 = | албан тушаал2 = Ван | эхэлсэн огноо2 = 2007 оны 5 сарын 16 | дууссан огноо2 = 2012 оны 5 сарын 15 | дэд ерөнхийлөгч2 = | төрийн тэргүүн2 = | улс3 = | дугаар3 = | албан тушаал3 = Францын Дотоод хэргийн сайд | эхэлсэн огноо3 = [[2005]] оны [[6 сарын 2]] | дууссан огноо3 = 2007 оны [[3 сарын 26]] | дэд ерөнхийлөгч3 = | төрийн тэргүүн3 = | улс4 = | дугаар4 = | албан тушаал4 = | эхэлсэн огноо4 = [[2002]] оны [[5 сарын 7]] | дууссан огноо4 = [[2004]] оны [[3 сарын 30]] | дэд ерөнхийлөгч4 = | төрийн тэргүүн4 = | улс5 = | дугаар5 = | албан тушаал5 = Эдийн засаг, санхүү болон аж үйлдвэр яамны сайд | эхэлсэн огноо5 = 2004 оны [[3 сарын 31]] | дууссан огноо5 = 2004 оны [[11 сарын 29]] | албан тушаал6 = Төсвийн сайд | эхэлсэн огноо6 = [[1993]] оны 3 сарын 30 | дууссан огноо6 = [[1995]] оны [[5 сарын 11]] | албан тушаал6 = Нёйи-сюр-Сен бүийн захирагч | эхэлсэн огноо6 = [[1993]] оны 3 сарын 30 | дууссан огноо6 = [[1995]] оны [[5 сарын 11]] | төрсөн огноо = [[1955]] оны [[1 сарын 28]] | төрсөн газар = [[Парис]], [[Франц|Францын дөрөвдүгээр БНУ]] | нас барсан огноо = | нас барсан газар = | яс үндэс нь = | хань = Мари-Доминик Кюльоли <small>(1982—1996)</small><br />Сесилия Сиганер-Альбенис <small>(1996–2007)</small><br />[[Карла Бруни]]<small> (2008)</small> | хүүхэд = Пьер<small>(эх нь Кюльоли)</small><br /> Жан<br /><small>(эх нь Кюльоли)</small>, Луи<small>(эх нь Сиганер-Альбенис)</small> | төгссөн сургууль = Парисын Нантерийн Их сургууль | мэргэжил = Хуульч | шашин = Ромын католик | нам = Ардын хөдөлгөөний нэгдсэн нам | гарын үсэг = Nicolas Sarkozy signature.svg }} [[Файл:Nicolas Sarkozy 20220927.jpg|thumb]] '''Николя Саркози''' ({{lang-fr|Nicolas Sarkozy}}, 1955 оны 1-р сарын 28-нд төрсөн) буюу '''Николя Поль Стефан Саркози де Надь-Боа''' ({{lang-fr|Nicolas Paul Stéphane Sárközy de Nagy-Bócsa}}) нь [[Франц|Бүгд Найрамдах Франц Улсын]] 23 дахь Ерөнхийлөгч юм. Францын Ардын хөдөлгөөний нэгдсэн намын төлөөлөл тэрээр [[2007]] оны ерөнхийлөгчийн сонгуулиар Социалист намаас нэр дэвшигч Сеголен Руаяль-ийг 10 % саналын илүүгээр ялж, 2007 оны 5-р сарын 16-нд тангарагаа өргөн үүрэгт ажилдаа томилогдсон. Гэвч 2012 оны ерөнхийлөгчийн сонгуульд Социалист Намын [[Франсуа Олланд|Франсуа Олландад]] ялагдаж, албан тушаалаа шилжүүлэн өгсөн. == Намтар == Түүний эцэг нь Унгар гаралтай [[Будапешт]] хотод төрсөн Пал Надь-Боча Шаркёзи байсан. 1944 онд Унгарт [[Улаан Арми|Улаан арми]] ирэхэд тэдний гэр бүл Унгарыг орхиж явжээ. [[Баден-Баден]] хотод байхдаа Поль Саркози (нэрээ франц хэлбэрт оруулсан) Францын гадаад легионд орж 5 жилийн гэрээ байгуулаад [[Алжир|Алжирт]] 1948 он хүртэл алба хаажээ. Улмаар Францын иргэншил авч [[Марсель|Марсельд]] амьдарч байгаад сүүлд [[Парис]] руу нүүжээ. 1950 онд хуулийн ангийн оюутан Андре Малла-тай гэрэлжээ. Николя Саркози бага насаа Парис хотын 16-р тойрогт өвөг эцэг Бенедикт Маллагийн гэрт өнгөрөөсөн. Гийом, Франсуа гэх хоёр ах нарыхаа дэргэд сурлаг тааруу байсан тул эцэгтээ байнга загнуулдаг байжээ. Тогтмол орлогтой байсан эцэг Поль ирж очоод байнга цуг амьдардаггүй байжээ. Саркози хүүд өвөг эцэг их нөлөө үзүүлсэн бөгөөд тэд хүүхдүүдээ франц нийгэмд бүрэн оруулж шингээхийг хүсдэг байжээ. 1973 онд өвөг эцэг нь нас барсан учраас байшинг цаашид түрээслэхгүй болж тэд Парис хотоос холгүй жижиг хот руу нүүжээ. Тэрээр 1973 онд ахлах сургуулиа төгсөөд Парисын X - Нантерийн их сургуулийг 1978 онд дүүргэж, иргэний эрх зүйн чиглэлээр магистрын зэрэг авсан. Үүний дараа тэрээр Парисын Улс төр судлалын дээд сургуульд нийтийн эрх зүй, улс төрийн шинжлэх ухааны чиглэлээр элсэн орсон боловч диплом аваагүй. Тэрээр үл хөдлөх хөрөнгийн чиглэлээр мэргэшсэн хуульч болсон. 1974 онд Саркози "Бүгд найрамдах улсын төлөөх ардчилагчдын холбоо" намд элссэн. Тэрээр 22 настайдаа төрөлх Нойли-сюр-Сейн хотын зөвлөлийн гишүүн болж, 28 настайдаа хотын дарга болсон (нэг саналын зөрүүгээр) 2002 он хүртэл энэ албан тушаал хашсан. 1979-1981 онд тэрээр 1981 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд Жак Ширакийг дэмжих залуучуудын хороог тэргүүлж байжээ. Энэ мөчөөс эхлэн тэрээр ирээдүйн ерөнхийлөгчийн холбоотон, ивээн тэтгэгч болсон. 1988 онд Саркози парламентын доод танхимын ээлжит бус сонгуульд ялж, депутат болсон. 2007 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд ялалт байгуулж 5-р сарын 16-нд тангарагаа өргөн Францын Ерөнхийлөгчийн үүрэгт ажидаа ороод 5 жил ажилласан. 2025 оны 9-р сард Парис хотын шүүх Францын ерөнхийлөгч асан Николя Саркозиг Ливийн дарангуйлагч [[Муаммар Каддафи|Муаммар Каддафигаас]] 2007 оны сонгуулийн кампанит ажлыг санхүүжүүлэхээр олон сая евро авсан "Ливийн хэрэг"-д оролцсон гэмт хэрэгт буруутай гэж үзээд 5 жил хорих ял оноожээ. ==Хувийн амьдрал== == Шагналууд == ==Нэмэлтээр уншиж болох== * {{cite book | first = Nicolas | last = Sarkozy | authorlink = | coauthors = | year = 1994 | month = | title = [Georges Mandel] : le moine de la politique | chapter = | editor = | others = | edition = | publisher = B. Grasset | location = Paris | isbn = 978-2-246-46301-6 | url = }} * {{cite book | first = Ghislaine | last = Ottenheimer | authorlink = | coauthors = | year = 1994 | month = | title = Les deux Nicolas: la machine Balladur | chapter = | editor = | others = | edition = | pages = | publisher = Plon | location = Paris | isbn = 2-259-18115-5 | url = }} * {{cite book | first = Nicolas | last = Sarkozy | authorlink = | coauthors = and Denisot, Michel | year = 1995 | month = | title = Au bout de la passion, l'йquilibre | chapter = | editor = | others = | edition = | pages = | publisher = A. Michel | location = Paris | isbn = 2-226-07616-6 | url = }}, interviews with Michel Denisot * {{cite book | first = Anita | last = Hauser|year=1995 | month = | title = Sarkozy: l'ascension d'un jeune homme pressй | chapter = | editor = | others = | edition = | pages = | publisher = Belfond | location = Paris | isbn = 2-7144-3235-2 | url = }}, Grand livre du mois 1995 * {{cite book | first = Nicolas | last = Sarkozy | authorlink = | coauthors = | year = 2003 | month = | title = Libre | chapter = | editor = | others = | edition = | pages = | publisher = Pocket | location = Paris | isbn = 2-266-13303-9 | url = }}, subject(s): Pratiques politiques—France—1990–, France—Politique et gouvernement—1997–2002 * {{cite book | first = Aymeric | last = Mantoux | authorlink = | coauthors = | year = 2003 | month = | title = Nicolas Sarkozy: l'instinct du pouvoir | chapter = | editor = | others = | edition = | pages = | publisher = First Йd. | location = Paris | isbn = 2-87691-783-1 | url = }} * {{cite book | first = Catherine| last = Nay | authorlink = | coauthors = | year = 2007 | month = | title = Un Pouvoir Nommй Dйsir | chapter = | editor = | others = | edition = | pages = | publisher = l'Archipel | location = Paris | isbn = 2-84187-495-8 | url = }} * {{cite book | first = Anita | last = Hauser | authorlink = | coauthors = | year = 2003 | month = | title = Sarkozy: itinйraire d'une ambition | chapter = | editor = | others = | edition = | pages = | publisher = Grasset | location = Paris | isbn = 978-2246680017}} * {{cite book | first = | last = Le Canard enchaоnй (periodical) | authorlink = | coauthors = | year = 2003 | month = | title = Sarkozy, l'homme (trop) pressй | chapter = | editor = | others = | edition = | pages = | publisher = "Le Canard enchaоnй" | location = Paris | id = ISSN 0292-5354 (series) | url = }}, series: Les dossiers du "Canard enchaоnй" 89 * {{cite book | first = Nicolas | last = Domenach | authorlink = | coauthors = | year = [2004] | month = | title = Sarkozy au fond des yeux | chapter = | editor = | others = | edition = | pages = | publisher = Jacob-Duvernet | location = [Paris] | isbn = 2-84724-064-0 | url = }} * Alvarez-Montalvo, Marta (9 July 2004): "үQuiйn teme a Nicolas Sarkozy? El ministro de economнa francйs se postula como prуximo candidato a las presidenciales de 2007", in ''Epoca'' ([Madrid] : Difusora de Informacion Periodica S.A., DINPESA, 9 July 2004), number 1012, p.&nbsp;46(2), 3 pages, 829 words, available online{{cite web|url=http://www.amazon.com/exec/obidos/tg/detail/-/B00082FKPA |title=үQuiйn teme a Nicolas Sarkozy? El ministro de economнa francйs se postula como prуximo candidato a las presidenciales de 2007.: An article from: Epoca: Marta Alvarez-Montalvo: Books |publisher=Amazon.com |date= |accessdate=9 March 2010}} * {{cite book | first = Antoine | last = Blocier | authorlink = | coauthors = | year = 2004 | month = | title = Voyage а Sarkoland | chapter = | editor = | others = | edition = | pages = | publisher = le Temps des cerises | location = Pantin | isbn = 2-84109-449-9 | url = }} * {{cite book | first = | last = Cabu | authorlink = | coauthors = | year = 2004 | month = | title = Sarko circus | chapter = | editor = | others = | edition = | pages = | publisher = le Cherche Midi | location = Paris | isbn = 2-7491-0277-4 | url = }}, subject(s): Sarkozy, Nicolas (1955–)—Caricatures et dessins humoristiques * {{cite book | first = Bйatrice | last = Gurrey| year = 2004 | month = | title = Le rebelle et le roi | chapter = | editor = | others = | edition = | pages = | publisher = A. Michel | location = Paris | isbn = 2-226-15576-7 | url = }}, Grand Livre du mois 2004, subject(s): Chirac, Jacques (1932–), Sarkozy, Nicolas (1955–), France—Politique et gouvernement—1995– * {{cite book | first = Nicolas | last = Sarkozy | authorlink = | coauthors = and Verdin, Philippe, and Collin, Thibaud | year = 2004 | month = | title = La Rйpublique, les religions, l'espйrance : entretiens avec Thibaud Collin et Philippe Verdin | chapter = | editor = | others = | edition = | pages = | publisher = les йd. du Cerf | location = Paris | isbn = 2-204-07283-4 | url = }}, subject(s): Laпcitй—France—1990–, Islam—France—1990– * {{cite book | first = Michaлl | last = Darmon | year = 2004 | month = | title = Sarko Star | chapter = | publisher = Йd. du Seuil | location = Paris | isbn = 2-02-066826-2 | url = }} * {{cite book | first = Jean-Pierre | last = Friedman | authorlink = | year = 2005 | month = | title = Dans la peau de Sarko et de ceux qui veulent sa peau | chapter = | editor = | others = | edition = | pages = | publisher = Michalon | location = Paris | isbn = 2-84186-270-4 | url = }} * {{cite book | first = Victor | last = Noir | authorlink = | coauthors = | year = 2005 | month = | title = Nicolas Sarkozy, le destin de Brutus | chapter = | editor = | others = | edition = | pages = | publisher = | location = | isbn = 2-207-25751-7 | url = }} * {{cite book | first = Philippe | last = Reinhard | authorlink = | coauthors = | year = 2005 | month = | title = Chirac Sarkozy, mortelle randonnйe | chapter = | editor = | others = | edition = | pages = | publisher = First йd. | location = Paris | isbn = 2-7540-0003-8 | url = }} * {{cite book | first = Serge | last = Sautreau | authorlink = | coauthors = | year = 2005 | month = | title = Nicolйon, roman | chapter = | editor = | others = | edition = | pages = | publisher = L' Atelier des Brisants | location = [Paris] | isbn = 2-84623-074-9 | url = }} * Renй Dosiиre, 'L'argent cachй de l'Йlysйe', Seuil, 2007 == Холбоос == {{Commons|Nicolas Sarkozy|Николя Саркози}} === Албан ёсны вэбсайт === * {{Fr icon}} [https://web.archive.org/web/20070607202819/http://www.sarkozy.fr/home/ Николя Саркози] * {{Fr icon}} [http://www.u-m-p.org/ Саркозигийн нам] * {{En icon}} {{Fr icon}} [http://www.un.org/ga/63/generaldebate/france.shtml Address to the General Assembly of the United Nations] during the General Debate of the 63rd Session, 23 September 2008. Nicolas Sarkozy addressed the Assembly both as President of France and as President of the European Union === Хэвлэлийн хуудаснаа === * [https://web.archive.org/web/20120131173459/http://www.rfi.fr/actuen/articles/110/article_2809.asp Radio France International feature] Sarkozy's 90-minute address to the nation, 6 February 2009 * [https://web.archive.org/web/20091005174006/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/the_tls/article2959989.ece "Hosing Sarkozy"] an article in the [http://www.the-tls.co.uk TLS] by Sudhir Hazareesingh, 28 November 2007 * [https://web.archive.org/web/20111214181125/http://www.lefigaro.fr/english/20070607.WWW000000541_interview_with_french_president_nicolas_sarkozy.html ''Interview after One Month in Office''] Le Figaro, 7 June 2007 * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4048917.stm ''Sarkozy takes over Chirac's UMP party''] (BBC News) * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3673102.stm ''Profile: Nicolas Sarkozy''] (BBC News) * [https://web.archive.org/web/20160804112548/http://www.globalpolitician.com/articleshow.asp?ID=713&cid=3&sid=9 ''Nicolas Sarkozy: French Choose the American Way?''] by David Storobin * [https://web.archive.org/web/20120503081026/http://www.townhall.com/columnists/SuzanneFields/2006/09/18/vive_this_difference Vive this difference] by Suzanne Fields * [http://www.economist.com/opinion/displaystory.cfm?story_id=9005216 France's chance], ''[[The Economist]]'', 12 April 2007 * [https://web.archive.org/web/20070929062015/http://www.newyorker.com/reporting/2007/04/23/070423fa_fact_kramer Letter From Europe- Round 1] Jane Kramer, ''[[The New Yorker]]'', 23 April 2007 * [http://vacarme.eu.org/article1507.html On the so-called "rupture" by Sarkozy], Mathieu Potte-Bonneville & Pierre Zaoui, ''Vacarme'' n°41, Winter 2007 * [http://www.voltairenet.org/article157821.html Operation Sarkozy], English version of the famous article published by the Russian news magazine ''Profile'' 16 June 2008 * [http://www.english.rfi.fr/france/20100707-bettencourt-scandal-cranks The Bettencourt/L'Orйal scandal] Radio France Internationale in English * [http://www.english.rfi.fr/france/20100708-french-politics-no-stranger-scandals French politics no stranger to scandals]Radio France Internationale in English * [http://www.english.rfi.fr/france/20100708-will-bettencourt-scandal-help-far-right L'Orйal, scandals and the far right] Radio France Internationale in English {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Жак Ширак]] |албан_тушаал =[[Францын Ерөнхийлөгчид|Францын Ерөнхийлөгч]] |он =2007 - 2012 |дараа =[[Франсуа Олланд]] }} {{end}} {{DEFAULTSORT:Саркози, Николя}} [[Ангилал:Францын ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Францын дотоод хэргийн сайд]] [[Ангилал:Францын сангийн сайд]] [[Ангилал:Нёйи-сюр-Сений засаг дарга]] [[Ангилал:Гэгээн Карлын одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Леопольдын одон шагналтан (командлагч)]] [[Ангилал:Өмнөдийн Загалмай Үндэсний одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжний хамт)]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (их загалмай)]] [[Ангилал:Францын Үндэсний Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Цэцэн Ярослав вангийн одон шагналтан (1-р зэрэг)]] [[Ангилал:III Карлосын одон шагналтан]] [[Ангилал:Стара планина одон шагналтан]] [[Ангилал:Испанийн алтан нэхий хүлэг баатрын одон шагналтан]] [[Ангилал:Угаалгын одон шагналтан (өргөмжит хүлэг баатрын их загалмай)]] [[Ангилал:Францчууд]] [[Ангилал:1955 онд төрсөн]] labmc1gmhdswqkbr71aec555sa8wv4c 0 18626 859299 848327 2026-06-19T03:42:57Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859299 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Тамирчин |нэр =Мамо Волде |бүтэн нэр =Дегага "Мамо" Волде |зураг = |хэмжээ = |зургийн тайлбар = |спорт =[[Хөнгөн атлетик]] |улс ={{ETH}} |төрсөн огноо =1932 оны 6 сарын 12 |төрсөн газар =[[Дири Жилле]] |нас барсан огноо =2002 оны 5 сарын 26 |нас барсан газар = |медалиудыг үзүүлэх =тийм |медалийн загварууд ={{МедальТэмцээн|[[Зуны олимп]]}} {{МедальАлт|[[Мехикогийн олимп|Мехико 1968]]|Марафон}} {{МедальМөнгө|[[Мехикогийн олимп|Мехико 1968]]|10,000 м}} {{МедальХүрэл|[[Мюнхений олимп|Мюнхен 1972]]|Марафон}} {{МедальТэмцээн|[[Бүх Африкийн наадам]]}} {{МедальАлт|[[1973 оны Бүх Африкийн наадам|Лагос 1973]]|Марафон}} }} '''Дегага "Мамо" Волде''' (''Degaga ("Mamo") Wolde'', 1932 оны 6 сарын 12 &ndash; 2002 оны 5 сарын 26) нь [[Этиоп]]ын холын зайн гүйгч, [[Мехикогийн олимп|1968 оны зуны олимпын]] [[Марафон (спорт)|марафон]] гүйлтийн аварга хөнгөн атлетикч юм. Волде [[Дири Жилле]]д [[Оромо үндэстэн|Оромо]] айлд мэндэлжээ<ref>{{Cite web |url=http://www.kennymoore.us/kcmarticles/woldehonolulu/woldestory.htm |title=The Ordeal of Mamo Wolde |access-date=2010-09-15 |archive-date=2010-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100820003101/http://www.kennymoore.us/kcmarticles/woldehonolulu/woldestory.htm |url-status=dead }} (accessed 12 September 2006)</ref>. 1951 онд [[Аддис-Абеба]] руу нүүж, эзэн хааны бие хамгаалагч болжээ. Удалгүй 1953-аас 1955 онд [[Солонгос]]т энхийг сахиулах хүчинд алба хааж байв<ref name="Vettenniemi">Vettenniemi, Erkki (2002). {{Webarchiv|url=http://www.runningtimes.com/rt/articles/print.asp?id=5503 |wayback=20071006124730 |text=The Life and Trials of Malmo Wolde |archiv-bot=2023-09-26 13:23:22 InternetArchiveBot }} (accessed 15 September 2006)</ref>. Тэрээр олимпод анх [[Мельбурны олимп|1956]] онд оролцохдоо 800 м, 1,500 м, 4x400 м-ийн буухиа төрөлд өрсөлдсөн. [[Абебе Бикила]] Этиопын анхны олимпын аварга болсон [[Ромын олимп|1960 оны зуны олимпод]] оролцож чадаагүй аж. Учир нь [[Конгогийн хямрал]]ын үеэр [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго Улс|Конгод]] энхийг сахиулах үүргийг түүнд засгийн газраас өгч, хэдийгээр [[Этиопын Олимпын Хороо]] түүнийг олимпод оролцуулахыг хүсч байсан ч засгийн газар дийлж, тэрээр Ромыг зорьж чадаагүй гэж Волде дурссан байдаг. Гэхдээ тус олимпод Этиопыг төлөөлж 800 м-ийн зайд уралдсан Саид Мусса Османы өгүүлснээр, Волде олимпын сонгон шалгаруулалтад ялагдсан аж<ref name="Vettenniemi"/>. 1960-аад оны эхээр Волде дундын зайд гүйхээ больж, холын зайд уралдах болов. Тэрээр [[Токиогийн олимп|1964 оны зуны олимпод]] 10,000 м-ийн зайд 4-р байр эзэлжээ. Абебе Бикила тус олимпын марафон гүйлтийн төрөлд түрүүлснээс дөрвөн жилийн дараа [[Мехикогийн олимп|1968 оны зуны олимпын]] марафон гүйлтэд Волде түрүүлсэн. Марафон гүйлтээс өмнө 10,000 метрийн төрөлд мөнгөн медаль зүүсэн байна. 1972 онд 40 настай Волде марафон гүйлтийн төрөлд гуравдугаар байр эзэлж, олимпын 3 дахь медалиа зүүжээ. Тэр 3-рт орсон шалтгааныхаа тухай Этиопын албаны хүмүүсийн шаардлагаар өмссөн гутал хөлд нь таарахгүй байснаас болсон гэж ярьсан байдаг<ref name="Vettenniemi"/>. Гэхдээ тэрээр Бикилагийн дараа 2 олимпоос дараалан марафон гүйлтийн төрлөөр медаль хүртсэн 2 дахь хүн болж чадсан билээ. Волде 1973 онд [[1973 оны Бүх Африкийн наадам|Бүх Африкийн наадмын]] марафон гүйлтийн аварга болсон. 1993 онд Волде дарангуйлагч [[Менгисту Хайле Мариам]]ын засаглалын үед [[Улаан террор (Этиоп)|Улаан террорт]] оролцсон хэрэгт холбогдон хоригджээ. Тэрээр өөрийгөө тус аллагад шууд холбогдолгүй гэж мэдүүлж байсан хэдий ч 2002 оны эхээр шүүхээс 6 жилийн хорих ял сонсчээ. Гэхдээ шүүх хурал хүртэл 9 жил хуулийнхны хяналт дор байсан тул ялаа эдэлсэн хэмээгдэж суллагдсан байна. Харамсалтай нь суллагдсанаасаа хойш хэдхэн сарын дараа үл мэдэгдэх өвчний улмаас нас нөгчжээ. Тэрээр 2 удаа гэрлэсэн, 3 хүүхэдтэй<ref>{{Webarchiv|url=http://www.amnestyusa.org/countries/ethiopia/document.do?id=5E485F79A9103FB3802569000068A30E |wayback=20061202194902 |text=Amnesty International article on Mamo Wolde |archiv-bot=2023-09-26 13:23:22 InternetArchiveBot }} (accessed 15 September 2006)</ref>. ==Эшлэл== {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Волде, Мамо}} [[Ангилал:Этиопын 1500 метрийн гүйгч]] [[Ангилал:Этиопын 10.000 метрийн гүйгч]] [[Ангилал:Этиопын марафон гүйгч]] [[Ангилал:Марафон гүйлтийн олимпын аварга]] [[Ангилал:Этиопын олимпын аварга]] [[Ангилал:Этиопын олимпын мөнгөн медальтан]] [[Ангилал:Этиопын олимпын хүрэл медальтан]] [[Ангилал:Этиопын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:1956 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1964 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1968 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1972 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Этиопоос африкийн наадамд оролцогч]] [[Ангилал:Этиопчууд]] [[Ангилал:1932 онд төрсөн]] [[Ангилал:2002 онд өнгөрсөн]] 7gkipdx1hvyriyvsrravjt4ijwbzbt8 0 18806 859319 791086 2026-06-19T05:37:12Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859319 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Байгууллага |нэр = Олон Улсын Эрүүгийн Шүүх |зураг = International Criminal Court logo.svg |зураг хүрээ = |хэмжээ = 150px |зураг тайлбар = Лого |газрын зураг =ICC_member_states_world_map.png |газрын зураг хэмжээ =300px |газрын зураг тайлбар =Гишүүн орнууд (2009 оны 10 сарын байдлаар), улбар шараар тэмдэглэгдсэн улсууд гэрээнд нэгдсэн боловч хараахан соёрхон батлаагүй |товчлол = |хоч = |байгуулагдсан = |устсан =<!-- (байхгүй байж болно)--> |төрөл =<!-- (ТББ, ТБ г.м.)--> |статус =<!-- (гэрээ, сан г.м.)--> |зорилт =<!-- (энхийг хангах г.м.)--> |төв байр = Маанвег 174, [[Хааг]], [[Нидерланд]] |байрлал = {{coord|52.068333|4.353611|region:NL_type:landmark|display=inline}} |үйлчилдэг бүс = |гишүүд = 111 улс |хэлүүд = [[Англи хэл|Англи]], [[Франц хэл|франц]] |удирдагч цол = Ерөнхийлөгч |удирдагч нэр = [[Сон Сан-Хюн]] |гол байгууллага =<!-- (ерөнхий ассемблей г.м.)--> |эцэг байгууллага =<!-- (байхгүй байж болно)--> |харъяалал =<!-- (байхгүй байж болно)--> |ажилтнуудын тоо = |сайн дурын ажилтнуудын тоо = |төсөв = |вэб хуудас = [http://www.icc-cpi.int www.icc-cpi.int] |тайлбар = }} '''Олон Улсын Эрүүгийн Шүүх''' ({{lang-en|International Criminal Court}}, {{lang-fr|Cour pénale internationale}}; товчоор '''ICC''' буюу '''ICCt''', '''ОУЭШ''')<ref>International Criminal Court is sometimes abbreviated as ICCt to distinguish it from [[ICC|several other organisations abbreviated as ICC]]. However, the more common abbreviation ICC is used in this article.</ref> нь [[геноцид]] буюу аймаглан устгах, [[хүн төрөлхтний эсрэг гэмт хэрэг]], цэрэг [[дайны гэмт хэрэг]], [[түрэмгийллийн гэмт хэрэг]] үйлдсэн хувь хүмүүсийг шүүх зориулалттай, байнгын үйл ажиллагаатай олон улсын эрүүгийн [[шүүх]] (одоогоор хүчирхийллийн гэмт хэргийн шүүх ажиллагаа явуулж эхлээгүй байгаа) юм<ref name=article5>Article 5 of the {{Webarchiv|url=http://untreaty.un.org/cod/icc/statute/99_corr/cstatute.htm |wayback=20130910040634 |text=Rome Statute |archiv-bot=2024-09-20 03:29:30 InternetArchiveBot }}. Accessed 20 March 2008.</ref><ref name=iccfact>United Nations Department of Public Information, December 2002. [https://web.archive.org/web/19990422234309/http://www.un.org/News/facts/iccfact.htm ''The International Criminal Court'']. Accessed 5 December 2006.</ref>. ОУЭШ-ийг байгуулсан явдал нь магадгүй олон улсын хууль зүйд 1945 оноос хойш гарсан хамгийн том шинэчлэл билээ. ОУЭШ-ийг байгуулах үндсэн [[гэрээ]] болох [[Олон Улсын Эрүүгийн Шүүхийн Ромын тогтоол]] 2002 оны 7 сарын 1-нд хүчин төгөлдөр болсноор уг байгууллага байгуулагджээ<ref name=ai2002>Amnesty International, 11 April 2002. ''[http://www.amnesty.org/en/library/info/IOR40/008/2002 The International Criminal Court — a historic development in the fight for justice]''. Accessed 20 March 2008.</ref>. Дүрэм ёсоор ОУЭШ нь зөвхөн байгуулагдсанаасаа хойшхи хэргүүдийг шүүх боломжтой юм<ref name=article11>Article 11 of the {{Webarchiv|url=http://untreaty.un.org/cod/icc/statute/99_corr/cstatute.htm |wayback=20130910040634 |text=Rome Statute |archiv-bot=2024-09-20 03:29:30 InternetArchiveBot }}. Accessed 20 March 2008.</ref>. Төв нь [[Нидерланд]]ын [[Хааг]] хотноо байрлан хуралдах боловч дэлхийн өнцөг булан бүрт очиж үйл ажиллагаа явуулж хуралдах боломжтой<ref name=article3>Article 3 of the {{Webarchiv|url=http://untreaty.un.org/cod/icc/statute/99_corr/cstatute.htm |wayback=20130910040634 |text=Rome Statute |archiv-bot=2024-09-20 03:29:30 InternetArchiveBot }}. Accessed 20 March 2008.</ref>. Олон улсын Эрүүгийн Шүүхийг НҮБ-ын Олон улсын шүүхтэй эндүүрч болохгүй. 2010 оны 8 сарын байдлаар 111 улс ОУЭШ-ийн гишүүн болоод байна<ref name="untreaty">United Nations Treaty Collection. ''{{Webarchiv|url=http://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XVIII-10&chapter=18&lang=en |wayback=20101203075407 |text=Rome Statute of the International Criminal Court |archiv-bot=2023-09-26 16:17:52 InternetArchiveBot }}''. Accessed 30 June 2009.</ref><ref name="parties">International Criminal Court, 2010. [https://web.archive.org/web/20120614114057/http://www.icc-cpi.int/Menus/ASP/states+parties/The+States+Parties+to+the+Rome+Statute.htm ''The States Parties to the Rome Statute'']. Accessed 21 August 2010.</ref><ref name="cicc-ratification">Coalition for the International Criminal Court, 18 August 2010. {{Webarchiv|url=http://www.coalitionfortheicc.org/documents/RATIFICATIONSbyRegion_18_August2010_eng.pdf |wayback=20131004231948 |text=''States Parties to the Rome Statute of the ICC'' |archiv-bot=2023-09-26 16:17:52 InternetArchiveBot }} Accessed 21 August 2010.</ref>. [[Сейшель]], [[Сент-Люси]] улсууд Ромын тогтоолыг 2010 оны 8 сард соёрхон баталснаар 2010 оны 11 сарын 1-нд ОУЭШ-ийн 112, 113 дахь гишүүд болохоор болоод буй<ref name="Seychelles">See [https://web.archive.org/web/20101006063345/http://www.icc-cpi.int/NR/exeres/689553E0-8531-4072-B07F-3F5AB56EC4EB.htm an article by the ICC].</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.coalitionfortheicc.org/documents/CICC_PressReleaseSaintLucia2010_final.pdf |title=Archive copy |access-date=2010-09-19 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305001114/http://www.coalitionfortheicc.org/documents/CICC_PressReleaseSaintLucia2010_final.pdf |url-status=dead }}</ref>. Түүнчлэн [[Орос]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] зэрэг 35 улс гэрээнд гарын үсэг зурсан бөгөөд хараахан [[Соёрхон батлах|соёрхон баталж]] амжаагүй байна<ref name="untreaty" />. Гэхдээ [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]], [[Энэтхэг]] зэрэг нэлээн хэдэн улс Ромын гэрээнд шүүмжлэлтэй хандаж байгаа бөгөөд гарын үсэг зураагүй. Одоогийн байдлаар ОУЭШ нь Хойд [[Уганда]], [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго Улс]], [[Төв Африкийн Бүгд Найрамдах Улс]], [[Дарфур]] ([[Судан]]), [[Кени]]д болсон хэрэг явдлуудад мөрдлөг явуулж байгаа<ref name=cases>International Criminal Court, 2007. [https://web.archive.org/web/20040605151404/http://www.icc-cpi.int/cases.html ''Situations and Cases'']. Accessed 26 January 2009.</ref><ref>[http://www.coalitionfortheicc.org/documents/Kenya_Investigation_Opening_CICC_Advisory_31March2010.pdf]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> бөгөөд 16 хүнийг шүүхэд дуудаад байгаагаас 7 нь нуугдсан хэвээр, 2 нь нас барсан, 4 нь баривчлагдаж, 3 нь сайн дураараа хүрэлцэн иржээ. [[2009]] оны [[1 сарын 26]]-нд ОУЭШ-ийн хамгийн анхны шүүх ажиллагаа болох Конгын цэргийн эрхтэн [[Томас Лубанга]]гийн эсрэг шүүх ажиллагаа эхэлжээ. == Шүүгч нар == Олон улсын эрүүгийн шүүх 18 шүүгчтэй байдаг бөгөөд тэднийг ОУЭШ-ийн оролцогч улсуудын Ассамблейгаас 9 жилийн хугацаатай сонгогддог. Бүс нутгийн бүлэг тус бүрийг дор хаяж 2 шүүгч төлөөлөх ёстой зарчим баримталдаг. Одоогоор (2017 оны 4-р сар) Зүүн Европыг 3, Ази 3, Африк 4, Латин Америкийн 3, үлдсэн 5 нь Баруун Европ болон бусад улсыг төлөөлөн ажиллаж байна. Шүүгчийг сонгохдоо дараах шалгуурыг харгалзан үздэг байна. Үүнд: - Дэлхийн эрх зүйн үндсэн гол тогтолцооны төлөөлөл; - Бүс нутгийн бүлэгт багтдаг орнуудын тооноос хамааран газарзүйн пропорциональ төлөөлөл; - Шүүгчдийн төлөөлөлийн хүйсний тоо тэнцүү байх ёстой ажээ. == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Олон улсын эрх зүйн байгууллага|Эрүүгийн Шүүх]] [[Ангилал:Олон улсын шүүхийн байгууллага|Эрүүгийн Шүүх]] [[Ангилал:Хаагийн байгууллага|Эрүүгийн Шүүх]] [[Ангилал:2002 онд байгуулагдсан]] ofnp56zgmhlgpur2yady9qbxn30g9dy 0 19373 859351 859091 2026-06-19T09:23:34Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859351 wikitext text/x-wiki {{Short description|Central Asian Turco-Mongol empire (1370–1507)}} {{Инфобокс түүхэн улс | native_name = {{lang|fa|{{Nastaliq|گورکانیان}}}}<br />''Гүрканиян'' | national_motto = <br />[[Persian language|Persian]]:{{lang|fa|{{Nastaliq|راستى رستى}}}}<br />''Rāstī rustī''<br />"In rectitude lies salvation" "зөвт байдалд аврал оршдог" | conventional_long_name = Төмөрийн эзэнт гүрэн | common_name = Төмөрийн | era = [[Дундад зууны сүүл үе]] | status = [[Эмират]] | government_type = [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | area_km2 = | year_start = 1370 | date_start = | year_end = 1507 | event_pre = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] [[Төмөрийн байлдан дагуулалт, довтолгоо|байлдан дагуулалтаа]] эхлүүлэв | date_pre = 1363 | event_start = Төмөрийн эзэнт гүрэн байгуулагдав | event1 = Баруун зүгийн тэлэлт эхлэв | date_event1 = 1380 | event2 = [[Анкарагийн тулалдаан]] | date_event2 = 7 сарын 20, 1402 | event3 = [[Самарканд]]ын уналт | date_event3 = 1505 | event_end = [[Херат]]ын уналт | event_post = [[Их Могол Улс|Моголын эзэнт гүрэн байгуулагдав]] | date_post = 1526 | image_coat = <!-- DO NOT REPLACE this documented "Three annulets" symbol with false, conjectural or original research flags of the Timurids, such as this one: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/archive/6/6c/20230329042531%21Timurid.svg , which is falsely claimed to be from the Catalan Atlas. See paragraph "Symbols of the state" hereunder for details -->Three annulets symbol of the Timurid Empire.png | coa_size = 100 | coat_alt = Гурван цагираг сүлд | symbol_type = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн "Гурван цагираг" [[тамга]] тэмдэг.<ref>Coinage of Timur with "Three annulets" symbol (1393-1405): [[File:Coinage of Timur with 3 annulets symbol. Shaykh abu-Ishaq (Kazirun) mint. Undated, circa AH 795-807 AD 1393-1405.jpg|70px]]</ref><ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |last2=Blair |first2=Sheila S. |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture: Three-Volume Set |date=14 May 2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1 |page=426 |url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=PA426 |language=en| quote="Coinage issued by the Timurid dynasty (r. 1370-1506) comprised various silver coins and several coppers, most often anonymous, although some coppers struck in the name of Timur 1370–1405; here called amīr) have a tamghā of three annulets prominently on the reverse."}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kadoi |first1=Yuka |title=On the Timurid flag |journal=Beiträge zur islamischen Kunst und Archäologie |date=2010 |volume=2 |pages=144, 149, 159 Fig.5 |url=https://www.academia.edu/17410816}}</ref> | flag_border = no | image_map = Timurid Empire (greatest extent).svg | image_map_caption = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн үеийн газар нутаг | image_map_size = 300 | demonym = | p1 = Цагаадайн Улс | p2 = Суфи гүрэн | p3 = Жалайрын улс | p4 = Курт улс | p5 = Музаффарид | p6 = Сарбадар | p7 = Марашичууд | p8 = Афрасияб | p9 = Кара-Коюнлу | p10 = Гүржийн хаант улс | s1 = Бухарын хант улс | s2 = Сефевийн улс | s3 = Хивын ханлиг | s4 = Кара-Коюнлу | s5 = Ак-Коюнлу | s6 = Их Могол Улс | s7 = Гүржийн хаант улс | capital = {{plainlist| *[[Самарканд]] (1370–1405) *[[Херат]] (1405–1507)}} | common_languages = {{plainlist| *[[Перс хэл]] (албан ёсны, шүүх, дээд утга зохиол, лингва франка, засаг захиргаа)<ref> * Manz, Beatrice Forbes (1999). ''The Rise and Rule of Tamerlane''. [[Cambridge University Press]], p.109. {{ISBN|0-521-63384-2}}. {{google books|2xDm2DCPRKMC|Limited preview}}. [https://books.google.com/books?id=2xDm2DCPRKMC&pg=PA109 p.109]. "In almost all the territories which Temür incorporated into his realm Persian was the primary language of administration and literary culture. Thus the language of the settled '[[divan]]' was Persian." * B.F. Manz, W.M. Thackston, D.J. Roxburgh, L. Golombek, L. Komaroff, R.E. Darley-Doran. "Timurids" [[Encyclopaedia of Islam]] [[Brill Publishers]] 2007; "During the Timurid period, three languages, Persian, Turkish, and Arabic were in use. The major language of the period was Persian, the native language of the Tajik (Persian) component of society and the language of learning acquired by all literate and/or urban Turks. Persian served as the language of administration, history, belles lettres, and poetry." * {{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/central-asia-v|title=CENTRAL ASIA v. In the Mongol and Timurid Periodse|author=Bertold Spuler|publisher=[[Encyclopaedia Iranica]]|access-date=2017-09-14}} "Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917&nbsp;... Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible&nbsp;... * Robert Devereux (ed.) "Muhakamat Al-Lughatain (Judgment of Two Languages)" Mir 'Ali Shir Nawāi; Leiden, [[E.J. Brill]] 1966: "Nawa'i also employs the curious argument that most Turks also spoke Persian but only a few Persians ever achieved fluency in Turkic. It is difficult to understand why he was impressed by this phenomenon, since the most obvious explanation is that Turks found it necessary, or at least advisable, to learn Persian – it was, after all, the official state language – while Persians saw no reason to bother learning which was, in their eyes, merely the uncivilized tongue of uncivilized nomadic tribesmen. * David J. Roxburgh. ''The Persian Album, 1400–1600: From Dispersal to Collection''. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama."</ref> *[[Цагаадайн хэл]] (угсаатны, утга зохиол)<ref name="homelanguage" /> * [[Араб хэл]] (шашин)<ref name="EI - Manz2" />}} | religion = ;{{nobold|Төрийн шашин}} :{{hlist|[[Суннит Ислам]]}} ;{{nobold|Бусад шашин}} :{{hlist|[[Арван хоёр шиизм]]|[[Исмаилизм]]|[[Зороастризм]]|[[Хиндү шашин|Хиндүизм]]|[[Хуруфизм]]|[[Дорнодын сүм|Несторианизм]]}} | currency = [[Танка (зоос)|Танка]] | title_leader = [[Төмөрийн династи|Эмир]] | leader1 = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] (анхны) | leader2 = [[Бади аз-Заман Мирза|Бади аз-Заман]] (сүүлчийн) | year_leader1 = 1370–1405 | year_leader2 = 1506–1507 | stat_year1 = 1405 тоо.<ref>{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=222 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=2016-09-14 |issn= 1076-156X}}</ref><ref>{{cite journal|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|at=p. 500|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|author-link=Rein Taagepera|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807}}</ref> | stat_area1 = 4,400,000 }} [[Файл:Timurid Dynasty 821 - 873 (AH).png|thumb|250px|Төмөрийн эзэнт гүрэн хамгийн том нутагтай байх үеийн газрын зураг]] '''Төмөрийн эзэнт гүрэн''' бол XIV-XVI зууны үед Мавереннахр, [[Иран]], [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказын]] бүс нутагт оршин тогтнож байсан улс юм. Энэ улсыг [[Монгол|Монголын]] [[Барулас]] овгийн эмир [[Доголон Төмөр|Төмөр]] байгуулжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний хаад нь [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] угсааны Сюрьгатмишь, Махмуд нар байв. Эдгээр хаадыг [[Доголон Төмөр]] өргөмжилсөн бөгөөд ямар ч эрх мэдэлгүй бэлгэ тэмдгийн шинжтэй хаад байсан юм. Улсын бүх эрхийг Төмөр атгах бөгөөд эмир цолтойгоор улсаа удирдаж байлаа. Доголон Төмөрийн нас барсны дараа Төмөрийн эзэнт гүрэн эзлэгдсэн орнуудын ард түмний бослого, дотоодын тэмцлээс болж задран бутарчээ. XVI зууны эхэн үед [[Алтан Орд|Алтан ордны улсаас]] нүүж ирсэн узбекүүд Төмөрийн угсааныхныг бут цохисноор Төмөрийн эзэнт гүрэн бүрмөсөн мөхсөн болой. == Гарал үүсэл, угсаатны хамаарал == Төмөрийн эзэнт гүрний үүсэл нь [[Монгол үндэстэн|Монголын]] нүүдэлчин аймаг [[Барлас]]аас улбаатай бөгөөд тэд [[Чингис хаан]]ы армийн бүрэлдэхүүнд багтан тулалдаж явжээ.<ref>''"Timur"'', The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition, 2001-05 Columbia University Press, ([http://www.bartleby.com/65/ti/Timur.html LINK])</ref><ref>"Consolidation & expansion of the Indo-Timurids", Encyclopedia Britannica, ([http://www.britannica.com/eb/article-26937/Islamic-world LINK])</ref> Монголчууд Төв Азийг эзэлсний дараа Барлас аймгийнхан одоогийн [[Узбекистан]]д суурьшиж нутгийн [[түрэг]]үүдтэй холилдсон тул Төмөрийн үед барласууд зарим талаар түрэгжсэн байв. Түүнчлэн Цагадайн улсын баруун хэсгийн [[Ислам]]ын шашинд орсон түрэг, монгол угсаатнууд Исламын шашин дэлгэрэхээс өмнө Төв Азид ноёрхож байсан [[Персийн нийгэм|Персийн соёлын]] нөлөөнд орсон байжээ.<ref name="Iranica2">B. Spuler, "Central Asia in the Mongol and Timurid periods", published in [[Encyclopædia Iranica]], Online Edition, 2006/7, ({{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v5_articles/central_asia/mongol_and_timurid_periods&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html|wayback=20090224083111|text=LINK|archiv-bot=2024-02-08 23:20:46 InternetArchiveBot}}): ''"...&nbsp;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917 [...] Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible ..."''</ref>. Персийн утга зохиол нь Төмөрийн эзэнт гүрний элит хэсгийнхнийг Перс-Исламын соёлд ороход нь нөлөөлж байв.<ref>David J. Roxburgh. The Persian Album, 1400-1600: From Dispersal to Collection. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama</ref> Төмөрийн улсын ордны эмэгтэйчүүд монгол ёс заншилтай байсан ба Төмөр хааны үед албан хэрэгцээнд монгол, түрэг аль аль хэлийг ашигладаг, монгол бичгээр захиа бичин илгээдэг байв.<ref name="Майдар">Д.Майдар, "Чингис хаан ба Монголын их гүрэн" 1969</ref> Мавереннахрын монголчууд өөр угсаатны ёс заншилд орон монгол соёлоо гээж эхэлсэн боловч бүрмөсөн уусаагүй байв. Дундад зууны монгол эрчүүд гэзэг тавьдаг заншилтай байсан ба Төмөр хаан хүүгээ шийтгэхдээ гэзгийг нь тайрсан нь хүүгээ монголд үнэнч бус байсан гэж үзэж байсныг нь илэрхийлж байжээ.<ref name="Майдар"/> Төмөр хаан Чингис хааныг ихэд хүндлэн биширдэг байсан төдийгүй өөрийн бүх амьдрал, үйл хэргээ Чингисийн улсийн сүр хүчийг дахин сэргээн тогтоохын төлөө зориулжээ. Энэ нь саяхан байгуулагдаад бутарсан ИМУ-н сүр хүчийг хүмүүс хараахан мартаагүй мөн Төмөр өөрөө монголын барлас овгийн хүн байсантай холбоотой юм. Тэр Чингисийн зарлиг, ИМУ-н хууль цаазыг дээдлэн хүндэтгэж өөрийн улсад хэрэгжүүлж байв. Хожим Төмөрийн улсаас тасран байгуулагдсан [[Их Могол Улс]]ад монгол ёс заншлаа даган мөрдөхөө больсон бол Төмөр хааны хувьд лалын шашинд орсон ч монгол ёс заншлаа даган мөрдөж монгол гарлаараа бахархдаг байв. Бутралын үеийн Монгол улс, Төмөрийн улс хоёр найрсаг харилцаатай байжээ. [[Өлзийтөмөр хаан|Буняшир]] хаан болохоосоо өмнө Төмөр хааны ордонд байсан байдаг. Төмөрийн улсыг заримдаа монгол улс гэж бичсэн байдаг бол зарим тохиолдолд түрэг улс гэж бичсэн байдаг. [[Моголистан]], Төмөрийн зарим монголчуудыг 16-р зууны сүүл хүртэл монгол хэлээрээ ярьсан хэвээр байсан байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд таамагладаг. Эрдэмтэд Төмөрийн улсыг монголчуудын эсвэл түрэгүүдийн улс гэсэн зөрүүтэй байр суурь баримталдаг. Төмөрийн улс хэдийгээр монгол гаралтай улс ч 14-р зууны дунд үед [[Баруун Цагаадайн улс]]ын монголчууд буюу Мавереннахр дахь монголчууд нилээд түрэгжсэн байсан учир зарим эрдэмтэд энэ улсыг түрэгүүдийн улсад хамааруулдаг байна. == Байгуулагдсан нь == {{Гол|Доголон Төмөр}} Төмөр [[Мавереннахр]] буюу Трансоксиан (одоогийн Узбекистан, [[Тажикистан]], [[Туркменистан]]ы ихэнх хэсэг) болон [[Хорасан]]ы (одоогийн [[Иран]], [[Афганистан]]) ихэнх хэсгийг 1363 оноос эхлэн бусад ноёдтой хүч хавсран ([[Самарканд]]ийг 1366 онд, [[Балх]]ийг 1369 онд) мэдэлдээ оруулж, 1370 он гэхэд захирагчаар нь өргөмжлөгджээ. Албан ёсоор бол Монголын [[Цагадайн улс]]ын нэрээр үйл ажиллагаа явуулж байсан Төмөр Мавереннахр, [[Хорезм]]ыг дагаар оруулж, 1380 онд баруун тийш аян дайн хийв. 1389 онд Картидуудыг [[Херат]]аас үлдэн хөөж, 1382 оноос [[Персийн эзэнт гүрэн|Персийн]] нутаг руу түрж эхэлжээ ([[Исфахан]]ыг 1387 онд эзэлж, 1393 онд [[Музаффарид]]уудыг [[Шираз]]аас зайлуулж, [[Жалайрид]]уудаас [[Багдад]]ыг авсан). 1394/95 онд тэр [[Алтан Орд]] руу довтолж, [[Кавказ]]ад өөрийн засаглалыг тогтоон, улмаар 1398 онд одоогийн Пакистан, Энэтхэгийн нутаг дахь [[Мултан]], [[Дипалпур]]ыг дагаар оруулжээ. 1400/01 онд [[Алеппо]], [[Дамаск]], зүүн [[Анатолиа]]г эзлэн авч, 1401 онд Багдадыг сүйтгэж, [[Анкарагийн тулалдаан|1402 онд Османуудаас Анкараг булаан авав]]. Тэр Самаркандыг гол нийслэлээ болгосон бөгөөд түүний аян дайнаар ойролцоогоор 17 сая хүн үрэгдсэн гэдэг.<ref>[http://users.erols.com/mwhite28/warstat0.htm#Timur Selected Death Tolls: Timur Lenk (1369–1405)]</ref> 1506 онд Төмөрийн эзэнт гүрэн унасны дараа аавын талаасаа [[Доголон Төмөр|Төмөрийн]], эхийн талаасаа [[Чингис хаан]]ы удмын [[Бабур]] 1526 онд Афганистан, Энэтхэгт [[Их Монгол Улс|Моголын эзэнт гүрэн]]г байгуулсан түүхтэй. 17-р зуун гэхэд Моголын эзэнт гүрэн Энэтхэгийн ихэнх нутгийг хяналтдаа байлгаж байсан боловч 18-р зуунд хүч нь суларч Английн нөлөөнд орж эхэлжээ. 1857 онд [[II Бахадур Шах]] Энэтхэгийн бүх хүчийг нэгтгэж англичуудын эсрэг тулалдсан ч ялагдаж [[Бирм]] рүү цөлөгдсөнөөр Энэтхэгийн хойг бүхэлдээ [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрн]]ий мэдэлд орж Их Могол Улс бүрмөсөн мөхжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний явуулсан дайн тулаануудын үр дүнд Персийн соёлын төв нь Самарканд, Херат болон хувирч, Төмөрийн эзэнт гүрний хүч чадлын билэг тэмдэг болон мандаж байв.<ref name="Columbia">{{cite encyclopedia | encyclopedia = The Columbia Encyclopedia | title = Timurids | url = http://www.bartleby.com/65/ti/Timurids.html | edition = Sixth | publisher = [[Columbia University]] | location = New York City |accessdate=2006-11-08}}</ref> == Соёл == Төмөрийн эзэнт гүрэн нь хэдийгээр Монголын<ref name="UNESCO">M.S. Asimov & [[Clifford Edmund Bosworth|C. E. Bosworth]], ''History of Civilizations of Central Asia'', [[UNESCO]] Regional Office, 1998, ISBN 92-3-103467-7, p. 320: ''"...&nbsp;One of his followers was [...] Timur of the Barlas tribe. This Mongol tribe had settled [...] in the valley of Kashka Darya, intermingling with the Turkish population, adopting their religion (Islam) and gradually giving up its own nomadic ways, like a number of other Mongol tribes in Transoxania ..."''</ref> Барлас овгоос гаралтай ч Туркестан, Хорасанд төвлөрсөн, түрэг, [[Персийн соёл]]ын нөлөөнд орсон<ref>[[:en:Muhakamat al-Lughatayn|Muhakamat al-Lughatayn]]</ref><ref name=Iranica2 /><ref name="Iranica">{{cite encyclopedia | last = Lehmann | first = F. | encyclopedia = [[Encyclopædia Iranica]] | title = Zaher ud-Din Babor&nbsp;— Founder of Mughal empire | url = http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html | accessdate = 2006-11-07 | edition = Online | publisher = [[Columbia University]] Center for Iranian (Persian) Studies | location = New York City | pages = 320–323 | quote = "...&nbsp;''His origin, milieu, training, and culture were steeped in Persian culture and so Babor was largely responsible for the fostering of this culture by his descendants, the Mughals of India, and for the expansion of Persian cultural influence in the Indian subcontinent, with brilliant literary, artistic, and historiographical results'' ..." }} {{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html |wayback=20071013213643 |text=Zaher ud-Din Babor — Founder of Mughal empire |archiv-bot=2026-06-19 09:23:34 InternetArchiveBot }}</ref>, [[Ислам]]ын шашинтай улс байжээ. == Эшлэл == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == *[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/596414/Timurid-dynasty#md-media-strip-tab-lists-content britannica.com] [[Ангилал:Афганистаны түүх]] [[Ангилал:Узбекистаны түүх]] [[Ангилал:Төмөрийн улс| ]] [[Ангилал:Исламын хант улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Перс]] [[Ангилал:1370 он]] 7aa4jsjkpz3bvifzk1iveenwfwc27zb 0 19423 859339 850181 2026-06-19T07:33:46Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859339 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | name = Сеск Фабрегас | image = [[file:Cesc Fàbregas Euro 2012 vs France 02.jpg|220px]] | image_size = 200px | caption = Фабрегас [[Испанийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Испаний шигшээд]] ([[2012 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ|ЕАШТ-2012]]) | fullname = Франсеск Фабрегас Суле<ref name="FC Barcelona Player Profile">[http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/staff/players/Fabregas/sheet Player Profile: Cesc Fàbregas], FC Barcelona, accessed 15 August 2011.</ref> | birth_date = {{Birth date and age|1987|5|4|df=y}}<ref name="FC Barcelona Player Profile"/> | birth_place = [[Испани]], [[Ареньс де Мар]] | height = 1.79 м<ref>{{cite news|url=http://www.chelseafc.com/teams/first-team/cesc-fabregas.html|title=Player Profile: Cesc Fàbregas|publisher=chelseafc.com}}</ref> | position = [[Хагас хамгаалагч]] | currentclub = [[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]] | clubnumber = 4 | youthyears1 = 1997–2003 | youthclubs1 = [[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона]] | youthyears3 = 2003 | youthclubs3 = [[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсенал]] | years1 = 2003–2011 | clubs1 = [[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсенал]] | caps1 = 212 | goals1 = 35 | years2 = 2011–2014 | clubs2 = [[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона]] | caps2 = 96 | goals2 = 28 | years3 = 2014– | clubs3 = [[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]] | caps3 = 0 | goals3 = 0 | nationalyears1 = 2002–2003 | nationalteam1 = Испани (16-) | nationalcaps1 = 8 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 2003–2004 | nationalteam2 = Испани (17-) | nationalcaps2 = 14 | nationalgoals2 = 7 | nationalyears3 = 2005 | nationalteam3 = Испани (20-) | nationalcaps3 = 5 | nationalgoals3 = 0 | nationalyears4 = 2004–2005 | nationalteam4 = Испани (21-) | nationalcaps4 = 12 | nationalgoals4 = 8 | nationalyears5 = 2006– | nationalteam5 = [[Испанийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Испани]] | nationalcaps5 = 91 | nationalgoals5 = 13 | nationalyears6 = 2004– | nationalteam6 = [[Каталоны хөлбөмбөгийн шигшээ|Каталон]] | nationalcaps6 = 3 | nationalgoals6 = 0 | pcupdate = 2014 оны 5 сарын 17 | ntupdate = 2014 оны 7 сарын 5 }} '''Франсеск (Сеск) Фабрегас Суле''' ({{lang-ca|Francesc (Cesc) Fаbregas Soler}}), ''[[1987]] оны [[5 сарын 4|тавдугаар сарын 4-нд]] [[Ареньс де Мар]] [[хот]]од төрсөн'') — [[Испани]]йн [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]] болон [[Испанийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Испанийн шигшээд]] тоглодог. Нутгийнхаа [[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона]] багийн хоёрдугаар эгнээний бэлтгэл хүч байсан Цеск [[2003]] оны есдүгээр сард 16 настайдаа Арсенал багтай гэрээ байгуулан элсэж байв. [[2004-05 оны Премьер лиг|2004-05]] оны улиралд элсэн орсон багийнх нь түлхүүр тоглогч бэртэл авсан тул Цеск түүний оронд төвийн хагас хамгаалалтын бүсэд гараанд гарах болсоноор Арсеналын шинэ цэрэг хэр ур чадвартайгаа хангалттай нотлон харуулж цаашлаад хагас хамгаалалтын байрлалдаа дэлхийн хамгийн ур чадвар сайтай тоглогч хэмээн мэргэжилтнүүдээс сайшаал хүртсэн билээ. Арсенал багийн ахлагчийн тууз Цескт [[Ювентус (хөлбөмбөгийн баг)|Ювентус]] баг руу явж байсан [[Франц]]ын хагас хамгаалагч [[Патрик Виейра]] болон түүний нутаг нэгт хагас хамгаалагч [[Вильям Галлас]] нараас уламжлагдан ирсэн ба багийн түүхэнд хамгийн залуу ахлагч болж түүхнээ тэмдэглэгдэж байв. Өмнөө "хамгийн залуу" гэх тодотгол бүхий бас нэгэн амжилтыг [[2006]] онд [[2006 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2006 оны ДАШТ-д]] Испанийн шигшээ багийн бүрэлдэхүүнд ''19'' нас ''41'' өдөртэй байх үедээ үзүүлж тус тэмцээнд хамгийн залуудаа тоглосон тоглогчоор түүхийн хуудсанд нэрээ мөнхөлсөн юм. Түүнээс цааш Цеск Фабрегас [[2008 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Евро 2008]] болон [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ]] зэрэг тэмцээнүүдэд тус тус оролцож, [[2010]] оны долоодугаар сарын 11-нд «2010 оны ДАШТ-ий» [[Хөлбөмбөгийн ДАШТ-2010 Аваргын төлөөх тоглолт|шигшээ тоглолтод]] хожлын цор ганц гоолын дамжуулалтыг 116 дахь минутанд багийн анд [[Андрес Иньеста]]д өгч байлаа. ==Замнал== Фабрегас Испанийн [[Барселона]] хотын [[Ареньс-де-Мар]] дүүрэгт мэндэлжээ.<ref name=espn/><ref name=ars>[http://www.arsenal.com/first-team/players/cesc-fabregas Cesc Fаbregas profile], Arsenal F.C., accessed 27 June 2009.</ref> Эцэг нь нарийн боовны үйлдвэрлэл бүхий компанийн эзэн хүн байжээ. Фабрэгас [[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона]] багийн балчир ахуйгаасаа хөгжөөн дэмжигч нь байж гэдгийг есхөн сартай ач хүүгээ өвөө нь тоглолт үзэхээр авч явдаг байснаас<ref>[http://www.independent.co.uk/sport/football/premier-league/francesc-fabregas-spanish-marvel-blossoms-out-of-the-world-of-his-mentors-509243.html Francesc Fabregas: Spanish marvel blossoms out of the world of his mentors], ''[[The Independent]]'', accessed 31 August 2010.</ref> нь харж болох юм. «Матари» багаас хөлбөмбөгийн замналаа эхлүүлсэн Цеск Барселона багийн «Ла Масиа» хэмээх өсвөрийн сургуульд 10 настайдаа элсэн оржээ. Өсвөрийн багт тун сайн тоглолтыг үзүүлж нэг улирал бүр 30 гоол оруулсан ч тохиолдол ч байх ажээ. 15 настайд нь ээж аав нь салсан ба дасгалжуулагч нь түүний санаа сэтгэлийг тайвшруулахын тулд ахлагч болгож, дөрөв дугаарын өмсгөлийг зааж өгч байжээ.<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/a/arsenal/8718064.stm The one that got away], BBC Sport, accessed 1 June 2010.</ref> [[Файл:Fabregas shooting.jpg|thumb|right|Фабрегас (зүүн) [[Шейффилд Юнайтед]] багийн эсрэг, [[2006]] он]] Барселонагийн өсвөрийн багт авьяаслаг залуу тоглогч байгааг анзаарсан [[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсенал]] багийн удирдлагууд<ref name=fa>{{Webarchiv|url=http://www.thefa.com/TheFACup/TheFACup/NewsAndFeatures/Postings/2005/04/FACF_CescFabregasPreview.htm |wayback=20080820045904 |text=The Young Gunner |archiv-bot=2023-09-26 18:04:32 InternetArchiveBot }}, The Football Association, 19 May 2005, accessed 24 May 2007.</ref> [[2003]] оны есдүгээр сард холбоо тогтоон эгнээндээ элсүүлсэн юм. Мэдээж англи хэлийг хараахан сураагүй Цескт багт Испаниар хэлтэй [[Филипп Сендерос]] хань болж байсан гэдэг.<ref name=times>Marcotti, Gabriele and Balague, Guillem, {{Webarchiv|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/premiership/arsenal/article1449871.ece |wayback=20081011133039 |text="From Barcelona to Barnet: how a rising star learnt his trade" |archiv-bot=2024-11-13 03:54:27 InternetArchiveBot }}, ''The Times'', 28 February 2007, accessed 23 May 2007.</ref> Хэл болоод тоглолтын ур чадвараа нэн даруй ахиулгүй бол [[Патрик Виейра]] болон [[Жилберто Силва]] нарын шилдэг тоглогчид байгаа үед төдийлөн нэгдүгээр багийн бүрэлдэхүүнд багтах нь хугацаа авах асуудал тулгарах болжээ. Ийн гараанд гаралгүй байсаар 2003 оны аравдугаар сарын 23-нд анхны гараагаа Лигийн цомын тэмцээний ээлжит [[Ротерхэм Юнайтед]] багтай хийсэг тоглолтонд хийв. Энэ үедээ тэрээ ''16'' нас ''177'' өдөртэй байж, багийн «түүхэн дэх хамгийн залуу тоглогчоор» тодорсон юм.<ref>[http://www.arsenal.com/news/news-archive/fabregas-becomes-youngest-gunner Cesc Fabregas becomes Arsenal's youngest ever player], Arsenal F.C., 27 January 2006, accessed 22 May 2007.</ref> Мөн л «хамгийн залуудаа гоол оруулсан тоглогчоор» Лигийн цомын ээлжит [[Вулверхэмптон Уондерерс]] багтай тоглох үедээ тодорч 5-1 харьцаагаар хожиход багтаа нэг гоолыг нэмэрлэжээ.<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/league_cup/3246940.stm Arsenal youngsters thump Wolves], BBC Sport, 2 December 2003, accessed 22 May 2007.</ref> Фабрегас ''2003–04'' оны улиралд [[Английн Премьер лиг|Премьер лигийн]] нэг ч тоглолтонд оролцож чадсангүй.<ref>[http://www.arsenal.com/history/club-records/record-scorelines Record Scorelines], Arsenal F.C., accessed 23 May 2007.</ref><ref name=stats>{{Webarchiv|url=http://soccernet.espn.go.com/players/stats?id=38886&cc=4716 |wayback=20100618165647 |text=Francesc Fabregas history |archiv-bot=2023-09-26 18:04:32 InternetArchiveBot }}, ESPNsoccernet, accessed 18 December 2007.</ref> ''2004-05'' оны улиралд «Лигийн цомын» тоглолт бүрт нэгдүгээр багийн бүрэлдэхүүнд багтах боломж олдож түүнийгээ хангалттай сайн ашиглан өөрийгөө нээн таниулсаар удалгүй «[[Английн хөлбөмбөгийн холбоо]]ны Коммунити Шиелд» тэмцээний [[Манчестер Юнайтед]] багтай хийсэн тоглолтонд гараанд гарав. Түүний дараахан нь Вьера гэмтэл авсан тул түүний оронд Арсеналын үндсэн гарааны бүрэлдэхүүнд багтаж Премьер лигийн дөрвөн тоглолтонд дараалан оролцоод авчээ. Тоглолт бүртээ өөрийн нөөц бололцоогоо батлан батлан харуулсан байх бөгөөд [[Блэкберн Роверс]] багийг 3-0 харьцаагаар буулган авсан тоглолтонд лигийн анхны гоолоо оруулахын сацуу багийн түүхэн бас л нэгэн түүхэн амжилтыг давтаж орхисон юм.<ref>Hughes, Ian, [http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/a/arsenal/3600372.stm "Fabregas the fabulous"], BBC Sport, 27 August 2004, accessed 22 May 2007.</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://soccernet.espn.go.com/match?id=152167&cc=4716 |wayback=20110714014207 |text=Arsenal 3–0 Blackburn |archiv-bot=2023-09-26 18:04:32 InternetArchiveBot }}, ESPNsoccernet, 25 August 2004, accessed 23 May 2007.</ref> [[Эдуардо Сезар ГаспарEduardo Cйsar Gaspar|Эду]] болон Жилберту Силва нарын ээлж дараалсан бэртлүүд Арсеналд залуу тоглогч Цескийг үндсэн бүрэлдэхүүнд дуудахад хүргэж байв. Ингээд тэрээр бүхий л тоглолтуудад оролцох болов. [[2004]] оны есдүгээр сард Арсенал баг Цесктэй албан ёсны гэрээг байгуулав.<ref name="Fabregas commits to Arsenal">{{cite news | title = Fabregas commits to Arsenal | url = http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/a/arsenal/3664918.stm | publisher = BBC Sport | date = 2004-09-17 | accessdate = 2010-06-03}}</ref> [[2004–05 оны УЕФА Аваргуудын Лиг]]ийн тэмцээний [[Rosenborg BK|Rosenborg]] багийг 5-1 харьцаагаар хожсон тоглолтонд багийнхаа гурав дахь гоолыг оруулж Цеск мөн л хамгийн залуудаа гоол оруулсан хоёр дахь тоглогч болсон юм.<ref>Haylett, Trevor, [http://www.uefa.com/competitions/ucl/history/season=2004/round=1968/match=1077234/index.html "Awesome Arsenal progress in style], UEFA, 7 December 2004, accessed 22 May 2007.</ref> Фабрегасын гарааны арван нэгт багтсанаас хойшхи анхны түрүү нь үндсэн цагт 0-0 харьцаагаар тэнцэж торгуулийн цохилтоор ялагчаа тодруулсан «[[2005]] оны Английн хөлбөмбөгийн холбооны цомын» Манчестер Юнайтед багтай хийсэн шигшээ тоглолт байлаа.<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/fa_cup/4558271.stm Arsenal 0–0 Man Utd (aet)], BBC Sport, 21 May 2005, accessed 23 May 2007.</ref> [[Файл:Fabregas celebration.jpg|thumb|upright|Фабрегас гоолын баяраа багийнхантайгаа тэмдэглэж буй нь.]] 2006 оны зуны солилцоо наймааны өмнөхөн [[Реал Мадрид]] баг Фабрегасыг эгнээндээ элсүүлэхийг зорих болсон үест Арсеналын удирдлагууд урт хугацааны гэрээ<ref>Kendall, Mark, [http://www.skysports.com/story/0,19528,11670_2382489,00.html "Real confident of securing Cesc's signature"], Sky Sports, 4 July 2006, accessed 22 May 2007.</ref> байгуулахаар зэхэх болсон авч дасгалжуулагч [[Арсен Венгер]]т Фабрегасын санал болгож байсан үнэ төдий л ойшоогдоогүй юм.<ref>[http://www.arsenal.com/news/news-archive/wenger-fabregas-is-not-for-sale-he-is-arsenal-rsquo-s-future Wenger: Fаbregas is not for sale, he is Arsenal's future], Arsenal F.C., 12 July 2006, accessed 22 May 2007.</ref> Байдал хэрхэх нь таавар мэт байсаар 2006 оны есдүгээр сарыг хүргэж тоглогч болон баг хоёрын хоорондын тохиролцоо амжилттай явагдаж таван жилийн гэрээний нөхцөлийг боловсруулан хагас хамгаалагчаар тоглох гурван жил гэрээнд сая нэг 2006 оны аравдугаар сарын 19-нд гарын үсэг зурсан юм.<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/a/arsenal/5340362.stm Fаbregas signs new Arsenal deal], BBC Sport, 19 October 2006, accessed 22 May 2007.</ref> [[2006-07 оны Премьер лиг|2006–07]] оны улиралд «Их буучит» хочит Арсеналын бүрэлдэхүүн дэх хамгийн залуу тоглогч болсон Фабрегас багийхныхаа хамт улирлын анхны шагналаа авахыг мэрийсэн ч «Лигийн цомыг» [[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]] багт алдаж эхлэл жаахан тийм байлаа.<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/league_cup/6371613.stm Chelsea 2–1 Arsenal], BBC Sport, 21 February 2007, accessed 23 May 2007.</ref> Арсенал багийн хаалттай цохилтыг [[2006-07 оны УЕФА Аваргуудын Лиг|2006-07]] оны [[УЕФА Аваргуудын Лиг]]ийн [[Динамо Загреб]] багийг 3-0 харьцаагаар хожсон тоглолтоос эхлэн гүйцэтгэх болов Тус тоглолтонд тэрээр хаалттай цохилтоос гоол оруулсан юм.<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/europe/5251984.stm Dinamo Zagreb 0–3 Arsenal], BBC Sport, 8 June 2006, accessed 7 September 2008.</ref> Премьер лигийн тоглолтуудад ''13'' [[Ашигтай дамжуулалт (хөлбөмбөг)|ашигтай дамжуулалтыг]] өгсөн амжилтаараа улирлын төгсгөлд хоёрдугаарт эрэмбэлэгдэв. «2006 оны [[УЕФА-гийн Оны шилдэг баг]]ийн» бүрэлдэхүүн<ref>[http://www.uefa.com/fanzone/teamoftheyear/news/newsid=497866.html Your Team of 2006 revealed], UEFA, 19 January 2006, accessed 22 May 2007.</ref> болон 2007 оны нэгдүгээр сарын «[[Премьер лигийн Сарын онцлох тоглогч]]оор» тус тус нэрлэгдсэнээс<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/6348331.stm Benitez and Fabregas scoop awards], BBC Sport, 9 February 2007, accessed 22 May 2007.</ref> гадна Мэргэжлийн хөлбөмбөгчдийн холбооны (Премьер лигийн) «Оны шилдэг тоглогчийн» болон Премьер лигийн «Оны шилдэг залуу тоглогчийн» шагналуудад нэр дэвшсэн<ref>{{Webarchiv|url=http://soccernet.espn.go.com/report?id=215178&cc=4716 |wayback=20110714014312 |text=Arsenal 3–1 Man City: Fabregas inspires revival |archiv-bot=2023-09-26 18:04:32 InternetArchiveBot }}, ESPNsoccernet, 17 April 2007, accessed 18 April 2007.</ref> амжилттайгаар Цеск ''2006-07'' улирлыг үдэв. [[2007]] оны зургаадугаар сард Арсенал багийн «Улирлын шилдэг тоглогчийн» санал асуулгад 60 хувийн санал авч шалгарсан юм.<ref name=pots>[http://www.arsenal.com/news/news-archive/-he-showed-he-is-the-ultimate-midfield-player- 'He showed he is the ultimate midfield player'], Arsenal F.C., accessed 28 June 2007.</ref> [[2008]] оны арваннэгдүгээр сарын 24-нд Фабрегас [[Вильям Галлас]]ийг залгамжлан багийн ахлагчийн үүргийг хүлээн авсан юм.<ref>{{Webarchiv|url=http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=595659&sec=uefachampionsleague&cc=4716 |wayback=20121026142619 |text=Fabregas replaces Gallas as Arsenal skipper |archiv-bot=2023-09-26 18:04:32 InternetArchiveBot }}, ESPNsoccernet, 24 November 2008, accessed 25 November 2008.</ref><ref>[http://www.thesportreview.com/tsr/2008/11/captain-cescs-appointment-is-no-surpise/ Captain Cesc's appointment is no surprise], The Sport Review, 26 November 2008, accessed 22 May 2009.</ref> [[Файл:Ferdinand Fabregas.jpg|thumb|upright|Фабрегас [[2008–09 оны УЕФА Аваргуудын Лиг]]ийн тоглолтын үеэр.]] ''2010-11'' оны улирал эхлэхийн өмнө буюу [[2010]] оны зургаадугаар сард сөхөгдсөн Испани залууг 35 сая [[евро]]гоор худалдан авах Барселона багийн гэрээний асуудал тун идэвхитэй яригдаж байгаад намжсан билээ.<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/a/arsenal/8717785.stm Arsenal reject Barcelona's bid for Cesc Fabregas], BBC Sport, 2 June 2010, accessed 15 June 2010.</ref><ref>[http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-1282129/Barcelona-switch-tactics-Cesc-Fabregas-bid-Arsenal-negotiating-table.html Barcelona switch tactics over Cesc Fabregas in bid to get Arsenal to the negotiating table], ''The Daily Mail'', 28 May 2010, accessed 22 June 2010.</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/noticies/futbol/temporada09-10/06/04/n100604111383.html |title=Laporta: Lines of communication open over Cesc |access-date=2010-10-08 |archive-date=2010-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100912120547/http://www.fcbarcelona.com/web/english/noticies/futbol/temporada09-10/06/04/n100604111383.html |url-status=dead }}, fcbarcelona.cat, 4 June 2010, accessed 27 June 2010.</ref> [[2011-12]] оны улиралд Барселона багтай 5 жилийн гэрээ байгуулжээ. [[2014]] оны [[6 сарын 12|зургаадугаар сарын 12-нд]] [[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челсид]]<ref>{{cite news|url=http://www.chelseafc.com/news-article/article/3900839/title/fabregas-signs-for-chelsea|title=FABREGAS SIGNS FOR CHELSEA|date=12 June 2014|accessdate=13 June 2014|publisher=Chelsea FC}}</ref> 30 сая фунтээр элссэн. ==Амжилт== ;Арсенал * [[Английн хөлбөмбөгийн цом|Английн цомын]] эзэн ('''1'''): 2005 * [[Английн хөлбөмбөгийн супер цом|Английн супер цомын]] эзэн ('''1'''): 2004 * '''Нийт: 2 цом''' ;Барселона * [[Испанийн хөлбөмбөгийн лиг|Испанийн аварга]] ('''1'''): 2012/13 * [[Испанийн хөлбөмбөгийн цом|Испанийн цомын]] эзэн ('''1'''): 2012 * [[Испанийн хөлбөмбөгийн супер цом|Испанийн супер цомын]] эзэн ('''2'''): 2011, 2013 * [[УЕФА-гийн супер цом]]ын эзэн ('''1'''): 2011 * Клубүүдийн дэлхийн аварга ('''1'''): 2011 * '''Нийт: 6 цом''' ;Испани * [[Хөлбөмбөгийн ЕАШТ|Европын аварга]] ('''2'''): 2008, 2012 * [[Хөлбөмбөгийн ДАШТ|Дэлхийн аварга]] ('''1'''): 2010 * '''Нийт: 3 цом''' ;Хувийн * [[Трофей Браво]] шагнал ('''1'''): 2006 * Алтан жаал шагнал ('''1'''): 2006 * Дэлхийн бэлгэдийн баг - УЕФА ('''2'''): 2006, 2008 * Премьер лигийн сарын тоглогч ('''2'''): 2007 оны 1 сар, 2007 оны 9 сар * Дэлхийн бэлгэдийн баг - ЕСМ ('''2'''): 2008, 2010 * Шилдэг залуу тоглогч - Мэргэжлийн тоглогчдын холбоо ('''1'''): 2008 * Бэлгэдийн баг - Мэргэжлийн тоглогчдын холбоо ('''2'''): 2008, 2010 * Европын бэлгэдлийн баг (УЕФА) ('''2'''): 2008, 2012 * Арсеналын шилдэг тоглогч ('''3'''): 2007, 2008, 2010 == Эшлэл == {{refs|colwidth=30em}} == Холбоос == {{Commonscat|Cesc Fаbregas|Сеск Фабрегас}} * [http://www.cescfabregas.com Албан ёсны цахим хуудас] {{ref-es}} * {{soccerbase|36694}} * {{twitter|cesc4official|Твиттер}} {{ref-es}} * [http://www.chelseafc.com/teams/first-team/cesc-fabregas.html Профайл - ''Chelseafc.com''] {{ref-en}} * [http://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/players/player=200179/index.html Профайл - ''Fifa.com''] {{ref-en}} * [http://www.worldfootball.net/player_summary/cesc-fabregas/ Профайл - ''Worldfootball.net''] {{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20230710024006/https://www.football-lineups.com/footballer/239/ Профайл - ''Football-lineups.com''] {{ref-en}} * [http://www.transfermarkt.de/cesc-fabregas/nationalmannschaft/spieler/8806 Профайл - ''Transfermarkt.de''] {{ref-de}} {{Челси багийн бүрэлдэхүүн}} {{2006 оны ДАШТ-д Испанийн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2008 оны ЕАШТ-д Испанийн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2009 оны Холбоодын цомд Испанийн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2010 оны ДАШТ-д Испанийн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2012 оны ЕАШТ-д Испанийн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2013 оны Холбоодын цомд Испанийн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2014 оны ДАШТ-д Испанийн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{Английн шилдэг залуу хөлбөмбөгчин}} {{DEFAULTSORT:Фабрегас, Сеск}} [[Ангилал:Испанийн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Барселона багийн тоглогч]] [[Ангилал:Ливерпүүл багийн тоглогч]] [[Ангилал:Челси багийн тоглогч]] [[Ангилал:Ла Лигийн тоглогч]] [[Ангилал:Премьер лигийн тоглогч]] [[Ангилал:2006 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:2008 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:2009 оны Холбоодын цомд оролцогч]] [[Ангилал:2010 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:2012 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:2013 оны Холбоодын цомд оролцогч]] [[Ангилал:2014 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:Испаничууд]] [[Ангилал:1987 онд төрсөн]] {{Footy-bio-stub}} tnhlnhj2doz5wzyf0lzk5ylo7tl0dhb 0 19582 859363 859095 2026-06-19T10:14:27Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859363 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс жүжигчин | нэр = Форест Уитакер | зураг = Forest Whitaker.jpg | зурагныхэмжээ = | alt = | тайлбар = Форест Уитакер, 2007 оны гуравдугаар сар. | төрсөн нэр = Форест Стивен Уитакер | төрсөн огноо = {{Birth date and age|mf=yes|1961|7|15}} | төрсөн газар = [[Лонгвью]], [[Техас]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | мэргэжил = Жүжигчин, продюсер, найруулагч | идэвхтэй жил = 1982–одоо | нөхөр = ([[Жим Триплтон]] (1998-2001)<br />Сэм Мендес (2003-одоо) (тусдаа амьдарч буй) | дотнотүнш = | website = }} '''Форест Стивен Уитакер''' ({{lang-en|Forest Steven Whitaker}}, ''1961 оны долоодугаар сарын 15-нд төрсөн'') нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] [[жүжиг]]чин, [[кино]] продюсер, найруулагч юм. [[Шувуу (1988 оны кино)|Шувуу]] киногоороо жүжигчиний гараагаа эхлүүлж<ref name="Boston Globe">[http://www.boston.com/ae/movies/articles/2006/10/01/in_general_he_rules/?page=1 "In general, he rules."] ''[[The Boston Globe]]''. October 1, 2006.</ref><ref name="CBS">[http://www.cbsnews.com/stories/2007/01/31/sunday/main2418981.shtml "Forest Whitaker: The King Of The Oscars?"] ''CBS News''. February 4, 2007.</ref> байсан Уитакер [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] (2006) киноны [[Уганда]] улсын Ерөнхийлөгч, цэргийн эрхт генерал [[Иди Амин]]ы дүрээрээ 2007 оны [[Оскарын шагнал]], [[Алтан бөмбөрцөг]], [[Британийн Кино болон телевизийн урлагийн дээд шагнал|BAFTA]] болон [[Эммигийн шагнал]]ыг "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" номинацаар тус тус хүртэж байв. [[Оскарын шагнал|Оскарын]] "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" шагналыг өмнө нь [[Африк-америк]] гаралтай жүжигчидээс [[Сидни Пуатье]], [[Дензел Вашингтон]] болон [[Жейми Фокс]] нар хүртэж байсан бол дараагийнх нь Уитакер юм.<ref>[http://www.abc.net.au/news/newsitems/200702/s1857461.htm "Forest Whitaker wins Best Actor Oscar for Idi Amin role."] ''ABCNewsOnline''. February 26, 2007.</ref> == Намтар == Уитакер [[Техас]] мужийн [[Лонгвью]] хотод төрсөн<ref name="Patterson">Patterson, John. [http://www.guardian.co.uk/film/2002/apr/20/patterson.features "The bigger picture."] ''[[The Guardian]]. dildo 20, 2002.</ref> бөгөөд эцэг Форест Уитакер нь даатгалын компаний ажилтан, эх Лаура Фрэнсис багш хүн байсан бөгөөд Кен, Дэймон, Дэбора, Уитакер нарын хүүхдүүдээ боловсролтой хүмүүс болгохын тулд ихээхэн зүйлийг хийжээ.<ref>[http://www.filmreference.com/film/74/Forest-Whitaker.html "Forest Whitaker Biography (1961–)."] ''FilmReference.com''.</ref><ref name="IAS">{{cite episode |title=Forest Whitaker |url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |series=Inside the Actors Studio |airdate=2006-12-11 |season=13 |number=1 }}</ref> Уитакер [[Помона]] хот дахь Калифорнийн Политехникийн дээд сургуулийг<ref>{{cite web| title=Cal Poly Pomona| url=http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| work=CSU Mentor| accessdate=2008-09-12| archive-date=2017-05-28| archive-url=https://web.archive.org/web/20170528104136/http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| url-status=dead}}</ref> дүүргээд Өмнөд Калифорнийн хөгжмийн сургуульд суралцаж дуурийн урлагийн тенороор төгсчээ. Дараа нь Лондоны жүжигчиний мэргэшил олгох сургалтад хамрагдсан гэдэг. == Кино ертөнцөд хөл тавьсан нь == Форестийн кинонд тоглох гараа нь ихээхэн азтай эхэлсэн гэдэг. Онцолбол, «[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]]» кинонд 1982 онд [[Николас Кейж]], [[Поеэб Кэтис]] болон [[Шон Пенн]] нарын хожмоо алдаршсан жүжигчидтэй тоглож байв. Түүний дараа 1986 онд [[Мартин Скорсезе]]гийн найруулсан [[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] кинонд [[Том Круз]], [[Пол Ньюман]] нарын жүжигчидтэй тогложээ. 1987 онд жүжигчин [[Робин Уильямс]]ийн хамт [[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] кинонд тоглож байлаа. Форест 1988 онд хоёр кинонд тогложээ. Эхнийх нь [[Жан-Клод Ван Дамм]]ын хамт [[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] кинонд тоглосон бол [[Клинт Иствуд]]ийн найруулсан [[Шувуу (кино)|Шувуу]] кинонд алдарт хөгжимчин [[Чарльз Паркер]]ын дүрийг чадварлаг бүтээн<ref name="Longino">Longino, Bob. {{Webarchiv|url=http://www.accessatlanta.com/services/content/movies/stories/2006/10/12/1013MMwhitaker.html |wayback=20071013143511 |text="The power of Forest Whitaker." |archiv-bot=2023-09-26 20:18:32 InternetArchiveBot }} ''The Atlanta Journal-Constitution''. October 12, 2006.</ref> [[Каннын Кино наадам]]д «Шилдэг эрэгтэй жүжигчиний» шагналыг хүртэж<ref name="festival-cannes.com">{{cite web |url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/316/year/1988.html |title=Festival de Cannes: Bird |accessdate=2009-07-25|work=festival-cannes.com}}</ref>, [[Алтан бөмбөрцөг]]т нэр дэвшиж Холливудын замналаа эхлүүлсэн юм. Уитакер Жима Жармуша найруулсан [[Сүнс нохой:Самурайн замнал]] кинонд бүлэг дээрэмчдийн гишүүн "Сүнст нохой" хочитын дүрд тогложээ."<ref>Scott, A.O. [http://www.nytimes.com/library/film/030300ghost-film-review.html "'Ghost Dog': Passions of Emptiness in an Essay on Brutality."] ''[[New York Times]]''. March 3, 2000.</ref> Уитакер 2002 онд [[Түгшүүрт өрөө]], [[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] гэх аймшгийн төрлийн хоёр кинонд тогложээ. 2006 онд [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] кинонд [[Уганда]]гийн Ерөнхийлөгч асан дарангуйлагч [[Иди Амин]]ы дүрийг Уитакер бүтээж тухайн оныхоо бүхий л кино урлагийн томоохон бүхий л шагналыг хүртсэн билээ.<ref name="PositiveKing">{{cite news|last=Hirshon|first=Nicholas|work=[[New York Daily News]]|title=Reel Study of a Tyrant|url=http://www.nydailynews.com/archives/ny_local/2006/09/17/2006-09-17_reel_study__of_a_tyrant__ami.html|date=September 17, 2006|accessdate=January 14, 2010}}</ref><ref name="SydneyKing">{{cite news|last=Hall|first=Sandra|work=[[The Sydney Morning Herald]]|title=The Last King of Scotland|url=http://www.smh.com.au/news/film-reviews/the-last-king-of-scotland/2007/02/02/1169919520376.html|date=February 2, 2007|accessdate=January 14, 2010}}</ref> == Кино бүтээлүүд == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" | Жүжигчин |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! Он ! Монгол хэлээр ! Англи хэлээр ! Бүтээсэн дүр |- |[[1982]] |[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]] |Fast Times at Ridgemont High |Чарльз Жефферсон |- |rowspan=3|[[1986]] |[[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] |The Color of Money |Амос |- |[[Хойд ба Өмнөд 2]] |North and South, Book II |Каффи |- |[[Цэргийн салаа (кино)|Цэргийн салаа]] |Platoon |Үлэмж биет Харольд |- |[[1987]] |[[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] |Good Morning, Vietnam |Эдвард Гэрлик |- |rowspan=2|[[1988]] |[[Шувуу (кино)|Шувуу]] |Bird |[[Чарльз Паркер]] |- |[[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] |Bloodsport |Роулинс |- |[[1990]] |[[Ширэнгэн ой (кино)|Ширэнгэн ой]] |Downtown |Деннис Куррен |- |rowspan=2|[[1991]] | |Diary of a Hitman |Деккер |- | |A Rage in Harlem |Жексон |- |rowspan=2|[[1992]] | |The Crying Game |Жоди |- | |Last Light |Фред Уитмор |- |[[1993]] | |Body Snatchers |хошууч Коллинз |- |rowspan=3|[[1994]] | |Blown Away |Энтони Франклин |- | |Prкt-а-Porter |Си Бьянко |- | |The Enemy Within |хурандаа Маккензи Кейси |- |rowspan=2|[[1995]] | |Species |Дэн Смитсон |- | |Smoke |Сайрус Кол |- |[[1996]] | |Phenomenon |Нэйт Поуп |- |[[1999]] |[[Сүнст нохой: Самурайн замнал (кино)|Сүнст нохой: Самурайн замнал]] |Ghost Dog: The Way of the Samurai |Сүнст нохой |- |[[2000]] | |Battlefield Earth |Кер |- |rowspan=2|[[2002]] |[[Түгшүүрт өрөө (кино)|Түгшүүрт өрөө]] |Panic Room |Бёрнхэм |- |[[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] |Phone Booth |ахмад Эд Рейми |- |rowspan=3|[[2005]] | |A Little Trip to Heaven |Эбе Холт |- | |American Gun |Картер |- | |Mary |Тэд Янгер |- |rowspan=2|[[2006]] |[[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] |The Last King of Scotland |[[Иди Амин]] |- | |The Marsh |Жеффри Хант |- |rowspan=2|[[2007]] | |The Air I Breathe | |- | |The Great Debaters |Доктор Жеймс Фармер |- |rowspan=2|[[2008]] | |Vantage Point |Ховард Льюис |- | |Street Kings |Ахмад Жек Уандер |- |[[2009]] | |Powder Blue |Чарли |- |[[2010]] | |''Repo Men'' |Жейк |- |[[2010]] | |''The Experiment'' |Бэррис |} == Эшлэл == {{Reflist | colwidth = 30em | refs = }} == Холбоос == * {{Commonscat|Forest Whitaker|Форест Уитакер}} * [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker|24x24px]] <span class="plainlinks">[https://web.archive.org/web/20151030154156/https://mn.wikipedia.org/wiki/Biligt/%D0%9D%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80:%D0%91%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B4_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4 Wikiquote] ([[Англи хэл|en]])</span> — <span class="plainlinks">[https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker?uselang=mn '''Форест Уитакер''']</span> * {{imdb|0001845}} * {{tvtome person|61686}} * [https://web.archive.org/web/20090412181131/http://www.candlesforrwanda.org/view/28/forest-whitaker.html Forest Whitaker lighting a candle for Rwanda] {{DEFAULTSORT:Уитакер, Форест}} [[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]] [[Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч]] [[Ангилал:Киноны продюсер]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:БАФТА шагналтан]] [[Ангилал:Оскарын шагналтан]] [[Ангилал:Эмми шагналтан]] [[Ангилал:Техасын хүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1961 онд төрсөн]] t0cd2tw4yyjjqsxs3lecd1c5ynvo5oj 0 20336 859266 742171 2026-06-19T01:45:58Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859266 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Тамирчин |нэр =Гуо Юэ |бүтэн нэр =Гуо Юэ |зураг =Guo Yue, 2013 (cropped).jpg |хэмжээ = |зургийн тайлбар = |спорт =[[Ширээний теннис]] |улс ={{CHN}} |төрсөн огноо ={{birth date and age|1988|7|17}} |төрсөн газар =[[Ляонин]], [[Аньшань]] |нас барсан огноо = |нас барсан газар = |медалиудыг үзүүлэх =тийм |медалийн загварууд ={{МедальТэмцээн|[[Зуны олимп]]}} {{МедальХүрэл|[[Афины олимп (2004 он)|Афин 2004]]|Хос}} {{МедальАлт|[[Бээжингийн олимп|Бээжин 2008]]|Баг}} {{МедальХүрэл|[[Бээжингийн олимп|Бээжин 2008]]|Ганцаарчилсан}} {{МедальТэмцээн|[[Ширээний теннисний дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн]]}} {{МедальМөнгө|[[2003 оны ширээний теннисний дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Парис 2003]]|Хос}} {{МедальАлт|[[2004 оны ширээний теннисний багийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Доха 2004]]|Баг}} {{МедальХүрэл|[[2005 оны ширээний теннисний дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Шанхай 2005]]|Ганцаарчилсан}} {{МедальАлт|[[2005 оны ширээний теннисний дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Шанхай 2005]]|Хос}} {{МедальХүрэл|[[2005 оны ширээний теннисний дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Шанхай 2005]]|Холимог хос}} {{МедальХүрэл|[[2005 оны ширээний теннисний дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Шанхай 2005]]|Ганцаарчилсан}} {{МедальАлт|[[2006 оны ширээний теннисний багийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Бремен 2006]]|Баг}} {{МедальАлт|[[2007 оны ширээний теннисний дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Загреб 2007]]|Ганцаарчилсан}} {{МедальМөнгө|[[2007 оны ширээний теннисний дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Загреб 2007]]|Хос}} {{МедальАлт|[[2007 оны ширээний теннисний дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Загреб 2007]]|Холимог хос}} {{МедальАлт|[[2008 оны ширээний теннисний багийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Гуанжоу 2008]]|Баг}} {{МедальМөнгө|[[2009 оны ширээний теннисний дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Ёкохама 2009]]|Ганцаарчилсан}} {{МедальАлт|[[2009 оны ширээний теннисний дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Ёкохама 2009]]|Хос}} {{МедальМөнгө|[[2010 оны ширээний теннисний багийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Москва 2010]]|Баг}} }} '''Гуо Юэ''' ({{zh|s=郭跃|t=郭躍|p=Guō Yuè}}; 1988 оны 7 сарын 17-нд [[Ляонин]] мужийн [[Аньшань]]д төрсөн) нь Хятадын [[ширээний теннис]]чин бөгөөд эмэгтэйчүүдийн дэлхийн аварга тамирчин юм. Тэрээр [[Ван Нань]], [[Чан Ченьчень]], [[Ли Жя]] нарын алдарт ширээний теннисчидтэй ижил [[Ляонин]]ы [[Аньшань]]д төрсөн бөгөөд [[солгой]], [[Европ барилт]]тай, довтолж тоглодог тамирчин билээ. Хятадын эмэгтэйчүүдийн шигшээ багийн өсөх ирээдүйтэй тоглогч Гуо нь анх [[Ниу Жианьфен]]тэй хослон тоглодог байсан бөгөөд одоо [[Ли Шяошя]]тай хослон тоглодог. Гуо олон улсын тэмцээнд нэг хэсэг маш муу оролцож, үүнийхээ дараа "сэтгэл зүйгээ төвлөрүүлэх" зорилгоор хагас жил тэмцээнд оролцолгүй өнжжээ. [[2006 оны Азийн наадам]] [[Доха]]д зохиогдоход Гуо олон улсын тавцанд эргэн ирж, эмэгтэй ганцаарчилсан, хос болон багийн төрлөөр алтан медаль хүртсэн. 2007 оны 1-ээс 7 сар хүртэл Гуо 6 олон улсын тэмцээнд оролцож, 4 алтан медаль хүртсэн байна. Ингэснээрээ [[Загреб]]т болох ДАШТ-д оролцох эрхээ эрт авчээ. Ийнхүү 2007 оны ДАШТ-д оролцсон Гуо Юэ багийн анд Ли Шяошяд эмэгтэй ганцаарчилсан төрлийн шигшээ тэмцээнд ялж алтан медаль зүүсэн бол холимог хосын төрөлд [[Ван Личинь]]тэй хамтран тоглож мөн түрүүлжээ. == Эшлэл == *[https://web.archive.org/web/20120214024618/http://www.tabletennismaster.com/guo-yue.html Guo Yue, the future of Chinese women’s table tennis] *[https://web.archive.org/web/20130101223516/http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1819129_1819134_1825929,00.html No. 47 - Guo Yue] 100 Olympic Athletes To Watch [[Ангилал:1988 онд төрсөн]] [[Ангилал:Хятадын ширээний теннисчин]] [[Ангилал:Хятадын олимпын аварга]] [[Ангилал:Хятадын олимпын хүрэл медальтан]] [[Ангилал:Хятадууд]] iktwpcv7wpvbrzwtgp31s87yj4sqa4t 0 21922 859333 841228 2026-06-19T07:26:32Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859333 wikitext text/x-wiki {{Short description|British prince (born 1984)}} {{Инфобокс хаан | name = Ханхүү Харри | title = [[Сассексийн гүн]] | image = Prince Harry launching the 2020 Invictus Games (cropped).jpg | caption = Харри 2019 онд | alt = Prince Harry at age 35 | birth_name = Уэльсийн хунтайж Харри | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1984|9|15}} | birth_place = [[Гэгээн Мэригийн эмнэлэг, Лондон]], Англи | spouse = {{marriage|[[Меган Маркл]]|2018}}<!--maiden name should be used here--> | issue = {{plainlist| * [[Сассексийн ханхүү Арчи]] * [[Сассексийн гүнж Лилибэт]] }} | full name = Хенри Чарльз Альберт Дэвид{{#tag:ref|Хааны гэр бүлийн гишүүний хувьд Харри ихэвчлэн овог ашигладаггүй. Тэрээр ''[[Маунтбаттен-Виндзор]]'' болон – их сургуульд болон цэргийн карьертаа – ''Уэльс'' гэсэн овог нэрийг хоёуланг нь ашиглаж байжээ.<ref>{{cite news |last=Хопкинс |first=Ник |title='Some guys look at me as Prince Harry, not Captain Wales, which is frustrating' |url=https://www.theguardian.com/uk/2013/jan/21/prince-harry-captain-wales |work=The Guardian |date=2013-01-21 |access-date=2025-12-02 |archive-date=2021-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210905035256/https://www.theguardian.com/uk/2013/jan/21/prince-harry-captain-wales |url-status=live }}</ref>|group = fn|name = sur}} | house = [[Виндзор]] | father = [[III Чарльз]] | mother = [[Диана Спенсер]] | module = {{инфобокс хүн | embed = yes | education = {{plain list| * [[Итон коллеж]] * [[Сандхерстийн Хааны цэргийн академи]] }} | signature = Prince Harry's signature.svg }} }} '''Уэльсийн хунтайж Харри''' ({{lang-en|Prince Henry of Wales}}, '''Хенри Чарльз Альберт Дэвид''' ({{lang-en|Henry Charles Albert David}}, ''1984 оны есдүгээр сарын 15-нд төрсөн'')<ref>{{Cite web |url=http://www.royal.gov.uk/ThecurrentRoyalFamily/PrinceHarry/PrinceHarry.aspx |title=Prince Harry |work=The Official Website of the British Monarchy |accessdate=10 August 2009}} </ref> [[III Чарльз]] болон [[Уэльсийн гүнж Диана|гүнж Диана]] нарын отгон хүү, [[Хатан хаан]] [[II Элизабет]] болон [[Эдинбургийн гүн Филипп Маунтбеттен]] нарын дөрөв дэх ач хүү юм. 2007 оны 12 дугаар сараас 2008 оны 2 дугаар сарын хооронд Афганистаны Гильменд мужид нисэхийн цэргийн ангид алба хаасан. Тэрбээр Америкийн жүжигчин Меган Марклтай 2018 онд гэрлэж, 2019 оны 5 дугаар сарын 6-нд хүү Арчитай болсон. 2021 оны 5 дугаар сард охинтой болно гэж зарласан. 2020 онд Харри, Меган нар хааны гэр бүлээс албан ёсоор холбоогоо тасалж, АНУ руу нүүсэн. 2021 оны 3 дугаар сарын 23-нд Харри Америкийн сэтгэл зүйн BetterUP компаний топ-менежер болсон. [[Файл:Prince Harry greeting people 2.jpg|thumb|left|Хунтайж Харри [[2011]] оны [[4 сар]]д.]] ==Зүүлт== {{Reflist|group=fn}} == Эшлэл == {{Reflist|2}} == Холбоос == {{Commonscat|Prince Henry of Wales|Сассексийн гүн Харри}} * [http://www.msnbc.msn.com/id/19190534/ Хунтайж Харригийн NBS телевизэд өгсөн ярилцлага] * [https://web.archive.org/web/20081203065113/http://www.royal.gov.uk/output/Page5574.asp Royal.gov.uk – Хунтайж Харри] * [https://web.archive.org/web/20110419220922/http://www.princeofwales.gov.uk/personalprofiles/princewilliamprinceharry/princeharry/ Хувийн намтар - Уэльсийн хунтайж Харри] * {{IMDb name| id=1056412|title=}} | PLACE OF BIRTH = Нэгдсэн Вант Улс, Лондон | DATE OF DEATH = | PLACE OF DEATH = }} {{DEFAULTSORT:Харри, Сассексийн гүн}} [[Ангилал:20-р зууны Британийн түүх]] [[Ангилал:Их Британийн хунтайж]] [[Ангилал:Их Британийн полочин]] [[Ангилал:Нисдэг тэрэгний нисгэгч]] [[Ангилал:Викториа Хатан Хааны одон шагналтан (хүлэг баатрын командлагч)]] [[Ангилал:Лондоны хүн]] [[Ангилал:Их Британичууд]] [[Ангилал:1984 онд төрсөн]] 61wa6y3m0jh4bb1irdupx36eez4rxs9 0 22326 859267 859032 2026-06-19T01:46:50Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859267 wikitext text/x-wiki [[Файл:Large format camera lens.jpg|thumb|right|Том форматтай камерын линз.]] '''Гэрэл зураг-'''гэрэл зургийн хальс эсвэл электрон зураг-мэдрэгч зэрэг [[цацаргалт]] мэдрэмтгий зүйлс дээрх цацаргалтыг буулгаж авах замаар зураг үүсгэх практик, шинжлэх ухаан бөгөөд урлаг юм. Линз нь ямар нэг обьектоос ялгарах эсвэл тухайн обьект дээр тусаад хугарсан гэрлийн цацрагийн фокусыг тааруулан, камерын дотор байрлах гэрэл мэдрэмтгий гадарга дээр бодит дүрс болгон буулгахад ашиглагддаг. Улмаар электрон дүрс мэдрэгч нь дүрсийг пикселийн (нягтрал) нарийвчлалаар буулган, боловсруулж дижитал файл хэлбэрээр хадгалдаг. Зураг, видео хэлбэрээр хадгалагдсан дижитал файлыг зургийн аппаратнаас шууд үзэх, компьютер лүү хуулах, дэлгэцээр харуулах буюу студид угааж, принтерээр хэвлэн ашиглаж болдог. Гэрэл зургийг шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэл, бизнест өргөнөөр ашиглахын зэрэгцээ урлаг, уран бүтээл, харилцаа холбооны зорилгоор түгээмэл ашигладаг. Гэрэл зургийн ач холбогдол бол түүхэн баримт болдог гол онцлогтой юм. == Үгийн гарал зүй == Фотограф гэдэг үг нь Грекийн φωτός (''phōtos'') буюу гэрэл<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dfa%2Fos φάος], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> болон γραφή (''graphé'') буюу зураг<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dgrafh%2F γραφή], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> гэсэн хоёр үгний нийлбэр юм.<ref>Harper, Douglas. [http://www.etymonline.com/index.php?term=photograph "photograph"]. ''[[Online Etymology Dictionary]]''.</ref> == Түүх == === Анхны технологи === [[File:Camera obscura box.jpg|thumb|Зураг зурахад ашиглагддаг хайрцган аппарат]] Гэрэл зураг нь хэд хэдэн технологийн нийлбэр юм. Анхны гэрэл зураг гарахаас өмнө Хятадын философич Мо Ди болон Грекийн математикч [[Аристотель]], [[Евклид]] нар МЭӨ 4, 5-р зуунд хайрганы нүхээр гэрэл тусган зураг зурах камерны талаар дүрсэлсэн байдаг.<ref>Campbell, Jan (2005) ''[http://books.google.com/books?id=lOEqvkmSxhsC&pg=PA114 Film and cinema spectatorship: melodrama and mimesis]''. Polity. p. 114. [[:en:Special:BookSources/074562930X|ISBN 0-7456-2930-X]]</ref><ref>http://books.google.com/?id=MTXdplfiz-cC&pg=PA20</ref> Хүн төрөлхтний хөгжил дэвшлийн гайхамшгийн нэг болох гэрэл зургийн түүх эртний Арабын физикч, математикч, эмч, филисофич [[Ибн-Аль-Хайсам|Ибн-Аль-Хайсамын]] нэртэй салшгүй холбоотой. Дундад зууны Европт Альхазен хэмээн алдаршсан тэрээр 965 онд төрж 1039 онд өөд болсон ба тухайн үеийнхээ хамгийн өндөр боловсролыг эзэмшиж, гэрэл, гэрлийн туяаны тухай тодорхой бүх л мэдэгдэхүүнийг тусгасан оптикийн тухай шинжлэх ухааны өгүүллээ бичжээ. Тэр үед гэрэл зургийн талаар ямар ч ойлголт байхгүй байсан боловч чухам энэ эрдэмтэн гэрэл зургийн аппарат маягийн зүйл хийсэн нь өнөөгийн бидний сонирхлыг ихэд татдаг. Үүний тулд тэрээр жирийн 1 хайрцаг авч 1 талд нь цоолж нүх гаргаад түүнийхээ өмнө хэд хэдэн лаа асаажээ. Нүхний эсрэг талд цулгай дэлгэц буюу самбар байрлуулахад уг дэлгэц буюу самбар дээр лаануудын доош харсан дүрс гардаг болохыг нээжээ. Ийнхүү Ибн-Аль-Хайсам 200 жилийн дараа харанхуй каамер хэмээх нэр хүртсэн зүйлийг нээсэн хийгээд энэ нь түүний хийдэг ердийн туршилтуудын 1 байсан тул өөрийн нээлтэндээ төдийлөн ач холбогдол өгөлгүй орхисон бөгөөд Европ тив үүнийг 200 жилийн дараа олж мэджээ. === Дундад зуун<ref name=":0">http://jagaa.blogmn.net/21813/gerel-zurgiin-tuuhees.html</ref> === 1519 онд алдарт [[Леонардо да Винчи]] харанхуй камерийг шинжлэх ухааны ажиглалт хийхэд чухал төхөөрөмж гэж нэрлэсэн тэмдэглэл бичжээ. 1544 онд [[Нидерланд|Нидерландын]] математикч Хээма Фрийзиус түүний тусламжтайгаар нарны хиртэлтэнд анх ажиглалт хийж байсан түүхтэй. 16-р зууны дунд үед Италийн иргэн Жамбаттиссаделла Поорте харанхуй камерийн нүхэнд линз суулгах санаа төрсөн бөгөөд ингэснээр дүрсний чанарыг эрс сайжруулж, улам боловсронгуй болсон тул тэр дорхноо л аялагчид, зураачдын байнгын дагуул болжээ. Цаасан дээр гарсан оптик дүрсийг тэд үзэг харандаагаар дагуулан тодруулдаг байв. Шинжлэх ухааны лабораторит энэ нь өнөөдрийн гэрэл зургийн аппарат буюу туршлагыг бүртгэгч дуран байлаа. Астрономич Иохами Кээплэр суурин дээрээ эргэж, тал бүр тийш харах боломжтой, салхин тээрэмний хэмжээтэй харанхуй камерийг зохион бүтээв. Оросын эрдэмтэн [[Михаил Васильевич Ломоносов|Михаил Ломоносов]] лаборантууддаа, машинуудыг зурахад харанхуй камерийг байнга ашиглах шаардлага тавьдаг байв. Германы эрдэмтэн, физикч Крийстоф Шлайнэр харанхуй камерыг нар руу чиглүүлэв. Түүний дуран Кээплэрийн зөвлөснөөр 2 хэсэг цуглуулагч линзээс бүрдэж байснаараа [[Галилео Галилей|Галилео Галилейн]] дурангаас ялгарч байсан бөгөөд алсад буй зүйлүүдийн бодит дүрсийг дамжуулах боломжийг хангасан байна. Эрдэмтэд энэ камерийн тусламжтайгаар Галилейн нээсэн толбоноос гадна, гадаргуу дээр гарсан хаягдлууд тод ажиглагдаж буйг тогтоожээ. Үүнээс дахин 2 зууны дараа Францын одон орон судлаач, физикч [[Доминик Франсуа Жан Араго]] тэднийг дахин нээж “протуберац” ([[Герман хэл|герман]]. ''Protuberanzen'', лат. ''protubero'') хэмээн нэрлэжээ. Энэ үед эрдэмтэд бийр хэрэглэлгүй, зөвхөн гэрлээр зурах боломжийг шургуу судалж байлаа. Өөрөөр хэлбэл, дурангийн цуглуулж өгсөн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох хэрэгтэй байв. Харанхуй камерийг гэрэл зургийн аппарат болгон хувиргах шаардлагатай байлаа. === 19-р зуун<ref name=":0" /> === 19-р зууны хамгийн гайхамшигтай бөгөөд ач холбогдолтой нээлтүүдийн нэг болох гэрэл зургийг Нийсэфор Ньепс (1765-1833) анхны харанхуй камерийг хийсэн. Тэр гэрлийн тусламжтайгаар сийлбэр хэвлэх хэв хийхийг мөрөөдөж, чулуун бараар хэвлэх аргатай нилээд нарийн танилцаж өөрийнхээ хийж буй зүйлээ гелиографи гэж нэрлэжээ. Мөн 1822 онд Парисын Маре гудамжинд Луи Жак Дагэр ([[Франц хэл|франц]]. ''Louis Jacques Mandé Daguerre'', 1787 —1851) “Диорама” хэмээх үзвэрийн газраа нээжээ. Тэрээр зургууд нь солигддог үзмэр хийсэн байна. Нимгэн, хагас тунгалаг даавуун дээр зурсан зургуудыг бүгдийг нь зэрэгцүүлэн сараалжуудаас зүүж байрлуулаад араас нь ээлжлэн гэрэлтүүлдэг байжээ. Үзэгчид гэгээн цагаан өдөр гэнэт шөнө болж хөгжмийн аялгуунд гоёмсог зураг харж байгаагаа гайхаж, шагшран магтаж байхад Дагэрт гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох санаа эргэлдсээр байв. Тэрээр тухайн үеийн бусад зураачдын адил харанхуй камер ашиглан зурдаг байсан бөгөөд оптикийг ч муугүй мэддэг байв. Ж.Дагэр францын зохион бүтээгч [[Жозеф Ньепс|Жозеф Нийсэфор Ньепс]] ([[Франц хэл|франц]]. ''Joseph Nicéphore Niépce''; 1765 —1833) тухай сонсоод түүнд захидал бичиж 1827 онд танилцаад 1829 онд хамтран ажиллаж, шинэчлэл хийхээр “Ноён Ньепсийн нээж ноён Дагэрийн боловсронгуй болгосон гелиографи” гэдэг нэртэй гэрээ байгуулжээ. Дагэр Ньепсийн олж харж чадаагүй хэв-барнаас хуулбарлах, байгаа байдлаар нь зураг авах 2-ын ялгааг ойлгож хөрөг зураг нь өнгөнүүдийн хувьд зөв, тод дамжуулахыг хамгаас илүү шаарддаг учир зураг авах хугацаа 5 хоромоос хэтрэх ёсгүй хэмээн үзэж йодоор боловсруулсан мөнгөөр бүрхсэн ялтас ашиглахыг санал болгожээ. Йодот мөнгө ашигласнаар орчин үеийн гэрэл зургийн аргад тун дөхөж ирсэн хэдий ч бүр 1818 онд Английн астрономч Жон Хээршэл йодот мөнгөний харлах процессыг тиосульфит зогсоодог болохыг нээснийг тэд мэдэж чадаагүй юм. Ньепсийг нас барсны дараа Даагэр йодот мөнгөөр богино хугацаанд позитив дүрс гаргаж бэхжүүлэх аргыг олж даагэреотип хэмээн нэрлэжээ. Энэ арга нь Ньепсийнхээс огт өөр арга байсан ч хамтын ажиллагааны гэрээ хүчин төгөлдөр хэвээр байсан тул дундынх болжээ. Даагэрийн нээсэн энэ арга маш энгийн бөгөөд түгээмэл байсан тул тэр дороо л нийтэд хүртээл болсон байна. Өөрийн дүрс-Даагэреотипийг харахыг хүсэгчид маш олон байсан ба тэдний хэрэгцээний хирээр харанхуй каамер, химийн бодисууд, дуран, мөнгөжүүлсэн ялтсуудыг үйлдвэрлэж эхлэв.Мөнгөн усны уураар дүрс тодруулах болон тиосульфитаар бэхжүүлэх аргыг ч Даагэр /Жооно Хээршэлийн нээснийг мэдэлгүйгээр/ нээжээ. Гэвч энэ бүгдийг Даагэр өөрөө санаачилсангүй, зөвхөн Ньепсийн санааг үргэлжлүүлж байж олж нээжээ. Гелиограф анх гарснаас хойш 13 жилийн дараа буюу 1839 оны 1-р сард Парисын ШУА-ийн хурал дээр нэрт эрдэмтэн, улс төрийн зүтгэлтэн Доминик-Франсуа Араго анх Луи Дагэр, Нийсэфор Ньепс нар хавтгай метал гадаргуу дээр объектуудын гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэн авах боломжийг нээснийг илтгэжээ. Энэ үед Английн эрдэмтэн [[Уильям Тальбот|Уильям Фокс Тальбот]] ([[Англи хэл|англи]]. ''William Henry Fox Talbot''; 1800 —1877) харанхуй камер ашиглан дүрс буулгах процессыг сонирхож 1835 онд буюу ажиллаж эхэлснээсээ хойш 2 жилийн дараа, өөрийн байшин болон Лакокийн сүмийн зургийг авч чаджээ. Эдгээр зургийг 2 цагийн хугацаатай барил өгч авсан хэдий ч анхны, жинхэнэ гэрэл зургийн негативууд /энэ нэрийг Таальбот өгчээ/ байжээ. Гэвч Тальбот туршилтаа төдхөн орхисон байна. 1839 оны 1-р сарын сүүлчээр Уильям Тальбот Лондоны Эзэн хааны нийгэмлэгийн хурал дээр өөрийн нээсэн калотайпийн аргын тухай илтгэл тавьж гэрэл зургийг боловсронгуй болгох талаар ажиллаж эхэлсэн байна. Ингээд хэдхэн сарын дараа азот хүчлийн мөнгө бүхий хальсан дээр авдаг болсноор дүрсийг ердөө л 3 хоромд буулгах боломжтой болжээ. Таальбот өөрийн аргаа шууд гаргаж тавьсан бол дагэреотипийг гаргалгүйгээр мөхөөж чадах байсан ба нэгэнт их хүч хөрөнгө зарж бүтээсэн Даагэротипийг 10 жилийн дараа калотайп шахан гаргажээ. Хожим нь энэ арга эхлээд хуурай, дараа нь нойтон желатин ялтсуудад шахагдан өөрчлөгдсөн билээ. Ийнхүү хүн төрөлхтний олон чухал нээлтийн нэг болох гэрэл зураг урлагийн болон аж үйлдвэрийн шинэ салбар болон үүсэж хөгсөн байна. Хожим бромт мөнгө, хлорт мөнгө, йодот мөнгө зэрэг бодисуудаар гэрэл мэдрүүлэн, метол, эсвэл гидрохиноноор тодруулаад тиосульфат натригаар зогсоож төрөл бүрийн гадаргууд буулгадаг болсныг өнөөгийн бид хэрэглэж байна. Шинжлэх ухаан техникийн дэвшлийн эрин - өнөө үед тоон програмт зураг үүсэн хөгжиж байгаа нь зарим талаараа гэрэл зургийн ач холбогдлыг бууруулсан нь гэмт хэрэгтэн этгээдүүдийн бүртгэлээр ХIХ зууны сүүл үед баруун Европыг дагуулан шуугиулж байсан Бертильонаж буюу антропометрийн хэмжил зүйн арга ХХ зууны эхэнд дактилоскопихэмээх гарын мөрний ухаанд зайгаа тавин өгсөнтэй төстэй ч бодит байдлыг дүрслэх чадал, засвар хийх, хуурамчаар үйлдсэнийг тогтоох боломж өндрөөрөө урлаг, криминалистик зэрэг салбарт үнэлж баршгүй хэвээрээ байна. === Хар цагаан зураг === Бүх гэрэл зураг эхэндээ зөвхөн хар, цагаан өнгөтэй. Хар, цагаан зураг нь саарал болон цэнхэр, бор шаргал туяатай гардаг байсан. Одоо хэр нь камераар хар, цагаан зураг дарж болохоос гадна зөвхөн хар, цагаан зураг дардаг камер ч байдаг. Мөн зураг засварлах програмуудад хар, цагаан болгох үйлдлүүд байдаг. === Өнгөт зураг === 1903 онд авсан өнгөт зураг байдаг. Тухайн үед тусгай төхөөрөмж ашиглан, маш удаан хугацааны туршид зургийг бүтээж, хэвлэдэг байсан. Өнгөтөөр зураг авах боломжийг 1840 оны үеэс судалж эхэлсэн. Эхэн үед өнгөт зураг гэрэлд цохигдох, их хугацаа шаардах гэх мэт сул талтай байсан. 1855 онд физикч [[Жеймс Клерк Максвелл]] ([[Англи хэл|англи]]. ''James Clerk Maxwell''; 1831—1879) гурван үндсэн өнгийг тусгаарлах зарчмын талаар судалгаа гаргасан бөгөөд '''''1861''''' онд энэ зарчмын дагуу анхны өнгөт зургийг авсан. Максвелл улаан, ногоон, цэнхэр шүүлтүүр ашиглан 3 ширхэг хар, цагаан зураг авч, дараа нь нийлүүлэх замаар өнгөт зураг гаргаж авах санаа гаргажээ. 1860-аад оны сүүлээр Луйс Дукос ду Хаурон өнгөт зураг хэвлэх аргийг нээсэн. Улмаар хальс хийж зураг дарах камер бүтээгдэх болж 1935 он гэхэд Кодак өнгөт хальсыг нэвтрүүлсэн. Үүнтэй төстэй "''Agfacolor Neu"'' хальсыг Agfa компани 1936 онд бүтээжээ. 1963 онд Поларойд компани зураг дарсны дараа 1-2 минутын дотор хэвлэн гаргах камер гаргасан байна. 1995-2005 оны хооронд дижитал камер хэрэглээнд хүчтэй нэвтрэх болсон. === Дижитал гэрэл зураг === 1981 онд Японы [[Sony|"Sony"]] компани энгийн хүмүүс ашиглаж болох анхны хагас дижитал камерыг худалдаанд гаргасан. Мавика хэмээх энэхүү камер нь дүрсийг дискэнд хадгалдаг байсан бөгөөд дискэн дээр хадгалагдсан дүрсийг дэлгэцээр харах боломжтой байсан. 1991 онд Кодак анхны дижитал камер болох DCS 100-г гаргасан. Энэ камер өндөр үнэтэй байсан хэдий ч сэтгүүлч, мэргэжлийн гэрэл зурагчид өргөнөөр ашиглаж эхэлсэн байна. Дижитал камер нь электрон дүрс мэдрэгч ашиглан дүрсийг электрон дата болгон хадгалдаг бөгөөд өмнөх үеийн камеруудаас ялгаатай нь зураг угаах гэх мэт химийн процесс ашигладаггүй юм. Дижитал зургийг төрөл бүрийн янзалж, өөрчлөх боломжтой. Өнөөдөр дэлхий даяар дижитал камер болон ухаалаг гар утас ашиглан зураг авах болсон билээ. === Нийлэг гэрэл зураг === Нийлэг гэрэл зураг нь компьютер орчинд авах зураг бөгөөд зураг авалт нь бодитоор зураг авч байгаа мэт загварчлагдсан байдаг. Дижитал ертөнцөд дижитал зураг авалт хийх нь бодит ертөнцөд зураг авах хэмжээ, хязгаарыг давах боломжийг бий болгосон.<ref>{{cite conference|url = http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html|title = Synthesis photography and architecture|last1 = Paux|first1 = Marc-Olivier|date = 1 February 2011|conference = [[Imagina]]|location = Monaco}}</ref> == Камерны түүхэн хөгжил == <!-- Images showing cameras typical for their time or cameras that were first of their kind (other suggestions for criterias?)--> <gallery widths="220" heights="180" perrow="5"> File:Studijskifotoaparat.JPG|19-р зууны 3 хөлтэй, студийн камер File:Box Camera.jpg|Чиглүүлээд зураг дарах [[хайрцган камер]], кино зураг авалтад ашиглагддаг анхны камер, c. 1910 File:No1-A Autographic Kodak Jr.jpg|Kodak-ийн хураадаг камер 1922 File:Leica-II-Camera-1932 cropped.jpg|[[Leica Camera|Leica-II]], [[135 мм]] кино зураг авалтын анхны камеруудын нэг, 1932 File:Contax-s.jpg|[[Contax]] S 1949&nbsp;– анхны [[олон талт призмт камер]] [[Single-lens reflex camera|SLR]] File:Polaroid Colorpack 80.jpg|Polaroid Colorpack 80 зураг хэвлэдэг камер, c 1975 File:Photography using Canon Digital IXUS 850 IS.jpg|[[Дижитал камер]], [[Canon Ixus]] загвар, c. 2000. File:Capas-d1.jpg|Nikon D1, анхны [[digital single-lens reflex camera|digital SLR]] сурвалжлага, спортын зураг авалтад ашиглагддаг, c. 2000 File:Phone photography.jpg|[[Ухаалаг утас]], c. 2010 </gallery> == Техникийн шинж чанар == Камер бол зураг авах хэрэгсэл бөгөөд дуу бичлэг хураах төхөөрөмж суулгаснаар видео бичлэг хийх буюу кино зураг авалт хийх боломжтой болсон. Дижитал сорон болон электрон соронзон бүхий санах ойтой.<ref>http://www.dpreview.com/learn/?/glossary/</ref> == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Гэрэл зураг| ]] [[Ангилал:Дүрслэх урлагийн төрөл]] [[Ангилал:Уран сайхны арга техник]] [[Ангилал:Хуулбарлах техник]] 5pyj00q6814qpoxzn4g7h56x53rq6j2 0 22526 859286 797711 2026-06-19T03:02:37Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859286 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Канкан | other_name = | native_name = Kankan | nickname = | settlement_type = [[Гвинейн дэд мужууд|Дэд муж]] болон хот | motto = <!-- images and maps -----------> | image_skyline = Kankan (14604699012).jpg | imagesize = 300px | image_caption = Канканы төв | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = | blank_emblem_size = | image_map = | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | image_dot_map = | dot_mapsize = | dot_map_caption = | dot_x = | dot_y = | pushpin_map = Гвиней | pushpin_mapsize = 300 | pushpin_map_caption = <!-- Location ------------------> | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Гвиней}} | subdivision_type1 = [[Бүс нутаг]] | subdivision_name1 = [[Канкан бүс]] | subdivision_type2 = [[Муж]] | subdivision_name2 = [[Канкан муж]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = <!-- Politics -----------------> | government_footnotes = | government_type = | leader_title = Хотын дарга | leader_name = Мори Колофон Диаките<ref>{{Cite news|title=Commune de Kankan : Mory ‘’Kolofon’’ Diakité du RPG élu maire !|date=2018|url=https://conakryinfos.com/commune-de-kankan-mory-kolofon-diakite-du-rpg-elu-maire/amp/|website=conakryinfos.com|language=fr|access-date=2024-11-16}}</ref> | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | established_title = <!-- Settled --> | established_date = | established_title2 = <!-- Incorporated (town) --> | established_date2 = | established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> | established_date3 = <!-- Area ---------------------> | area_magnitude = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | area_blank1_title = | area_blank1_km2 = | area_blank1_sq_mi = <!-- Population -----------------------> | population_as_of = 2020<ref name =recensement2020>{{cite web|url=http://www.stat-guinee.org/images/Publications/INS/RGPH3/RGPH3_etat_structure.pdf|title=Etat et Structure de la Population Recensement General de la Population et de l’habitation 2020|access-date=2024-11-16|language=fr|website=Direction Nationale de la Statistique de Guinée|df=dmy|archive-date=2019-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20191124062531/http://www.stat-guinee.org/images/Publications/INS/RGPH3/RGPH3_etat_structure.pdf|url-status=dead}}</ref> | population_footnotes = | population_note = | population_total = 198,013 | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_blank1_title = Угсаатны бүлгүүд | population_blank1 = | population_blank2_title = Шашин шүтлэг | population_blank2 = | population_density_blank1_km2 = | population_density_blank1_sq_mi = <!-- General information ---------------> | timezone = | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|10|23|N|9|18|W|region:GN|display=inline}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = <!-- Area/postal codes & others --------> | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | blank_name = | blank_info = | blank1_name = | blank1_info = | website = | footnotes = }} '''Канкан''' ([[Манинка хэл|Манинка]]: ''Kánkàn'') нь газар нутгийнхаа хэмжээгээр [[Гвиней]]н хамгийн том хот бөгөөд хүн амынхаа тоогоор 3-т орно. 207,790 оршин суугчтай [https://web.archive.org/web/20130516181845/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&srt=npan&col=adhoq&msz=1500&geo=-89] (2009). Тус хот зүүн [[Гвиней]]н [[Мило гол]]ын эрэг дээр, [[Конакри]]гаас зүүн тийш 245 милийн зайд оршдог. Хотын хүн амын ихэнхийг [[Мандинка үндэстэн]] эзэлнэ. Канкан хот нь [[Канкан муж]], [[Канкан бүс]]ийн төв, хамгийн том хот нь юм. ==Түүх== Канканыг Мандинкачууд 17-р зуунд байгуулсан бөгөөд [[Батэ Хаант Улс]]ын нийслэл, [[кола самар]] зэргийн худалдааны төв болон цэцэглэн хөгжиж байв. 1881 онд [[Самори Туре]] хотыг эзэлж, 1891 онд [[Франц]]ын харьяанд оруулжээ. ==Онцлогууд== Канкан хот нь [[Канканы их сургууль]], шашны сургалт, [[амраа мод]] ([[манго]])-оороо алдартай. Баруун Африкийн хамгийн эртний мечетүүдийн нэг нь тус хотод байдаг. Хоттоос зүүн хойш 40 орчим км зайд [[Мандинго]]чуудын соёлын дурсгал болох [[Гбереду/Хамана]] бий. ==Тээвэр== [[Конакри]]гаас эхлэлтэй хөнгөн галт тэргийн эцсийн зогсоол Канканд бий. [[N1 зам (Гвиней)|N1 хурдны зам]] өмнө зүгт байх [[Нзерекоре]]тэй хотыг холбодог. Мөн [[Канкан нисэх онгоцны буудал]] байдаг. ==Эшлэл== {{Reflist}} [[Ангилал:Гвинейн хот]] 8a884agiw1olzaoloy3hapcm0ox369d 0 22866 859328 784143 2026-06-19T06:42:58Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859328 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | зураг = Robert Downey Jr. 2011 AA.jpg | тайлбар = Дауни [[83 дахь удаагийн Оскарын шагнал гардуулах ёслол|2011]] оны [[Оскарын шагнал]] гардуулах ёслолын үеэр, [[2011]] он. | жинхэнэ_нэр = Роберт Дауни, хүү | төрсөн_огноо = {{Birth date and age|1965|4|4}} | төрсөн_газар = [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Нью-Йорк]] | ажил_мэргэжил = Жүжигчин, продюсер, дуучин, дуу зохиогч | идэвхитэй_жилүүд = [[1970]]–одоо |nationality = |website = | эхнэр_(нөхөр) = [[Деборой Фалконер]] ([[1992]]-[[2004]])<br />[[Сюзан Дауни]] ([[2005]]-одоо) | эцэг_эх = [[Роберт Дауни, эцэг]]<br />Элси | хүүхэд = хүү Индио Дауни, [[1993]] оны [[9 сарын 7|есдүгээр сарын 7-нд төрсөн]] }} '''Роберт Дауни, хүү''' ({{lang-en|Robert John Downey, Jr.}}, ''1965 оны дөрөвдүгээр сарын 4-нд төрсөн'') нь [[Америк]]ийн [[жүжиг]]чин юм. Дауни [[1970]] онд таван настайдаа [[Роберт Дауни, эцэг|эцгийнхээ]] найруулсан ''[[Фунт (кино)|Фунт]]'' [[кино]]нд тоглож тайз, дэлгэцийн урлагийн замналаа эхлүүлсэн ажээ. [[1980]]-аад оны дундуур ирээдүйд гэрэлтэх өсвөрийн одуудын нэгдэл болох ''Брэт Пэкийн'' гишүүн болсон Дауни ''[[Гайхамшигт шинжлэх ухаан (кино)|Гайхамшигт шинжлэх ухаан]]'' (1985) болон ''[[Мөнгөний сүйрэл (кино)|Мөнгөний сүйрэл]]'' (1987) зэрэг кинонуудаараа кино шүүмжлэгчдээс өндөр үнэлгээ авч чадсан ч түүний аль эрт олонд урлагийн дүр төрхтэй нь хамт илэрхий болсон [[мансууруулах бодисын дон]] сөрөг шүүмжлэлд өртүүлж байв. [[Мел Гибсон]]той хамтран тоглосон ''[[Эйр Америка (кино)|Эйр Америка]]'' (1990), [[Салли Филд]], [[Кевин Клайн]], [[Вүүпи Голдберг]] нарын [[Оскарын шагнал]]тнуудтай хамтран тоглосон ''[[Савангийн дуурь]]'' (1991), [[Мэттью Модайн]], [[Жулианна Мур]], [[Том Уэйтс]], [[Тим Роббинс]] нарын хамт тоглосон ''[[Бэсрэг түүхүүд]]'' (1993) болон [[Вүүди Харрельсон]]тай хамт тоглосон ''[[Алуурчидын нутаг]]'' (1994) зэрэг кинонуудын гол болон туслах дүрүүдээрээ тэрээр нэрд гарсан байна. [[1992]] онд ''[[Чаплин (кино)|Чаплин]]'' кинонд [[Чарльз Спенсер Чаплин|Чарли Чаплины]] дүрийг бүтээж [[Оскарын шагнал]]ын [[Оскарын Шилдэг эрэгтэй дүрийн шагнал|Шилдэг эрэгтэй дүрийн]] төрөлд нэр дэвшжээ. [[1996]]-[[2000]] оны хооронд Дауни мансууруулах эсрэг хэд хэдэн удаагийн эмчилгээнд орж байсан бөгөөд бүр [[1999]] оны наймдугаар сард нэг жилийн хорих ял авч [[Калифорни]]гийн [[шоронд]] хүмүүжиж байв. 2000 оноос [[1997]]-[[2002]] оны хооронд үргэлжилж байсан ''[[Элли Макбил]]'' [[телевиз]]ийн цувралд [[Калиста Флокхарт]]ын тоглосон гол дүрийн шинэ хамтран амьдрагчын дүрд тоглох болжээ. ''[[Мөрдөгчийн дуулал (кино)|Мөрдөгчийн дуулал]]'' (2003), ''[[Үнсэлт, буун дуу]]'' (2005) болон ''[[Булингар (кино)|Булингар]]'' (2006) зэрэг кинонуудад тоглож уран бүтээлийн замналаа эрчтэйгээр эхэлсэний сацуу [[адал явдал]]т жанарт өөрийн орон зайг бий болгож чаджээ. Түүнчлэн [[Хэлли Берри]]гийн гол дүрд нь тоглосон ''[[Готика]]'' (2003), [[Жэйк Жилленхол]]ын гол дүрд нь тоглосон ''[[Зодиак (кино)|Зодиак]]'' (2007) зэрэг [[триллер]] кинонуудад туслах дүрүүдийг бүтээсэн байна. [[2004]] онд Даунигийн [[жаз]] хөгжмийн туурвилууд нь анхны дебют цомог болон ''The Futurist'' нэртэйгээр хэвлэгдэн [[Биллбоард]]ад жагссан гэдэг. ''[[Төмөр хүн (кино)|Төмөр хүн]]'' киноны [[Төмөр хүн|гол дүр]] дүрээр [[2008]] онд үзэгчдэд эчнээ танил болж,<ref>{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/alltime/weekends/|title=Biggest Opening Weekends at the Box Office|publisher=Box Office Mojo|date=December 24, 2010|accessdate=December 24, 2010}}</ref> [[2010]] онд үргэлжлэл [[Төмөр хүн 2|ангид]] нь тогложээ.<ref>{{cite web|url=http://splashpage.mtv.com/2010/10/20/iron-man-3-villains/|title=''Iron Man 3'' Has A Release Date, But What About A Villain?|date=October 20, 2010|accessdate=December 24, 2010|archive-date=Арван нэгдүгээр сар 5, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111105050349/http://splashpage.mtv.com/2010/10/20/iron-man-3-villains/|url-status=dead}}</ref> Даунигийн эрч хүчийг илтгэх төрх, бүдүүн царгил хоолой фантастик, тулаант кинонууд ихээхэн тохирч байдаг ба [[2008]] онд инээдмийн ''[[Чарли Бартлетт]]'' кинонд тэрс үзэлт архичины дүр, супер баатрын адал явдлыг харуулсан фантастик ''[[Ер бусын Халк (кино)|Ер бусын Халк]]'' кинонд Тони Старкын дүрээрээ, [[Бен Стиллер]]ийн найруулан өөрөө гол дүрд нь тоглосон инээдмийн ''[[Бүтэлгүй цэргүүд]]'' [[Австрали]]йн бүс нутагт тулалдаж буй Африк-Америк цэргийн дүрийг бүтээсэн байдаг байна. Сүүлд дурдсан киноны цэргийн дүрээр Дауни [[Оскарын Шилдэг эрэгтэй туслах дүрийн шагнал]]д нэр хоёр дахь удаагаа нэр дэвшсэн юм. [[2009]] Дауни [[Гай Ричи]]гийн найруулж, [[Сюзан Дауни]]гийн продюсерлэсэн ''[[Шерлок Холмс (кино)|Шерлок Холмс]]'' киноны [[Шерлок Холмс|гол дүрийг]] бүтээж алдарт мөрдөгчийн дүрийг гайхалтайгаар гаргаж өгсөн билээ. Тэр [[Алтан бөмбөрцөг]]ийн [[Алтан бөмбөрцөгийн шилдэг эрэгтэй дүрийн шагнал|Шилдэг эрэгтэй дүрийн]] шагналыг хүртэж байсан жүжигчин билээ.<ref>{{cite web |url=http://www.goldenglobes.org/nominations/ |title=HFPA&nbsp;– Nominations and Winners |publisher=Goldenglobes.org |date=January 14, 2010 |accessdate=March 8, 2010 |archive-date=Аравдугаар сар 26, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121026101239/http://www.goldenglobes.org/nominations/ |url-status=dead }}</ref> Түүний эхнэр [[Сюзан Дауни]] нь кино продюсер бөгөөд ''Готика'' (2003), ''[[Лааны тосон байшин]]'' (2005), [[Өнчин хүүхэд]] (2009), ''[[Шерлок Холмес (кино)|Шерлок Холмес]]'' (2009), ''[[Элигийн ном]]'' (2010), ''[[Төмөр хүн 2]]'' (2010) зэрэг олон олон киноны продюсерээр ажилласан нэгэн юм. [[Файл:Robert Downey Jr.jpg|thumb|left|Дауни ''[[Эйр Америка (кино)|Эйр Америка]]'' киноны нээлтийн үеэр, [[1990]] он.]] == Эшлэл == {{Reflist | colwidth = 35em | refs = }} == Холбоос == {{commonscat|Robert Downey, Jr.|Роберт Дауни, хүү}} * {{IMDb name|0000375}} * [http://www.latimesmagazine.com/2009/12/robert-downey-jrthe-games-afoot.html Robert Downey, Jr. Interview: The Game's Afoot] at Los Angeles Times Magazine * [https://web.archive.org/web/20060506063841/http://www.robertdowneyjrmusic.com/ Official site for "The Futurist" album] * [http://www.reviewgraveyard.com/00_interviews/09-02-03_robert-downey-j.htm Robert Downey Jr interview] at www.reviewgraveyard.com {{BAFTA Award for Best Actor 1980-1999}} {{GoldenGlobeSupportingActorTV 1990-2009}} {{GoldenGlobeBestActorMotionPictureMusicalComedy 2001-2020}} {{ScreenActorsGuildAward MaleTVComedy 1994-2009}} {{Saturn Award for Best Actor}} {{Time 100s 2000s}} {{DEFAULTSORT:Дауни, Роберт хүү}} [[Ангилал:1965 онд төрсөн]] [[Ангилал:Жүжигчин хүүхэд]] [[Ангилал:Киноны продюсер]] [[Ангилал:АНУ-ын кино жүжигчин]] [[Ангилал:АНУ-ын хөгжимчин]] [[Ангилал:БАФТА шагналтан]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:Калифорнийн хүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] ozxqcinbaeuzlnly2c310afkkpp14ad 0 23114 859327 752537 2026-06-19T06:35:32Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859327 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс вэбсайт | name = Ракүтэн | favicon = | logo = [[Зураг:Rakuten_Global_Brand_Logo.svg|250px]] | screenshot = | caption = | url = [http://www.rakuten.co.jp/ rakuten.co.jp] | commercial = | type = | registration = | owner = | author = | launch date = 1997 | current status = Идэвхтэй | revenue = | slogan = }} {{Nihongo|'''Ракүтэн Хувьцаат Компани'''|楽天株式会社|Rakuten Kabushiki-gaisha}} ({{Jasdaq|4755}}) нь 50 сая гаруй бүртгэгдсэн хэрэглэгчтэй, [[Япон]]ы хамгийн том [[онлайн худалдаа]]ны сайтыг ажиллуулдаг компани юм<ref name="kyouto20081204">「{{Webarchiv|url=http://www.kyoto-np.co.jp/article.php?mid=P2008120400187&genre=B1&area=K00 |wayback=20081206004348 |text=中信、楽天と業務提携 出店希望の融資先を紹介 |archiv-bot=2023-09-26 17:17:32 InternetArchiveBot }}」'''Kyoto Shimbun''' Web News、2008年12月4日。</ref>. Үүсгэн байгуулагч, [[ерөнхий захирал]] нь [[Микитани Хироши]]. Төв байр нь [[Токио]]гийн [[Шинагава]] дүүрэгт орших {{nihongo|Шинагава Сийсайд Ракүтэн Тауэр|品川シーサイド楽天タワー|''Shinagawa Shīsaido Rakuten Tawā''}}<ref>"{{Cite web |url=http://corp.rakuten.co.jp/en/company/ |title=Company Overview |access-date=2011-08-31 |archive-date=2011-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110615075011/http://corp.rakuten.co.jp/en/company/ |url-status=dead }}." Rakuten. Retrieved on February 3, 2011. "”Rakuten Tower” (Headquarters) Shinagawa Seaside Rakuten Tower, 4-12-3 Higashishinagawa, Shinagawa-ku, Tokyo, 140-0002 (MAP)."</ref><ref>"{{Webarchiv|url=http://corp.rakuten.co.jp/en/company/map/en-shinagawa.html |wayback=20100915125418 |text=Rakuten Tower |archiv-bot=2023-09-26 17:17:32 InternetArchiveBot }}." ([http://corp.rakuten.co.jp/en/company/map/img/map-en-shinagawa.gif Direct map image link]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}) Rakuten. Retrieved on February 3, 2011.</ref>. [[Зураг:Hiroshi Mikitani at the 37th G8 Summit in Deauville 033.jpg|thumb|Микитани Хироши]] Тус компани 1997 оны 2 сард МДМ ХК гэсэн нэрээр байгуулагдаж, мөн оны 5 сард {{nihongo|Ракүтэн Зах|楽天市場|Rakuten Ichiba}} сайтаа нээн ажиллуулж эхэлсэн байна. 1999 онд компанийнхаа нэрийг Ракүтэн болгож өөрчилсөн бөгөөд 2004 оны 6 сард Ракүтэн Зах нь хандалтын тоогоороо Япондоо [[Яахүү!]]-гийн дараа орох том сайт болж чадсан байна. 2005 оны байдлаар тус компанийн борлуулалт [[Америк доллар|US$]]1.1 тэрбумыг давж, үйл ажиллагааны ашиг нь ойролцоогоор $320 сая болж байв. Ракүтэн ХК нь [[ЖАСДАК Хөрөнгийн Бирж]]ид (JASDAQ: 4755) бүртгэлтэй бөгөөд зах зээлийн үнэлгээ нь $5 тэрбум давж байна. Тус компани 3,700 гаруй ажилтантай. == Цахим холбоос == *[http://www.rakuten.co.jp Ракүтэн Зах] {{ja icon}} *[http://www.rakuten.com.tw Тайванийн Ракүтэн Зах] {{zh icon}} *[https://web.archive.org/web/20100216132622/http://event.rakuten.co.jp/borderless/index_en.html Олон Улсын Ракүтэн Зах] {{en icon}} *[http://travel.rakuten.co.jp/en/index.html Ракүтэн Трэвел] {{en icon}} *[http://www.rakuten.co.jp/info/ir/english Ракүтэн ХК-ийн танилцуулга] ==Эшлэл== {{Reflist}} [[Ангилал:Хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Цахим худалдаа]] [[Ангилал:Японы аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:1997 онд байгуулагдсан]] 1wwmius9ncww5w5ywdp6cq34bn2x5z0 0 23519 859289 848206 2026-06-19T03:13:37Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859289 wikitext text/x-wiki {{short description|Төв Азийн түрэг угсаатны бүлэг}} {{Инфобокс үндэстэн | group = Киргизүүд | native_name = {{lang|ky-Cyrl|кыргыздар}}<br />{{lang|ky-Latn|qyrğyzdar}}<br />{{nobold|{{lang|ky-Arab|قىرغىزدار}}}} | image = 2013-09-07 Falconer with his eagle in Barskoon valley, Kyrgyzstan 01.jpg | image_caption = [[Барскоон|Барскоон хөндий]] дэх Киргиз [[шонхрын ан|шонхрын анчин]] | total = ойролцоогоор '''6–7 сая''' | region1 = {{flag|Киргиз}} | pop1 = 5.6 сая (2024 оны тооц.) | ref1 = <ref>{{cite web | url=https://kun.uz/en/news/2024/11/25/kyrgyzstans-population-climbs-to-over-725-million | title=Kyrgyzstan's population climbs to over 7.25 million }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stat.gov.kg/ru/publications/kratkij-statisticheskij-spravochnik-kyrgyzstan/ | title=Краткий статистический справочник «Кыргызстан» - Архив публикаций - Статистика Кыргызстана }}</ref> | region2 = {{flag|Узбекистан}} | pop2 = 291,628 (2021 оны тооц.) | ref2 = <ref>{{cite web | url=https://data.egov.uz/eng/data/6117a05996188a0f14ac917b?page=1 | title=Permanent population by national and / Or ethnic group, urban / Rural place of residence | access-date=2025-05-11 | archive-date=2023-02-02 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230202184355/https://data.egov.uz/eng/data/6117a05996188a0f14ac917b?page=1 | url-status=dead }}</ref> | region3 = {{flag|Хятад}} | pop3 = 204,402 (2020 оны тооллого) | ref3 = <ref>{{cite web |language=zh-hans |url=http://www.xjtj.gov.cn/sjcx/tjnj_3415/2016xjtjnj/rkjy/201707/t20170714_539451.html |script-title=zh:新疆维吾尔自治区统计局 |publisher=Шиньжяны статистикийн товчоо |access-date=2025-05-11 |archive-date=2018-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181101140146/http://www.xjtj.gov.cn/sjcx/tjnj_3415/2016xjtjnj/rkjy/201707/t20170714_539451.html }}</ref> | region4 = {{flag|Орос}} | pop4 = 148,516 (2021 оны тооллого) | ref4 = <ref name=census2021>{{cite web|title=Национальный состав населения|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx|publisher=[[Холбооны улсын статистикийн алба (Орос)|Холбооны улсын статистикийн алба]]|access-date=2025-05-11}}</ref> | region5 = {{flag|Тажикистан}} | pop5 = 38,600 (2020 оны тооллого) | ref5 = <ref>https://unece.org/sites/default/files/2023-09/WS10RizoevENG.pdf</ref> | region6 = {{flag|Казахстан}} | pop6 = 38,596 (2024 оны тооц.) | ref6 = <ref>[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/178068/file/en/ Kazakhstan population by ethnic groups]</ref> | languages = [[Киргиз хэл]] | religions = Голдуу [[Ислам]]{{sfn|West|2009|p=440}}{{sfn|Mitchell|2012|pp=23–24}} | native_name_lang = | related_groups = [[Телеутууд]], [[Теленгитууд]], [[Алтай ястан|Алтай]], [[Казахууд|Казах]], болон бусад [[Түрэг угсаатан]] }} '''Киргизүүд''' ({{lang-ky|кыргыз}}) — [[Киргиз]] улсын үндсэн хүн ам болсон, [[түрэг]] угсаат '''[[ард түмэн]]''', 4.6 сая хүнтэй '''[[үндэстэн]]'''. Төрөлх киргиз хэл нь [[алтай хэлний язгуур|алтай]] язгуурын [[түрэг хэлний бүлэг|түрэг]] салбарын кыпчак бүлэгт хамаардаг. Киргиз улсаас гадна [[Узбекистан]], [[Хятад]], [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Тажикистан]] зэрэг оронд цөөн хувиар аж төрж байна. == Нэр == Өдгөө монгол хэлээр Монгол улсад «киргиз», «кыргыз» гэж янз янзаар бичиж байна. Хамгийн дэлгэр нь [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын хожуу үеэс [[Монгол Улс|Монголд]] танигдсан '''киргиз''' («[[Казахууд|казах]]»-тай адил тохиолдол). Гурван хэлний авиа, үсэг сэлгэлтээр ялгагдана. [[Чингиз Айтматов]]ын нэртэй хавсруулж жишэе. [[Киргиз хэл|Киргизээр]] «кыргыз», «Чыңгыз» гэж бичсэн нь [[Орос хэл|оросоор]] «киргиз», «Чингиз», «[[Чингис хаан|Чингис]]» гэж бичих зүй тогтол байна. Монголд анхны томоохон гэх 1982 оны толь бичигт хүнд нь «Киргиз»-ийг, улсад нь «киргиз»-ийг хамааруулсан удаатай.<ref>Ц.Дамдинсүрэн, А.Лувсандэндэв нарын "Орос-Монгол толь"-д 1982 оны II хэвлэлийн 213-р талд киргиз - Киргиз (хүн), киргизка - Киргиз эмэгтэй, Киргиз эхнэр, киргизский - Киргиз, Киргизийн, киргизский язык -Киргиз хэл, 832-р талд Киргизия - Киргиз, Киргиз, Киргизская Советская Социалистическая Республика-г Зөвлөлт Социалист (Нийгэм Журамт) Бүгд Найрамдах Киргиз Улс гэж тус тус орчуулсан байдаг.</ref> Хятадад [[монгол бичиг|монголоор]] «{{MongolUnicode|ᠬᠢᠷᠭᠢᠰ|h}}» (''Киргиз''), Орост [[Буриад аялга|буриадаар]] «Киргиз», [[Халимаг хэл|халимагаар]] «буруд» (''бурууд'') гэж бичдэг боловч давтамж цөөн. Дээрх гурван нэр «[[Хяргас нуур|хяргас]]», «хягас», «хагас», «[[хакас]]» зэрэг үгстэй ижил гаралтай.<ref>[https://web.archive.org/web/20121031234541/http://kronk.narod.ru/library/butanaev-hudyakov-2000-1-2.htm В.Я. Бутанаев, Ю.С. Худяков. - ''История енисейских кыргызов''.] // Абакан: ХГУ им. Н.Ф. Катанова, 2000. 272 с. ISBN 5-7810-0119-0</ref> == Язгуур гарал == {{main|Киргизийн түүх|Енисейн киргиз}} [[Енисейн киргиз]]ээс гаралтай гэдэг ч Енисейн Киргизээс гаралтай гэдэг нь батлагдсан [[хакас ястан|хакасуудаас]] өөр буюу кипчак бүлгийн хэлээр ярьдаг учир Енисейн Киргизтэй холбоогүй байж болох юм гэсэн таамаг бий. Енисейн киргизүүд [[Төв Ази]], [[Өмнөд Сибирь]], [[Енисей мөрөн|Енисей мөрний]] дагуу нутгаар нутаглаж байв. Эрдэмтэд 2000-3000 жилийн өмнө Киргизүүд Енисей мөрний дагуу буюу [[Минусын хотгор]]т эсвэл Монголын баруун хойд хэсэг [[Хяргас нуур]] орчим мөн [[Зүүнгарын нутагт]] байсан гэсэн гурван хувилбар дэвшүүлдэг ч ихэнх эрдэмтэд Минусын хотгорт анхнаасаа байсан гэж үздэг байна. Мөн ихэнх киргизүүдэд ДНХ шинжилгээ өгхөд монгол цус их эзлэдэг нь Монголчуудтай холилдож байсны илрэл юм Николай Гусейнов киргизүүд [[нирун]]чуудад түрэгдэн V-VI зууны үед Минусын хотгорт нүүн очсон гэж үзжээ.<ref name="Гусейнов">[http://www.turkist.org/2011/03/nikolai-huseinov-kyrgyz-kaqanat.html Николай Гусейнов "Кыргызский каганат - тюркское государство на Енисее"]</ref> Гэвч ихэнх эрдэмтэд тэднийг Хүннү, Сяньбийн үед Минусын хотгорт төвлөрөн суурьшиж байсан гэж үздэг. Енисейн Киргизүүд [[Кидан улс]]ын захиргаанд Х зууны сүүлийн хагаст байсан байж болох юм.<ref name="Гусейнов"/> Энэ үед Киргизийн хаант улс дотоодын зөрчилдөөний улмаас хүч нь суларсан байв.<ref name="Гусейнов"/> XIV -XV зууны туршид зарим киргиз одоогийн [[Киргиз]] буюу Тэнгэр уулын баруун хэсэгт ирсэн боловч ихэнх нь хэсэг нь урьдын адил Минусын хотгорт үлджээ.<ref name="Гусейнов"/> Зарим эрдэмтдийн үзэж буйгаар тэднийг Енисей мөрнөөс нүүн ирэхэд Тэнгэр уулын баруун хэсэгт өөр нэгэн Киргиз хүмүүс байсан гэж үздэг ба XVIII зуунаас өмнө Киргиз оронд Киргизүүд хэзээ, хэрхэн очсон нь тодорхойгүй байдаг. Эдгээр Киргизүүд бие биенээ огт мэдэхгүй байсан бөгөөд Киргизийн хаант улс урд зүгт довтолгоон хийсний дараа зарим хэсэг нь үндсэн хэсгээсээ салж Тэнгэр ууланд очсон бололтой. 18-р зууны эх хүртэл Киргизүүд [[Тэнгэр уул]]ын Киргиз, Енисейн Киргиз гэсэн хоёр бүлэгт хуваагдаж байв. 15-18-р зуунд Минусын хотгорт Киргизийн Хонгорай гэдэн аймгийн холбоо оршин тогтнож байсан нь Зүүнгарын хаант улс, Хотгойдын ханлиг, Монгол улсаас гадна оросуудын Сибирийг эзлэх замд саад болох нэгэн цэргийн хүч болжээ.<ref name="Гусейнов"/> XVIII зууны эхэнд Зүүнгарын [[Цэвээнравдан]] хаан Енисейд байсан Киргизүүдийг Оросын захиргаанд орохоос болгоомжлон өмнө зүг одоогийн байгаа нутаг руу нь нүүлгэсэн байна.<ref name="Гусейнов"/> 1703 оны 7 сард 3000 хүнтэй зүүнгарын цэрэг Хонгорайн нутагт очин нутгийн Киргиз ноёдын тусламжтай 15-20,000 хүн буюу Хонгорайн хүн амын ихэнхийг цуглуулан 3 замаар зүүнгарын цэргийн хамгаалалтан дор [[Чүй гол]], (Иссык-Куль нуур орчмоос эх авдаг гол) [[Эмиль]] гол (Казах-Хятадын хил орчмын гол) [[Алакөл]] нуурын орчимд нүүлгэн шилжүүлжээ.<ref name="Гусейнов"/> Нүүн ирсэн Киргизүүд Зүүнгарын цэргийн болон хилийн албанд хүчин зүтгэж байв.<ref name="Гусейнов"/> Хонгорайчуудын ихэнхийг нүүснийг оросууд ашиглан 1704-1706 онд Минусын хотгорт үлдсэн Киргизүүд рүү хэд хэдэн довтолгоон хийж мөн Зүүнгараас буцан ирсэн цөөн тооны Киргизүүдыг довтолжээ.<ref name="Гусейнов"/> Хонгорайн нутгийг буюу одогийн [[Хакас]]ыг 1707 онд оросууд эзлээд [[Абакан]]ы цэргийн шивээг яаран байгуулж цаашдын довтолгоондоо ашиглах болжээ. А. Абдыкалыков 1703 онд ихэнх Киргизүүд зүүнгарчуудаас нуугдан үлдсэн байж болох юм гэж үзсэн байна.<ref>{{Cite web |url=http://www.eurasica.ru/articles/khakas/a_abdykalykov_pereselenie_eniseyskih_kyrgyzov_v_nachale_xviii_v_i_ih_istoricheskaya_sudba/ |title=А. Абдыкалыков ПЕРЕСЕЛЕНИЕ ЕНИСЕЙСКИХ КЫРГЫЗОВ В НАЧАЛЕ XVIII в. И ИХ ИСТОРИЧЕСКАЯ СУДЬБА |access-date=2014-10-11 |archive-date=2014-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141015155844/http://www.eurasica.ru/articles/khakas/a_abdykalykov_pereselenie_eniseyskih_kyrgyzov_v_nachale_xviii_v_i_ih_istoricheskaya_sudba/ |url-status=dead }}</ref> [[File:Peoples Siberia XVI.jpg|thumb|right|200px|16-р зууны Сибирь. Киргизүүдийг ягаан, моторчуудын байршлийг бор өнгөөр тэмдэглэсэн байна]] Мөн тэрээр 18-р зууны эхэн үед Киргизүүдийг олноор нь одоогийн Киргизстаны нутаг дэвсгэр нүүлгэн шилжүүлсэн гэх баримт олдохгүй байгаа тухай бичсэнээс үзэхэд Киргизүүдийг Киргизстаны нутгаас хойд зүгт Алаколь нуур орчим суулгасан бололтой. Цэвээнравдан үлдсэн Киргиз хүмүүсийг 1706 году онд Зүүнгар руу нүүлгэсэн бөгөөд энэ нүүдэл нь урьдынхтай харьцуулахад хэмжээгээр тийм их биш байв.<ref name="Гусейнов"/> Энэ үед зарим Киргизүүд Саяны нурууг даван [[хотгойд]]ын Бүүвэй гүн дээр очин түүнд дагаар оржээ. Мөн нилээдгүй тооны Киргизүүд [[алтай ястан|алтайчууд]], [[телеут]]ууд ба [[казахууд|казах]]уудын дунд суусан байна.<ref name="Гусейнов"/> Енисейд үлдсэн Киргизүүдийн газар нутгийг захирахын төлөө Зүүнгар, хотгойдын Алтан ханы угсааны Бүүвэй гүн, Орос өрсөлдөж байв.<ref name="hakasiya">[http://hakasiya19.ru/publ/11-1-0-74 Енисейские кыргызы. Историко-этнический очерк о Хакасии]</ref> Бүүвэй гүн миний өвөг эцэг Гэндэн дайчин Киргиз, тува, [[мотор]]уудыг (мотор буюу матор - Енисейн эх, Саяны нурууны хойд хэсгээр амьдарч байгаад 1840-өөд онд орос, түрэгүүдэд уусан мөхсөн цөөн хүнтэй [[самоедь]] үндэстэн) захирч байсан хэмээн мэдэгдэж байсан бол Орос түүний мэдэгдлийг эсэргүүцэн одоо Киргизүүд Оросын харъяат болсон тул хотгойдын харъяаны нутаг биш гэж үзэж байв. Мөн манж нар оросуудыг Абаканы шивээгээ устгахыг шаардаж байв. Оросууд XVIII зууны оросууд Киргизүүдийг эргэн ирэхээс болгоомжлон Минусын хотгорт сууурьшихаас болгоомжилж байв.<ref name="Гусейнов"/> В 1733-1736 онд Оросын зөвшөөрлөөр зарим Киргизүүд буцан иржээ.<ref name="Гусейнов"/> Энэ үед манжийн цэрэг Киргизүүдийн зарим хэсгийг [[Манжуур]] руу нүүлгэсэн нь одоо Хятадын [[Цицикар]], [[Харбин]] хотын орчимд байгаа фуюйгийн ба Харбины Киргизүүд болжээ.<ref name="Гусейнов"/> 1755-1757 онд Зүүнгар унах үе олон тооны Киргиз эрэгтэйчүүд манжийн цэрэгт алагдаж цөөн тооны зүүнгар, Киргизүүд [[Халимагийн хант улс]] руу дүрвэн очжээ.<ref name="Гусейнов"/> Тэнд очсон Киргизүүд халимагуудад ууссан бол Сибирьт үлдсэн хэсэг нь [[шор]], алтайчуудын бүрэлдэхүүнд оржээ. Зарим эрдэмтэд Енисейн буюу Сибирийн Киргизүүдээс үлдсэн хэсэг нь одоогийн [[хакас ястан|хакас]]чууд болсон гэж үздэг. Мөн цөөн тооны Киргизүүд Монголын нутагт ирж Сэлэнгэ, Идэр голд суурьшин халхчуудад ууссан бөгөөд Киргизүүд [[Эрхүү муж]]ийн буриадуудын бүрэлдэхүүнд ч орсон байж болох юм.<ref name="Гусейнов"/> Ийнхүү 18-р зуунд Киргизүүд Тэнгэр уулаас Манжуур хүртэлх нутагт хэсэг бүлгээрээ салан сарнисан ч хүн амын үндсэн хэсэг нь яваандаа Тэнгэр ууланд төвлөрч одоогийн Киргиз улсыг байгуулжээ. Енисейн Киргизийн хаант улсыг залгамжлагч нь Киргиз улс, ОХУ-ны бүрэлдэхүүн дэх [[Хакас]] улс хоёр гэж үздэг. Киргизүүд 13-р зуунаас Монголчуудын тэлэлтэнд автан Алтан орд ба Цагаадайн улсын бүрэлдэхүүнд, хожим Ойрадын мэдэлд байгаад 1510 онд биеэ даасан гэж үздэг. Киргиз аймгууд 17-р зуунаас Халимагуудын довтолгоонд өртөн, Зүүн гар хүчирхэгжин гарч ирснээр Ойрдын мэдэлд орж, 18-р зууны дунд үес Манжууд Зүүн гарыг эзэлснээр Манжийн захиргаанд оржээ. Манжуудын хүч, хяналт суларсан 19-р зууны эхээр Кокандын ханлигт (Таранч, Сартууд буюу Тажик ба Узбекүүдээс бүрдсэн, доголон Төмөрийн хойчисын байгуулсан улс бөгөөд1709-1876 онуудад оршин байжээ) автжээ. 1876 онд тус бүс нутгийг хаант Орос өөртөө нэгтгэсэнээс үүдэн олон бослого тэмцэл гарч, олон олон Киргизүүд Памир болон Афганд дүрвэн гарчээ. 1916 оны Төв Азийн бослого дарагдснаар мөн олон Киргизүүд Хятадад дүрвэн гарчээ. Одоо Хятадад 145 мянган Киргизүүд Кизил Киргиз Автоном Мужид голлон оршин сууж байна. Киргизийг 1919 онд Зөвлөлт засаг тогтсоноор Зөвлөлтүүд бүрэлдэхүүндээ оруулж, Кара-Киргиз Автономит Область гэх болж, 1925 онд Казах Киргиз хоёрыг салган, 1936 оны 12 сард Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Киргиз Улс болгосон байна. 1991 онд Киргизүүд тусгаар тогнолоо зарлан Бүгд Найрамдах Киргиз Улсыг тунхаглажээ. 2005 оны 3 сарын Парламентийн сонгуулийн дараагаар “Алтан зулын хувьсгал” гарч, 4 сард анхны ерөнхийлөгч Аскар Акаевыг огцруулжээ. Уг хувьсгалаар парламентийн 75 гишүүний 3 нь алагдсан бөгөөд үүний дараа нөхөн сонгуулиар ахынхаа оронд гарсан бас нэгэн гишүүн алагдсан байна. Алагдсан 4 гишүүн хууль бус бизнесийн байгууллагатай холбоотой байжээ. Өнгөт хувьсгалын үр дүнд байдал нэлээд өөрчлөгдсөн хэдий ч улс орны дотоод амьдралд авлига хээль хахуулийн төвшин өндөр, хүний эрхийн үзүүлэлт доогуур, хуулийн хэрэгжилт муу зэрэг сөрөг үзэгдэл их байна. Мөн 2009 онд Төв Ази дахь Америкийн цорын ганц цэргийн бааз болох Манасын цэргийн аэродромыг нутгаасаа гаргасан бөгөөд ингэснээрээ жилд орж ирэх арван хэдээс жаран хэдэн сая долларын орлогоос татгалзсан явдлыг Орос болоод Хятадын нөлөө байх хэмээн шинжээчид таамагладаг. 2007 оны байдлаар 5.2 сая хүн амтайгаас 69% нь Киргиз (9% орос, узбек 14.5%, татар 1.9%, уйгур 1.1%, тажик 1.1%, казах 0.7%, украин 0.5%) юм. Тэнгэр уулын бүс, өндөр уулсын ян сарьдагууд, Иссык-Куль нуур, Турфаны хөндий гээд энэ орны байгалийн сайхныг гайхан бишрэм бөгөөд Дунд Азийн Швейцар гэгддэг. Киргизүүдийн тухай өгүүлэхэд Манас хэмээх баатарлаг тууль, түүнийг уянгалуулан хайлах манасч (манайхны туульч, хуурч, хуурчинтай адил) буюу Манас хайлагчийн болон Киргизийн алдарт зохиолч Чингиз Айтматовыг тухай дурдахгүй өнгөрч болохгүй юм. Манас тууль нь нэн эртний амаар дамжуулан ирсэн Киргиз түмний түүх соёлын их өв билээ. 15 зуунаас эхтэй гэгдэх энэхүү туулийг зарим нь 7-р зуунаас ч эхтэй хэмээдэг ба 1885 онд анх бичгийн хэлнээ буулгажээ. == Тархалт== ===Киргиз=== [[Киргиз]] улсад 2012 оны эхний байдлаар 4 сая 6 мянган Киргиз хүн байгаа нь улсын бүх хүн амын 72.2% гэсэн үг.<ref>{{Cite web |url=http://www.stat.kg/stat.files/din.files/census/5010003.pdf |title=Национальный состав населения Киргизии 2012 |access-date=2012-09-07 |archive-date=2009-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090206105009/http://www.stat.kg/stat.files/din.files/census/5010003.pdf |url-status=dead }}</ref> Улс даяар Киргизүүд тархан суурьшдаг. Хамгийн олондоо [[Нарын муж]]ид 99.2%, багадаа [[Чүй муж]]ид 59.1% буюу улсынхаа [[Киргиз#Засаг захиргааны хуваарь|9 том нэгжид]] бүгдэнд нь олонх байж чадаж байгаа. Зөвлөлт Киргизийн үед буюу 1959 онд Киргизүүдийн эзлэх хувь түүхэнд хамгийн бага (40.5%, энэ үед Оросууд 30.2% ) болж багасч байсан.<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/2005/0197/analit04.php Демографические тенденции, формирование наций и межэтнические отношения в Киргизии]</ref> Түүнээс хойш Киргизүүдийн эзлэх хувь нэмэгдсээр байгаа. ===Хятад=== [[Хятад|БНХАУ]]-ын [[Шинжаан]]ы доторх [[Уйгур үндэстэн|уйгур]] (64%) олонхтой [[Кызылсу тойрог|Кызылсугийн Киргиз өөртөө засах тойрог]]т Хятад улс дахь Киргизүүдийн 78% буюу 125 мянган (тойрогтоо 28%) хүн амьдарч байна. Энэ тойрог Киргиз улсынхаас [[Нарын муж]]тай хаяа залгадаг. Хятад улсын 2000 оны тооллогоор 160 мянган хүн яс үндсээрээ ''Киргиз'' ([[хятад хэл|хятадаар]] 柯尔克孜族 ''Kēěrkèzī zú'') болж таарсан. ==Урлаг== [[Файл:Kyrgyz Manaschi, Karakol.jpg|thumb|right|Манас туулийг хайлагч (''[[манас]]ч'')]] Киргиз ардын урлагийн ноён оргил нь «[[Манас]]» тууль. Энэ тууль нь хамгийн урт буюу 1 сая давсан мөрийн тоогоор [[Гиннесийн ном]]д тэмдэглэгдсэн бөгөөд [[ЮНЕСКО]]-гийн [[дэлхийн өв|дэлхийн биет бус өвийн]] жагсаалтанд бас бүртгэгджээ. Манас тууль нь Киргиз хүмүүсийн итгэл үнэмшил, аж ахуй, түүх, газар орны нэрс г.м маш олон талын ач холбогдолтой. Түүнээс гадна Киргизээр ''акын'' гэж хэлдэг [[үлгэр]]ч (туужч, түүх өгүүлэгч) хүн хүндлэгдэнэ. [[Домбра]] (товшуур)-аар хөгжимдөн дуулдгаас үзвэл "Домборын үлгэр" гэлтэй. Акынуудын дунд «Айтыш» гэж тэмцээн болдог. == Зургийн цомог == <gallery> File:Kyrgyzstan rus.png|Киргиз улс Файл:Киргизстан 12.jpg|Киргиз улс </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Kyrgyz people}} *[https://web.archive.org/web/20131213014239/http://ebugen.blog.gogo.mn/read/entry45279 Киргизийн тухай] *[https://web.archive.org/web/20160311231657/http://ochirhistory.sur.mn/lesson.aspx?read=4efbdc2c-5c28-4a9e-9f0f-d13521f59e7f ochirhistory.sur.mn/ Киргиз] == Зүүлт, тайлбар == {{reflist}} {{Түрэг угсаатан}} [[Ангилал:Шинжаан дахь угсаатан]] [[Ангилал:Хармөрөн дахь угсаатан]] [[Ангилал:Түрэг хэлт угсаатан]] [[Ангилал:Ази дахь угсаатан]] [[Ангилал:Киргиз дэх угсаатан]] [[Ангилал:Пакистан дахь угсаатан]] [[Ангилал:Афганистан дахь угсаатан]] [[Ангилал:Узбекистан дахь угсаатан]] [[Ангилал:Хятад дахь угсаатан]] [[Ангилал:Евразийн нүүдэлчид]] rwbyeorexbk1jy0yg8pynwk2141nz43 0 24136 859284 848836 2026-06-19T02:47:30Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859284 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Урлагийнхан | name = Илья Репин | Img = REPIN portret REPIN.jpg | imagesize = 150px | caption = Өөрийн зурсан хөрөг, 1878 он ([[Санкт-Петербург]] дахь [[Оросын Үндэсний музей]]н сангаас). | Birth_name = Илья Ефимович Репин | Born = [[1844]] оны [[8 сарын 5]] (хуучин тооллоор [[7 сарын 24]] | birth_place = [[Оросын Хаант Улс]], [[Чугуев]]<br>(одоогийн [[Украйн]]) | Died = {{death date and age|1930|9|29|1844|8|5}} | death_place = [[Финланд]], [[Куоккала]]<br>(одоогийн [[Орос]]) | nationality = [[Оросын Хаант Улс]] | Occupation = [[Уран зураг|уран зураач]], [[Уран баримал|барималч]] | training = | movement = [[Реализм (урлаг)|Реализм]] | works = | patrons = | awards = }} '''Илья Ефимович Репин''' ({{lang-uk|Ілля Юхимович Рєпін}}, ''[[1844]] оны [[8 сарын 5|наймдугаар сарын 5]] (<small>хуучин тооллоор</small> [[7 сарын 24|долоодугаар сарын 24]] – [[1930]] оны [[9 сарын 29|есдүгээр сарын 29]]'') нь [[Орос]]ын<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-9063225/Ilya-Yefimovich-Repin Ilya Yefimovich Repin – Britannica Online Encyclopedia]</ref> нэрт [[Уран зураг|уран зураач]], цээж зурагчин бөгөөд [[Передвижники]] буюу [[Реализм|реалист]] зураачдын бүлгэмийн гишүүн байв. == Намтар == И.Репин Украины [[Харьков муж|Харьков мужийн]] Чугуев хотод төржээ. Эцэг Ефим Васильевич (1804—1894) цэргийн албан хаагч байсан. Эх Татьяна Степановна бичиг үсэг тайлагдсан, идэвхтэй эмэгтэй байсан тул хүүхдүүдийнхээ боловсролд анхаарал тавьж, сурган хүмүүжүүлж, А.Пушкин, Ю.Лермонтов, Жуковский нарын бүтээлүүдийг уншиж өгөөд зогсохгүй тариачдын хүүхдүүд, насанд хүрэгчдийн сурдаг жижиг сургууль зохион байгуулж байжээ. Илья хүү эртнээс зураг зурах дур сонирхолтой болсон, 1855 онд түүнийг газарзүйн хэвлэлийн сургуульд явуулсан боловч 1857 онд сургууль нь хаагдаж Илья Репин бурхан зурдаг И.М.Бунаковын урланд оржээ. Репин тэндээ хурдан шилдэг нь болж, 16 настайдаа сүм хийд барих, сэргээн засварлах чиглэлээр ажилладаг артельд уригдан орж сүүлдээ бие даан ажиллаж эхэлсэн байна. 1863 онд И.Репин Санкт -Петербург хотод очиж Урлагийн академид элсэхээр шийджээ. "Би шууд ороогүй, харин оройн урлагийн сургуульд сурсны дараа шийдсэн" гэж дурсаж байжээ. Гэхдээ 1863 оноос тэрээр Академийн оюутан болсон (1871 он хүртэл). И.Крамской, В.Поленов нар түүнтэй ойртон нөхөрлөсөн байна. 8 жилийн турш тэрээр Академийн том алтан медаль зэрэг хэд хэдэн шагнал хүртэсэн ажээ. 1873-1876 онуудад Илья Репин гадаадад амьдарч [[Испани]], [[Итали]] орноор аялж, Францын [[Парис]]<nowiki/>т суурьшиж, нутгийн импрессионистуудтай уулзаж, ялангуяа [[Клод Моне]]-д дурлажээ. Чухамдаа Парис хотод тэрээр академич цол хүртсэн, мөн шүүмжлэлд өртөж байсан "Садко" зургаа зуржээ. 1877-1882 онуудад зураач Москвад амьдарч, аялагчдын холбооны идэвхтэй гишүүн байжээ. Яг энэ үед тэрээр "Царевна София" зургийг зурж, хамгийн сайн сурагч [[Валентин Серов]]<nowiki/>той хамтран ажиллаж эхэлсэн юм. Үүний зэрэгцээ зураач хэдхэн хоногийн дараа нас барсан хөгжмийн зохиолч [[Модест Мусоргский|М.Мусоргский]]<nowiki/>н хөргийг зуржээ. Энэхүү бүтээл нь шүүмжлэгчдийг гайхшруулсан байдаг. 1883-1900 онуудад зураач [[Санкт-Петербург]] хотод амьдарсан. Энэ үеэр тэрээр хамгийн гайхалтай бүтээлүүдээ бичжээ: "Аймшигтай Иван ба түүний хүү Иван", "Тэд хүлээж байсангүй", "Казакууд ...", "Төрийн зөвлөлийн ойн уулзалт" ([[III Александр]] хааны захиалгаар). Хэсэг хугацаанд [[Александр Бенуа|А.Бенуа]], [[Сергей Дягилев|С.Дягилев]] нарын нөлөөнд автсан И.Репин "Урлагийн ертөнц" -ийн гишүүн болжээ. 1894 оноос хойш тэрээр Урлагийн академид багшилж байв. Зураачийн анхны эхнэр нь түүний найзын дүү Вера Шевцова байв. Гэрлэлт амжилтгүй болж 15 жилийн дараа хосууд салж, хүүхдүүдийг "хувааж": томчуудыг аав нь авч, бага нь ээжтэйгээ үлджээ. И.Репин хүүхдүүдэд маш их хайртай байсан бөгөөд ихэвчлэн гэр бүлийн хөрөг зурдаг байв. Зураачийн хоёр дахь эхнэр нь Финляндын Пената (Куоккала) өнөөгийн оросын "Репино" тосгонд амьдарч байсан зохиолч Наталья Борисовна Нордман байв. Нордманыг "сонин ааштай" гэдгээрээ алдартай байсан ч гэрлэлт их сайхан байсан. Зохиолч К.Чуковский түүний талаар тийм ч таатай ханддаггүй байв (зохиолч нь зураачийн сайн найз байсан бөгөөд 1925 онд ЗХУ руу нүүхийг зөвлөсөн байв). 1914 онд Илья Репин ганцаараа үлдэж дахиж хэзээ ч гэрлээгүй ажээ. 1918 онд [[Финланд]] тусгаар тогтнож [[Куоккала]] оросын нутаг биш болж Репин Орос нутгаас тусгаарлагдсан байна. Орос руу буцаах гэж найз нөхөд хүүхдүүд нь оролдсон боловч тэрээр өөрөө нас өндөр болсон гээд буцах сонирхолгүй байжээ. Зураач 1930 оны 9-р сарын 29-нд Пенаты (Куоккала буюу 1948 оноос хойш оросын "Репино" ) тосгонд нас баржээ. Тэнд нь оршуулсан байна. Тэрээр амьдралынхаа эцэс хүртэл оюун санаагаа цэвэр байлгаж, ажиллахыг хичээж ирсэн гэдэг. ==Амьдрал ба уран бүтээл== [[File:Kurskaya korennaya.jpg|thumb|right|300px|''Курскт Гэлэн айчилж буй нь'', 1880–83 ([[Москва]], [[Третьяковын уран зургийн галерей]]).]] [[File:Repin Cossacks.jpg|thumb|left|300px|''[[Туркийн Султан хаанд илгээх захидал]]'', 1880–91 (Оросын Үндэсний музей).]] {{clear}} ==Зургийн цомог== <gallery perrow="4" widths="160" heights="190"> Файл:REPIN Ivan Terrible&Ivan.jpg|''[[IV Иван|Догшин Иван]] хүү Ивантайгаа [[1581]] оны [[11 сарын 16|арваннэгдүгээр сарын 16-ны]] Баасан гаригт'', 1870–1873 ([[Москва]], [[Третьяковын уран зургийн галерей]]) Файл:Ilia Efimovich Repin (1844-1930) - Volga Boatmen (1870-1873).jpg|''[[Ижил мөрний барлагууд]]'', 1870–73 ([[Санкт-Петербург]], [[Оросын Үндэсний музей]]) Файл:Sadko.jpg|''[[Садко]] усан доорхи хаант улсад зочилсон нь'', 1876 (Оросын Үндэсний музей) Файл:Ilja Jefimowitsch Repin 002.jpg|''Алим ба навчис'', 1879 (Оросын Үндэсний музей) Файл:Ilja Jefimowitsch Repin 001.jpg|Үдэшлэг, 1883 Файл:Grand Duke's bride by Repin.jpg|Гүнгийн сүйт бүсгүй, 1885 Файл:Ilya Efimovich Repin (1844-1930) - Portrait of Leo Tolstoy (1887).jpg|[[Лев Толстой]]н хөрөг, 1887 Файл:Ilja Jefimowitsch Repin - Saint Nicholas of Myra saves three innocents from death.jpg|[[Мира]]гийн [[Гэгээн Николай]] [[Ликия]]д 1889 Файл:Medeleeff by repin.jpg|[[Дмитрий Менделеев]]ийн хөрөг Файл:Ilja Jefimowitsch Repin 004.jpg|[[Лев Толстой]]н хөрөг, 1893 Файл:Zhirkiewicz1894.jpg|Зохиолч [[Александр Жиркевич]]ийн хөрөг, 1894 Файл:Wedding of Nicholas II and Alexandra Feodorovna by Ilja Repin (1894, Russian museum).jpg|[[Николай II|Николай]] болон [[Александра Фёдоровна]] нарын хурим, 1894 Файл:Repin state council2.jpg|1900 оны Төрийн зөвлөлийн ёслол хүндэтгэлийн хурал Файл:Modest Músorgski, por Iliá Repin.jpg|Хөгжимийн зохиолч [[Модест Мусоргский]] Файл:Rubinstein repin.jpg|[[Антон Рубинштейн]] Файл:RepinPaintersDaughter.jpg|Зураачийн охин Файл:Pobedonostsev by repin.jpg|[[Константин Победоносцев]] (эскиз) Файл:Sophia Alekseyevna, by Ilya Repin.jpg|[[Софья Алексеевна]] Файл:Fet by Repin.jpg|[[Афанасий Фет]] Файл:Ilja Jefimowitsch Repin - Portrait of Vladimir Stasov.jpg|[[Владимир Стасов]] Файл:Ilja Jefimowitsch Repin - Portrait of Pavel Mikhaïlovitch Trétiakov.jpg|[[Павел Михайлович Третьяков]] Файл:Pisemsky by Repin.jpg|[[Алексей Писемский]] Файл:Pushkin derzhavin.jpg|[[Александр Сергеевич Пушкин|Пушкин]] [[Гавриил Державин|Державины]] өмнө шүлгээ уншиж буй нь (1911) Файл:Repin 17October.jpg|''[[Аравдугаар сарын тунхаг бичиг|1905 оны 10 сарын 17]]'', 1906–1911 Файл:Nicolas II of Russia by Iliya Repin.jpg|alt=II Николай|Эзэн хаан [[II Николай]] (эскиз) Файл:Archdeacon by Repin.jpg|''[[Протодиакон]]'', 1877 (Третьяковын уран зургийн галерей) Файл:Ilya Repin - Portrait of Mykola Murashko.jpg|Профессор Ивановын хөрөг, 1882 Файл:Tolstoy by Repin 1901.jpg|[[Лев Толстой|Толстойн]] тариачин хувцастай хөрөг, 1901 Файл:Radov by Repin.jpg|"[[Мужик]]ийн харц" (1877), И.Ф. Радовын хөрөг — уран бүтээлчийн өвөг эцэг. </gallery> ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Нэмэлтээр уншиж болох== *[http://smallbay.ru/repin.html Илья Репин. Уран зураг болон намтар] *[https://web.archive.org/web/20120102023302/http://www.ilyarepin.org.ru/ Репин Илья Ефимович] *[https://web.archive.org/web/20080929081748/http://repin.chuguev.net/ Репиний ажил амьдралын талаар В.А. К. Шишановын туурвиснаар] *[https://web.archive.org/web/20080929081748/http://repin.chuguev.net/ В.А. К. Шишанов: РЕПИН ба БЕЛАРУСЬ] *[https://web.archive.org/web/20080929081748/http://repin.chuguev.net/ И.Е. Репиний нэрэмжит уран зургийн музей (Чугуев хотын)] *[https://web.archive.org/web/20090111181252/http://oiru.archeologia.ru/phorum/read.php?15,5626,5626 Валерий Шишанов ЗДРАВНЁВО: 1917 оны аравдугаар сарын дараа] *[http://sttp.ru/master33.html Волга мөрний онгоц чирэгчид (1870–1873)] *[http://the100.ru/en/painter/page1196.html Агуу уран зураач – Илья Репин] ==Намтар== *{{cite book|title=Russia on Canvas: Ilya Repin|last=Parker|first=Fan|coauthors=Stephen Jan Parker|year=1980|publisher=Pennsylvania State University Press|location=|isbn=0271002522}} Repeats the standard Soviet interpretation of Repin's life and work. *{{cite book|title=Ilya Repin: Painting Graphic Arts|last=Sternin|first=Grigory|year=1985|publisher=[[Auroras]]|location=[[Saint Petersburg|Leningrad]]}} Standard Soviet treatment, but well illustrated. *{{cite book|title=Ilya Repin and the World of Russian Art|last=Valkenier|first=Elizabeth Kridl|year=1990|publisher=[[Columbia University Press]]|location=[[New York City|New York]]|isbn=0231069642}} Critical non-Soviet treatment with much fresh information, but geared primarily toward academics. *{{cite book|title=Art d'Ukraine|last=Marcadé|first=Valentine|year=1990|publisher=L'Age d'Homme|location=[[Lausanne]]|isbn=978-2825100318}} *Jackson, David, ''The Russian Vision: The Art of Ilya Repin'' (Schoten, Belgium, 2006?). *Karageorgevich, Prince Bojidar, "Professor Repin," in the Magazine of Art, xxiii. p.&nbsp;783 (1899) ==Холбоос== {{Commonscat|Ilya Yefimovich Repin|Илья Ефимович Репин}} {{Commonscat|Paintings by Ilya Yefimovich Repin|Илья Ефимович Репиний зурсан уран зургууд}} *[https://web.archive.org/web/20200218185529/http://www.ilyarepin.org/ IlyaRepin.org] Илья Репин 102 уран бүтээл *[https://web.archive.org/web/20150502142446/http://www.abcgallery.com/R/repin/repin.html Ольгагийн уран зургийн галерейд Илья Репин] *[http://www.russianartgallery.org/famous/repin.htm Оросын уран зургийн галерей дахь Репиний бүтээлүүд] *[[:ru:Музей-усадьба И. Е. Репина "Здравнево"|Repin "Zdrawneva" Manor House-Museum in Ruba, Bielarus.]] *[https://web.archive.org/web/20070927014550/http://www.russianmuseums.info/M267 Repin "Penaty" Estate in Repino/Kuokkala, Russia, currently a museum] *[https://web.archive.org/web/20080929081748/http://repin.chuguev.net/ Украйны Чугуев хот дахь Репиний гэр музей] *[https://web.archive.org/web/20060826174727/http://arthistory.heindorffhus.dk/frame-Repin.htm Илья Ефимович Репиний зурагтай шуудангийн марк] *{{Find a Grave|2989}} {{DEFAULTSORT:Репин, Илья Ефимович}} [[Ангилал:Оросын уран зураач]] [[Ангилал:Украины уран зураач]] [[Ангилал:Санкт-Петербургийн уран бүтээлч]] [[Ангилал:Реализмын уран зураач]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн]] [[Ангилал:Оросууд]] [[Ангилал:1844 онд төрсөн]] [[Ангилал:1930 онд өнгөрсөн]] ejx3e8we2m7i9w6p7f55p632pk8g6d7 0 24173 859248 859006 2026-06-19T00:37:03Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859248 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ephesians 2,12 - Greek atheos.jpg|thumb|right|250px| ''atheoi'' буюу αθεοι гэсэн "бурхангүй хүмүүс" хэмээх Грек үг]] '''Атеизм''' буюу '''Шашингүйн үзэл''' гэж бурхан орших явдалд итгэхгүй байх үзэл.<ref name=Nielsen-EB/> Илүү давчуу байдлаар тайлбарлавал атеизм гэдэг нь [[бурхан]] тэнгэр байхгүй хэмээх үзэл юм.<ref name=RoweRoutledge/><ref name=oxdicphil/> Өргөнөөр тайлбарлавал атеизм бол ямар нэгэн бурхан тэнгэр байдаг эсэхэд үл итгэх явдал билээ.<ref name=oxdicphil/><ref name=religioustolerance/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |encyclopedia=Oxford Dictionaries |title=atheism |publisher=Oxford University Press |accessdate=2012-04-09 }}</ref> Атеизмийн эсрэг<ref name=reldef/><ref name=OED-theism /> болох [[Тейзм]] гэдэг нь ядаж нэг бурхан оршдогт итгэх явдал.<ref name=OED-theism>{{cite book |title=Oxford English Dictionary |edition=2nd |year=1989 |quote=Belief in a deity, or deities, as opposed to atheism}} </ref><ref> {{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/theism |title=Merriam-Webster Online Dictionary |quote=belief in the existence of a god or gods | accessdate=2011-04-09}}</ref> Атеизмийн үзэлтэй хүнийг Атеист гэнэ. Атеизм хэмээх үг нь Грек хэлний ἄθεος (''atheos'') буюу "бурхангүй" хэмээх үгнээс гаралтай бөгөөд үүнийг бүхэл нийгмээрээ бурхан тэнгэрт тахин шүтэх үзлийг эсэргүүцдэг хүмүүсийг тодорхойлдог, доош нь хийсэн утгатай үг байжээ. Чөлөөт үзэл баримтлал, эргэлзээт лавлагаа дэлгэрч, шашны шүүмжлэл ихэссэнээр тус үгийг хэрэглэх тохиолдол багасаж эхэлжээ. <ref name=KArmstrong>{{cite book |last=Armstrong |first=Karen |authorlink=Karen Armstrong |title=A History of God |year=1999 |publisher=London: Vintage |isbn=0-09-927367-5}} </ref> Атеистууд нь ер бусын зүйлтэй холбоотойгоор тайлбарладаг зүйлд эргэлзээтэй ханддаг бөгөөд баттай бодит үзэл баримтлалыг энэ тэргүүнд тавьдаг хүмүүс байдаг. Атеизм нь олонход ямар нэгэн бурхан тэнгэрт итгэхгүй байхыг зөвлөдөг. Атеизмийг дэмжигч маргаанууд нь гүн ухаан, нийгэм, түүх зэрэг олон олон шинжлэх ухаанаас гаралтай. Зарим атеистууд нь төрийг шашнаас тусгаарлах үзэлтэй<ref name=honderich/><ref> Fales, Evan. "Naturalism and Physicalism", in {{harvnb|Martin|2007|pp=122–131}}. </ref> байдаг ч хүмүүсийн дунд баримталдаг үзэл, философиуд нь ялгарах жишээтэй. Атеизм нь шашинг бодвол дэлхий ертөнцийг илүү хялбараар тайлбарладаг хэмээн олонх атеистууд хэлдэг бөгөөд ийм учраас атеизм нь бурхан байхгүйг батлах бус, эсрэгээр нь шашин нь бурхан байгаа гэдгийг тайлбарлах үүрэгтэй хэмээн үздэг.<ref>{{harvnb|Stenger|2007|pp=17–18}}, citing {{cite book|last=Parsons|first=Keith M.|title=God and the Burden of Proof: Plantinga, Swinburne, and the Analytical Defense of Theism|year=1989|location=Amherst, New York|publisher=Prometheus Books|isbn=978-0879755515}}</ref> Зарим шашин шүтлэгт атеизмийн дүр төрхүүд илэрдэг. Үүнд, [[Жайнизм]], [[Буддизм]], [[Хиндүизм]], [[Паган]] хөдөлгөөнүүд<ref name="Neopaganism">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=RfGhUW8RdUIC&pg=PA194&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=A New Vision A New Heart A Renewed Call - Volume Two|publisher=William Carey Library|quote=Although Neo-Pagans share common commitments to nature and spirit there is a diversity of beliefs and practices. Some are atheists, others are polytheists (several gods exists), some are pantheists (all is God) and others are panentheists (all is in God).|date=19 October 2009|isbn=9780878083640}} </ref> (Викка гэх мэт<ref name="Wicca">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=stQQJlV9FT8C&pg=PA115&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=New Religions|publisher=Chelsea House Publishers|quote=There is no universal worldview that all Neo-Pagans/Wiccans hold. One online information source indicates that depending on how the term ''God'' is defined, Neo-Pagans might be classified as monotheists, duotheists (two gods), polytheists, pantheists, or atheists.|date=19 October 2009|isbn=9780791080962}} </ref>), бурхангүй шашнууд хамаарагдана. Жайнизм болоод Буддизмийн зарим хэлбэрүүд нь бурханд итгэхийг санал болгодоггүй<ref>{{cite book |url=http://books.google.com.vc/books?id=Jb0rCQD9NcoC&printsec=frontcover#v=onepage&q=atheism&f=false |last=Kedar |first=Nath Tiwari |year=1997 |title=Comparative Religion |publisher=[[Motilal Banarsidass]] |isbn=81-208-0293-4 |page=50}} </ref> байхад Хиндүизм нь атеизмийг хүчинтэйд тооцдог ч дагаж мөрдөхөд хэцүү гэдэг.<ref>{{Cite book | last = Chakravarti| first = Sitansu| title = Hinduism, a way of life| publisher = Motilal Banarsidass Publ.| year = 1991| page = 71| url = http://books.google.com/?id=J_-rASTgw8wC&pg=PA71| isbn = 978-81-208-0899-7|quote = According to Hinduism, the path of the atheist is very difficult to follow in matters of spirituality, though it is a valid one. |accessdate=2011-04-09}} </ref> Атейзмийг тодорхойлогч шалгуурууд нь хоорондоо зөрчилддөг тул өнөө үед дэлхий дээрх Атейстуудын тоог тогтоох нь тийм ч амар биш юм.<ref name="Martin2007">{{cite book|last=Zuckerman|first=Phil|editor=Martin, Michael T|title=The Cambridge companion to atheism|year=2007|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England|isbn=0-521-84270-0|page=56|url=http://books.google.com/books?id=tAeFipOVx4MC&pg=PA56|accessdate=2011-04-09}} </ref> Нэгэн тооцоогоор дэлхийн хүн амын 2.3% нь атеистууд, 11.9% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref name="Britannica demographics">{{cite web |url=http://search.eb.com/eb/article-9432620 |title=Worldwide Adherents of All Religions by Six Continental Areas, Mid-2005 |publisher=Encyclopædia Britannica |year=2005 |accessdate=2007-04-15}} * 2.3% Atheists: Persons professing atheism, skepticism, disbelief, or irreligion, including the militantly antireligious (opposed to all religion). * 11.9% Nonreligious: Persons professing no religion, nonbelievers, agnostics, freethinkers, uninterested, or dereligionized secularists indifferent to all religion but not militantly so. </ref> Өөр нэг судалгаанаас харахад өөрсдийгөө атейст хэмээн тодорхойлсон хүмүүс нь барууныхны дунд хамгийн өндөр хувийг эзэлдэг, тухайлбал: [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-4 %, [[Итали]]-7%, [[Испани]]-11%, [[Их Британи]]-17%, [[Герман]]-20%, [[Франц]]-32% байдаг байна.<ref name="Harris">{{cite web |url=http://www.harrisinteractive.com/news/allnewsbydate.asp?NewsID=1131 |title=Religious Views and Beliefs Vary Greatly by Country, According to the Latest Financial Times/Harris Poll |publisher=Financial Times/Harris Interactive |date=2006-12-20 | accessdate=2011-04-09}} </ref> Харин [[Монгол улс]]ад 2010 онд хийсэн хүн амын тооллогоор нийт хүн амын 38.6% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref>[http://toollogo2010.mn/doc/Statistic_undsen_ur_dun.pdf 2010 оны Хүн амын тооллого, Үндсэн дүн]</ref> == Үгний гарал болоод хэрэглээ == Эртний Грек хэлэнд ''atheos'' (ἄθεος) нь "бурхангүй" хэмээх утгатай тэмдэг нэр байв. Энэ үгийг анх бурханы эсрэг, сүсэггүй хэмээх шүүмжлэлийн байдлаар хэрэглэж байжээ. МЭӨ 5-р зуунд энэ үг нь илүү утга төгөлдөршиж бурхантай харилцаа холбоог тасалсан, бурхныг үгүйсгэсэн хэмээх утгатай болов. ἀσεβής (''asebēs'') хэмээх үгийг өөрийн бурхныг үл шүтэж эсэргүүцдэг ч бусад бурхныг шүтдэг хүмүүст оноох болов. Сонгодог бичвэрүүдийн орчин үеийн хөрвүүлгээр ''atheos''-ийг "atheistic" буюу "атеист тал руугаа" гэж орчуулах нь бий. [[Цицеро]] нь тус үгийг латин хэлнээ ''atheos'' гэж хөрвүүлжээ. Анхны [[Христийн шашин]]тнууд, [[Эртний Грекийн шашин]]д итгэгчид нар тус үгийг нөгөөдөө оноож доромжилдог байжээ. Атеист (atheist) хэмээх үг нь англи хэлнээ Атеизм хэмээх үгнээс өмнө гарч ирсэн бөгөөд анх 1566, 1571 онд хэрэглэгдэж байв. Бурхан шашин үл шүтэх хэмээх утгаар Атеист хэмээх нэршлийг хамгийн эртний үедээ 1577 оны үед хэрэглэж байжээ. Түүнтэй холбоотой үгс, нэршлүүд нь хожим бий болжээ: деист - 1621 онд, теист - 1662 онд, [[деизм]] - 1675 онд, [[теизм]] - 1678 онд. Тухайн үедээ деизм, деист хэмээх үгс нь одоогийнхоо тодорхойлолтоор явж байсан бол теизм хэмээх үг нь сүүлдээ деизмээс ялгарах болжээ. Карен Армстронг бичихдээ 16 болон 17-р зууны үед атеист хэмээх үг нь зөвхөн доромжлол байдлаар хэрэглэгддэг байсан - хэн ч өөрийгөө атеист хэмээхгүй байх байсан гэжээ. 17-р зууны дунд үед бурханд итгэхгүй байх нь боломжгүй зүйл хэмээн үздэг байв. 18-р зууны сүүл үед Европт ''Атеизм''-г анх өөртөө олгогч үзэл хэмээн үзэх болов - үүнд, монотеист Авраамийн бурханд (Христ, Лал, Жүдизмийн бурхан) итгэхгүй байх явдлыг. 20-р зуунд даяаршил бий болсноор тус үгийг бүхий л бурханд итгэхгүй байх явдалд хэрэглэх болсон. Зарим Атеистууд "Атеизм" хэмээх үг нь хэрэгцээгүй хэмээн тайлбарладаг. Сэм Харис ''Letter to a Christian Nation'' номондоо: <blockquote>''Атеизм'' хэмээх үг нь угтаа оршин тогтнох ёсгүй. Атеизм нь ердөө л ямар нэг учир шалтгаангүй шашны үзлийн эсрэг гаргадаг ухаалаг хүмүүсийн дуу авиа юм.</blockquote> === Эерэг, сөрөг гэх === Философчид тухайлахад Антони Флю болон Майкл Мартин нар эерэг Атеизм-ийг сөрөг Атеизм-тай (сул дорой зөөлөн) анх эерэгцүүлэн гаргаж иржээ. Эерэг Атеизм гэдэг бол бурхан гэж байдаггүй гэх үзлийг хүлээн зөвшөөрсөн үзэл баримтлал юм. Сөрөг Атеизм нь non-theism-ийн бүхий л хэлбэрүүдийг өөртөө багтаадаг. Энэ ангиллийн дагуу хэн ч эерэг ба сөрөг Атеист биш юм. Сул дорой ба хүчтэй Атеизм нь харьцангуй сүүлийн үеийнх ба эерэг ба сөрөг Атеизм нь өмнө нь үүссэн ба тэдгээрийг философи, уран зохиол болон католик өршөөлд хэрэглэгдэж байв. Энэхүү нэршлийн доор ихэнх үл мэдэгчдийг сөрөг Атейзмууд хэмээн нэрлэж байлаа. Мартины үед тухайлахад үл мэдэгчид нь сөрөг Атеизмыг баталдаг ихэнх үл мэдэгчид нь Атеизмын талаас үзэл бодлоо илэрхийлдэг ба энэ нь theism(физм)-ээс илүү харьцуулж үздэг байна. Бурхан байхгүй хэмээх үзэл нь заримдаа итгэл үнэмшилээ хаяхад хүргэдэг. === Практик атейзм === Практик буюу прагматик атеизмд бас анатизм ч гэж нэрлэгддэг хувь үзэл санаатнууд /хүмүүс/ нь хэрвээ бурхан гэж байгаагүй бол мөн байгалийн хуулийг ангилахгүйгээр тайлбарлах байсан гэдэг. Бурхан байгаа эсэх нь тодорхойгүй гэвч шаардлаггүй болон огт хэрэгцээгүй мэтээр төсөөлөгддөг гэвч бурхад хүний амьдралын зорилгыг тодорхойлохгүй бидэнд өдөр тутмын амьдралд нөлөөлөхгүй юм. Практик атеизмын хэлбэр нь шинжлэх ухааны харилцаа хамааралтай далд хамааралтай, энэхүү шинжлэх ухааны утга хамаарал нь байгалын ухаан юм. Натурал философийн шинжлэх ухааны аргад үндэслэн батлах /нотлох/ эсвэл шууд хүлээн зөвшөөрч түүнд бүрэн итгэж үнэмших явдал байлаа. Практик атеизм нь дараах хэлбэртэй байна. *Шашны оновчгүй байдал – бурханд итгэх нь хүний зан, ёс суртахуун, шашны зан үйл болон бусад ямар нэгэн үйл явдалд нөлөөлөхгүй. *Бурхан шашны аливаа зан үйлүүд нь оюун ухааны бөгөөд практик үйл хэргүүдээс ангид байх. *Ялгаагүй байх- бурхан шашны асуудлуудын сонирхолд нөлөөлөхгүй байх. *Бурхан шашин үл шүтэх үзэл санаанаас ангид байх. === Онолын атеизм === Онолын атейзм нь бурхан байдаг гэх үзэлтэй зарчмын хувьд гарч ирсэн Үүнд:Паскалийн Вагерийн маргааны хариулт нь байдаг. Үнэндээ Онолын атеизм бол үндсэндээ онтологик болон физик онотологик юм. == Ишлэл == {{Reflist|3 |refs= <ref name=Nielsen-EB> *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=Instead of saying that an atheist is someone who believes that it is false or probably false that there is a God, a more adequate characterization of atheism consists in the more complex claim that to be an atheist is to be someone who rejects belief in God for the following reasons...: for an anthropomorphic God, the atheist rejects belief in God because it is false or probably false that there is a God; for a nonanthropomorphic God... because the concept of such a God is either meaningless, unintelligible, contradictory, incomprehensible, or incoherent; for the God portrayed by some modern or contemporary theologians or philosophers... because the concept of God in question is such that it merely masks an atheistic substance—e.g., "God" is just another name for love, or ... a symbolic term for moral ideals. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{Cite encyclopedia |title=Atheism |first=Paul |last=Edwards |authorlink=Paul Edwards (philosopher) |publisher=MacMillan Reference USA (Gale)|editor=Donald M. Borchert |origyear=1967 |year=2005 |edition=2nd |encyclopedia=[[Encyclopedia of Philosophy|The Encyclopedia of Philosophy]] |volume=Vol. 1 |page=359 |isbn=9780028657806 |quote=On our definition, an 'atheist' is a person who rejects belief in God, regardless of whether or not his reason for the rejection is the claim that 'God exists' expresses a false proposition. People frequently adopt an attitude of rejection toward a position for reasons other than that it is a false proposition. It is common among contemporary philosophers, and indeed it was not uncommon in earlier centuries, to reject positions on the ground that they are meaningless. Sometimes, too, a theory is rejected on such grounds as that it is sterile or redundant or capricious, and there are many other considerations which in certain contexts are generally agreed to constitute good grounds for rejecting an assertion. |ref=harv}}(page 175 in 1967 edition) </ref><ref name=RoweRoutledge> {{cite encyclopedia |url=http://books.google.com/?id=lnuwFH_M5o0C&pg=PA530&lpg=PA530&dq=atheism+routledge#v=onepage&q=atheism%20routledge&f=false |first=William L. |last=Rowe |authorlink=William L. Rowe |encyclopedia=[[Routledge Encyclopedia of Philosophy]] |title=Atheism |year=1998 |editor=Edward Craig |isbn=9780415073103 |publisher=Taylor & Francis |quote=As commonly understood, atheism is the position that affirms the nonexistence of God. So an atheist is someone who disbelieves in God, whereas a theist is someone who believes in God. Another meaning of "atheism" is simply nonbelief in the existence of God, rather than positive belief in the nonexistence of God. ...an atheist, in the broader sense of the term, is someone who disbelieves in every form of deity, not just the God of traditional Western theology. |accessdate=2011-04-09 |ref=harv}} </ref> <!-- ТҮР ЗУУР ТАВЬСАН!!!!!! <ref name=agnosticism-contrast> *{{cite web|title = Atheism | url=http://www.merriam-webster.com/concise/atheism?show=0&t=1323944845|work=Encyclopædia Britannica Concise|publisher=Merriam Webster|accessdate=2011-12-15 | quote = Critique and denial of metaphysical beliefs in God or divine beings. Unlike agnosticism, which leaves open the question of whether there is a God, atheism is a positive denial. It is rooted in an array of philosophical systems.}} *{{cite book|last=Zuckerman|first=edited by Phil|title=Atheism and secularity|year=2010|publisher=Praeger|location=Santa Barbara, Calif. [u.a.]|isbn=9780313351839 | quote = A major source of these biases is the lack of clear definitions. Atheism and secularity are defined in opposition to religion, with atheism (the rejection of theism) often perceived as an extreme form of secularism (the decline of religious influence over society). But atheism is a narrow term referring to a specific belief (that there is no god), whereas secularism has various meanings, including a range of attitudes (such as religious indifference, doubt, agnosticism, and atheism) as as behaviors (such as lack of regular church attendance or disregard for traditional religious morality). }} *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=atheism, in general, the critique and denial of metaphysical beliefs in God or spiritual beings. As such, it is usually distinguished from theism, which affirms the reality of the divine and often seeks to demonstrate its existence. Atheism is also distinguished from agnosticism, which leaves open the question whether there is a god or not, professing to find the questions unanswered or unanswerable. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{cite web |year=1911 |url=http://www.1911encyclopedia.org/Atheism |title=Atheism |work=Encyclopædia Britannica | accessdate=2011-04-09 | quote = But dogmatic atheism is rare compared with the sceptical type, which is identical with agnosticism in so far as it denies the capacity of the mind of man to form any conception of God, but is different from it in so far as the agnostic merely holds his judgment in suspense, though, in practice, agnosticism is apt to result in an attitude towards religion which is hardly distinguishable from a passive and unaggressive atheism.}} </ref> --> <ref name=honderich> Honderich, Ted (Ed.) (1995). "Humanism". ''The Oxford Companion to Philosophy''. Oxford University Press. p 376. ISBN 0-19-866132-0. </ref><ref name=religioustolerance> [[Religioustolerance.org]]'s short article on [http://www.religioustolerance.org/atheist4.htm Definitions of the term "Atheism"] suggests that there is no consensus on the definition of the term. Most dictionaries (see the OneLook query for [http://www.onelook.com/?w=atheism&ls=a "atheism"]) first list one of the more narrow definitions. * {{Cite book |url=http://www.ditext.com/runes/a.html |title=Dictionary of Philosophy |first=Dagobert D.(editor) |last=Runes |authorlink=Dagobert D. Runes |year=1942 edition |publisher=Littlefield, Adams & Co. Philosophical Library |location=New Jersey |isbn=0-06-463461-2 |quote=(a) the belief that there is no God; (b) Some philosophers have been called "atheistic" because they have not held to a belief in a personal God. Atheism in this sense means "not theistic". The former meaning of the term is a literal rendering. The latter meaning is a less rigorous use of the term though widely current in the history of thought |accessdate=2011-04-09}} – entry by [[Vergilius Ferm]] </ref><ref name=oxdicphil> {{cite encyclopedia |editor=Simon Blackburn |encyclopedia=The Oxford Dictionary of Philosophy |title=atheism |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t98.e278 |accessdate=2011-12-05 |edition=2008 |year=2008 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |quote= Either the lack of belief that there exists a god, or the belief that there exists none. Sometimes thought itself to be more dogmatic than mere agnosticism, although atheists retort that everyone is an atheist about most gods, so they merely advance one step further.}}<!--Same in 2005 edition: http://books.google.com/books?id=WHILCw0hDA4C&pg=PA27&dq=%22atheism%22#v=onepage&q=%22atheism%22&f=false --> </ref><ref name=reldef>{{cite web |url=http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |title=Definitions: Atheism |publisher=Department of Religious Studies, University of Alabama |accessdate=2011-04-09 |archive-date=2011-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607093325/http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |url-status=dead }}</ref> }} [[Ангилал:Атеизм| ]] q9rghfsb83rcgvk5jvw53459u6xo2vm 0 25127 859349 575829 2026-06-19T08:54:12Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859349 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Кино | нэр = Товшлуур хөлт 2 | зураг = Happy Feet Two Poster.jpg | зургийн тайлбар = Театрын зурагт хуудас | найруулагч = [[Жорж Миллер]] | продюсер = Жорж Миллер<br />[[Билл Миллер]]<br />Дуг Мичел | зохиолч = Жорж Миллер<br />Гари Эк<br />Уоррен Коулмэн<br />[[Пол Ливингстон]] | жүжигчин = [[Элийя Вүүд]]<br />[[Робин Уильямс]]<br />[[Хэнк Азариа]]<br />[[Брэд Питт]]<br />[[Мэтт Дэймон]]<br />[[Pink]]<br />[[София Вергара]]<br />[[Common]]<br />[[Хьюго Уивинг]]<br />[[Ричард Картер]]<br />[[Магда Жубански]]<br />[[Энтони ЛаПалья]] | хөгжим = [[Жон Пауэлл]]<br />Pink | зураглаач = Дэвид Дулач<br />Дэвид Пийрс | editing = | студи = [[Village Roadshow Pictures]]<br />[[Жорж Миллер|Kennedy-Miller Mitchell Films]]<br />[[Dr. D Studios]] | компани = [[Warner Bros. Pictures]] | нээлт = [[2011]] оны [[11 сарын 18]]<br><small>([[Америкийн Нэгдсэн Улс]])</small><br>[[2011]] оны [[12 сарын 26]]<br><small>([[Австрали]])</small> <!-- Do not add the UK or South African release dates here, please. See WP:FILMRELEASE. --> | хугацаа = 105 [[Минут|мин]] | улс = [[Австрали]]<br />[[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | хэл = Англи | төсөв = [[Америк доллар|$]]135 сая<ref>{{cite news|url=http://latimesblogs.latimes.com/entertainmentnewsbuzz/2011/11/box-office-breaking-dawn-happy-feet.html|title=Movie Projector: 'Breaking Dawn' to suck life out of 'Happy Feet'|last=Kaufman|first=Amy|work=[[Los Angeles Times]]|publisher=[[Tribune Company]]|date=2011-11-17|accessdate=2011-11-17}}</ref> | орлого = $124,196,834<ref name="Box Office">[http://boxofficemojo.com/movies/?id=happyfeet2.htm "Happy Feet Two"]. ''[[Box Office Mojo]]''. Retrieved January 26, 2012.</ref> }} '''''Товшлуур хөлт 2''''' ({{lang-en|Happy Feet Two}}) нь [[Жорж Миллер]]ийн найруулсан [[2011]] оны [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америк]]-[[Австрали]]йн [[3D кино|3D]] [[Компьютер анимаци|хөдөлгөөнт]] [[кино]] бөгөөд ''[[Товшлуур хөлт]]'' киноны үргэлжлэл юм. [[Элийя Вүүд]], [[Робин Уильямс]], [[Хэнк Азариа]], [[Брэд Питт]], [[Мэтт Дэймон]], [[Pink]], [[София Вергара]], [[Common]], [[Хьюго Уивинг]], [[Ричард Картер]], [[Магда Жубански]], [[Энтони ЛаПалья]] нарын уран бүтээлчид дуу оруулсан юм. ==Өрнөл== Мамбл болон Глориа нарын хүү Эрикийн адал явдлыг энд харуулдаг. [[Антарктид]] дахь [[Император оцон шувуу]]нуудын нутагт олноороо бүжиглэгч [[оцон шувуу]]нууд [[аз жаргал]]аар дүүрэн байх хэдий ч их мөсний хайлалтын гамшигаар нурангин хавцалд олноороо түгжигдэж туслалцаа эрэх ба Мамбл, Эрик нар [[далайн заан]]уудын ахлагч Брайн, нисдэг [[оцон шувуу]] гэх [[шувуу]] Свен нарын хамтаар тэднийг [[Товшлуур бүжиг|товшлуур бүжгийнхээ]] ачаар аврах болно. [[Сам хорхой]]н сүргээс тасарч өөрсдийнхөөрөө амьдрахаар хөглөдөг Уилл, Билл хоёр энд мөн гардаг. ==Дүрүүдэд== * [[Элийя Вүүд]] — ''Мамбл * [[Робин Уильямс]] — ''Ловелас/Рамон * [[Pink]] — ''Глориа * [[Элизабет Дэйли]] — ''Эрик * [[Карлос Алазраки]] — ''Нестор * [[Жонни Санчес]] — ''Ломбардо * [[Ломбардо Бойар]] — ''Рауль * [[Жеффри Гарсиа]] — ''Риналдо * [[Брэд Питт]] — ''[[Сам хорхой]] Уилл''<ref name="rte.ie">[https://web.archive.org/web/20120103194300/http://www.rte.ie/ten/2011/0930/happyfeet2poster.html Happy Feet 2's first look at Pitt, Damon], ''rte.ie'', 30 сентября 2011</ref> * [[Мэтт Дэймон]] — ''Сам хорхой Билл''<ref name="rte.ie"/> * [[Магда Жубански]] — ''Хатагтай Виола * [[Софиа Вергара]] — ''Кармен * [[Энтони ЛаПалья]] — ''[[Салхич шувуу]]н ахлагч * [[Дэнни Манн]] — ''Дино * [[Майкл Корначчиа]] — ''Фрэнки * [[Хьюго Уивинг]] — ''Хөгшин Ной * [[Хэнк Азариа]] — ''Нисдэг [[оцон шувуу]] (үнэн хэрэгтээ [[шувуу]]) Свен * [[Ричард Картер]] — ''[[Далайн заан]] * [[Common]] — ''Сэймур ==Эшлэл== {{Reflist|35em}} ==Холбоос== * {{Official website|http://happyfeettwo.warnerbros.com/index.html}} * {{Mojo title|happyfeet2}} * {{IMDb title|1402488}} * {{Rotten-tomatoes|happy-feet-2-in-3d}} {{Товшлуур хөлт}} {{Жорж Миллер}} {{Pink}} [[Ангилал:2011 оны кино]] [[Ангилал:3D кино]] [[Ангилал:Австралийн кино]] [[Ангилал:АНУ-ын кино]] [[Ангилал:Инээдмийн кино]] [[Ангилал:Компьютероор амилуулсан кино]] [[Ангилал:Оцон шувуу кинонд]] o1b1mix6zallso8m6dnjss4qawzr9lm 0 25647 859367 812484 2026-06-19T10:44:54Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859367 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монгол ястан}} {{Distinguish|Хорчин ястан}} {{Инфобокс үндэстэн |group = Харчин |image = Mongolia XVI.png |caption = Харчин ястны байршил. |pop = |region1 = {{flagcountry|Хятад}} |pop1 = 593,000 (<small>1987</small>) |ref1 = <ref>{{Cite web |url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=cn |title=ethnologue.com information |access-date=2012-12-09 |archive-date=2012-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121126014809/http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=CN |url-status=dead }}</ref> |region2 = {{flagcountry|Монгол}} |pop2 = 154 (<small>2020</small>) |ref2 = <ref>{{cite web|url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |title=Archived copy |access-date=2025-03-08 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |archive-date=2020-11-07 }}</ref> |region3 = |pop3 = |ref3 = |languages = [[Монгол хэл]]ний [[Харчин аялга]] |religions = [[Төвөдийн Буддын шашин]] |related = [[Монголчууд]], [[Хятад дахь Монголчууд]] }} '''Харчин''' ([[монголоор]]:{{MongolUnicode|ᠬᠠᠷᠠᠴᠢᠨ}}) — [[Монгол үндэстэн|Монгол үндэстний]] нэгэн [[ястан|ястны]] нэр.<ref>[http://ebookee.org/Mongol-Kelen-Toli-Dictionary-of-the-Mongolian-Language_1088154.html Монгол хэлний толь. 1256-р тал]</ref> [[Юань улс|Юань улсын]] үед хааны ундааны дан хар зүсмийн гүү сааж хар айраг барьдаг хүмүүсийн "харчин" хэмээх ажил мэргэжлийн онцлогтой нэрнээс үүсэж байгуулагдсан. Хар айраг гэдэг нь тусгай аргаар ямар ч хольцгүй, дан ганц сүүгээр исгэсэн өнгө тунгалаг, үнэр амт сайхан онц сайн чанарын айраг юм. Бас Харчин гэдэг нь харц (эгэл ард, хар түрүүтэн) гэсэн үгээс гаралтай хэмээн зарим эрдэмтэд тайлбарласан байдаг. Харчин аймгийн дунд бас [[Асуд]], [[Кипчак]] мэтийн сартуул иргэд ихэр холилдсон байдаг. Харчин аймаг нь Юань улсын үед одоогийн [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] хавиар нутаглаж байснаа [[Даян хаан|Даян хааны]] үед [[Говь|Говийн]] өмнө нүүж, [[Мин улс|Мин улсын]] Сюаньфу хотын араар Шандын голын баруун өмнүүр нутаглаж [[Юншээбүү|Юншээбүү түмэнд]] харьяалагдах болсон. == Түүхийн тойм == [[Батмөнх даян хаан]]ы үед Монгол Улсыг зургаан түмэнд хуваасны баруун гурван түмний нэг [[Юншээбүү|Дун Их Юншээбүү]], [[Асуд]], [[Харчин]] аймаг нийлж нэг түмэн болж байв. Харчин аймаг нь Даян хаанаас урьд [[Зэлмэ|Зэлмэ ноёны]] удмын ноёд захирч байгаад 1530-аад оны үеэс Харчины нэг хэсэгт Даян хааны хөвгүүн [[Барсболд жонон|Барсболд жононгийн]] 4 хөвгүүн [[Байсахал хөндлөн хан]] эзэн сууж, захирч эхэлсэн. Энэ үеэс Харчин аймгийн ноёдыг угсаа гарвалаар нь '''Шарнууд Харчин''', '''Борнууд Харчин''', '''Харнууд Харчин''' гэж гурван хэсэгт хувааж эхэлжээ. Шарнууд Харчин болбоос [[Боржигин]]ы цагаан яст [[Байсахал хөндлөн хан]]ы үр хойчисын захирсан хэсгийг хэлнэ, Борнууд Харчин болбоос Урианхайн [[Зэлмэ]] ноёны удмын ноёдын удмыг хэлнэ, Харнууд Харчин хэмээх нь монгол, хятад холилдсон харц гарвалтай ардыг зааж байх юм. Шарнууд Харчины ноёд Чин гүрэнд дагаар орсны дараа манж найман хошуунд уусав. Борнууд Харчины ноёд [[Чин улс|Чин улсын]] үед [[Зостын чуулган]]ы Харчин баруун гарын хошуу, Харчин зүүн гарын хошуу, Харчин дундад хошуу гэсэн гурван хошуунд хуваагдан нутаглах болсон. 1635 онд Харчины Субуди ноёны хүү Гүржавыг засаг ноён өргөмжилж Харчин баруун гарын хошууг, Гүржавын төрлийн садан Сэрэн ноёныг засаг ноён өргөмжлөн Харчин зүүн гарын хошууг тус тус захируулсан. 1705 онд Гүржавын үеэл ач Гэрэл ноёныг засаг ноён өргөмжилж, Харчин дундад хошууг байгуулж захируулсан. Одоо үед [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын]] [[Тунляо хот|Тунляо хотоор]] тархан нутаглаж байна. <br /> == Алдартай хүмүүс == * [[Болай тайш]] (1450-1465 онд Харчин аймгийг захирч байсан) * [[Байсахал хөндлөн хан]] (1531-1572 онд Харчин аймгийг захирч байсан ноён) * [[Байхундай хөндлөн хан]] (1572-1600? онд Харчин аймгийг захирч байсан ноён) * Харчин гүн [[Баянтөмөрийн Хайсан]] (Богд хаант Монгол Улсын улсад туслагч гүн, Тусгаар тогтнолын гармагай зүтгэлтэн) * Шударга баатар [[Бавуужав]] (Богд хаант Монгол улсын цэргийн зүтгэлтэн) * Гүүш Лувсанданзан ([[Алтан товч]]ийг зохиогч) ==Холбоотой утга== * [[Харчин аялгуу]] * [[Харчин хошуу]] * [[Али-Гали үсэг|Али Гали үсэг]] ==Эх сурвалж== {{reflist}}2. https://mongoltoli.mn/history/h/423 [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] 43l5mei5hnmj44y1s96x0p3bhul1q0y 0 26364 859242 834755 2026-06-19T00:12:11Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859242 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын Увс аймгийн нуур}} {{Инфобокс нуур | name = Айраг нуур | image = Airag lake, Mongolia, Landsat image.jpg | caption = Айраг нуурын хиймэл дагуулын зураг. | alt = Нуурын хиймэл дагуулын зураг | image_bathymetry = | caption_bathymetry = | location = [[Увс аймаг]], [[Монгол]] | coords = {{coord|48|53|N|93|25|E|type:waterbody_region:MN|display=inline,title}} | lake_type = [[цэнгэг ус]] | inflow = [[Завхан гол]], [[Хүнгүйн гол]] | outflow = [[Хяргас нуур]] |pushpin_map=Монгол | catchment = | basin_countries = [[Монгол]], [[Орос]] | length = {{convert|18|km|abbr=on}} | width = {{convert|13|km|abbr=on}} | area = {{convert|143.3|km2|abbr=on}} | depth = {{convert|5.7|m|ft|abbr=on}} | max-depth = {{convert|10|m|abbr=on}} | volume = {{convert|819.6|m3|abbr=on}} | residence_time = | shore = | elevation = {{convert|1,030|m|abbr=on}} | frozen = | islands = | cities = | embedded = {{Designation list | embed = yes | designation1 = Ramsar | designation1_offname = Айраг нуур | designation1_date = 1999 оны 4 сарын 13 | designation1_number = 977<ref>{{Cite web|title=Айраг нуур|website=[[Рамсарын конвенц|Рамсарын]] газрын мэдээллийн үйлчилгээ|url=https://rsis.ramsar.org/ris/977|accessdate=2025-10-25}}</ref>}} }} {{Location map |Монгол | label=Айраг нуур |mark=<!--dot-->Blue pog.svg |lat_deg=48|lat_min=53 |lon_deg=93|lon_min=25 |position=right |width=250 |float=right }} '''Айраг нуур''' нь [[Монгол улс|баруун Монголын]] [[Их нууруудын хотгор]]т Увс аймагт орших цэнгэг уст далайн түвшингээс 1030 м өндөрт байдаг нуур. [[Хяргас нуур|Хяргас нуураас]] 5 км зайд нэг сав газарт багтдаг ажээ. Айраг нуур нь илүүдэл усаа 5 км урт 200-300 м өргөн хоолойгоор Хяргас нуурт өгнө. Энэ хоолой зарим газраа 5-7 м гүн намуун урсгалтай байх ба өвөл хөлддөггүй.<ref>{{Cite web |url=http://www.medeelel.mn/index.php?page=land&sm=73&s=1372 |title="Айраг нуур" |access-date=2012-05-20 |archive-date=2012-06-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120611093622/http://medeelel.mn/index.php?page=land&sm=73&s=1372 |url-status=dead }}, ''Medeelel.mn''</ref>. Тус нуур нь бусад нууруудыг бодвол усны тунгалагшил бага, булингар ихтэй. Нуурын нийт талбай 143 км² орчим, урт нь 18 км, өргөн нь 13 км юм. Хамгийн гүн хэсэг нь 10 м. Айраг-Нуур бол нүүдлийн шувууд бууж түр саатдаг нуур юм. Нуурын ус зундаа бараг ёроолоо хүртэл халах ба урсгал учраас усны температур жигд байна. Өвөл ч гэсэн усны температаурт зөрүү бараг байхгүй аль ч хэсэгтээ 1-2.5°C байна. ==Эшлэл== <references /> {{commonscat}} {{Монголын нуур}} [[Ангилал:Азийн нуур]] [[Ангилал:Монголын нуур]] [[Ангилал:Увс аймгийн нуур]] [[Ангилал:Монгол дахь Рамсарын ус, намгархаг газар]] {{lake-stub}} {{Mongolia-stub}} do74jl2jiv8397pi8x2qtx8ngg856gq 0 26419 859370 858973 2026-06-19T10:53:06Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859370 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Гол | name = Ховд гол | image_name = Khovdgol.jpg | image_size = | image_alt = | caption = | image_map = | map_size = | map_alt = | map_caption = | origin = [[Монгол алтайн нуруу]]ы [[Хурган нуур]] | mouth = [[Хар-Ус нуур]] | basin_countries = {{MGL}} | location = {{flag|Баян-Өлгий}}<br />{{flag|Увс}}<br />{{flag|Ховд}} | progression = | length = 516 км | elevation = 2072 м | mouth_elevation = 1157 м | discharge = 85 м³/с (Ховд) | watershed = 58,000 км² | river_system = [[Чоно Харайхын гол]] | left_tribs = | right_tribs = }} '''Ховд гол''' нь Төв Азийн гадагш урсгацгүй ай савын гол мөрнүүд дотроо хамгийн их устайд тооцогдох Монгол дахь гол юм. [[Алтайн нуруу|Монгол Алтайн нурууны]] тэргүүн оргил [[Алтай Таван Богд|Алтай Таван Богдын]] зүүн өмнөд мөсөн голоос эх авч урсах Цагаан гол , ховд голыг Ховдын эх гэж үздэг. Энэ хоёр гол нь [[Хотон нуур]], [[Хурган нуур]]уудыг дайран олон гол горхи нийлүүлсээр [[Их нууруудын хотгор]]ын [[Хар-Ус нуур]]т цутгана.<ref>{{Cite web |url=http://www.medeelel.mn/index.php?page=land&sm=73&s=1357 |title="Ховд гол" |access-date=2012-05-22 |archive-date=2012-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510124339/http://www.medeelel.mn/index.php?page=land&sm=73&s=1357 |url-status=dead }}, ''Medeelel.mn''</ref> Монгол Алтайн [[Толбо нуур|Толбо]], [[Тал нуур|Тал]], [[Даян нуур|Даян]], [[Хотон нуур|Хотон]], [[Хурган нуур|Хурган]], [[Ачит нуур|Ачит]] гэх мэтийн том нуурууд илүүдэл усаа Ховд гол руу цутгана. Монгол хадран, алтайн сугас, шаргал үхэрдэй, сибир хадран зэрэг загаснууд элбэг. Ховд гол Алтай Таван Богдоос эх авдаг сүүн голоор сүлэгдэн алдарт Хар ус нуурыг тэжээдэг эх оронч гол юм. Төв Азийн гадагшаа урсгалгүй ай савын гол мөрөн дотроос хамгийн том нь Ховд гол 593км урт урсаж Хар ус нуурт цутгана. Толбо, Тал, Даян, Хотон Ачит нуурууд илүүдэл усаа Ховд голд нийлүүлдэг бөгөөд Хотон, Хурган нууруудыг дайран олон гол горхийг нийлүүлсээр Хар ус нууртаа цутгадаг. Алтай таван богдын зүүн өмнөд хажуугийн мөсөн голоос эх авч урсах цагаан болон хар Ховд голуудыг Ховд голын эх гэж үздэг" хэмээн "Монгол орны лавлах" номын 20 дугаар хуудсанд бичжээ. Төв Азийн гадагш урсгалгүй ай савын гол мөрнүүд дотроо хамгийн их устайд тооцогдох  593км урт гол. Монгол Алтайн нурууны тэргүүн оргил Таван богдын зүүн өмнөд мөсөн голоос эх авч урсах Цагаан Ховд (Акау),  Хар Ховд (Каратыр) голуудыг Ховд голын эх гэж үздэг. Эдгээр голууд нь Хотон нуур, Хурган нууруудыг дайрч урсах замдаа олон гол горхиудыг нийлүүлсээр Их нууруудын хотгорын Хар ус нуурт цутгадаг. Харин Толбо, Тал, Даян, Хотон, Хурган, Ачит нуурууд илүүдэл усаа Ховд голд өгдөг. Ховд голын үндсэн цутгал голууд нь Цагаан, [[Сагсай гол|Сагсай]], [[Буянт гол|Буянт]] хэмээх том голуудаас гадна Согоо, Бөхмөрөн, Өвдөг, Шивэр гэх мэт голууд юм. Нийт ус хураах талбай нь 58 000км.кв болдог ба усны сүлжээний нягтшилын хувьд Төв Азийн гадагш урсгалгүй ай савд төдийгүй Монголын бусад голууд дотор дээгүүрт орно. Ховд гол эхэн хэсэгтээ тэвш хэлбэртэй хөндийгөөр эртний мөстлөгийн морены хурдсанд хаагдаж тогтсон том жижиг олон нуур дамжин урсдаг. Алтайн сүрлэг уулсын ам хавцал бүрээс усждаг дээрх голуудад борооны уснаас гадна хур цас, мөсөн гол, гүний ус багагүй нэмэр хандив болдог байна. Ховд гол 10 дугаар сард хөлдөж, 4 дүгээр сарын шувтаргаар хайлж, цэлмэдэг бол цутгал голуудын олонх нь ёроолгүй хөлддөг байна. ХОВД ГОЛ “ШИЖИГТИЙН ХАВЦАЛ” Ховд аймгийн [[Эрдэнэбүрэн сум|Эрдэнэбүрэн сумын]] нутагт “Шижигтийн хавцал” гэж байдаг. Засагт ханы сайн эр Шижигт энэхүү хавцалд орогнодог байсан тул ийнхүү нэрлэсэн гэдэг. Зөвхөн байгалийн дуу чимээ л ноёлох Шижигтийн хавцал нь дээхэн үед монгол цэргүүдийг өстөн дайснаас аварч байсан түүхтэй бөгөөд буун дуу үл сонсогдох их усны чимээнээс сүрдсэн манж цэргүүд Шижигтийн хавцал руу айгаад ойртдоггүй байсан ажээ. Шижигтийн хавцалын сар нь хүртэл усны хэлээр дуулдаг хэмээн домогт өгүүлсэн байх бөгөөд эрт цагт харийн ноёны гэргий болохоос татгалзсан нэгэн гоо бүсгүй энэхүү хавцалд ирж амь хоргодож, эцэст нь усанд амиа өргөж, улмаар бүсгүйн нулимс ус болон урсч, сэтгэлийн зөрчил нь дуу чимээ болж үлдсэн гэх домог бас бий. '''ХОВД ГОЛЫН ЦЭНХЭР УЯНГА ДУУ'''<ref>{{Cite web|title=10.1063/1.4831988.5|url=https://doi.org/10.1063/1.4831988.5|website=Default Digital Object Group|date=2013-11-15|access-date=2025-11-28}}</ref> Үг: Б.Норовсамбуу Ая:М.Хунлиуз<ref>{{Citation|title=Ховд гол дуу|url=https://www.youtube.com/watch?v=DWkpaLJuX0g|date=2020-08-15|access-date=2025-11-28|last=B sambuu40}}</ref> Дуучин:М.Дариймаа МУГЖ Ээжийн ариун хайраар Эзэн биднээ орхиогүй Хилийн дээснээс алдуурч Хүний нутагт хулжаагүй Ай хө мөнгөн боргио хөөмийлсөн Мөнхийн урсгалт мөрөн минь ээ Хотлын сэтгэлд хоногшин дуурссан Ховд голын минь цэнхэр уянга аа Түмэн үеийн тэртээгээс Түүх хүүрнэж мяралзсан Эх нутгийн минь шүтээн Эрдэнийн цэнхэр рашаан минь ээ Ай хө мөнгөн боргио хөөмийлсөн Мөнхийн урсгалт мөрөн минь ээ Хотлын сэтгэлд хоногшин дуурссан Ховд голын минь цэнхэр уянга аа Он цагийн уртад Ороолох урсгал нь татраагүй Эрин зууныг өртөөлсөн Эгшиг аялгуу нь тасраагүй Ай хө мөнгөн боргио хөөмийлсөн Мөнхийн урсгалт мөрөн минь ээ Хотлын сэтгэлд хоногшин дуурссан Ховд голын минь цэнхэр уянга аа Ай хө мөнгөн боргио хөөмийлсөн Мөнхийн урсгалт мөрөн минь ээ Хотлын сэтгэлд хоногшин дуурссан Ховд голын минь цэнхэр уянга аа == Эшлэл == <references /> {{commonscat}} [[Ангилал:Азийн гол мөрөн]] [[Ангилал:Монголын гол мөрөн]] [[Ангилал:Баян-Өлгий аймгийн гол мөрөн]] [[Ангилал:Увс аймгийн гол мөрөн‎]] [[Ангилал:Ховд аймгийн гол мөрөн‎‎]] [[Ангилал:Алтай Таван Богд]] {{Mongolia-stub}} {{river-stub}} 1zxrhob1pqkbnuq441tyb89qvpz5t5b 0 27481 859337 774093 2026-06-19T07:32:19Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859337 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | name = Сейду Кейта | image = [[File:Keita August 2008 Joan Gamper Trophy.jpg|220px]] | image_size = 200 | caption = Кейта [[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона]] багт. | fullname = Сейду Кейта<ref>{{Cite news|url=http://www.fifadata.com/document/fcwc/2009/PDF/FCWC_2009_SquadLists_BAR.pdf|title=FIFA Club World Cup UAE 2009 presented by Toyota: List of players|publisher=FIFA|page=1|date=1 December 2009|accessdate=27 March 2014|format=PDF|archive-date=29 Зургадугаар сар 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190629190325/https://www.fifadata.com/document/fcwc/2009/PDF/FCWC_2009_SquadLists_BAR.pdf|url-status=dead}}</ref> | birth_date = {{Birth date and age|1980|1|16|df=y}} | birth_place = [[Мали]], [[Бамако]] | height = 1.83 [[Метр|м]] | position = [[Хагас хамгаалагч]] | currentclub = [[Рома (хөлбөмбөгийн баг)|Рома]] | clubnumber = 11 | years1 = 1999–2000 | clubs1 = [[Олимпик Марсель|Марсель]] | caps1 = 6 | goals1 = 0 | years2 = 2000–2002 | clubs2 = [[Лорьян (хөлбөмбөгийн баг)|Лорьян]] | caps2 = 58 | goals2 = 1 | years3 = 2002–2007 | clubs3 = [[Ланс (хөлбөмбөгийн баг)|Ланс]] | caps3 = 157 | goals3 = 19 | years4 = 2007–2008 | clubs4 = [[Севилья (хөлбөмбөгийн баг)|Севилья]] | caps4 = 31 | goals4 = 4 | years5 = 2008–2012 | clubs5 = [[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона]] | caps5 = 119 | goals5 = 16 | years6 = 2012–2013 | clubs6 = [[Далянь Аэрбин]] | caps6 = 37 | goals6 = 10 | years7 = 2014 | clubs7 = [[Валенсиа (хөлбөмбөгийн баг)|Валенсиа]] | caps7 = 7 | goals7 = 1 | years8 = 2014- | clubs8 = [[Рома (хөлбөмбөгийн баг)|Рома]] | caps8 = 0 | goals8 = 0 | nationalyears1 = 2000– | nationalteam1 = [[Малийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Мали]] | nationalcaps1 = 88 | nationalgoals1 = 23<!--Stats at NFT are incomplete so Keita has made at least this number of appearances/goals--> | club-update = 2014 оны 5 сарын 18 | nationalteam-update = 2014 оны 3 сарын 5 }} '''Сейду Кейта''' ({{lang-fr|Seydou Keita}}, 1980 оны 1 сарын 16-нд төрсөн) — [[Франц]]-[[Мали]]йн [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Рома (хөлбөмбөгийн баг)|Рома]] болон [[Малийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Малийн шигшээ багт]] тоглодог. Кейта шигшээн гараа болон гоолын дээд амжилтын эзэн юм. ==Замналын товчоон== [[2007]] оны [[7 сарын 11|долоодугаар сарын 11-нд]] [[Севилья (хөлбөмбөгийн баг)|Севильятай]] дөрвөн жилийн гэрээ байгуулав.<ref>{{cite web|url=http://www.mercafutbol.com/noticias/el-sevilla-ficha-al-centrocampista-keita-30294|title=El Sevilla ficha al centrocampista Keita|trans_title=Sevilla signs midfielder Keita|publisher=Merca Fútbol|language=Spanish|date=11 July 2007|accessdate=31 October 2011|archive-date=25 Дөрөвдүгээр сар 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120425122939/http://www.mercafutbol.com/noticias/el-sevilla-ficha-al-centrocampista-keita-30294|url-status=dead}}</ref> [[2008]] оны [[5 сарын 26|тавдугаар сарын 26-нд]] [[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона]] түүний төлөө 14 сая [[евро]]г төлөв.<ref>{{Cite web |url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/noticies/futbol/temporada07-08/05/n080526104334.html |title=Contract details |access-date=2014-07-18 |archive-date=2010-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101022162417/http://www.fcbarcelona.com/web/english/noticies/futbol/temporada07-08/05/n080526104334.html |url-status=dead }}; Barcelona's official website, 26 May 2008</ref> [[2014]] оны [[6 сарын 5|зургаадугаар сарын 5-нд]] [[Италийн хөлбөмбөгийн лиг|Сери А-гийн]] [[Рома (хөлбөмбөгийн баг)|Роматай]] 1 жилээр гэрээлсэн.<ref>{{cite web|url=http://www.asroma.it/en/news/corporate_keita_june_5/|title=Seydou Ahmed Keita|publisher=[[A.S. Roma]]|date=5 June 2014|accessdate=6 June 2014}}</ref> ==Шигшээ== Кейта [[Малийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Малийн шигшээд]] [[2000]] оны [[4 сарын 9|дөрөвдүгээр сарын 9-нд]] [[2002 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|2002]] оны [[Хөлбөмбөгийн ДАШТ|ДАШТ-ий]] сонгонд [[Ливийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Ливитэй]] тоглоход анх гараалсан.<ref>{{cite web|url=http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=4395/preliminaries/preliminary=3868/matches/match=19522/report.html|title=Match report: Libya – Mali|publisher=FIFA.com|date=9 April 2000|accessdate=20 January 2013}}</ref> ==Амжилт== ;Лорьян *[[Францын хөлбөмбөгийн цом|Францын цом]]: 2001–02 ;Севилья *[[Испанийн хөлбөмбөгийн супер цом|Испанийн супер цом]]: 2007 *[[УЕФА Супер цом]]: 2007 оны дэд байр ;Барселона *[[Ла Лиг]]: [[2008–09 оны Ла Лиг|2008–09]], [[2009–10 оны Ла Лиг|2009–10]], [[2010–11 оны Ла Лиг|2010–11]] *[[Испанийн хөлбөмбөгийн цом|Испанийн цом]]: 2008–09, 2011–12; 2010–11 оны дэд байр *[[Испанийн хөлбөмбөгийн супер цом|Испанийн супер цом]]: 2009, 2010, 2011 *[[УЕФА Аваргуудын Лиг]]: [[2008–09 оны УЕФА Аваргуудын лиг|2008–09]], [[2010–11 оны УЕФА Аваргуудын лиг|2010–11]] *[[УЕФА Супер цом]]: 2009, 2011 *[[Хөлбөмбөгийн клубүүдийн ДАШТ]]: 2009, 2011 ;Мали *ДАШТ (20 хүртэлх нас): 1999 онд гуравдугаар байр *Африкийн цом: 2012, 2013 онуудад гуравдугаар байр ;Хувийн *ДАШТ (20 хүртэлх нас): 1999 оны Алтан бөмбөг ==Эшлэл== {{Reflist|2}} ==Холбоос== *[http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/staff/players/keita/biography Барселона - Профайл] {{Рома багийн бүрэлдэхүүн}} {{2002 оны Африк үндэстний цомд Малийн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2004 оны Африк үндэстний цомд Малийн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2008 оны Африк үндэстний цомд Малийн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2010 оны Африк үндэстний цомд Малийн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2012 оны Африк үндэстний цомд Малийн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2013 оны Африк үндэстний цомд Малийн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{DEFAULTSORT:Кейта, Сейду}} [[Ангилал:Малийн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Валенсиа багийн тоглогч]] [[Ангилал:Рома багийн тоглогч]] [[Ангилал:Далянь Аэрбин багийн тоглогч]] [[Ангилал:Барселона багийн тоглогч]] [[Ангилал:Севилья багийн тоглогч]] [[Ангилал:Ланс багийн тоглогч]] [[Ангилал:Лорьян багийн тоглогч]] [[Ангилал:Олимпик Марсель багийн тоглогч]] [[Ангилал:Маличууд]] [[Ангилал:1980 онд төрсөн]] 4izvtp1jxq66go7aw9ymn9xmkfpmng4 0 28407 859325 785249 2026-06-19T06:32:53Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859325 wikitext text/x-wiki {{MedalTableTop}} {{MedalSport | Эрэгтэй [[чөлөөт бөх]]}} {{MedalCountry|{{BUL}}}} {{MedalCompetition | [[Зуны олимп]]}} {{MedalBronze| [[Бээжингийн олимп|Бээжин 2008]] | 55 кг}} {{MedalCompetition | [[Бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн АШТ]]}} {{MedalSilver|[[Бөх барилдааны 2005 оны ДАШТ|Будапешт 2005]]|55 кг}} {{MedalGold|[[2006 оны бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Гуанжоу 2006]]|55 кг}} {{MedalSilver|[[2011 оны бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Стамбул 2011]]|55 кг}} {{MedalCompetition | [[Бөхийн төрлүүдийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Европын АШТ]]}} {{MedalSilver|Варна 2005|55 кг}} {{MedalBronze|Софи 2007|55 кг}} {{MedalBronze|Вильнюс 2009|55 кг}} {{MedalSilver|Баку 2010|55 кг}} {{MedalBottom}} Эрэгтэй [[чөлөөт бөх]] барилдааны 55 кг жингийн [[Олимпын наадам|олимпын]] (2008) хүрэл медальт, 2006 оны [[чөлөөт бөхийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|дэлхийн]] аварга, ДАШТ-ий хошой (2005, 2011) мөнгөн медальт [[Болгар]]ын бөх '''Радослав Великов''' ({{lang-bg|Радослав Маринов Великов}}) {{Birth date and age|df=yes|1983|9|20}}-нд Болгарын Великотарново мужийн Куцина гацаанд төржээ. 1996 оноос бөх барилдаж, 1999 онд улсынхаа залуучуудын, 2004 онд насанд хүрэгчдийн шигшээд багтан орсон. Анхны багш нь Лако Лаков байсан бол одоо [[Софи]] хотын «Левски» спорт клубт Иван Цонов, Шимон Штерев нараар дасгалжуулагддаг. ==Бөхийн амжилт== Радослав Великов 55 кг жинд барилддаг. 2004 оны олимпод 9-р байр эзэлсэн. 2008 оны олимпод бага шөвөгт [[Хенри Сежадо]]д ялагдсан ч дагаж барилдаад хүрэл медаль хүртсэн. [[Бөх барилдааны 2005 оны ДАШТ|2005 оны ДАШТ]]-д дөрвөн учраагаа буулган авч Узбекистаны [[Дильшод Мансуров]]т дийлдэж мөнгөн медаль хүртсэн бол [[2006 оны бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2006 онд ДАШТ]]-д аваргын төлөө Оросын [[Бесик Кудухов]]ыг дийлж дэлхийн аварга болсон. Хожим бас 2011 онд шигшээд үлдээд Оросын [[Виктор Лебедев]]ийг бараагүй. Энэ хооронд ЕАШТ-аас хоёр мөнгө (2005, 2010), хоёр хүрэл (2007, 2009) медаль зүүсэн. ==Эх сурвалж== *[http://www.fila-official.com/index.php?option=com_database&act=ficheLutteur&Itemid=174&lang=en&id_lutteur=3691C49F1C8442C1BA798246C69AA37E Радослав Великовын танилцуулга] *[http://www.foeldeak.com/wrestlingdatabase.php?language=en Дэлхийн бөхийн холбооны цахим сан] * [https://web.archive.org/web/20130406091444/http://www.london2012.com/athlete/velikov-radoslav-marinov-1065610/ Radoslav Marinov Velikov london2012] {{DEFAULTSORT:Великов, Радослав}} [[Ангилал:1983 онд төрсөн]] [[Ангилал:Болгарын бөх]] [[Ангилал:Болгарчууд]] pw4mh89fncpfuys3bnowdxuiaraqw37 0 28449 859255 859197 2026-06-19T01:15:29Z Zorigt 49 859255 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс хоорондын байгууллага | Name = Зүүн Өмнөд Азийн бүс нутгийн хамтын ажиллагааны нийгэмлэг | Kürzel = ASEAN | englisch = Association of Southeast Asian Nations | Arbeitssprache = [[Англи хэл|Aнгли]] | Sonstige_Sprache = | Flagge = | Flaggentext = [[Зүүн Өмнөд Азийн бүс нутгийн хамтын ажиллагааны нийгэмлэгийн далбаа]] | Bild = Association of Southeast Asian Nations (orthographic projection).svg | Bildunterschrift = ЗӨАБНХАН-ийн гишүүд | Organisationsart = Бүс нутгийн хамтын ажиллагаа | Status = | Vorsitz = жил бүр солигддог | Generalsekretär = Лэ Луонг Мин | Sitz = [[Жакарта]] ([[Индонез]]) | Gründung = [[1967 он]]ы [[8 сарын 8]]<br />(Бангкокийн гэрээ) | Glieder = * {{BRN}} * {{KHM}} * {{IDN}} * {{LAO}} * {{MYS}} * {{MMR}} * {{PHL}} * {{SGP}} * {{THA}} * {{VNM}} | Gliedzahl = 11 | Assoziiert = | Sprachen = | Amtssprachen = | Einwohner = 611 сая (2013)<ref>[http://www.weltbevoelkerung.de/laenderdatenbank.html DSW Report 2013 - Länderdatenbank], Zugriff am 8. März 2014.</ref> | Fläche = 4.480.331 км², үүнээс<br />эх газар: 2.071.452 | Bevölkerungsdichte = 135,5 <!-- тооцоолбол --> | BIP = 2.412 тэрбум US$<ref>[[Улсуудын дотоодын нийт бүтээгдэхүүнээр нь жагсаасан жагсаалт]]</ref><br />(багцаагаар, 2013) | BIP/Einwohner = 3.974 US$<br />(багцаагаар, 2013) <!-- тооцоолбол --> | Wirtschaftswachstum = 5,33 %<br />(багцаагаар, 2013) | Währung = * [[Бруней доллар]] * [[Индонезийн рупи]] * [[Камбожийн риель]] * [[Лаосын кип]] * [[Кьят|Мьянмарын кьят]] * [[Малайзын ринггит]] * [[Филиппин песо]] * [[Сингапур доллар]] * [[Тайн бат]] * [[Вьетнамын дон]] | Hymne = The ASEAN Way<ref>[http://www.mfa.gov.sg/content/mfa/media_centre/special_events/ASEAN_anthem.html The ASEAN Way - Hymne]</ref> | Feiertag = | Zeitzone = [[Цагийн бүс|UTC+6:30]] - [[Цагийн бүс|UTC+9]] | Oberorganisation = | Tochterorganisationen = * [[АСЕАН их сургуулийн сүлжээ]] * [[S.E.A. Write Award]] * [[Зүүн Өмнөд Азийн хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулалт]] * [[АСЕАН-н хөлбөмбөгийн холбоо]] | URL = [http://www.asean.org/ asean.org] }} '''АСЕАН - Зүүн Өмнөд Азийн бүс нутгийн хамтын ажиллагааны нийгэмлэг''' ([[Англи хэл|англи.]]- ''Association of South East Asian Nations, ASEAN'') нь улс төр, эдийн засгийн ашиг сонирхлоороо нэгдсэн 11 улс орох ба [[Индонез]], [[Малайз]], [[Сингапур]], [[Тайланд]], [[Филиппин]] улсуудын Гадаад хэргийн яамны сайд (''Индонезийн'' Адам Малик, ''Малайзийн'' Абдул Разак, ''Сингапурын'' С.Раджаратнам, ''Тайландын'' Танат Кхоман, ''Филиппины'' Нарцисо Рамос) нар [[1967]] оны 8-р сарын 8-нд Тайландын [[Бангкок]] хотноо “Бангкокийн тунхаглал”-д гарын үсэг зурснаар АСЕАН-ы үндсийг тавьжээ. Хожим бүс нутгийн [[Бруней]] (1984.01.07), [[Вьетнам]] (1995.07.28), [[Лаос]], [[Мьянмар]] (1997.07.23), [[Камбож]] (1999.04.30) болон Зүүн Тимор (2025.10.26) улсууд гишүүнээр нэмж элссэнээр бүс нутгийн хамтын ажиллагааны хүрээ нь өргөжин тэлжээ. Холбооны зорилго нь бүс нутагт эдийн засаг, нийгэм, соёлын хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх, нийгмийн дэвшил, эдийн засгийн түргэн өсөлт, аж үйлдвэр, тээвэр, худалдааны салбар дахь хамтын ажиллагааг улам гүнзгийрүүлэх, бүсийн энх тайван аюулгүй байдлыг бэхжүүлэх, нийт орнуудын ашиг сонирхлын үүднээс хамтын ажиллагаа худалдааг хөгжүүлэх явдал юм. АСЕАН нь хуурай газрын 4,52 сая км² газар нутгийг хамрах ба дэлхийн нийт хуурай газар нутгийн 3%, хүн амын хүн амын 8,8% (ойролцоогоор 683 сая)-ийг эзэлдэг. 2025 оны нэрлэсэн ДНБ нь 4,167 триллион америк доллар байв. АСЕАН ганцаар оршин байсан бол дэлхийн эдийн засгийн томоохон улсуудын тоонд орж, АНУ, БНХАУ, Япон, ХБНГУ, Франц, Бразил, Англи, Итали улсуудын ард бичигдэх байжээ. 2006 онд [[НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей|НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейд]] оролцох ажиглагчийн статусыг АСЕАН-д олгож, хариуд нь АСЕАН “яриа хэлэлцээний түнш”-ийн статус НҮБ-д олгосон байна. ==Түүх== [[ Image:ASEAN HQ 1.jpg| thumb | right | 300px | [[Индонез]], [[Жакарта]] Жалан Сисингамаража дахь АСЕАН-ий хэрэг эрхлэх газар.]] АСЕАН 1961 онд Филиппин, Малайз, Тайланд улс хамтран Зүүн Өмнөд Азийн Холбоо гэж нэрлэжээ. 1967 оны 8-р сарын 8-нд Индонез, Малайз, Филиппин, Сингапур, Тайланд 5 улсын Гадаад явдлын яамны сайд нар Тайланд улсын Бангкок хотноо “Бангкокийн тунхаглал”-д гарын үсгээ зурснаар АСЕАН байгуулагджээ. 5 улсын гадаад явдлын яамны сайд нар нь Индонез улсын сайд Адам Малик, Филиппин улсын сайд Нарцисо Рамос, Малайз улсын сайд Абдул Разак, Сингапур улсын сайд С.Ражаратнам, Тайланд улсын сайд Танат Хоман – тус байгууллагыг үндэслэгсэд юм. 1976 онд Зүүн Өмнөд Азийн орнуудын найрамдал, хамтын ажиллагааны хөтөлбөрийг баталжээ. 1976 онд Бали АСЕАН-ы эдийн засгийн хамтын ажиллагааны хөтөлбөрийг эхэлсэн. Энд 1980 оны дундуур хүндрэл гарсан ба 1991 онд чөлөөт худалдааны бүсийн саналыг Тайландын тал оруулсан байна. 1984.01.08-нд Бруней улс нь зургадугаар гишүүн болон элссэн. Тус улс нь дөнгөж тусгаар тогтноод 7 хоногийн дараа элссэн ба 1-р сарын 1-нд тусгаар тогтносон байна. ===Үргэлжилсэн өргөжилт=== 1995.07.28-нд Вьетнам улс 7 дахь гишүүн орон болон орсон. Лаос, Мьянмар (Бирм) улс 2 жилийн дараа буюу 1997.07.23-нд элссэн. Камбож улс Лаос, Мьянмар (Бирм) улстай хамт элссэн боловч улс төрийн дотоод тэмцэл, улс хоорондын шимтгэлээс болж элсэхээ хойшлуулжээ. Тус улс засаглалын тогтворжилтын дараа 1999.04.30-нд элсжээ. 1990 оны туршид эвсэл цаашид гишүүнчлэл өсөн нэмэгдэн, нэгдэхийг таамаглажээ. 1990 онд Малайз улс бидний сайн мэдэх БНХАУ, Япон, Өмнөд Солонгос улс болон АСЕАН-ы гишүүдийг багтаан Азийн бүс нутаг болон Ази-Номхон далайн бүс нутгийн эдийн засгийн хамтын ажиллагаа, АНУ-ын нөхөн тэнцвэржилтийн өсөлтийн бодлогын талаар Зүүн Азийн эдийн засгийн хамтын ажиллагааг зохион байгуулахаар санал болгосон. Энэ санал АНУ, Японы эсэргүүцлээс болж бүтсэнгүй. Энэ бүтэлгүйтлийг үл хамааран 1997 онд гишүүд нэгдэх ажил үргэлжилж АСЕАН+3 бий болсон. 1992 онд үйлдвэрлэлийн бааз дэлхийн зах зээлд өрсөлдөхүйц болж эхэлсэн учир бүс нутгийн өрсөлдөх чадварыг давуу талыг ихэсгэх зорилгоор болон шатлалт тарифын төлөвлөгөө болгон ашиглах зорилгоор нийтээр дагаж мөрдөх давуу үнийн тарифын схемийг баталгаажуулсан. Эдгээр нь бүс нутгийн үйлдвэрлэлийг дэмжин өрсөлдөх чадварыг дээшлүүлэх зорилго агуулснаас гадна Зүүн Өмнөд Азийн бүс нутгийн хамтын ажиллагааны чөлөөт худалдааны бүсийн ерөнхий эрх зүйн үндэс болсон байна. Дараа нь 1997 онд Зүүн Азийн Санхүүгийн Хямралын үед Чианг Май Малайзын саналыг шинэчлэн, АСЕАН-ы Эдийн засгийн хооронд нэгдсэн АСЕАН +3 улсууд нь (Хятад, Япон, Өмнөд Солонгос) тогтсон. Эвсэл нь ихэвчлэн бүс нутгийн тогтвортой байдал, энх тайванд төвлөрсөн гишүүдийн нэгдсэн эдийн засаг руу чиглэсэн. 1995.12.15-нд Зүүн Өмнөд Азийн Цөмийн зэвсэг Чөлөөтэй бүсийн талаар хэлэлцсэн. Эцэстээ хэлэлцээрийг 1997.03.28-нд нэгдсэн гишүүн улсуудын нэгээр батлах болжээ. 2001.06.21-нд Филиппин улсаар батлуулснаар хэлэлцээр үр дүнтэй болж, бүс нутагт бүх цөмийн зэвсэгийг хоригложээ. Дорнод Тимор 2011 оны 3-р сард [[Жакарта]] болсон чуулга уулзалтанд АСЕАН-ы 11-р гишүүнээр элсэх захиаг өргөн барьжээ, 2025 оны 10 сарын 26-нд болсон чуулганаар албан ёсоор элссэн. [[ Image:Borneo fires October 2006.jpg | thumb | left | 300px | [[Борнео]] арал дээгүүрх манан - 2006 оны хиймэл дагуулын зураг.]] ===Байгаль орчин ба ардчилал=== 21-р зуун ирэхэд тус холбооны хүрээнд байгаль орчны талаарх асуудал, гэрээг хэлэлцэхээр нэмэгдэн орж ирсэн байна. Холбоо нь Зүүн Өмнөд Азийн бүсийн агаарын бохирдлыг хяналтанд авахын тулд 2002 онд “Хил дамнасан агаарын бохирдлын хэлэлцээр”-ийг баталсан байна. Энэ санал нь 2005 онд харамсалтай нь амжилтгүй болж, 2005 болон 2006 онд мөн асуудлаар дахин хэлэлцэн, “Дэлхийн дулаарлын эсрэг гаргасан Зүүн Азийн эрчим хүчний аюулгүй байдлын тухай” Себугийн тунхаглал, “Цэвэр хөгжил ба агаарын тухай Ази номхон далайн хамтран ажиллах” гэрээг баталсан байна. 2003 онд Бали II Гэрээ хэлэлцээрт АСЕАН бол ардчилсан энх тайвны үзэлд захирагдсан байна, бүх гишүүн улсууд бүс нутгийн энх тайван ба тогтвортой байдал ардчилсан хөгжилд хүргэдэгт итгэдэг. Улсын удирдагчид ялангуяа Малайз улсын Махатир Мухаммед бүс нутаг нэгтгэх нийлүүлэх хэрэгцээг мэдэрсэн. 1997 онд Эвслийн зорилгодоо хүрэх төлөвлөгөөний ерөнхий бүтэц, сэдлийг үүсгэж эхэлсэн. АСЕАН +3 улс БНХАУ, Япон, Өмнөд Солонгос эдгээрийг эхэнд тавьж сайжруулахаар бий болгосон. Энд Зүүн Азийн Энэтхэг, Австрали, Шинэ Зеланд багтдаг байсан энэ бүлэглэлийг Зүүн Азийн хамтын ажиллагааны нийгэмлэг хэмээн төлөвлөсөн. Харин одоо магадгүй Европын хамтын ажиллагааны нийгэмлэг байхгүй болсон. 2006 онд АСЕАН Нэгдсэн Үндэстнүүд Ерөнхий Ассамблей өгсөн. 2006.07.23-нд Дорнод Тиморын Ерөнхий Сайд Жоса Рамос Хорта 5 жилийн өмнө засгийн эрхэнд бий болох үйл явц, хүлээгдэж байгаа гишүүдийн албан ёсны хүсэлтийг баталснаар бүрэн эрхэт гишүүн болсон. 2007 онд АСЕАН үйл ажиллагаа явуулж эхэлснээс хойших 40 жилийн баяраа тэмдэглэн, 30 жил Нэгдсэн улстай дипломат харилцаатай байгаа. 2007.08.26-нд АСЕАН тогтоосон зорилго болох чөлөөт худалдааны бүсийг тодорхой улсуудтай байгуулах хэлэлцээг өрнүүлж, БНХАУ, Япон, Өмнөд Солонгос, Энэтхэг, Австрали, Шинэ Зеланд улстай 2013 онд байгуулан, улмаар 2015 онд Азийн эдийн засгийн хамтын ажиллагааг үүсгэжээ. 2007.11 сард АСЕАН гишүүд АСЕАН тунхаг бичиг, АСЕАН гишүүд хоорондын харилцаа, засаглал, үндсэн хууль, АСЕАН Олон Улсын оршин тогтнох хуулийг баталсан. Мөн 2007.01.15-нд Себу-д АСЕАН болон Зүүн Азийн нийгэмлэгийн (Австрали, БНХАУ, Энэтхэг, Япон, Шинэ Зеланд, Өмнөд Солонгос) бусад гишүүд уламжлалт түлшээс эрчим хүчний аюулгүй байдлын эрж, Зүүн Азийн эрчим хүчний аюулгүй байдлын тухай ”Себугийн тунхаглал”-д гарын үсгээ зурн бүртгэгджээ. 2009.02.27-нд Чөлөөт худалдааны бүсийг АСЕАН-ы 10 улс, Шинэ Зеланд мөн ойрын хөрш Австрали улс баталсан. ==Азийн замнал== [[ Image:ASEAN Nations Flags in Jakarta 3.jpg | thumb | right | 300px | [[Жакарта]] дахь АСЕАН 10 гишүүдийн далбаанууд.]] 1960 онд колоничлолын дарамтыг халах үед Индонез, Малайз улс нь хэмжээлшгүй хаант улс болон тусгаар тогтносон. Үүнээс хойш эдгээр үндэстнүүд бүс нутгийн дотоод хэрэгт хөндлөнгийн оролцоог тэвчих, тусгаар тогтносон бодлогыг биелүүлэн эхэлжээ. Ямар нэгэн хөндлөнгийн оролцоогүй, энгийн байдлаар, хамгийн бага зохион байгуулалт, зөвлөгөө болон нэгдмэл байдал, хүч ашиглахгүй мөн зөрчилдөөнгүйгээр нэгтгэх гэсэн санаан дээр үндэслэн Asean Way хэмээх хөдөлгөөн байсан бөгөөд АСЕАН-ий гишүүн орнууд (ялангуяа Сингапур) энэхүү олон орныг бүсчлэн нэгтгэх энэхүү аргачлалыг Asean Way гэж нэрлэхийг ихэд сайшаасан юм. Иймд Зүүн өмнөд Азийн хамтын нөхөрсөг хэлэлцээрийг баталсан ба үндсэн зарчмууд: *Харилцан тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдал, тэгш байдал, нутаг дэвсгэрийн халдашгүй дархан байдал, бүх үндэстнүүдийн үндэсний өвөрмөц байдал *Үндэснийхээ оршин тогтнолыг гадаадын хөндлөн оролцоогүйгээр удирдах эрх, Хорлон сүйтгэх ажиллагаа, дарамт *Дотоод асуудалд оролцохгүй байх *Бүс нутгийн үр ашигтай хамтын ажиллагаа *Ямар нэгэн маргаан зөрчилдөөнийг энх тайвны аргаар шийдэх ===Шүүмж бүртгэл=== АСЕАН-ий аргачлал нь холбоог үүсэн байгуулах явцад бий болсон тухайн үеийн төрийн бодлогын бодит байдлаас үүссэн салаалсан гэж харагдаж болох юм. Амитав Ачарий нэгэн ач холбогдол бүхий гавьяа байгуулсан нь ASEAN WAY нь Барууны олон гишүүнт байгууллагуудын сөрөг хүчин болохыг эрмэлздэг, олонхын саналаар болон бусад хуулийн дагуу шийдвэр гаргадаг аргачлалаас эрс ялгаатай нь ASEAN WAY нь бүс нутгийн хамтын ажиллагаа, харилцааг тусгаар байдал, албан ёсны бус, нэгдмэл санааг бий болгох болон зөрчилдөөнгүйгээр хэлцэлд хүрэхийг эрмэлздэгээрээ ялгаатай юм. ==Уулзалт== [[ Image:Jakarta Welcome ASEAN Delegates Billboard.jpg |thumb|right|240px|[[Жакарта]] дахь зарлалын самбарт 2011 он АСЕАН дээд хэмжээний уулзалтанд төлөөлөгчид тавтай морил..]] Зохион байгуулалттай (АСЕАН дээд хэмжээний уулзалт) гишүүн улс бүрийн төрийн удирдагчид уулзаж бүс нутгийн асуудлуудын талаар, мөн бүлгийн гадаад харилцааг дэмжих төлөвлөгөө хэлэлцэн хуралджээ. АСЕАН удирдагчдын албан ёсны дээд хэмжээний анхны уулзалт 1976 онд Индонез, Балид хуралджээ. Гуравдугаар уулзалт нь 1987 онд Манилад болж, энэ хурлаар 5 жил болгонд удирдагчид уулзахаар тогтжээ. Ийм учраас дөрөвдүгээр уулзалт нь 1992 онд Сингапурт болж, удирдагчид үүнээс олон удаа уулзаж байхаар 3 жилд нэг удаа дээд хэмжээний уулзалт зохион байгуулахаар шийджээ. 2001 онд бүс нутгийн сэтгэл түгшээсэн, яаралтай асуудлуудыг жил бүр хэлэлцэж, анхаарлаа хандуулахаар шийджээ. Гишүүн улсууд дээд хэмжээний уулзалтыг үсгийн дарааллаар Бирмээс хүлээн авахаар тогтжээ. 2004 онд Европийн холбоо, АНУ-аас шахсаны улмаас, 2006 онд завсардсан. 2008 оны 12 сар АСЕАН дүрэм АСЕАН дээд хэмжээний уулзалт өдгөө жилд хоёр удаа болдог. {| class="wikitable" ! colspan="5" style="font-size:105%;" |АСЕАН Албан ёсны дээд хэмжээний уулзалт |- ! style="width:30px;"| № !! style="width:140px;"| Огноо !! style="width:140px;"| Улс !! style="width:140px;"| Газар !! style="width:140px;"| Удирдагч |- | 1 || style="text-align:right;"| 1976.02.23-24 || {{Flag|Индонез}} ||[[Бали]] || [[Soeharto]] |- | 2 || style="text-align:right;"| 1977.08.04-05 || {{Flag|Малайз}} ||[[Куала Лумпур]] || [[Hussein Onn]] |- | 3 || style="text-align:right;"| 1987.12.14-15 || {{Flag|Филиппин}} ||[[Metro Manila|Манила]] || [[Corazon Aquino]] |- | 4 || style="text-align:right;"| 1992.01.27-29 || {{Flag|Сингапур}} ||Сингапур || [[Goh Chok Tong]] |- | 5 || style="text-align:right;"| 1995.12.14-15 || {{Flag|Тайланд}} ||[[Бангкок]] || [[Banharn Silpa-archa]] |- | 6 || style="text-align:right;"| 1998.12.15-16 || {{Flag|Вьетнам}} ||[[Ханой]] || [[Phan Văn Khải]] |- | 7th || style="text-align:right;"| 2001.11.05-06 || {{Flag|Бруней}} ||[[Бандар Сери Бегаван]] || [[Hassanal Bolkiah]] |- | 8 || style="text-align:right;"| 2002.11.04-05 || {{Flag|Камбож}} ||[[Пномпень]] || [[Hun Sen]] |- | 9 || style="text-align:right;"| 2003.10.07-08 || {{Flag|Индонез}} ||[[Бали]] || [[Megawati Soekarnoputri]] |- | 10 || style="text-align:right;"| 2004.11.29-30 || {{Flag|Лаос}} ||[[Вьентьян]] || [[Bounnhang Vorachith]] |- | 11 || style="text-align:right;"| 2005.12.12-14 || {{Flag|Малайз}} ||[[Куала Лумпур]] || [[Abdullah Ahmad Badawi]] |- | 12 || style="text-align:right;"| 2007.01.11-14¹ || {{Flag|Филиппин}}² || [[Metro Cebu|Себу]] || [[Gloria Macapagal-Arroyo]] |- | 13 || style="text-align:right;"| 2007.11.18‒22 || {{Flag|Сингапур}} ||Сингапур || [[Lee Hsien Loong]] |- | 14³ || style="text-align:right;"| 2009.02.27-03.01<br />2009.04.10-11 || {{Flag|Тайланд}} || [[Ча Ам]], [[Хуа Хин]]<br />[[Паттаяа]] || rowspan=2|[[Abhisit Vejjajiva]] |- | 15 || style="text-align:right;"| 2009.10.23 || {{Flag|Тайланд}} || Ча Ам, Хуа Хин |- | 16 || style="text-align:right;"|2010.04.08-09 || {{Flag|Вьетнам}} ||[[Ханой]] || rowspan=2| [[Nguyễn Tấn Dũng]] |- | 17 || style="text-align:right;"| 2010.10.28–31 || {{Flag|Вьетнам}} ||[[Ханой]] |- | 18⁴ || style="text-align:right;"| 2011.05.07-08 || {{Flag|Индонез}} || [[Жакарта]] || rowspan=2|[[Susilo Bambang Yudhoyono]] |- | 19⁴ || style="text-align:right;"| 2011.11.14-19 || {{Flag|Индонез}} || Бали |- | 20 || style="text-align:right;"| 2012.04.03-04 || {{Flag|Камбож}} ||[[Пномпень]] || Hun Sen |- | 21 || style="text-align:right;"| 17–20 November 2012 ||| {{Flag|Камбож}} ||[[Пномпень]] || Hun Sen |- | colspan="5" style="font-size:95%;" | ¹ [[2006 Номхон далайн хар салхи #Typhoon Utor (Seniang)|Хар салхи 2006.12.10-14 хойшлуулсан]]. |- | colspan="5" style="font-size:95%;" | ² АНУ болон Европийн холбооноос нөлөөлснөөр дээд хэмжээний уулзалтыг Бирм хүлээн авах байсан ба хойшлуулжээ. |- | colspan="5" style="font-size:95%;" | ³ Дээд хэмжээний уулзалт нь 2 хуваагдан уулзсан.<br />Эхний хэсэг 2008.12.12‒17нд [[2008 Тай улс төрийн хямрал]]-аас болж өөр өдөр болгосон.<br />2дахь удаа дээд хэмжээний уулзалтыг 4 сарын 11нд уулзахаар тогтоосон боловч эсэргүүцлийн тэмцэлд оролцогчид цуцалсан. |- | colspan="5" style="font-size:95%;" | ⁴ {{Flag|Индонез}} [[Ази-Номхон далайн эдийн засгийн хамтын ажиллагаа|АПЕК]] (магадгүй [[G-20 эдийн засгийн их улс|G20]] дээд хэмжээний уулзалт) 2013 онд хүлээн авах үйл ажиллагааг {{Flag|Бруней}} улстай хамтран жилд хоёр удаа хүлээн авсан. |} АСЕАН дээд хэмжээний уулзалтууд уулзах газар/хүлээн авах улсдаа жилд нэг эсвэл хоёр удаа очдог. Жишээ нь Индонезид 2011 оны хүлээн авалтад АСЕАН дээд хэмжээний уулзалт, 2011 онд албан ёсны ба албан бус дээд хэмжээний уулзалт болсон. Бангкок дахь 5 дахь Дээд хэмжээний уулзалтад удирдагчдын албан ёсны дээд хэмжээний уулзалт бүрийн хооронд албан бус уулзалтыг авч үзжээ. {| class="wikitable" !colspan="5" style="font-size:105%;"| АСЕАН албан бус дээд хэмжээний уулзалт |- ! style="width:30px;"| № !! style="width:140px;"| Огноо !! style="width:140px;"| Улс !! style="width:140px;"| Газар !! style="width:140px;"| Удирдагч |- | 1 || style="text-align:right;"| 1996.11.30 || {{Flag|Индонез}} || [[Жакарта]] || Soeharto |- | 2 || style="text-align:right;"| 1997.12.14-16 || {{Flag|Малайз}} ||[[Куала Лумпур]] || [[Mahathir Mohamad]] |- | 3 || style="text-align:right;"| 1999.11.27‒28 ||| {{Flag|Филиппин}} ||[[Metro Manila|Манила]] || [[Joseph Estrada]] |- | 4 || style="text-align:right;"| 2000.11.22‒25 || {{Flag|Сингапур}} ||Сингапур || Goh Chok Tong |} ===Зүүн Азийн дээд хэмжээний уулзалт=== [[Image:East Asia Summit.svg|thumb|250px|Зүүн Азийн дээд хэмжээний уулзалтын оролцогчид: {{legend|#000080|АСЕАН}} {{legend|#FF0000|АСЕАН +3}} {{legend|#008000|АСЕАН +6}} {{legend|#FF7F2A|Ажиглагч}}]] [[Зүүн Азийн дээд хэмжээний уулзалт]] (EAS)нь бүх Азийн чуулга уулзалт ба жилд Зүүн Азийн бүс нутгийн 16 улсын тэргүүлэгчид оролцоно. Дээд хэмжээний уулзалт эрчим хүчний аюулгүй байдал, худалдааны асуудлуудыг багтаан хэлэлцсэн ба дээд хэмжээний уулзалтын үүрэг нь бүс нутгийн хамтын ажиллагаа юм. Дээд хэмжээний уулзалтын гишүүд нь АСЕАН-ы 10 гишүүн улс, АСЕАН + БНХАУ, Япон, Өмнөд Солонгос, Энэтхэг, Австрали, Шинэ Зеланд юм. Эдгээр улсуудад дэлхийн хүн амын ойролцоогоор хагас нь байна. 2010 оны 10 сард ОХУ албан ёсоор бүх гишүүдтэй 2011 оны дээд хэмжээний уулзалтанд улсуудын ерөнхийлөгч нар байлцаж, оролцохыг урьсан. Анхны дээд хэмжээний уулзалт нь 2005.12.14-нд Куала Лумпурт болсон ба дараагийн уулзалт нь жил бүр АСЕАН удирдагчдын уулзалт болсон. {| class="wikitable" |- ! Уулзалт ! Улс ! Байрлал ! Огноо ! Тайлбар |- | [[Нэгдүгээр EAS]] | {{Flag|Малайз}} | [[Куала Лумпур]] | 2005.12.14 | Оросыг хүлээн авч, урьсан. |- | [[Хоёрдугаар EAS]] | {{Flag|Филиппин}} | [[Себу хот]] | 2007.01.15 | 2006.12.13 Товыг өөрчилсөн.<br /> [[Зүүн Азийн Эрчим Хүч Аюулгүй Байдлын Себу тунхаглал]] |- | [[Гуравдугаар EAS]] | {{Flag|Сингапур}} | Сингапур | 2007.11.21 | Байгаль Орчны аюулгүй байдал, Цаг уурын өөрчлөлт Сингапурын тунхаглал <br /> Зүүн Ази, АСЕАН Эдийн засаг Судалгааны байгууллага үүсгэхийг зөвшөөрсөн. |- | [[4 дэх EAS]] | {{Flag|Тайланд}} | [[Cha-am]] and [[Хуа Хин]] | 2009.10.25 | TУулзах газрын байршил, огноогоо хэд хэдэн удаа өөрчилсөн. Дээд хэмжээний уулзалт Паттаяад 2009.04.12 болохоор товлосон ба Тайланд уулзах газраа эсэргүүцэгчдийн тэмцлээс болж цуцалжээ. Дээд хэмжээний уулзалтыг Пукетаас Ча Ам, Хуа Хин-руу дахин шилжүүлж [https://web.archive.org/web/20150923175145/http://www.asean.org/10-2009.htm 2009.10сарын товыг] өөрчилсөн. |- | [[5 дахь EAS]] | {{Flag|Вьетнам}} | [[Ханой]] | 2010.10.30 | Албан ёсоор ОХУ хожмын EAS бүрэн эрхэт гишүүдэд оролцохыг урьжээ. |- | [[6 дахь EAS]] | {{Flag|Индонез}} | [[Бали]] | 2011.11.19 | ОХУ 2011 оны дээд хэмжээний уулзалтанд элссэн.. |- | [[7 дахь EAS]] | {{Flag|Камбож}} | [[Пномпень]] | 2012 | |} ===Дурсгалын их хэмжээний уулзалт=== Дурсгалын их хэмжээний уулзалт нь АСЕАН-ий бус оронд зохион байгуулагддаг бөгөөд зохион байгуулагч орон болон АСЕАН-ий орнуудын хоорондын харилцан холбоо тогтоосны ойг тэмдэглэдэг уламжлалтай. Зохион байгуулагч орон АСЕАН-ий гишүүн орнуудын засгийн газрын тэргүүнүүдийг урьж хамтын ажиллагаагаа улам өргөжүүлэх талаар хэлэлцэнэ. {| class="wikitable" |- ! style="width:260px;"| Уулзалт !! style="width:120px;"| Зохион байгуулагч !! style="width:120px;"| Байрлал!! style="width:140px;"| Огноо!! style="width:430px;"| Тэмдэглэл |- | [[АСЕАН-Япон дурсгалын уулзалт]] | {{Flag|Япон}} | [[Токио]] | 2003.12.11, 12 | АСЕАН болон Японы хооронд харилцаа тогтоосны 30 жилийн ойг тэмдэглэсэн бөгөөд анхны АСЕАН-ий бусээс гадуур хийсэн АСЕАН-ий болон АСЕАН-ий бус орны хурал болсон юм. |- | [[AСЕАН-Хятад дурсгалын уулзалт]] | {{Flag|БНХАУ}} | [[Наннин]] | 2006.10.30, 31 | AСЕАН болон Хятадын хооронд харилцаа тогтоосны 15 жилийн ойг тэмдэглэсэн |- | [[AСЕАН -БНСУ дурсгалын уулзалт]] | {{Flag|Өмнөд Солонгос}} | [[Жежү-До]] | 2009.6.1, 2 | AСЕАН болон БНСУ-ын хооронд харилцаа тогтоосны 20 жилийн ойг тэмдэглэсэн. |- | [[AСЕАН -Энэтхэг дурсгалын уулзалт]] | {{Flag|Энэтхэг}} | [[Шинэ Дели]] | 2012.12.20, 21 | АСЕАН болон Энэтхэг хооронд харилцаа тогтоосны 20 жилийн ойг тэмдэглэнэ. |} ===Бус нутгийн чуулган=== [[Image:ASEAN member states.svg|thumb|right|250px|<span style="color:navy;">█</span> АСЕАН-ий бүрэн эрхт гишүүд<br /> <span style="color:blue;">█</span> АСЕАН-ий ажиглагчид <br /> <span style="color:aqua;">█</span> АСЕАН-ий нэр дэвшигч орнууд <br /> <span style="color:navy;">█</span><span style="color:red;">█</span> АСЕАН-ий нэмэлт гурав <br /> <span style="color:navy;">█</span><span style="color:red;">█</span><span style="color:green;">█</span> Зүүн Азийн их чуулган <br /> <span style="color:navy;">█</span><span style="color:blue;">█</span><span style="color:aqua;">█</span><span style="color:red;">█</span><span style="color:green;">█</span><span style="color:orange;">█</span> АСЕАН-ий бүсийн чуулган]] АСЕАН-ий бүс нутгийн чуулган (ARF) нь Ази Номхон далайн бүсийн албан ёсны олон талт чуулган юм. 2007 оны 7 сарын байдлаар 27 оролцогчтой байсан бөгөөд ARF-ийн зорилго нь харилцан хамтын ажиллагааг дэмжих, итгэл найдварыг бий болгох мөн бүс нутагт хамгаалалттай дипломат харилцааг хөгжүүлэхэд оршино. ARF анхны чуулганаа 1994 онд хийсэн. Одоогийн байдлаар ARF-д оролцогч орнууд: ASEAN-ий бүрэн эрхт гишүүд, Австрали, Бангладеш, Канад, БНХАУ, Европын холбооны орнууд, Энэтхэг, Япон, Хойд Солонгос, Өмнөд Солонгос, Монгол, Шинэ Зеланд, Пакистан, Папуа Шинэ Гвиней, Орос, Зүүн Тимор, АНУ болон Шри Ланка. Тайван нь Тайванийн хоолойн асуудлаас болж ARF үүсгэн байгуулагдсанаас хойш хасагдсан бөгөөд ARF болон ARF-ийн тэргүүний тайланд энэ тухай дурдахыг хориглосон. ===Бусад уулзалтууд=== Дээр дурдагдсанаас гадна бусад хурлууд тогтмол зохион байгуулагдана. Эдгээрт жил бүрийн ASEAN-ий сайд нарын хурал болон бусад жижиг хоорондын хурал болно. Эдгээр уулзалт нь ихэвчлэн батлан хамгаалах эсвэл байгаль орчин гэх мэт онцолсон сэдвээр болох бөгөөд засгийн газрын тэргүүд биш сайд нар оролцдог. ====Бусад гурав==== АСЕАН-ий нэмэлт гурав бол АСЕАН болон Хятад, Япон, Өмнөд Солонгосын хоорондын уулзалт бөгөөд голчлон АСЕАН-ы өргөтгөсөн чуулганы үеэр болдог. Одоог хүртэл Хятад, Япон, Өмнөд Солонгос нь Чөлөөт Худалдааны Бүсийг үүсгэхийг татгалзсаар байгаа бөгөөд Чөлөөт Худалдааны Бүсийн талаарх уулзалт 2012 оны эцэст зохион байгуулагдах болно. ====Ази-Европ уулзалт==== Ази-Европ уулзалт 1996 онд үүсгэн байгуулагдсан албан бус хэлэлцээр чуулган бөгөөд Европ болон Азийн орнуудын хоорондын харилцааг хүчирхэгжүүлэх зорилготой. Ялангуяа Европын холбоо болон АСЕАН-ы гишүүн орнуудын хоорондын харилцааг. АСЕАН-ы орнуудыг нарийн бичгийн дарга төлөөлөх бөгөөд Ази-Европын уулзалтын 45 оролцогчийн нэг юм. Мөн Ази-Европын сан (уулзалттай хамтатган зохион байгуулагддаг нийгэм соёлын байгууллага)-ийн удирдах зөвлөлд төлөөлөгчөөр суух хүнийг томилдог. ====АСЕАН-Орос чуулган==== АСЕАН-Орос чуулган нь гишүүн орнуудын удирдагчид болон ОХУ-ын ерөнхийлөгчийн хооронд жил бүр болдог уулзалт юм. 2026 онд "Орос-АСЕАН"-ны 35 дахь дээд хэмжээний уулзалт ОХУ-ын [[Казань]] хотод 2026 оны 6-р сарын 17-18-нд болсон. ====AСЕАН-ы гадаад хэргийн сайд нарын уулзалт==== 44 дэх удаагийн уулзалт 2011.6.16-23-ны хооронд Балид зохион байгуулагдсан бөгөөд Индонез улс АСЕАН-ий гишүүн орнуудын иргэдэд чөлөөтэй зорчих эрх бүхий нэгдсэн АСЕАН-ий жуулчны визийг үүсгэх саналыг дэвшүүлсэн юм. 45 дахь удаагийн уулзалт Камбожийн Пномпеньд зохион байгуулагдаж АСЕАН-ий түүхэнд анх удаа эвслийн зүгээс хурал төгсөхөд ямар нэгэн албан ёсны шийдвэр гаргаагүй юм. Энэ нь Хятад болон хөрш орнуудын хооронд дахь Өмнөд Хятадын Тэнгисийг эзэмших зөрчилдөөнөөс болсон юм. ==Эдийн засгийн нийгэм== АСЕАН бүс нутгийн хамтын ажиллагааг аюулгүй байдал, нийгэм соёлын нэгдэл, болон эдийн засгийн нэгдэл гэсэн 3 тулгуур үзүүлэлтээр онцолдог ба бүс нутгаар нэгтгэх нь хамгийн их ахицтай явж байгаа ба 2015 он гэхэд АСЕАН-ы Эдийн засгийн нийгэм (AEC)-г байгуулна. АСЕАН-ы гишүүн орнуудын 1989-2009 оны байдлаар дундаж эдийн засгийн өсөлт нь Сингапур 6,73 хувь, Малайз 6,15 хувь, Индонез 5,16 хувь, Тайланд 5,02 хувь, Филиппин 3,79 хувиар тус тус өссөн байна. Энэхүү эдийн засгийн өсөлт нь Ази-Номхон далайн эдийн засгийн хамтын ажиллагаа (АПЕК)-ний дундаж болох 2,83 хувиас харьцангуй илүү юм. ===CEPT-ээс AEC=== Нийтэд хэрэгжих хөнгөлөлттэй тариф (CEPT) схем нь ASEAN-ий чөлөөт худалдааны бүс (AFTA)-г үүсгэх зориулалттай АСЕАН-ий бүс дэх орнуудыг барааг чөлөөтэй урсгалаар зорчуулахыг дэмжих үүрэгтэй. AFTA нь АСЕАН-ы орнуудын дотоодын үйлдвэрлэлийг дэмжих зорилгоор АСЕАН-ий гишүүн орнуудын хийсэн гэрээ юм. AFTA гэрээ нь 1992 оны 1 сарын 28-нд Сингапурт батлагдсан ба AFTA анх батлагдахад АСЕАН Бруней, Индонез, Малайз, Филиппин, Сингапур, Тайланд хэмээх 6 гишүүнтэй байсан юм. Вьетнам 1995, Лаос болон Бурма 1997, Камбож 1999 онд элссэн. Шинээр элсэгч орнууд AFTA-н гэрээг зөвшөөрөх хэрэгтэй байдаг учир сүүлд элссэн орнууд AFTA-н шаардлагад бүрэн дүүрэн тэнцээгүй ч АСЕАН-ий бүрэн эрхт гишүүд хэмээн тооцогддог. Учир нь AFTA-н тариф бууруулах шаардлагад нийцэхэд илүү цаг хугацаа хэрэгтэй байдаг. АСЕАН-ы эдийн засгийн нийгмийг үүсгэх дараагийн алхмын гол зорилгууд бол: *Нэг зах зээл болон үйлдвэрлэлийн бааз бий болгох *Өрсөлдөөн өндөртэй эдийн засгийн бүс бий болгох *Тэнцвэртэй эдийн засгийн өсөлт бүхий бүс нутгийг бий болгох *Дэлхийн зах зээлд бүрэн дүүрэн ууссан бүс нутгийг бий болгох 2007 оноос эхлэн АСЕАН-ы орнууд импортынхоо хэмжээг үе шаттайгаар буурулж эхэлсэн бөгөөд 2015 он гэхэд импортыг тэглэх зорилт тавин ажиллаж байна. 2011 оноос эхлэн АЕС нь АСЕАН-ы бүс нутаг жижиг дунд үйлдвэрлэл (SME)-ийн нөлөөг ихэсгэх болон өрсөлдөөнийг ихэсгэхээр зөвшөөрсөн. ===Өргөн хүрээт хөрөнгө оруулалтын бүс=== АСЕАН-ий Өргөн хүрээт хөрөнгө оруулалтын бүс (ACIA) нь АСЕАН-ий бүс нутаг дахь хөрөнгө оруулалтыг чөлөөтэй дэмжихэд оршино. ACIA-ний гол зарчмууд нь: *Бүх үйлдвэрлэлүүд хөрөнгө оруулалтыг заасан хугацаанд чөлөөтэй авж болно *АСЕАН-ы хөрөнгө оруулагчид зарим нэгэн шаардлагыг хангасан тохиолдолд үндэсний үйлдвэрлэлд шууд хөрөнгө оруулж болно *Хөрөнгө оруулалтыг үгүйсгэхийг хориглоно *Хөрөнгө оруулалтын үйл явц болон дамжлагыг уян хатан байлгах *Ил тод байдлыг бий болгох *Хөрөнгө оруулалтын хөнгөлөлтөд хяналт тавих ACIA-ний бүрэн хэрэгжилт, хөдөө аж ахуй, загас агнуур, ойн аж ахуй болон уул уурхайн хориглолтыг эс тооцон, 2010 он гэхэд АСЕАН-ий ихэнх гишүүн орнуудад нэвтрүүлэхээр төлөвлөгдсөн ба 2015 он гэхэд CLMV (Камбож, Лаос, Мьянмар, Вьетнам)-д нэвтрүүлэхээр төлөвлөсөн. ===Үйлчилгээний худалдаа=== АСЕАН-ий Үйлчилгээний худалдааны бүтцийн гэрээ нь 1995 оны 12 сард Бангкокт болсон АСЕАН-ий их чуулганы үеэр үүсгэгдсэн. AFAS-ийн хяналт доор АСЕАН гишүүн орнууд үйлчилгээний худалдааг хялбарчлах удаа дараалсан хэлэлцээрийг хийсэн. Хэлэлцээрийн үр дүнг хэрэгжүүлэх төлөвлөсөн хугацааг бүтцийн гэрээнд хавсралт болгон оруулсан. Эдгээр төлөвлөсөн хугацаа нь ихэвчлэн үйлчилгээний үүргийн багц хэмээн нэрлэгддэг. Одоогийн байдлаар АСЕАН AFAS-н хяналт доор 7 багцыг дуусгаад байна. ===Нэг агаарын тээвэрт зах зээл=== АСЕАН-ы нэг агаарын тээвэрт зах зээл (ASEAN-SAM) нь 2015 он гэхэд Зүүн Өмнөд Азиийг нэгтгэсэн ганц агаарын тээвэрт зах зээлтэй болгоход зориулан хөгжүүлж буй бүс нутгийн голлох агаарын тээврийн бодлого юм. Энэхүү бодлого нь АСЕАН-ий агаарын тээврийн ажлын багаас санал болгож АСЕАН-ий тэргүүлэх тээврийн байгууллагын албан ёсны төлөөлөгчдийн хурлаар дэмжигдсэн мөн АСЕАН-ий тээврийн сайд нараар гарын үсэг зурж баталгаажсан юм. ASEAN-SAM нь АСЕАН-ий бүс нутаг дахь орнуудын хоорон дахь агаарын тээврийг бүрэн чөлөөтэй болгож, АСЕАН-ий орнууд болон агаарын тээврийн компаниудыг дэлхий дахинд өсөж буй агаарын тээврийн өсөлтөөс шууд ашиг хүртэх, мөн гишүүн орнуудын хоорон дахь жуулчлал, худалдаа, хөрөнгө оруулалт болон үйлчилгээний урсгалыг чөлөөлнө гэж үзэж байгаа юм. 2008 оны 12 сарын 1-нээс гишүүн орнуудын нийслэл хотын хооронд зорчиж буй иргэдийн үйлчилгээний 3 ба 4-дэх хязгаарлалтыг хүчингүй болгосон бөгөөд 2009 оны 1 сарын 1-нээс агаарын тээврийн үйлчилгээний чөлөөт байдал бүрэн утгаараа хэрэгжиж эхэлсэн юм. 2011 оны 1 сарын 1-нээс нийслэл хотуудын хоорон дахь нислэгийн 5-р чөлөөт нислэгийн эрх хэрэгжиж эхэлсэн. АСЕАН-ы нэг агаарын тээвэрт зах зээлийн бодлого нь гишүүн хоорондын хоорон дахь хангамж тогтворгүй нэг талт, хоёр талт болон олон талт гэрээнүүдийг халах болно. ===Бусад орнуудтай хийх чөлөөт худалдааны гэрээ=== АСЕАН нь Хятад (2015 он гэхэд 500 тэрбум долларын өртөг бүхий хоёр талт худалдааг хийхээр төлөвлөсөн), Солонгос, Япон, Австрали, Шинэ Зеланд болон хамгийн сүүлд Энэтхэг улстай чөлөөт худалдааны гэрээг байгуулсан. АСЕАН-Энэтхэг хоорондын хоёр талт худалдаа 2012 он гэхэд төлөвлөж байсан 70 тэрбум долларыг давсан (2015 онд 70 тэрбумд хүрнэ гэж төлөвлөж байсан). БНХАУ-тай хийсэн гэрээ нь 2010 оны 1 сарын 1-нээс хэрэгжиж эхэлсэн АСЕАН-Хятад худалдааны чөлөөт бүс (ACFTA)-г үүсгэсэн ба мөн АСЕАН одоогийн байдлаар Европын холбоотой чөлөөт худалдааны бүс үүсгэхээр хэлэлцэж байна. Тайвань мөн энэхүү гэрээнд нэгдэх хүсэлтэй байгаагаа АСЕАН-д илэрхийлсэн ч БНХАУ-ын зүгээс үзүүлж буй дипломат хязгаарлалыг давах шаардлагатай байгаа юм. ===АСЕАН-ий 6 тэргүүн=== АСЕАН-ий 6 тэргүүн нь бүс нутаг дахь эдийн засгийн хүчин чадлаараа бусад таван орноосоо хэд дахин илүү 6 орныг оруулдаг. АСЕАН-ий 6 тэргүүн бол (IMF-н мэдээлэл дээр үндэслэн 2011 оны ДНБ. ДНБ-ий худалдан авах чадвар) * {{Flag|Индонез}}: 845,680 сая (1,124 тэрбум) * {{Flag|Тайланд}}: 345,649 сая (616 тэрбум) * {{Flag|Малайз}}: 278,680 сая (447 тэрбум) * {{Flag|Сингапур}}: 259,849 сая (415 тэрбум) * {{Flag|Филиппин}}: 213,129 тэрбум (390 тэрбум) * {{flag|Вьетнам}}: 135,411 тэрбум (320 тэрбум) ===Шинэ гишүүн орнууд=== ASEAN-ий шинэ таван гишүүн орон: Вьетнам (1995.7.28), Лаос (1997.7.23), Мьянмар (1997.7.23), Камбож (1999.4.30) болон Зүүн Тимор (2025.10.26). ====Хөгжлийн зааг==== Вьетнам, Лаос, Мьянмар болон Камбож 1990-ээд оны сүүлчээр АСЕАН-д элсэхэд хуучин болон шинэ гишүүдийн нэг хүнд ногдох ДНБ-ий дунджид гарах зөрүүний талаар асуудал үүсэж эхэлсэн юм. Хариуд нь АСЕАН-ы нэгтгэлийн санаачилгын хороог АСЕАН-ы зүгээс бүс нутгийн нэгтгэлийн бодлого болгон тэрхүү хөгжлийн зөрүүг холбох гүүр болгох, мөн нэг хүнд ногдох ДНБ, хүн амын наслалт болон боловсролын түвшин зэрэг хүний хөгжлийн зөрүүг тодорхойлох зорилгоор үүсгэсэн юм. Меконг мөрний сав буюу АСЕАН-ий шинэ 4 гишүүн орон оршдог бүсэд зориулсан IAI-с бусад хөгжлийн бодлогууд нь дэд бүтцийн хөгжилд илүү төвлөрч байсан бөгөөд идэвхтэй хэрэгжиж байсан юм. Ерөнхийдөө АСЕАН нь шинэ гишүүддээ өгөх буцалтгүй тусламж болон зээлийг сунгах санхүүгийн бололцоогүй байдаг. Тийм учраас энэ байдлаас болж эдгээр дэд бүтцийн төслүүдийн санхүүжилтийг олон улсын санхүүгийн институтууд болон хөгжсөн орнуудаас авдаг. Гэсэн хэдий ч энэ нь ОУ-ын институтууд болон бусад орнууд, ASEAN-6-аас орж ирж буй хөрөнгийг IAI хөтөлбөрийг ашиглан хөгжлийн зөрүүг арилгах шаардлага бүхий хэсгүүдэд хуваарилах боломжийг нээж өгдөг юм. ASEAN-4-н хөгжилд зориулагдсан бусад хөтөлбөрүүд нь CLMV-н газа рзүйн ойр байдлыг давуу тал болгон ашиглах мөн тээвэр, жуулчлал, эрчим хүч дамжуулах гэх мэт дэд бүтцийн чиглэлд илүү анхаардаг. ===CMI-аас AMRO=== 1997-1998 онд болсон Азийн санхүүгийн хямралаас шалтгаалсан [[Олон Улсын Валютын Сан]]-тай хийсэн урт хүндрэлтэй хэлэлцээрийн улмаас АСЕАН+3 ирээдүйд болох болзошгүй өөр санхүүгийн хямрал эсвэл валютын самуурлаас сэргийлэх зорилгоор 2000 Чиан Май хууль (CMI) хэмээн нэрлэгдсэн хоёр талын валютын солилцооны схемийг бий болгохоор тохирсон юм. 2006 онд тэд CMI-г олон талт болгохоор болж CMIM-г үүсгэсэн юм. 2009 оны 5 сарын 3-нд тэд Хятад болон Японоос 38,4 тэрбум доллар, Өмнөд Солонгосоос 19,2 тэрбум доллар мөн АСЕАН-ий гишүүн орнуудаас цуглуулсан 24 тэрбум доллараар нийт 120 тэрбум доллар бүхий валютын санг үүсгэхээр зөвшөөрсөн юм. Голлох бүрэлдэхүүн шинээр нэмж хяналтын бүлгийг бий болгосон. АСЕАН+3 Макро эдийн засаг болон судалгааны алба (AMRO) 2011 оны 5 сард Сингапурд үйл ажиллагаа эхлэх бөгөөд CMIM гэрээний дагуу 2009 оны 12 сард үүссэн АСЕАН-ий санхүүгийн сайд ба төв банкны тэргүүн нар болон Хятад, Япон, Өмнөд Солонгосын хамтран байгуулсан тусгай байрыг ажиглах гол үүрэгтэй. Зарим судлаачдын 120 тэрбум доллар нь харьцангуй бага (нийт хэрэгцээний зөвхөн 20 хувийг нөхөх чадвартай) бөгөөд ОУВС-с зөвлөгөө туслалцаа авах хэрэгтэй гэж үзэж байгаа юм. 2012 оны 5 сарын 3-нд АСЕАН+3 санхүүгийн сайд нар нөөцийг 2 дахин ихэсгэж 240 тэрбум болгохоор зөвшөөрсөн. ===Гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт=== 2009 онд гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт (FDI) 37,9 тэрбум доллар байсан бөгөөд 2010 онд хоёр нугалагдаж 75,8 тэрбум болсон байна. FDI-н 22 хувь нь Европын холбооноос, АСЕАН-ий орнууд 16 хувь, Япон болон АНУ үлдсэн хувийг эзэлж байна. Европын холбоо болон АНУ өрнийн асуудалтай, Япон цунамигаас үүссэн хохирлоос сэргэх, 2008 оноос хойш Азийг дэлхийд тэргүүлэхэд тусласан, Хятад 3 жилийн хамгийн өндөр инфуляцийн түвшинд баригдсан байна. Ийм учраас энэхүү асуудлууд удаан хугацаанд үргэлжлэх нь ASEAN-д шууд бусаар сөрөг нөлөө үзүүлэх болно. 2015 оноос өмнө АСЕАН-ий эдийн засгийн нийгмийн зарим хөтөлбөрүүдийг хурдан хугацаанд хэрэгжүүлэх шаардлага тулгарч байна. ===АСЕАН хоорондох жуулчлал=== АСЕАН-ий орнуудын хооронд чөлөөтэй зорчих визтэй болсноос их хэмжээний АСЕАН-ы хооронд дахь жуулчлал бий болж ирэх жилүүдэд АСЕАН-ы нийгмийг бий болгох зөв чигт явж байна. 2010 онд нийт 73 сая жуулчдын 47 хувь буюу 34 сая нь АСЕАН-ий жуулчид байсан байна. ===АСЕАН хоорондын худалдаа=== 2010 оны төгсгөл хүртэл АСЕАН-ы хоорондын худалдаа ихэнх орнууд бүсээс гаднах орнууд руу экспортлож байснаас болж бага хэмжээнд байсан ч Лаос болон Мьянмар нь гадаад худалдаандаа АСЕАН-төвт байж нийт экспортын тоо 80 болон 50 хувийг АСЕАН-ий орнууд руу гаргасан байна. ==Тунхаглал== 2008 оны 12-р сарын 15-нд АСЕАН-ий гишүүд 2007 оны 11 сард гарын үсэг зурсан бүс нутгийг "Европын Холбоо" хэлбэрт нийгэм болгох зорилгоор үүсгэсэн тунхаглалаа баталгаажуулахаар Индонезийн нийслэл [[Жакарта]] хотод уулзсан юм. Энэхүү тунхаглал нь АСЕАН-ыг хуулийн нэгж болгох ба 680 сая хүн амыг хамарсан нэг чөлөөт худалдааны бүсийг бий болгох зорилготой. Индонезийн ерөнхийлөгч Сусило Бамбанг Юдховон хэлэхдээ “Энэ бол АСЕАН нь өөрийгөө баталгаажуулж, нэгэн бүхэл болж шилжиж байгаа онцгой мөч. Энэ нь олон улсын систем эрчимтэй өөрчлөгдөж байгаа үед АСЕАН Ази болон дэлхий ертөнцөд улам хүчтэйгээр нөлөөлөхөөр хичээж байхад тохиосон нь амжилт юм” гэжээ. Тэрээр эрчимтэй өөрчлөлт гэдгээр уур амьсгалын өөрчлөлт болон эдийн засгийн өсөлтийг илэрхийлжээ. Зүүн Өмнөд Ази нь 1960, 70-аад оны үед байсан шигээ хуваагдсан, дайнд нирвэгдсэн бүс байхаа больсон хэмээн нэмжээ. Тунхаглалын үндсэн зарчмуудад: #Тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдал, тэнцвэртэй байдал, газар нутгийн бүрэн бүтэн байдал болон АСЕАН-ы гишүүн орнуудын үндэсний оршин тогтнолыг хүндлэх #Бүс нутагт энх тайван, аюулгүй байдал болон дэвшилтийг бий болгоход үнэнч шударга байдал болон нэгдсэн үүрэг хариуцлагатай байх #Түрэмгийлэл болон заналхийлэл, хүч хэрэглэх, Олон улсын хуулиас гажууд ямар нэгэн үйлдэл хийхээс татгалзах #Маргаан зөрчилдөөнийг энх тайвны аргаар шийдэхэд тулгуурлах #АСЕАН-ы гишүүн орнуудын дотоод хэрэгт оролцохоос зайлсхийх #Гишүүн орон болгоны үндэсний үндэсний оршин тогтнолыг гадны нөлөө, түлхэн унагах, дарангуйлалгүй байх эрхийг хүндэтгэх #АСЕАН-ы эрх ашигт нөлөөлж ноцтой нөлөөлж болох хэргүүдэд зөвлөх #Хууль, сайн захиргаа, ардчиллын зарчмыг баримтлах, зөвлөгөөнт засгийн газартай байхыг баримтлах #Үндсэн эрх чөлөө, хүний эрхийг хэрэгжүүлэх болон хамгаалах, нийгмийн шударга байдлыг хөхүүлэн дэмжих #АСЕАН-ы гишүүн орнуудын зөвшөөрсөн НҮБ-ийн тунхаг болон олон улсын хууль, олон улсын хүний эрхийн хуулийг хүндэтгэх #АСЕАН-ы гишүүн орны бүрэн эрхт байдал, газар нутгийн бүрэн бүтэн байдал эсвэл төрийн бодлого болон эдийн засгийн тогтвортой байдалд заналхийлж болохуйц АСЕАН-ы гишүүн орон, эсвэл гишүүн бус орны ямар нэгэн бодлого үйл ажиллагаанд оролцохоос түдгэлзэх #АСЕАН-ы иргэдийн өөр соёл, хэл болон шашныг хүндэтгэх. Ямар ч байдалд нэгдмэл байж хүний үнэ цэнийг үнэлэх #Гадаад бодлогын, эдийн засгийн, нийгмийн болон соёлын харилцаанд идэвхтэй оролцож, гадагш чиглэсэн, ялгаварлалгүй оролцоход АСЕАН төвтэй байх #Эдийн засагт эдийн засгийн үүрэг болон зах зээлд чиглэсэн эдийн засагт бүсийг нэгтгэсэн эдийн засгийг бий болгоход саад үгүй болгоход чиглэсэн олон талт худалдааны дүрэм болон АСЕАН-ы дүрэмд дагаж мөрдөх Гэсэн хэдий ч одоо явагдаж буй дэлхийн санхүүгийн хямрал нь тунхаглалд тусгагдсан төлөвлөгөөнд саад учруулж болж магадгүй бөгөөд 2009 оны 2 сард болох их чуулганыг үеэр хүний эрхийн хуулийг шинэчлэх талаар ярилцах болжээ. Гэвч энэхүү санал нь ихээхэн маргааныг үүсгэсэн юм. Учир нь хүний эрхийн хороо нь иргэдийнхээ эрхийг зөрчсөн иргэдийг шийтгэх эсвэл үйл ажиллагаагаа хэрэгжүүлэх эрхийг багасгах байсан юм. 2009 онд ASEAN-ы засгийн газар хоорондын хүний эрхийн комисс (AICHR) байгуулагдсан юм. ==Соёлын үйл ажиллагаа== Бүс нутгийг илүү нэгтгэх зорилгоор соёлын үйл ажиллагаануудыг зохион байгуулдаг бөгөөд эдгээрт спорт болон боловсролын үйл ажиллагаанууд мөн бичгийн шагнал байдаг. Эдгээрийн жишээ нь АСЕАН-ы их сургуулиудын сүлжээ, АСЕАН-ы биологийн өөрчлөлтийн төв, АСЕАН-ий гарамгай эрдэмтэн болон технологичийн шагнал болон Сингапурын нэрэмжит АСЕАН-ий тэтгэлэг ордог. ==АСЕАН-ы медиа хамтын ажиллагаа== АСЕАН-ы медиа хамтын ажиллагаа (AMC) нь дижитал телевизийн стандарт, бодлогыг тогтоох мөн өргөн нэвтрүүлэгчдийг аналог системээс дижитал нэвтрүүлэгт шилжүүлэхэд бэлтгэх, медиа хамтын ажиллагааг дэмжих мөн дуу, ойлголт болон АСЕАН-ий иргэдийг олон улсын түвшний ойлгоцтой болгох мэдээллийн солилцоог дэмжх зорилготой ажилладаг. АСЕАН-ы гишүүн орнууд медиа чиглэлийг дижиталчлах болон бүс нутгийн медиа хамтын ажиллагааг өргөжүүлэхэд зорьдог. AMC нь АСЕАН-ий мэдээний агентлагуудын хоорондын хамтын ажиллагааг бий болгож мэдээлэл хуваалцах, зураг солилцох, техникийн хамтын ажиллагаа, хөтөлбөр солилцох болон мэдээллийг хамтатган түгээх, мэдээний эх сурвалжаа солилцоход хамтран ажилладаг. Энэхүү санаа нь 11-р AMRI чуулганы үеэр онцлогдсон бөгөөд “Медиаг хүмүүсийг холбох, Нэгэн ASEAN үндэстнийг үүсгэх соёлын гүүр болгоё” гэсэн уриатай оролцсон. АСЕАН-ий сайд нар шинэ болон уламжлалт медиаг ашиглах нь АСЕАН-ий хүмүүсийг холбох, соёлын зөрүүг багасгахад чухал үүрэгтэй хэмээн үзсэн юм. Нэг АСЕАН-ий үндэстнийг бүтээхийн тулд мэдээллийг ашиглахад гишүүн орнууд болон тэдгээрийн иргэдийн оролцоог шаардана. 2011 оны 5 сард болсон 18-р АСЕАН-ий их чуулганы үеэр АСЕАН-ий иргэд болон хувьцаа эзэмшигчдийг хүмүүст чиглэсэн, хүмүүс төвт болон дүрэм журамтай АСЕАН-ийг бий болгоход идэвхитэй оролцох нь чухал гэдгийг онцолсон юм. AMC-д хэд хэдэн онцлох санаачилга гаргасан юм. *ASEAN мэдээ портал Шинэ АСЕАН-ий мэдээ портал нь 2007.11.16-нд АСЕАН-ий ерөнхий нарийн бичгийн дарга Ноён Он Кен Ён нээсэн бөгөөд Сингапурын мэдээлэл, харилцаа холбоо болон урлагийн сайд Доктор Ли Бун Янг гэрч болсон юм. Энэхүү портал нь АСЕАН-ий баялаг соёл болон медиа үйлдвэрлэлийн хүчин чадлуудыг харуулсан АСЕАН-ий орнуудын баримтат кино, тоглоом, хөгжмийн видео, болон мултимедиа клипүүдийг агуулсан нэг цэгийг үүсгэх зорилготой юм. *АСЕАН Newsmaker төсөл Энэхүү төсөл нь 2009 оноос хэрэгжиж эхэлсэн бөгөөд багш сурагч нарын эх орныхоо амьдралын хэв маягийн талаар мэдээлэл бүхий видео бичлэгүүд хийхэд сургадаг. Энэхүү төслийг Сингапур улс санаачилсан бөгөөд 9-16 насны бага болон дунд сургуулийн 500 гаруй сурагч, болон тэдгээрийн багш 10 АСЕАН-ий орныг төлөөлөгчдийг өөрсдийн эх орны соёлыг бусдад танилцуулах мэдээллийн видео хийхээс үүссэн юм. Сурагчид Newsmaker програмыг ашиглах, видео бүтээл туурвих болон интернетийн зохистой хэрэглээнд суралцсан бөгөөд энэхүү сургалт нь сурагчдын ярианы ур чадвар болон илтгэл тавих чадварыг хөгжүүлнэ гэдэгт итгэж байна. “Залуучуудыг шинэ медиад идэвхтэй болгох нь АСЕАН-ий нийгэм соёлын нийгэмлэгийн АСЕАН-ий ерөнхий нарийн бичгийн даргын орлогч Др. Соүнг Ратчавигийн хэлснээр Нэг АСЕАН-ий нийгэмлэгийг бий болгох арга зам юм. Залуучуудыг АСЕАН-ий мэдлэгтэй болгох нь 2015 он гэхэд АСЕАН-ий нийгэмлэгийг байгуулах зорилгын үндсэн хэсэг юм. ICT болон медиа ашигласнаар манай бүсийн залуучууд АСЕАН-ийг илүү сайн мэдэж, АСЕАН-ий соёл, нийгмийн уламжлал болон үнэ цэнийг илүү гүн гүнзгий ойлгож үнэлэх болно.” *АСЕАН-ий дижитал өргөн нэвтрүүлгийн уулзалт, жил болгон АСЕАН-ий гишүүн орнууд цуглаж дижитал телевизийн стандарт бодлогыг тодорхойлох, 2020 он гэхэд аналог системээс дижитал ТВ рүү бүрэн шилжих төлөвлөгөөний хэрэгжилтийг хэлэлцдэг уламжлалт форум юм. 11-р удаагийн АСЕАН-ий дижитал өргөн нэвтрүүлгийн уулзалтад ДТВ шилжилтийн хэрэгжилтийг шинэчилж АСЕАН-ий гишүүдэд АСЕАН-ий дижитал шилжилтийн талаар мэдээлэхээр тохирсон юм. STB-н хүрэлцээтэй байдал болон худалдан авах чадвартай холбоо асуудал үүсэж эхэлсэн учир АСЕАН-ий гишүүд STB санхүүжилт, тэтгэмж, нөхөн олговор, түгээх зарчим, болон бусад түгээж болох ямар аргууд байгааг тодорхойлохыг даалгавар болгосон юм. Мөн хурлын үеэр DVB-T2-т зориулсан STB-н бүтээмжийг нэмэгдүүлэхээр зааварчилгааг хөгжүүлэх багийг үүсгэхийг зөвшөөрсөн юм. *АСЕАН-ий дараагийн топ тогооч болон Алтан сахиусны домог нар АСЕАН болон түүний иргэд, газар нутаг, соёлыг дэлгэрүүлэх зорилготой зохиогдсон тоглоомууд юм. Шинэ медиа ба сошиал медиа Малайзын [[Куала Лумпур]] хотноо болсон 11-р АСЕАН-ий Мэдээллийн салбарын сайд нарын цугларалтын үеэр АСЕАН-ий тэргүүлэгчид шинэ буюу сошиал медиаг АСЕАН хоорондын харилцаа холбооны чухал хэрэгсэл болж байгааг анхаарч Сайд нар сошиал медиаг ASEAN нийгмийг 2015 онд бий болгох зорилгодоо АСЕАН-ийг сурталчлахад ашиглахад анхаарлаа хандуулахыг зөвшөөрсөн. АСЕАН АСЕАН-ий соёл ба мэдээллийн портал болон АСЕАН медиа порталыг хамтатган ажиллуулж шинэ медиа бүрэлдэхүүнийг батжуулах болно. ===Зүүн Өмнөд Азийн бичээчийн шагнал=== Зүүн Өмнөд Азийн Бичээчийн шагнал нь 1979 оноос эхлэн Зүүн Өмнөд Азийн яруу найрагчид болон зохиолчдод жил болгон олгодог утга зохиолын шагнал юм. Энэхүү шагналыг ямар онцлох зохиол бичсэн эсвэл зохоилчийн бүх насны амжилтыг урамшуулах зорилгоор олгодог. Хүндэтгэсэн ажлуудад олон төрөл байх ба яруу найраг, богино өгүүллэг, романууд, жүжгийн зохиолууд, ардын үлгэрүүд мөн боловсролын болон шашны бүтээлүүд орно. Ёслолын үйл ажиллагаа Бангкок-д болох ба Тайландын эзэн хааны гэр бүлийн гишүүн тэргүүлэн явуулдаг. ===ASAIHL=== ASAIHL буюу Зүүн Өмнөд Азийн Өндөр Боловсролын Институтын Холбоо нь 1956 онд үүсгэн байгуулагдсан төрийн бус байгууллага бөгөөд багшлах, судлах, нийтйин үйлчилгээнд ихээхэн анхаардаг. ===Өв соёлын цэцэрлэгт хүрээлэнгүүд=== АСЕАН-ий өв соёлын хүрээлэнгүүд гэдэг нь байгалийн цэцэрлэгт хүрээлэнгүүд жагсаалт бөгөөд 1984 онд эхэлж 2004 онд дахин шинэчлэгдсэн. Энэхүү жагсаалт нь бүс нутгийн байгалийн баялгийг хамгаалахыг зорьдог. Одоогийн байдлаар 35 хамгаалалттай бүс байгаа бөгөөд заримыг дурдвал Туббатаха Риф Марин парк болон Кинабалу үндэсний хүрээлэн юм. ====Жагсаалт==== {| class="wikitable" !colspan="4" style="font-size:105%;"| АСЕАН өв соёлын газрууд |- ! style="width:160px;"| Газар !! style="width:130px;"| Улс ! style="width:160px;"| Газар !! style="width:130px;"| Улс |- | [[Alaungdaw Kathapa үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]] || {{flag|Мьянмар}} | Ao Phang-nga Marine үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн || {{Flag|Тайланд}} |- | [[Mt. Apo|Apo үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]] || {{Flag|Филиппин}} | [[Imperial City, Huế]] || {{Flag|Вьетнам}} |- | [[Bukit Barisan Selatan үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]] || {{Flag|Индонез}} | [[Gunung Leuser үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]] || {{Flag|Индонез}} |- | [[Gunung Mulu үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]] || {{Flag|Малайз}} | [[Ha Long Bay]] || {{Flag|Вьетнам}} |- | [[Hoi An Ancient Town]]|| {{Flag|Вьетнам}} | [[Mounts Iglit-Baco үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]] || {{Flag|Филиппин}} |- | [[Indawgyi Lake|Indawgyi Lake Wildlife дуган]] || {{flag|Мьянмар}} | [[Inlé Lake|Inlé Lake Wildlife дуган]] || {{flag|Мьянмар}} |- | [[Kaeng Krachan үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]] || {{Flag|Тайланд}} | [[Kerinci Seblat үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]] || {{Flag|Индонез}} |- | [[Khakaborazi үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]] || {{flag|Мьянмар}} | [[Khao Yai үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]] || {{Flag|Тайланд}} |- | [[Kinabalu үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]] || {{Flag|Малайз}} | [[Komodo үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]] || {{Flag|Индонез}} |- | [[Imperial Citadel of Thang Long]] || {{Flag|Вьетнам}} | [[Lampi Kyun Wildlife дархан цаазат газар]] || {{flag|Мьянмар}} |- | [[Lorentz үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]] || {{Flag|Индонез}} | [[Mein-ma-hla Kyun Wildlife дуган|Meinmhala Kyun Wildlife дуган]] || {{flag|Мьянмар}} |- | [[Surin Island|Mu Ko Surin]]-[[Similan Islands|Mu Ko Similan]] Marine үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн|| {{Flag|Тайланд}} | Nam Ha Protected Area || {{Flag|Лаос}} |- | [[Phong Nha-Ke Bang|Phong Nha-Ke Bang үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]] || {{Flag|Вьетнам}} | Preah Monivong (Bokor) үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн|| {{Flag|Камбож}} |- | [[Puerto Princesa Subterranean River үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]] || {{Flag|Филиппин}} | [[Sungei Buloh Wetland дархан цаазат газар]] || {{Flag|Сингапур}} |- | [[Taman Negara үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]] || {{Flag|Малайз}} | [[Tarutao Marine үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]] || {{Flag|Тайланд}} |- | Tasek Merimbun Wildlife дуган|| {{Flag|Бруней}} | Thung Yai-Huay Kha Khaeng үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн || {{Flag|Тайланд}} |- | [[Tubbataha Reef Marine цэцэрлэгт хүрээлэн]] || {{Flag|Филиппин}} | [[Ujung Kulon National цэцэрлэгт хүрээлэн]] || {{Flag|Индонез}} |- | [[Virachey үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]] || {{Flag|Камбож}} | Keraton [[Yogyakarta (city)|Yogyakarta]] || {{Flag|Индонез}} |- | [[Mỹ Sơn]]|| {{Flag|Вьетнам}} | [[Citadel of Ho Dynasty]] ||{{Flag|Вьетнам}} |} ===Албан ёсны дуу=== * '''[[The ASEAN Way]]''' – АСЕАН-ий албан ёсны бүс нутгийн [[сүлд дуулал]], хөгжмийг Kittikhun Sodprasert and Sampow Triudom {{Flag|Тайланд}}; үгийг Payom Valaiphatchra {{Flag|Тайланд}}. * '''АСЕАН-ий эв нэгдлийн дуу''' өөрөөр '''[[АСЕАН сүлд дуу]]''', хөгжмийг [[Ryan Cayabyab]] {{Flag|Филиппин}}. * '''Бид урагшаа тэмүүлнэ''', АСЕАН дуу, бичсэн Candra Darusman {{Flag|Индонез}}. * '''[[АСЕАН өсөлт]]''', АСЕАН-ий 40 жилийн ойн дуу, бичсэн [[Dick Lee]] {{Flag|Сингапур}}; үгийг [[Stefanie Sun]] {{Flag|Сингапур}}. ==Боловсрол ба хүний хөгжил== Бүс нутгийн боловсролын салбар дахь хамтын ажиллагааг өргөжүүлэх зорилгоор АСЕАН-ий боловсролын сайд нар АСЕАН-ий боловрсролыг ахиулах 4 зорилгыг гол болгон ажиллаж байна. #ASEAN-ий иргэдэд АСЕАН-ий талаар мэдлэгийг олгох, ялангуяа залуу үеийнхэнд #Боловсролоор дамжуулан АСЕАН-ий нэр хүндийг хүчирхэгжүүлэх #Боловсролын салбар дахь АСЕАН-ий хүний нөөцийг байгуулах #АСЕАН-ий их сургуулиудын сүлжээг хүчирхэгжүүлэх. Олон төрлийн төслүүд энэхүү зорилгуудыг биелүүлэхийн тулд хэрэгжсэн бөгөөд одоо ч хэрэгжиж байгаа. Жил бүр болдог ASEAN-ий боловсролын сайд нарын уулзалтад АСЕАН-ий боловсролын хамтын ажиллагааг сайд нарын түвшинд хэлэлцдэг. Эдгээр төсөл болон үйл ажиллагааны хэрэгжилтийг АСЕАН-ий Боловсролын ахлах мэргэжилтнүүд (SOM-ED) удирдах бөгөөд АСЕАН-ий боловсролын сайд нарын уулзалтад тайлан тавьдаг. SOM-ED нь мөн АСЕАН-ий их сургуулиудын сүлжээ (AUN)-р дамжуулан өндөр боловсролын хамтын ажиллагааг зохицуулдаг. AUN нь #АСЕАН-ий судлаачид, академичид, эрдэмтдийн хамтын ажиллагааг өргөжүүлэх #Академич болон мэргэжлийн боловсон хүчинг бий болгох #АСЕАН-ий академик орнуудын хооронд мэдээллийг түгээх #АСЕАН-ийг гишүүн орнуудад сурталчлах ASEAN-ий онцлог шинжийг дэлгэрүүлэх үндсэн зорилгод АСЕАН-д туслах үүрэгтэй байгуулагдсан юм. Үүнээс хойш дурдагдах боловсролын үзүүлэлтүүд нь ерөнхий, дунд болон дээд боловсролд хамаатай болно. Ерөнхий боловсрол гэдэг нь хүүхдүүдэд үндсэн унших, бичих болон математикийн ур чадварыг түүх, газарзүй, байгаль шинжлэл, нийгмийн ухаан, урлаг, хөгжим гэх дунд боловсролын хичээлийн үндсэн суурьтай болгох түвшин юм. Дунд боловсрол нь ерөнхий боловсролоос олж авсан мэдлэг дээр суурилан хүний хөгжлийн үндэс суурийг тавьж өгөх үүрэгтэй. Дээд боловсрол нь ахисан түвшний шалгаруулалт хэрэгтэй эсэхээс үл хамааран дунд боловсролыг дүүргэсэн байхыг хамгийн бага шалгуур болгодог. ===Сургуульд элсэн орох ба оролцоо=== Албан ёсны боловсролын оролцоог ихэвчлэн Нийт Элсэлтийн Харьцаа (GER) болон Цэвэр Элсэлтийн Харьцаа (NER)-р тодорхойлдог. NER нь өгөгдсөн насны боловсролын түвшиний оролцооны цар хүрээг тодорхойлдог. GER-ийн зорилго бол нас үл харгалзан боловсролын түвшинд нийт элсэгчдийг харуулах юм. GER нь нийт сургуулийн насны хүн амыг ижил боловсролын түвшинтэй харьцуулан хувиар илэрхийлдэг. ====Ерөнхий боловсрол==== Ерөнхий боловсролын элсэлтийн талаарх судалгаан дээр үндэслэн хэд хэдэн шинжилгээг хйиж болно. Бруней Дарусалам 2001 он гэхэд бараг 100 хувийн цэвэр элсэлтэд хүрсэн бол Индонез энэхүү элсэлтийн хувиас бага багаар буурч эхэлсэн юм. Филиппин ойрын жилүүдэд энэхүү зорилгод хүрэхэд бага багаар ойртсоор байгаа юм. Судалгаа нь хоёр төрлийн орнуудыг харуулсан юм. Нэг хэсэг нь тогтмол 90 хувиас дээш элсэлтийн хувь үзүүлсэн (Бруней Даруссалам, Индонез, Филиппин, Сингапур) ба нөгөө хэсэг нь 80 орчим хувийг үзүүлсэн (Камбож, Лаос, Мьянмар) юм. Вьетнам бага хувьтай хэсэгт байсан боловч тайлангийн сүүлийн хагаст дээд хувьтай группт орж чадсан юм. Тайланд хэдийгээр 2 хүйсийн мэдээллийг өгөөгүй ч эмэгтэй болон эрэгтэйчүүдийн цэвэр элсэлтийн харьцаанаас үзвэл 86 эсвэл 87% хувь байх магадлалтай учир дээд хувьтай группт ороход ойр байна гэсэн юм. Малайзаас бусад мэдээллээ өгсөн орнуудад эрэгтэйчүүдийн цэвэр элсэлтийн харьцаа нь охидуудынхаас үргэлж өндөр байсан юм. Сингапурын хувьд тайлангийн бүх л хугацаанд Индонез 1998 оноос хойш эрэгтэй боон эмэгтэйчүүдийн цэвэр элсэлтийн харьцаань онцлох ялгаа гараагүй юм. 1997 онд Филиппинд хүйсийн зөрүүний ялгаа мэдэгдэж эхэлсэн ч 1999 онд эмэгтэйчүүдийн цэвэр элсэлтийн харьцаа эрэгтэйчүүдийнхээс илүү болсон юм. АСЕАН-ий боловсролын бүтээмж боон тогтоон барих түвшинг дурдах нь зүйн хэрэг юм. Хүн амыг бичиг үсэгтэй болгох нь боловролын системийн сургуулийн насны хүүхдүүдийг бүгдийг хамааруулах болон тэднийг 5-р анги хүртэл нь амжилттай сургахад оршино. Учир нь 5-р ангид орохдоо хүүхдүүд бичиг үсэг болон тооны ухааныг эзэмшсэн байдаг гэнэ. Ерөнхий боловсролын амжилтыг тодорхойлох ердийн арга бол 1-р ангиас 5-р анги хүрсэн сурагчдын хувь юм. Мэдээллээ өгсөн АСЕАН-ий ихэнх орнууд 5-р анги хүрж буй хүүхдүүдийнхээ тоог тогтвортойгоор өсгөсөн байна. Тэргүүлж буй орнууд нь Малайз, Сингапур, Тайланд нар бөгөөд тогтмол 100%-тай ойролцоо амжилт үзүүлсэн байна. Бусад орнууд 57-89%-тай байсан бөгөөд Мьянмар хамгийн их ахиц гаргасан орон болсон юм. ====Дунд боловсрол==== 2001 оны байдлаар Бруней Даруссалем, Мьянмар, Сингапур, Малайз болон Филиппин гэсэн улсууд дунд боловсролын цэвэр элсэлтийн харьцаагаа 1990 ба 1991 оны үетэй харьцуулахад 11-19%-ийн өсөлтийг үзүүлсэн байна. Вьетнам улс 1993-1998 оны хооронд цэвэр элсэлтийн харьцааны хамгийн хурдан өсөлтийг үзүүлсэн юм. Хамгийн өндөр тогтмол амжилтыг үзүүлдэг Сингапур улс 1994 оноос тотмол 90-с дээш хувийн амжилтыг үзүүлсэн юм. Хүйсийн зөрүүний хувьд гэвэл эмэгтэйчүүдийг эрэгтэйчүүдтэй харьцуулсан харьцаа нь 0,2-6% байна (Индонез, Малайз, Филиппин, Сингапур, Тайланд болон Вьетнам гэсэн 6 орны мэдээлэл дээр үндэслэв). Ерөнхийдөө Сингапураас бусад оронд эмэгтэйчүүд нь дунд боловсролын цэвэр элсэлтийн харьцаагаа илүү өндөр байна. Сингапурын хувьд тайлангийн хугацаанын хоёр дахь хагасад эрэгтэй эмэгтэйчүүдийн харьцаа тэнцвэртэй болсон. ===Дээд боловсрол=== HPAE(Өндөр Үзүүлэлт Бүхий Азийн Эдийн Засаг) АСЕАН-6 (АСЕАН-ий хамгийн удаан байсан 6 гишүүн)-ий орнууд бусад хөгжиж буй орнуудыг бодвол нийтийн боловсрол ихээхэн хөрөнгө оруулалт хийж ерөнхий болон дунд боловсролд ихээхэн анхаарч байсан учир дээд боловсрол хувийн хэвшлийн мэдэлд байдаг. Зүүн Өмнөд Ази дахь дээд боловсрол ерөнхийдөө харьцангуй сул. Ихэнх нөхцөлд их сургуулиуд академик судалгаа хийхээс илүү багшлах болон засгийн газарт үйлчлэх тал дээр голчлон ажилладаг. Мөн Зүүн Өмнөд Ази дахь их сургуулиуд багш нарын цалин болон судалгааны дэд бүтэц (номын сан, лаборатори) нь санхүүгийн хувьд хязгаарлагдмал мөн дэмжлэг багатай байдаг. ====Их сургуулийн сүлжээ==== *АСЕАН-ий их сургуулийн сүлжээ (AUN) нь Зүүн Өмнөд Азийн их сургуулиудын холбоо юм. Энэ нь анх 1995 он 11 сард байгуулагдахдаа гишүүн орнуудын 11 их сургуулийг нэгтгэсэн юм. Одоогийн байдлаар 26 их сургуультай хамтран ажилладаг. *Зүүн Өмнөд Азийн Инженерийн Боловсролыг Хөгжүүлэх Сүлжээ (SEED-NET) төсөл нь 2001 оны 4 сард AUN-ий бие даасан дэд сүлжээ болон байгуулагдсан юм. AUN/SEED-Net нь АСЕАН-ий инженерийн салбар дахь боловсон хүчний боловсролын түвшинг ахиулах зорилготой бөгөөд энэхүү сүлжээ нь Японы тэргүүлэх 11 их сургуулийн (Японы засгийн газраас сонгосон) дэмжлэг бүхий 10 АСЕАН-ий орны 19 тэргүүлэх зэрэглэл бүхий институтээс(орон болгоны өндөр боловсролын сайд нарын сонгосон) бүрддэг. AUN/SEED-Net нь голчлон Японы олон улсын хамтын ажиллагааны агентлаг (JICA)-аар дамжуулан Японы засгийн газраас дэмжлэг авдаг бөгөөд АСЕАН-ий сангаас зарим нэг дэмжлэг авдаг. AUN/SEED-Net төслийг AUN/SEED-Net-ий нарийн бичиг AUN/SEED-Net-д зориулсан JICA-ийн төслийн (одоогийн байдлаар Тайландын Чулалонгкорн Их сургуульд байрлаж байгаа) дэмжлэгээр хэрэгжүүлдэг. ===Нийтийн оролцоо=== ====Санхүүгийн нөөц==== Засгийн газрын боловролд оруулж буй хөрөнгө оруулалтыг тодорхойлохдоо олон нийтийн ерөнхий боловсролд зарцуулж буй зардлыг ДНБ-ий хувь болгож мөн сурагч бүрт гаргаж буй зардлыг ДНБ-ий хувь болгон үздэг. Эдгээр хоёр тодорхойлогч нь бүх олон нийтийн ерөнхий боловсролын сургуульд гаргаж буй засгийн газрын бүх шатны түвшний зарлага дээр үндэслэсэн ба хувийн боловсролын институт, багш нар, сурагч нарын зарлагыг үл тооцно. Эдгээр тооцоог гаргахад ашигласан зарим нэг тооцоонд зөвхөн Боловсролын Яамны үзүүлэлтийг оруулсан бөгөөд төсвөө боловсролын үйл ажиллагаанд зарцуулдаг бусад яамнуудыг оруулаагүй болно. Мэдээллээ өгсөн АСЕАН-ий орнуудын нийтийн боловсролын зардал Индонез 5%-тайг эс тооцвол ихэвчлэн ДНБ-ийн 3%-аас бага байна. Мэдэгдэхүйц өсөлт гаргасан 2 орон бол Филиппин болон Лаос юм. Малайз 1990-ээд оны үед уналтанд орж байсан ч 2000 оны үеэр тогтворжиж эхэлсэн юм. Индонез 1995-1999 оны үед ерөнхий боловсролын зардлыг ДНБ-ийн хувиар илэрхийлэхэд огцом уналт үзүүлж 10%-аас 5% болтлоо буурсан юм. Сингапур 2000 он хүртэл тогтмол 0,6%-ийн өсөлт үзүүлж 2001 онд 0,7% болж бага хэмжээний ахиц гаргасан юм. Хэдийгээр нийтийн ерөнхий боловсролын зардлыг ДНБ-ий хувиар илэрхийлэхэд хэзээ ч 100% болохгүй ч гэсэн онолын хувьд нэг сурагчийн ерөнхий боловсролын зардлыг нэг хүнд ногдох ДНБ-ий хувьтай харьцуулахад 100% хүрэх тэрнээс ч илүү гарах боломжтой юм. Сүүлд дурдсан байх боломжтой 4 орноос хамгийн өндөр нь 15%-тай байна. Сингапурын хувьд энэхүү тодорхойлогч нь 10% дээр тогтвортой байна. 1996 оноос хойш Филиппинд энэхүү үзүүлэлт тогтвортой өсч 1998 онд бараг 14% хүрсэн юм. Энэхүү үзүүлэлтийн уналт өсөллт нь олон шалтгаантай байж болох бөгөөд засгийн газрын ерөнхий боловсролын зардлын элсэлтийн хэмжээн дэх өөрчлөлтөөс ихээхэн хамаарна. ====Тэтгэлэг==== АСЕАН-ий тэтгэлэг нь бусад 9 гишүүн орны дунд сургууль, ахлах коллеж болон их сургуулийн боловсрол горилогчдод зориулсан тэтгэлгийн хөтөлбөр юм. Энэ нь байр, хүнс, эрүүл мэндийн болон ослын даатгал, сургалтын төлбөр болон шалгалтын төлбөрийг багтаадаг. ===Боловсрол хүний хөгжлийг тодорхойлогч=== Статистикийн хувьд боловсролын амжилт нь орлогын түвшин болон хөгжлийн бололцоотой маш хүчтэй уялдаа холбоотой нь ажиглагдсан. Боловсролын түвшинг дээшлүүлэх нь улс орны орлого болон хүний хөгжлийн өсөлтөд эергээр нөлөөлнө. Ийм учраас ерөнхий болон үндсэн боловсролыг бүх нийтэд нээлттэй байлгах мөн гүйцээх нь онц шаардлагатай бөгөөд хүний нөөцийг бүрдүүлэх үндэс болж байгаа юм. Хүйс үл харгалзан дунд болон дээд боловсролын оролцоог ихэсгэх нь тэнцвэртэй байдал, нөөц бүрдүүлэлт, мэдээлэлд нээлттэй байх, шинжлэх ухааныг хүчирхэгжүүлэхэд зайлшгүй хийх ёстой алхам юм. ====Бичиг үсгийн түвшин==== Бичиг үсгийн илэрхийлэгч нь биднийг хүн ам дахь өдөр тутмын амьдралдаа бичиг үсэг ашиглах, үүнийгээ ашиглан сурах бололцоотой бичиг үсэг тайлагдсан хүмүүсийг тоолоход хэрэглэнэ. Бичиг үсгийн түвшин нь бичиг үсэг түгээхэд гаргасан боловсролын амжилтуудыг тодорхойлдог. Бичиг үсгийн түвшин нь сургуульд элсэгчдийн харьцаа болон сургуулийн ерөнхий боловсролыг тогтоон барих түвшинтэй холбоотой. 15-24 насны иргэдийн бичиг үсгийн түвшингийн мэдээллийг орнууд өгөх бөгөөд тухайн орны үндсэн боловсролын үйл ажиллагааны үр дүнгээс хамааран боловсролын системийн хүүхдэд оруулсан хөрөнгө оруулалт болон үр ашгийг хүлээн зөвшөөрөх түвшинд хүрсэн эсэхийг тодорхойлно. АСЕАН-ий 8 орноос 2000 оны байдлаар 6 нь ахицтай өсөлтийг харуулж 100%-ийн түвшинд хүрсэн байна. Энэхүү өсөлт нь Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа болон Хөгжлийн Байгууллага (OECD)-ий орнууд харьцуулахуйц бөгөөд биширмээр амжилт юм. Камбож болон Лаос хэмээх эмэгтэйчүүдийн бичиг үсэг тайлагдсан байдал эрэгтэйчүүдээсээ 1999 оны байдлаар 10% бага байсны эс тооцвол эрэгтэй эмэгтэйчүүдийн бичиг үсэг тайлагдсан байдалд онцлох ялгаагүй байна. Бичиг үсгийн тайллын өсөлт нь эдгээр орнуудад 1990-ээд оны үеэр ерөнхий боловсролын эерэг нөлөөг харуулж байгаа юм. Насанд хүрэгчдийн бичиг үсэг тайлагдсан байдлыг харвал (15-с дээш насныхан) мэдээллээ өгсөн ихэнх орнууд хүн ам зүйн хувьд ихээхэн өөрчлөлт хийснийг харж болно. Камбож болон магадгүй Индонезийг эс тооцвол бусад мэдээллээ өгсөн орнууд 90 ба түүнээс хувийн амжилтыг үзүүлсэн. Бичиг үсгийн тайлагдсан байдлыг хүйсээр ялган үзвэл бид тод хүйсийн зөрүүг харж болно. Мэдээллээ өгсөн 9 орноос хүйсээр мэдээллээ өгсөн нь 7 байсан бөгөөд эрэгтэй эмэгтэйчүүд бичиг үсэг тайлагдсан байдлын хувьд ижил хуваарьтай байсан ч эмэгтэйчүүд Филиппинээс бусад орнуудад тогтмол доогуур байсан юм. Энэхүү зөрүү нь Камбожид хамгийн их бөгөөд 20% ба Мьянмар 1999 оноос хойш энэхүү зөрүүг арилгаж чадсан байна. ==Спорт== ===Зүүн Өмнөд Азийн Наадам=== Зүүн Өмнөд Азийн Наадам буюу SEA Games нь хоёр жил болгон зохион байгуулагддаг спортын олон төрлийн Зүүн Өмнөд Азийн 11 орон оролцдог арга хэмжээ юм. Энэхүү наадам нь Зүүн Өмнөд Азийн Наадмын Холбооны дүрмийн дагуу болох ба Олон Улсын Олимпын Холбоо болон Азийн Олимпын Зөвлөлийн хяналтан доор болдог. ===АСЕАН-ий Пара Наадам=== АСЕАН-ий Пара Наадам нь бие бялдрын хувьд бэрхшээлтэй тамирчдад зориулсан Зүүн Өмнөд Азийн Наадмын дараа болдог 2 жил тутмын наадам юм. Наадамд Зүүн Өмнөд Азид байрлах 11 орон оролцох ба Параолимпын наадам адил дүрмээр хөдөлгөөний бэрхшээл, болон харааны бэрхшээлтэй тамирчид оролцдог. ===FESPIC Наадам/ Азийн Пара наадам=== FESPIC Наадам буюу хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд зориулсан Зүүн Алс болон Өмнөд Номхон Далайн Наадам нь Ази болон Номхон далайн бус нутаг дахь хамгийн том спортын олон төрөлт арга хэмжээ байсан бөгөөд FESPIC Наадам 9 удаа зохион байгуулагдсаны эцэст зодог тайлсан юм. 2006 оны 12 сард Малайзын Куала Лумпурт болон 9-р FESPIC Наадмын амжилтаас үүдэн энэхүү наадам 2010 онд Азийн Пара Наадам гэсэн нэртэйгээр дахин бий болж Хятадын Гуанжу-д зохиогдсон юм. 2010 оны Азийн Пара Наадам 16 дахь Азийн Наадам дууссанаас богино хугацааны дараа нээлтээ хийсэн бөгөөд Азийн наадамтай ижил байгууламжуудыг хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд нэвтрэх боломжтой болгон өөрчилсөн юм. Азийн Пара Наадам нь хөгжлийн бэрхшээлтэй тамирчдад зориулсан наадам бөгөөд 4 жилд нэг удаа Азийн Наадам дараа болж байх болно. ===Хөлбөмбөгийн Аварга шалгаруулах тэмцээн=== АСЕАН-ий Хөлбөмбөгийн Аварга шалгаруулах тэмцээн нь АСЕАН-ий хөлбөмбөгийн холбооноос FIFA-ийн зөвшөөрөлтэй явуулдаг Зүүн Азийн Орнуудын үндэсний шигшээ багууд оролцдог 2 жил тутам зохион байгуулагддаг тэмцээн юм. 1996 онд Tiger Cup нэртэй байсан ч Asia Pacific Breweries түншлэлийн гэрээгээ цуцалсан учраас Tiger биш АСЕАН хэмээн нэрээ өөрчилсөн юм. ===ASEAN 2030 FIFA World Cup нэр дэвшилт=== 2011 оны 1 сар: Ломбок-д болсон АСЕАН-ий Гадаад хэргийн сайд нарын уулзалтын үр дүнд 2030 онд болох FIFA World Cup-ийг нэгэн нэгж болж зохион байгуулахаар нэр дэвшихээр зөвшөөрсөн юм. 2011 оны 5 сар: ASEAN 2030 оны FIFA World Cup-ийг зохион байгуулахаа бататгав. ==АСЕАН-ий Батлан Хамгаалах үйлдвэрлэлийн хамтын ажиллагаа== Индонез, Малайз, Сингапур болон Тайланд орнууд батлан хамгаалах үйлдвэрлэлийг байгуулсан бөгөөд 2030 он гэхэд зардал болон төлөвлөгөөгөө ашигтай болгохын тулд Индонез ба Малайз АСЕАН-ий Батлан хамгаалах үйлдвэрийн хамтын ажиллагааг (ADIC) үүсгэхийг сурталчлахаар зөвшөөрсөн юм. АНУ-ын зэвсэгт хүчин хэлэхдээ ADIC нь АСЕАН-д зөвхөн зардлыг хэмнэхээс гадна НАТО адил стандарт бүхий байгууламжтай болох, АСЕАН болон АНУ-гийн зэвсэгт хүчний хамтын ажиллагааг өргөжүүлэх, Ази Номхон Далайн бүс нутгийн энх тайван болон тогтвортой байдалд заналхийлэлд хариу үзүүлэх боломжтой болох зэрэг олон давуу талыг олгож болох юм гэжээ. ==Шүүмжлэл== АСЕАН-ий бус орнууд АСЕАН-г Бирмд хүний эрх болон ардчиллыг хөгжүүлэхдээ хэтэрхий зөөлөн хандаж байна хэмээн шүүмжилдэг. Янгонд болсон энх тайвны төлөө тэмцэгчдийг цэргийн хүч ашиглан дарсанд дэлхий даяар жигшиж байсан ч АСЕАН Бирм-г гишүүн орон байх эрхээс хасах болон эдийн засгийн хориг арга хэмжээ авахаас татгалзсаар байна. Энэ нь Европын холбоо буюу боломжит худалдааны түнш нь эдгээр улс төрийн шалтгаанаас бүс нутгийн түвшинд чөлөөт худалдааны хэлэлцээр хийхээс татгалзсан байж болох юм гэсэн түгшүүрийг бий болгоод байгаа юм. Олон улсын ажиглагч нар АСЕАН-ийг том үгтэй ч ажил хэрэг болгож чаддаггүй хэмээн үзэж байна. Гэсэн хэдий ч Филиппиний Гадаад хэргийн нарийн бичгийн дарга Алберто Ромуло хэлэхдээ энэ бол ажлын ажил хэргийн газар болохоос яриад суудаг газар биш хэмээжээ. Бусад тэргүүнүүд мөн иймэрхүү зүйлийг хэлж байна. Олон улсын Стратеги судлалын институтын Азийг хариуцсан захирал Тим Хаксли дурдахдаа олон шинэ залуу улсууд энэ группт өөр өөр улс төрийн системүүд байдаг нь эдийн засгийн бөмбөрцгөөс гадуур алс хүрээтэй хамтын ажиллагааг төлөөлөн харуулдаг гэж хэлжээ. Тэрээр мөн Хүйтэн дайны төгсгөлд болсон шиг гадны нөлөөлөл байхгүй учраас АСЕАН гишүүн орнууд тогтоон барих болон Бурма Тайлан, Индонез Малайз хоорондахь хилийн маргалдааныг шийдвэрлэхэд амжилтгүй болж эхэлсэн гэжээ. Себуд болсон 12-р АСЕАН-ий их чуулганы үеэр хэд хэдэн глобалчлал болон Арроёогийн үзлийн эсрэг идэвхтэй тэмцэгч группууд цуглааныг үүсгэсэн. Тэмцэгчдийн хэлж байгаагаар эдийн засгийн нэгтгэлийн хөтөлбөр нь Филиппиний үйлдвэрлэлд сөрөг нөлөө үзүүлж хэдэн мянган Филиппинчүүдийг ажлаа алдахад хүргэнэ гэжээ. Тэд мөн АСЕАН-ийг улсын бүрэн тогтнох байдлыг үгүй хийхийг зорьдог эзэрхэн түрэм гийлэгчид гэжээ. Шинэ Зеландаас ирсэн хүний эрхийн хуульчид мөн бүс нутаг дахь хүний эрхийн асуудлаар эсэргүүцэл үзүүлэхээр иржээ. == '''АСЕАН-ны Үндсэн баримт бичгүүд:''' == ·        1967 оны “АСЕАН-ны Тунхаглал”. Байгууллага бий болж үндсэн зорилгоо тодорхойлсон баримт бичиг. ·        1971 оны “Зүүн Өмнөд Азид энх тайван, эрх чөлөө, төвийг сахих бүсийн тухай Тунхаглал”. /Куала-Лумпурын Тунхаглал гэж мөн нэрэлдэг/. Алсын хүсэл мөрөөдлөө тусгасан Тунхаглал гэж үздэг. ·        1976 оны “Найрамдал хамтын ажиллагааны тухай Гэрээ” Бүс нутгийн дайн дуусч буй болсон шинэ нөхцөлд улс орнууд тусгаар тогтнолоо харилцан хүндлэх, тэгш эрхтэй байх, газар нутгийн бүрэн бүтэн байдлыг хүндэтгэх, нэг нэгнийхээ дотоод хэрэгт үл оролцож асуудлын энхийн замаар шийдвэрлэж байх зарчмууд тусгагдсан. ·        1992 онд АСЕАН-ны гишүүн орнуудын гаргасан “Манилын Тунхаглал”. Параселийн болон Спартлийн арлуудтай холбоотой газар нутгийн маргаантай байгаа орнууд хоорондоо асуудлыг зөвхөн энхийн замаар шийдвэрлэх тухай Тунхаглал. ·        1995 онд  “Цөмийн зэвсэггүй бүсийн тухай Зүүн Өмнөд Азийн Гэрээ”-нд гарын үсэг зурсан. 1971 оны Куала-Лумпурын Тунхаглалын үргэлжлэл гэж үзэж болно. ·        2001 онд Брунейд байгуулсан “Терроризмтай хамтран тэмцэх тухай Тунхаглал”.  ·        2007 онд Сингапурт АСЕАН-ны дээд хэмжээний уулзалтын үеэр “АСЕАН-ны Дүрэм”-д гарын үсэг зурсан. ==Мөн үзэх== * [[Зүүн Өмнөд Ази]] * [[Азийн бүсчлэл]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Association of Southeast Asian Nations|АСЕАН}} * [http://www.asean.org/ АСЕАН-н албан ёсны цахим хуудас] * [https://web.archive.org/web/20100810170259/http://www.aseansec.org/ASEANHymn.htm АСЕАН-н албан ёсны дуулал] (english) ==Эшлэл== <references /> ;Бүтэц * [http://www.asean.org/ ASEAN Secretariat] 2007 оны 3-р сарын 13нд хандсан. * [https://web.archive.org/web/20130725021423/http://www.aseanregionalforum.org/ ASEAN Regional Forum] 2007 оны 3-р сарын 13нд хандсан. * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/country_profiles/4114415.stm BBC Country Profile/Asean] 2007 оны 3-р сарын 13нд хандсан. ;Дээд хэмжээний уулзалт * [http://www.14thaseansummit.org 14th ASEAN Summit] * [https://web.archive.org/web/20071014001035/http://www.13thaseansummit.org.sg/ 13th ASEAN Summit] Сингапур албан ёсны цахим хуудас. 2007 оны 3-р сарын 16нд хандсан. * [http://www.12thaseansummit.org.ph 12th ASEAN Summit] 2007 оны 3-р сарын 13нд хандсан. * [https://web.archive.org/web/20180621052502/http://11thaseansummit.org.my/ 11th ASEAN Summit] Малайз, Куала Лумпур албан ёсны цахим хуудас. 2005 оны 12 сарын 12-14. 2007 оны 3-р сарын 13нд хандсан. * [https://web.archive.org/web/20060213220742/http://aseansummit.bernama.com/ 11th ASEAN Summit] Малайз, Куала Лумпур албан ёсны цахим хуудас. 2005 оны 12 сарын 12-14. 2007 оны 3-р сарын 15нд хандсан. ;АСЕАН зохион байгуулалт * [https://web.archive.org/web/20100816131746/http://www.asean.org/99.htm ASEAN official directory of ASEAN organisations] АСЕАН байгууллагын удирдлагын албан ёсны * [https://web.archive.org/web/20090807003731/http://www.act.or.th/asean_architect/index.html ASEAN Architect] * [http://www.aseanlawassociation.org/ ASEAN Law Association] * [https://web.archive.org/web/20130127084240/http://www.aseanports.com/ ASEAN Ports Association] * [http://www.us-asean.org/ US-ASEAN Business Council] * [https://web.archive.org/web/20200726105047/http://www.asean-cn.org/ ASEAN-China Free Trade Area] [[Ангилал:АСЕАН| ]] [[Ангилал:Азийн байгууллага]] [[Ангилал:1967 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Товчилсон үг]] 6hdueqr14cdqkncldkow731bdu48ogk 0 28708 859309 790848 2026-06-19T04:55:25Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859309 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | name = Неймар | image = [[File:20180610 FIFA Friendly Match Austria vs. Brazil Neymar 850 1705.jpg|220px]] | image_size = | caption = Неймар [[2018]]. | fullname = Неймар да Силва Сантос Жуниор<ref name="Neymar">{{cite web|url=http://espnfc.com/player/_/id/132948/neymar-da-silva-santos-j%C3%BAnior?cc=3888|title=Neymar|publisher=ESPN}}</ref> | birth_date = {{Birth date and age|1992|02|05|df=y}} | birth_place = [[Бразил]], [[Можи дас Крузис]] | height = 1.75 [[Метр|м]]<ref>[http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/staff/players/neymar-jr "Neymar Jr. Profile"]. FC Barcelona.com. Retrieved 9 May 2014</ref> | position = [[Довтлогч (хөлбөмбөг)|Довтлогч]], [[Хагас хамгаалагч|жигүүрийн тоглогч]] | currentclub = Парис Сэйнт-Жэрмэйн [[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона]] | clubnumber = 10 | youthyears2 = 2003–2009 | youthclubs2 = [[Сантос (хөлбөмбөгийн баг)|Сантос]] | years1 = 2009–2013 | clubs1 = [[Сантос (хөлбөмбөгийн баг)|Сантос]] | caps1 = 103 <!--ONLY LEAGUE APPS & GOALS--> | goals1 = 54 <!--ONLY LEAGUE APPS & GOALS--> | years2 = 2013–2017 | clubs2 = [[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона]] | caps2 = 26 <!--ONLY LEAGUE APPS & GOALS--> | goals2 = 9<!--ONLY LEAGUE APPS & GOALS--> | nationalyears1 = 2009 | nationalteam1 = Бразил (17-) | nationalcaps1 = 3 | nationalgoals1 = 1 | nationalyears2 = 2011 | nationalteam2 = Бразил (20-) | nationalcaps2 = 7 | nationalgoals2 = 9 | nationalyears3 = 2012 | nationalteam3 = Бразил (23-) | nationalcaps3 = 7 | nationalgoals3 = 4 | nationalyears4 = 2010– | nationalteam4 = [[Бразилын хөлбөмбөгийн шигшээ|Бразил]] | nationalcaps4 = 101 | nationalgoals4 = 61 | club-update = 2014 оны 5 сарын 17 | nationalteam-update = 2014 оны 6 сарын 12 }} '''Неймар да Силва Сантос Жуниор''' ({{lang-pt|Neymar da Silva Santos Júnior}}, ''[[1992]] оны [[2 сарын 5|хоёрдугаар сарын 5-нд]] [[Сан-Паулу муж|Сан Пауло]] [[муж]]ийн [[Можи дас Крузис]] [[хот]]од төрсөн'') — [[Бразил улс|Бразилын]] [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона]] болон [[Бразилын хөлбөмбөгийн шигшээ|Бразилын шигшээд]] тоглодог. ==Замнал== Неймар [[1992]] оны [[2 сарын 5|хоёрдугаар сарын 5-нд]] [[Бразил улс|Бразил]] [[улс]]ын [[Сан-Паулу муж|Сан Пауло]] [[муж]]ийн [[Можи дас Крузис]] [[хот]]од үнэт эдийн худалдаачин Неймар Сантус, Надин Сантус нарын хөвүүн, Рафаэл гэх эгчийн дүү болон төржээ. Муугүй хөлбөмбөгчин болох ирээдүйтэй түүнд хөлбөмбөг тоглодог байсан эцэг нь өөрийнхөө Неймар нэрийг хайрласнаар түүнийг Неймах Жүниох («бага Неймар», «хүү Неймар») гэж ялган дуудаж, ''Neymar Jr.'' бичдэг болсон. Багадаа [[Сан-Висенти]] хотын «Португеза Сантиста» багт хөлбөмбөг тоглож эхэлсэн Неймар [[Сантос (хөлбөмбөгийн баг)|Сантос]] багийн хараанд өртөж [[2003]] онд [[Сантус хот|Сантос]] хот руу гэр бүлээрээ нүүжээ.<ref name="planotatico">{{Cite web |url=http://www.planotatico.com/jovens-promessas/neymar-o-menino-da-vila |title=Neymar — O Menino da Vila |access-date=2013-06-22 |archive-date=2012-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120102112106/http://www.planotatico.com/jovens-promessas/neymar-o-menino-da-vila |url-status=dead }}</ref> 2004 онд 12 настай Неймар «[[Мадридын Реал]]» багийн талбайд ирсэн байснаа Бразил руугаа буцжээ. Хэвлэлд бичсэнээр нэг бол тэр гэрээ санасан,<ref>[http://www.championat.com/football/news-1313483-nejamr-ne-zakhotel-ostatsja-v-reale-poskolku-zaskuchal-po-domu.html Неймар: не захотел остаться в «Реале», поскольку заскучал по дому]</ref> аль эсвэл Сантус баг нэг сая реал гэр бүлд нь өгчээ.<ref name="reportagens/143587">{{Cite web |url=http://www.istoe.com.br/reportagens/143587_O+REINO+ENCANTADO+DE+NEYMAR |title=O reino encantado de Neymar |access-date=2013-06-22 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303200854/http://www.istoe.com.br/reportagens/143587_O+REINO+ENCANTADO+DE+NEYMAR |url-status=dead }}</ref> Түүнийг [[европ]]ын Реал Мадрид, [[Манчестер Юнайтед]], [[Челси]], [[Ювентус]] болон [[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона]] сонирхож байсан бөгөөд дор хаяж 45 сая [[евро]]гийн үнэд хүрнэ гэж таамаглаж байв. Харин [[2013]] оны [[5 сарын 25|тавдугаар сарын 25-нд]] Барселона албан ёсны цахим хуудсандаа түүнийг 5 жилээр элсүүлсэнээ зарласан билээ. ==Шигшээ== [[Бразилын хөлбөмбөгийн шигшээ|Бразилын шигшээн]] дасгалжуулагч [[Мано Менезес]] [[2010]] оны [[8 сарын 10|наймдугаар сарын 10-нд]] [[АНУ-ын хөлбөмбөгийн шигшээ|АНУ-тай]] нөхөрсөг тоглоход Неймар анх дуудагдсан. ==Амжилт== ;Сантос * Мужийн аварга (Сан Пауло): 2010, 2011, 2012 * [[Бразилын хөлбөмбөгийн цом|Бразилын цомын]] түрүү: 2010 * [[Либертадорес цом]]ын түрүү: 2011 ;Барселона * [[Испанийн хөлбөмбөгийн супер цом|Испанийн супер цомын]] түрүү: 2013 ;Бразил * Өмнөд Америкийн идэрчүүдийн аварга: 2011 * [[Холбоодын цом]]ын түрүү: 2013 ;Хувийн * Мужийн шилдэг залуу тоглогч - Сан Пауло ('''1'''): 2009 * Мужийн шилдэг довтлогч - Сан Пауло (4): 2010, 2011, 2012, 2013 * [[Бразилын хөлбөмбөгийн лиг|Бразилын лигийн]] шилдэг довтлогч (3): 2010, 2011, 2012 * Мужийн шилдэг тоглогч - Сан Пауло (4): 2010, 2011, 2012, 2013 * Өмнөд Америкийн идэрчүүдийн АШТ-ий шилдэг залуу тоглогч (1): 2011 * [[Либертадорес цом]]ын шилдэг тоглогч (1): 2011 * Бразилын лигийн шилдэг тоглогч (1): 2011 * Өмнөд Америкийн Рекопа тэмцээний шилдэг тоглогч (1): 2012 * Оны шилдэг залуу тоглогч (1): 2012 * [[Артур Фринденрайх]]ийн шагнал (2): 2010, 2012 * [[Армандо Ногера]]гийн шагнал (2): 2011, 2012 * Алтан бөмбөг (1): 2011 оны Бразилын лиг * Мөнгөн бөмбөг (2): 2010, 2011 оны Бразилын лиг * Алтан шаахай (3): 2010, 2011, 2012 оны Бразилын лигийн мэргэн бууч * [[Бразилын хөлбөмбөгийн цом|Бразилын цомын]] мэргэн бууч (1): 2010 * Өмнөд Америкийн идэрчүүдийн АШТ-ий мэргэн бууч (1): 2011 * ДАШТ-ий (клуб) хүрэл бөмбөг (1): 2011 * Өмнөд Америкийн шилдэг хөлбөмбөгчин (2): 2011, 2012 * Шилдэг гоолд олгодог [[Ференц Пушкаш]]ын шагнал (ФИФА) (1): 2011 * Мужийн АШТ-ий мэргэн бууч - Сан Пауло (1): 2012 * Либертадорес цомын мэргэн бууч (1): 2012 * Холбоодын цомын алтан бөмбөг (ФИФА) — Тэмцээний шилдэг тоглогч * Холбоодын цомын хүрэл шаахай (ФИФА) (1): 2013 — III мэргэн бууч ==Эшлэл== {{лавлах холбоос|2}} ==Холбоос== * [https://web.archive.org/web/20120603064822/http://www.neymaroficial.com/ Албан ёсны цахим хуудас] {{ref-pt}} * {{nfteams|42205}} * [https://web.archive.org/web/20120326072234/http://www.santosfc.com.br/futebol/elenco/jogador.asp?i=2 Профайл - Сантос] {{ref-pt}} * [https://web.archive.org/web/20090603175745/http://en.sambafoot.com/players/4206_Neymar.html Профайл - СамбаФут] {{ref-pt}} {{Барселона багийн бүрэлдэхүүн}} {{2011 оны Америкийн цомд Бразилын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2012 оны зуны олимпт Бразилын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2013 оны Холбоодын цомд Бразилын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2014 оны ДАШТ-д Бразилын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{DEFAULTSORT:Неймар}} [[Ангилал:Бразилын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн довтлогч]] [[Ангилал:Барселона багийн тоглогч]] [[Ангилал:Сантос багийн тоглогч]] [[Ангилал:Ла Лигийн тоглогч]] [[Ангилал:2011 оны Америкийн цомд оролцогч]] [[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2013 оны Холбоодын цомд оролцогч]] [[Ангилал:2014 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:Бразилчууд]] [[Ангилал:1992 онд төрсөн]] 9c5nyqs8i5wrgpx7sceu3yc4qaccxap 0 32223 859352 819145 2026-06-19T09:24:00Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859352 wikitext text/x-wiki {{Тамирчин |зураг = |тайлбар = |төрсөн_өдөр = |төрсөн_газар = |улс_орон = {{KOR}} ([[Бүгд Найрамдах Солонгос Улс|БНСУ]]) |тамир_спорт = эрэгтэй [[байт харваа]] |medaltemplates= {{МедальТэмцээн | [[Зуны олимп]]}} {{МедальАлт |[[Лондоны олимп (2012 он)|Лондон 2012]] | ганцаар}} {{МедальХүрэл |[[Лондоны олимп (2012 он)|Лондон 2012]] | багаар}} }} '''У Жинь-хёг''' ([[солонгосоор]] 오진혁, дуудлага нь [уу-жин_ь _хёог], латин үсэгт хэвшсэн нь Oh Jin-Hyek) — [[1981]] онд улсынхаа [[Нуньсань]] хотноо төрсөн, [[Лондоны олимп (2012 он)|2012 оны олимпод]] хувийн харваанд алт, багийн харваанд [[Им Дун-хёнь]], [[Ким Боб-минь]] хоёрын хамтаар хүрэл медаль хүртсэн [[Өмнөд Солонгос]] улсын эрэгтэй [[байт харваа]]ч. Тэрээр улсынхаа эрэгтэй харваачдаас олимпын наадмын хувийн харваанд түрүүлсэн анхны тамирчин юмсанжээ. ==Эх сурвалж== * 2012 оны олимпод оролцогчдын танилцуулга: [https://web.archive.org/web/20120801003340/http://www.london2012.com/athlete/oh-jin-hyek-1098717/ У Жинь-хёк] {{Өмнө Солонгос улсад хамаарах}} [[Ангилал:Байт харвааны олимпын аварга]] [[Ангилал:Байт харвааны дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Байт харвааны азийн наадмын аварга]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын байт харваач]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын олимпын аварга]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгосчууд]] [[Ангилал:1981 онд төрсөн]] e7tfen5gohkc2n9nkcp9z5as2m3froj 0 32407 859320 827455 2026-06-19T05:42:27Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859320 wikitext text/x-wiki {{Тамирчин |зураг = |тайлбар = |төрсөн_өдөр = {{bda|1991|11|18}} |төрсөн_газар = [[Умард Солонгос]]ын [[Умард Хамгён]] аймаг |улс_орон = {{PRK}} |тамир_спорт = эрэгтэй [[хүндийн өргөлт]] |medaltemplates= {{МедальТэмцээн|[[Зуны олимп]]}} {{МедальАлт |[[Лондоны олимп (2012 он)|Лондон 2012]] | 56 кг}} }} '''Ом Юнь-чо́л''' ([[Солонгос хэл|солонгосоор]] 엄윤철) — эрэгтэй [[хүндийн өргөлт]]ийн 56 кг жинд [[Лондоны олимп (2012 он)|2012 оны олимпын]] аварга, [[Умард Солонгос]] улсын [[хүндийн өргөгч]], биеийн жингээсээ гурав дахин хүнд туухай өргөсөн хүн.<ref>[https://web.archive.org/web/20121031224628/http://www.london2012.com/news/articles/new-olympic-record-for.html New Olympic record for Om] (англ.)</ref> ==Эх сурвалж== * Хүндийн өргөлтийн тамирчин: [http://www.iwf.net/results/athletes/?athlete=om-yun-chol-1991-11-18&id=7150 Ом Юнь-чол] {{reflist}} {{Умард Солонгос улсад хамаарах}} [[Ангилал:1991 онд төрсөн]] [[Ангилал:Умард Солонгосын хүндийн өргөгч]] [[Ангилал:Умард Солонгосын олимпын аварга]] [[Ангилал:Хүндийн өргөлтийн олимпын аварга]] [[Ангилал:Хүндийн өргөлтийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Хүндийн өргөлтийн азийн аварга]] [[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2016 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Умард Солонгосчууд]] gyrjfo2h4dmwr1k4pv9vovzyukmzcpm 0 33765 859324 857603 2026-06-19T06:24:57Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859324 wikitext text/x-wiki '''Порту Алегри''' ([[португалаар]] Porto Alegre, [[оросоор]] По́рту-Але́гри) — [[Бразил улс|Бразил]] улсын [[Риу Гранди ду Сул]] мужийн төв, 1.4 сая хүнтэй хот. == Зураг == <gallery> Зураг:Vista parcial do Mercado Público de Porto Alegre.jpg| Зураг:Gasômetro visto do guaiba.jpg| Зураг:Margs vista da rua siqueira campos.jpg| </gallery> == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт | metric first = yes | single line = Yes | location = Порту Алегри (1991–2020, туйлын үе 1949–одоо) |Jan record high C = 39.2 |Feb record high C = 39.0 |Mar record high C = 38.1 |Apr record high C = 36.0 |May record high C = 32.7 |Jun record high C = 31.6 |Jul record high C = 32.2 |Aug record high C = 34.9 |Sep record high C = 38.0 |Oct record high C = 38.2 |Nov record high C = 39.0 |Dec record high C = 40.3 |year record high C = 40.3<ref>{{cite web |url=https://gauchazh.clicrbs.com.br/ambiente/noticia/2020/01/porto-alegre-registra-a-maior-temperatura-de-dezembro-em-103-anos-ck4x23n6n022q01nv6aimkzw8.html |title=Porto Alegre registra a maior temperatura de dezembro em 103 anos |work=GZH Ambiente |language=Португал |date=2020-01-02 |access-date=2026-05-31 |url-access=subscription}}</ref> |Jan record low C = 10.1 |Feb record low C = 11.9 |Mar record low C = 9.6 |Apr record low C = 4.5 |May record low C = 2.3 |Jun record low C = -1.9 |Jul record low C = -1.1 |Aug record low C = -1.2 |Sep record low C = 2.2 |Oct record low C = 4.9 |Nov record low C = 6.7 |Dec record low C = 10.0 |year record low C = -1.9 | Jan high C =31.0 | Feb high C =30.5 | Mar high C =29.2 | Apr high C =26.4 | May high C =22.6 | Jun high C =20.3 | Jul high C =19.7 | Aug high C =21.8 | Sep high C =22.8 | Oct high C =25.2 | Nov high C =27.7 | Dec high C =30.0 | year high C = | Jan mean C =25.0 | Feb mean C =24.7 | Mar mean C =23.5 | Apr mean C =20.7 | May mean C =17.2 | Jun mean C =14.8 | Jul mean C =14.1 | Aug mean C =15.7 | Sep mean C =17.2 | Oct mean C =19.7 | Nov mean C =21.7 | Dec mean C =24.0 | year mean C = | Jan low C =20.7 | Feb low C =20.7 | Mar low C =19.5 | Apr low C =16.8 | May low C =13.5 | Jun low C =11.3 | Jul low C =10.4 | Aug low C =11.6 | Sep low C =13.3 | Oct low C =15.7 | Nov low C =17.2 | Dec low C =19.4 | year low C = |precipitation colour = green |unit precipitation days = 1 мм | Jan precipitation mm =120.7 | Feb precipitation mm =110.8 | Mar precipitation mm =103.3 | Apr precipitation mm =114.4 | May precipitation mm =112.8 | Jun precipitation mm =130.4 | Jul precipitation mm =163.5 | Aug precipitation mm =120.1 | Sep precipitation mm =147.8 | Oct precipitation mm =153.2 | Nov precipitation mm =105.5 | Dec precipitation mm =115.7 | year precipitation mm = | Jan precipitation days =9.1 | Feb precipitation days =9.1 | Mar precipitation days =8.6 | Apr precipitation days =8.5 | May precipitation days =8.1 | Jun precipitation days =8.8 | Jul precipitation days =9.2 | Aug precipitation days =8.9 | Sep precipitation days =9.5 | Oct precipitation days =9.9 | Nov precipitation days =7.9 | Dec precipitation days =8.7 | year precipitation days = | Jan humidity =73.0 | Feb humidity =74.9 | Mar humidity =75.7 | Apr humidity =77.8 | May humidity =81.5 | Jun humidity =82.8 | Jul humidity =81.3 | Aug humidity =78.2 | Sep humidity =77.4 | Oct humidity =76.0 | Nov humidity =72.1 | Dec humidity =71.4 | year humidity = | Jan dew point C =20.5 | Feb dew point C =20.6 | Mar dew point C =19.6 | Apr dew point C =17.3 | May dew point C =14.6 | Jun dew point C =12.4 | Jul dew point C =11.4 | Aug dew point C =12.5 | Sep dew point C =13.7 | Oct dew point C =16.0 | Nov dew point C =17.1 | Dec dew point C =19.2 | Jan sun =237.6 | Feb sun =206.9 | Mar sun =206.5 | Apr sun =167.1 | May sun =144.0 | Jun sun =119.1 | Jul sun =133.7 | Aug sun =150.1 | Sep sun =149.6 | Oct sun =176.2 | Nov sun =223.7 | Dec sun =238.5 | Jan light = 13.8 | Feb light = 13.1 | Mar light = 12.2 | Apr light = 11.4 | May light = 10.6 | Jun light = 10.2 | Jul light = 10.4 | Aug light = 11.1 | Sep light = 11.9 | Oct light = 12.8 | Nov light = 13.6 | Dec light = 14.1 | year light= | Jan uv =6 | Feb uv =6 | Mar uv =6 | Apr uv =5 | May uv =4 | Jun uv =4 | Jul uv =4 | Aug uv =5 | Sep uv =5 | Oct uv =5 | Nov uv =6 | Dec uv =7 | year uv = |source 1 = [[Цаг уурын үндэсний хүрээлэн]]<ref name=INMETtmax> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220324043914/https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-TMAX.xlsx | archive-date = 2022-03-24 | url = https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-TMAX.xlsx | title = Temperatura Máxima Mensal e Anual (°C) | work = Normais Climatológicas do Brasil 1991-2020 | publisher = Цаг уурын үндэсний хүрээлэн | language = pt | access-date = 2026-05-31}}</ref><ref name=INMETtmed> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220324043931/https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-TMEDSECA.xlsx | archive-date = 2022-03-24 | url = https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-TMEDSECA.xlsx | title = Temperatura Média Compensada Mensal e Anual (°C) | work = Normais Climatológicas do Brasil 1991-2020 | publisher = Цаг уурын үндэсний хүрээлэн | language = pt | access-date = 2026-05-31}}</ref><ref name=INMETtmin> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220324044001/https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-TMIN.xlsx | archive-date = 2022-03-24 | url = https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-TMIN.xlsx | title = Temperatura Mínima Mensal e Anual (°C) | work = Normais Climatológicas do Brasil 1991-2020 | publisher = Цаг уурын үндэсний хүрээлэн | language = pt | access-date = 2026-05-31}}</ref><ref name=INMETprecip> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220324043703/https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-PREC.xlsx | archive-date = 2022-03-24 | url = https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-PREC.xlsx | title = Precipitação Acumulada Mensal e Anual (mm) | work = Normais Climatológicas do Brasil 1991-2020 | publisher = Цаг уурын үндэсний хүрээлэн | language = pt | access-date = 2026-05-31}}</ref><ref name=INMETprecipdays> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220324044003/https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-PRENDIAS1.xlsx | archive-date = 2022-03-24 | url = https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-PRENDIAS1.xlsx | title = Número de dias no mês ou no ano com precipitação maior ou igual a (1 mm) (dias) | work = Normais Climatológicas do Brasil 1991-2020 | publisher = Цаг уурын үндэсний хүрээлэн | language = pt | access-date = 2026-05-31}}</ref><ref name=INMEThumidity> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220324043838/https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-UR.xlsx | archive-date = 2022-03-24 | url = https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-UR.xlsx | title = Umidade Relativa do Ar Compensada Mensal e Anual (%) | work = Normais Climatológicas do Brasil 1991-2020 | publisher = Цаг уурын үндэсний хүрээлэн | language = pt | access-date = 2026-05-31}}</ref><ref name=INMETinsolacion> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220324043829/https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-INSO.xlsx | archive-date = 2022-03-24 | url = https://portal.inmet.gov.br/uploads/normais/Normal-Climatologica-INSO.xlsx | title =Insolação Total (horas) | work = Normais Climatológicas do Brasil 1991-2020 | publisher = Цаг уурын үндэсний хүрээлэн | language = pt | access-date = 2026-05-31}}</ref><ref name="Temperatura-INMET-83967-Porto-Alegre-RS">INMET. [http://www.inmet.gov.br/projetos/rede/pesquisa/gera_serie_txt.php?&mRelEstacao=83967&btnProcesso=serie&mRelDtInicio=01/01/1961&mRelDtFim=31/12/2020&mAtributos=,,1,1,,,,,,,,,,,,, BDMEP - série histórica - dados diários - temperatura máxima (°C), temperatura mínima (°C) - Porto Alegre]. Acesso em 19 ago. 2014.</ref><ref name="Produto Climatológico desenvolvido pela Seção de Meteorologia Aeronáutica da Divisão de Pesquisa do ICEA">Departamento de Controle do Espaço Aéreo - DECEA. Acesso em 04 out. 2023.</ref> |source 2= NOAA<ref>{{Cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-3-WMO-Normals-9120/Brazil/CSV/PORTO_ALEGRE_83967.csv |format=CSV |title=1991-2020 climate normals: Porto Alegre, Brazil |access-date=2026-05-31 |publisher=NOAA}}</ref> Weather atlas(Өдрийн гэрэл-UV)<ref>{{Cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/brazil/porto-alegre-climate |title=Climate and monthly weather forecast Porto Alegre, Brazil |access-date=2026-05-31 |website=Weather Atlas }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Porto Alegre}} * [https://www.camarapoa.rs.gov.br/ Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас]{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Ангилал:Порту Алегри| ]] [[Ангилал:Бразилын хот]] [[Ангилал:Бразилын холбооны улсын нийслэл]] [[Ангилал:Бразилын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Риу Гранди ду Сулын суурин]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Риу Гранди ду Сулын коммун]] [[Ангилал:1772 онд байгуулагдсан]] 1mrqe4r07zi7cq8rdl46qmlruxho0ox 0 34774 859257 859017 2026-06-19T01:17:39Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859257 wikitext text/x-wiki {{Short description|1918-1933 онуудад Герман улс}} {{Инфобокс улс | native_name = {{lang|de|Deutsches Reich}}<!-- Do not replace with Weimar Republic as this parameter is for the OFFICIAL name. --> | conventional_long_name = Германы Эзэнт Гүрэн<!-- Do not replace with Weimar Republic as that is the COMMON NAME whereas this parameter is for the official name. --> | common_name = Ваймарын Бүгд Найрамдах | p1 = Германы эзэнт гүрэн | flag_p1 = Flag of Germany (1867–1918).svg | s1 = Нацист Герман | flag_s1 = Flag of Germany (1933–1935).svg | image_flag = Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg | flag_type = [[Германы далбаа#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1918–1933)|Далбаа]]<br>(1919–1933) | image_coat = Wappen Deutsches Reich (Weimarer Republik).svg | coa_size = 80 | symbol_type = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын сүлд|Сүлд]]<br>(1919–1928) | national_anthem = {{lang|de|[[Das Lied der Deutschen]]}}<br />"Германчуудын дуу"<br /> (1922 оноос)<ref name="faz-20120904">{{cite news |access-date=2022-08-04 |first=Винфрид |last=Клайн |date=2012-09-14 |publisher=Frankfurter Allgemeine Zeitung |title=Wer sind wir, und was wollen wir dazu singen? |url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/geisteswissenschaften/vom-deutschlandlied-zur-nationalhymne-wer-sind-wir-und-was-wollen-wir-dazu-singen-11878854.html |website=FAZ.NET}}<!-- auto-translated from German by Module:CS1 translator --></ref><br> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Deutschlandlied (old recording).oga]]}}</div> | image_map = Weimar Republic 1930.svg | map_width = 250px | image_map_caption = Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс 1930 онд | image_map2 = Karte des Deutschen Reiches, Weimarer Republik-Drittes Reich 1919–1937.svg | image_map2_caption = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын засаг захиргааны хуваарь|Герман улсууд]] 1925 онд | population_density_km2 = 133.129 | capital = [[Берлин]] | coordinates = {{Coord|52|31|N|13|23|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт Герман хэл|Герман]] | common_languages = {{hidden|'''Албан бус:'''|[[Доод Герман хэл|Доод Герман]], [[Польш хэл|Польш]], [[Лимбург хэл|Лимбург]], [[Фриз хэлнүүд|Фриз]], [[Идиш хэл|Идиш]], [[Дани хэл|Дани]], [[Сорб хэл|Сорб]], [[Синти Цыган хэл|Синти]], [[Литва хэл]]|style=font-size:100%;padding:0.25em 0 0; |headerstyle=text-align:left;font-weight:normal;}} | religion = 1925 оны тоолого:<ref>{{Webarchiv|url=http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |wayback=20160809154418 |text=Volume 6. Weimar Germany, 1918/19–1933 Population by Religious Denomination (1910–1939) |archiv-bot=2026-05-24 03:22:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809154418/http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |date=9 August 2016 }} Sozialgeschichtliches Arbeitsbuch, Volume III, Materialien zur Statistik des Deutschen Reiches 1914–1945, edited by Dietmar Petzina, Werner Abelshauser and Anselm Faust. Munich: Verlag C. H. Beck, 1978, p. 31. Translation: Fred Reuss.</ref>{{plainlist| * 64.1% [[Протестант]] ([[Лютеран]], [[Кальвинизм]], [[Нэгдсэн сүм|Нэгдсэн]]) * 32.4% [[Ромын Католик]] * 0.9% [[Герман дахь еврейчүүдийн түүх|Еврей]] * 2.6% Бусад}} | demonym = Германчууд | government_type = Холбооны [[Холимог засаглалын систем|хагас-ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] * [[Ардын Төлөөлөгчдийн зөвлөл|түр засгийн газар]] {{small|(1918 оны 11 сарын 10-наас 1919 оны 2 сарын 13 хүртэл)}} * ерөнхийлөгчийн [[зарлигаар засаглал]] {{small|(1930–1933)}} | title_leader = [[Германы ерөнхийлөгч (1919–1945)|Ерөнхийлөгч]] | year_leader1 = 1919–1925 | leader1 = [[Фридрих Эберт]] | year_leader2 = 1925–1933 | leader2 = [[Паул фон Хинденбург]] | title_deputy = [[Германы канцлер#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1919–1933)|Канцлер]] | year_deputy1 = 1918 (анхны) | deputy1 = [[Friedrich Ebert]] | year_deputy2 = 1933 (сүүлийн) | deputy2 = [[Адольф Хитлер]] | era = [[Дайны хоорондын үе]] | event_start = [[Германд бүгд найрамдах улсын тунхаглал|Тунхаглав]] | date_start = 11 сарын 9, | year_start = 1918 | event1 = [[Ваймарын Үндсэн хууль|Үндсэн хууль]] | date_event1 = 8 сарын 11, 1919 | event2 = [[Үндэстнүүдийн Лиг]]т элссэн | date_event2 = 9 сарын 8, 1926 | event3 = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгчийн засгийн газрууд|Зарлигаар засаглаж]] эхлэв | date_event3 = 3 сарын 29, 1930<ref name="Adam-2005"/> | event4 = [[Адольф Хитлер|Хитлер]] [[Адольф Хитлерийн эрх мэдэлд хүрэлт#Хяналтыг булаан авсан (1931–1933)|тангараг өргөв]] | date_event4 = 1 сарын 30, 1933 | event5 = [[Рейхстагийн галын зарлиг]] | date_event5 = 2 сарын 28, 1933 | event_end = [[1933 оны Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль|Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль]] | date_end = 3 сарын 23, | year_end = 1933<ref>{{cite encyclopedia |url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |title=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |first=Уильям Л. |last=Хош |date=2007-03-23 |encyclopedia=[[Britannica.com|Britannica]] Blog |language=en-US |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190311083054/http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |wayback=20190311083054 |text=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |archiv-bot=2026-06-19 01:17:39 InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |title=The law that 'enabled' Hitler's dictatorship |date=2013-03-23 |website=[[DW.com]] |language=en |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907195649/https://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=Republic to Reich: A History of Germany 1918–1945 |last=Мэйсон |first=К. Ж. |publisher=McGraw-Hill}}</ref> | legislature = [[Хоёр танхимт]] | house1 = [[Рейхсрат (Герман)|Рейхсрат]] ''(де-факто)'' | type_house1 = [[Дээд танхим]] | house2 = [[Рейхстаг (Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс)|Рейхстаг]] | type_house2 = [[Доод танхим]] | stat_year1 = 1925 | stat_area1 = 468787 | ref_area1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik">{{cite web |url=http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |title=Das Deutsche Reich im Überblick |work=Wahlen in der Weimarer Republik |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121115812/http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |url-status=live }}</ref> | stat_pop1 = 62,411,000 | ref_pop1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik" /> | currency = {{Unbulleted list|1919–23 [[Цаасан марк|"Цаасан марк" (ℳ)]] |1923–24 [[Рентенмарк]] (RM) |1924–33 [[Райхсмарк|Райхсмарк (ℛℳ)]]}} | today = {{plainlist| * [[Герман]] * [[Польш]] * [[Орос]]{{efn|[[Калининград муж]]}} * [[Литва]]{{efn|[[Клайпеда хошуу|Клайпеда]] ба [[Таураге хошуу]]ны хэсэг}} *[[Нидерланд]]{{efn|[[Дуйвелсберг]]}}}} }} '''Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс''' ({{lang-de|Weimarer Republik}}) бол 1919 онд [[Германы Хаант Улс]]ын дараа байгуулагдсан [[парламентын ардчилсан]] засаглалтай [[холбооны бүгд найрамдах]] улс юм. Энэ улс 1933 онд [[Адольф Хитлер]] засгийн эрхэнд гарч Райхсканцлер болсоноор дуусгавар болсон байна. [[Ваймар]] нь энэхүү бүгд найрамдах улсыг байгуулах Үндсэн хуулийн чуулган болсон хотын нэр юм. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Weimar Republic|Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс}} * {{DNB-Portal|4065109-5|TEXT=Ном зүй:}} * Arnulf Scriba: [http://www.dhm.de/lemo/html/weimar/ Die Weimarer Republik] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{reflist}} [[Ангилал:Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс| ]] [[Ангилал:20-р зууны Германы түүx]] [[Ангилал:1919 онд байгуулагдсан]] rca0md8xgkgv25n3hshuitk73l5hdua 0 34872 859276 782756 2026-06-19T02:10:26Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859276 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Тамирчин | нэр = Дэвид Рудиша | зураг =David Rudisha Daegu 2011.jpg | хэмжээ = 230px | тайлбар =Рудиша [[Дэгү]]д, [[2011]] он. | улс =[[Кени]] | спорт = Хөнгөн атлетик | төрөл =[[800 метрийн зай]] | club = | төрсөн огноо ={{Birth date and age|1988|12|17|df=yes}} | төрсөн газар =[[Кени]], [[Kилгорис]] | residence = | death_date = | Religion = Catholic | өндөр = {{height|m=1.90}}<ref name = "IAAF Focus">{{cite web |last1= Wokabi |first1=James |last2= Mutuota |first2= Mutwiri |date= 15 July 2008 |title= Focus on Athletes: David Lekuta Rudisha |url= http://www.iaaf.org/news/news/focus-on-athletes-david-lekuta-rudisha |publisher= [[International Association of Athletics Federations|IAAF.org]] |accessdate= 9 November 2012 }}</ref> | жин = | pb ='''400 m''': 45.15 (2013)<br>'''800&nbsp;m''': 1:40.91 '''[[List of world records in athletics|WR]]''' (2012) |медалиудыг үзүүлэх =үгүй |медалийн загварууд ={{МедальТэмцээн|[[Зуны олимп]]}} {{МедальАлт|[[Лондоны олимп (2012 он)|Лондон 2012]]|800 м}} {{МедальТэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ]]}} {{МедальАлт|[[Тэгү]] [[2011]] |800 м}} {{МедальТэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн Африк тивийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Африк тивийн АШТ]]}} {{МедальАлт|[[Аддис Абеба]] [[2008]] |800 м}} {{МедальАлт|[[Найроби]] [[2010]] |800 м}} }} '''Дэвид Лекута Рудиша''' ({{lang-en|David Lekuta Rudisha}}, ''[[1988]] оны [[12 сарын 17|арванхоёрдугаар сарын 17-нд]] төрсөн'') нь [[Кени]]йн дундын зайн гүйгч юм. Рудиша нь [[800 метрийн зай]]д [[дэлхий]]н дээд амжилтыг [[Лондоны олимп (2012 он)|Лондоны олимпын]] шигшээ уралдаанд үзүүлсэн 1.40,91 [[минут]]ын амжилтаар эзэмшдэг.<ref>{{Cite web |url=http://www.london2012.com/athletics/event/men-800m/phase=atm008100/index.html |title=Men's 800m - Olympic Athletics {{!}} London 2012<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2012-12-09 |archive-date=2012-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121030075159/http://www.london2012.com/athletics/event/men-800m/phase=atm008100/index.html |url-status=dead }}</ref> Түүний эцэг эх хоёул хөнгөн атлетикч бөгөөд эцэг Дэниэль Рудиша [[1968]] оны [[Мехикогийн олимп|Мехикогийн]] [[Зуны олимп|олимпын наадамд]] 4 x 400 м буухиа төрөлд мөнгөн медаль авч байсан улсынхаа нэртэй тамирчин байв. ==Хувийн дээд амжилтууд== {| class="wikitable" ! Зай ! Хугацаа ! Огноо ! Байрлал |- |400 м |45.13 |2013 оны 5 сарын 3 |Найроби |- |800 м |1:40.91 '''WR''' |2012 оны 8 сарын 9 |Лондон |} ==Эшлэл== {{reflist|colwidth=30em}} ==Холбоос== {{Commonscat|Дэвид Рудиша}} *{{iaaf name|id=209036}} {{DEFAULTSORT:Рудиша, Дэвид}} [[Ангилал:800 метрийн гүйлтийн олимпын аварга]] [[Ангилал:800 метрийн гүйлтийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:800 метрийн гүйлтийн африкийн аварга]] [[Ангилал:Кенийн 400 метрийн гүйгч‎]] [[Ангилал:Кенийн 800 метрийн гүйгч]] [[Ангилал:Кенийн олимпын аварга]] [[Ангилал:Кенийн олимпын оролцогч]] [[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2016 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Кеничүүд]] [[Ангилал:1988 онд төрсөн]] hl0typo0cvm93onqeeu9id4elldct1a 0 35079 859283 858750 2026-06-19T02:46:01Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859283 wikitext text/x-wiki {{Ижил нэрийн тайлбар}} {{Инфобокс Оросын суурин | mn_name = Ижевск | ru_name = | loc_name1 = Ижкар, Иж | loc_lang1 = Удмурт | image_skyline = Aerial photographs of Izhevsk-108.jpg | image_caption = Ижевскийн үзэмж | mapsize = 230px | pushpin_map = Орос Удмурт#Европын Орос#Орос#Европ | pushpin_relief = 1 | map_caption = | coordinates = {{coord|56|50|N|53|11|E|display=inline,title}} | image_flag = Flag of Izhevsk (Udmurtia).svg | flag_caption = | image_coa = Coat of Arms of Izhevsk (Udmurtia).svg | coa_caption = | anthem = | anthem_ref = | holiday = 6 сарын&nbsp;12 | holiday_ref = <ref name="Hist" /> <!-- administrative status --> | federal_subject = [[удмурт]] | federal_subject_ref = <ref name="Ref149" /> | adm_district_jur = | adm_district_jur_ref = | adm_inhabloc_jur = Ижевск [[Холбооны субъектийн чанартай хот|бүгд найрамдах улсын чанартай хот]] | adm_inhabloc_jur_ref = <ref name="Ref149" /> | adm_citydistrict_jur = | adm_citydistrict_type = | adm_citydistrict_jur_ref = | adm_selsoviet_jur = | adm_selsoviet_type = | adm_selsoviet_jur_ref = | capital_of = Удмурт | capital_of_ref = <ref name="Ref149" /> | adm_ctr_of1 = Ижевск бүгд найрамдах улсын чанартай хот | adm_ctr_of1_ref = <ref name="Ref149" /> | adm_ctr_of2 = | adm_ctr_of2_ref = | adm_ctr_of3 = | adm_ctr_of3_ref = | inhabloc_cat = Хот | inhabloc_cat_ref = <ref name="Ref149" /> | inhabloc_type = | inhabloc_type_ref = <!-- municipal status --> | mun_district_jur = | mun_district_jur_ref = | urban_okrug_jur = Ижевск хотын тойрог | urban_okrug_jur_ref = <ref name="Ref909" /> | urban_settlement_jur = | urban_settlement_jur_ref = | rural_settlement_jur = | rural_settlement_jur_ref = | inter_settlement_territory = | inter_settlement_territory_ref = | mun_admctr_of1 = Ижевск хотын тойрог | mun_admctr_of1_ref = <ref name="Ref909" /> | mun_admctr_of2 = | mun_admctr_of2_ref = | leader_title = Тэргүүн | leader_title_ref = | leader_name = Олег Бекмеметьев | leader_name_ref =<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/politika/10103165|title=Депутаты гордумы избрали главой Ижевска действующего мэра Олега Бекмеметьева|website=tass.ru|date=2020-11-26}}</ref> | representative_body = Хотын дум | representative_body_ref = <ref name="Duma">Official website of Izhevsk. {{Cite web |url=http://old.izh.ru/izh/info/i00413.html |title=City Duma |access-date=2024-01-13 |archive-date=2017-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170918212200/http://old.izh.ru/izh/info/i00413.html |url-status=dead }} {{webarchive|url=https://archive.today/20141007002523/http://old.izh.ru/izh/info/i00413.html |date=October 7, 2014 }} {{in lang|ru}}</ref> <!-- statistics --> | elevation_m = | area_km2 = 315.15 | area_km2_ref = <ref name="OurCity">Official website of Izhevsk. {{Webarchiv|url=http://www.izh.ru/izh/info/i06874.html |wayback=20130225045607 |text=Our city |archiv-bot=2024-01-15 10:06:11 InternetArchiveBot }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130225045607/http://www.izh.ru/izh/info/i06874.html |date=February 25, 2013 }} {{in lang|ru}}</ref> | pop_2010census = 627733 | pop_2010census_rank = 19-д | pop_2010census_ref = <ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> | pop_latest = 642023 | pop_latest_date = 2015 | pop_latest_ref = <ref name="2015estimate">{{cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/doc_2015/bul_dr/mun_obr2015.rar |title=Archived copy |website=www.gks.ru |access-date=17 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923180801/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2015/bul_dr/mun_obr2015.rar |archive-date=23 September 2015 |url-status=dead}}</ref> | population_demonym = | time_zone_ref = <!-- history --> | established_date = 4 сарын&nbsp;10, 1760 | established_title = | established_date_ref = <ref name="Hist" /> | current_cat_date = | current_cat_date_ref = | abolished_date = | abolished_date_ref = <!-- misc --> | postal_codes = {{hidden|Жагсаалт|426000, 426003, 426004, 426006–426011, 426015, 426016, 426019, 426021, 426023, 426025, 426027, 426028, 426030, 426032–426036, 426038, 426039, 426041, 426049–426054, 426056–426058, 426060–426063, 426065, 426067–426070, 426072–426077, 426700, 426880, 426890, 426899, 426910, 426960–426965, 426970, 426999, 901009, 901143, 901145, 901147, 993100}} | postal_codes_ref = | dialing_codes = 3412 | dialing_codes_ref = <ref>{{cite web |url=http://www.dialcode.org/Russia/ |title=Russia Dial Codes - City dialing codes for Russia (RU) - Phone Codes for Russia |access-date=2013-03-02 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130310144053/http://dialcode.org/Russia/ |archive-date=March 10, 2013 |df=mdy-all }} Russia Dial Codes</ref> | website = http://www.izh.ru/en/welcome }} '''Ижевск''' ([[оросоор]] Иже́вск, [[Удмурт хэл|удмуртаар]] Иж, Ижкар) — [[Орос улс]]ын [[Удмурт орон|Удмурт орны]] [[нийслэл]], жаран гурван түмэн хүний [[хот]]. Зэвсэг болоэ машины үйлдвэрлэлээрээ алдартай, албан бусаар «зэвсгийн нийслэл» гэгддэг. Хотын нэр Иж (удмурт. Оӵ) гооррс эхтэй гэж үздэг. 1760 онд энд төмөрийн үйлдвэр барьж ажилчдын тосгон босч хот үүссэн гэж үздэг.. == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт|location = Ижевск (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1933–одоо) | collapsed = | metric first = y | single line = y | Jan record high C = 5.4 | Feb record high C = 5.8 | Mar record high C = 14.4 | Apr record high C = 29.2 | May record high C = 33.4 | Jun record high C = 35.8 | Jul record high C = 37.0 | Aug record high C = 38.1 | Sep record high C = 33.0 | Oct record high C = 24.1 | Nov record high C = 12.7 | Dec record high C = 4.5 | year record high C = 38.1 | Jan high C = -8.8 | Feb high C = -7.4 | Mar high C = -0.5 | Apr high C = 9.2 | May high C = 18.9 | Jun high C = 22.9 | Jul high C = 25.0 | Aug high C = 22.1 | Sep high C = 15.8 | Oct high C = 7.1 | Nov high C = -1.8 | Dec high C = -7.4 | year high C = 7.9 | Jan mean C = -12.1 | Feb mean C = -11.3 | Mar mean C = -4.6 | Apr mean C = 4.0 | May mean C = 12.3 | Jun mean C = 16.8 | Jul mean C = 18.8 | Aug mean C = 16.2 | Sep mean C = 10.6 | Oct mean C = 3.7 | Nov mean C = -4.4 | Dec mean C = -10.2 | year mean C = 3.3 | Jan low C = -15.5 | Feb low C = -14.9 | Mar low C = -8.4 | Apr low C = -0.3 | May low C = 6.4 | Jun low C = 11.2 | Jul low C = 13.3 | Aug low C = 11.4 | Sep low C = 6.5 | Oct low C = 0.8 | Nov low C = -6.9 | Dec low C = -13.3 | year low C = -0.8 | Jan record low C = -46.8 | Feb record low C = -40.4 | Mar record low C = -32.1 | Apr record low C = -23.9 | May record low C = -11.2 | Jun record low C = -2.4 | Jul record low C = 4.0 | Aug record low C = -1.7 | Sep record low C = -8.5 | Oct record low C = -21.3 | Nov record low C = -33.5 | Dec record low C = -47.5 | year record low C = -47.5 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 32 | Feb precipitation mm = 26 | Mar precipitation mm = 29 | Apr precipitation mm = 29 | May precipitation mm = 45 | Jun precipitation mm = 63 | Jul precipitation mm = 66 | Aug precipitation mm = 63 | Sep precipitation mm = 48 | Oct precipitation mm = 53 | Nov precipitation mm = 41 | Dec precipitation mm = 35 | year precipitation mm = 530 | Jan snow depth cm = 46 | Feb snow depth cm = 59 | Mar snow depth cm = 62 | Apr snow depth cm = 21 | May snow depth cm = 0 | Jun snow depth cm = 0 | Jul snow depth cm = 0 | Aug snow depth cm = 0 | Sep snow depth cm = 0 | Oct snow depth cm = 1 | Nov snow depth cm = 9 | Dec snow depth cm = 27 | year snow depth cm = 62 | Jan rain days = 4 | Feb rain days = 3 | Mar rain days = 5 | Apr rain days = 12 | May rain days = 18 | Jun rain days = 18 | Jul rain days = 16 | Aug rain days = 18 | Sep rain days = 19 | Oct rain days = 18 | Nov rain days = 9 | Dec rain days = 6 | year rain days = 146 | Jan snow days = 27 | Feb snow days = 23 | Mar snow days = 18 | Apr snow days = 7 | May snow days = 2 | Jun snow days = 0.1 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 1 | Oct snow days = 11 | Nov snow days = 23 | Dec snow days = 27 | year snow days = 139 | Jan humidity = 84 | Feb humidity = 80 | Mar humidity = 76 | Apr humidity = 69 | May humidity = 61 | Jun humidity = 68 | Jul humidity = 71 | Aug humidity = 74 | Sep humidity = 78 | Oct humidity = 82 | Nov humidity = 85 | Dec humidity = 84 | year humidity = 76 | Jan sun = 44 | Feb sun = 85 | Mar sun = 148 | Apr sun = 201 | May sun = 282 | Jun sun = 298 | Jul sun = 292 | Aug sun = 246 | Sep sun = 143 | Oct sun = 73 | Nov sun = 41 | Dec sun = 28 | year sun = 1881 | source 1 = Погода и Климат<ref name="Pogoda i Klimat">{{cite web |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate/28411.htm|title= Climate Izhevsk|access-date=2026-06-01|publisher=Pogoda.ru.net}}</ref> |source 2 = [[NOAA]] (нар, 1961–1990)<ref name="NOAA">{{cite web|url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/RA/28411.TXT|title=IZEVSK 1961–1990|access-date=2026-06-01|publisher=NOAA|archive-date=2025-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20250224203428/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/RA/28411.TXT|url-status=dead}}</ref> }} ==Зураг== <gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Удмуртский государственный университет.jpg Зураг:Ижевский мотозавод "Аксион-Холдинг".jpg </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Izhevsk|Ижевск}} * [https://web.archive.org/web/20120320120315/http://www.izh.ru/en/welcome Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Ижевск| ]] [[Ангилал:Удмуртын суурин]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:1760 онд байгуулагдсан]] 8wurbswxmw2e8prkqex8fzwvbz2spz5 0 35504 859357 782850 2026-06-19T09:51:25Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859357 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хөнгөн атлетикч | kurzname = Уоррен Вейр | bild = [[File:Warren Weir 2012 Olympics (cropped).jpg|260px]] | bildbeschreibung = Уоррен Вейр, 2012 | langname = | nation = {{JAM}} | geburtstag = {{Birth date and age|1989|10|31|df=yes}}{{ref label|nb|nb|nb}} | geburtsort = [[Трелавни (орон нутгийн тойрог)|Трелавни]] | geburtsland = Ямайка | groesse = 180 | gewicht = 71 | beruf = | sterbedatum = | sterbeort = | sterbeland = <!-- Karriere --> | disziplin = [[200 метрийн гүйлт|200 м]] | bestleistung = | verein = Рэсерс Трэк Клуб, Кингстон, Ямайка | trainer = Глэн Миллс | nationalkader = <!-- Status-Kürzel: a für aktiv, g für gesperrt, n für nicht aktiv, v für verstorben, z für zurückgetreten --> | status = a | karriereende = <!-- Medaillen --> | Medaillenspiegel = {{Medaillenspiegel |Олимп |0|0|1}} {{Medaillenspiegel |ДАШТ |0|1|0}} {{Medaillenspiegel |ХН орнуудын наадам |0|1|1}} {{Medaillenspiegel |Буухиа ДАШТ |2|0|0}} | medaillen = {{Medaillen Sommersport | Wo = Олимпын наадам | Хүрэл | [[Лондоны олимп (2012 он)|Лондон 2012]] | 200 м}} {{Medaillen Sommersport | Wo = Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн | Мөнгө | [[2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Москва 2013]] | 200 м | Алт | [[2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Москва 2013]] | 4 × 100 м}} {{Medaillen Sommersport | Wo = Хамтын Нөхөрлөлийн орнуудын наадам | Мөнгө | [[2014 оны Хамтын Нөхөрлөлийн орнуудын наадам|Глазго 2014]] | 200 м | Хүрэл | [[2018 оны Хамтын Нөхөрлөлийн орнуудын наадам|Голд-Кост 2018]] | 4 × 100 м}} {{Medaillen Sommersport | Wo= Хөнгөн атлетикийн буухиа ДАШТ | Алт | [[2014 оны хөнгөн атлетикийн буухиа ДАШТ|Нассау 2014]] | 4 × 200 м | Алт | [[2015 оны хөнгөн атлетикийн буухиа ДАШТ|Нассау 2015]] | 4 × 200 м}} | update = 2015 оны тавдугаар сарын 7 }} '''Уоррен Уир''' ({{lang-en|Warren Weir}}, ''[[1989]] оны [[10 сарын 31|аравдугаар сарын 31-нд]] төрсөн'') нь [[Ямайка|Ямайкын]] [[100 метрийн зай|100]] болон [[200 метрийн зай]]н гүйгч юм. Тэрээр хувийн дээд амжилтаа [[2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2013]] оны [[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ-д]] 19.79 [[секунд]] болгожээ. ==Хувийн дээд амжилтууд== * 100 м — 10,51 с * 200 м — 19,79 с * 400 м — 46,21 с ==Эшлэл== {{reflist}} ==Холбоос== {{commonscat|Warren Weir|Уоррен Уир}} *{{iaaf name|id=224247|name=Warren Weir|letter=w}} *[https://web.archive.org/web/20121030145300/http://www.london2012.com/athlete/weir-warren-1020553/ London 2012 Profile] *[https://web.archive.org/web/20120722010838/http://racerstrackclub.com/tag/warren-weir/ Warren Weir at Racers Track Club] {{DEFAULTSORT:Уир, Уоррен}} [[Ангилал:Ямайкын 100 метрийн гүйгч]] [[Ангилал:Ямайкын 200 метрийн гүйгч]] [[Ангилал:Ямайкын 400 метрийн гүйгч]] [[Ангилал:Ямайкын саадтай гүйгч]] [[Ангилал:Ямайкын олимпын хүрэл медальтан]] [[Ангилал:Ямайкын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:4х100 метрийн буухиа гүйлтийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Ямайкын хөнгөн атлетикийн улсын аварга]] [[Ангилал:Ямайкачууд]] [[Ангилал:1989 онд төрсөн]] t785hjwnxb3kgzu063frutpr2js4zm3 0 37664 859270 783097 2026-06-19T02:02:10Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859270 wikitext text/x-wiki [[File:Dolph Lundgren by Gage Skidmore 2.jpg|thumb|190px|Лундгрен 2012 онд.]] '''Дольф Лундгрен''' ({{lang-sv|Dolph Lundgren}}, ''[[1957]] оны [[11 сарын 3|арваннэгдүгээр сарын 3-нд]] [[Стокхольм]] хотод төрсөн'') — [[Швед]]ийн [[жүжигчин]] ,найруулагч, продюсер тулаант урлагийн нэрт мастер юм. Лундгрен Шведийн Хааны Технологийн Институтын химийн инженерийн зэрэгтэй ба 1982 онд Сиднейн Их сургуулийн химийн мастер зэрэг (Магистр) авчээ. Тэрээр [[1980]]-[[1990]] оны хооронд [[Адал явдалт кино|адал явдалт]], [[Тулаант кино|тулаант]] [[кино]]нуудад амжилттай тоглож дэлгэцийн болон тулаант урлагийг чадварлаг зохилдуулсан төлөөлөгч юм. Жүжигчин, найруулагч [[Сильвестр Сталлоне]]гийн [[1985]] оны сод бүтээл ''[[Рокки 3|Рокки IV]]'' кинонд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] [[зохимол|зохиомол]] дүр болох [[Иван Драго]] хэмээх [[офицер]], [[бокс]]чины дүрийг бүтээснээс хойш ''[[Төгс цэрэг]] ([[1992]])'' зэрэг 50 гаруй дэлгэцийн бүтээлд гол болон туслах дүрүүдэд тоглосон ажээ. Орчин цагийн кино урлагт Лундгрен мөн Сильвестр Сталлонегийн [[2010]] оны бүтээл ''[[Дийлдэшгүй (2010 оны кино)|Дийлдэшгүй]]'' киногоор эргэн ирсэн байна. [[Кёкүшинкай|Киокушинкай]] [[каратэ]]гийн шилдэг төлөөлөгч бөгөөд 3-р дан хар бүстэй. == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Commons category}} * [https://web.archive.org/web/20121222190131/http://twitter.com/dolph_fans Твиттер] * [http://www.facebook.com/DolphLundgrenOfficial Фэйсбүүк] * [http://www.dolphlundgren.com/ Dolph Lundgren Албан ёсны цахим хуудас] {{DEFAULTSORT:Лундгрен, Дольф}} [[Ангилал:АНУ-ын кино жүжигчин]] [[Ангилал:Шведийн кино жүжигчин]] [[Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч]] [[Ангилал:Шведийн кино найруулагч]] [[Ангилал:Киноны продюсер]] [[Ангилал:Псевдоним]] [[Ангилал:Шведийн каратэчин]] [[Ангилал:Стокхольмын хүн]] [[Ангилал:Шведүүд]] [[Ангилал:1957 онд төрсөн]] 1bh8uz3gwvpwibosq2qtlhoinknglye 0 37784 859335 792587 2026-06-19T07:27:57Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859335 wikitext text/x-wiki {{multiple image | align = right | direction = vertical | width = 250 | image1 = UlaanBaatar-2009.jpg | caption1 = Монголын ганц саятан хот [[Улаанбаатар]] | image2 = Tour Eiffel, École militaire, Champ-de-Mars, Palais de Chaillot, La Défense - 03.jpg | caption2 = Францын ганц саятан хот [[Парис]] | image3 = Road junction @ Sitnyakovo blvd, Sofia.jpg | caption3 = Болгарын ганц саятан хот [[Софи]] | image4 = Kaohsiung Skyline 2020.jpg | caption4 = Тайванийн [[Гаошюн]] | image5 = City bowl.jpg | caption5 = ӨАБНУ-ын тавын нэг [[Кейптаун]] | image6 = Melbourne Skyline from Rialto Equirectangular Crop - Nov 2008.jpg | caption6 = Австралийн хэдийн нэг [[Мельбурн]] | image7 = 26 - New York - Octobre 2008.jpg | caption7 = Америкийн [[Нью-Йорк]] | image8 = Busan View.jpg | caption8 = Өмнөд Солонгосын [[Пүсань]] | image9 = Belo Horizonte (2).jpg | caption9 = Бразилын [[Белу-Оризонти]] }} '''Саятан хот''' гэж [[сая]]ас их [[хүн ам]]тай [[хот]]ыг хэлнэ. ==Улс улсын саятан хотууд== {| class="wikitable" ! № !! Улс, орон !! Саятан хотын тоо !! Саятан хотууд |- |1 |[[Хятад]] |53-61<ref>{{Cite web |url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-54 |title=Города Китая |access-date=2013-12-04 |archive-date=2013-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130530234956/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-54 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.citypopulation.de/China-UA.html Главные города Китая]</ref>-ээс 199<ref>199 [[Городской округ (КНР)|городских округов Китая]] (без учёта [[Тайвань|Тайваня]]), то есть города с подчинёнными им окружными территориями.</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.international.ucla.edu/eas/statistics/chinacty.htm |title=This list includes China’s 99 cities with populations over one million as of the 1990 national census. United Nations Statistics Division. |access-date=2013-12-04 |archive-date=2009-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090627050117/http://www.international.ucla.edu/eas/statistics/chinacty.htm |url-status=dead }}</ref> |[[Шанхай]], [[Бээжин]], [[Гуанжоу]], [[Харбин]], [[Хонконг]], [[Шэньжэнь]], [[Чунчин]], [[Өрөмч]], [[Ухань]], [[Ланьжоу]], [[Бугат хот|Бугат]], [[Шинин]], [[Хөфэй]], [[Гуйян]], [[Мүгдэн]], [[Далянь]], [[Ляньюньган]], [[Фужоу]], [[Сямынь]], [[Хуанши]], [[Чанша]], [[Шаоян]], [[Шижяжуан]], [[Таншань]], [[Чиньхуандао]], [[Ханьдань]], [[Чэндэ]], [[Хаалган]], [[Дачин]], [[Хэган]], [[Жямусы]], [[Чичихар]], [[Жэнжоу]], [[Аньян]], [[Кайфэн]], [[Пуян]], [[Наньян]], [[Пиндиншань]], [[Лоян]], [[Синьсян]], [[Синьян]], [[Гирин хот|Гирин]], [[Чанчунь]], [[Наньчан]], [[Наньжин]], [[Уси]], [[Чанжоу]], [[Сужоу]], [[Янжоу]], [[Янчэн]], [[Сюйчжоу]], [[Тайжоу]], [[Вэньжоу]], [[Нинбо]], [[Ханжоу]], [[Жинань]], [[Чиндао]], [[Жижао]], [[Тайань]], [[Яньтай]], [[Зыбо]], [[Тайюань]], [[Датун]], [[Линьфынь]], [[Шиань]], [[Хуайань]], [[Суцянь]], [[Лицзян]], [[Куньмин]], [[Хөх хот]], [[Люжоу]], [[Наньнин]], [[Тяньжинь]], [[Фуян]], [[Иян]], [[Юэян]], [[Хайкоу]], [[Хуайбэй]], [[Хуайнань]], [[Шаогуань]], [[Фошань]], [[Дунгуань]], [[Шаньтоу]], [[Чжаньцзян]], [[Чжуншань]], [[Чжухай]], [[Инкоу]], [[Ляоян]], [[Фүшинь]], [[Фушунь]], [[Бэньси]], [[Аньшань]], [[Гуанъюань]], [[Наньчун]], [[Чэньжоу]], [[Чэндү]], [[Дэян]], [[Зыгун]], [[Паньжихуа]], [[Эжоу]], [[Ичан]], [[Мяньян]], [[Линьи]], [[Жэньзян]], [[Ибинь]], [[Уху]], [[Вэйфан]], [[Баодин]], [[Баози]], [[Хэзэ]], [[Шанжао]], [[Дунъин]], [[Ляочэн]], [[Божоу]], [[Хэнъян]], [[Путянь]] |- |2 |[[Энэтхэг]] |54<ref>[http://www.citypopulation.de/India-Agglo.html Главные города Индии]</ref> |[[Мумбай]], [[Дели]], [[Калькутта]], [[Ченнай]], [[Бангалор]], [[Хайдарабад]], [[Ахмадабад]], [[Пуна]], [[Сурат]], [[Жайпур]], [[Канпур]], [[Лакхнау]], [[Нагпур]], [[Газиабад]], [[Индаур]], [[Коямпуттур]], [[Кочин]], [[Патна]], [[Каликут]], [[Бхопал]], [[Триссур]], [[Вадодара]], [[Агра]], [[Вишакхапатнам]], [[Малаппурам]], [[Тируванантапурам]], [[Каннур]], [[Лудхияна]], [[Нашик]], [[Вижаявада]], [[Мадурай]], [[Варанаси]], [[Мирут]], [[Фаридабад]], [[Ражкот]], [[Жамшедпур]], [[Шринагар]], [[Жабалпур]], [[Асансол]], [[Васаи-Вирар]], [[Аллахабад]], [[Дханбад]], [[Кальян]], [[Аурангабад]], [[Амритсар]], [[Жодхпур]], [[Ранчи]], [[Райпур]], [[Коллам]], [[Гвалиор]], [[Бхилаи]], [[Чандигарх]], [[Тируччираппалли]], [[Кота]] |- |3 |[[Орос]] |15<ref>[http://www.citypopulation.de/Russia-Cities.html Главные города России]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/2006/b06_13/04-14.htm |title=Список городов России с населением более 1 млн человек на сайте Госкомстата |access-date=2007-02-08 |archive-date=2007-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070208043245/http://www.gks.ru/free_doc/2006/b06_13/04-14.htm |url-status=live }}</ref> |[[Москва]]<ref>[http://www.mos.ru/wps/portal/WebContent?rubricId=15408 Мониторинг — 2009 год. Демография.]</ref>, [[Санкт-Петербург]]<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/2009/demo/popul09.htm ОЦЕНКА ЧИСЛЕННОСТИ ПОСТОЯННОГО НАСЕЛЕНИЯ на 1 января 2009 года]</ref>, [[Новосибирск]], [[Екатеринбург]], [[Доод Новгород]], [[Самар хот|Самар]], [[Казань]], [[Омск]], [[Челябинск]], [[Уфа]], [[Донын Ростов]], [[Волгоград]], [[Пермь]], [[Красноярск]] <ref>[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?fromsearch=9c4bcf27-2354-471f-ad4b-b4ef58b01462&docsid=1336947 Население Волгограда — 2010 год]</ref>,[[Воронеж]] |- |4 |[[Бразил]] |14<ref>[http://www.citypopulation.de/Brazil-Cities.html Главные города Бразилии]</ref><ref>[http://www.ibge.gov.br/english/estatistica/populacao/estimativa2009/estimativa.shtm Бразильская оценка численности населения на 1 июля 2009 года]</ref> — 15<ref>{{Cite web |url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&geo=-39&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500 |title=Города Бразилии |access-date=2013-12-04 |archive-date=2013-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130531020955/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&geo=-39&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500 |url-status=dead }}</ref> |[[Сан-Паулу]], [[Рио-де-Жанейро]], [[Салвадор (Баия)|Салвадор]], [[Белу-Оризонти]], [[Форталеза]], [[Бразилиа]], [[Куритиба]], [[Манаус]], [[Ресифи]], [[Белен (Пара)|Белен]], [[Порту-Алегри]], [[Гояния]], [[Гуарульюс]], [[Кампинас]], [[Сан-Гонсалу (Рио-де-Жанейро)|Сан-Гонсалу]] |- |5 |[[Индонез]] |11<ref>[http://www.citypopulation.de/Indonesia.html Главные города Индонезии]</ref>—13<ref>{{Cite web |url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-101 |title=Города Индонезии |access-date=2013-12-04 |archive-date=2013-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130531015436/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-101 |url-status=dead }}</ref> |[[Жакарта]], [[Сурабая]], [[Баньдун]], [[Медан]], [[Бекаси]], [[Тангеран]], [[Семаран]], [[Депок]], [[Палембан]], [[Макасар]], [[Тангеран-Селатан]], [[Батам]], [[Богор]] |- |6 |[[Япон]] |12<ref>[http://www.citypopulation.de/Japan-Cities.html Главные города Японии]</ref><ref>[http://www.nationsonline.org/oneworld/japan_cities.htm United Nations Statistics Division — Citydata, December 2002]</ref> |[[Токио]], [[Ёкохама]], [[Осака]], [[Нагоя]], [[Саппоро]], [[Кобе]], [[Киото]], [[Фүкүока]], [[Кавасаки (хот)|Кавасаки]], [[Сайтама]], [[Хирошима]], [[Сэндай]] |- |7 |[[Нигери]] |3<ref>[http://www.citypopulation.de/Nigeria.html Главные города Нигерии]</ref>-11<ref>{{Cite web |url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-158 |title=Города Нигерии |access-date=2013-12-04 |archive-date=2013-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130523064649/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-158 |url-status=dead }}</ref> |[[Лагос]], [[Кано (Нигерия)|Кано]], [[Ибадан]]; [[Бенин-Сити]], [[Порт-Харкорт]], [[Кадуна]], [[Аба (город)|Аба]], [[Абуджа]], [[Майдугури]], [[Илорин]], [[Варри]] |- |8 |[[Мексик]] |10<ref>[http://www.citypopulation.de/Mexico-Cities.html Главные города Мексики]</ref><ref>{{Cite web |url=http://en.allexperts.com/e/l/li/list_of_cities_in_mexico.htm |title=List of cities in Mexico at allexperts.com |access-date=2013-12-04 |archive-date=2010-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100111063818/http://en.allexperts.com/e/l/li/list_of_cities_in_mexico.htm |url-status=dead }}</ref> |[[Мехико]], [[Гвадалахара]], [[Монтеррей]], [[Пуэбла-де-Сарагоса]], [[Чиуауа]], [[Сьюдад-Хуарес]], [[Тихуана]], [[Леон (Гуанахуато)|Леон]], [[Несауалькойотль]], [[Запопан]] |- |9 |[[БНСУ]] |10<ref>{{Cite web |url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-119 |title=Города Южной Кореи |access-date=2013-12-04 |archive-date=2013-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130531024259/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-119 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.citypopulation.de/KoreaSouth-Mun.html Главные города Республики Корея]</ref> |[[Сөүл]], [[Пүсань]], [[Инчон]], [[Тэгү]], [[Тэжонь]], [[Куанжү]], [[Чанвонь]], [[Сүвонь]], [[Үлсань]], [[Соннам]] |- |10 |[[АНУ]] |9<ref>[http://www.citypopulation.de/USA-Cities.html Главные города США]</ref><ref name=PopEstMSA>{{cite web|url=http://hawaii.gov/dbedt/info/census/popestimate/2008_MSA_Hawaii/CBSA_EST2008_05.pdf|format=PDF|title=Table 5. Estimates of Population Change for Metropolitan Statistical Areas and Rankings: July 1, 2007 to July 1, 2008|work=2008 Population Estimates|publisher=U.S. Census Bureau|date=2009-03-19|accessdate=2009-10-11|deadlink=404|archiveurl=http://www.webcitation.org/5lpvuJzkG|archivedate=2009-12-07}}</ref> |[[Нью-Йорк]], [[Лос-Анжелес]], [[Чикаго]], [[Хьюстон]], [[Финикс]], [[Филадельфия]], [[Сан-Антонио]], [[Даллас]], [[Сан-Диего]] |- |11 |[[Пакистан]] |9<ref>{{Cite web |url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-172 |title=Города Пакистана |access-date=2013-12-04 |archive-date=2013-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130522193405/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&geo=-172&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://concise.britannica.com/ebc/article-9374991/Peshawar|title=Peshawar|publisher=Encyclopaedia Britannica|accessdate=2008-01-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060601064231/http://concise.britannica.com/ebc/article-9374991/Peshawar|archivedate=2006-06-01|url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html Главные города Пакистана]</ref> |[[Карачи]], [[Лахор]], [[Фейсалабад]], [[Равалпинди]], [[Хайдарабад]], [[Мултан]], [[Гужранвала]], [[Пешавар]], [[Исламабад]] |- |12 |[[Иран]] |8<ref>[http://www.citypopulation.de/Iran50T.html Главные города Ирана]</ref><ref>{{Cite web |url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-106 |title=Города Ирана |access-date=2013-02-10 |archive-date=2013-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130531011703/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-106 |url-status=dead }}</ref> |[[Тегеран]], [[Мешхед]], [[Кереж]], [[Тебриз]], [[Шираз]], [[Исфахан]], [[Кум хот|Кум]], [[Ахваз]] |- |13 |[[Турк]] |6<ref>[http://www.citypopulation.de/Turkey-C50.html Главные города Турции]</ref> |[[Стамбул]], [[Анкара]], [[Измир]], [[Бурса]], [[Адана]], [[Газиантеп]] |- |14 |[[Австрали]] |5<ref>[http://www.citypopulation.de/Australia-UC.html Главные города Австралии]</ref><ref name="3218.0">{{Cite web|publisher=Australian Bureau of Statistics|title=3218.0 - Regional Population Growth, Australia, 2007-08|url=http://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/DetailsPage/3218.02007-08?OpenDocument|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131025002106/http://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/DetailsPage/3218.02007-08?OpenDocument|archivedate=2013-10-25|access-date=2013-12-04|url-status=dead}}</ref> |[[Сидней]], [[Мельбурн]], [[Брисбен]], [[Перт]], [[Аделаид]] |- |15 |[[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс]] |5<ref>[http://www.citypopulation.de/SouthAfrica-UA.html Главные города ЮАР]</ref> |[[Йоханнесбург]], [[Кейптаун]], [[Претори]], [[Дурбан]], [[Соуэто]] |- |16 |[[Бангладеш]] |5<ref>{{Cite web |url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-29 |title=Города Бангладеш |access-date=2011-08-26 |archive-date=2013-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130531012316/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-29 |url-status=dead }}</ref> |[[Дакка]], [[Читтагонг]], [[Нараянганж]], [[Кхулна]], [[Газипур]] |- |17 |[[Египет]] |4<ref>[http://www.citypopulation.de/Egypt.html Главные города Египта]</ref> |[[Каир]], [[Александр хот|Александр]], [[Гиза]], [[Шубра-Эль-Хейма]] |- |18 |[[Колумби]] |4<ref>[http://www.citypopulation.de/Colombia.html Главные города Колумбии]</ref> |[[Богота]], [[Барранкилья]], [[Кали хот|Кали]], [[Медельин]] |- |19 |[[Канад]] |4<ref>[http://www.citypopulation.de/Canada-UA.html Главные города Канады]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.canada-city.ca/ |title=Canada and Canadian Cities |access-date=2013-12-04 |archive-date=2013-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131211072758/http://canada-city.ca/ |url-status=dead }}</ref> |[[Торонто]], [[Монреаль]]<ref>[http://recherche.ville.montreal.qc.ca/eng/?c_18467=on&t=0&s=&q=population 1 812 723 жителей Монреаля 2001]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, [[Калгари]], [[Оттава]] |- |20 |[[Венесуэл]] |4<ref>[http://www.citypopulation.de/Venezuela.html Главные города Венесуэлы]</ref> |[[Каракас]], [[Маракайбо хот|Маракайбо]], [[Валенси (Венесуэл)|Валенси]], [[Баркисимето]] |- |21 |[[Филиппин]] |4<ref>[http://www.census.gov.ph/data/publications/PIF2008_final.pdf Philippines in Figures 2008, National Statistics Office of the Philippines]</ref><ref>[http://www.census.gov.ph/data/sectordata/2007/province.pdf Population and Annual Growth Rates by Region, Province, and Highly Urbanized City: Population Censuses 1995, 2000, and 2007]</ref> |[[Манил]], [[Кесон]], [[Калоокан]], [[Давао]] |- |22 |[[Саудын Араб]] |4<ref>[http://www.citypopulation.de/SaudiArabia.html Главные города Саудовской Аравии]</ref><ref>{{Cite web |url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-185 |title=Города Сауди Аравии |access-date=2013-12-04 |archive-date=2013-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130531002125/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-185 |url-status=dead }}</ref> |[[Эр-Рияд]], [[Жидда]], [[Мекка]], [[Медина]] |- |23 |[[Герман]] |4<ref>[http://www.citypopulation.de/Deutschland-Cities.html Главные города Германии]</ref> |[[Берлин]], [[Мюнхен]], [[Хамбург]], [[Кёльн]] |- |24 |[[Ирак]] |4<ref>[http://www.citypopulation.de/Iraq.html Главные города Ирака]</ref><ref>[http://www.globalsecurity.org/military/world/iraq/city.htm Iraq — Major Cities]</ref> |[[Багдад]], [[Мосул]], [[Басра]], [[Эрбиль]] |- |25 |[[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго Улс|БНАКУ]] |3<ref>[http://www.citypopulation.de/CongoDemRep.html Главные города Демократической Республики Конго]</ref>-4<ref>{{Cite web |url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-46 |title=Города ДРК (Конго) |access-date=2013-12-04 |archive-date=2013-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130531022759/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-46 |url-status=dead }}</ref> |[[Киншаса]], [[Лубумбаши]], [[Мбужи-Майи]], [[Кананга хот|Кананга]] |- |26 |[[Марокко]] |3<ref>[http://www.citypopulation.de/Morocco.html Главные города Марокко]</ref>-4<ref name="Марок."/> |[[Касабланка]], [[Рабат]], [[Марракеш]]<ref name=popu>{{cite web|url=http://www.hcp.ma/pubData/Demographie/RGPH/Populationlegale(1).pdf|title=Recensement Général De La Population Et De L'Habitat De 2004|accessdate=2009-03-27|format=|work=hcp.ma|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081118143316/http://www.hcp.ma/pubData/Demographie/RGPH/Populationlegale(1).pdf|archivedate=2008-11-18|url-status=dead}}</ref>, [[Фес]]<ref name="Марок.">{{Cite web |url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-134 |title=Города Марокко |access-date=2012-08-06 |archive-date=2013-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130531021033/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-134 |url-status=dead }}</ref> |- |27 |[[Украин]] |3<ref name="stat2013">{{Webarchiv|url=http://ukrstat.org/uk/druk/publicat/kat_u/2013/sb/06_13/sb_nnas_2012.zip |wayback=20131101091637 |text=Численность населения Украины по состоянию на 1 января 2013 г. |archiv-bot=2023-10-27 04:21:57 InternetArchiveBot }} с оценками численности наличного населения по регионам, районам, горсоветам и городским населённым пунктам на 1 января 2011, 2012 и 2013 гг. // {{Webarchiv|url=http://ukrstat.org/uk/menu/publikac.htm |wayback=20200228041157 |text=Публикации Укрстата |archiv-bot=2023-10-24 13:12:40 InternetArchiveBot }}</ref><ref>[http://www.citypopulation.de/Ukraine-Cities.html Главные города Украины]</ref> |[[Киев]], [[Харьков]], [[Одесса]]<ref name="stat2013"/> |- |28 |[[Аргентин]] |3<ref>[http://www.citypopulation.de/Argentina.html Главные города Аргентины]</ref><ref>[http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/2/estimaciones-serie34.pdf INDEC: estimaciones de población]</ref> |[[Буэнос-Айрес]], [[Кордова (город, Аргентина)|Кордова]], [[Росарио]] |- |29 |[[Тайвань]]<ref>{{Cite web |url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-218 |title=Города Тайваня |access-date=2013-12-04 |archive-date=2013-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130531014834/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-218 |url-status=dead }}</ref><ref>[[Китайская Республика]] — [[частично признанное государство]]</ref> |3<ref>{{Из|Кругосвет|ссылка=http://slovari.yandex.ru/dict/krugosvet/article/2/25/1002327.htm}}</ref> |[[Тайбэй]], [[Гаошюн]], [[Тайжун]]<ref>Согласно [[Административное деление Китайской Народной Республики|административно-территориальному делению]] [[Китайская Народная Республика|Китайской Народной Республики]] [[Тайбэй]] расположен в [[Провинция (КНР)|провинции]] [[Тайвань (провинция Китайской Народной Республики)|Тайвань]] [[Китайская Народная Республика|Китайской Народной Республики]]</ref> |- |30 |[[Их Британи]] |2<ref>[http://www.citypopulation.de/UK-Cities.html Главные города Великобритании]</ref> |[[Лондон]], [[Бирмингем]]<ref>{{Cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_population/Mid_2008_UK_England_%26_Wales_Scotland_and_Northern_Ireland_27_08_09.zip |title=Население Бирмингема с statistics.gov.uk |access-date=2013-12-04 |archive-date=2009-09-05 |archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20090905213356/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_population/Mid_2008_UK_England_&_Wales_Scotland_and_Northern_Ireland_27_08_09.zip |url-status=dead }}</ref> |- |31 |[[Вьетнам]] |2<ref>[http://www.citypopulation.de/Vietnam.html Главные города Вьетнама]</ref> |[[Ханой]], [[Хошимин]] |- |32 |[[Испани]] |2<ref>[http://www.citypopulation.de/Spain-Cities.html Главные города Испании]</ref> |[[Мадрид]], [[Барселон]] |- |33 |[[Итали]] |2<ref>[http://www.citypopulation.de/Italy-Cities.html Главные города Италии]</ref> |[[Ром]], [[Милан]] |- |34 |[[Сири]] |2<ref>[http://www.citypopulation.de/Syria.html Главные города Сирии]</ref> |[[Дамаск]], [[Халеб]] |- |35 |[[Эквадор]] |2<ref>[http://www.citypopulation.de/Ecuador.html Главные города Эквадора]</ref> |[[Кито]], [[Гуаякиль]] |- |36 |[[Гана]] |2<ref>[http://www.citypopulation.de/Ghana.html Главные города Ганы]</ref> |[[Аккра]], [[Кумаси]] |- |37 |[[Камерун]] |2<ref>[http://www.citypopulation.de/Cameroon.html Главные города Камеруна]</ref> |[[Дуала (город)|Дуала]], [[Яунде]] |- |38 |[[Судан]] |2<ref>[http://www.citypopulation.de/Sudan.html Главные города Судана]</ref> |[[Хартум]], [[Омдурман]] |- |39 |[[Боливи]] |1<ref>[http://www.citypopulation.de/Bolivia.html Главные города Боливии]</ref>-2<ref>{{Cite web |url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-38 |title=Города Боливии |access-date=2013-12-04 |archive-date=2013-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130531012847/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-38 |url-status=dead }}</ref> |[[Санта-Крус-де-ла-Сьерра]], [[Эль-Альто]] |- |40 |[[Мьянмар]] |1<ref>[http://www.citypopulation.de/Myanmar.html Главные города Мьянмы]</ref>-2<ref>{{Cite web |url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-141 |title=Города Мьянмы |access-date=2013-12-04 |archive-date=2013-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130531003407/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-141 |url-status=dead }}</ref> |[[Янгон]], [[Мандалай]] |- |41 |[[Кени]] |1<ref>[http://www.citypopulation.de/Kenya.html Главные города Кении]</ref> |[[Найроби]] |- |42 |[[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|АНЭУ]] |1<ref>[http://www.citypopulation.de/UAE.html Главные города ОАЭ]</ref> |[[Дубай хот|Дубай]] |- |43 |[[Тайланд]] |1<ref>[http://www.citypopulation.de/Thailand.html Главные города Таиланда]</ref> |[[Бангкок]] |- |44 |[[Сингапур]] |1<ref>[http://www.citypopulation.de/Singapore.html Главный город Сингапура]</ref> |[[Сингапур]] |- |45 |[[Серби]] |1<ref>[http://www.citypopulation.de/Serbia.html Главные города Сербии]</ref> |[[Белград]] |- |46 |[[Зимбабве]] |1<ref>[http://www.citypopulation.de/Zimbabwe.html Главные города Зимбабве]</ref> |[[Хараре]] |- |47 |[[Йемен]] |1<ref>[http://www.citypopulation.de/Yemen.html Главные города Йемена]</ref> |[[Сана]] |- |48 |[[Мозамбик]] |1<ref>[http://www.citypopulation.de/Mocambique.html Главные города Мозамбика]</ref> |[[Мапуту]] |- |49 |[[Австри]] |1<ref>[http://www.citypopulation.de/Oesterreich-Cities.html Главные города Австрии]</ref> |[[Вена]] |- |50 |[[Либери]] |1<ref>[http://www.citypopulation.de/Liberia.html Главные города Либерии]</ref> |[[Монрови]] |- |51 |[[Малайз]] |1<ref>[http://www.citypopulation.de/Malaysia.html Главные города Малайзии]</ref> |[[Куала-Лумпур]] |- |52 |[[Гвиней]] |1<ref>[http://www.citypopulation.de/Guinea.html Главные города Гвинеи]</ref> |[[Конакри хот|Конакри]] |- |53 |[[Шинэ Зеланд]] |1<ref>[http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10517584 Auckland’s population rose to about 1,417,000.]</ref> |[[Окленд (Шинэ Зеланд)|Окленд]] |- |54 |[[Хондурас]] |1<ref>{{Cite web |url=http://www.tourcentroamerica.com/honduras/ver_destino.aspx?codigo=6 |title=Население Тегусигальпы |access-date=2013-12-04 |archive-date=2010-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101119054647/http://www.tourcentroamerica.com/honduras/ver_destino.aspx?codigo=6 |url-status=dead }}</ref> |[[Тегусигальпа]] |- |55 |[[Гватемал]] |1<ref>{{Cite web |url=http://www.guatemalainns.com/guatemala_facts.php |title=Главные города Гватемалы |access-date=2013-12-04 |archive-date=2013-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131010013816/http://guatemalainns.com/guatemala_facts.php |url-status=dead }}</ref> |[[Гватемала (город)|Гватемала]] |- |56 |[[Кот-д'Ивуар]] |1<ref>[http://www.citypopulation.de/CotedIvoire.html Главные города Кот-д'Ивуар]</ref> |[[Абижан]] |- |57 |[[Бүгд Найрамдах Конго Улс|БНКонУ]] |1<ref>[http://www.citypopulation.de/Congo.html Главные города Республики Конго]</ref> |[[Браззавиль]] |- |58 |[[Никарагуа]] |1<ref>[http://www.managua.gob.ni/index.php?s=2001 Datos Generales de Managua]</ref> |[[Манагуа]] |- |59 |[[Камбож]] |1<ref>[http://www.citypopulation.de/Cambodia.html Главные города Камбоджи]</ref> |[[Пномпень]] |- |60 |[[Уругвай]] |1<ref>[http://www.citypopulation.de/Uruguay.html Главные города Уругвая]</ref> |[[Монтевидео]] |- |61 |[[Буркина Фасо]] |1<ref>[http://www.citypopulation.de/BurkinaFaso.html Главные города Буркина Фасо]</ref> |[[Уагадугу]] |- |62 |[[Болгар]] |1<ref>[http://www.citypopulation.de/Bulgaria-Cities.html Главные города Болгарии]</ref> |[[Софи]] |- |63 |[[Ливан]] |1<ref>[http://www.nationsencyclopedia.com/Asia-and-Oceania/Lebanon-POPULATION.html Население Бейрута]</ref> |[[Бейрут]] |- |64 |[[Мадагаскар]] |1<ref>[http://www.citypopulation.de/Madagascar.html Главные города Мадагаскара]</ref> |[[Антананариву]] |- |65 |[[Чили]] |1<ref>[http://www.citypopulation.de/Chile.html Главные города Чили]</ref> |[[Сантьяго]] |- |66 |[[Этиоп]] |1<ref>[http://www.citypopulation.de/Ethiopia.html Главные города Эфиопии]</ref><ref>{{Cite web |url=http://tripster.ru/locations/Ethiopia/Addis%20Ababa/ |title=Аддис-Абеба на tripster.ru |access-date=2013-12-04 |archive-date=2011-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110423181824/http://tripster.ru/locations/Ethiopia/Addis%20Ababa/ |url-status=dead }}</ref> |[[Аддис Абеба]] |- |67 |[[Мали]] |1<ref>[http://www.citypopulation.de/Mali.html Главные города Мали]</ref> |[[Бамако]] |- |68 |[[Ангол]] |1<ref>[http://www.who.int/cholera/countries/Angola%20country%20profile%202007.pdf 2007 год]</ref> |[[Луанда]] |- |69 |[[Хаити]] |1<ref>[http://geographie-ville-en-guerre.blogspot.com/2008/08/port-au-prince-la-capitale-dun-pays.html Port-au-Prince : la capitale d’un pays]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.miamigov.com/mic/pages/SisterCities/PortauPrince.asp |title=Sister Cities Port-au-Prince&Miami |access-date=2013-12-04 |archive-date=2008-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080829104618/http://www.miamigov.com/mic/pages/SisterCities/PortauPrince.asp |url-status=dead }}</ref> |[[Порт-о-Пренс]] |- |70 |[[Куба]] |1<ref>[http://www.citypopulation.de/Cuba.html Главные города Кубы]</ref> |[[Хавана]] |- |71 |[[Сомали]] |1<ref>[http://www.citypopulation.de/Somalia.html Главные города Сомали]</ref> |[[Могадишо]] |- |72 |[[Доминикан]] |1<ref>[http://www.citypopulation.de/DomRep.html Главные города Доминиканской республики]</ref> |[[Санто-Доминго]] |- |73 |[[Сенегал]] |1<ref>[http://www.citypopulation.de/Senegal.html Главные города Сенегала]</ref> |[[Дакар]] |- |74 |[[Перу]] |1<ref>[http://www.citypopulation.de/Peru-Agglo.html Главные города Перу]</ref> |[[Лима]] |- |75 |[[Танзани]] |1<ref>[http://www.citypopulation.de/Tanzania.html Главные города Танзании]</ref> |[[Дар-эс-Салам]] |- |76 |[[Замби]] |1<ref>[http://www.citypopulation.de/Zambia.html Главные города Танзании]</ref> |[[Лусака]] |- |77 |[[Уганда]] |1<ref>[http://www.citypopulation.de/Uganda.html Главные города Уганды]</ref> |[[Кампала]] |- |78 |[[Ливи]] |1<ref>[http://www.citypopulation.de/Libya.html Главные города Ливии]</ref> |[[Триполи, Ливи|Триполи]] |- |79 |[[Алжир]] |1<ref>[http://www.citypopulation.de/Algeria.html#Stadt_gross Главные города Алжира]</ref> |[[Алжир хот|Алжир]] |- |80 |[[БНАСАУ]] |1<ref>[http://www.citypopulation.de/KoreaNorth.html Главные города Северной Кореи]</ref> |[[Пхеньян]] |- |81 |[[Йордан]] |1<ref>[http://www.citypopulation.de/Jordan.html Главные города Иордании]</ref> |[[Амман]] |- |82 |[[Беларусь]] |1<ref>[http://www.citypopulation.de/Belarus.html Главные города Белоруссии]</ref><ref>[http://www.minsk.gov.by/news/13.02.2009/5/13499/ru Минский горисполком]</ref> |[[Минск]] |- |83 |[[Румын]] |1<ref>[http://www.citypopulation.de/Romania.html Главные города Румынии]</ref> |[[Бухарест]] |- |84 |[[Польш]] |1<ref>[http://www.citypopulation.de/Poland-Cities.html Главные города Польши]</ref> |[[Варшав]] |- |85 |[[Чех]] |1<ref>[http://www.citypopulation.de/CzechRep-Cities.html Главные города Чехии]</ref> |[[Прага]] |- |86 |[[Унгар]] |1<ref>[http://www.citypopulation.de/Hungary-Cities.html Главные города Венгрии]</ref> |[[Будапешт]] |- |87 |[[Грек]] |1<ref>[http://www.citypopulation.de/Greece-Agglo.html Главные города Греции]</ref> |[[Афин]] |- |88 |[[Азербайжан]] |1<ref>[http://www.citypopulation.de/Azerbaijan.html Главные города Азербайджана]</ref> |[[Баку]] |- |89 |[[Армени]] |1<ref>[http://www.citypopulation.de/Armenia.html Главные города Армении]</ref> |[[Ереван]] |- |90 |[[Гүрж]] |1<ref>[http://www.citypopulation.de/Georgia.html Главные города Грузии]</ref> |[[Тбилиси]] |- |91 |[[Афганистан]] |1<ref>[http://www.citypopulation.de/Afghanistan.html Главные города Афганистана]</ref> |[[Кабул]] |- |92 |[[Узбекистан]] |1<ref>[http://www.citypopulation.de/Uzbekistan.html Главные города Узбекистана]</ref> |[[Ташкент]] |- |93 |[[Казахстан]] |1<ref>[http://www.citypopulation.de/Kazakhstan.html Главные города Казахстана]</ref> |[[Алма-Ата]]<ref>{{Cite web |url=http://www.gramota.ru/spravka/docs/16_9 |title=Распоряжение администрации Президента Российской Федерации № 1495 «О написании названий государств — бывших республик СССР и их столиц» |access-date=2013-12-04 |archive-date=2012-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120212213058/http://www.gramota.ru/spravka/docs/16_9 |url-status=dead }}</ref> |- |94 |[[Монгол]] |1<ref>[http://www.citypopulation.de/Mongolia.html Главные города Монголии]</ref> |[[Улаанбаатар]] |- |95 |[[Франц]] |1<ref>[http://www.citypopulation.de/France-Cities.html Главные города Франции]</ref> |[[Парис]] |- |} ==Лавлах бичиг== {{лавлах холбоос|3}} [[Ангилал:Саятан хот| ]] [[Ангилал:Хотын хэлбэр]] 0y7p8w3vrwuggjgcykges4ezcqwfxul 0 37965 859360 858275 2026-06-19T10:08:50Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859360 wikitext text/x-wiki {{Short description|АНУ-ын Пеннсилвани мужийн хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | name = Филадельфи | native_name = Philadelphia | settlement_type = [[Нэгдмэл хот-тойрог]] | etymology = [[Эртний Грек хэл|Эртний Грек]]: [[wikt:φίλος|φίλος]] ''филос'' (хайрт) болон [[wikt:ἀδελφός|ἀδελφός]] ''адельфос'' (ах)<br/>———-———<br/> | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 290 | perrow = 1/2/2/1 | caption_align = center | image1 = Philadelphia skyline from South Street Bridge January 2020 (rotate 2 degrees perspective correction crop 4-1).jpg | caption1 = Хотын төвийн үзэмж | image2 = Independence National Historical Park INDE0004 b.jpg | caption2 = [[Тусгаар тогтнолын үндэсний түүхийн цэцэрлэгт хүрээлэн|Үндэсний түүхийн цэцэрлэгт хүрээлэн]] | image3 = Philadelphia City Hall, aerial view, cropped.png | caption3 = [[Филадельфи хотын танхим]] | image4 = Locust Walk by Wharton.jpg | caption4 = [[Пеннсилванийн их сургууль]] | image5 = Elfreth's Alley 2.JPG | caption5 = [[Элфретийн гудамж]] | image6 = PhiladelphiaMuseumOfArt2017.jpg | caption6 = [[Филадельфийн урлагийн музей]] }} | nickname = "Филли", "Ах дүүсийн хайрын хот", [[Филадельфийн хоч|бусад]] | motto = "Philadelphia maneto" ("Ах дүүсийн хайр мөнх болтугай" эсвэл "... үргэлжлэх")<ref>{{cite web|last=Robinson|first=Sam|date=November 5, 2013|url=https://hiddencityphila.org/2013/11/behind-philadelphia-maneto-dissecting-the-city-seal|title=Behind Philadelphia Maneto: Dissecting The City Seal|website=Hidden City Philadelphia|access-date=January 18, 2018|archive-date=January 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119040015/https://hiddencityphila.org/2013/11/behind-philadelphia-maneto-dissecting-the-city-seal/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last=McDevitt|first=John|date=May 5, 2015|url=http://philadelphia.cbslocal.com/2015/05/05/plaque-dedication-marks-120th-anniversary-of-creation-of-philadelphias-flag/|title=Plaque Dedication Marks 120th Anniversary of Creation of Philadelphia's Flag|website=CBS Broadcasting Inc.|access-date=January 18, 2018|archive-date=January 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119035613/http://philadelphia.cbslocal.com/2015/05/05/plaque-dedication-marks-120th-anniversary-of-creation-of-philadelphias-flag/|url-status=live}}</ref> | image_flag = Flag of Philadelphia, Pennsylvania.svg | flag_size = 105 | flag_link = Филадельфийн далбаа | image_seal = Seal of Philadelphia, Pennsylvania.svg | seal_size = 90 | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = 155 | blank_emblem_type = Лого | mapframe = yes | mapframe-zoom = 8 | mapframe-wikidata = yes | mapframe-point = none | pushpin_map = Пеннсилвани#АНУ#Хойд Америк | pushpin_relief = yes | pushpin_label_position = left | pushpin_label = {{nowrap|Philadelphia}} | pushpin_map_caption = Пеннсилвани дахь байршил##АНУ дахь байршил ##Хойд Америк дахь байршил | coordinates = {{Coord|region:US-PA_type:city|format=dms|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_type2 = Муж | subdivision_type3 = [[Пеннсилванийн тойргийн жагсаалт|Тойрог]] | subdivision_name = {{flag|АНУ}} | subdivision_name2 = {{flag|Пеннсилвани}} | subdivision_name3 = [[Филадельфи тойрог, Пеннсилвани|Филадельфи]] | government_type = [[Хотын захирагч-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын захирагч-зөвлөл]], [[нэгдмэл хот-тойрог]] | governing_body = [[Филадельфи хотын зөвлөл]] | leader_title = [[Филадельфийн хотын даргын жагсаалт|Хотын дарга]] | leader_name = [[Шерелл Паркер]] ([[Ардчилсан Нам (АНУ)|АН]]) | established_title = Байгуулагдсан | established_title1 = [[Хотын корпораци|Нэгтгэсэн]] | established_date = {{Start date and age|1682}}<ref name=weigley/><!-- ref states early 1862 for first land purchase and summer 1682 for initial survey by Penn's surveyor-general, Thomas Holme, before Penn's arrival in October; no exact dates are given --> | established_date1 = 10 сарын 25, 1701 | founder = [[Уильям Пенн]] | unit_pref = Metric | area_total_sq_mi = 142.70 | area_total_km2 = 369.59 | area_land_sq_mi = 134.36 | area_land_km2 = 347.98 | area_water_sq_mi = 8.34 | area_water_km2 = 21.61 | population_as_of = [[2020 оны АНУ-ын хүн амын тооллого|2020]] | population_footnotes = <ref name="USCensusDecennial2020CenPopScriptOnly">{{cite web|url=https://api.census.gov/data/2020/dec/pl?get=P1_001N,NAME&for=place:*&in=state:42&key=5ccd0821c15d9f4520e2dcc0f8d92b2ec9336108|title=Census Population API|publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо|accessdate=October 16, 2022|archive-date=November 9, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221109154513/https://api.census.gov/data/2020/dec/pl?get=P1_001N,NAME&for=place:*&in=state:42&key=5ccd0821c15d9f4520e2dcc0f8d92b2ec9336108|url-status=live}}</ref> | population_total = 1,603,797 | population_est = 1,567,258 | pop_est_as_of = 2022 | pop_est_footnotes = <ref name="QuickFacts city">{{cite web|url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/philadelphiacitypennsylvania/PST045222|title=QuickFacts: Philadelphia city, Pennsylvania|website=census.gov|publisher=United States Census Bureau|access-date=July 14, 2023|archive-date=January 31, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230131031345/https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/philadelphiacitypennsylvania/PST045222|url-status=live}}</ref> | population_rank = Хойд Америкад [[Хойд Америкийн хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|10-т]]<br />АНУ-д [[АНУ-ын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|6-т]]<br />Пеннсилванид [[Пеннсилванийн хотын жагсаалт|1-т]] | population_metro_footnotes = <ref name="2020Pop">{{cite web |title=2020 Population and Housing State Data |url=https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |publisher=United States Census Bureau |access-date=August 22, 2021 |archive-date=August 24, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210824081449/https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |url-status=live }}</ref> | population_metro = 6245051 (АНУ: [[АНУ-ын хот суурин газрын жагсаалт|7-д]]) | population_density_sq_mi = 11936.92 | population_density_km2 = 4608.86 | population_urban = 5,696,125 (АНУ: [[Хотын бөөгнөрлийн статистик бүс нутаг|7-д]]) | population_density_urban_km2 = 1,158.6 | population_density_urban_sq_mi = 3,000.8 | population_urban_footnotes = <ref name="urban area">{{cite web|url=https://www.census.gov/programs-surveys/geography/guidance/geo-areas/urban-rural.html|title=List of 2020 Census Urban Areas|website=census.gov|publisher=United States Census Bureau|access-date=January 8, 2023|archive-date=January 14, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230114022812/https://www.census.gov/programs-surveys/geography/guidance/geo-areas/urban-rural.html|url-status=live}}</ref> | population_demonym = Филадельфичууд | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|title= Total Gross Domestic Product for Philadelphia-Camden-Wilmington, PA-NJ-DE-MD (MSA) |url= https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP37980 |website= fred.stlouisfed.org}}</ref> |demographics2_title1 = Филадельфи (ХБСБ) |demographics2_info1 =$518.5 тэрбум (2022) | timezone = [[Хойд Америкийн зүүн цагийн бүс|EST]] | utc_offset = −5 | timezone_DST = [[Зүүн бүсийн зуны цаг|EDT]] | utc_offset_DST = −4 | postal_code_type = [[ЗИП код]]ууд | postal_code = 19092–19093, 19099, 191xx | area_codes = [[215, 267, ба 445 бүсийн кодууд|215, 267, 445]] | coordinates = {{coord|39|57|10|N|75|09|49|W|format=dms|region:US-PA_type:city(1,600,000)|display=inline,title}} | elevation_m = 12 | elevation_ft = 39 | blank_name = [[Мэдээлэл Боловсруулах Холбоо Стандарт|МБХС]] код | blank_info = 42-60000 | blank1_name = [[Газар Зүйн Нэрийн Мэдээллийн Систем|ГНМС]] онцлог ID | blank1_info = 1215531<ref>{{cite web|url=http://geonames.usgs.gov/apex/f?p=136:3:0::NO::P3_FID,P3_TITLE:1215531,City%20of%20Philadelphia|access-date=January 31, 2008|title=US Board on Geographic Names|publisher=[[United States Geological Survey]]|date=February 2, 2015|archive-date=October 27, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231027140852/https://www.usgs.gov/us-board-on-geographic-names/domestic-names?p=136%3A3%3A0%3A%3ANO%3A%3AP3_FID%2CP3_TITLE%3A1215531%2CCity%2520of%2520Philadelphia|url-status=live}}</ref> | website = [http://www.phila.gov/ www.phila.gov] | footnotes = | area_footnotes = <ref name="TigerWebMapServer">{{cite web|title=ArcGIS REST Services Directory|url=https://tigerweb.geo.census.gov/arcgis/rest/services/TIGERweb/Places_CouSub_ConCity_SubMCD/MapServer/5/query?where=STATE%3D%2742%27&outFields=NAME%2CSTATE%2CPLACE%2CAREALAND%2CAREAWATER%2CLSADC%2CCENTLAT%2CCENTLON&orderByFields=PLACE&returnGeometry=false&returnTrueCurves=false&f=json|publisher=United States Census Bureau|accessdate=October 16, 2022|archive-date=November 9, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221109154513/https://tigerweb.geo.census.gov/arcgis/rest/services/TIGERweb/Places_CouSub_ConCity_SubMCD/MapServer/5/query?where=STATE%3D%2742%27&outFields=NAME%2CSTATE%2CPLACE%2CAREALAND%2CAREAWATER%2CLSADC%2CCENTLAT%2CCENTLON&orderByFields=PLACE&returnGeometry=false&returnTrueCurves=false&f=json|url-status=live}}</ref> }} '''Филадельфи''' ({{lang-en|Philadelphia}}) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын 5 дахь, [[Пеннсилвани]] муж улсын хамгийн том хот юм.<ref name="largest cities">{{cite news|last=Gammage|first=Jeff|title=Against all odds, Philadelphia retakes No.5 spot among largest U.S. cities|url=http://articles.philly.com/2011-03-11/news/28680508_1_cities-estimates-population|accessdate=March 12, 2012|newspaper=Philadelphia Inquirer|date=March 11, 2012|archive-date=Гуравдугаар сар 17, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110317114525/http://articles.philly.com/2011-03-11/news/28680508_1_cities-estimates-population|url-status=dead}}</ref> АНУ-ын нутгийн зүүн хойд хэсэгт, [[Делавэр гол|Делавэр]], [[Скүүкил гол]]уудын дагуу орших, Пеннсилванийн [[Филадельфия тойрог|цорын ганц нэгдмэл хот-тойрог]] болно. 2010 оны тооллогоор 1,526,006 оршин суугчтай байв.<ref name="population">{{cite web|title=American Fact Finder|url=http://factfinder2.census.gov/faces/nav/jsf/pages/index.xhtml|publisher=United States Census Bureau|accessdate=May 4, 2012}}</ref> [[Делавэрийн хөндий]]н эдийн засаг, соёлын төв болсон тус хотын ойр орчимд 6&nbsp;сая хүн оршин суудаг бөгөөд АНУ-ын 5 дахь том метрополи бүсд тооцогдоно.<ref>{{cite web|url=http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=DEC_10_NSRD_GCTPL2.US24PR&prodType=table|title=Population and Housing Occupancy Status: 2010 – United States – Metropolitan Statistical Area; and for Puerto Rico more information 2010 Census National Summary File of Redistricting Data|work=2010 United States Census|publisher=[[United States Census Bureau]], Population Division|date=April 14, 2011|accessdate=April 14, 2011}}</ref> Филадельфия хотыг ''Филли'' гэхээс гадна нэрний грек хэлээрх ({{lang-el|Φιλαδέλφεια}}) утгаас гаралтайгаар ''Ах дүүсийн хайрын хот'' (''philos'' (φίλος) "хайрлах", ''adelphos'' (ἀδελφός) "ах дүү") гэж дуудах нь бий.<ref>{{cite book |title=The popular educator |year=1767 |publisher=Oxford University |location=Oxford, England |isbn= |page=776 |url=http://books.google.com/books?id=eDECAAAAQAAJ&pg=RA1-PA262#v=onepage&q&f=false |accessdate=July 14, 2011}}</ref> 1682 онд хотыг [[Виллиам Пенн]] [[Пеннсилвани|Пеннсилвани колонийн]] нийслэл болгон байгуулсан түүхтэй. Ийнхүү байгуулагдсан тус хот нь 1750-д онд [[Британийн Америк]]ийн хамгийн том хот, хамгийн завгүй боомт болон цэцэглэж байжээ.<ref>{{cite book|last=Lew|first=Alan A.|title=Geography: USA|year=2004|url=http://www.geog.nau.edu/courses/alew/gsp220/text/chapters/ch4.html|publisher=Northern Arizona University|chapter=Chapter 4 – The Mid-Atlantic and Megalopolis|access-date=2017-10-22|archive-date=2015-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150202002258/http://www.geog.nau.edu/courses/alew/gsp220/text/chapters/ch4.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book |title=Robert Morris: Financier of the American Revolution |last=Rappleye |first=Charles |authorlink=Charles Rappleye |year=2010 |publisher=Simon and Schuster |location=New York City |isbn=1-4165-7091-8 |page=13 |url= }}</ref> [[Америкийн хувьсгал]]ын үеэр Филадельфия хот 1776 оны [[Америкийн Нэгдсэн Улсын тусгаар тогтнолын тунхаглал|Тусгаар тогтнолын тунхаглал]], 1787 оны [[Америкийн Нэгдсэн Улсын үндсэн хууль|үндсэн хуульд]] гарын үсэг зурцгаасан, [[Америкийн Нэгдсэн Улсын тусгаар тогтнолын эцгүүд]]ийн уулздаг газар байж, чухал үүрэг гүйцэтгэсэн юм. Филадельфия хот [[Америкийн хувьсгалын дайн|хувьсгалын дайны]] үеэр тус улсын нийслэлүүдийн нэг байснаас гадна [[Вашингтон хот]] баригдаж байх явцад түр нийслэлийн үүргийг гүйцэтгэж байжээ. 19-р зуунд аж үйлдвэрийн төв болсон Филадельфия хот нь мөн Европоос ирсэн шилжин суурьшигчид цутган ирдэг төмөр замын зангилаа байлаа. Цаашилбал, Африк-Америкчуудын [[Их нүүдэл (Африк-Америкчууд)|Их нүүдлийн]] гол хүрэх цэгүүдийн нэг байсан бөгөөд 1950-д онд 2 сая хүн шилжин суурьшсан аж. Өдгөө тус хот нь мэдээлэл, үйлчилгээнд суурилсан эдийн засагтай. Санхүүгийн үйл ажиллагаа нь хотын эдийн засгийн хамгийн том салбар юм. АНУ-ын хамгийн том эрүүл мэндийн сургалт, судалгааны төвүүдийн нэг нь тус хотод байрладаг. Филадельфийн баялаг түүхийн дурсгал жуулчдын сэтгэлийг ихэд татдаг бөгөөд [[Эрх чөлөөний хонх]]ыг л гэхэд 2010 онд 2 сая жуулчин үзэж сонирхжээ.<ref>[http://www.nps.gov/inde/parkmgmt/statistics.htm Park Statistics], ''National Park Service''.</ref> Делавэрийн хөндийд [[Форчюн 500]] жагсаалтад багтсан 12 компани төвлөрдгөөс 4 нь Филадельфияд бий.<ref>{{cite web|title=Fortune 500|url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2012/states/PA.html|work=CNN Money|accessdate=26 July 2012|archive-date=27 Есдүгээр сар 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120927233025/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2012/states/PA.html|url-status=dead}}</ref> Орон нутгийн нийт бүтээгдэхүүн нь $388&nbsp;тэрбум бөгөөд АНУ-ын 4 дэх, дэлхийн 9 дэх том эдийн засагтай хот болноb.<ref>{{cite web|url=https://www.ukmediacentre.pwc.com/imagelibrary/downloadMedia.ashx?MediaDetailsID=1562|title=Global city GDP rankings 2008–2025|publisher=Pricewaterhouse Coopers|accessdate=November 20, 2009|archive-date=Тавдугаар сар 4, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110504031739/https://www.ukmediacentre.pwc.com/imagelibrary/downloadMedia.ashx?MediaDetailsID=1562|url-status=dead}}</ref> == Хүн ам == {| |- | valign="top" | {| class="wikitable" |- ! style="background:#F3F3FF; text-align:center;" | Огноо ! style="background:#F3F3FF; text-align:center;" | Хүн амын тоо |- | 1790 || style="text-align:right;"| 28.522 |- | 1800 || style="text-align:right;"| 41.220 |- | 1810 || style="text-align:right;"| 53.722 |- | 1820 || style="text-align:right;"| 63.802 |- | 1830 || style="text-align:right;"| 80.462 |- | 1840 || style="text-align:right;"| 93.665 |- | 1850 || style="text-align:right;"| 121.376 |- | 1860 || style="text-align:right;"| 565.529 |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- ! style="background:#F3F3FF; text-align:center;" | Огноо ! style="background:#F3F3FF; text-align:center;" | Хүн амын тоо |- | 1870 || style="text-align:right;"| 674.022 |- | 1880 || style="text-align:right;"| 847.170 |- | 1890 || style="text-align:right;"| 1.046.964 |- | 1900 || style="text-align:right;"| 1.293.697 |- | 1910 || style="text-align:right;"| 1.549.008 |- | 1920 || style="text-align:right;"| 1.823.779 |- | 1930 || style="text-align:right;"| 1.950.961 |- | 1940 || style="text-align:right;"| 1.931.334 |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- ! style="background:#F3F3FF; text-align:center;" | Огноо ! style="background:#F3F3FF; text-align:center;" | Хүн амын тоо |- | 1950 || style="text-align:right;"| 2.071.605 |- | 1960 || style="text-align:right;"| 2.002.512 |- | 1970 || style="text-align:right;"| 1.948.609 |- | 1980 || style="text-align:right;"| 1.688.210 |- | 1990 || style="text-align:right;"| 1.585.577 |- | 2000 || style="text-align:right;"| 1.517.550 |- | 2010 || style="text-align:right;"| 1.526.006 |- | 2016 || style="text-align:right;"| 1.567.872 |} |} {{Том зураг|Philadelphia from South Street Bridge July 2016 panorama 3b.jpg|1200|Филадельфи хотын төв}} == Ах дүү хотууд == Филадельфи нь албан ёсоор найман хоттой хамтын ажиллагаатай: * {{ITA|Флоренц|Флоренц}} ([[Итали]]) (1964 оноос хойш) * {{ISR|Тел-Авив|Тел-Авив}} ([[Израил]]) (1966 оноос хойш) * {{POL|Торунь|Торунь}} ([[Польш]]) (1976 оноос хойш) * {{CHN|Тяньжинь|Тяньжинь}} ([[Хятад]]) (1980 оноос хойш) * {{KOR|Инчон|Инчон}} ([[Өмнөд Солонгос]]) (1984 оноос хойш) * {{CMR|Дуала|Дуала}} ([[Камерун]]) (1986 оноос хойш) * {{RUS|Доод Новгород|Доод Новгород}} ([[Оросын Холбооны Улс]]) (1992 оноос хойш) * {{DEU|Майны Франкфурт|Майны Франкфурт}} ([[Герман]] 2015 оноос хойш)<ref name="part01">{{Cite web |url=http://cdiphila.org/sister_cities_program |title=SISTER CITIES PROGRAM |access-date=2021-01-08 |archive-date=2018-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180815055807/http://cdiphila.org/sister_cities_program |url-status=dead }}</ref> == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Филадельфи ([[Филадельфи олон улсын нисэх буудал|Филадельфи нисэх буудал]]), 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1872–одоо |collapsed = |single line = Y |Jan record high F = 74 |Feb record high F = 79 |Mar record high F = 87 |Apr record high F = 95 |May record high F = 98 |Jun record high F = 102 |Jul record high F = 104 |Aug record high F = 106 |Sep record high F = 102 |Oct record high F = 96 |Nov record high F = 84 |Dec record high F = 73 |year record high F = 106 |Jan avg record high F = 63.3 |Feb avg record high F = 63.5 |Mar avg record high F = 73.8 |Apr avg record high F = 84.3 |May avg record high F = 90.2 |Jun avg record high F = 94.8 |Jul avg record high F = 97.1 |Aug avg record high F = 94.8 |Sep avg record high F = 90.6 |Oct avg record high F = 82.6 |Nov avg record high F = 72.4 |Dec avg record high F = 64.2 |year avg record high F = 98.1 |Jan high F = 41.3 |Feb high F = 44.3 |Mar high F = 52.8 |Apr high F = 64.7 |May high F = 74.4 |Jun high F = 83.2 |Jul high F = 87.8 |Aug high F = 85.8 |Sep high F = 78.9 |Oct high F = 67.2 |Nov high F = 55.9 |Dec high F = 46.0 |year high F = 65.2 |Jan mean F = 33.7 |Feb mean F = 35.9 |Mar mean F = 43.6 |Apr mean F = 54.5 |May mean F = 64.3 |Jun mean F = 73.5 |Jul mean F = 78.7 |Aug mean F = 76.8 |Sep mean F = 69.9 |Oct mean F = 58.2 |Nov mean F = 47.4 |Dec mean F = 38.6 |year mean F = 56.3 |Jan low F = 26.0 |Feb low F = 27.5 |Mar low F = 34.3 |Apr low F = 44.3 |May low F = 54.2 |Jun low F = 63.9 |Jul low F = 69.6 |Aug low F = 67.9 |Sep low F = 60.9 |Oct low F = 49.2 |Nov low F = 38.8 |Dec low F = 31.2 |year low F = 47.3 |Jan avg record low F = 10.7 |Feb avg record low F = 13.7 |Mar avg record low F = 20.8 |Apr avg record low F = 33.0 |May avg record low F = 43.1 |Jun avg record low F = 53.2 |Jul avg record low F = 62.2 |Aug avg record low F = 60.3 |Sep avg record low F = 49.5 |Oct avg record low F = 37.1 |Nov avg record low F = 26.4 |Dec avg record low F = 19.0 |year avg record low F = 8.6 |Jan record low F = −7 |Feb record low F = −11 |Mar record low F = 5 |Apr record low F = 14 |May record low F = 28 |Jun record low F = 44 |Jul record low F = 51 |Aug record low F = 44 |Sep record low F = 35 |Oct record low F = 25 |Nov record low F = 8 |Dec record low F = −5 |year record low F = -11 |precipitation colour = green |Jan precipitation inch = 3.13 |Feb precipitation inch = 2.75 |Mar precipitation inch = 3.96 |Apr precipitation inch = 3.47 |May precipitation inch = 3.34 |Jun precipitation inch = 4.04 |Jul precipitation inch = 4.38 |Aug precipitation inch = 4.29 |Sep precipitation inch = 4.40 |Oct precipitation inch = 3.47 |Nov precipitation inch = 2.91 |Dec precipitation inch = 3.97 |year precipitation inch = 44.11 |Jan snow inch = 7.1 |Feb snow inch = 8.4 |Mar snow inch = 3.6 |Apr snow inch = 0.3 |May snow inch = 0.0 |Jun snow inch = 0.0 |Jul snow inch = 0.0 |Aug snow inch = 0.0 |Sep snow inch = 0.0 |Oct snow inch = 0.0 |Nov snow inch = 0.2 |Dec snow inch = 3.5 |year snow inch = 23.1 |unit precipitation days = 0.01 инч |Jan precipitation days = 11.0 |Feb precipitation days = 9.7 |Mar precipitation days = 10.9 |Apr precipitation days = 10.9 |May precipitation days = 11.0 |Jun precipitation days = 10.3 |Jul precipitation days = 10.1 |Aug precipitation days = 8.9 |Sep precipitation days = 9.3 |Oct precipitation days = 9.1 |Nov precipitation days = 8.6 |Dec precipitation days = 11.0 |year precipitation days = 120.8 |unit snow days = 0.1 инч |Jan snow days = 4.1 |Feb snow days = 3.8 |Mar snow days = 2.0 |Apr snow days = 0.2 |May snow days = 0.0 |Jun snow days = 0.0 |Jul snow days = 0.0 |Aug snow days = 0.0 |Sep snow days = 0.0 |Oct snow days = 0.0 |Nov snow days = 0.1 |Dec snow days = 1.8 |year snow days = 12.0 |Jan humidity = 66.2 |Feb humidity = 63.6 |Mar humidity = 61.7 |Apr humidity = 60.4 |May humidity = 65.4 |Jun humidity = 67.8 |Jul humidity = 69.6 |Aug humidity = 70.4 |Sep humidity = 71.6 |Oct humidity = 70.8 |Nov humidity = 68.4 |Dec humidity = 67.7 |year humidity = 67.0 |Jan sun = 155.7 |Feb sun = 154.7 |Mar sun = 202.8 |Apr sun = 217.0 |May sun = 245.1 |Jun sun = 271.2 |Jul sun = 275.6 |Aug sun = 260.1 |Sep sun = 219.3 |Oct sun = 204.5 |Nov sun = 154.7 |Dec sun = 137.7 |Jan percentsun = 52 |Feb percentsun = 52 |Mar percentsun = 55 |Apr percentsun = 55 |May percentsun = 55 |Jun percentsun = 61 |Jul percentsun = 61 |Aug percentsun = 61 |Sep percentsun = 59 |Oct percentsun = 59 |Nov percentsun = 52 |Dec percentsun = 47 |year percentsun = 56 |Jan dew point C = −6.8 |Feb dew point C = −6.1 |Mar dew point C = −1.9 |Apr dew point C = 2.8 |May dew point C = 9.7 |Jun dew point C = 15.1 |Jul dew point C = 18.1 |Aug dew point C = 17.6 |Sep dew point C = 14.0 |Oct dew point C = 7.6 |Nov dew point C = 2.0 |Dec dew point C = −3.6 |Jan uv = 2 |Feb uv = 3 |Mar uv = 4 |Apr uv = 6 |May uv = 8 |Jun uv = 9 |Jul uv = 9 |Aug uv = 8 |Sep uv = 6 |Oct uv = 4 |Nov uv = 2 |Dec uv = 2 |source 1 = [[NOAA]] (харьцангуй чийгшил, шүүдрийн цэг ба нар 1961–1990)<ref name = "NOAA-txt-Phily1991"> {{cite web |url = https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00013739&format=pdf |publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |title = Summary of Monthly Normals 1991–2020 |access-date = 2026-06-06 }} </ref><ref name = noaasun-Phily1961> {{cite web |url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72408.TXT |title = WMO Climate Normals for PHILADELPHIA/INT'L ARPT PA 1961–1990 |access-date = 2026-06-06 |publisher = National Oceanic and Atmospheric Administration }} </ref><ref name = "PhillyNOAA"> {{cite web |url = https://www.weather.gov/wrh/climate?wfo=phi |title = NowData – NOAA Online Weather Data |publisher = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |access-date = 2026-06-06 }} </ref> |source 2 = Weather Atlas (UV индекс)<ref name = "Weather Atlas - Philadelphia">{{cite web |url = https://www.weather-us.com/en/pennsylvania-usa/philadelphia-climate |title = Philadelphia, Pennsylvania, USA - Monthly weather forecast and Climate data |publisher = Weather Atlas |access-date = 2026-06-06 }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commons|Philadelphia|Филадельфи}} * [https://www.phila.gov/ Phila.gov] – Хотын захиргааны цахим хуудас * [https://philadelphiaencyclopedia.org/ The Encyclopedia of Greater Philadelphia] ==Эшлэл== {{Reflist}} [[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:АНУ-ын хот]] [[Ангилал:АНУ-ын урьдын нийслэл]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Делавэр голын суурин]] [[Ангилал:Пеннсилванийн суурин]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Филадельфи| ]] [[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]] jczku5e0v2a6si5sy9e2ic0txs6vwml 0 37967 859331 858306 2026-06-19T07:10:52Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859331 wikitext text/x-wiki {{About|Калифорни дахь хот, тойргийн}} {{Инфобокс суурин | name = Сан-Франциско | native_name = San Francisco | settlement_type = [[Нэгдмэл хот-тойрог]] | official_name = Сан-Франциско хот ба тойрог | image_skyline = {{multiple image |border = infobox |perrow = 1/2/2/1 |total_width = 300 |caption_align = center |image1 = San Francisco Downtown Aerial, August 2025.jpg |caption1 = [[Санхүүгийн Дүүрэг, Сан-Франциско|Хотын төвийн тэнгэрийн хаяа]] |image2 = Zeppelin-ride-020100925-195 (5029394846).jpg |caption2 = [[Алкатрас арал]] |image3 = San Francisco, CA USA - Mission San Francisco de Asis (1776) and Mission Dolores Basilica (1918) - panoramio (5).jpg |caption3 = Долорес сүм |image4 = San Francisco Chinatown (15792558391).jpg |caption4 = [[Чайнатаун, Сан-Франциско|Чайнатаун]] |image5 = Aerial view of San Francisco, 30 Jun 2018 (cropped).jpg |caption5 = [[Голден Гэйт цэцэрлэгт хүрээлэн]] |image6 = The Golden Gate Bridge 2019.jpg |caption6 = [[Голден Гэйт гүүр]] }} | image_flag = Flag of San Francisco, California.svg | flag_size = 100px | flag_link = Сан-Францискогийн далбаа | image_seal = Seal of San Francisco.svg | seal_size = 100px | symbol_link = Сан-Францискогийн тамга | nicknames = [[Сан-Францискогийн хочуудын жагсаалт|Жагсаалтыг харах]]<ref name="TBI20130630">{{cite web|url=https://thebolditalic.com/don-t-call-it-frisco-the-history-of-san-francisco-s-nicknames-the-bold-italic-san-francisco-5c14348d49c#.m605gfvq5|title=Don't Call It Frisco: The History of San Francisco's Nicknames|last=Garling|first=Caleb|date=June 30, 2013|website=[[The Bold Italic]]|access-date=June 18, 2016}}</ref> | motto = {{Lang|es|Oro en Paz, Fierro en Guerra}}<br />('Энх тайван дахь алт, дайн дахь төмөр') <!-- Location ------------->| image_map = {{Maplink|frame=yes|plain=y|frame-width=250|frame-height=250|frame-align=center|stroke-width=2|zoom=9|frame-lat=37.7775|frame-long=-122.416389|type=shape-inverse|stroke-color=#808080|fill=#808080|fill-opacity=0.4|id=Q62|title=San Francisco}} | map_caption = Сан-Франциског дүрсэлсэн интерактив газрын зураг | image_map1 = Map of California highlighting San Francisco County.svg | pushpin_map = Калифорни#АНУ | pushpin_relief = 1 | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Калифорни дахь байршил##АНУ дахь байршил | pushpin_label = Сан-Франциско | pushpin_label_position = right | coordinates = {{coord|37|46|39|N|122|24|59|W|region:US-CA|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|АНУ}} | subdivision_type1 = [[АНУ-ын мужууд|Муж]] | subdivision_type2 = [[Калифорнийн тойргийн жагсаалт|Тойрог]] | subdivision_type3 = [[Хотын бөөгнөрлийн статистик бүс|Хотын бөөгнөрөл]] | subdivision_type4 = [[Статистикийн Нэгдсэн Бүс|СНБ]] | subdivision_name1 = {{flag|Калифорни}} | subdivision_name2 = Сан-Франциско | subdivision_name3 = [[Сан-Франциско булангийн бүс|Сан-Франциско–Оакланд–Хэйвард]] | subdivision_name4 = [[Сан-Франциско булангийн бүс#Хил хязгаар|Сан Хосе–Сан Франциско–Оакланд]] <!-- Politics ----------------->| established_title = Байгуулагдсан | established_date = {{Start date and age|June 29, 1776|p=yes}}<ref name="DeAnza-Moraga-Palou"/> | established_title1 = [[Хотын корпораци|Нэгдсэн]] | established_date1 = {{Start date and age|April 15, 1850|p=yes}}<ref>{{cite web|url = http://www6.sfgov.org/index.aspx?page=4|archive-url = https://web.archive.org/web/20120316222315/http://www6.sfgov.org/index.aspx?page=4|archive-date = March 16, 2012|title = San Francisco: Government|publisher = SFGov.org|access-date = March 8, 2012|quote = San Francisco was incorporated as a City on April 15th, 1850 by act of the Legislature.}}</ref> | founder = [[Хуан Баутиста де Анса]]<br />[[Хосе Хоакин Морага]]<br />[[Франциско Палу]] | named_for = [[Ассизийн Франциск]] | government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] | governing_body = [[Сан-Францискогийн Хяналтын зөвлөл|Хяналтын зөвлөл]] | leader_title = [[Сан-Франциско хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Лондон Брид]] ([[Калифорнийн Ардчилсан нам|АН]])<ref>{{cite web|url = http://sfmayor.org/|title = Office of the Mayor : Home|publisher = City & County of San Francisco|access-date = July 11, 2018|archive-date = October 24, 2009|archive-url = https://web.archive.org/web/20091024041729/http://www.sfmayor.org/|url-status = dead}}</ref> | leader_title1 = [[Сан-Францискогийн хяналтын зөвлөл|Хянагч нар]]<ref>{{cite web|title = Board of Supervisors|url = http://www.sfbos.org/|website = City and County of San Francisco|access-date = January 28, 2017}}</ref> | leader_name1 = {{Collapsible list |frame_style = border:none; padding: 0; |list_style = text-align:left; |1 = [[Конни Чан (улс төрч)|Конни Чан]] (АН) |2 = [[Кэтрин Стефани]] (АН) |3 = [[Аарон Пескин]] (АН) |4 = [[Жоэл Энгардио]] (АН) |5 = [[Дин Престон]] (АН) |6 = [[Мэтт Дорси]] (АН) |7 = [[Мирна Мелгар]] (АН) |8 = [[Рафаэль Манделман]] (АН) |9 = [[Хиллари Ронен]] (АН) |10 = [[Шаман Валтон]] (АН) |11 = [[Ахша Сафаи]] (АН) }} | total_type = Хот ба тойрог | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref name="CenPopGazetteer2019">{{cite web|title=2019 U.S. Gazetteer Files|url=https://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2019_Gazetteer/2019_gaz_place_06.txt|publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо|access-date=July 1, 2020}}</ref> | area_total_km2 = 600.59 | area_total_sq_mi = 231.89 | area_land_km2 = 121.48 | area_land_sq_mi = 46.9 | area_water_km2 = 479.11 | area_water_sq_mi = 184.99 | area_water_percent = 80.00 | area_metro_sq_mi = 3524.4 <!-- Elevation ------------------------->| area_note = | elevation_footnotes = <ref>{{Cite GNIS|277593|San Francisco}}</ref> | elevation_ft = 52 | elevation_min_m = 0 | elevation_max_footnotes = <ref name=elvadist>{{cite web|url=http://egsc.usgs.gov/isb//pubs/booklets/elvadist/elvadist.html|title=Elevations and Distances in the United States|publisher=US Geological Survey|date=April 29, 2005|access-date=October 29, 2014|archive-date=November 9, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109183109/http://egsc.usgs.gov/isb//pubs/booklets/elvadist/elvadist.html|url-status=dead}}</ref> | elevation_min_footnotes = <ref name=elvadist/> | elevation_min_point = Номхон далай | elevation_max_point = [[Дэвидсон уул (Калифорни)|Дэвидсон уул]] <!-- Population ----------------------->| population_as_of = [[2020 оны АНУ-ын хүн амын тооллого|2020]] | population_total = 873965 | population_footnotes = <ref name="QuickFacts"/> | population_density_sq_mi = 18634.65 | population_density_km2 = auto | population_rank = {{nowrap|Хойд Америкад [[Хойд Америкийн хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|39-д]]<br />АНУ-д [[АНУ-ын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|17-д]]<br />Калифорнид [[Калифорнийн хотын жагсаалт|4-т]]}} | population_urban = 3,515,933 (АНУ: [[АНУ-ын хот суурин газрын жагсаалт|14-т]]) | population_density_urban_km2 = 2,642.1 | population_density_urban_sq_mi = 6,843.0 | population_urban_footnotes = <ref name="urban area">{{cite web |url=https://www.census.gov/programs-surveys/geography/guidance/geo-areas/urban-rural.html|title=List of 2020 Census Urban Areas|website=census.gov|publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо|access-date=January 8, 2023}}</ref>{{efn-lg|Urban area population/density are for the San Francisco–Oakland, CA urban area as of the 2020 Census.}} | population_metro_footnotes = <ref name="2021Pop">{{cite web |title=Personal Income by County, Metro, and Other Areas |url=https://www.bea.gov/data/income-saving/personal-income-county-metro-and-other-areas |publisher=United States Bureau of Economic Analysis |access-date=December 8, 2022}}</ref> | population_metro = 4566961 (АНУ: [[Хотын бөөгнөрлийн статистик бүс нутаг|13-т]]) | population_blank1_title = [[Статистикийн Нэгдсэн Бүс|СНБ]] | population_blank1 = 9225160 (АНУ: [[Статистикийн Нэгдсэн Бүс|5-д]]) | population_blank1_footnotes = <ref name="CSA pop">{{cite web|url=https://www.census.gov/data/tables/time-series/demo/popest/2020s-total-metro-and-micro-statistical-areas.html|title=Metropolitan and Micropolitan Statistical Areas Population Totals and Components of Change: 2020–2021|date=February 24, 2022|work=United States Census Bureau|access-date=August 13, 2022}}</ref> | population_demonym = Сан-Францискочууд<ref>{{cite news | last = Massara | first = Graph | date = February 20, 2018 | title = If you're from SF, you're a 'San Franciscan.' But what if you're from Fremont? Berkeley? Livermore? | url = https://www.sfgate.com/bayarea/article/San-Franciscan-Bay-Area-cities-demonyms-12609025.php | work = [[SFGATE]] | location = San Francisco | access-date = July 29, 2023 }}</ref> | blank2_name = [[ДНБ]] (2022)<ref name="bea.gov">{{cite web |url = https://www.bea.gov/sites/default/files/2023-12/lagdp1223.pdf |title = Gross Domestic Product by County and Metropolitan Area, 2022|publisher = [[Bureau of Economic Analysis]] |website = www.bea.gov}}</ref> | blank2_info = Хот—$252.2 тэрбум [[Хотын бөөгнөрлийн статистикийн бүс|ХБСБ]]—$729.1 тэрбум (4-д) [[Статистикийн Нэгдсэн Бүс|СНБ]]—$1.318 их наяд (3-т) | postal_code_type = [[ЗИП код]]ууд<ref>{{cite web|url=https://www.zip-codes.com/city/ca-san-francisco.asp|title=ZIP Codes for City of San Francisco, CA|publisher=[[2010 оны АНУ-ын хүн амын тооллого|2020]]|via=Zip-Codes.com|date=2010|access-date=March 14, 2021|archive-date=October 30, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030231624/https://www.zip-codes.com/city/ca-san-francisco.asp}}</ref> | postal_code = {{Collapsible list |94102–94105 |94107–94112 |94114–94134 |94137 |94139–94147 |94151 |94158–94161 |94163–94164 |94172 |94177 |94188}} | area_code = [[415 ба 628 бүсийн кодууд|415/628]]<ref>{{cite web |url = http://www.nanpa.com/enas/npa_city_query.do |title = NPA City Report |publisher = North American Numbering Plan Administration |access-date = November 5, 2014 |archive-url = https://web.archive.org/web/20141104200810/http://www.nanpa.com/enas/npa_city_query.do |archive-date = November 4, 2014 |url-status = dead }}</ref> | area_code_type = [[Хойд Америкийн дугаарлалтын төлөвлөгөө|Бүс нутгийн кодууд]] | website = {{URL|https://sf.gov|sf.gov}} | leader_title2 = [[Калифорни мужийн хурал|Хурлын гишүүд]]<ref>{{cite web|url = http://wedrawthelines.ca.gov/downloads/meeting_handouts_072011/handouts_20110729_q2_ad_finaldraft_splits.zip|title = Communities of Interest – City|publisher = California Citizens Redistricting Commission|access-date = September 23, 2014|archive-url = https://web.archive.org/web/20151023054757/http://wedrawthelines.ca.gov/downloads/meeting_handouts_072011/handouts_20110729_q2_ad_finaldraft_splits.zip|archive-date = October 23, 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url = http://assembly.ca.gov/assemblymembers|title = Members Assembly|publisher = California State Assembly|access-date = September 23, 2014}}</ref> | leader_name2 = [[Мэтт Хэни]] (АН)<br />Фил Тинг (АН) | leader_title3 = [[Калифорнийн 11-р сенаторын тойрог|Мужийн сенатор]] | leader_name3 = [[Скотт Винер]] (АН)<ref>{{cite web|url=http://statewidedatabase.org/gis/gis2011/index_2011.html|title=Statewide Database|publisher=UC Regents|access-date=November 21, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150201113744/http://statewidedatabase.org/gis/gis2011/index_2011.html|archive-date=February 1, 2015|url-status=dead}}</ref> | leader_title4 = [[АНУ-ын Төлөөлөгчдийн Танхим|АНУ-ын төлөөлөгчид]] | leader_name4 = [[Нэнси Пелоси]] (АН)<ref>{{cite web |title=California's 11th Congressional District |url=https://www.govtrack.us/congress/members/CA/11 |website=[[GovTrack]] |access-date=January 8, 2023}}</ref><br />[[Кевин Муллин]] (АН)<ref>{{cite web |title=California's 15th Congressional District |url=https://www.govtrack.us/congress/members/CA/15 |website=[[GovTrack]] |access-date=January 8, 2023}}</ref> <!-- Area------------------>| elevation_max_ft = 934 | timezone = [[Номхон далайн цаг|НДЦ]] | utc_offset = –08:00 | timezone_DST = [[Номхон далайн зуны цаг|НДЗЦ]] | utc_offset_DST = –07:00 <!-- Area/postal codes & others -------->| blank_name_sec1 = [[Мэдээлэл Боловсруулах Холбоо Стандарт|МБХС]] код | blank_info_sec1 = 06-67000 | blank1_name_sec1 = [[Газар Зүйн Нэрийн Мэдээллийн Систем|ГНМС]] онцлог ID | blank1_info_sec1 = 277593, 2411786 | footnotes = | pop_est_as_of = 2022 | pop_est_footnotes = <ref name="QuickFacts">{{cite web |title=QuickFacts: San Francisco city, California |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/sanfranciscocitycalifornia/POP010220 |website=www.census.gov |publisher=United States Census Bureau |access-date=March 14, 2024}}</ref> | population_est = 808437 }} '''Сан-Франциско''' ({{Lang-en|San Francisco}} мөн ''S.F.'' ''Cisco'' ч гэдэг) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[Калифорни]] муж улсын төв хэсэгт орших бөгөөд хойд Калифорнид эдийн засаг соёлоороо тэргүүлэгч хот юм. Тус хотод 825,111 хүн оршин суудаг бөгөөд Сан-Франциско, [[Сан Хосе]], [[Оакланд]]ыг хамарсан Сан-Франциско булангийн бүс нийт 8,3 сая гаруй хүн амтай. Тус хотын нутаг дэвсгэр 121.4 км². Хүн амаараа нягтшилаараа АНУ-д зөвхөн [[Нью-Йорк]]ийн дараа л ордог ба Калифорни муж улсын хамгийн нягтшил ихтэй том хот юм. Сан-Франциско гэдэг нэр нь [[Испани хэл|Испаниар]] католик шашны Гэгээн Францисийг нэрлэсэн утгатай үг юм. Гэгээн Францисийн хот гэж үгчлэн орчуулж болно. Сан-Франциско хотыг 1776 оны 6-р сарын 29-д Испанийн колончлогчид үүсгэн байгуулагдсан юм. 1849 оны Калифорнийн алтны халуурлын үеэр тус хотын хүн ам эрчимтэй өсч тухайн үедээ АНУ-н баруун эргийн хамгийн том хот болсон байна. 1906 оны газар хөдлөлт болон түүнээс улбаалсан гал түймрийн үеэр хотын дөрөвний гурав нь үнсэн товрого болсон боловч сэргээн босголт түргэн хийгдсэн юм. Өнөө үед Сан-Франциско нь дэлхийн жуулчдын очих дуртай газрын жагсаалтанд 44-т эрэмбэлэгддэг бөгөөд сэрүүн зун, өтгөн манан, Алтан хаалга гүүр ({{Lang-en|Golden Gate Bridge}}) зэргээрээ алдартай юм ==Газар зүй== ===Уур амьсгал=== {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Сан-Франциско (хотын төв), 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1849–одоо |collapsed = {{{collapsed|}}} |single line = Y <!-- All data minus sun and humidity may be found by: 1. Accessing http://w2.weather.gov/climate/xmacis.php?wfo=mtr 2. Under "1. Location" select "San Francisco City, CA" (the second option) 3. "Daily/monthly normals" for averages (normals), "Monthly summarized data" for the mean maxima and minima, "Calendar day summaries" for record maxima and minima 3A. In the case of rain days, access ftp://ftp.ncdc.noaa.gov/pub/data/normals/1981-2010/products/station/USW00023272.normals.txt, search for "mly-prcp-avgnds-ge001hi", and divide by 10. --> |Jan high F = 57.8 |Feb high F = 60.4 |Mar high F = 62.1 |Apr high F = 63.0 |May high F = 64.1 |Jun high F = 66.5 |Jul high F = 66.3 |Aug high F = 67.9 |Sep high F = 70.2 |Oct high F = 69.8 |Nov high F = 63.7 |Dec high F = 57.9 |year high F = 64.1 |Jan mean F = 52.2 |Feb mean F = 54.2 |Mar mean F = 55.5 |Apr mean F = 56.4 |May mean F = 57.8 |Jun mean F = 59.7 |Jul mean F = 60.3 |Aug mean F = 61.7 |Sep mean F = 62.9 |Oct mean F = 62.1 |Nov mean F = 57.2 |Dec mean F = 52.5 |year mean F = 57.7 |Jan low F = 46.6 |Feb low F = 47.9 |Mar low F = 48.9 |Apr low F = 49.7 |May low F = 51.4 |Jun low F = 53.0 |Jul low F = 54.4 |Aug low F = 55.5 |Sep low F = 55.6 |Oct low F = 54.4 |Nov low F = 50.7 |Dec low F = 47.0 |year low F = 51.3 |Jan avg record high F = 67.1 |Feb avg record high F = 71.8 |Mar avg record high F = 76.4 |Apr avg record high F = 80.7 |May avg record high F = 81.4 |Jun avg record high F = 84.6 |Jul avg record high F = 80.5 |Aug avg record high F = 83.4 |Sep avg record high F = 90.8 |Oct avg record high F = 87.9 |Nov avg record high F = 75.8 |Dec avg record high F = 66.4 |year avg record high F = 94.0 |Jan avg record low F = 40.5 |Feb avg record low F = 42.0 |Mar avg record low F = 43.7 |Apr avg record low F = 45.0 |May avg record low F = 48.0 |Jun avg record low F = 50.1 |Jul avg record low F = 51.6 |Aug avg record low F = 52.9 |Sep avg record low F = 52.0 |Oct avg record low F = 49.9 |Nov avg record low F = 44.9 |Dec avg record low F = 40.7 |year avg record low F = 38.8 |Jan record high F = 79 |Feb record high F = 81 |Mar record high F = 90 |Apr record high F = 94 |May record high F = 97 |Jun record high F = 103 |Jul record high F = 99 |Aug record high F = 98 |Sep record high F = 106 |Oct record high F = 102 |Nov record high F = 86 |Dec record high F = 76 |year record high F = 106 |Jan record low F = 29 |Feb record low F = 31 |Mar record low F = 33 |Apr record low F = 40 |May record low F = 42 |Jun record low F = 46 |Jul record low F = 47 |Aug record low F = 46 |Sep record low F = 47 |Oct record low F = 43 |Nov record low F = 38 |Dec record low F = 27 |year record low F = 27 |precipitation colour = green |Jan precipitation inch = 4.40 |Feb precipitation inch = 4.37 |Mar precipitation inch = 3.15 |Apr precipitation inch = 1.60 |May precipitation inch = 0.70 |Jun precipitation inch = 0.20 |Jul precipitation inch = 0.01 |Aug precipitation inch = 0.06 |Sep precipitation inch = 0.10 |Oct precipitation inch = 0.94 |Nov precipitation inch = 2.60 |Dec precipitation inch = 4.76 |year precipitation inch = 22.89 |unit precipitation days = 0.01 инч |Jan precipitation days = 11.2 |Feb precipitation days = 10.8 |Mar precipitation days = 10.8 |Apr precipitation days = 6.8 |May precipitation days = 4.0 |Jun precipitation days = 1.6 |Jul precipitation days = 0.7 |Aug precipitation days = 1.1 |Sep precipitation days = 1.2 |Oct precipitation days = 3.5 |Nov precipitation days = 7.9 |Dec precipitation days = 11.6 |year precipitation days = 71.2 |Jan humidity = 80 |Feb humidity = 77 |Mar humidity = 75 |Apr humidity = 72 |May humidity = 72 |Jun humidity = 71 |Jul humidity = 75 |Aug humidity = 75 |Sep humidity = 73 |Oct humidity = 71 |Nov humidity = 75 |Dec humidity = 78 |year humidity = |Jan sun = 185.9 |Jan percentsun = 61 |Feb sun = 207.7 |Feb percentsun = 69 |Mar sun = 269.1 |Mar percentsun = 73 |Apr sun = 309.3 |Apr percentsun = 78 |May sun = 325.1 |May percentsun = 74 |Jun sun = 311.4 |Jun percentsun = 70 |Jul sun = 313.3 |Jul percentsun = 70 |Aug sun = 287.4 |Aug percentsun = 68 |Sep sun = 271.4 |Sep percentsun = 73 |Oct sun = 247.1 |Oct percentsun = 71 |Nov sun = 173.4 |Nov percentsun = 57 |Dec sun = 160.6 |Dec percentsun = 54 |year percentsun = 69 |Jan uv = 2 |Feb uv = 3 |Mar uv = 5 |Apr uv = 7 |May uv = 9 |Jun uv = 10 |Jul uv = 10 |Aug uv = 9 |Sep uv = 7 |Oct uv = 5 |Nov uv = 3 |Dec uv = 2 |year uv = |source 1 = NOAA (нар 1961–1974)<ref name="San Francisco NOAA">{{cite web | url = https://www.weather.gov/wrh/Climate?wfo=mtr | title = NOWData – NOAA Online Weather Data | publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] | access-date = 2026-06-07}}</ref><ref name="San Francisco Weatherbox NOAA txt">{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00023272&format=pdf |publisher=Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |title=Summary of Monthly Normals 1991–2020 |access-date=2026-06-07}}</ref><ref name="NOAA txt downtown">{{cite web | url = ftp://ftp.ncdc.noaa.gov/pub/data/normals/1981-2010/products/station/USW00023272.normals.txt | publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа | title = Station Name: CA SAN FRANCISCO DWTN | access-date = 2026-06-07}}</ref><ref>{{cite web | title = San Francisco/Mission Dolores, CA Climate Normals 1961–1990 | url = ftp://dossier.ogp.noaa.gov/GCOS/WMO-Normals/RA-IV/US/GROUP1/00047772.TXT | publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа | access-date = 2026-06-07}}</ref> |source 2 = Met Office (чийгшил),<ref>{{cite web | title = San Francisco holiday weather | url = https://www.metoffice.gov.uk/holiday-weather/americas/usa/san-francisco | publisher = Met Office | access-date = 2026-06-07}}</ref> Weather Atlas (UV)<ref>{{cite web | url = https://www.weather-atlas.com/en/california-usa/san-francisco-climate | title = Climate and monthly weather forecast San Francisco, CA | access-date = 2026-06-07 }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |date=2011}} == Цахим холбоос == {{commonscat|San Francisco}} * [http://www.sfgov.org/ Албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == <references/> [[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Сан-Франциско| ]] [[Ангилал:Калифорнийн суурин]] [[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]] [[Ангилал:Калифорнийн тойргийн төв]] [[Ангилал:1776 онд байгуулагдсан]] 664pt1uceea3kzphb9h6x7fwssw80e2 0 38026 859269 859038 2026-06-19T01:59:56Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859269 wikitext text/x-wiki [[Файл:Dijkstra Animation.gif|thumb|right]] '''Дижикстрагийн алгоритм''', Dijkstra –ийн алгоритмыг 1956 онд Нидерландын компьютерын эрдэмтэн судлаач Edsger Dijkstra үүсгэн томъёолсон ба 1959 онд нийтлүүлсэн. Графийн хайлтийн алгоритм бөгөөд нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдвэрлэдэг. Графийн ирмэгүүд нь сөрөг биш утгатай нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдсэн бөгөөд хамгийн богино замын модыг гаргаж өгдөг. Энэ алгоритм нь хамгийн бага замыг олохдоо эхний цэгээс графын зангилаа бүрээр дайрдаг. Алгоритм нь нэг зангилаанаас өөр нэг зангилаа очих хамгийн богино замыг олохоор ажиллах ба хамгийн дөт замыг олмогц програм зогсоно. Жишээлбэл: Дижикстрагийн алгоритм нь нэг хотоос өөр нэг хотруу холбосон эхлэлийн цэг болон төгсгөлийн цэгийн хоорондох зай хамгийн богино байхаар тооцон олдог. Улмаар , хамгийн эхний богино зам бол сүлжээний шугамын протоколуудад өргөн ашигладаг, тухайлбал IS-IS ба OSPF(нээлттэй хамгийн эхний богино зам) юм. Дижикстрагийн анхны алгоритмийн бага эрэмбийг олох дараалалд O(|V2|) –ийг хэрэглэдэггүй. V нь координатын босоо тэнхлэг дэх тоо. Энэ алгоритмын санааг Leyzorek бас дэвшүүлж байсан. Бага эрэмбэтэй дараалал дээр суурилсан Fibonacci-ийн овоолго байдлаар O(|E|+|V|log|V|) томёонд хэрэгжүүлсэн. E- эрмэгийн тоо Энэ нь шинж тэмдэггүй ,сөрөг биш утгагай, нэг эхтэй ,богино замаа хамгийн хурдан мэдэх алгоритм юм. == 1.Алгоритм == [[Image:Dijkstras progress animation.gif|thumb|Illustration of Dijkstra's algorithm search for finding path from a start node (lower left, red) to a goal node (upper right, green) in a [[robotics|robot]] [[motion planning]] problem. Open nodes represent the "tentative" set. Filled nodes are visited ones, with color representing the distance: the greener, the farther. Nodes in all the different directions are explored uniformly, appearing as a more-or-less circular [[wavefront]] as Dijkstra's algorithm uses a [[consistent heuristic|heuristic]] identically equal to 0.]] Бид одоо анхны гэж нэрлэгдсэн зангилаанаас эхэлнэ. Заннгилааны зайг Y үсгээр тэмдэглэнэ. Анхны зангилаанаас Y хүртэлхийг зай гэдэг. Дижикстрагийн алгоритмаар зарим анхдагч зайн утгуудыг оноож өгдөг, алхам алхмаар сайжруулдаг. 1. Эхлээд бүх зангилаандаа анхны утгыг олгоно: Тэр нь манай анхны зангилаанаас бусад зангилаанд тодорхойгүй буюу тэг гэдэг утга өгнө. 2. Анхдагч зангилааг тухайн зангилаа болгож авна. Бүх зангилааг агуулсан зочлоогүй зангилаануудын олонлогыг үүсгэнэ. 3. Тухайн зангилааны хувьд хөрш зангилаануудад анхааран тэдрээрийг урьдчилан бодож тооцоолно. Одоогийн а зангилаа 6-ийн урттай гэж тэмдэглэгдсэн, түүний b хөрш зангилаатай холбогдсон ирмэгийн урт нь 2 бол b хүртэлх урт нь (6+2=8) болно. Хэрэв энэ зай нь өмнө b хүртэлх урьдчилсан зайнаас бага бол түүнийг дарж бичнэ. Шалгаж үзсэн ч гэсэн (зочилсон ) гэж тэмдэглээгүй бол тэр зангилаа зочлоогүй олонлогт байсаар байна. 4. Тухайн зангилааны бүх хөршүүдийг авч үзсэний дараа тухайн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглээд зочлоогүй олонлогоос хасна. Зочилсон зангилааг дахин хэзээ ч шалгахгүй. 5. Хэрвээ очих ёстой эцсийн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглэсэн бол (2 зангилааны хоорондох зам) тодорхойлогдсон, хэрэв зочлоогүй олонлог дахь зангилаануудын урьдчилсан хамгийн бага зай нь тодорхойгүй бол (төлөвлөгдсөн нэвтрэлт дууссан эсвэл анхны зангилаа болон үндсэн зочлоогүй зангилааны хооронд холбоо байхгүй байна). Тэгээд алгоритм дуусна. 6. Хамгийн бага урьдчилсан зайтай зочлоогүй зангилааг шинэ тухайн зангилаа болгоод 3-р алхам руу буцаана. == Тайлбар/description/ == :Та хотын газрын зургаас нэг газарт хүрэх хамгийн богино замыг олохын тулд анх эхлэх газар болон явах замаа тодорхойлох хэрэгтэй. Явах замаа тодорхойлохдоо: эхлэх цэгээс очих газар хүртлээ шулуунаар холбоно. Үүнийг хязгааргүй орон зайд ашиглах боломжгүй гэхдээ очоогүй газруудаа хаяглалгүй үлдээдэг.... == Ажиллах, гүйцэтгэх хугацаа == Дижикстрагын алгоритмын дээд хугацааг тооцоолохдоо төгсгөлийн тоо/E/ ба оройн тоо/V/ дүрсэлж болох ба функцээр илэрхийлэхэд |E|, |V| гэж тэмдэглэдэг. Ямарч oройн Q олонлогийн явах хугацаа О(|E|*dkq + |V|*emq) dkq ба emq нь хамгийн цөөн үйлдэл ба бага хугацаа зарах үйлдлүүд юм. Хамгиин хялбар Дижикстрагын алгоритмын хэрэглээ бол Q-г жирийн хэлхээтэй жагсаалт эсвэл цуваанд хадгалж, хамгийн бага хугацааг гаргах бол Q дэх оройнуудаас шугаман хайлт хийх юм. Энэ тохиолдолд явах хугацаа О(|E|+|V|^2)=O(|V|^2). Сийрэг граф-д Дижисктрагын алгоритмыг холбоост листэнд хийж хоёртын модны хайлт, хоёртын овоолго эсвэл фибонакын овоолгын анхдагч дарааллаар ашиглаж хамгийн бага хугацаа олохыг хурдан болгож алгоритмаа үр дүнтэйгээр шийдвэрлэсэн. Хоёртын модны хайлт эсвэл , хоёртын овоолго хэрэглэж хугацааг О((|E|+|V|)log|V|) олно. Энэ нь O(|E|log|V|)-ээр граф холбоостой үед дийлэгддэг. Энгийн хоёртын овоолго дээр О(|V|)хугацааг хэмнэхийн тулд oрой болгоны заагчийг овоолгын заагчтай хамт санах хэрэгтэй (бас анхны дараалал Q өөрчлөгдөхөд хугацаа хоцрогдолгүй байх ). Тэгэхлээр зөвхөн O(lov|V|)цаг авна. Фибонакын овоолго үүнийг O(|E|+|V|log|V|) болгож сайжруулна. Чиглэл нь тодорхой бус график зурган дээр хамгийн богино замыг шугаман хугацаанд олох боломжтой, оройнуудыг хамгийн богино хугацаанд бага зам туулхаар тооцоолон бодохдоо математикийн дүрмийн боловсруулалтыг ашигладаг. ==Тэмдэглэл== {{reflist}} == Эшлэл == * {{cite journal | authorlink = Edsger W. Dijkstra | first1 = E. W. | last1 = Dijkstra | url = http://www-m3.ma.tum.de/twiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | title = A note on two problems in connexion with graphs | journal = Numerische Mathematik | volume = 1 | year = 1959 | pages = 269–271 | ref = harv | doi = 10.1007/BF01386390 | access-date = 2013-12-06 | archive-date = 2020-01-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200123110037/http://www-m3.ma.tum.de/foswiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | url-status = dead }} * {{cite book | author1-link = Thomas H. Cormen | first1 = Thomas H. | last1 = Cormen | author2-link = Charles E. Leiserson | first2 = Charles E. | last2 = Leiserson | author3-link = Ronald L. Rivest | first3 = Ronald L. | last3 = Rivest | author4-link = Clifford Stein | first4 = Clifford | last4 = Stein | title = [[Introduction to Algorithms]] | edition = Second | publisher = [[MIT Press]] and [[McGraw–Hill]] | year = 2001 | isbn = 0-262-03293-7 | chapter = Section 24.3: Dijkstra's algorithm | pages = 595–601}} * {{cite conference|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|conference=25th Annual Symposium on Foundations of Computer Science|year=1984|publisher=[[IEEE]]|pages=338&ndash;346|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934|ref=harv|doi=10.1109/SFCS.1984.715934}} {{Webarchiv|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934 |wayback=20121011090757 |text=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms |archiv-bot=2026-06-19 01:59:56 InternetArchiveBot }} * {{cite journal|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|journal=Journal of the Association for Computing Machinery|volume=34|year=1987|pages=596&ndash;615|url=http://portal.acm.org/citation.cfm?id=28874|ref=harv|doi=10.1145/28869.28874|issue=3}} * {{cite journal | first1 = F. Benjamin | last1 = Zhan | first2 = Charles E. | last2 = Noon | month =February | year = 1998 | title = Shortest Path Algorithms: An Evaluation Using Real Road Networks | journal = [[Transportation Science]] | volume = 32 | issue = 1 | pages = 65–73 | doi = 10.1287/trsc.32.1.65}} * {{cite book|first1=M.|last1=Leyzorek|first2=R. S.|last2=Gray|first3=A. A.|last3=Johnson|first4=W. C.|last4=Ladew|first5=S. R.|last5=Meaker, Jr.|first6=R. M.|last6=Petry|first7=R. N.|last7=Seitz|title=Investigation of Model Techniques &mdash; First Annual Report &mdash; 6 June 1956 &mdash; 1 July 1957 &mdash; A Study of Model Techniques for Communication Systems|publisher=Case Institute of Technology|location=Cleveland, Ohio|year=1957|ref=harv}} * {{cite journal|first1=D.E.|last1=[[Donald_Knuth|Knuth]]|title=A Generalization of Dijkstra's Algorithm|journal=[[Information Processing Letters]]|volume=6|number=1|pages=1–5|year=1977}} == Холбоос == {{linkfarm|date=September 2012}} {{Commons category|Dijkstra's algorithm}} * C/C++ ** [https://github.com/xtaci/algorithms/blob/master/include/dijkstra.h Dijkstra's Algorithm in C++] ** [http://www.boost.org/doc/libs/1_43_0/libs/graph/doc/dijkstra_shortest_paths.html Implementation in Boost C++ library] ** [https://web.archive.org/web/20141231054104/http://www.rawbytes.com/dijkstras-algorithm-in-c/ Dijkstra's Algorithm in C Programming Language] * Java ** [http://www.dgp.toronto.edu/people/JamesStewart/270/9798s/Laffra/DijkstraApplet.html Applet by Carla Laffra of Pace University] ** [https://web.archive.org/web/20200217212029/http://students.ceid.upatras.gr/~papagel/english/java_docs/minDijk.htm Visualization of Dijkstra's Algorithm] ** [https://web.archive.org/web/20070927234553/http://www-b2.is.tokushima-u.ac.jp/~ikeda/suuri/dijkstra/Dijkstra.shtml Shortest Path Problem: Dijkstra's Algorithm] ** [http://www.unf.edu/~wkloster/foundations/DijkstraApplet/DijkstraApplet.htm Dijkstra's Algorithm Applet] ** [http://code.google.com/p/annas/ Open Source Java Graph package with implementation of Dijkstra's Algorithm] ** [https://web.archive.org/web/20150307205448/http://www.stackframe.com/software/PathFinder A Java library for path finding with Dijkstra's Algorithm and example Applet] ** [https://github.com/graphhopper/graphhopper/tree/90879ad05c4dfedf0390d44525065f727b043357/core/src/main/java/com/graphhopper/routing Dijkstra's algorithm as bidirectional version in Java] * C#/.Net ** [https://web.archive.org/web/20081202152613/http://www.codeproject.com/KB/recipes/ShortestPathCalculation.aspx Dijkstra's Algorithm in C#] ** [https://web.archive.org/web/20111229201146/http://www.codeproject.com/KB/recipes/FastHeapDijkstra.aspx Fast Priority Queue Implementation of Dijkstra's Algorithm in C#] ** [https://web.archive.org/web/20180121140629/http://quickgraph.codeplex.com/ QuickGraph, Graph Data Structures and Algorithms for .NET] * [https://web.archive.org/web/20141220002741/http://optlab-server.sce.carleton.ca/POAnimations2007/DijkstrasAlgo.html Dijkstra's Algorithm Simulation] * [http://purl.umn.edu/107247 Oral history interview with Edsger W. Dijkstra], [[Charles Babbage Institute]] University of Minnesota, Minneapolis. * [http://www.cs.sunysb.edu/~skiena/combinatorica/animations/dijkstra.html Animation of Dijkstra's algorithm] * [http://bonsaicode.wordpress.com/2011/01/04/programming-praxis-dijkstra’s-algorithm/ Haskell implementation of Dijkstra's Algorithm] on Bonsai code * [http://hansolav.net/sql/graphs.html Implementation in T-SQL] * [https://web.archive.org/web/20121218050306/http://www.mathworks.com/matlabcentral/fileexchange/20025-advanced-dijkstras-minimum-path-algorithm A MATLAB program for Dijkstra's algorithm] * [https://web.archive.org/web/20140116200833/http://www.turb0js.com/a/Dijkstra%27s_Algorithm Step through Dijkstra's Algorithm in an online JavaScript Debugger] [[Ангилал:Оновчлолын алгоритм]] [[Ангилал:Граф хайлтын алгоритм]] [[Ангилал:Routing]] [[Ангилал:Аялал ба маршрутын төлөвлөлт]] 8qmd5n8pkb8dwvxylmrwh3vk269t4ep 0 38467 859261 564615 2026-06-19T01:30:52Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859261 wikitext text/x-wiki [[File:Artist's impression of the Milky Way (updated - annotated).jpg|thumb|Тэнгэрийн заадас галактикийн уртраг өргөрөг.]] [[Зураг:Galactic_longitude.JPG|thumb|Тэнгэрийн заадас галактикт манай нарны аймгийн орших байрлал]] '''Галактикийн байршлийн систем''' нь [[Нар]]ыг төв болгож, [[Тэнгэрийн заадас|Тэнгэрийн Заадс]]ын төвийг ерөнхий чиглэлээ болгосон огторгуйд биетүүдийн байршлыг тодорхойлогч тойргон байрлалаар тооцоологч систем юм. Энэ систем нь баруун гарын дүрмийг баримталдаг ба хойд болон зүүн чиглэлд эерэг тооллыг тооцдог. 1958 онд Олон Улсын Одон Орны Холбооноос галактикийн координатын системийг галактикт элбэг орших идэвхгүй устөрөгчөөс цацрах 21см-ийн радио цацаргалт дээр тулгуурлаж шинээр тогтоож хуучин 1932 оны системийг халсан юм. ==Галактикийн уртраг ба өргөрөг== Уртраг нь (l жижиг латин л) галактикийн экваторын дагуу галактикийн төвөөс зүүн тийш зайг хэмжинэ, нэгж нь градус байна. Өргөрөг нь (b) экваторт перпендикуляр зайг хэмжиж хойд зүгт эерэг ба өмнөд зүгт сөрөг хэмжээг заана. Галактикийн хойд туйл нь +90° байна. ==Одны ордоор экваторыг тогтоох== [[Image:Milky Way infrared.jpg|thumb|250px|Шөнө ажиглагдах оддын нягтрал нь байршлын системийг тооцоход хялбар болгодог]] Галактикийн экватор нь дараах ордуудаар дайрдаг:<ref>{{Cite web |url=http://seds.org/messier/more/mw_con.html |title=SEDS Тэнгэрийн заадсын ордууд |access-date=2012-07-15 |archive-date=2010-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100318024754/http://www.seds.org/messier/more/mw_con.html |url-status=dead }}</ref> {| |- | style="width:200px;"| *[[Sagittarius (constellation)|Sagittarius]] *[[Serpens]] *[[Scutum]] *[[Aquila (constellation)|Aquila]] *[[Sagitta]] *[[Vulpecula]] *[[Cygnus (constellation)|Cygnus]] *[[Cepheus (constellation)|Cepheus]] *[[Cassiopeia (constellation)|Cassiopeia]] | style="width:200px;"| *[[Camelopardalis]] *[[Perseus (constellation)|Perseus]] *[[Auriga (constellation)|Auriga]] *[[Taurus (constellation)|Taurus]] *[[Gemini (constellation)|Gemini]] *[[Orion (constellation)|Orion]] *[[Monoceros]] *[[Canis Major]] *[[Puppis]] | style="width:200px;"| *[[Vela (constellation)|Vela]] *[[Carina (constellation)|Carina]] *[[Crux]] *[[Centaurus]] *[[Circinus (constellation)|Circinus]] *[[Norma (constellation)|Norma]] *[[Ara (constellation)|Ara]] *[[Scorpius]] *[[Ophiuchus]] |} [[File:Milky_Way_Arch.jpg|center|500px|thumb|Тэнгэрийн заадас]] [[File:Milkyway pan.jpg|center|500px|thumb|Тэнгэрийн заадас]] ==Дэлхий ба Тэнгэрийн заадсыг огторгуйд тодорхойлох== {{wide image|Earth's Location in the Universe (JPEG).jpg|2000px|Энэ диаграмаар манай дэлхий нийт ажиглаж болох огторгуйд орших байрллыг харуулав. (''[http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/0f/Earth%27s_Location_in_the_Universe_SMALLER_%28JPEG%29.jpg Click here for larger image].'')}} ==Эшлэл== {{reflist}} [[Ангилал:Одон орны координатын систем]] [[Ангилал:Бөмбөрцгөн одон орон]] nl69xddmjrnxdzc9tbuegk2hepfrx7c 0 39145 859293 789505 2026-06-19T03:26:11Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859293 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Курскийн төлөөх тулалдаан | partof = Дэлхийн хоёрдугаар дайн [[File:Ilya Vlasenko Konstantin Simonov near Ponyri. Battle of Kursk. 1943.jpg | thumb | 220x124px | right]] | caption = Германы СС-ийн цэргүүд Курскийн тулалдааны үед | date = 1943 оны 7-8 сар | place = [[ОХУ]], [[Курск муж]] | territory = [[Курскийн цүлхэн]]ий умарт болон өмнөд хэсгийг [[герман]]чуудаас чөлөөлж, [[Харьков]], [[Белгород]] хотуудыг чөлөөлсөн төдийгүй [[Днепр мөрөн]] хүртэл давшин байлдах нөхцлийг хангасан | result = Зөвлөлтийн цэргийн ялалт | status = ррр | combatant1 = [[Файл:Flag of the Soviet Union.svg|22x20px]] [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] | combatant2 = [[Файл:Flag of Germany 1933.svg|22x20px]] [[Герман]] | combatant3 = | commander1 = [[Файл:Flag of the Soviet Union.svg|22x20px]] [[Иосиф Сталин]]</br>[[Георгий Жуков]]</br>[[А.Василевский]]</br>[[Константин Рокоссовский|К. Рокоссовский]]</br>[[Н.Ватутин]]</br>[[Иван Конев]]</br> | commander2 = [[Файл:Flag of Germany 1933.svg|22x20px]] [[Адольф Хитлер]]</br>[[Эрих фон Манштайн]]</br>[[Г.Клюге]]</br>[[Вальтер Модел]]</br>[[Х.Гот]]</br> | commander3 = | strength1 = {{plainlist | * 1,910,361 цэрэг{{sfn|Glantz|House|2004|p=337}} * 5,128 танк{{sfn|Glantz|House|2004|p=337}} * 25,013 их буу{{sfn|Glantz|House|1995|p=165}} * 2,792{{sfn|Bergström|2007|p=127–128|loc= figures are from Russian archives; Russian aviation trust; Russian Central Military Archive TsAMO, Podolsk; Russian State Military Archive RGVA, Moscow; Monino Air Force Museum, Moscow.}} - 3,549{{sfn|Zetterling|Frankson|2000|p=20}} онгоц }} | strength2 = {{plainlist | * 912,460 цэрэг{{sfn|Glantz|House|2004|p=338}} * 2,928 танк{{sfn|Glantz|House|2004|p=338}} * 9,966 их буу{{sfn|Glantz|House|1995|p=165}} * 2,110 нисэх онгоц{{sfn|Bergström|2007|pp=123–125|ps=. Figures are from German archives. Bundesarchiv-Militararchiv, Freiburg; Luftfahrtmuseum, Hannover-Laatzen; WASt Deutsche Dienststelle, Berlin.}} }} | strength3 = | casualties1 = '''"Цайз" ажиллагаа:'''{{efn|name=ReferenceA}} {{plainlist | * 177,847 цэрэг{{sfn|Krivosheev|2001|loc=[http://translate.googleusercontent.com/translate_c?hl=en&ie=UTF-8&sl=auto&tl=en&u=http://www.soldat.ru/doc/casualties/book/chapter5_10_1.html&prev=_t&rurl=translate.google.com&usg=ALkJrhjOU8LIn5wNisOFl1ybg6uffTr3IA#5_10_23 Kursk]}} * 1,614{{sfn|Krivosheev|2001|ps=, [http://translate.googleusercontent.com/translate_c?hl=en&sl=auto&tl=en&u=http://www.soldat.ru/doc/casualties/book/chapter5_13_09.html&rurl=translate.google.com&usg=ALkJrhhwHg9YwpYvBluIhD5nOhXctk_89g Kursk equipment]}} – 1,956{{sfn|Frieser|2007|p=150}} [[танк]], [[өөрөө явагч их буу]] * 459{{sfn|Krivosheev|2001}} – 1,961{{sfn|Frieser|2007|p=150}} нисэх онгоц * 3,929 [[их буу]]{{citation needed|date=May 2013}} }} '''Курскийн нийт тулалдаанд:'''{{efn|name=КурскA}} {{plainlist | * 254,470 цэрэг{{sfn|Krivosheev|1997|pp=132–134}}{{efn|name=Breakdown 4}} * 1,800 танк, өөрөө явагч их буу{{sfn|Krivosheev|1997|p=262}}{{efn|name=Breakdown 5}} * 1,626 нисэх онгоц{{sfn|Krivosheev|2001}} * 5,244 их буу{{sfn|Krivosheev|2001}} }} | casualties2 = '''[["Цайз" ажиллагаа]]:'''{{efn|name=ReferenceA}} {{plainlist | * 54,182 цэрэг{{sfn|Frieser|2007|p=154}}{{efn|name=Breakdown 3}} * 323 танк, [[дайрагч их буу]],{{sfn|Glantz|House|2004|p=276}} * 159 [[нисэх онгоц]]{{sfn|Frieser|2007|p=154}}{{sfn|Clark|2012|p=408}} * ~500 их буу{{sfn|Frieser|2007|p={{Page needed|date=September 2010}}|ps=. A rough estimation by Frieser since no numbers are available}} }} <br> '''Курскийн нийт тулалдаанд:'''{{efn|name=KurskA}} {{plainlist | * 203,000 цэрэг{{sfn|Zetterling|Frankson|2000|p= 116, 117|ps=. For all participating German armies in the Kursk area, there were 203,000 casualties for July and August}} * 1500 танк, дайрагч их буу,{{sfn|Frieser|2007|p=201|ps=. Exact numbers are unknown; the entire German eastern front lost 1,331 tanks and assault guns for July and August, so the number of 760 is an estimate.}} * 681 нисэх онгоц (for 5–31 July){{sfn|Bergström|2008|p=120|ps=. Figures for 5–31 July, as given by the Luftwaffe logistics staff (''Generalquartiermeister der Luftwaffe'').}} }} | casualties3 = | notes = }} '''Курскийн тулалдаан''' буюу Германы '''"Цитадель" ажиллагаа''' нь [[дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы том тулалдааны нэг бөгөөд энэ нь Германы дорно зүгт хийсэн стратегийн сүүлчийн давшилт болсноороо [[дэлхийн түүх]]энд үлджээ. Курскийн тулалдаан 1943 оны 7-р сарын 5-наас 8-р сарын 23 хүртэл үргэлжилж хоёр талаас 4 сая хүн оролцсон гэж үздэг. Уг тулалдааныг [[Зөвлөлт]]ийн тал: * [[Курскийн стратегийн хамгаалалтын тулалдаан]] * [[Орловын стратегийн давшилтын тулалдаан]] * [[Харьков-Белгородын стратегийн давшилтын тулалдаан]] гэсэн 3 үе шаттайгаар авч үздэг бол Германы тал зөвхөн давших тулалдааны [["Цидатель"]] буюу "Цайз" ажиллагаа гэж өөрийнхөө давших тулалдааны үеээр нэрлэж авч үздэг байна. Үүнээс гадна энэ тулалдааны нэг хэсэг болох хоёр талаас хамгийн олон тооны 1200 танк оролцсон хамгийн том тулаан буюу [[Прохорвкийн тулалдаан]], мөн хамгийн их хохирол авчирсан агаарын тулалдааны нэг болсон юм. Зөвлөлтийн талаас Курскийн тулалдаан бол маш сайн бүтэцтэй хамгаалалтын тулаан болсон бөгөөд энэхүү тулалдаанаар дорнод фронт дээр стратегийн санаачлагыг Германы талаас Зөвлөлтийн тал булаан авсан байна. [[Адольф Хитлер]]ийн зорилгыг тагнаж байсан сайн тагнуулчдын тусламжтайгаар Зөвлөлтийн тал урьчилан хамгаалалтаа сайн зузаатган, мөн маш их тооны нөөц хүчээ сөрөг давшилтанд бэлтгэж амжсан байлаа. ==Тулалдааны өмнөх фронтын байдал== :''Гол өгүүллэг: [[Сталинградын тулалдаан]]'' 1942-1943 оны өвөл [[Сталинградын тулалдаан]]д [[германы 6-р арми]] устаж дорнод дахь германы хүч маш их суларсан байлаа. Хитлерийн тушаалаар [[Донбасс]] руу давшсан [[Улаан Арми|зөвлөлтийн цэрэг]]т 1943 оны хоёр, гуравдугаар сард Германы [[Эрих фон Манштайн]]ны [[өмнөд армиудын бүлэг]] цохилт өгөн [[сөрөг довтолгоон]]д шижлсэний дараа зөвлөлтийн цэрэгт хүнд хохирол учруулан ухрааж Харьков, Белгород хотуудийг дахин эзэлсэн байна. Энэхүү Харьковын төлөөх тулалдааны дараа [[Курск]] хотыг тойрсон германы тал руу тохойрон осон цүлхэн хэлбэрээр хоёр талын [[фронтын шугам]] тогтсон байна. ==Германы төлөвлөгөө== [[File:Kursk-1943-Plan-GE.svg|thumb|left|Германы давших төлөвлөгөө]] [[Германы дээд командлал]]д 1943 оны [[зуны байлдаан]]ы талаар нэгдсэн бодлого, төлөвлөгөө эхний үед байгаагүй байна. Фон Манштейн нь "Харьковын дэргэдэх Зөвлөлтийн цэргийн давшилтийг амжилттай зогсоосон шиг довтолгооны шугамаа тэлэхийг хүсэж байлаа. Тэрээр Зөвлөлтийн армийг баруун [[Украин]]ы Донецийн тал руу зүглүүлэхийн тулд арай чүү гэж бүрдэж буй 6-р армиа өгөөшинд тавин хуурахыг бодож байв. Ингэснээр Донец хотын зүүн талаар [[Донын Ростов|Ростов хот]] руу давшин [[Улаан Арми]]йг [[Азовын тэнгис]]т шахан бүслэх" боломж олдож байлаа. Гэвч Германы Армийн дээд тушаалтангууд Фон Манштейний төлөвлөгөөг сайшаасангүй. [[File:091220 - Heinz Guderian.jpg|thumb|left|Гудериан Дорнод фронт дээр, 1943.]] Тухайн үед Германы [[танкийн цэргийн байцаагч]] [[Хайнц Гудериан|генерал Гудериан]] "Жанжин штабын дарга генерал Цейтцлер "шинэ [[барс танк]] болон бусад зэвсгийн хүчээр [[Оросын фронт]]ын өмнөд үзүүрт хүчтэй давшилт зохион байгуулснаар оросын талд хүнд ялагдал учруулах замаар түүний хүчийг сулруулан германы талд стратегийн санаачлагыг авчрах нь зүйтэй." гэж үзэж байв. Гэвч тэрээр үүнийгээ 1943 оны 4 сард хэлсэн нь тухайн үед [[Сталинградын тулалдаан]]ы дараа уналтанд орсон бөгөөд давшилтын тухай ерөөсөө бодоогүй байсан германы дээд командлалд гэнэтийн зүйл болсон." дурссан байна. [[File:Bundesarchiv Bild 183-2005-1017-519, Russland, Generaloberst Model vor Sluzk.jpg|thumb|right|Генерал Модель фронт дээр]] 1943 оны 5 сард [[Мюнхен]]д болсон зөвлөлгөөнөөр [[Дорнод фронт]] дээр давших ажиллагаа явуулах тал дээр харилцан адилгүй санал гарсан байна. Уулзалт дээр [[Вальтер Модел|генерал Вальтер Модел]] "Оросууд бид нар руу давшихыг бодож байгаа иймд бид амжилт олохыг хүсвэл өөр тактикийг судлах хэрэгтэй бөгөөд энэ нь давшилт" гэж хэлсэн байна. Манштейн "Хэрвээ бид нар 4 сард давшиж чадах юм бол амжилтанд хүрнэ" гэсэн байна. Гитлери энэ тухай Клюгегээс асуухад Цейтцлертэй санал нэг байгаагаа илэрхийлжээ. Гудериан "энэ уулзалтан дээр [[Шпеер]] бид хоёр давших тухай асуудалд үгүй гэж хэлсэн" гэж дурссан байдаг. Үүнд [[Германы дээд командлалын штаб]]ын дарга [[фельдмаршал Кейтель]] "бид улс төрийн шаардлагын дагуу заавал давших ёстой" гэж хэлжээ. Давших тухай санал зөрөлдөөн байсан боловч Германы дээд командлал 1943 оны зун Дорнод фронтын Курскийн чииглэлд том давшилт хийхээр төлөвлөсөн бөгөөд энэхүү ажиллагааг "Цайз" буюу "Цидатель" гэж нэрлэхээр шийдвэрлэсэн байна. "цайз" төлөвлөгөөг 1943 оны 5 сарын 10-11-д урьдчилсан байдлаар боловсруулсан бөгөөд төлөвлөгөөний гол зорилго нь Курскийн цүлхэнгийн умарт болон өмнөд нүүрний хэсгээс хоорондоо уулзах чиглэлээр ерөнхий цохилтуудыг өгч Курскт нийлснээр зөвлөлтийн Курскийн цүлхэн дэх цэргийг бүслэн устгахад оршино гэж үзэж байсан байна. Энэ зорилгоор тулалдаанд оролцох армийн бүлгүүдэд 50 хүртэл [[диви]]з (түүнээс18 нь танк, [[моторжуулсан дивиз]]), 2 [[танкийн бригад]], 3 [[танкийн тусгай батальон]], 8 [[дайрагч их бууны дивизион]] буюу нийтдээ 900000 цэргийг бөөгнөрүүлсэн байна. Давшилтыг [["Төв" армиудын бүлэг|"Төв" армиудын бүлгийн]] командлагч [[генерал-фельдмаршал Г. фон Клюге]] ба [["Өмнөд" армиудын бүлэг|"Өмнөд армиудын бүлгийн]] командлагч [[Эрих фон Манштайн|генерал-фельдмаршал Э. фон Манштейн]] удирдахаар болжээ. [[Орел]]ын буюу хойт хэсэгт, "Төв" армиудын бүлгийн цохилтын бүлэглэлд танкийн 2-р, хээрийн 2,9-р армиудын нэгтгэн командлалыг [[Вальтер Модел|генерал-фельдмаршал В. Модель]]д, цүлхэнгийн өмнөд хэсэгт Белгородын чиглэлд "Өмнөд" армиудын цохилтын бүлэглэлд 4-р танковой арми, 24-р танкийн корпус ба [[оперативын групп «Кемпф»]]-ийг нэгтгэн командлалыг [[генерал Х. Гот]]ад хариуцуулсан байна. Вальтер Моделийн 9-р арми Орелийн урд талаас довтлох дундуур Херманн Готтын 4-р танкийн бүлэг Харьковийн хойноос довтлохоор болов. Тэд бүгд Курскт уулзах төлөвлөгөөтэй ба, хэрэв довтолгоо амжилттай байвал урагшаагаа зогсолтгүй давшин улмаар дорнод дахь [[Дон мөрөн]]д фронтын шинэ шугам байгуулах байлаа. Германчууд эхлээд 5 сарын 4-нд довтлох гэснээ 6 сарын 12 хүртэл хойшлуулав. Илүү олон шинэ зэвсэгүүд болон шинэ хүнд танкнуудыг Курск руу явуулахын тулд хугацаагаа 7 сарын 4 хүртэл хойшлууллаа. Давшилтыг ингэж удаа дараа хойшлуулсан нь Гитлерийн шинэ хүнд [[Барс]], [[Ирвэс танк]]ууд, [[Фердинанд]] гэдэг дайрагч их буунуудыг тулалдаанд олон тоогоор оруулахыг хүссэн явдал байв. Давшилтыг дэмжихийн тулд шинэ маркийн [[сөнөөгч-бөмбөгдөгч]] [[Фокке-Вульф-190]], дайрагч [[Хеншель-129]] онгоцууд болон бусад нисэхийн ангиудыг бөөгнөрүүлжээ. {| class="wikitable collapsible collapsed" style="width: 100%; margin-left: 0; margin-right: 0;" |- ! colspan="6" | Тулалдаанд оролцогч: "Төв" армиудын бүлэг (Фельдмаршал [[Гюнтер фон Клюге]]){{sfn|Clark|2012|pp=475–477|loc= The 2nd Panzer Army and 2nd Army are not included in the order of battle in the source. The 2nd Panzer Army did not take part in Operation Citadel, but played a significant part in Operation [[Кутузов операци|''Кутузов'']]. The 2nd Army was tasked with pushing the western face of the salient once the encirclement was completed, but never got do so since the northern and southern pincers failed to meet at Kursk.}} |- ! [[Хээрийн арми|Арми]] ! Командлагч ! [[Корпус]] ! Корпусын команлагч ! [[Дивиз (цэргийн)|Дивизууд]] |- | [[9-р арми(Wehrmacht)|9-р арми]] | [[Вальтер Модел]] | | XX армийн корпус | [[Рудольф Рейрхер вон Роман|Р. вон Роман]] | [[45-р явган цэргийн дивиз (герман)|45-р]], [[72-р явган цэргийн дивиз (герман)|72-р]], 137-р, 251-р явган цэргийн дивиз |- | | | | XLVI танкийн корпус | [[Ханс Зорн|Х.Зорн]] | [[7-р явган цэргийн дивиз (герман)|7-р]], 31-р, [[102-р явган цэргийн дивиз (герман)|102-р]], 258-р явган цэргийн дивиз |-| | | | | [[XXXXI танкийн корпус (герман)|XLI танкийн корпус]] | [[Жозеф Харпе|Ж.Харпе]] | [[18-р танкийн дивиз (герман)|18-р]] танкийн дивиз; 86-р, [[292-р явган цэргийн дивиз (герман)|292-р]] -р явган цэргийн дивиз |- | | | | XLVII танкийн корпус | [[Иохансон Лемелсон|Ж.Лемелсон]] | [[2-р танкийн дивиз (герман)|2-р]], [[9-р танкийн дивиз (герман)|9-р]], [[20-р танкийн дивиз (герман)|20-р]] танкийн дивиз; [[6-р явган цэргийн дивиз|6-р]] явган цэргийн дивиз |- | | | | XXIII армийн корпус | [[Иохан Фрейснер|И.Фрейснер]] | [[216-р явган цэргийн дивиз|216-р]] 383явган цэргийн дивиз; [[78-р явган цэргийн дивиз|78-р]] дайрагч дивиз |- | | | | Армийн сэлбэг нөөц | | [[4-р танкийн дивиз (герман)|4-р]] [[2-р явган цэргийн дивиз (Wehrmacht)|12-р]] -р танкийн дивиз; [[10-р явган цэргийн дивиз (Wehrmacht)|10-р]] Панцергренадерын дивиз |- | [[2-р танкийн арми]] | [[Эрих Клюгер|Эрих-хейнрих Клюгер]] | | XXXV армийн корпус | [[лотар Рендулич|Л.Рендулич]] | 34, 56, 262, [[299-р явган цэргийн дивиз(Germany)|299-р]] -р явган цэргийн дивиз |- | | | | LIII армийн корпус | [[Фридрих Холлвитзер|Ф.Холлвитзер]] | [[208-р явган цэргийн дивиз (Germany)|208-р]], 211, 293-р явган цэргийн дивиз; 25-р Панцергренадерын дивиз |- | | | | LV армийн корпус | [[Эрих Жачке|Э.Жачке]] | [[110-р явган цэргийн дивиз (Germany)|110-р]], 112, 134, 296, 339 -р явган цэргийн дивиз |- | | | | Армийн сэлбэг нөөц | |[[5-р танкийн дивиз (Wehrmacht)|5-р танкийн дивиз]] |- | Армиудын бүлгийн нөөц | | | | | [[8-р танкийн дивиз(Germany)|8-р танкийн дивиз]] |- | [[Люфтваффе 6 буюу Германы 6-р агаарын флот]] | | | | | [[1-р нисэх дивиз ]] |} {| class="wikitable collapsible collapsed" style="width: 100%; margin-left: 0; margin-right: 0;" |- ! colspan="6" | Тулалдаанд оролцогч: "Өмнөд" армиудын бүлэг (Фельдмаршал [[Эрих фон Манштайн]]){{sfn|Clark|2012|pp=475–477}} |- ! [[Хээрийн арми|Арми]] ! Армийн командлагч ! [[Корпус]] ! Корпусын командлагч ! [[Дивиз (цэргийн)|дивиз]] |- | [[4-р танкийн арми]] | [[Херман Гот]] | | LII армийн корпус | Генерал [[Эжен Отт (генерал)|Э.Отт]] | 57, 255, 332-р явган цэргийн дивиз |- | | | | XLVIII танкийн корпус | [[Отто фон Кобелдорфф|О.фон Кобелдорфф]] | [[3-р танкийн дивиз (Wehrmacht)|3-р]] [[11-р танкийн дивиз(Germany)|11-р]] -р танкийн дивиз; 167-р явган цэргийн дивиз: [[панцер-гренадерийн дивиз Гроссдойчланд |дивиз Гроссдойчланд]] |- | | | | [[II СС-ийн танкийн корпус]] | генерал [[Паул Хауссер|П.Хауссер]] | [[1-р СС-ийн танкийн "лейбштандарт адольф Гитлер" дивиз|1-р ("лейбштандарт адольф Гитлер")]], [[2-р СС-ийн танкийн "Дас Райх" дивиз|2-р (''Дас Райх'')]], [[3-р СС-ийн танкийн "Тотенкопт" дивиз|3-р ("Тотенкопт")]] СС-ийн панцергренадерын дивиз |- | [["Кемп" армиудын бүлэг|Армийн бүлэг "Кемп]] | [[Вернер Кемп]] | | III танкийн корпус | [[Херман Брейф|Х.Брейф]] | 6, 7,19-р танкийн дивиз; 168-р явган цэргийн дивиз |- | | | | Корпус "Раус" | [[Эрхард Раус|Э.Раус]] | 106, 320-р явган цэргийн дивиз |- | | | | XLII Армийн корпус | [[Франц Маттенклот|Ф.Маттенклот]] | 39, 161, 282-р явган цэргийн дивиз |- | Армиудын бүлгийн нөөц хүч | | | XXIV Танкийн корпус | [[Вальтер Нехрин|В.Нехрин]] | [[5-р СС-ийн танкийн Викинг дивиз|5-р СС-ийн (''Викинг'') панцергренадерын дивиз]], [[17-р танкийн дивиз (Germany)|17-р]] танкийн дивиз |- | [[Люфтваффе 4 буюу Германы 4-р агаарын флот]] | | |[[8-р агаарын корпус (Germany)|VIII Fliegerkorps]] | | |} ==Зөвлөлтийн төлөвлөгөө== [[File:Zhukov in October 1941.jpg|thumb|right|Маршал Жуков]] Зөвлөлтийн тал 1943 оны зуны байлдааны ажиллагааг бэлтгэхэд онцгой анхаарч байжээ. [[Маршал]] [[Георгий Жуков]] 1943 оны 4 сарын 8-нд зуны цэргийн ажиллагааны талаарх саналаа [[Дээд ерөнхий командлалын газар]]т ирүүлсэн байна. [[Георгий Жуков |Жуков]] "1943 оны зун германчуудын довтолгоог хориглолтоор зогсоон хүчийг нь нэн ялангуяа танкийн цэргийг нь устган хүчийг нь туйлдуулсны дараа сөрөг давшилтанд орж, санаачлагыг булаан авах нь зүйтэй" гэж үзсэн байна. Мөн тэрээр "Германы 1943 оны зуны давшилтын гол чиглэл нь курскийн цүлхэнгийн умарт ба өмнөд хэсэг бөгөөд германчууд 15-16 танкийн болон моторжуулсан дивиз бүхий томоохон хүчээр давшина" гэж таамаглаж байгаагаа илтгэсэн байна. [[Воронежийн фронт]]ын командлагч [[И.Ватутин]] "Германчуудыг зуны довтолгоонд бэлтгэж амжихаас өмнө трүүлж довтлох" санал дэвшүүлсэн байна. [[Улаан армийн Дээд ерөнхий командлагч]] [[Иосиф Сталин]] "1942 оны зуны [[Харьков-Барвенковын давшилт]] бүтэлгүйтсэн болон 1943 оны 2-3 сард Харьковын чиглэлд хийсэн германчуудын сөрөг довтолгооны үед зөвлөлтийн цэрэг найдвартай давших тулалдаан хийж чадаагүй гашуун туршлага байгаа ба зөвлөлтийн цэрэг германчуудын эсрэг давших тулалдааны туршлага суугаагүй байгаа учир германчуудыг түрүүлж довтлон бүслэх ажиллагаа хийлгүй германчуудыг эхлэн довтлоход нь хориглолтоор цуцааж, шийдвэрлэх шатанд сөрөг довтолгоонд орж, шахан түрэх замаар газар нутгаа чөлөөлөх нь зүйтэй" гэсэн бодолтой байсан байна. [[Швейцар]] дахь зөвлөлтийн [[Люси]] болон [[Дора тагнуулийн сүлжээ]], [[англи]] дах [[Кембрижийн тавал тагнуулын сүлжээ]], [[английн Ми-5 тагнуулын алба]], фронтын тагнуулын мэдээлэл болон бусад тагнуулын мэдээллүүдээс Зөвлөлтийн удирдлагад германы "Цайз" ажиллагааны тухай дэлгэрэнгүй мэдээлэлтэй болсон байна. 1943 оны 4 сарын 12-нд Зөвлөлтийн дээд командлалын тусгай зөвлөлгөөнийг Сталин, маршал Георгий Жуков, Жанжин штабын дарга [[А.Василевский]], түүний орлогч [[Алексей Антонов|армийн генерал А. Антонов]] нарын бүрэлдхүүнтэйгээр хийсэн байна. Энэ зөвлөлгөөнөөр Зөвлөлтийн командлал [[хориглон хамгаалалтын тулалдаан]] хийх шийдвэр гэргасан бөгөөд хориглолтоор дайсны цэргийг туйлдуулан цуцаасны дараа хамгийн эгзэгтэй үед сөрөг цохилт хийхээр шийдсэн байна. Энэ зорилгоор Курскийн цүлхэнгийн хоёр талд гүн цуваажуулсан хориглолтыг байгуулахаар тогтжээ. Хориглолтын энэ байгууламж нь 8 зурвасаас бүрдэх ба дайсны дайралт хийж болзошгүй зурваст 1 км-т дунджаар 1500 танк эсэргүүцэх, 1700 [[явган цэргийн эсрэг мина]] байршуулжээ. Германы давшилтын эсрэг цүлхэнгийн хойт талд "Төв" армиудын бүлгийг сөрөн [[Төвийн фронт]]-ыг [[армийн генерал]] [[Константин Рокоссовский|К. Рокоссовский]], өмнөд хэсэгт "Өмнөд" армиудын бүлгийн эсрэг [[Воронежийн фронт]]-ыг армийн генерал Н.Ватутин, түүний ард [[стратегийн нөөц хүчин]] болох [[Талын фронт]]-ыг [[хурандаа генерал]] [[Иван Конев]]ын командан доор тулалдахаар зохион байгуулжээ. Харин байлдааны ажиллагааг нийтэд нь маршал Жуков, Василевский нар зохицуулах үүрэг хүлээсэн байна. Төлөвлөгөөний дагуу Улаан Арми болон хэдэн мянган энгийн иргэд 1,000,000 гаруй [[минa]] булж, 5000 км [[траншей]] ухсан. Дайсны давшистыг зогсоох, улмаар сөрөг давшилт хийхийн тулд Курскийн чиглэлд 1,300,000 цэрэг 3600 танк , 20,000 их буунууд болон 2400 онгоцтой маш том хүчийг 3 фронтын зурваст хуралдуулж амжив. [[File:Grant M3A3 u Kurska červenec 1943.jpg|thumb|right|[[M3-Лий]] [[АНУ]]-ын [[ленд-ли]]зээр Улаан Армид нийлүүлсэн танк байрлал руугаа маршилж байгаа нь]] {| class="wikitable collapsible collapsed" style="width: 100%; margin-left: 0; margin-right: 0;" |- ! colspan="6" | Тулалдаанд оролцогч: Төвийн фронт (Армийн генерал [[Константин Рокоссовский]]){{sfn|Clark|2012|pp=478–484}} |- ! [[Field army|Army]] ! Army Commander ! Note ! [[Corps]] ! [[Division (military)|Divisions]] |- | [[13th Army (Soviet Union)|13th Army]] | [[Nikolay Pukhov|Nikolai Puchov]] | | 17th Guards Rifle Corps | 6th, 70th, and 75th Guards Rifle Divisions |- | | | | 18th Guards Rifle Corps | 2nd, 3rd, and 4th Airborne Guards Rifle Divisions |- | | | | 15th Rifle Corps | 8th, 74th, and 148th Rifle Divisions |- | | | | 29th Rifle Corps | 15th, 81st, and 307th Rifle Divisions |- | 48th Army | Prokofiy Romanenko | | 42nd Rifle Corps | 16th, 202nd, 399th, 73rd, 137th, 143rd, and 170th Rifle Divisions |- | 60th Army | [[Ivan Chernyakhovsky]] | | 24th Rifle Corps | 42nd and 112th Rifle Divisions |- | | | | 30th Rifle Corps | 121st, 141st, and 322nd Rifle Divisions |- | | | | Independent Divisions | 55th Rifle Division |- | 65th Army | [[Pavel Batov]] | | 18th Rifle Corps | 69th, 149th, and 246th Rifle Divisions |- | | | | 27th Rifle Corps | 60th, 193rd, 181st, 194th, and 354th Rifle Divisions; 37th Guards Rifle Division |- | 70th Army | Ivan Galanin | | 28th Rifle Corps | 132nd, 211th, 102nd, 106th, 140th, 162nd, and 280th Rifle Divisions |- | 2nd Tank Army | Alexei Rodin | | 3rd Tank Corps | |- | | | | 16th Tank Corps | |- | Front Assets (Independent Units) | | | 9th Tank Corps | |- | | | | 19th Tank Corps | |- |[[16th Air Army#16th Air Army|16th Air Army]] |General [[Sergei Rudenko (general)|Sergei Rudenko]] | | 3rd Bombing Air Corps | |- | | | | 6th Fighter Air Corps | |- | | | | 6th Mixed Air Corps | |} {| class="wikitable collapsible collapsed" style="width: 100%; margin-left: 0; margin-right: 0;" |- ! colspan="6" | тулалдаанд оролцогч: Воронежийн фронт (Армийн генерал [[Николай Федорович Ватутин]]){{sfn|Clark|2012|pp=478–484}} |- ! [[Field army|Army]] ! Army Commander ! Note ! [[Corps]] ! [[Division (military)|Divisions]] |- | [[6th Guards Army]] | Ivan Chistyakov | | 22nd Guards Rifle Corps | [[67th Guards Rifle Division]], 71st Rifle Division and the [[90th Guards Rifle Division]] |- | | | | 23rd Guards Rifle Corps | 51st and 52nd Guards Rifle Divisions; 375th Rifle Division |- | | | | Independent Divisions | 89th Guards Rifle Division |- | [[7th Guards Army]] | Mikhail Shumilov | | 24th Guards Rifle Corps | 15th, 36th, and 72nd Guards Rifle Divisions |- | | | | 25th Guards Rifle Corps | 73rd, 78th, and 81st Guards Rifle Divisions |- | | | | Independent Divisions | 213th Rifle Division |- | [[38th Army (Soviet Union)|38th Army]] | [[Nikandr Chibisov]] | | 50th Rifle Corps | 167th, 232nd, and 340th Rifle Divisions |- | | | | 51st Rifle Corps | 180th and 240th Rifle Divisions |- | | | | Independent Divisions | 204th Rifle Division |- | [[40th Army (Soviet Union)|40th Army]] | [[Kirill Moskalenko]] | | 47th Rifle Corps | 161st, 206th, and 237th Rifle Divisions |- | | | | 52nd Rifle Corps | 100th, 219th, and 309th Rifle Divisions |- | | | | Independent Divisions | 184th Rifle Division |- | 69th Army | Vasily Kryuchenkin | | 48th Rifle Corps | 107th, 183rd, and 307th Rifle Divisions |- | | | | 49th Rifle Corps | 111th and 270th Rifle Divisions |- | [[1st Guards Tank Army (Soviet Union)|1st Guards Tank Army]] | [[Mikhail Katukov]] | | 6th Tank Corps | |- | | | | 31st Tank Corps | |- | | | | 3rd Mechanized Corps | |- | Front Assets (Independent Units) | | | 35th Guards Rifle Corps | 92nd, 93rd, and 94th Guards Rifle Divisions |- | | | | 2nd Guards Tank Corps | |- | | | |3rd Guards Tank Corps | |- |[[2nd Air Army]] |[[Stepan Krasovsky]] | |1st Bombing Air Corps | |- | | | |1st Assault Air Corps | |- | | | |4th Fighter Air Corps | |- | | | |5th Fighter Air Corps | |- |Elements of the [[17th Air Army]] | | | | |} {| class="wikitable collapsible collapsed" style="width: 100%; margin-left: 0; margin-right: 0;" |- ! colspan="6" | Тулалдаанд оролцогч: Талын фронт ([[Иван Конев]]){{sfn|Clark|2012|pp=478–484}} |- ! [[Field army|Army]] ! Army Commander ! Note ! [[Corps]] ! [[Division (military)|Divisions]] |- | 5th Guards Army | Alexei Zhadov | | 32nd Guards Rifle Corps | 13th and 66th Guards Rifle Divisions; 6th Airborne Guards Rifle Division |- | | | | 33rd Guards Rifle Corps | 95th and 97th Guards Rifle Divisions; 9th Airborne Guards Rifle Division |- | | | | Independent Divisions | 42nd Guards Rifle Division and 10th Tank Corps |- |- | | | | Independent 10th Tank Corps | |- | 5th Guards Tank Army | [[Pavel Rotmistrov]] | | [[5th Guards Motor Rifle Division|5th Guards Mechanized Corps]] | |- | | | | 29th Tank Corps | |- |[[5th Air Army]] |S. Gorunov | |7th Mixed Air Corps | |- | | | | 8th Mixed Air Corps | |- | | | | 3rd Fighter Air Corps | |- | | | | 7th Fighter Air Corps | |} === Тулалдагч талуудын харьцаа === ==== "Цайз" ажиллагаа ==== {| class="wikitable" |- ! rowspan="2" | Цайз ажиллагаа ! colspan="3" | Хүн ! colspan="3" | Танк ! colspan="3" | Их буу |- ! ЗХУ ! харьцаа ! Герман ! ЗХУ ! Харьцаа ! Герман ! ЗХУ ! харьцаа ! Герман |- ! Frieser{{refn|group=nc|Фриезер нь тулалдаанд оролцсоныг тооцсон.{{sfn|Frieser|2007|p=100}}}} | style="text-align: right;" | 1,426,352 | style="text-align: right;" | 2.8:1 | style="text-align: right;" | 518,271 | style="text-align: right;" | 4,938{{refn|group=nc|Фриезер бэлэн танкуудыг тооцоонд авсан.{{sfn|Frieser|2007|p=91}}}} | style="text-align: right;" | 2:1 | style="text-align: right;" | 2,465 | style="text-align: right;" | 31,415 | style="text-align: right;" | 4:1 | style="text-align: right;" | 7,417 |- ! Glantz{{refn|group=nc|Гланц нь бүгдийг нь тооцсон.{{sfn|Glantz|House|2004|p=337}}}} | style="text-align: right;" | 1,910,361 | style="text-align: right;" | 2.5:1 | style="text-align: right;" | 780,900 | style="text-align: right;" | 5,128 | style="text-align: right;" | 1.7:1 | style="text-align: right;" | 2,928 | style="text-align: right;" | | style="text-align: right;" | | style="text-align: right;" | |- | colspan="11" | {{refbegin}}{{reflist|group=nc}}{{refend}} |} ==== Зөвлөлтийн давшилт ==== {| class="wikitable" |- ! rowspan="2" | Зөвлөлтийн давшилтын үе ! colspan="3" | Хүн ! colspan="3" | Танк ! colspan="3" | Их буу |- ! ЗХУ ! харьцаа ! Герман ! ЗХУ ! харьцаа ! Герман ! ЗХУ ! харьцаа ! Герман |- ! Фриезер{{refn|group=nd|Фриезер тулалдаанд оролцсоныг тооцсон.{{sfn|Frieser|2007|p=100}}}} | style="text-align: right;" | 1,987,463 | style="text-align: right;" | 3.2:1 | style="text-align: right;" | 625,271 | style="text-align: right;" | 8,200 | style="text-align: right;" | 3:1 | style="text-align: right;" | 2,699{{refn|group=nd|Фриезер бэлэн танкуудыг тооцоонд авсан.{{sfn|Frieser|2007|p=91}}}} | style="text-align: right;" | 47,416 | style="text-align: right;" | 5:1 | style="text-align: right;" | 9,467 |- ! Гланц{{refn|group=nd|Гланц бүгдийг тооцоонд оруулсан.{{sfn|Glantz|House|2004|p=346}}}} | style="text-align: right;" | 2,500,000 | style="text-align: right;" | 2.7:1 | style="text-align: right;" | 940,900 | style="text-align: right;" | 7,360{{refn|group=nd|Гланц туслах хүчийг тооцлоогүй.{{sfn|Glantz|House|2004|p=345}}}} | style="text-align: right;" | 2.3:1 | style="text-align: right;" | 3,253 | style="text-align: right;" | | style="text-align: right;" | | style="text-align: right;" | |- | colspan="11" | {{refbegin}}{{reflist|group=nd}}{{refend}} |} ==Тулааны өмнөх хүлээлтийн үе== [[File:Il2 2 ns37 machine cannon moscow march 1943.jpg|thumb|left|Зөвлөлтийн дайрагч Ил-2 онгоц]] Тулалдааны өмнөх түр тайван байдлыг ашиглан талууд өөрийн цэрэг, зэвсгийг татан хуримтлуулж, цэргийн ангиудыг дахин бүлэглэн зохион байгуулалтын өөрчлөлтүүдийг хийхээс гадна өөрийн байрлалын сайжруулан бэхэлж байв. Мөн түүнчилэн цэргийг байлдаанд сургаж, бэлтгэл хийжээ. Хэдийгээр энэ үед тайван бйасан гэж үздэг боловч тагнуулын байлдаан тасралтгүй болж талууд бие биеийн байрлал, хориглолтын байгууламж, галын байрлал, анги нэгтгэлүүдийн байршил, зэвсэглэл, орон тоог тогтоох тодруулах, зарим нэг тохиолдолд орон нутгийн чанартай байлдааныг хүртэл хийж байлаа. Агаарт ноёрхох зорилгоор Зөвлөлтийн командлал Курск орчмын германы онгоцны буудлуудад цуврал цохилтуудыг 6 сард өгсөн байна. Гэвч эхний гэнэтийн цохилтоос бусад цохилтууд нь амжилтгүй болж ихээхэн хохирол хүлээжээ. Энэ үед германы ар тал дах [[партизаны отряд]]ууд германы хангамжийн [[зам тээвэр]]т хорлон сүйтгэх ажлыг идэвхижүүлжээ. ==Тулалдааны өмнөх үйл явдлууд== :''Гол өгүүллэг: [[Ленинградын тулалдаан]]'' :''Гол өгүүллэг: [[Ленинградын бүслэлт]]'' :''Гол өгүүллэг: [[Хойт Африк дах дайн ажиллагаа]]'' :''Гол өгүүллэг: [[Холбоотнууд Сицилд буусан нь]]'' Курскийн чиглэлд "Цайз" ажиллагаанд зориулан 134 ш [[Хуягт байлдааны тэрэг VI барс]], 190 ш [[Хуягт тулааны тэрэг V барс]], 90 ш [[Sd.Kfz. 184 «Фердинанд» дайрагч их буу]] бүхий 2700 орчим [[хуягт машин]],1800 [[байлдааний онгоц]]ууд мөн 900,000 цэргүүдийг бөөгнөрүүлсэн нь тухайн үеийн [[Зөвлөлт-Германы дорнод фронт]]од байсан хүчний 70 хувь болж байжээ. Энэ үеэр [[Холбоотнууд]]ын [[Баруун Европ]]т агаараас өгсөн цохилтууд нь Германы цэргийн хүчинд маш ихээр нөлөөлж байсан төдийгүй [[Фашист Итали]]йн удирдагч [[Бенито Муссолини]] Холбоотны цэрэг Италид [[десант]] буулгахаас нэн их түгшин Гитлерээс цэргийн тусламж хүсч байсан байна. Мөн [[Хойд Африк]]т Герман-[[Италийн арми]] 1942 оний хагасаас 1943 сүүлийн хагас хүртэл бие бүрэлдэхүүнийхээ 40% алдсанаас гадна бас нисэх хүчин нь ихээхэн хохирол хүлээжээ. Зөвлөлтийн армийн агаарын хүчин тоогоороо Германчуудыг хол давж байсан боловч нисэх бүрэлдхүүний ур чадвараар германы [[Люфтвафф]]ын [[нисгэгч]]дээс дутуу байлаа. Мөн 1943 онд [[Их Британ]]ы [[Ерөнхий сайд]] [[Черчиль]] [[ЗХУ]]-д айлчилж очсоноос гадна Холбоотны хоорондын харилцаа сайжирч, ЗХУ-д үзүүлэх цэргийн ач холбогдолтой тусламжийн хэмжээ нэмэгдсэн байна. Үүнээс гадна дорнод фронтын бусад хэсгүүдэд германы арми удаа дараа ялагдал хүлээсэний нэг нь 1943 оны эхний улиралд [[Ленинградын бүслэлт]]ийг сэтлэн уг хоттой хуурай газраар харилцах болсон байна. ==Тулалдааны эхлэл, цаашдын өрнөл== [[File:Battle of Kursk (map).jpg|thumb|upright|left|Курскийн тулалдааны явцыг үзүүлсэн газрын зураг]] [[Зөвлөлтийн командлал]]ын тагнуулын мэдээгээр германы цэргийн давшилт эхлэх өдөр, цагийг хүлээж байсан 1943 оны 7 сарын 5 ны үүрээр Зөвлөлтийн цэргийн өмнөх хориглолтын минажуулсан талбайг цэвэрлэж байсан [[германы сапер]]уудтай [[зөвлөлтийн тагнуул]]чид тулгаран тулалдаж олзолсон байна. олзлогдсон саперууд довтолгоо эхлэхэд бэлэн болсон тухай өчиг өгсөн тул Жуков, Василевский нар өмнө нь төлөвлөсөн байсан [[артиллерийн сөрөг галын цохилт]]оо өгөхийг Рокоссовкий ба Ватутин нар зөвшөөрчээ. Ийнхүү их тулаан эхэлжээ. 1943 оны 7 сарын 5-ны үүрээр өглөөний 3 цагийн орчимд зөвлөлтийн тал маш хүчтэй артиллерийн гал нээхэд германы талаас салангид цөөн [[артиллерийн батарей]] эсэргүүцэх оролдлого хийсэн боловч давуу хүчтэй буудлагад өртөн дарагдлаа. Гэсэн ч артиллерийн сөрөг бэлтгэл зөвлөлтийн талын хүссэн үр дүнд бүрэн хүрсэнгүй учир нь энэ үед танкийн ангиуд дайралт эхлэх байрлалдаа очоогүй, [[явган цэрэг]] нь унтаж байсан боловч [[командын байр]], [[холбоо]], [[удирдлага]], [[зэвсгийн агуулах]], [[артиллери]]йн байрлал зэрэг нь нэн их хохирсон байна. [[File:Bundesarchiv Bild 183-J14813, Bei Orel, Panzer VI (Tiger I).jpg|thumb|Курскийн тулалдааны үед Германы [[Барс танк]]ууд давшилтын шаантагны өмнөд хэсэгт давшиж байгаа нь]] [[Артиллерийн бэлтгэл]]ийн дараа 2 цаг гаруй завсарласны дараа өглөөний 5,30 минутын орчимд Германчууд артиллерийн галын маш хүчтэй бэлтгэл хийж эхэлсэнээр "Цайз" ажиллагаагаа эхлүүлсэн. Курскийн цүлхэнгийн умарт хэсэгт Төвийн фронтын эсрэг Моделийн цохилтын бүлэглэл Ольховатк болон [[Поныр]]ын өртөөний ерөнхий чиглэлээр, өмнөд хэсэгт Воронежийн фронтын эсрэг Готын цохилтын бүлэглэл [[Прохоровк]]ийн ерөнхий чиглэлээр давшилтаа эхлүүлсэн байна. Германы цэрэг артиллерийн буудлага дуусаагүй байхад зөвлөлтийн байрлал руу танк, явган цэрэг бүхий хуягт тээвэрлэгчдээ ойртуулж чадсан ба [[шумбан бөмөбгдөгч]] [[Ю-87]] онгоцны дайралтын хамт танкийн шаантагаар зөвлөлтийн хориглолтыг дайрч эхэлжээ.Их бууний буудалт, онгоцны бөмбөгдөлт дундуур германы [[сапер]]ууд [[минжүүлсэн талбай]]г цэвэрлэх гэж оролдов. Энэ нь ч бүтэлгүй болов. Цэвэрлэсэн ч хаана минaгүй гэдгийг зааж амжаагүй тул хуягт танкнууд их хохирол амсжээ. Германчуудын давшиж байсан "[[танкийн шаантаг]]"-ийн хурц үзүүрт нь Барс [[хүнд танк]]ууд давшиж, түүний араас [[дунд танк]]ууд болон [[явган цэрэг]] ачсан [[хуягт тээвэрлэгч]]ид, арын хэсэгт өмнөх давшиж байгаа хуягласан эгнээнүүдийг галаар дэмжин [[Фердинанд дайрагч их буу]]нууд давшиж байсан онцлогтой. Танкийн хуягласан шаантагийг агаараас шумбан бөмбөгдөгч Ю-87 онгоцууд тасралтгүй дэмжин бөмбөгдөж, буудаж байсан ба их бууны ангиуд артиллерийн галаар тасралтгүй галын цохилтын зөвлөлтийн хориглолтонд буулгаж байв. [[File:Bundesarchiv Bild 101III-Merz-014-12A, Russland, Beginn Unternehmen Zitadelle, Panzer.jpg|thumb|right|Курскийн цүлхэнгийн өмнөд хэсэгт германы Т-4 ба Т-3 танкууд давшилтаа хөгжүүлж байгаа нь.{{sfn|Clark|2012|p=308-309}}]] Зөвлөлтийн цэрэг гүн цувраажуулсан хориглолтын шугмын дагуу далдалсан танк, их бууны галаар хариу цохилт өгөн давшигч германы талд хүнд хохирол учруулж байлаа. Агаарт германы онгоцны эсрэг зөвлөлтийн [[сөнөөгч онгоц]]ууд амь өрсөн тулалдаж байв. Германы цэрэг хүнд хохирол амсч байсан хэдий ч [[хориглолтын эхний шугам]]ыг сэтлэн цааш давшсаар байжээ. Цус асгаруулсан тулалдааны эхний өдрийн дараа Зөвлөлтийн командлал шөнийн турш танкийн болон [[механикжуулсан корпус]]уудыг нөөцөөс татан хоёр дах өдрийн өглөө давшиж байгаа германы цэргийн эсрэг сөрөг цохилтуудыг өгчээ. Төвийн фронтын хэсэгт эхний өдрийн тулалдаанаар таслагдан бүслэгдсэн боловч бууж өгөлгүй байлдаж байсан батальон% сумангуудын үлдэгдлийг энэ сөрөг цохилтын үр дүнд чөлөөлөн авсан боловч германы талын довтолгоо дахин эхэлсэн тул цаашид өргөжүүлж чадсангүй. Воронежийн фронтын хувьд түүний хийсэн [[сөрөг цохилт]] амжилт олоогүй байна. [[File:Bundesarchiv Bild 101I-022-2949-05, Russland, Soldaten auf Panzer VI "Tiger I".jpg|thumb|left|Байлдаан аагим халуунд болж байна. Зурагт [[503-р хүнд танкийн батальон]], ы танкид тулалдааны дундуур ус ууж байгаа нь]] Германы хүнд танкуудын зузаан хуягийг зөвлөлтийн танк, их буу устгаж чадахгүй байсан бөгөөд [[Т-34|Т-34 танк]] 500 м-ээс ойр зайд зөвхөн хажуугийн хитгийн хэсгийг оносон тохиолдолд Барс танкийг сөнөөж чадаж байлаа. Гэтэл Барс танкууд 2000 м зайнаас зөвлөлтийн танкийг шууд буудан сөнөөж байжээ. Зөвлөлтийн тал цэрэг, танк, их буу, онгоцны хүнд хохирол амслаа. Генерал Моделийн бүлэг Понырын чиглэлд 7 сарын 10-12 хүртэл хүнд хохирол амсан давшсан боловч ердөө 12 км урагшилж чадсан байна. Хүчээ барсан Төв армиудын бүлэг хориглолтонд оржээ.Энэ чиглэлд [[танк сөнөөгч их бууны бригад]]ууд гарамгай гавъяа байгуулсан түүхтэй. Тэдний хүчээр германы танкийн давшилтыг зогсоосон байна. Курскийн өмнөдөд харин байдал өөр байлаа. Энд Манштейны ерөнхий удирддлагаар Готын бүлэг Прохоровк хүртэл 30-35 км давшин зөвлөлтийн хориглолтын үндсэн 3 шугмыг бараг сэтэлжээ. Хориглолтын байдал хүнд болсон тул генерал Иван Коневын Талын фронтын ангудыг нөөцөөс энэ хэсэгт сөрөг довтолгоонд оруулсан боловч германы давшилтыг бүрэн зогсоож чадахгүй байв. Зөвхөн нэг жишээ татахад [[Генерал Катуков]]ын [[гвардын танкийн 1-р арми]]йн [[А.Бурд]]ын командалсан [[Тацины нэрэмжит танкийн корпус]] нэг өдрийн тулалдаанд танкынхаа 65 хувийг алдаж хүнд хохирол хүлээжээ. [[File:Bundesarchiv Bild 101III-Groenert-019-23A, Schlacht um Kursk, Panzer VI (Tiger I).jpg|thumb|right|СС-ийн танкийн дивизийн Барс танк T-34 танкийг шууд буудан устгаж байгаа нь{{sfn|Clark|2012|pp=308–309}}]] Цүлхэнгийн өмнөд хэсэгт байдлыг засахын тулд Зөвлөлтийн тал Дээд ерөнхий командлалын нөөцөөс 800 танктай [[генерал Ротмистров]]ын командалсан [[гвардын танкийн 5-р арми]]йг энэ чиглэлт татан [[сөрөг давшилт]] хийх шийдвэр гаргажээ. [[ольховатк]]ийн чиглэлд хийсэн германы давшилт Талын фронтын хүчтэй тулгаран саарсан тул Манштейн хүчээ дахин бүлэглэж Прохоровкийн чиглэлд танкийн хүчтэй цохилт өгөхөөр шийдвэрлэсэн байна. Ийнхүү 1943 оны 7 сарын 12-ны өдөр дэлхийн дайнуудын түүхэнд хамгийн томхонд орох [[танкийн тулалдаан]] болсон байна. Хоёр талаас нийтдээ 1200 орчим танк, [[дайрагч их буу]], [[өөрөө явагч их буу]] энэ [[тулалдаан]]д орсон гэж үздэг. Зөвлөлтийн талаас 600 орчим танк бүхий 3 [[корпус]]тай гвардын танкийн 5-р арми 7 сарын 12-ны өглөө давшилтанд ороход өмнөөс нь германы [[«Адольф Гитлер»]], [[«Рейх»]], [[«Лейбштандарт»]] гэсэн танкийн 3 дивиз бүхий [[СС-ийн 2-р танкийн корпус]] ба [[17-р танкийн дивиз]]ийн давшилт эхлэхтэй давхацсан байна. Зөвлөлтийн тал германы талыг 700-аас доошгүй танк, дайрагч их буу энэ дайралтанд оруулсан гэж үздэг боловч дайны дараах германы генералуудын дурсамжид СС-ийн танкийн 2-р корпусын «Адольф Гитлер», «Рейх» дивизийн 239 танк, 58 дайралтын их буу оролцсон гэж бичсэн байдаг. Харилцан довтолгоонд орж тулгарсан танкууд бие биеэ тулган буудаж, шатсан танкийн багийхан танкуудын дундах зайд гардан тулалдаж эхэлсэн байна. Довтолгоог эхэлж харсан германы танкуудын галын доор зөвлөлтийн танкууд байрлалаа эзэлсэн нь хүнд хохирол хүлээх нэг шалтгаан болжээ. Тулалдааны явцад зөвлөлтийн тал тулалдаанд орсон 2 корпусын 70 хувь буюу 400 гаруй танкаа алдаж, бага, дунд шатны командын бүрэлдхүүндээ хүнд хохирол амссан бөгөөд германы талын хохиролыг 300-400 танк гэж үздэг байна. Харин германчууд өөрийн хохиролыг 80 танк, дайралтын их буу гэдэг. Зөвлөлтийн нөөц танкийн армитай тулгарсан готын бүлэг цаашид давшиж чадаагүй бөгөөд дараагийн 3 өдөр дахин давших оролдлого хийсэн боловч амжилтгүй болжээ. [[File:Bundesarchiv Bild 101I-022-2948-05, Russland, Panzer VI (Tiger I), Kettenschaden.jpg|thumb|right|Курскийн тулалдааны эхний үед гэмтсэн Барс танк засвар хийж байгаа нь]] ==Тулалдааны төгсгөл== [[File:Prokhorovka Cathedral.jpg|thumb|upright|left|Тулалдаанд ялсан болон амь үрэгдсэн зөвлөлтийн дайчдад зориулан босгосон [[Прохоровкийн сүм]]]] Курскийн хойт хэсэгт 7 сарын 12 гэхэд германы давшилт зогсон цэрэг нь хориглолтонд шилжсэн байхад өмнөдөд 7 сарын 15 гэхэд үндсэндээ давшилтаа зогсоон хориглолтонд оржээ. Зөвлөлтийн тал хориглолтоос шууд давшилтанд шилжсэн бөгөөд 7 сарын 12-д цүлхэнгийн умардад Баруун, Брянскийн фронтуудтай хамтран Төвийн фронт [[Орёл]]ын стратегийн давшилтыг эхэлсэн бол өмнөдөд 7 сарын 18-23-д Воронежийн ба Талын фронтууд Харьков-Белгородын чиглэлээр стратегийн давшилтыг эхлүүлсэн байна. Үүний үр дүнд германы армиудыг давшилтын эхний байрлал хүртэл түрсэн бөгөөд цаашид улам өрнүүлэн Харьков, Орёл, Белгород хотуудыг чөлөөлжээ. Энэ нь цаашид стратегийн давшилтыг өргөн фронтоор эхлүүлэн Днепр мөрөн хүртэл өргөн уудам нутгийг чөлөөлөх эхлэлийг бүрдүүлжээ. Хамгийн гол нь Дорнод фронт дээр [[стратегийн санаачлага]] зөвлөлтийн талд бүрэн шилжсэн байна. ==Сонирхолтой баримтууд== * Курскийн тулалдааны өмнө Зөвлөлтийн талын бараг бүх сөнөөгч онгоц нь байлдааны чадвараа алдах дөхжээ. Энэ тухай зохион бүтээгч[[ А.С.Яковлев]] "...курскийн тулалдаанаас сар хагасын өмнө энэ чиглэл дэх сөнөөгч онгоцны дийлэнх болох як сөнөөгчдийн далавчны бүрээс хуурч унасан олон тохиолдол гарсан. Учир нь онгоцуудыг үйлдвэрлэсэн заводын бүрээс царддаг [[лак]] чанар муутай байснаас болж ийм явдал гарсан. Үүнийг мэдсэн даруйд чанар сайтай лак үйлдвэрлэн олон тооны засварын бригадуудыг фронтын нисэх буудлуудад илгээн засвар хийснээр байдлаас аврагдсан юм." гэж дурссан байдаг. * Зөвлөлтийн эрдэмтэд Курскийн тулалдааны өмнө [[хуяг нэвтлэх бага калибрын бөмбөг]] зохион бүтээсэн байна. Ийм 400 бөмбөгийг нэг [[Ил-2]] дайрагч нэг удаагийн нислэгт авч явах чадвартай байсан бөгөөд үүнийг 800000-ийг үйлдвэрлэн Курскийн тулалдаанд германы танкийн эсрэг амжилттай хэрэглэжээ. * Курскийн тулалдаанд хожмын ЗХУ-ын 3 удаагийн баатар, [[нисэхийн маршал]] [[И.Н.Кожедуб]] анхныхаа онгоц болох [[Ю-88]] [[бөмбөгдөгч]]ийг устган байлдааны дансаа нээсэн түүхтэй. * Мөн энд хожим ЗХу-ын баатар болсон хоёр хөлгүй сөнөөгч нисгэгч [[А. Марьесев]] [[хиймэл хөл]]тэй анхны байлдааны нислэгээ хийж, агаарын тулалдаанд германы сөнөөгч онгоцыг сөнөөсөн. * Германчууд минажуулсан талбайг цэвэрлэхийн тулд радио удирдлагатай мини [[танкетк]]ийг энэ тулалдаанд ашиглаж байжээ. * Германы дайрагч их буу "фердинанд" нь хамгаалах [[пулемёт]] байхгүйгээс зөвлөлтийн явган цэргийн танк эсэргүүцэх хэрэгсэлд олноор өртөн хүнд хохирол амссан байна. == Зүүлт == {{Portal|World war II}} {{notes | notes = {{efn |name=блицкрик |Some military historians consider Operation Citadel, or at least the southern pincer, as envisioning a blitzkrieg attack or state it was intended as such. Some of the historians taking this view are: Lloyd Clark ({{harvnb|Clark|2012|p=187}}), Roger Moorhouse ({{harvnb|Moorhouse|2011|p=342}}), Mary Kathryn Barbier ({{harvnb|Barbier|2002|p=10}}), David Glantz ({{harvnb|Glantz|1986|p=24}}; {{harvnb|Glantz|House|2004|pp=63, 78, 149, 269, 272, 280}}), Jonathan House ({{harvnb|Glantz|House|2004|pp=63, 78, 149, 269, 272, 280}}), Hedley Paul Willmott ({{harvnb|Willmott|1990|p=300}}), and others. Also, Niklas Zetterling and Anders Frankson specifically considered ''only'' the southern pincer as a "classical blitzkrieg attack" ({{harvnb|Zetterling|Frankson|2000|p=137}}). }} {{efn |name=No Blitzkrieg |Many of the German participants of Operation Citadel make no mention of blitzkrieg in their characterization of the operation. Several German officers and commanders involved in the operation wrote their account of the battle after the war, and some of these postwar accounts were collected by the U.S. Army. Some of these officers are: Theodor Busse ({{harvnb|Newton|2002|pp=3–27}}), Erhard Raus ({{harvnb|Newton|2002|pp=29–64}}), Friedrich Fangohr ({{harvnb|Newton|2002|pp=65–96}}), Peter von der Groeben ({{harvnb|Newton|2002|pp=97–144}}), Friedrich Wilhelm von Mellenthin ({{harvnb|Mellenthin|1956|pp=212–234}}), Erich von Manstein ({{harvnb|Manstein|1958|pp=443–449}}), and others. Mellenthin stated: "The German command was committing exactly the same error as in the previous year. Then we attacked the city of Stalingrad, now we were to attack the fortress of Kursk. In both cases the German Army threw away all its advantages in mobile tactics, and met the Russians on ground of their own choosing." ({{harvnb|Mellenthin|1956|p=217}}) Some of the military historians that make no mention of blitzkrieg in their characterization of the operation are: Mark Healy ({{harvnb|Healy|2008}}), George Nipe ({{harvnb|Nipe|2010}}), Steven Newton ({{harvnb|Newton|2002}}), Dieter Brand ({{harvnb|Brand|2000}}), Bruno Kasdorf ({{harvnb|Kasdorf|2000}}), and others. }} {{efn | name = Kharkov | "With the final destruction of German forces at Kharkov, the Battle of Kursk came to an end. Having won the strategic initiative, the [[Red Army]] advanced along a {{convert|2000|km|mi|sp=uk}} front." {{harvnb|Taylor|Kulish|1974|p=171}}. }} {{efn | name = Strategic initiative | "After Kursk, Germany could not even pretend to hold the strategic initiative in the East." {{harvnb|Glantz|House|1995|p=175}}. }} {{efn | name = Breakdown 1 | The breakdown as shown in {{harvtxt|Bergström|2007|pp=127–128}} is as follows: 1,030 aircraft of 2nd Air Army and 611 of 17th Air Army on the southern sector (Voronezh Front), and 1,151 on the northern sector (Central Front).{{harvnb|Bergström|2007|p=21}}. }} {{efn | name = Breakdown 2 | The breakdown as shown in {{harvtxt|Zetterling|Frankson|2000|p=20}} is as follows: 1,050 aircraft of 16th Air Army (Central Front), 881 of 2nd Air Army ([[Voronezh Front]]), 735 of 17th Air Army (only as a secondary support for Voronezh Front), 563 of the 5th Air Army ([[Steppe Front]]) and 320 of [[Long Range Aviation|Long Range Bomber Command]]. }} {{efn | name = ReferenceA | Operation Citadel refers to the German offensive from 4 to 16 July, but Soviet losses are for the period of 5–23 July. }} {{efn | name = Breakdown 3 | The breakdown as shown in {{harvtxt|Frieser|2007|p=154}} is as follows: 9,063 [[Killed in action|KIA]], 43,159 [[Wounded in action|WIA]] and 1,960 [[Missing in action|MIA]]. }} {{efn | name = KurskA | The whole Battle of Kursk refers to the period of the German offensive (Operation Citadel) and the subsequent Soviet counteroffensives, from 4 July to 23 August. }} {{efn | name = Breakdown 4 | The breakdown as shown in {{harvtxt|Krivosheev|1997|pp=132–134}} is as follows: [[Operation Citadel|Kursk-defence]]: 177,847; [[Operation Kutuzov|Orel-counter]]: 429,890; [[Operation Polkovodets Rumyantsev|Belgorod-counter]]: 255,566. }} {{efn | name = Breakdown 5 | The breakdown as shown in {{harvtxt|Krivosheev|1997|p=262}} is as follows: [[Operation Citadel|Kursk-defence]]; 1,614. [[Operation Kutuzov|Orel-counter]]; 2,586. [[Operation Polkovodets Rumyantsev|Belgorod-counter]]; 1,864. }} {{efn | name = Microfilm | Source includes: ''German Nation Archive microfilm publication T78, Records of the German High Command (''[[Oberkommando der Wehrmacht]]'') Roll&nbsp;343, Frames 6301178–180'', which confirms Hitler's teleprinter messages to Rommel about reinforcing southern Italy with armoured forces that were already destined to be used for Citadel. }} {{efn | name = 1 July 1943 | According to {{harvtxt|Zetterling|Frankson|2000|p=18}} these figures are for 1 July 1943 and accounts for only units that eventually fought in Operation Citadel (4th Panzer Army, part of Army Detachment "Kempf", 2nd Army and 9th Army). The figure for German manpower refers to ration strength (which includes non-combatants and wounded soldiers still in medical installations). The figures for guns and mortars are estimates based on the strength and number of units slated for the operation; the figure for tanks and assault guns include those in workshops. }} {{efn | name = Achtung Panzer! | Guderian developed and advocated the strategy of concentrating armoured formations at the point of attack ([[blitzkrieg#Schwerpunkt|schwerpunkt]]) and deep penetration. In ''"Achtung Panzer!"'' he described what he believed were essential elements for a successful panzer attack. He listed three elements: surprise, deployment in mass, and suitable terrain. Of these, surprise was by far the most important.{{harvnb|Guderian|1937|p=205}} }} {{efn | name = Civilian labour | Over 105,000 in April and as much as 300,000 in June, according to {{harvtxt|Zetterling|Frankson|2000|p=22}}. }} {{efn | name = Fear of tanks | Nikolai Litvin, a Soviet anti-tank gunner present at the battle of Kursk, recalls his experience during the special training to overcome tank phobia. "The tanks continued to advance closer and closer. Some comrades became frightened, leaped out of the trenches, and began to run away. The commander saw who was running and quickly forced them back into the trenches, making it sternly clear that they had to stay put. The tanks reached the trench line and, with a terrible roar, clattered overhead&nbsp;... it was possible to conceal oneself in a trench from a tank, let it pass right over you, and remain alive." {{harvnb|Litvin|Britton|2007|pp=12–13}}. }} {{efn | name = Steppe Front | This order of battle does not show the complete composition of the Steppe Front. In addition to the units listed below, there are also the 4th Guards, 27th, 47th and 53rd Armies. {{harvnb|Clark|2012|p=204}}. Perhaps the order of battle below represents only the formations relevant to Operation Citadel. }} {{efn | name = Air operation | The air operation is misunderstood in most accounts. The German ''Freya'' radar stations at Belgorod and Kharkov in 1943 had only picked up Soviet air formations approaching Belgorod and were not responsible for the failure of the entire Soviet preemptive air strike on the eve of Operation Citadel. {{harvnb|Bergström|2007|pp=26–27}}. }} {{efn | name = War diary | KTB AOK9 9 July (Daily war diary of the 9th Army). {{harvnb|Frieser|2007|p=110}}. }} <!-- {{efn | name = Tank losses | 651 knocked out tanks, 526 write offs. Primary source: CAMO (Ministry of Defence of Russia). {{harvnb|Frieser|2007|p=111}}. }}--> {{efn | name=Guderian | "I urged him earnestly to give up the plan of attack. The great commitment certainly would not bring us equivalent gains."{{harvnb|Guderian|1952|p=308}} }} }} ==Эшлэл== {{Reflist|colwidth=30em}} == Эх сурвалж == {{refbegin}} * Battistelli, Pier Paolo ‘‘Panzer Divisions: The Eastern Front 1941-43’’ Oxford: Osprey 2008. * {{cite book | last = Bergström | first = Christer | title = Kursk&nbsp;— The Air Battle: July 1943 | publisher = Chervron/Ian Allen | location = Hersham | year = 2007 | isbn = 978-1-903223-88-8 | ref = harv }} * {{cite book | last = Bergström | first = Christer | title = Bagration to Berlin&nbsp;— The Final Air Battle in the East: 1941–1945 | publisher = Chervron/Ian Allen | location = Burgess Hill | year = 2008 | isbn = 978-1-903223-91-8 | ref = harv }} * {{cite book | last = Barbier | first = Mary Kathryn | title = Kursk: The Greatest Tank Battle, 1943 | publisher = Zenith Imprint | year = 2002 | isbn = 978-0-760312-54-4 | ref = harv }} * {{cite journal | last = Brand | first = Dieter | title = Vor 60 Jahren: Prochorowka (Teil II) | journal = Österreichische Militärische Zeitschrift | year = 2003 | issue = 6 | publisher = Bundesministerium für Landesverteidigung und Sport | language = German | url = http://www.bmlv.gv.at/omz/ausgaben/artikel.php?id=158 | ref = harv}} * {{cite book | last1 = Carell | first1 = Paul | last2 = Osers | first2 = Ewald | authorlink1 = Paul Carell | others = Translated from the German ''Unternehmen Barbarossa'' | title = Hitler's War on Russia: V1: Hitler Moves East, V2: Scorched Earth | year = 1966–1971 | publisher = Corgi | location = London | isbn = 978-0-552-08638-7 | ref = harv }} * {{cite book | last = Clark | first = Alan | authorlink = Alan Clark | title = Barbarossa: The Russian-German Conflict 1941–1945 | publisher = Morrow | location = New York | year = 1966 | oclc = 40117106 | isbn = 0-688-04268-6 | ref = harv }} * {{cite book | last = Clark | first = Lloyd | title = Kursk: The Greatest Battle: Eastern Front 1943 | publisher = Headline Publishing Group | location = London | year = 2012 | isbn = 978-0-7553-3639-5 | ref = harv }} * {{cite web | last = Copeland | first = B. Jack | title = Colossus, The First Large Scale Electronic Computer | url = http://www.colossus-computer.com/colossus1.html | accessdate = 14 June 2013 | ref = {{sfnRef|Copeland, .27.27Colossus.27.27}} }} * {{cite book | last = Dunn | first = Walter | title = Kursk: Hitler's Gamble, 1943 | publisher = Greenwood Press | location = Westport, Conn | year = 1997 | isbn = 978-0-275-95733-9 | ref = harv }} * {{cite book | last = Frieser | first = Karl-Heinz | coauthors = Klaus Schmider, Klaus Schönherr, Gerhard Schreiber, Kristián Ungváry, Bernd Wegner | title = Das Deutsche Reich und der Zweite Weltkrieg – Vol. 8: Die Ostfront 1943/44 – Der Krieg im Osten und an den Nebenfronten | publisher = Deutsche Verlags-Anstalt München | location = München | year = 2007 | isbn = 978-3-421-06235-2 | language = German | ref = harv }} * {{cite book | last1 = Gerwehr | first1 = Scott | last2 = Glenn | first2 = Russell W. | title = The Art of Darkness: Deception and Urban Operations | year = 2000 | publisher = Rand | location = Santa Monica | isbn = 0-8330-4831-7 | ref = harv }} * {{cite journal | last = Glantz | first = David M. | authorlink = David Glantz | title = Soviet Defensive Tactics at Kursk, July 1943 | journal = U.S. Army Command and General Staff College | location = Ft. Belvoir | date = September 1986 | volume = Soviet Army Studies Office Combined Arms Center Combat Studies Institute | issue = CSI Report No. 11 | url = http://www.cgsc.edu/carl/download/csipubs/glantz2.pdf | oclc = 320412485 | ref = harv | access-date = 2014-02-05 | archive-date = 2015-05-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150518092529/http://www.cgsc.edu/carl/download/csipubs/glantz2.pdf | url-status = dead }} * {{cite book | last = Glantz | first = David M. | year = 1989 | title = Soviet Military Deception in the Second World War | publisher = Routledge | location = London | isbn = 978-0-7146-3347-3 | ref = harv }} * {{cite book | last = Glantz | first = David M. | title = The Role of Intelligence in Soviet Military Strategy in World War II | publisher = Presidio Press | location = Novato, CA | year = 1990 | isbn = 0-89141-380-4 | ref = harv }} * {{cite book | last1 = Glantz | first1 = David M. | last2 = House | first2 = Jonathon | title = When Titans Clashed: How the Red Army Stopped Hitler | publisher = University of Kansas Press | location = Lawrence, Kansas | year = 1995 | isbn = 978-0-7006-0899-7 | ref = harv }} * {{cite book | last = Glantz | first = David M. | last2 = Orenstein | first2 = Harold S. | year = 1999 | title = The Battle for Kursk 1943: The Soviet General Staff Study | publisher = Frank Cass | location = London; Portland, OR | isbn = 0-7146-4933-3 | ref = harv }} * {{cite book | last = Glantz | first = David M. | first2 = Jonathan M. | last2 = House | title = The Battle of Kursk | publisher = University Press of Kansas | location = Lawrence, Kansas | year = 2004 | origyear = 1999 | isbn = 978-070061335-9 | ref = harv }} * {{cite book | last = Glantz | first = David M. | title = Soviet Military Intelligence in War | publisher = Taylor & Francis | year = 2013 | location = London | isbn = 978-1-136-28934-7 | ref = harv }} * {{cite book | last = Guderian | first = Heinz | title = Achtung - Panzer! | publisher = Sterling Press | year = 1937 | isbn = 0-304-35285-3 | ref = harv }} * {{cite book | last = Guderian | first = Heinz | title = Panzer Leader | publisher = Da Capo | location = New York | year = 1952 | isbn = 0-306-81101-4 | ref = harv }} * {{cite book | last = Healy | first = Mark | title = Kursk 1943: Tide Turns in the East | publisher = Osprey | location = London | year = 1992 | isbn = 978-1-85532-211-0 | ref = harv }} * {{cite book | title = Zitadelle: The German Offensive Against the Kursk Salient 4–17 July 1943 | last = Healy | first = Mark | publisher = History Press | location = Stroud | year = 2010 | isbn = 978-0-7524-5716-1 | ref = harv }} * {{cite web | last = Hinley | first = Sir Harry | title = The Influence of ULTRA in the Second World War | work = cl.cam.ac.uk | year = 1996 | url = http://www.cl.cam.ac.uk/research/security/Historical/hinsley.html | accessdate = 13 June 2013 | ref = harv | archive-date = 6 Долдугаар сар 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120706194507/http://www.cl.cam.ac.uk/research/security/Historical/hinsley.html | url-status = dead }} * Jacobsen, Hans Adolf and Jürgen Rohwer ''Decisive battles of World War II; the German view''. New York, NY: Putnam (1965) ISBN * {{cite journal | last = Kasdorf | first = Bruno | title = The Battle of Kursk – An Analysis of Strategic and Operational Principles | publisher = [[U.S. Army War College]] | url = http://www.theblackvault.com/documents/ADA377406.pdf | format = PDF | year=2000 | ref = harv }} * {{cite book | editor-last = Keegan | editor-first = John | editor-link = John Keegan | title = Atlas of World War II | publisher = Collins | location = London | year = 2006 | isbn = 0-00-721465-0 | ref = harv }} * {{cite book | last = Krivosheev | first = Grigoriy | authorlink = Grigoriy Krivosheyev | title = Soviet Casualties and Combat Losses in the Twentieth Century | location = London | publisher = Greenhill Books | year = 1997 | isbn = 1-85367-280-7 | ref = harv }} * {{cite book | last = Krivosheev | first = Grigoriy | authorlink = Grigoriy Krivosheyev | title = Россия и СССР в войнах XX века: Потери вооруженных сил: Статистическое исследование | trans_title = Russia and the USSR in the Wars of the 20th Century: Loss of Armed Forces: Statistical Study | language = Russian | year= 2001 | publisher = Olma Press | location = Moscow | isbn = 978-5-224-01515-3 | ref = harv }} * {{cite book | last = Liddell Hart | first = Basil Henry | authorlink = B. H. Liddell Hart | title = The German Generals Talk | year = 1948 | publisher = Morrow | location = New York | ref = harv }} * {{cite book | last1 = Litvin | first1 = Nikolai | last2 = Britton | first2 = Stuart | title = 800 Days on the Eastern Front: A Russian Soldier Remembers World War II | year = 2007 | publisher = University of Kansas Press | location = Lawrence, Kansas | series = Modern War Studies | isbn = 978-0-7006-1517-9 | ref = harv }} * {{cite book | last = Manstein | first = Erich von | authorlink = Erich von Manstein | title = [[Verlorene Siege]] | publisher = Monch | location = München | year = 1983 | origyear = 1955 | language = German | trans_title = Lost Victories | isbn = 978-3-7637-5051-1 | ref = harv }} *{{cite book | last = Willmott | first =Hedley Paul | title = The Great Crusade: A new complete history of the Second World War | publisher = Free Press | location = New York | year = 1990 | isbn = 9780029347157|ref=harv }} * {{cite book | last = von Mellenthin | first = Friedrich | authorlink = Friedrich von Mellenthin | year = 1956 | title = Panzer Battles | publisher = Konecky & Konecky | location = Old Saybrook, CT | isbn = 1-56852-578-8 | ref = harv }} * {{cite journal | last = Mulligan | first = Timothy P. | year = 1987 | title = Spies, Ciphers and 'Zitadelle': Intelligence and the Battle of Kursk, 1943 | journal = Journal of Contemporary History | volume = 22 | issue = 2 | pages = 235–260 | doi = 10.1177/002200948702200203 | url = http://jch.sagepub.com/cgi/content/citation/22/2/235 | format = PDF | ref = harv | access-date = 2014-02-05 | archive-date = 2009-02-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090223193149/http://jch.sagepub.com/cgi/content/citation/22/2/235 | url-status = dead }} *{{cite book | last = Münch | first = Karlheinz | title = Combat History of Schwere Panzerjäger Abteilung 653: Formerly the Sturmgeschütz Abteilung 197 1940–1942 | year = 1997 | publisher = J. J. Fedorowicz | location = Winnipeg | isbn = 0-921991-37-1 | ref = harv }} * {{cite book | last = Newton | first = Steven | title = Kursk: The German View | publisher = Da Capo Press | location = Cambridge | year = 2002 | isbn = 0-306-81150-2 | ref = harv }} * {{cite book | last = Nipe | first = George | title = Blood, Steel, and Myth: The II. SS-Panzer-Korps and the Road to Prochorowka, July 1943 | year = 2010 | publisher = Newbury | location = Southbury, Conn | ref = harv }} * {{cite book | last = Overy | first = Richard | authorlink = Richard Overy | title = Why the Allies Won | publisher = Norton Press | location = New York | year = 1995 | isbn = 978-0-393-03925-2 | ref = harv }} * {{cite web | title = Rebuilt Codebreaker Machine Cracked Nazi Secrets in World War II | date = 27 May 2011 | work = Innovation News | publisher = TechMediaNetwork | url = http://www.innovationnewsdaily.com/tunny-code-breaker-nazi-secrets-2020/ | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110623024442/http://www.innovationnewsdaily.com/tunny-code-breaker-nazi-secrets-2020/ | archivedate = 23 Зургадугаар сар 2011 | accessdate = 14 June 2013 | ref = {{sfnRef|.27.27Innovation News.27.27|2011}} | url-status = dead }} * {{cite book | last = Restayn | first = Jean | first2 = N. | last2 = Moller | title = Operation "Citadel", A Text and Photo Album, Volume 1: The South | year = 2002 | publisher = J.J. Fedorowicz | location = Altona, MB | isbn = 0-921991-70-3 | ref = harv }} * {{cite book | last1 = Taylor | first1 = A.J.P | last2 = Kulish | first2 = V.M | authorlink1 = A. J. P. Taylor | title = A History Of World War Two | year = 1974 | publisher = Octopus Books | location = London | isbn = 0-7064-0399-1 | ref = harv }} * {{cite journal | last = Töppel | first = Roman | title = Die Offensive gegen Kursk 1943 – Legenden, Mythen, Propaganda | year = 2001 | format = MA thesis | language = German | publisher = Technical University | location = Dresden | ref = harv }} * {{cite book | last = Weingartner | first = James | title = Leibstandarte SS Adolf Hitler: A Military History, 1933-45. | publisher = [[Battery Press]] | year = 1991 | location = Nashville | page = 81 | ref = harv }} * {{cite book | last = Zetterling | first = Niklas | last2 = Frankson | first2 = Anders | title = Kursk 1943: A Statistical Analysis | series = Cass Series on the Soviet (Russian) Study of War | publisher = Frank Cass | location = London | year = 2000 | isbn = 0-7146-5052-8 | ref = harv }} *{{cite book | last = Pinkus | first = Oscar | title = The war aims and strategies of Adolf Hitler | publisher = McFarland | location = Jefferson, N.C | year = 2005 | isbn = 9780786420544| ref = harv }} *{{cite book | last = Moorhouse | first = Roger | title = Berlin at war: Life and Death in Hitler's capital, 1939-45 | publisher = Vintage | location = London | year = 2011 | isbn = 9780099551898| ref = harv }} {{refend}} == Гадаад холбоос == {{Commons category|Battle of Kursk}} * irbergui (YouTube id), [http://www.youtube.com/view_play_list?p=03DC0345FAB5EC2B German newsreels showing the Battle of Kursk], [[YouTube]], Retrieved 2008-09-19 * Licari, Michael J. [http://www.uni.edu/~licari/citadel.htm The Battle of Kursk: Myths and Reality], [https://web.archive.org/web/20110927004242/http://www.uni.edu/~licari/ Mike Licari's Home Page], Retrieved 2008-09-19 * Licari, Michael J. [https://web.archive.org/web/20140911152407/http://www.uni.edu/~licari/review15.html A Review Essay: Books on the Battle of Kursk], [https://web.archive.org/web/20110927004242/http://www.uni.edu/~licari/ Mike Licari's Home Page], Retrieved 2008-09-19 * Wilson, Alan. [https://web.archive.org/web/20121120215804/http://www.vy75.dial.pipex.com/data.htm Kursk – Raw Data to Download], 6 February 1999.<!--Retrieved 2008-09-19--> —Information from the US Army KOSAVE II study on the southern face battle * Wilson, Alan. [https://web.archive.org/web/20120420212956/http://dialspace.dial.pipex.com/town/avenue/vy75/maps.htm The Kursk Region, July 1943] (maps), 27 October 1999<!--Retrieved 2008-09-19--> [[Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайны тулалдаан]] [[Ангилал:Герман-Зөвлөлтийн дайны зэвсэгт хүчний операци|Цитадель]] [[Ангилал:Германы Орос дахь булаан эзлэлт 1941–1944]] [[Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеийн германы зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:1943 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:Далд нэр|Цитадель ажиллагаа]] ciaugt6ohkv5hkeanh59wmtr89y2r9k 0 39471 859271 790253 2026-06-19T02:02:33Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859271 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс уулын цаначин | нэр = Сандро Вилетта | зураг = [[File:Dominique Gisin Altenmarkt-Zauchensee 2011.jpg|250px|Гизин 2011 онд]] | бүтэннэр = | харьяат = {{CHE}} | төрсөнөдөр = {{birth date and age|df=yes|1985|06|04}} | төрсөнгазар = [[Фисп]] | төрсөнулс = Швейцар | өндөр = 172 | жин = 70 | мэргэжил = | насбарсаногноо = | насбарсангазар = | насбарсанулс = <!-- Тамирчны замнал --> | спортынтөрөл = [[Уруудалт]], [[Супер-Жи|супер-жи]],<br />[[аварга слалом]], [[Уулын хосолмол|хосолмол]] | клуб = СК Энгелберг | дасгалжуулагч = | үндэснийшигшээ = | статус = z <!-- Status-Kürzel: a für aktiv, g für gesperrt, n für nicht aktiv, v für verstorben, z für zurückgetreten --> | зодогтайлсан = 2015 оны гуравдугаар сар | Medaillenspiegel = {{Medaillenspiegel |Олимпын наадам |1|0|0}} | медаль = {{Medaillen Wintersport| Wo = Олимпын наадам | Алт | [[Сочийн олимп|Сочи 2014]] | уруудалт}} <!-- Weltcupinformationen --> | дэлхийнцомынгараа = 2005 оны 12 сарын 5 | дэлхийнцомынялалт = 3 | дцбүгд = 11. ([[2013/14 оны уулын цанын дэлхийн цомын тэмцээн|2013/14]]) | дцуруудалт = 4. ([[2008/09 оны уулын цанын дэлхийн цомын тэмцээн|2008/09]]) | wcsuperg = 6. ([[2010/11 оны уулын цанын дэлхийн цомын тэмцээн|2010/11]]) | дцаваргаслалом = 16. (2012/13) | дцслалом = 54. ([[2007/08 оны уулын цанын дэлхийн цомын тэмцээн|2007/08]]) | wckombi = 6. ([[2014/15 оны уулын цанын дэлхийн цомын тэмцээн|2014/15]]) | wcparallel = | wctop3abfahrt = <!-- Podiumsplatzierungen mit {{Wettbewerbsbilanz |Anzahl 1. Plätze |Anzahl 2. Plätze |Anzahl 3. Plätze}} anzugeben. Bitte keine Parameter mit {{Wettbewerbsbilanz|0|0|0}} füllen! --> | wctop3abfahrt = {{Wettbewerbsbilanz|2|1|2}} | wctop3superg = {{Wettbewerbsbilanz|1|0|1}} | update = }} '''Доминика Гизин''' ({{lang-de|Dominique Gisin}}, ''[[1985]] оны [[6 сарын 4|зургаадугаар сарын 4-нд]] [[Обвальден]] [[муж]]ийн [[Энгельберг]] хотод төрсөн'') — [[Швейцар]]ын [[уулын цана]]чин юм. Тэрээр [[Сочийн олимп|2014 оны Сочийн]] [[өвлийн олимп]]ын даунхилл буюу уулын уруу газрын буулт төрөлд 1:41.57 [[минут]]ын үзүүлэлтээр алтан медалийн болзолыг [[Олимпын наадам|олимпын]] түүхэнд анх удаа<ref>{{Cite web |url=http://www.fis-ski.com/alpine-skiing/events-and-places/event=33446/race=75253/index.html |title=Archive copy |access-date=2014-02-18 |archive-date=2014-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140212200151/http://www.fis-ski.com/alpine-skiing/events-and-places/event=33446/race=75253/index.html |url-status=dead }}</ref> [[Словени]]йн [[Тина Мазе]]тэй зэрэг хангаж байв.<ref name=tatht>{{cite magazine |url=http://skiracing.com/stories/tie-at-the-top-double-gold-for-gisin-maze/ |magazine=Ski Racing |last=Mintz |first=Geoff |title=Tie at the top means double gold for Gisin, Maze |date=February 12, 2014 |accessdate=February 12, 2014 |archive-date=Есдүгээр сар 14, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170914124757/https://www.skiracing.com/stories/tie-at-the-top-double-gold-for-gisin-maze |url-status=dead }}</ref> [[Дэлхий]]н цомын найман ([[2007]]-[[2014]]) улирлын тэмцээнд оролцохдоо гурван гараанд түрүүлж байв. [[2014]] оны дэлхийн чансаа 15. ==Эшлэл== {{reflist}} ==Холбоос== * {{FIS|S=AL|ID=20518}} * [https://web.archive.org/web/20140622081128/http://www.fis-ski.com/uk/604/613.html?sector=AL&competitorid=20518&type=st-WC&Search=Select Доминика Гизин - FIS-Ski.com] * [http://www.ski-db.com/db/profiles/dominique_gisin_sui_515747.asp Доминика Гизин - Ski-db.com] * {{official website|http://www.dominiquegisin.ch/}} – хувийн цахим хуудас – {{de icon}} * [https://web.archive.org/web/20170503155751/http://www.swiss-ski.ch/leistungssport/ski-alpin/athleten-betreuer.html Доминика Гизин - Шигшээ баг] – {{de icon}} * [https://web.archive.org/web/20150923221100/http://www.dynastar.com/IV/LB/gisin_team_TEAM:gcfvluu6m7j_dynastar-team.html Доминика Гизин - Dynastar Skis] {{Commonscat|Доминика Гизин}} {{DEFAULTSORT:Гизин, Доминика}} [[Ангилал:Швейцарын уулын цаначин]] [[Ангилал:Швейцарын олимпын аварга]] [[Ангилал:Швейцарын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:2010 оны өвлийн олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2014 оны өвлийн олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Уулын цанын олимпын аварга]] [[Ангилал:Швейцарын уулын цанын улсын аварга]] [[Ангилал:Швейцарын оны шилдэг тамирчин]] [[Ангилал:Швейцарчууд]] [[Ангилал:1985 онд төрсөн]] 7g51ip9mru0tzt2g807bpm48uautas7 0 40006 859308 830464 2026-06-19T04:44:02Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859308 wikitext text/x-wiki [[File:Mangrove trees in Everglades.JPG|thumb|190px|АНУ-ын [[Флорида]] дахь хулсаар хүрээлэгдсэн намагт газар.<ref name="dep.state">{{cite web |url=http://www.dep.state.fl.us/evergladesforever/about/default.htm |title=History of the Everglades &#124; Everglades Forever &#124; Florida DEP |publisher=Dep.state.fl.us |date=2009-02-11 |access-date=2014-02-25 |archive-date=2014-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140314193945/http://www.dep.state.fl.us/evergladesforever/about/default.htm |url-status=dead }}</ref>]] '''Намаг''' — Илүүдэл чийгтэй, чийгэнд дуртай [[Ургамал|ургамалаар]] бүрхэгдсэн, [[Хуурай газар|хуурай газрын]] гадаргын хэсэг юм.<ref>{{cite web| title = Department of Environmental Protection State of Florida Glossary| publisher = State of Florida| url = http://www.dep.state.fl.us/evergladesforever/about/glossary.htm| access-date = 2014-02-25| archive-date = 2011-07-03| archive-url = https://web.archive.org/web/20110703070613/http://www.dep.state.fl.us/evergladesforever/about/glossary.htm| url-status = dead}}</ref><ref name="Official Macquarie Dictionary">{{cite book |editor= Butler S. |title=Macquarie Concise Dictionary |edition=5th |year=2010 |publisher=Macquarie Dictionary Publishers Ltd |location=Sydney Australia |isbn=978-1-876429-85-0}} </ref><ref name="ramsar">{{cite web | title = Official page of the Ramsar Convention url = http://www.ramsar.org/cda/en/ramsar-pubs/main/ramsar/1-30_4000_0__}}</ref> Газрын гүнд ус тогтоох давхарга гадаргад ойр бол намагжих үйл явц элбэг тохиолдоно. Иймийн тул мөнх цэвдэг бүхий [[тундр]] ба [[тайгын бүс]]эд намаг их тархдаг. [[Хойд хагас бөмбөрцөг]]ийн ойн бүс түүн дотор [[Еврази]], [[Бразил]] болон [[Канад]]ад их элбэг. [[Дэлхий]]н том намгархаг газар нь [[Амазоны нам доор газар]] болон [[Баруун Сибирийн тал газар]]т байдаг ажээ.<ref name="FraserKeddy">{{cite book|title=The world's largest wetlands : their ecology and conservation|year=2005|publisher=Cambridge Univ. Press|location=Cambridge, UK [u.a.]|isbn=978-0521834049|url=http://www.cambridge.org/aus/catalogue/catalogue.asp?isbn=9780521834049|editor=Fraser, L; Keddy, PA |page=488}}</ref> Намгийн ус<ref>{{Citation |title=Swamp |date=2024-01-28 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Swamp&oldid=1200128751 |work=Wikipedia |access-date=2024-03-24 |language=en}}</ref> нь [[:en:Fresh_water|цэнгэг ус]], [[:en:Saline_water#:~:text=Saline%20water%20(more%20commonly%20known,but%20less%20salty%20than%20brine.|шорвог ус]], [https://www.britannica.com/science/seawater далайн ус] байж болно. Цэнгэг усны түвшний хэлбэлзлийг хадгалахын тулд борооны ус, улирлын үерээс ихээхэн хамааралтай байдаг ба томоохон гол, нууруудын дагуу цэнгэг усны намаг үүсдэг. Халуун орны болон субтропикийн эрэг дагуу давстай намаг байдаг. Зарим намаг нь усны ургамлаар бүрхэгдсэн гамак буюу хуурай газрын цухуйлттай, эсвэл үе үе усанд автдаг эсвэл хөрсний ханалтыг тэсвэрлэдэг ургамлаар бүрхэгдсэн байдаг. Дэлхийн хамгийн том намаг газруудын зарим нь Амазон, Миссисипи, Конго зэрэг томоохон голуудын дагуу байдаг.[https://en.wikipedia.org/wiki/Swamp] == Намагт ой == Намагт ой нь байнга усархаг хүлэрт муу хөрсөн дээр байдаг. Тэдгээрийг газрын гадаргын байдал (сав газрын намаг), гидрологийн саад ба усны өндөр түвшнээр бий болгож, хадгалж болно. Намагт ойд усны амьдрах орчин нь үе үе, улирлын болон байнгын байж болно. Дал мод бол халуун орны намагт ойд алдартай бүлэг юм. === Тархалт === Намагт ой нь өргөн тархсан боловч сэрүүн бүсээс илүү халуун орны бүсэд илүү түгээмэл байдаг. Намагт ойн хамгийн том талбай нь Төв Америк, [[Бразил]], [[Аргентин]], халуун орны [[Африк]], Зүүн өмнөд [[Ази]] (ялангуяа [[:en:Borneo|Борнео]], [[Шинэ Гвиней]], [[Лаос]], Камбож арал) даяар байдаг. Мөн [[Төв Ази]] болон [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын өмнөд хэсэгт намагт ой мод ихтэй.<ref>{{Cite web |last=K.M |first=Martin-Smith |date=2004 |title=ECOLOGY |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/B0121451607000247}}</ref> == Дэлхийн хамгийн том намаг == Дэлхийн нийт хуурай газрын талбайн 2 хувийг экосистемийн онцгой төрөл болсон намаг, балчиг эзэлдэг. Тэдгээрээс хэмжээгээрээ хамгийн томд тооцогдох намаг нь ОХУ-ын нутгийн төв хэсэгт, [[Новосибирск]], [[Омск]], [[Томск]] мужуудын хооронд орших '''[[:en:Vasyugan_Swamp|Васюганы намаг]]''' юм. Намгийн талбай 55 мянган хавтгай дөрвөлжин км буюу манай ''[[Архангай аймаг|Архангай]]'' аймгийн нутагтай тэнцэхүйц мөртлөө тэр чигтээ огтхон ч судлагдаагүй ба Васюган нь дэлхий дээрх хамгийн бага судлагдсан газруудын нэг аж. Үүний учир нь ус, шавар, хүлрээс гадна төсөөлшгүй олон төрлийн шумуулнууд эрдэмтэн судлаачдыг судлахад боломжгүй болгодог байна. Тус намаг нь ойролцоогоор '''10 мянган жилийн өмнө''' үүссэн, харьцангуй залууд тооцогдох экосистем юм.<ref>{{Cite web |title=Caak.mn {{!}} Бусдаас өөр мэдрэмж! |url=https://www.caak.mn/ |access-date=2024-03-12 |website=Caak.mn - Бусдаас өөр мэдрэмж! |language=en |archive-date=2024-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240307015329/https://www.caak.mn/ |url-status=dead }}</ref> ==Ашиглах байдал== Намгаас [[хүлэр]] гарган авч [[түлш]]ний зориулалтаар болон [[газар тариалан]]гийн [[бордоо]] болгон [[үйлдвэрлэл]]д ашиглаж болдог. ==Эшлэл== {{лавлах холбоос|3}} ==Холбоос== {{Commonscat|Wetlands|Намаг}} *[https://web.archive.org/web/20130823142119/http://www.notesfromthefieldtv.com/ Намгийн тухай нэвтрүүлэг] [[Ангилал:Намаг| ]] [[Ангилал:Экосистем]] psvupg6pib0irkukngzxvv8p8qyyu0o 0 41159 859256 842575 2026-06-19T01:17:16Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859256 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Олимпын тэмцээн | event = Бөх | games = 2012 оны Зуны | image = | image_size = 150px | venue = [[ExCeL London]] | dates = 2012 оны 8 сарын 5–12 | competitors = 343 | nations = 71 | num_events = 18 | prev = [[Бөх 2008 оны Зуны Олимпод|2008]] | next = [[Бөх 2016 оны Зуны Олимпод|2016]] }} [[Их Британи]]йн [[Лондон]] хотын үзэсгэлэнгийн төвд [[2012 он]]ы [[8 сарын 5]]–наас [[8 сарын 5|12]]-ны хооронд '''[[Лондоны олимп (2012 он)|Зуны олимпын XXX наадмын]]''' '''[[олимпын бөхийн тэмцээн|бөхийн тэмцээн]]''' явагдаж дүнгээ гаргасан. Эрэгтэй чөлөөт 7, сонгомол 7, эмэгтэй чөлөөт 4 жингийн 18 багц, бүгд 72 медалийг 29 орны тамирчид хуваан авчээ. == Оролцоо == 69 орны 372 тамирчин оролцсон. ===Монгол үндэстэн === ==== Монгол улс ==== Монгол улсаас эрэгтэй чөлөөт барилдааны 4, эмэгтэй чөлөөтийн 4 жингийн 8 бөх зодоглов. Нэг хүрэл медаль хүртсэн. <table><td> '''Эрэгтэй чөлөөт:''' * 55 кг - [[Баяраагийн Наранбаатар]] - 19-р байр {{nbsp|10}} * 74 кг - [[Пүрэвжавын Өнөрбат]] - 12-р байр * 84 кг - [[Оргодолын Үйтүмэн]] - 14-р байр * 120 кг - [[Жаргалсайханы Чулуунбат]] - 7-р байр </td><td> '''Эмэгтэй чөлөөт:''' * 48 кг - [[Даваасүхийн Отгонцэцэг]] - 9-р байр * 55 кг - [[Сүндэвийн Бямбацэрэн]] - 17-р байр * 63 кг - [[Соронзонболдын Батцэцэг]] - хүрэл медаль * 72 кг - [[Очирбатын Бурмаа]] - 8-р байр </td></table> ==== Орос улс ==== Эрэгтэй сонгомол барилдааны 55 кг жинд Оросын бөх, халимаг [[Мингиян Семёнов]] барилдаж хүрэл медаль шүүсэн. == Медалийн хүртвэр == === Эрэгтэй === [[Зураг:Olympic Freestyle Wrestling (66 kg - Medalists).jpg|175px|thumb|150px|Чөлөөт бөхийн 66 кг жингийн медальтнууд]] [[Зураг:Vlasov vs. Julfalakyan London 2012 Greco-Roman Wrestling final.jpg|thumb|150px|Сонгомол бөхийн 74 кг-ийн шигшээ барилдаан]] {| class="wikitable" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="text-align: center; font-size: 90%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |+ |! width=50 | '''Жин''' | width=200 bgcolor="F7F6A8"| [[File:Gold medal.svg|20px]] '''Алт''' | width=200 bgcolor="DCE5E5"| [[File:Silver medal.svg|20px]] '''Мөнгө''' | width=200 bgcolor="FFDAB9"| [[File:Bronze medal.svg|20px]] '''Хүрэл''' |- align="center" bgcolor="#efefef" | colspan="7"| '''Чөлөөт барилдаан''' |- | '''55 кг''' |{{Bandiera|RUS}} '''[[Жамал Отарсултанов]]''' |{{Bandiera|GEO}} [[Владимир Хинчегашвили]] |{{Bandiera|PRK}} [[Ян Гён-ил]]<br />{{Bandiera|JPN}} [[Юмото Шиничи]] |- | '''60 кг''' |{{Bandiera|AZE}} '''[[Тогрул Аскеров]]''' |{{Bandiera|RUS}} [[Бесик Кудухов]] |{{Bandiera|USA}} [[Коулмен Скотт]]<br />{{Bandiera|IND}} [[Йогешвар Дутт]] |- | '''66 кг''' |{{Bandiera|JPN}} '''[[Ёнэмицү Тацүхиро]]''' |{{Bandiera|IND}} [[Сушил Кумар]] |{{Bandiera|KAZ}} [[Акжурек Танатаров]]<br>{{Bandiera|CUB}} [[Ливан Лопес]] |- | '''74 кг''' |{{Bandiera|USA}} '''[[Жордан Барроус]]''' |{{Bandiera|IRI}} [[Саид Гударзи]] |{{Bandiera|HUN}} [[Хатош Габор]]<br />{{Bandiera|RUS}} [[Денис Царгуш]] |- | '''84 кг''' |{{Bandiera|AZE}} '''[[Шариф Шарифов]]''' |{{Bandiera|PUR}} [[Хайме Эспиналь]] |{{Bandiera|GEO}} [[Дато Марсагишвили]]<br />{{Bandiera|IRI}} [[Эхсан Лашгари]] |- | '''96 кг''' |{{Bandiera|USA}} '''[[Жейк Варнер]]''' |{{Bandiera|UKR}} [[Валерий Андрейцев]] |{{Bandiera|GEO}} [[Георгий Гогшелидзе]]<br>{{Bandiera|AZE}} [[Хетаг Гозюмов]] |- | '''120 кг''' |{{Bandiera|UZB}} '''[[Артур Таймазов]]''' |{{Bandiera|GEO}} [[Давид Модзманашвили]] |{{Bandiera|RUS}} [[Билял Махов]]<br />{{Bandiera|IRI}} [[Комейл Гасеми]] |- align="center" bgcolor="#efefef" | colspan="7"| '''Сонгомол барилдаан''' |- | '''55 кг''' |{{дарцаг|IRI}} '''[[Хамид Сурьян]]''' |{{дарцаг|AZE}} [[Ровшан Байрамов]] |{{дарцаг|RUS}} [[Мингиян Семёнов]]<br />{{дарцаг|HUN}} [[Модош Петер]] |- | '''60 кг''' |{{дарцаг|IRI}} '''[[Омид Норузи]]''' |{{дарцаг|GEO}} [[Реваз Лашхи]] |{{дарцаг|RUS}} [[Заур Курамагомедов]]<br />{{дарцаг|JPN}} [[Мацүмото Рютаро]] |- | '''66 кг''' |{{Bandiera|KOR}} '''[[Ким Хёнь-ү]]''' |{{Bandiera|HUN}} [[Лёринц Тамаш]] |{{Bandiera|GEO}} [[Манучар Цхадая]]<br />{{Bandiera|FRA}} [[Стив Гено]] |- | '''74 кг''' | {{Bandiera|RUS}} '''[[Роман Власов]]''' | {{Bandiera|ARM}} [[Арсен Жулфалакян]] | {{Bandiera|LTU}} [[Александр Казакевич]]<br />{{Bandiera|AZE}} [[Эмин Ахмедов]] |- | '''84 кг''' | {{Bandiera|RUS}} '''[[Алан Хугаев]]''' | {{Bandiera|EGY}} [[Карам Габер]] | {{Bandiera|KAZ}} [[Даниял Гажиев]]<br />{{Bandiera|POL}} [[Даниял Гаджиев]] |- | '''96 кг''' | {{Bandiera|IRI}} '''[[Хасем Резаеи]]''' | {{Bandiera|RUS}} [[Рустам Тотров]] | {{Bandiera|ARM}} [[Артур Алексанян]]<br />{{Bandiera|SWE}} [[Жимми Лидберг]] |- | '''120 кг''' | {{Bandiera|CUB}} '''[[Михайн Лопес]]''' | {{Bandiera|EST}} [[Хейки Наби]] | {{Bandiera|TUR}} [[Рыза Каяалп]]<br />{{Bandiera|SWE}} [[Юхан Эурен]] |} === Эмэгтэй === {| class="wikitable" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="text-align: center; font-size: 90%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |+ |! width=50 | '''Жин''' | width=200 bgcolor="F7F6A8"| [[File:Gold medal.svg|20px]] '''Алт''' | width=200 bgcolor="DCE5E5"| [[File:Silver medal.svg|20px]] '''Мөнгө''' | width=200 bgcolor="FFDAB9"| [[File:Bronze medal.svg|20px]] '''Хүрэл''' |- align="center" bgcolor="#efefef" | colspan="7"| '''Чөлөөт барилдаан''' |- | '''48 кг''' |{{Bandiera|JPN}} '''[[Обара Хитоми]]''' |{{Bandiera|AZE}} [[Мария Стадник]] |{{Bandiera|CAN}} [[Кэрол Хвин]]<br />{{Bandiera|USA}} [[Кларисса Чэнь]] |- | '''55 кг''' |{{Bandiera|JPN}} '''[[Ёшида Саори]]''' |{{Bandiera|CAN}} [[Тоня Вербик]] |{{Bandiera|COL}} [[Жаклин Рентерия]]<br />{{Bandiera|AZE}} [[Юлия Раткевич]] |- | '''63 кг''' |{{Bandiera|JPN}} '''[[Ичо Каори]]''' |{{Bandiera|CHN}} [[Жин Жуйшюэ]] |{{Bandiera|MGL}} [[Соронзонболдын Батцэцэг]]<br />{{Bandiera|RUS}} [[Любовь Волосова]] |- | '''72 кг''' |{{Bandiera|RUS}} '''[[Наталья Воробьёва]]''' |{{Bandiera|BUL}} [[Станка Златева]] |{{Bandiera|KAZ}} [[Гюзель Манюрова]]<br />{{Bandiera|ESP}} [[Майдер Унда]] |} == Медалийн хуваарь == {| class=wikitable cellspacing="1" cellpadding="3" style="border:1px solid #AAAAAA;font-size:90%" |- ! width=50 | Байр ! width=175 | Улс орон ! width=50 | [[File:Gold medal.svg|20px]] ! width=50 | [[File:Silver medal.svg|20px]] ! width=50 | [[File:Bronze medal.svg|20px]] ! width=50 | Бүгд |- align="center" valign="top" | rowspan="1" valign="center"| 1 | align="left" | {{RUS}} | style="background:#F7F6A8;" | 4 | style="background:#DCE5E5;" | 2 | style="background:#FFDAB9;" | 5 |11 |- align="center" valign="top" | rowspan="1" valign="center"| 2 | align="left" | {{JPN}} | style="background:#F7F6A8;" | 4 | style="background:#DCE5E5;" | 0 | style="background:#FFDAB9;" | 2 |6 |- align="center" valign="top" | rowspan="1" valign="center"| 3 | align="left" | {{IRI}} | style="background:#F7F6A8;" | 3 | style="background:#DCE5E5;" | 1 | style="background:#FFDAB9;" | 2 |6 |- align="center" valign="top" | rowspan="1" valign="center"| 4 | align="left" | {{AZE}} | style="background:#F7F6A8;" | 2 | style="background:#DCE5E5;" | 2 | style="background:#FFDAB9;" | 3 |7 |- align="center" valign="top" | rowspan="1" valign="center"| 5 | align="left" | {{USA}} | style="background:#F7F6A8;" | 2 | style="background:#DCE5E5;" | 0 | style="background:#FFDAB9;" | 2 |4 |- align="center" valign="top" | rowspan="1" valign="center"| 6 | align="left" | {{CUB}} | style="background:#F7F6A8;" | 1 | style="background:#DCE5E5;" | 0 | style="background:#FFDAB9;" | 1 |1 |- align="center" valign="top" | rowspan="2" valign="center"| 7 | align="left" | {{UZB}} | style="background:#F7F6A8;" | 1 | style="background:#DCE5E5;" | 0 | style="background:#FFDAB9;" | 0 |1 |- align="center" valign="top" | align="left" | {{KOR}} | style="background:#F7F6A8;" | 1 | style="background:#DCE5E5;" | 0 | style="background:#FFDAB9;" | 0 |2 |- align="center" valign="top" | rowspan="1" valign="center"| 9 | align="left" | {{GEO}} | style="background:#F7F6A8;" | 0 | style="background:#DCE5E5;" | 3 | style="background:#FFDAB9;" | 3 |6 |- align="center" valign="top" | rowspan="1" valign="center"| 10 | align="left" | {{HUN}} | style="background:#F7F6A8;" | 0 | style="background:#DCE5E5;" | 1 | style="background:#FFDAB9;" | 2 |3 |- align="center" valign="top" | rowspan="3" valign="center"| 11 | align="left" | {{ARM}} | style="background:#F7F6A8;" | 0 | style="background:#DCE5E5;" | 1 | style="background:#FFDAB9;" | 1 |2 |- align="center" valign="top" | align="left" | {{CAN}} | style="background:#F7F6A8;" | 0 | style="background:#DCE5E5;" | 1 | style="background:#FFDAB9;" | 1 |2 |- align="center" valign="top" | align="left" | {{IND}} | style="background:#F7F6A8;" | 0 | style="background:#DCE5E5;" | 1 | style="background:#FFDAB9;" | 1 |2 |- align="center" valign="top" | rowspan="6" valign="center"| 14 | align="left" | {{EGY}} | style="background:#F7F6A8;" | 0 | style="background:#DCE5E5;" | 1 | style="background:#FFDAB9;" | 0 |1 |- align="center" valign="top" | align="left" | {{EST}} | style="background:#F7F6A8;" | 0 | style="background:#DCE5E5;" | 1 | style="background:#FFDAB9;" | 0 |1 |- align="center" valign="top" | align="left" | {{CHN}} | style="background:#F7F6A8;" | 0 | style="background:#DCE5E5;" | 1 | style="background:#FFDAB9;" | 0 |1 |- align="center" valign="top" | align="left" | {{BUL}} | style="background:#F7F6A8;" | 0 | style="background:#DCE5E5;" | 1 | style="background:#FFDAB9;" | 0 |1 |- align="center" valign="top" | align="left" | {{PUR}} | style="background:#F7F6A8;" | 0 | style="background:#DCE5E5;" | 1 | style="background:#FFDAB9;" | 0 |1 |- align="center" valign="top" | align="left" | {{UKR}} | style="background:#F7F6A8;" | 0 | style="background:#DCE5E5;" | 1 | style="background:#FFDAB9;" | 0 |1 |- align="center" valign="top" | rowspan="1" valign="center"| 20 | align="left" | {{KAZ}} | style="background:#F7F6A8;" | 0 | style="background:#DCE5E5;" | 0 | style="background:#FFDAB9;" | 3 |3 |- align="center" valign="top" | rowspan="1" valign="center"| 21 | align="left" | {{SWE}} | style="background:#F7F6A8;" | 0 | style="background:#DCE5E5;" | 0 | style="background:#FFDAB9;" | 2 |2 |- align="center" valign="top" | rowspan="8" valign="center"| 22 | align="left" | {{LTU}} | style="background:#F7F6A8;" | 0 | style="background:#DCE5E5;" | 0 | style="background:#FFDAB9;" | 1 |1 |- align="center" valign="top" | align="left" | {{FRA}} | style="background:#F7F6A8;" | 0 | style="background:#DCE5E5;" | 0 | style="background:#FFDAB9;" | 1 |1 |- align="center" valign="top" | align="left" | {{POL}} | style="background:#F7F6A8;" | 0 | style="background:#DCE5E5;" | 0 | style="background:#FFDAB9;" | 1 |1 |- align="center" valign="top" | align="left" | {{TUR}} | style="background:#F7F6A8;" | 0 | style="background:#DCE5E5;" | 0 | style="background:#FFDAB9;" | 1 |1 |- align="center" valign="top" | align="left" | {{MGL}} | style="background:#F7F6A8;" | 0 | style="background:#DCE5E5;" | 0 | style="background:#FFDAB9;" | 1 |1 |- align="center" valign="top" | align="left" | {{COL}} | style="background:#F7F6A8;" | 0 | style="background:#DCE5E5;" | 0 | style="background:#FFDAB9;" | 1 |1 |- align="center" valign="top" | align="left" | {{ESP}} | style="background:#F7F6A8;" | 0 | style="background:#DCE5E5;" | 0 | style="background:#FFDAB9;" | 1 |1 |- align="center" valign="top" | align="left" | {{PRK}} | style="background:#F7F6A8;" | 0 | style="background:#DCE5E5;" | 0 | style="background:#FFDAB9;" | 1 |1 |- align="center" valign="top" | colspan="2" rowspan="1" valign="center" | '''Нийлбэр''' | '''18''' | '''18''' | '''36''' | '''72''' |} ==Гадаад холбоос== *[https://web.archive.org/web/20120802021416/http://www.london2012.com/medals/medal-standings/ 2012 оны Лондоны олимпын албан хэргийн цахим хуудас] *[https://web.archive.org/web/20120914084625/http://www.fila-wrestling.com/ Дэлхийн бөхийн холбооны цахим хуудас] {{Бөх-Олимп}} [[Ангилал:Олимпын бөхийн тэмцээн|#2012]] [[Ангилал:2012 оны зуны олимпын наадмын тэмцээний төрөл|Бөх]] qylfegtgjciw0swsaandu9ca0ciz7zq 0 41330 859243 784977 2026-06-19T00:21:12Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859243 wikitext text/x-wiki {{НБА2 тоглогч | Нэр = Аллен Айверсон | Англиар = Allen Iverson | Зураг = Iverson dribbling.jpg | Хэмжээ = 200px | Байрлал = [[Сагсан бөмбөгийн байрлал|Довтлогч/холбон тоглогч]] | Өндөр = 183 [[Сантиметр|см]] | Жин = 75 [[Килограмм|кг]] | Баг = Зодог тайлсан | Дугаар = 3, 1, 4 | Иргэншил = {{USA}} | Мэндэлсэн огноо = {{Birth date and age|1975|6|7}} | Мэндэлсэн газар = [[Виржини]], [[Хэмптон (Виржини)|Хэмптон]] | Бага сургууль = Бетел (Виржини, Хэмптон) | Коллеж = [[Жоржтауны их сургууль|Жоржтаун]] (1994—1996) | Драфт = 1 | Драфтын жил = 1996 | Сонгогдсон баг = [[Филадельфия Севенти Сиксерс|Филадельфия-76]] | Багууд = <nowiki></nowiki> * [[Филадельфия Севенти Сиксерс|Филадельфия-76]] (1996—2006, 2009—2010) * [[Денвер Наггетс]] (2006—2008) * [[Детройт Пистонс]] (2008—2009) * [[Мемфис Гриззлис]] (2009) * [[Бешикташ (сагсан бөмбөгийн баг)|Бешикташ]] (2010—2011) | Алдар цол = <nowiki></nowiki> * [[НБА-гийн улирлын MVP]] (2001) * [[НБА-гийн бүх оддын тоглолт]]ын оролцогч (2000—2010) * [[НБА-гийн бүх оддын тоглолтын MVP]] (2001, 2005) * [[НБА-гийн оны шилдэг залуу тоглогч]] (1997) * [[НБА-гийн оны шилдэг залуу тоглогч|НБА-гийн холимог шинэ оддын I баг]] (1997) * [[НБА-гийн бүх оддын тоглолт|НБА-гийн бүх оддын I баг]] (1999, 2001, 2005) * [[НБА-гийн бүх оддын тоглолт|НБА-гийн бүх оддын II баг]] (2000, 2002—2003) * [[НБА-гийн бүх оддын тоглолт|НБА-гийн бүх оддын III баг]] (2006) * [[НБА-гийн улирлын тоглолтонд амжилт гаргасан тоглогчид|НБА-гийн улирлыг оноогоор тэргүүлэгч]] (1999, 2001—2002, 2005) * [[НБА-гийн улирлын тоглолтонд амжилт гаргасан тоглогчид|НБА-гийн улирлыг бөмбөг таслалтаар тэргүүлэгч]] (2001—2003) * [[НБА-гийн улирлын тоглолтонд амжилт гаргасан тоглогчид|НБА-гийн улирлыг минутаар тэргүүлэгч]] (1999, 2002—2004, 2006—2008) * [[NCAA]]-гийн нэгдүгээр баг (1996) | Медалиуд = {{МедальТэмцээн|[[Зуны олимп|Олимп]]}} {{МедальХүрэл|[[Афины олимп (2004 он)|Афин 2004]]|[[АНУ-ын эрэгтэйчүүдийн сагсан бөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|АНУ]]}} {{МедальТэмцээн|[[Зуны Универсиад наадам|Универсиад]]}} {{МедальАлт|Фукуока 1995|АНУ}} {{МедальТэмцээн|[[Америк тивийн сагсан бөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Америкийн тивийн АШТ]]}} {{МедальАлт|Сан-Хуан 2003|АНУ}} }} '''Аллен Изэйл Айверсон''' ({{lang-en|Allen Ezail Iverson}}, ''[[1975]] оны [[6 сарын 7|зургаадугаар сарын 7-нд]] [[Виржини]] [[муж]]ийн [[Хэмптон (Виржини)|Хэмптон]] [[хот]]од төрсөн'') — [[Үндэсний сагсан бөмбөгийн холбоо]]ны [[Филадельфия Севенти Сиксерс]], [[Денвер Наггетс]], [[Детройт Пистонс]] болон [[Мемфис Гриззлис]], түүнчлэн [[турк]]ийн {{comment|Бешикташ|1933 оноос эхлэлтэй сагсан бөмбөгийн баг}} зэрэг багуудад тоглож байсан [[АНУ|Америкийн]] нэртэй мэргэжлийн сагсан бөмбөгчин юм. Тэрээр {{comment|холбон тоглогч|онооны хамгаалалт}} болон {{comment|шидэгч-хамгаалагчын|онооны тоглогч}} байрлалуудад тоглодог байв. Талбай дээр бол нуруулагтаа төдийлөн тооцогдохгүй ч (183 [[Сантиметр|см]]) тоглолтын гайхалтай ур чадвар, тэсрэлтийн хүчээр дөрвөн ч удаа [[Үндэсний сагсан бөмбөгийн холбоо|НБА-гийн]] улирлыг оноо авалтаар тэргүүлж, [[НБА-гийн бүх оддын тоглолт|Бүх оддын тоглолтонд]] 11 удаа сонгогдож (9-д оролцсон), [[2000-2001 оны НБА-гийн улирал|2000-2001]] онд [[НБА-гийн улирлын үнэ цэнэтэй тоглогч|улирлын үнэ цэнэтэй тоглогчоор]] тодорч, замналынхаа туршид цуглуулсан оноогоороо мэнд байгаа тоглогчид дундаа гуравдугаарт эрэмбэлэгдсэн "шилдэг тоглогч" билээ.<ref>[http://www.basketball-reference.com/leaders/pts_active.html NBA & ABA Active Leaders and Records for Points]. Basketball-Reference.com</ref>. Айверсон [[АНУ-ын эрэгтэйчүүдийн сагсан бөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|АНУ-ын шигшээ багт]] [[2003]] оны [[Америкийн тив]]ийн аварга, [[Афины олимп (2004 он)|2004]] оны [[Зуны олимп|олимпын]] хүрэл медальтан болж байлаа. ==Намтар== ===Бага нас=== Алленийг эх нь 15 настайдаа төрүүлсэн гэх бөгөөд эцэг нь мөн л өсвөр насны хөвгүүн байв. Эцэг нь ерөнхийдөө орхин явсан тул удалгүй эх нь [[Норфолк]]т усан онгоцны үйлдвэрт ажилладаг хоёр охинтой эртэй нийлж хамтран амьдрах болсоноор Аллены бага нас Норфолкт өнгөрсөн юм. Эхэндээ Аллен Айверсон [[Америк хөлбөмбөг]]ийн нэрт тамирчин [[Чикаго Бэарз]] багийн домог [[Уолтер Пэйтон]] шиг мэргэжлийн хөлбөмбөгчин болохыг мөрөөдөж эхлэв. Есөн настай байх үед ээжийн нь авч [[Air Jordan]] {{comment|пүүз|Бид пүүз гэж нэрлэж заншсан билээ. Уг нь бие тамирын шаахай гэх нь зүйтэй}} авч өгч нэг ёсондоо [[сагсан бөмбөг]]ийн [[спорт]]той нөхөрлүүлэх гэсэн ч эхний сонирхол хүүд нь илүү байж үл тоосон мэт байжээ. [[1990]] онд хойд эцэг нь хар тамхины наймаан хэргээр шоронд орсонтой зэрэгцэн ээж нь Айверсоны дүү охиныг төрүүлж, бие нь сульдаж хөдөлмөрлөх чадваргүй болсоноор жаалхүүгийн мөрөөдөл талаар болж амьдрал тааруу болж эхэлсэн юм. Спортын гүнзгийрүүлсэн сургалттай Бетел ахлах сургуулийн 15 настай сурагч Айверсон мөнгө олохын сагсан бөмбөг сайн тоглож сурах гэсэн тэмүүлэлтэй байв. Гэртээ хэсэг амьдруулж байсан коллежийн хөлбөмбөгчин асан Гэри Мур Айверсоныг хөлбөмбөгийн оюутны аварга шалгаруулах тэмцээнд орох хүртэл дэмжлэг өгсөнөөр [[1992]] он гэхэд сургуулийнхаа шигшээ багийн хамт мужид дээгүүр амжилт гаргаж байв.<ref name="nbabio">[http://www.nba.com/playerfile/allen_iverson/bio.html Allen Iverson Bio]. NBA.com</ref> Энэ үед хамгаалагчын байрлалд тоглодог байсан түүнийг цаашид уг спортоор явахад нуруу намтай тул амжилт гаргахад тааруу гэж мэргэжлийн хүний зөвлөсөний<ref>{{Webarchiv|url=http://sportsillustrated.cnn.com/vault/article/magazine/MAG1138609/index.htm |wayback=20090924003356 |text=Southern Discomfort |archiv-bot=2023-09-26 05:48:29 InternetArchiveBot }}. Ned Zeman. Sports Illustrated. 25 октября 1993</ref> дагуу Айверсон хэсэг хугацаанд тоглоогүй. [[1993]] оны долоодугаар сард Айверсон гудамжны зодооны хэргээр хэрэгт татагдаж шүүхээс таван жил ял сонссон ч таван сарын дараа өршөөлөөр суллагдсан юм. Энэ явдлын дараа Аллений хувьд сэтгэлийн хүнд шархтай байсан ахлах сургуульдаа эргэн оролгүй байсаар [[1994]] онд [[Жоржтаун]]ы [[их сургууль]]д тухайн сургуулийн сагсан бөмбөгийн багийн ахлах дасгалжуулагч Жон Томпсоны дэмжлэгээр элсчээ. Дасгалжуулагч Аллений авъяасыг түргэвчилсэн бэлтгэл сургуулилалтаар шахаж ахар богино хугацаанд багийн гарааны тоглогч болгож байв. Тэр [[1996]] оны [[Оюутан|оюутны]] лигт 23 оноо, 4.6 бөмбөг таслалт, 3.2 дамжуулалт дунджилж үнэхээр мандаж байлаа.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.hoyabasketball.com/features/bb-top40.htm |wayback=20081204111408 |text=Georgetown Basketball History: Top 40 Players |archiv-bot=2023-09-26 05:48:29 InternetArchiveBot }} {{недоступная ссылка|число=05|месяц=09|год=2013|url=http://www.hoyabasketball.com/features/bb-top40.htm|id=20091217}}. HoyaBasketball.com</ref> ===НБА=== 1996 оны [[7 сарын 26|долоодугаар сарын 26-нд]] драфтын тэргүүн сонголтоор [[Филадельфия Севенти Сиксерс]] багт элссэн юм. [[Үндэсний сагсан бөмбөгийн холбоо|НБА-гийн]] шиннэ залуу тоглогчийн анхны улирлаа 23.5 оноо, 7.5 дамжуулал, 2.1 бөмбөг таслалт дунджилсан тун сайн амжилтаар үдсэн юм. Сайны хажуугаар гэдэгчлэн [[1997]] оны наймдугаар сард Айверсон хар тамхины хэрэгт холбогдож, тойргийн шүүхээс 100 цагийн албадан хөдөлмөрийн шийтгэл авч байлаа. [[1999]] оны нэгдүгээр сард багтайгаа зургаан жилийн 70 сая [[Америк доллар|долларын]] гэрээг байгуулсан нь тухайн үедээ шуугиан тарьж байлаа.<ref name="timeline">[http://sports.espn.go.com/nba/news/story?id=2694528 Allen Iverson timeline]. ESPN. 20 декабря 2006</ref> Айверсон бол Филадельфия багт хамгийн чухал байв. Улирал бүрт дунджаар 40 минут талбай дээр тоглож, 31.4, 31.1, 30.7, 27.6 гэх мэт оноог дунджилж байсан нь дөрвөн удаа НБА-гийн улирлыг тэргүүлэх хангалттай үзүүлэлт байж чадсан юм. [[Файл:Iverson from behind.jpg|thumb|left|Аллен Айверсон [[Денвер Наггетс]] багийн өмсгөлтэй.]] [[2006]] оны [[12 сарын 19|арванхоёрдугаар сарын 19-нд]] Филадельфия багт [[Денвер Наггетс]] багаас санал ирж, Айверсон багийн хэд хэдэн тоглогчийн хамт очсон билээ. Энд ирээд улирлын онооны аварга болоход тун дөхөж баг нэгт [[Кармело Энтони]] улирлыг магнайлсан юм.<ref>{{cite web|url=http://sports.espn.go.com/nba/news/story?id=2702501|title=Miller, Smith go to Sixers in deal for Iverson|publisher=ESPN|date=2006-12-20|accessdate=2010-12-29|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130827145311/http://sports.espn.go.com/nba/news/story?id=2702501|archivedate=2013-08-27|url-status=dead}}</ref>. [[Сан-Антонио Спёрс]] багтай Денвер хасагдах шатанд таарч ялалт байгуулахад Айверсоны үүрэг онцгой байсаныг дурдах нь зүйтэй.<ref>{{cite web|url=http://www.nba.com/playoffs2007/series/series_w1s3.html|title=Spurs Close Out Nuggets in Game 5|publisher=NBA.com|date=2007-05-03|accessdate=2010-12-29|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131101071356/http://www.nba.com/playoffs2007/series/series_w1s3.html|archivedate=2013-11-01|url-status=dead}}</ref> [[2008]] оны [[11 сарын 3|арваннэгдүгээр сарын 3-нд]] [[Детройт Пистонс]] багтай, [[2009]] оны [[9 сарын 10|есдүгээр сарын 10-нд]] [[Мемфис Гриззлис]] багтай тус тус гэрээ байгуулан эгнээнд нь элсэж<ref>[http://www.nba.com/2009/news/11/16/iverson.cut.ap/index.html Iverson, Grizzlies end stint together after 3 games]. NBA.com. 16 ноября 2009</ref> удалгүй Филадельфия багтаа арвннэгдүгээр сард эргэн ирсэн түүхтэй.<ref>[http://www.nba.com/2009/news/11/30/76ers.iverson.ap/index.html Sixers meet with Iverson]. NBA.com. 30 ноября 2009</ref>. Айверсон [[Турк]]ийн [[Бешикташ (сагсан бөмбөгийн баг)|Бешикташ]] багт<ref>{{cite web|url=http://www.reuters.com/article/idUSTRE69O2F720101025|title=Allen Iverson set to join Turkey's Besiktas|publisher=Reuters|lang=en|date=25.10.2010|accessdate=25 October 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101028062420/http://www.reuters.com/article/idUSTRE69O2F720101025|archivedate=2010-10-28|url-status=dead}}</ref> нэг улирал тоглосоны дараа [[2013]] оны [[10 сарын 30|аравдугаар сарын 30-нд]] зодог тайлсанаа зарлаж байлаа. 2014 оны 03-р сарын 01-ий өдөр НБА-гийн анхны баг Филадельфия-76 нь Айверсоны "3" дугаарын өмсгөлийн хүндэтгэн мөнхөлсөн билээ. ==Эшлэл== {{reflist|colwidth=30em}} ==Холбоос== {{commonscat|Allen Iverson|Аллен Айверсон}} * [http://www.nba.com/playerfile/allen_iverson/ Аллен Айверсон - НБА]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20040821035518/http://www.usolympicteam.com/26_18030.htm Аллен Айверсон - АНУ-ын олимпын баг]{{ref-en}} * [http://www.basketball-reference.com/players/i/iversal01.html Үзүүлэлт - Basketball-Reference.com]{{ref-en}} {{1996 оны НБА-гийн драфт}} {{НБА-гийн драфтыг тэргүүлэгчид}} {{НБА-гийн улирлын MVP}} {{НБА-гийн оны шилдэг залуу тоглогч}} {{2004 оны зуны олимпт АНУ-ын эрэгтэйчүүдийн сагсан бөмбөгийн баг}} {{DEFAULTSORT:Айверсон, Аллен}} [[Ангилал:1975 онд төрсөн]] [[Ангилал:Сагсан бөмбөгийн шидэгч-хамгаалагч]] [[Ангилал:Сагсан бөмбөгийн холбон тоглогч]] [[Ангилал:АНУ-ын шигшээ багийн сагсан бөмбөгчин]] [[Ангилал:2004 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Бүх оддын тоглолтонд оролцогч]] [[Ангилал:АНУ-ын олимпын хүрэл медальтан]] [[Ангилал:НБА-гийн тоглогч]] [[Ангилал:Даллас Маверикс багийн тоглогч]] [[Ангилал:Сагсан бөмбөгийн жижиг довтлогч]] [[Ангилал:Америкчууд]] dcescxw83eeoq8pc0mwb80tkdlxf53h 0 42909 859372 844635 2026-06-19T11:19:56Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859372 wikitext text/x-wiki [[Хятад]]ад 55 үндэсний цөөнх байдаг. Хятадуудын тоо [[Шинжаан]]д 1940-өөд оноос 4 хувиас 40-50 хувь болтол өссөн бөгөөд нэг хүүхдийн бодлогийг хятад цагаачдад хамааруулахгүй болгожээ. <ref>{{Cite web |url=http://storage.globalcitizen.net/data/topic/knowledge/uploads/2012110214832233870_uighur.pdf |title=separatism and the war on terror in china's injiang Uyghur Autonomous Region |access-date=2014-05-14 |archive-date=2014-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140512220452/http://storage.globalcitizen.net/data/topic/knowledge/uploads/2012110214832233870_uighur.pdf |url-status=dead }}</ref> Мөн лалын шашинт эмэгтэйтэй гэрлэхийг төрөл бүрээр дэмжиж хүүхдийг нь зөвхөн хятад гэж бүртгүүлэхээр заажээ.<ref>[http://www.eurasiareview.com/22042014-whitewashing-beijings-repression-in-xinjiang-wont-do-the-trick-oped/ Dr. Habib Siddiqui. Whitewashing Beijing’s Repression In Xinjiang Won’t Do The Trick]</ref><ref>Sean Roberts, Understanding Ethnic Clashes in China, Washington Post, July, 2009</ref> Шиньжян дахь хятад хүн амын өсөлтөөс болж уйгурчууд газраа төдийгүй хэл соёл, үндэстнийхээ бие даан орших эрхийг ч алдах аюулд оржээ.<ref>{{Cite web |url=https://uyghuramerican.org/article/playing-long-game-unrest-and-changing-demography-xinjiang.html |title=Playing the Long Game: Unrest and Changing Demography in Xinjiang |access-date=2014-05-14 |archive-date=2014-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140513003928/https://uyghuramerican.org/article/playing-long-game-unrest-and-changing-demography-xinjiang.html |url-status=dead }}</ref> <ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/08/01/AR2008080100933.html?sid=ST2008080502593 Uighurs and China's Xinjiang Region]</ref> Шиньжян дахь үндэсний цөөнхийн хүмүүсийг ажилд орох, эрүүл мэндийн болон бусад үйлчилгээ авах зэрэгт ялгавартайгаар ханддаг.<ref>Authenticating Tibet: Answers to China's 100 Questions. Anne-Marie Blondeau, Katia Buffetrille. 2008</ref> <ref name="fas">{{Cite web |url=http://www.fas.org/irp/world/para/docs/com73e.htm |title=ISLAMIC UNREST IN THE XINJIANG UIGHUR AUTONOMOUS REGION |access-date=2014-05-14 |archive-date=2012-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121116182620/http://www.fas.org/irp/world/para/docs/com73e.htm |url-status=dead }}</ref> Уйгурчуудын тооцоолсноор [[Лоб нуур]] дахь цөмийн туршилтаас үүссэн хорт бодисийн тархалтын улмаас 750,000 хүн нас баржээ.<ref>{{Cite web |url=http://uyghuramerican.org/article/chinese-nuclear-tests-allegedly-cause-750000-deaths.html |title=Chinese Nuclear Tests Allegedly Cause 750,000 Deaths |access-date=2014-05-14 |archive-date=2014-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140513003940/http://uyghuramerican.org/article/chinese-nuclear-tests-allegedly-cause-750000-deaths.html |url-status=dead }}</ref> Үндэсний цөөнхүүд Хятадыг хүчээр уусгах бодлого явуулж байгаад буруутгадаг. <ref name="org">[http://www.refworld.org/docid/4e16d379c.html State of the World's Minorities and Indigenous Peoples 2011 - China]</ref> Шиньжяний лал иргэдийн мэдэгдэл:<ref name="org"/> {{quote|The Chinese authorities harden state policies and adopted measures that control, interfere and deliberately manipulate minority communities' life. Local authorities abuse their power to police and dictate the day-to-day existence of our communities. It is an impossible way of living that is gradually erasing our culture and tradition. China is staging a silent cultural genocide in Xinjian that no one seems willing to halt.}} 2013-14 оны зэвсэгт халдлагуудын дараа Хятад үндэсний цөөнхүүддээ тавих хяналтаа чангатгахаа мэдэгджээ.<ref>{{Cite web |url=http://www.theglobeandmail.com/news/world/chinas-president-hints-at-tougher-controls-on-ethnic-minorities/article18280931/ |title=China’s president hints at tougher controls on ethnic minorities |access-date=2014-05-10 |archive-date=2014-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140426134716/http://www.theglobeandmail.com/news/world/chinas-president-hints-at-tougher-controls-on-ethnic-minorities/article18280931/ |url-status=dead }}</ref> ==Ишлэл== {{Reflist|2}} ==Нэмж унших== *China's Ethnic Minorities and Globalisation By Colin Mackerras, Professor and Head of School of Asian and International Studies Colin Mackerras *Authenticating Tibet: Answers to China's 100 Questions. Anne-Marie Blondeau, Katia Buffetrille. 2008 *[http://www.amnestyusa.org/our-work/countries/asia-and-the-pacific/china Amnestyusa.org] *[http://www.minorityrights.org/?lid=5324 Minorityrights.org] *[https://web.archive.org/web/20140512222105/https://litigation-essentials.lexisnexis.com/webcd/app?action=DocumentDisplay&crawlid=1&doctype=cite&docid=46+Stan.+J+Int%27l+L.+51&srctype=smi&srcid=3B15&key=ba565fb0cfe324d529fb83ef3941e984 Scaling Back Minority Rights?: The Debate About China's Ethnic Policies] *[http://www.gpo.gov/fdsys/pkg/CHRG-109hhrg21045/html/CHRG-109hhrg21045.htm CHINA'S REGIONAL ETHNIC AUTONOMY LAW: DOES IT PROTECT MINORITY RIGHTS?] *[http://www.amnesty.org/en/region/china/report-2011 Amnesty.org - Report - Chian - 2011] *[http://www.unpo.org/article/10063 UN Human Rights Chief: China Fails To Protect Minority Rights] *[http://ijme-journal.org/index.php/ijme/article/viewFile/138/312 Minority Language Policy and Practice in China] *[http://www.case.edu/affil/tibet/moreTibetInfo/documents/Bilingual4.pdf Education of Ethnic Minorities in Contemporary China] *[https://web.archive.org/web/20130117065230/http://library.uoregon.edu/ec/e-asia/read/ethnic-china.pdf CHINA'S REGIONAL ETHNIC AUTONOMY LAW- DOES IT PROTECT MINORITY RIGHTS?] *[https://web.archive.org/web/20140512221044/http://www.cassrccp.com/uploads/soft/130328/4%E5%9B%BD%E9%99%85%E8%A7%86%E9%87%8E%E9%A2%91%E9%81%93%E8%B5%84%E6%96%99/%E5%9B%BD%E9%99%85%E8%A7%86%E9%87%8E%E6%89%A9%E5%B1%95%E6%A0%8F%E7%9B%AE1/Ethnic%20Law%20and%20Minority%20Rights%20in%20China.pdf Ethnic Law and Minority Rights in China] *[http://www.youtube.com/watch?v=FZMnW6Vu8AU Forced cultural assimilation for the Tibetans] *[https://web.archive.org/web/20140207133247/http://www.minorityrights.org/download.php?id=165 China:Minority Exclusion, Marginalization and Rising Tensions] *[https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf Demographics and Development in Xinjiang] *[https://web.archive.org/web/20150924105309/http://www.sscnet.ucla.edu/geog/downloads/597/403.pdf Migration and Inequality in Xinjiang] *[https://web.archive.org/web/20160304061553/http://crhsgg-studentresources.wikispaces.umb.edu/file/view/R.Escobar_Forced+assimilation+and+conflict+a+case-study+of+the+Muslim+Uyghurs+of+China.pdf Forced assimilation and conflict a case-study of the Muslim Uyghurs of China] *[http://www.laogai.org/commentaries/wishful-thinking-tibet-face-communist-china-s-war-against-autonomy Wishful Thinking: Tibet in the Face of Communist China's War against Autonomy] *[http://www.irenees.net/bdf_fiche-experience-658_en.html The Uyghur fight against Chinese Cultural Assimilation] *[https://web.archive.org/web/20140513003917/http://uyghuramerican.org/article/effects-nuclear-testing-east-turkestan.html The effects of Nuclear Testing in East Turkestan] *[https://web.archive.org/web/20140513003855/https://uyghuramerican.org/article/nuclear-testing-china%E2%80%99s-western-territory.html Nuclear Testing in China’s Western Territory] *[https://web.archive.org/web/20140513003842/https://uyghuramerican.org/article/european-parliament-assessing-impact-nuclear-testing-xinjiang.html European Parliament Assessing the Impact of Nuclear Testing in Xinjiang] *China's Geography: Globalization and the Dynamics of Political, Economic, and Social Change *Anwar Rahman. Sinicization Beyond the Great Wall: China's Xinjiang Uighur Autonomous Region, *[http://www.researchgate.net/publication/260511457_UYGHURS_SINICIZATION_VIOLENCE_AND_THE_FUTURE UYGHURS:SINICIZATION, VIOLENCE AND THE FUTURE] *[http://factsanddetails.com/china/cat5/sub89/item164.html XINJIANG AND CHINA: POLICIES, SETTLERS, SEGREGATION, DEVELOPMENT AND GO WEST] *[http://commdocs.house.gov/committees/intlrel/hfa97363.000/hfa97363_0f.htm CHINA: HUMAN RIGHTS VIOLATIONS AND COERCION IN ONE-CHILD POLICY ENFORCEMENT] *[http://www.economist.com/news/china/21578433-region-plagued-ethnic-strife-growth-immigrant-dominated-settlements-adding Settlers in Xinjiang Circling the wagons] *[http://www.refworld.org/docid/4954ce5b23.html World Directory of Minorities and Indigenous Peoples - China : Overview] *[https://web.archive.org/web/20140512223253/http://belfercenter.hks.harvard.edu/publication/1940/legal_standards_and_autonomy_options_for_minorities_in_china.html Legal Standards and Autonomy Options for Minorities in China: THE TIBETAN CASE] [[Ангилал:Хятад дахь хүний эрх]] 7vc8e7omxmr82h8yxb4ifwaewnuks51 0 43264 859298 783729 2026-06-19T03:34:56Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859298 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | name = Луиш Нето | image = [[File:Luís Neto.jpg|230px]] | caption = Нето 2013 онд. | fullname = Луиш Карлош Ново Нето | birth_date = {{Birth date and age|1988|5|26|df=yes}} | birth_place = [[Португал]], [[Повуа ди Варзин]] | height = 1.87 [[Метр|м]] | position = [[Хамгаалагч (хөлбөмбөг)|Төвийн хамгаалагч]] | currentclub = [[Зенит Санкт-Петербург|Зенит]] | clubnumber = 13 | youthyears1 = 1998–2006 | youthclubs1 = [[Варзим (хөлбөмбөгийн баг)|Варзим]] | years1 = 2006–2011 | clubs1 = [[Варзим (хөлбөмбөгийн баг)|Варзим]] | caps1 = 53 | goals1 = 2 | years2 = 2011–2012 | clubs2 = [[Насьонал (хөлбөмбөгийн баг)|Насьонал]] | caps2 = 25 | goals2 = 0 | years3 = 2012–2013 | clubs3 = [[Сиена (хөлбөмбөгийн баг)|Сиена]] | caps3 = 20 | goals3 = 1 | years4 = 2013– | clubs4 = [[Зенит Санкт-Петербург|Зенит]] | caps4 = 34 | goals4 = 1 | nationalyears1 = 2008 | nationalteam1 = Португал (20-) | nationalcaps1 = 4 | nationalgoals1 = 1 | nationalyears2 = 2009 | nationalteam2 = Португал (21-) | nationalcaps2 = 4 | nationalgoals2 = 0 | nationalyears3 = 2013– | nationalteam3 = [[Португалын хөлбөмбөгийн шигшээ|Португал]] | nationalcaps3 = 6 | nationalgoals3 = 0 | pcupdate = 2014 оны 5 сарын 15 | ntupdate = 2014 оны 3 сарын 5 }} '''Луиш Карлош Ново Нето''' ({{lang-pt|Luís Carlos Novo Neto}}, ''[[1988]] оны [[5 сарын 26|тавдугаар сарын 26-нд]] [[Повуа ди Варзин]] [[хот]]од төрсөн'') — [[Португал]]ын [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Зенит Санкт-Петербург|Зенит]] болон [[Португалын хөлбөмбөгийн шигшээ|Португалын шигшээд]] [[Хамгаалагч (хөлбөмбөг)|төвийн хамгаалагчаар]] тоглодог. ==Замнал== Нето уугуул хотын [[Варзим (хөлбөмбөгийн баг)|Варзим]] өсвөрийн багт 10 настайдаа элсчээ. Варзимд өнгөрүүлсэн таван улирлын дөрөв нь II дивизионд өрнөсөн. Варзим [[2007]] оны [[2 сарын 10|хоёрдугаар сарын 10-нд]] [[Португалын хөлбөмбөгийн цом|Португалын цомд]] Нето хүчирхэг [[Бенфика (хөлбөмбөгийн баг)|Бенфикагийн]] эсрэг хоёр [[минут]] тоглов. [[2011]] оны долоодугаар сард Нетог [[Португалийн хөлбөмбөгийн лиг|дээд лигийн]] [[Насьонал (хөлбөмбөгийн баг)|Насьонал]] руу үнэгүй шилжүүлэв. [[2012]] онд Нетог [[Порто (хөлбөмбөгийн баг)|Порто]] болон [[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсенал]] сонирхож<ref>{{Webarchiv|url=http://nz.sports.yahoo.com/football/news/article/-/13359033/cd-nacional-rattled-as-arsenal-come-in-for-luis-neto/ |wayback=20140320045949 |text=CD Nacional rattled as Arsenal come in for Luis Neto |archiv-bot=2023-09-26 13:01:53 InternetArchiveBot }}; at [[Yahoo! Sports]] New Zealand, 6 April 2012</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://www.dn.pt/desporto/interior.aspx?content_id=2463654 |wayback=20140320011119 |text=Nacional rejeitou três milhões por alvo do FC Porto (Nacional rejected three million for FC Porto target) |archiv-bot=2024-01-10 15:16:31 InternetArchiveBot }}; [[Diário de Notícias]], 4 May 2012 {{pt icon}}</ref> байсан ч [[итали]]йн [[Сиена (хөлбөмбөгийн баг)|Сиена]] 1.7 сая [[евро]]гоор элсүүлсэн.<ref>[http://www.acsiena.it/2012/08/17/neto-e-un-giocatore-del-sienaha-scelto-la-maglia-numero-13/?p2=2 Neto è un giocatore del Siena, ha scelto la maglia numero 13 (Neto is a Siena player, has chosen shirt number 13)]; Siena's official website, 17 August 2012 {{it icon}}</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://www.soccerfame.com/transfer/12596/luis-carlos-novo-neto |wayback=20121106161817 |text=Luis Neto transferred from Nacional Funchal to Siena for the sum of 1 700 000 euros |archiv-bot=2023-09-26 13:01:53 InternetArchiveBot }}; Soccerfame</ref> [[Рома (хөлбөмбөгийн баг)|Ромаг]] талбай дээрээ хүлээн авч 1–3 харьцаагаар талбай дээрээ ялагдсан [[Италийн хөлбөмбөгийн лиг|Сери А-гийн]] тоглолтод Сиена дахь ганц гоолоо Нето хийсэн.<ref>[http://espnfc.com/uk/en/report/351945/report.html?soccernet=true&cc=5739 Destro double haunts Siena]; [[ESPN FC]], 2 December 2012</ref> [[2013]] оны [[2 сарын 1|хоёрдугаар сарын 1-нд]] [[орос]]ын [[Зенит Санкт-Петербург|Зенитэд]] нутаг нэгт [[Бруно Алвеш]] болон [[Данни]] нарын хамт элссэн. ==Шигшээ== Португалын өсвөрийн тоглогч Нетог [[Португалын хөлбөмбөгийн шигшээ|үндсэн шигшээ]] [[2012]] оны [[10 сарын 2|аравдугаар сарын 2-нд]] дуудаж, [[2014 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2014]] оны [[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ-ий]] сонгонд оролцуулав.<ref>{{Cite web |url=http://www.portugoal.net/index.php/more-natonal-team-news/36939-bento-calls-up-luis-neto |title=Bento calls up Luís Neto |access-date=2014-05-28 |archive-date=2018-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180327212235/http://www.portugoal.net/index.php/more-natonal-team-news/36939-bento-calls-up-luis-neto |url-status=dead }}; PortuGOAL, 4 October 2012</ref> Түүнийг ганц тоглолтод оролцуулсан хэдий боловч [[Португалын хөлбөмбөгийн холбоо|холбоо]] үнэлжээ. ==Амжилт== ;Зенит * [[Оросын хөлбөмбөгийн лиг|Оросын АШТ-ий]] мөнгөн медаль''' (1):''' 2012/2013 ==Эшлэл== {{Reflist|colwidth=30em}} == Холбоос == * {{soccerbase|61892}} * [http://www.fc-zenit.ru/main/team/players/15112.html Профайл - ''Fc-zenit.ru''] {{ref-ru}} {{Зенит багийн бүрэлдэхүүн}} {{2014 оны ДАШТ-д Португалын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{DEFAULTSORT:Нето, Луиш}} [[Ангилал:1988 онд төрсөн]] [[Ангилал:Португалын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч]] [[Ангилал:Зенит Санкт-Петербург багийн тоглогч]] [[Ангилал:Сиена багийн тоглогч]] [[Ангилал:Насьонал багийн тоглогч]] [[Ангилал:Варзим багийн тоглогч]] [[Ангилал:Португалчууд]] l9j3t9ygjv76no5okxgtwszvcuy5f72 0 43451 859342 800706 2026-06-19T07:42:57Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859342 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | name = Софиан Фегули | image = [[File:Algérie - Arménie - 20140531 - Sofiane Feghouli.jpg|230px]] | image_size = 240px | caption = Фегули Алжирын шигшээд | fullname = Софиан Фегули | birth_date = {{Birth date and age|1989|12|26|df=y}} | birth_place = [[Франц]], [[Леваллуа Перре]] | height = 1.78 [[метр]] | position = [[Хагас хамгаалагч|жигүүрийн хагас хамгаалагч]] | currentclub = [[Валенсиа (хөлбөмбөгийн баг)|Валенсиа]] | clubnumber = 8 | years1 = 2007–2010 | clubs1 = [[Гренобль (хөлбөмбөгийн баг)|Гренобль]] | caps1 = 86 | goals1 = 9 | years2 = 2010– | clubs2 = [[Валенсиа (хөлбөмбөгийн баг)|Валенсиа]] | caps2 = 136 | goals2 = 20 | years3 = 2011 | clubs3 = → [[Альмериа (хөлбөмбөгийн баг)|Альмериа]]<br>(зээл) | caps3 = 10 | goals3 = 2 | nationalyears1 = 2006–2007 | nationalteam1 = Франц (18-) | nationalcaps1 = 2 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 2008–2010 | nationalteam2 = Франц (21-) | nationalcaps2 = 3 | nationalgoals2 = 0 | nationalyears3 = 2011– | nationalteam3 = [[Алжирын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Алжир]] | nationalcaps3 = 21 | nationalgoals3 = 7 | medaltemplates = | club-update = 2014 оны 2 сарын 9 | nationalteam-update = 2013 оны 9 сарын 17 }} '''Софиан Фегули''' ({{lang-fr|Sofiane Feghouli}}, ''[[1989]] оны [[12 сарын 26|арванхоёрдугаар сарын 26-нд]] [[Франц]]ын [[Леваллуа Перре]] хотод төрсөн'') — [[Колумби]]йн [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Валенсиа (хөлбөмбөгийн баг)|Валенсиа]] болон [[Алжирын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Алжирын шигшээд]] тоглодог. ==Замнал== Тэр 17 насандаа буюу [[2007]] оны [[4 сарын 27|дөрөвдүгээр сарын 27-нд]] [[Гренобль (хөлбөмбөгийн баг)|Гренобльд]] [[Францын хөлбөмбөгийн II лиг|II лигт]] гараагаа анх хийжээ.<ref>[http://www.lfp.fr/ligue2/feuilleMatch.asp?saison=2006/2007&code_evt=D2&code_jr_tr=J34&num_ordre=10 Grenoble v. Reims Match Report]</ref> Гренобль 2007-[[2008]] онд [[Францын хөлбөмбөгийн лиг|тэргүүн лигт]] дэвшихэд довтолгооны хагас хамгаалалтанд 8 дугаартай гялалзан 'Зиданы залгамж' хэмээн үнэлэгдсэн түүний үүрэг их байв.<ref>{{Cite web |url=http://unprofessionalfoul.com/2008/10/03/im-the-new-zidane-no-i-am |title=I'm the 'new Zidane'... No I am! |access-date=2014-06-21 |archive-date=2011-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110831231410/http://unprofessionalfoul.com/2008/10/03/im-the-new-zidane-no-i-am |url-status=dead }}</ref> [[2010]] онд [[испани]]йн [[Валенсиа (хөлбөмбөгийн баг)|Валенсиа]] элсүүлсэн.<ref>{{Cite web |url=http://www.lequipe.fr/Football/20100204_111919_l-imbroglio-feghouli.html |title=L'imbroglio Feghouli |access-date=2014-06-21 |archive-date=2010-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100206040625/http://www.lequipe.fr/Football/20100204_111919_l-imbroglio-feghouli.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.chronofoot.com/sofiane-feghouli/grenoble-sofiane-feghouli-et-son-pretendu-agent-dans-le-collimateur_art432.html |title=Sofiane Feghouli et son "prétendu agent" dans le collimateur |access-date=2014-06-21 |archive-date=2011-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110911065454/http://www.chronofoot.com/sofiane-feghouli/grenoble-sofiane-feghouli-et-son-pretendu-agent-dans-le-collimateur_art432.html |url-status=dead }}</ref> ==Шигшээ== [[2011]] оны [[10 сарын 23|аравдугаар сарын 23-нд]] [[Францын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Францын шигшээн]] залгамж байж болох Софиан Фегулиг [[Алжирын хөлбөмбөгийн холбоо]] [[Алжирын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|шигшээдээ]] багтаасанаа зарласан юм.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.faf.dz/article.php?a_id=2532 |wayback=20111025082124 |text=Qualification du joueur FEGHOULI Sofiane |archiv-bot=2024-07-06 09:16:35 InternetArchiveBot }}; FAF.dz, 23 October 2011.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20120126095638/http://www.dzfoot.com/news-10128/e-n-feghouli-qualifie-pour-jouer-avec-l-algerie Feghouli qualifié pour jouer avec l’Algérie]; DZFoot.com, 23 October 2011.</ref> Улмаар [[2012]] оны [[2 сарын 29|хоёрдугаар сарын 29-нд]] [[Африк үндэстний цом]]ын сонгонд [[Гамбийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Гамбитай]] тоглоход ('''2'''–1) анхны гараа болон гоолоо хийсэн.<ref name=fifa>{{cite news|url=http://www.fifa.com/worldcup/players/player=319358/profile-detail.html|title=Sofiane FEGHOULI|accessdate=18 June 2014|work=FIFA}}</ref> [[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ-д]] Алжирын 28 жил тасарсан гоолыг Фегули [[2014 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2014]] онд [[Бельгийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Бельгитэй]] тоглоход (2:'''1''') торгуулийн цохилтоор оруулсан.<ref>{{cite web|last1=Grohmann|first1=Karolos|title=Algeria end 28-year wait for World Cup goal|url=http://uk.reuters.com/article/2014/06/17/uk-soccer-world-m15-bel-alg-goal-idUKKBN0ES23K20140617|publisher=Reuters|accessdate=17 June 2014|archive-date=16 Арван нэгдүгээр сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141116035156/http://uk.reuters.com/article/2014/06/17/uk-soccer-world-m15-bel-alg-goal-idUKKBN0ES23K20140617|url-status=dead}}</ref> ==Эшлэл== {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [http://www.frenchleague.com/joueur/index.asp?no_joueur=109484 Профайл - frenchleague.com] {{ref-en}} * [http://www.lequipe.fr/Football/FootballFicheJoueur26839.html Профайл - lequipe.fr] {{ref-fr}} * [http://www.worldfootball.net/player_summary/sofiane-feghouli/ Профайл - ''worldfootball.net''] {{ref-en}} * {{nfteams|48448}} {{Валенсиа багийн бүрэлдэхүүн}} {{2013 оны Африк үндэстний цомд Алжирын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2014 оны ДАШТ-д Алжирын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{DEFAULTSORT:Фегули, Софиан}} [[Ангилал:Алжирын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч]] [[Ангилал:Альмери багийн тоглогч]] [[Ангилал:Валенсиа багийн тоглогч]] [[Ангилал:Гренобль багийн тоглогч]] [[Ангилал:Парис багийн тоглогч]] [[Ангилал:Ред Стар багийн тоглогч]] [[Ангилал:Вест Хэм Юнайтед багийн тоглогч]] [[Ангилал:Галатасарай багийн тоглогч]] [[Ангилал:2014 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн Африкийн аварга]] [[Ангилал:Туркийн хөлбөмбөгийн улсын аварга]] [[Ангилал:Алжирчууд]] [[Ангилал:1989 онд төрсөн]] 4ti5g2cw5r4zhosk1x5l0p8n69a06q9 0 43979 859336 809595 2026-06-19T07:31:23Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859336 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | name = Себастьен Скиллачи | image = [[file:Sebastien Squillaci Arsenal vs Birmingham 2010-11.jpg|230px]] | image_size = 200px | caption = Скиллачи [[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсеналд]] ([[2010]]) | fullname = Себастьен Скиллачи<ref>{{cite web|title=FIFA World Cup South Africa 2010 – List of Players|url=http://www.fifa.com/mm/document/tournament/competition/01/22/85/78/fwc_2010_squadlists.pdf|publisher=Fédération Internationale de Football Association (FIFA)|accessdate=5 June 2013|format=PDF}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1980|8|11}} | birth_place = [[Франц]], [[Тулон]] | height = 1.83 [[Метр|м]] | position = [[Хамгаалагч (хөлбөмбөг)|Төвийн хамгаалагч]] | currentclub = [[Бастиа (хөлбөмбөгийн баг)|Бастиа]] | clubnumber = 5 | youthyears1 = 1987–1995 |youthclubs1 = [[По (хөлбөмбөгийн баг)|По]] | youthyears2 = 1996–1997 |youthclubs2 = [[Тулон (хөлбөмбөгийн баг)|Тулон]] | years1 = 1997–1998 |clubs1 = [[Тулон (хөлбөмбөгийн баг)|Тулон]] |caps1 = 5 |goals1 = 0 | years2 = 1998–2006 |clubs2 = [[Монако (хөлбөмбөгийн баг)|Монако]] |caps2 = 117 |goals2 = 11 | years3 = 2000–2002 |clubs3 = → [[Аяччо (хөлбөмбөгийн баг)|Аяччо]]<br>(зээл) |caps3 = 69 |goals3 = 7 | years4 = 2006–2008 |clubs4 = [[Олимпик Лион|Лион]] |caps4 = 62 |goals4 = 3 | years5 = 2008–2010 |clubs5 = [[Севилья (хөлбөмбөгийн баг)|Севилья]] |caps5 = 49 |goals5 = 1 | years6 = 2010–2013 |clubs6 = [[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсенал]] |caps6 = 23 |goals6 = 1 | years7 = 2013– |clubs7 = [[Бастиа (хөлбөмбөгийн баг)|Бастиа]] |caps7 = 30 |goals7 = 3 | nationalyears1 = 2001–2002 |nationalteam1 = Франц (21-)|nationalcaps1 = 4 |nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 2004–2010 |nationalteam2 = [[Францын хөлбөмбөгийн шигшээ|Франц]] |nationalcaps2 = 21|nationalgoals2 = 0 | nationalyears3 = 2009– |nationalteam3 = [[Корсикагийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Корсика]] |nationalcaps3 = 3 |nationalgoals3 = 0 | pcupdate = 2014 оны 5 сарын 9 | ntupdate = 2011 оны 5 сарын 15 }} '''Себастьен Скиллачи''' ({{lang-fr|Sébastien Squillaci}}, ''[[1980]] оны [[8 сарын 11|наймдугаар сарын 11-нд]] [[Тулон]] [[хот]]од төрсөн'') — [[Франц]]ын [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Бастиа (хөлбөмбөгийн баг)|Бастиа]]д тоглодог. ==Замнал== Скиллачи [[Тулон (хөлбөмбөгийн баг)|Тулоноос]] [[1998]] онд [[Монако (хөлбөмбөгийн баг)|Монакод]] үнэгүй элсээд 2 жил IV түвшний лигт 48 тоглолтонд 2 гоол оруулж, улмаар II лигийн [[Аяччо (хөлбөмбөгийн баг)|Аяччод]] зээлэгдсэн байдаг. Тэнд 71 тоглолтонд 7 гоолдоод байхад нь [[Дидье Дешам]] дуудан [[Францын хөлбөмбөгийн лиг|I лиг]], [[европ]]ын тэмцээнүүдэд сорихоор шийджээ. [[2002]]-[[2003]] оны [[УЕФА Аваргуудын лиг|Аваргуудын лигт]] [[Реал Мадрид]]тай шөвгийн наймд тулахад ('''5''':5) айлын талбайд Скиллачи гоолдов.<ref>{{Cite news | url = http://en.archive.uefa.com/competitions/ucl/history/season=2003/round=1714/match=1062128/index.html | title = Madrid felled by Morientes | date = 6 April 2004 | work = [[UEFA|Union of European Football Assoictaions]] | accessdate = 7 April 2011 | archive-date = 8 Долдугаар сар 2012 | archive-url = https://archive.is/20120708202921/http://en.archive.uefa.com/competitions/ucl/history/season=2003/round=1714/match=1062128/index.html | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite news | url = http://en.archive.uefa.com/competitions/ucl/history/season=2003/round=1715/match=1063677/index.html | title = Ten-man Monaco dazzle Chelsea | date = 20 April 2004 | work = [[UEFA|Union of European Football Assoictaions]] | accessdate = 7 April 2011 | archive-date = 11 Долдугаар сар 2012 | archive-url = https://archive.is/20120711190616/http://en.archive.uefa.com/competitions/ucl/history/season=2003/round=1715/match=1063677/index.html | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite news | url = http://en.archive.uefa.com/competitions/ucl/history/season=2003/round=1715/match=1063680/index.html | title = Morientes has the final say | date = 5 May 2004 | work = [[UEFA|Union of European Football Assoictaions]] | accessdate = 7 April 2011 | archive-date = 8 Долдугаар сар 2012 | archive-url = https://archive.is/20120708073919/http://en.archive.uefa.com/competitions/ucl/history/season=2003/round=1715/match=1063680/index.html | url-status = dead }}</ref> Цааш [[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]] хожоод (5:3) [[Порто (хөлбөмбөгийн баг)|Портод]] ялагдан (3:0) аман хүзүүдсэн түүхтэй.<ref>{{cite news |title=Porto 3–0 Monaco |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/champions_league/3718645.stm |publisher=[[BBC|BBC Sport]] |date=26 May 2004 |accessdate=12 January 2011 }}</ref><ref>{{Cite news | url = http://en.archive.uefa.com/competitions/ucl/history/season=2003/round=1716/match=1065206/index.html | title = Porto perform to perfection | date = 26 May 2004 | work = [[UEFA|Union of European Football Assoictaions]] | accessdate = 7 April 2011 | archive-date = 5 Нэгдүгээр сар 2013 | archive-url = https://archive.is/20130105041253/http://en.archive.uefa.com/competitions/ucl/history/season=2003/round=1716/match=1065206/index.html | url-status = dead }}</ref> Скиллачи зургаан улиралд 217 тоглолтонд оролцжээ. [[Олимпик Лион|Лион]] түүнтэй 4 жилээр гэрээлсэн.<ref>{{cite news |url=http://www.skysports.com/story/0,19528,11806_2381057,00.html |title=Squillaci poised for Lyon |publisher=Sky Sports |author=Patrick Haond |accessdate=26 August 2010}}</ref> [[2008]] оны [[7 сарын 14|долоодугаар сарын 14-нд]] [[Севилья (хөлбөмбөгийн баг)|Севилья]] 6.25 сая [[евро]], 0.5 саяын бонусаар Скиллачиг элсүүлж,<ref>{{cite news|url=http://www.actusnews.com/documents_communiques/ACTUS-0-13164-784-PR_080718.pdf?|title=SQUILLACI AND COUPET TRANSFERRED; CLEBER ANDERSON LOANED|date=18 July 2008|accessdate=9 February 2012|publisher=OL Group}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.skysports.com/story/0,19528,12875_3823506,00.html |title=Sevilla strike defender deal |publisher=Sky Sports |date=15 July 2008 |accessdate=26 August 2010}}</ref> 3 жилээр гэрээлэв.<ref>{{cite news |url=http://www.mercato365.com/depeches/filinfo_251147_2514_Lyon-Squillaci-%C3%A0-Seville-mercredi.shtml |title=Squillaci à Séville mercredi |publisher=Football 365 |date=16 July 2008 |accessdate=26 August 2010 |language=French |archive-date=4 Тавдугаар сар 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090504083718/http://www.mercato365.com/depeches/filinfo_251147_2514_Lyon-Squillaci-%C3%A0-Seville-mercredi.shtml |url-status=dead }}</ref> [[2010]] оны зун [[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсеналд]] 4 сая [[Фунт стерлинг|фунтээр]] ирж, гурван жилээр гэрээлэн, хуучин төвүүд [[Микаэль Сильвестр]], [[Паскаль Сиган]]ы 18 дугаартайгаар тоглох болов. Скиллачитай [[2013]] оны [[7 сарын 17|долоодугаар сарын 17-нд]] [[Бастиа (хөлбөмбөгийн баг)|Бастиа]] 2 жилээр гэрээлэв.<ref>{{cite news|title=Squillaci chooses Bastia|trans_title=Foot Transferts Squillaci choisit Bastia|url=http://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Squillaci-choisit-bastia/386244|publisher=L'Equipe|language=French|date=17 July 2013|accessdate=20 February 2014}}</ref> ==Шигшээ== [[Францын хөлбөмбөгийн шигшээ|Францын шигшээд]] анх [[2004]] онд [[Босни ба Херцоговинагийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Босни ба Херцоговинатай]] нөхөрсөг тоглоход гараалсан.<ref>{{cite news |url=http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=307388&cc=5901 |title=France go for youthful line-up |publisher=ESPNsoccernet |date=17 August 2004 |accessdate=26 August 2010 |archive-date=30 Гуравдугаар сар 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090330034341/http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=307388&cc=5901 |url-status=dead }}</ref> Скиллачи эцэг, эх Корсика ястан тул [[ФИФА]]-д албан бус гишүүнчлэлтэй [[Корсикагийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Корсикагийн шигшээн]] өмнөөс [[2009]] онд [[Конгын хөлбөмбөг шигшээ|Конго]],<ref>{{cite news|url=http://www.alta-frequenza.com/l_info/l_actu/football_sebastien_squillaci_fier_de_jouer_pour_la_corse_34688|title=Sébastien Squillaci : fier de jouer pour la Corse|trans_title=Sébastien Squillaci: proud to play for Corsica|publisher=alta-frequenza.com|language=French|date=7 June 2009|accessdate=2 March 2014|archive-date=9 Гуравдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140309163851/http://www.alta-frequenza.com/l_info/l_actu/football_sebastien_squillaci_fier_de_jouer_pour_la_corse_34688|url-status=dead}}</ref> [[2011]] онд [[Болгарын хөлбөмбөгийн шигшээ|Болгартай]]<ref>{{cite news|url=http://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Selection-corse-bulgarie-1-0/203172|title=Sélection corse - Bulgarie : 1-0|trans_title=Corsican selection - Bulgaria: 1-0|publisher=[[L'Équipe|lequipe.fr]]|language=French|date=1 June 2011|accessdate=2 March 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.ouest-france.fr/drame-de-furiani-la-squadra-corsa-jouera-contre-une-selection-de-gerard-houllier-34395|title= Drame de Furiani. La Squadra Corsa jouera contre une sélection de Gérard Houllier |trans_title=Furiani disaster: A squadra corsa will play against a squad coached by Gérard Houllier|publisher=[[Ouest-France|ouest-france.fr]]|language=French|date=18 May 2012|accessdate=2 March 2014}}</ref> ==Амжилт== ;Аяччо * [[Францын хөлбөмбөгийн II лиг|Францын II лигийн]] аварга: 2002 ;Монако * [[Францын хөлбөмбөгийн лигийн цом|Францын лигийн цомын]] эзэн: 2003 * [[УЕФА Аваргуудын лиг]]ийн дэд байр: 2003-04 ;Олимпик Лион * [[Францын хөлбөмбөгийн лиг|Францын аварга]] ('''2'''): 2006-07, 2007-08 * Францын лигийн цомын дэд байр: 2007 * [[Францын хөлбөмбөгийн супер цом|Францын супер цомын]] эзэн: 2006 ;Севилья * [[Испанийн хөлбөмбөгийн цом|Испанийн цомын]] эзэн: 2010 ==Эшлэл== {{лавлах холбоос|2}} ==Холбоос== * [http://www.sevillafc.es/_www/equipos.php?op=jug&id=1605 Профайл - Севилья] {{ref-es}} * [https://web.archive.org/web/20110514042910/http://www.fff.fr/servfff/historique/historique_new.php?liste=O&id=SQUILLACI%20S%E9bastien Проф - Францын хөлбөмбөгийн холбоо] {{ref-fr}} * [http://www.footballdatabase.com/index.php?page=player&Id=1292&pn=S%C3%A9bastien_Squillaci Профайл - footballdatabase.com] {{ref-en}} * [http://www.footballdatabase.eu/football.joueurs.sebastien.squillaci.586.en.html Профайл - footballdatabase.eu] {{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20090217024117/http://soccernet-akamai.espn.go.com/players/stats?id=52339 Профайл - ESPN Soccernet] {{ref-en}} {{Бастиа багийн бүрэлдэхүүн}} {{2008 оны ЕАШТ-д Францын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2010 оны ДАШТ-д Францын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{DEFAULTSORT:Скиллачи, Себастьен}} [[Ангилал:Францын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч]] [[Ангилал:Бастиа багийн тоглогч]] [[Ангилал:Арсенал багийн тоглогч]] [[Ангилал:Севилья багийн тоглогч]] [[Ангилал:Олимпик Лион багийн тоглогч]] [[Ангилал:Аяччо багийн тоглогч]] [[Ангилал:Монако багийн тоглогч]] [[Ангилал:Тулон багийн тоглогч]] [[Ангилал:Премьер лигийн тоглогч]] [[Ангилал:2008 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:2010 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:Францчууд]] [[Ангилал:1980 онд төрсөн]] 1nxbypb25n6bhjswa6e4lig6zwx17gz 0 45296 859252 859013 2026-06-19T00:57:45Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859252 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын Амур мужийн хот}} {{Инфобокс Оросын суурин |mn_name = Благовещенск |ru_name = |image_skyline = Благовещенск-2011 (041).JPG |image_caption = Благовещенск дахь [[Амур муж]]ийн захиргааны байр. |coordinates = {{coord|50|15|N|127|32|E|display=inline,title}} |map_label_position = left |image_coa = Coat of Arms of Blagoveshchensk 1878.svg |coa_caption = |image_flag = Flag of Blagoveshchensk.svg |flag_caption = |anthem = [[Благовещенскийн дуулал]] |anthem_ref = <ref name = "Anthem">Decision #14/60</ref> |holiday = 6 сарын&nbsp;2 (6 сарын эхний бямба гаригт тэмдэглэдэг) |holiday_ref = <ref name = "Holiday">Charter of Blagoveshchensk, Article&nbsp;1</ref> |federal_subject = [[Амур муж]] |federal_subject_ref = <ref name="Ref7" /> |adm_city_jur = Благовещенск хотын тойрог |adm_city_jur_ref = <ref name="Ref7" /> |adm_ctr_of1 = Амур муж |adm_ctr_of1_ref = <ref name="Ref7" /> |adm_ctr_of2 = Благовещенск хотын тойрог |adm_ctr_of2_ref = <ref name="Ref7" /> |inhabloc_cat = Хот |inhabloc_cat_ref = <ref name = "Ref7" /> |inhabloc_type = |inhabloc_type_ref = |urban_okrug_jur = Благовещенск хотын тойрог |urban_okrug_jur_ref = <ref name="Ref599" /> |mun_admctr_of1 = Благовещенск хотын тойрог |mun_admctr_of1_ref = <ref name="Ref599" /> |mun_admctr_of2 = Благовещенск хотын район |mun_admctr_of2_ref = <ref name = "Ref347" /> |leader_title = Хотын дарга |leader_title_ref = <ref name = "HeadLegis">Charter of Blagoveshchensk, Article&nbsp;17</ref> |leader_name = Олег Имамеев |leader_name_ref = <ref name="HeadNm">Official website of Blagoveshchensk. [https://www.admblag.ru/administration/rukovodstvo/ City Leadership Administration] {{webarchive|url = https://web.archive.org/web/20231020205348/https://www.admblag.ru/administration/rukovodstvo/ |date=October 20, 2023 }} {{in lang|ru}}</ref> |representative_body = [[Благовещенск хотын дум|Хотын Дум]] |representative_body_ref = <ref name="HeadLegis" /> |area_km2 = 320.97 |area_km2_ref = <ref name="Area">[[Federal State Statistics Service]]. Показатели, характеризующие состояние экономики и социальной сферы муниципального образования. [http://www.gks.ru/scripts/db_inet2/passport/table.aspx?opt=10701000200620072008200920102011 Город Благовещенск] {{in lang|ru}}</ref> |pop_2010census = 214390 |pop_2010census_rank = 87-д |pop_2010census_ref = <ref name = "2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> |pop_density = |pop_density_as_of = |pop_density_ref = |pop_latest = 225453 |pop_latest_date = 1 сар, 2014 |pop_latest_ref = <ref name="2014Est">Amur Oblast Territorial Branch of the [[Russian Federal State Statistics Service|Federal State Statistics Service]]. {{Cite web |url=http://amurstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/amurstat/resources/d600c10043769f3eb9effbdd898fc419/07_1_4.htm |title=Оценка численности населения по городским округам, муниципальным районам, городским и сельским поселениям Амурской области на 1 января 2014 года |access-date=2024-01-03 |archive-date=2017-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170808091307/http://amurstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/amurstat/resources/d600c10043769f3eb9effbdd898fc419/07_1_4.htm |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190814075142/http://amurstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/amurstat/resources/d600c10043769f3eb9effbdd898fc419/07_1_4.htm |date=August 14, 2019 }} {{in lang|ru}}</ref> |established_date = 1856 |established_title = |established_date_ref = <ref name="gr" /> |current_cat_date = |current_cat_date_ref = |prev_name1 = |prev_name1_date = |prev_name1_ref = |postal_codes = 675000–675007, 675009–675011, 675014, 675016, 675018–675021, 671025, 671027–671030, 671700, 671801, 671890, 671960–671962, 671971, 671980–671983, 671985 |dialing_codes = 4162 |dialing_codes_ref = |website = http://www.admblag.ru |website_ref = }} '''Благовещенск''' ({{lang-ru|Благовещенск}}<ref>[http://www.mojgorod.ru/cities/listcity.html Список всех городов Российской Федерации]. «Мой Город» {{ref-ru}}</ref>) — [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Амур муж]]ийн засаг захиргааны [[төв]].<ref>[http://megabook.ru/article/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 Административно-территориальное деление России] {{ref-ru}}</ref><ref>[http://emigrant-ussr.ru/index/administrativno_territorialnoe_ustrojstvo_rossii/0-12 Административно-территориальное устройство России] {{ref-ru}}</ref> Амар мөрний зүүн эрэг дээр, Орос-Хятадын улсын хил дээрх 225 мянган хүн амтай хот. == Газар зүй == Благовещенск нь ОХУ-ын [[Алс Дорнодын Холбооны тойрог|Алс Дорнодод]] [[Амар мөрөн|Амар мөрний]] зүүн эрэг дээр буюу нөгөө эрэг дээр байх [[Хятад улс|Хятадын]] [[Хэйхэ]] хотын эсрэг талд оршино. [[Сибирийн төмөр зам|Транс-Сибирийн төмөр замаар]] [[Москва]] хүртэл 7985 километр, агаарын зам урт 5630 километр. === Цаг агаар === {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Благовещенск (1991–2020, туйлын үе 1859–одоо) | metric first = yes | single line = yes | Jan record high C = 0.2 | Feb record high C = 7.0 | Mar record high C = 20.3 | Apr record high C = 31.4 | May record high C = 34.7 | Jun record high C = 39.4 | Jul record high C = 37.7 | Aug record high C = 36.9 | Sep record high C = 33.5 | Oct record high C = 28.0 | Nov record high C = 13.4 | Dec record high C = 3.6 | year record high C = 39.4 | Jan high C = -15.1 | Feb high C = -9.4 | Mar high C = -0.2 | Apr high C = 11.2 | May high C = 19.9 | Jun high C = 25.5 | Jul high C = 27.7 | Aug high C = 25.4 | Sep high C = 19.4 | Oct high C = 9.3 | Nov high C = -4.6 | Dec high C = -14.7 | year high C = 7.9 | Jan mean C = -21.0 | Feb mean C = -16.1 | Mar mean C = -6.4 | Apr mean C = 4.9 | May mean C = 13.2 | Jun mean C = 19.4 | Jul mean C = 22.2 | Aug mean C = 19.9 | Sep mean C = 13.0 | Oct mean C = 3.5 | Nov mean C = -9.8 | Dec mean C = -19.8 | year mean C = 1.9 | Jan low C = -25.6 | Feb low C = -21.8 | Mar low C = -12.2 | Apr low C = -1.1 | May low C = 6.9 | Jun low C = 13.8 | Jul low C = 17.5 | Aug low C = 15.4 | Sep low C = 7.9 | Oct low C = -1.1 | Nov low C = -13.9 | Dec low C = -23.9 | year low C = -3.2 | Jan record low C = -44.5 | Feb record low C = -45.4 | Mar record low C = -35.7 | Apr record low C = -17.7 | May record low C = -7.5 | Jun record low C = 0.1 | Jul record low C = 8.2 | Aug record low C = 4.4 | Sep record low C = -4.3 | Oct record low C = -24.8 | Nov record low C = -32.9 | Dec record low C = -41.2 | year record low C = -45.4 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 7 | Feb precipitation mm = 7 | Mar precipitation mm = 10 | Apr precipitation mm = 25 | May precipitation mm = 55 | Jun precipitation mm = 91 | Jul precipitation mm = 141 | Aug precipitation mm = 112 | Sep precipitation mm = 68 | Oct precipitation mm = 30 | Nov precipitation mm = 13 | Dec precipitation mm = 11 | year precipitation mm = 570 | Jan snow depth cm = 12 | Feb snow depth cm = 10 | Mar snow depth cm = 3 | Apr snow depth cm = 0 | May snow depth cm = 0 | Jun snow depth cm = 0 | Jul snow depth cm = 0 | Aug snow depth cm = 0 | Sep snow depth cm = 0 | Oct snow depth cm = 1 | Nov snow depth cm = 4 | Dec snow depth cm = 8 | year snow depth cm = 12 | Jan humidity = 73 | Feb humidity = 68 | Mar humidity = 62 | Apr humidity = 55 | May humidity = 55 | Jun humidity = 70 | Jul humidity = 78 | Aug humidity = 80 | Sep humidity = 72 | Oct humidity = 62 | Nov humidity = 67 | Dec humidity = 74 | year humidity = 68 | Jan rain days = 0 | Feb rain days = 0 | Mar rain days = 0.4 | Apr rain days = 9 | May rain days = 15 | Jun rain days = 17 | Jul rain days = 18 | Aug rain days = 17 | Sep rain days = 16 | Oct rain days = 8 | Nov rain days = 0.4 | Dec rain days = 0 | year rain days = 101 | Jan snow days = 12 | Feb snow days = 7 | Mar snow days = 8 | Apr snow days = 6 | May snow days = 1 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0.2 | Oct snow days = 5 | Nov snow days = 12 | Dec snow days = 14 | year snow days = 65 | Jan sun = 138 | Feb sun = 194 | Mar sun = 227 | Apr sun = 222 | May sun = 252 | Jun sun = 255 | Jul sun = 226 | Aug sun = 227 | Sep sun = 168 | Oct sun = 190 | Nov sun = 157 | Dec sun = 123 | year sun = 2379 | source 1 = Погода и Климат<ref name="Погода" >{{cite web |url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/31510.htm |title = Климат Благовещенска |access-date = 2026-06-14 |publisher = Погода и Климат |language = ru }}</ref> | source 2 = [[NOAA]] (нар, 1961–1990)<ref name = NOAA>{{cite web | url = https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/RA/31510.TXT | title = Blagovescensk Climate Normals 1961–1990 | publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа | access-date = 2026-06-14 | archive-date = 2023-06-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230612213750/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/RA/31510.TXT | url-status = dead }}</ref> | date = 2010 | source = }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Blagoveshchensk|Благовещенск}} * [http://www.admblag.ru/ Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас] == Зүүлтийн тайлбар== {{лавлах холбоос}} {{ОХУ-ын тавин том хот}} [[Ангилал:Амур мужийн суурин]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:1856 онд байгуулагдсан]] 5zvx2c1usuqp1pi8cplccbll9kt7pzo 0 45360 859348 839259 2026-06-19T08:46:42Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859348 wikitext text/x-wiki {{Short description|Украины муж}} {{Инфобокс суурин | name = Тернополь муж | native_name = Тернопільська область | native_name_lang = uk | nicknames = {{lang|uk|Тернопілля}}, {{lang|uk|Тернопільщина}}, {{lang|uk|Галичина}} | settlement_type = [[Украины мужууд|Муж]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = Flag of Ternopil Oblast.svg | flag_link = Тернополь мужийн далбаа | image_shield = Coat of Arms of Ternopil Oblast.svg | shield_alt = Тернополь мужийн сүлд | image_map = Ternopil in Ukraine.svg | mapsize = 275px | map_alt = | map_caption = | coordinates = {{Coord|49|33|21|N|25|35|33|E|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{UKR}} | parts_type = [[Тернополь мужийн хотын жагсаалт|Хамгийн том хот]] | parts_style = para | p1 = | established_title = | established_date = | seat_type = [[Захиргааны төв]] | seat = [[Тернополь]] | leader_title = [[Тернополь мужийн захирагч|Захирагч]] | leader_name = [[Вячеслав Негода]]<ref>{{Cite web|url=https://unn.ua/en/news/zelensky-appoints-nehoda-as-head-of-ternopil-rsa| title=Zelensky appoints Nehoda as head of Ternopil RSA|website={{ill|Украины үндэсний мэдээ|uk|Українські національні новини}}|date=2024-08-24|access-date=2025-11-10}}</ref> | leader_party = | leader_title1 = [[Тернополь мужийн зөвлөл|Мужийн зөвлөл]] | leader_name1 = 64 суудал | leader_title2 = Дарга | leader_name2 = Волидимир Болещук | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 13823 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_rank = [[Украины засаг захиргааны хуваарь#Жагсаалт|22-р байр]] | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name="ua2022estimate"/> | population_total = 1021713 {{decrease}} | population_rank = [[Украины мужийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|21-р байр]] | population_as_of = 2022 | population_blank1_title = Жилийн өсөлт | population_blank1 = | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = ДНБ | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web|title=Валовии регіональнии продукт|url=https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2023/05/zb_vrp_2021.xlsx}}</ref> | demographics1_title1 = Нийт | demographics1_info1 = ₴ 82 тэрбум<br />(€2.1 тэрбум) | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info2 = ₴ 79,412<br />(€2,100) | blank5_name_sec1 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2022) | blank5_info_sec1 = 0.722<ref>{{Cite web|title= Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab |url= https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/UKR/?levels=1+4&years=2022&interpolation=0&extrapolation=0 |website=hdi.globaldatalab.org|language=en}}</ref><br />{{color|#0c0|өндөр}} | blank_name_sec1 = [[Украины тойргууд|Тойрог]] | blank_info_sec1 = 3 | blank1_name_sec1 = [[Тернополь мужийн хотын жагсаалт|Хот]] | blank1_info_sec1 = 14 | blank2_name_sec1 = | blank2_info_sec1 = | blank3_name_sec1 = [[Украины хот хэлбэрийн суурингууд#Тернополь муж|{{nowrap|Суурин}}]] | blank3_info_sec1 = 17 | blank4_name_sec1 = Тосгон | blank4_info_sec1 = 1019 | timezone1 = [[Дорнод Европын Цаг|ДЕЦ]] | utc_offset1 = +2 | postal_code_type = [[Украины шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = 46-49 | area_code_type = [[Бүс нутгийн код#Украин|Бүс нутгийн код]] | area_code = +380-35 | iso_code = [[ISO 3166-2:UA|UA-61]] | registration_plate_type = [[Украины тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | registration_plate = | website = [https://archive.today/20121205080257/http://www.adm.gov.te.ua/ www.adm.gov.te.ua] }} '''Тернополь муж''' ({{lang-uk|Тернопільська область}}) — [[Украин]] улсын [[муж]]. ==Эх сурвалж== {{Reflist}} ==Гадаад холбоос== {{Commons category|Ternopil Oblast|Тернополь муж}} *[https://web.archive.org/web/20110902053112/http://www.obl-rada.te.ua/ Тернополийн зөвлөлийн вэб сайт] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121222203440/http://www.obl-rada.te.ua/ |date=2012-12-22 }} {{Хөтлөгч мөр Украины муж}} [[Ангилал:Тернополь муж| ]] [[Ангилал:Украины муж]] 64ibqmxsfpu7yj8rd7gq8zbvel8or4b 0 45764 859268 859063 2026-06-19T01:58:08Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859268 wikitext text/x-wiki {{Short description|АНУ-ын Мичиган мужийн хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | name = Детройт | native_name = Detroit | settlement_type = [[Хот]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | perrow = 1/3/2/2 | image1 = Detroit Skyline from Windsor 2025-09-01.jpg | caption1 = Хотын төвийн үзэмж | image2 = Fox Theater Restored to It's Original Brilliance.jpg | caption2 = [[Фокс театр (Детройт)|Фокс театр]] | image3 = Renaissance Center, Detroit, Michigan from S 2014-12-07.jpg | caption3 = [[Ренессанс төв]] | image4 = Aerial Tour of Gordie Howe Bridge - 54603376784.jpg | caption4 = [[Детройт гол]] | image5 = Comerica Park, Home of the Detroit Tigers Baseball Team.jpg | caption5 = [[Комерика Парк]] | image6 = Detroit institute of arts, esterno 01.jpg | caption6 = [[Детройтын урлагийн дээд сургууль]] | image7 = Motown Museum Detroit (52755960301).jpg | caption7 = [[Хитсвилл А.Н.У.]] | image8 = Historic Scott Fountain located at Belle Isle Park.jpg | caption8 = [[Белл Айл парк]] }} | image_flag = Flag of Detroit.svg | flag_size = 110px | flag_link = Детройтын далбаа | image_seal = Seal of Detroit (B&W).svg | seal_size = 90px | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = Лого | blank_emblem_size = 100 | blank_emblem_alt = | blank_emblem_link = Детройтын сүнс | etymology = {{Lang-fr|détroit}} ([[Тэнгисийн хоолой|хоолой]]) | nicknames = Мотор хот, Motown, The D, 313, Д-Таун, Сэргэн мандалтын хот, Дэлхийг жолооддог хот, Хоккейтаун, Детройт Рок хот | motto = {{Lang|la|[[Габриэл Ричард#Детройт дахь ажил|Speramus Meliora; Resurget Cineribus]]}}<br />([[Латин хэл|Латин]]: Бид илүү сайн зүйлд найдаж байна; Энэ нь үнсээс босох болно) | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 | mapframe-point = none | pushpin_map = Мичиган#АНУ | pushpin_relief = yes | pushpin_label = Детройт | coordinates = {{Coord|42|19|54|N|83|2|45|W|region:US-MI_type:city|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = <ref name="GNIS">{{cite gnis|1617959|Detroit|2009-07-27 }}</ref> | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{flag|АНУ}} | subdivision_type1 = [[АНУ-ын мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = {{flag|Мичиган}} | subdivision_type2 = [[Мичиганы тойргийн жагсаалт|Тойрог]] | subdivision_name2 = [[Вэйн тойрог, Мичиган|Вэйн]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = {{Start date|1701|07|24}} | established_title1 = Нэгдсэн | established_date1 = {{Start date|1806|09|13}} | established_title2 = Үүсгэн байгуулагч | established_date2 = [[Антуан де ла Мот Кадиллак]] & [[Альфонс де Тонти]] | government_footnotes = <!-- for references: use<ref> tags --> | government_type = [[Хотын захирагч-зөвлөлийн засгийн газар|Хүчтэй хотын дарга]] | governing_body = [[Детройт хотын зөвлөл]] | leader_title = [[Детройт хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Мэри Шеффилд]] ([[Ардчилсан Нам (АНУ)|АН]]) | leader_title1 = Хотын зөвлөл | leader_name1 = {{collapsible list|bullets=yes | title = Гишүүд | 1 = [[Мэри Д.Уотерс]] | 2 = [[II Коулман Янг]] | 3 = Жеймс Тэйт | 4 = Анжела Каллоуэй | 5 = Скотт Бенсон | 6 = Латиша Жонсон | 7 = Мэри Шеффилд | 8 = Габриэла Сантьяго-Ромеро | 9 = [[III Фред Дурхал]] }} <!-- Area -->| unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref name="CenPopGazetteer2020">{{cite web |title=2020 U.S. Gazetteer Files |url=https://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2020_Gazetteer/2020_gaz_place_26.txt |publisher=АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2026-06-16 |archive-date=2022-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220528225240/https://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2020_Gazetteer/2020_gaz_place_26.txt |url-status=live }}</ref> | area_total_sq_mi = 142.89 | area_total_km2 = 370.09 | area_land_sq_mi = 138.73 | area_land_km2 = 359.31 | area_water_sq_mi = 4.16 | area_water_km2 = 10.78 | area_urban_km2 = 3,327.7 | area_urban_sq_mi = 1,284.8 | area_metro_km2 = 10,071 | area_metro_sq_mi = 3,888.4 | elevation_ft = 597 | elevation_footnotes = <ref name="GNIS"/> | population_footnotes = <ref name="USCensusEst2021">{{cite web |url=https://www.census.gov/data/tables/time-series/demo/popest/2020s-total-cities-and-towns.html |date=2022-05-30 |title=City and Town Population Totals: 2020–2021 |publisher=АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2026-06-16 |archive-date=2022-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220711040810/https://www.census.gov/data/tables/time-series/demo/popest/2020s-total-cities-and-towns.html |url-status=live }}</ref> | population_as_of = [[2020 оны АНУ-ын хүн амын тооллого|2020]] | population_est = 649095 {{gain}} | pop_est_as_of = 2025 | pop_est_footnotes = <ref name="USCensusEst2023"/> | population_total = 639111 | population_rank = Хойд Америкт [[Хойд Америкийн хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|73-т]]<br />АНУ-д [[АНУ-ын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|26-д]]<br />Мичиганд [[Мичиганы хотын жагсаалт|1-т]] | population_metro_footnotes = <ref name="2020Pop">{{cite web |title=2020 Population and Housing State Data |newspaper=Census.gov |url=https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2024-05-14}}</ref> | population_metro = 4400578 (АНУ: [[Хотын бөөгнөрлийн статистик бүс нутаг|14-т]]) | population_density_sq_mi = 4606.84 | population_density_km2 = 1778.71 | population_urban = 3776890 (АНУ: [[АНУ-ын хот суурин газрын жагсаалт|12-т]]) | population_urban_footnotes = <ref name="urban area">{{cite web |url=https://www.census.gov/programs-surveys/geography/guidance/geo-areas/urban-rural.html|title=List of 2020 Census Urban Areas|website=census.gov|publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо|access-date=2024-05-14}}</ref> | population_density_urban_km2 = 1,135.0 | population_density_urban_sq_mi = 2,939.6 | population_demonym = Детройтчууд | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |title=Total Gross Domestic Product for Detroit-Warren-Dearborn, MI (MSA) |url=https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP19820 |website=fred.stlouisfed.org |access-date=2026-06-16 |archive-date=2018-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180215024203/https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP19820 |url-status=live }}</ref> | demographics2_title1 = Бөөгнөрөл | demographics2_info1 = $331.333 тэрбум (2022) | population_note = | timezone = [[Зүүн цагийн бүс|EST]] | utc_offset = −5 | timezone_DST = [[Зүүн бүсийн зуны цаг|EDT]] | utc_offset_DST = −4 | postal_code_type = [[ЗИП код]]ууд | postal_code = {{collapsible list |title = 482XX |frame_style = border:none; padding: 0; |list_style = text-align:center;display:none |48201–48240, 48242-48244, 48255, 48260, 48264-48269, 48272, 48275, 48277-48279, 48288}} | area_code = [[Бүс нутгийн код 313|313]] | blank_name = [[Мэдээлэл Боловсруулах Холбоо Стандарт|МБХС код]] | blank_info = 26-22000 | blank1_name = [[Газар Зүйн Нэрийн Мэдээллийн Систем|ГНМС]] онцлог ID | blank1_info = 1617959<ref name="GNIS"/> | footnotes = | blank_name_sec2 = Томоохон нисэх онгоцны буудлууд | blank_info_sec2 = [[Детройт Метрополитан нисэх онгоцны буудал]], [[Коулман Янгын олон улсын нисэх онгоцны буудал]] | blank5_name_sec2 = [[Нийтийн тээвэр]] | blank5_info_sec2 = [[Детройт хотын тээврийн газар]], [[Детройтын Пиплмувер]], [[Детройтын трамвай|QLine]] | website = {{URL|https://detroitmi.gov}} }} '''Детройт''' ({{lang-en|Detroit}} [{{IPA|dɪˈtɹɔɪt}}]) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын зүүн хойно орших [[Мичиган]] муж улсын нэгэн том хот юм. Энэ хот нь [[Канад]]ын хил дээр, [[Детройт гол|Детройт голын]] эрэг дээр [[Сент-Клэр нуур (Хойд Америк)|Сент-Клэр нуур]] ба [[Эри нуур]] хоёрын хооронд оршдог. Детройт нь 370,2 км² газар нутагтай бөгөөд 2016 онд АНУ-ын хүн амын тооллогын товчооны бүртгэлээр ойролцоогоор 680.000 хүн амтай байсан нь тус хотыг Мичиган муж улсын хамгийн олон хүн амтай хот болгодог. 2010 онд оршин суугчдын 82,7 % афроамерикчууд байсан ба үүгээрээ тус улсын харууд ихтэй том хотуудын нэгэнд тооцогдоно. Детройт нь [[Вэйн тойрог|Вэйн тойргийн]] төвийн сацуу, Детройт метропол бүс нутгийн эдийн засаг, улс төр, соёлын төв болдог. Мөн түүнчлэн хүн амын бөөгнөрлөөрөө [[Их нуурууд|Их нууруудын]] бүс нутагт [[Чикаго]] ба [[Торонто|Торонтогийн]] дараа гуравт эрэмбэлэгдэнэ. == Хүн амын өсөлт == {| class="wikitable" |- ! style="background:#F3F3FF; text-align:center;" | Огноо ! style="background:#F3F3FF; text-align:center;" | Хүн амын тоо<ref>{{Webarchiv |url=http://www.census.gov/popest/cities/tables/SUB-EST2009-01.csv |text= |wayback=20110102045422}}</ref> |- | style="text-align:center;"| 1840 || style="text-align:right;"| 9.102 |- | style="text-align:center;"| 1850 || style="text-align:right;"| 21.019 |- | style="text-align:center;"| 1860 || style="text-align:right;"| 45.619 |- | style="text-align:center;"| 1870 || style="text-align:right;"| 79.577 |- | style="text-align:center;"| 1880 || style="text-align:right;"| 116.340 |- | style="text-align:center;"| 1890 || style="text-align:right;"| 205.876 |- | style="text-align:center;"| 1900 || style="text-align:right;"| 285.704 |- | style="text-align:center;"| 1910 || style="text-align:right;"| 465.766 |- | style="text-align:center;"| 1920 || style="text-align:right;"| 993.078 |- | style="text-align:center;"| 1930 || style="text-align:right;"| 1.568.662 |- | style="text-align:center;"| 1940 || style="text-align:right;"| 1.623.452 |- | style="text-align:center;"| 1950 || style="text-align:right;"| 1.849.568 |- | style="text-align:center;"| 1960 || style="text-align:right;"| 1.670.144 |- | style="text-align:center;"| 1970 || style="text-align:right;"| 1.511.482 |- | style="text-align:center;"| 1980 || style="text-align:right;"| 1.203.339 |- | style="text-align:center;"| 1990 || style="text-align:right;"| 1.027.974 |- | style="text-align:center;"| 2000 || style="text-align:right;"| 951.270 |- | style="text-align:center;"| 2010 || style="text-align:right;"| 713.777 |- | style="text-align:center;"| 2013 || style="text-align:right;"| 681.090<ref>{{Webarchiv |url=http://www.semcog.org/uploadedFiles/Population_and_Household_Estimates_for_July_2013.pdf |text=— |wayback=20130926215451 }}</ref> |- | style="text-align:center;"| 2016 || style="text-align:right;"| 677.116<ref>https://www.census.gov/quickfacts/table/PST045215/2622000</ref> |- | style="text-align:center;"| 2017 || style="text-align:right;"| 673.104<ref>{{Cite web |url=https://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?src=bkmk |title=factfinder.census.gov: Annual Estimates of the Resident Population |access-date=2021-01-03 |archive-date=2020-02-13 |archive-url=https://archive.ph/20200213050253/https://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?src=bkmk |url-status=dead }}</ref> |} {{Том зураг|Detroit Skyline (123143197).jpeg|850|Хотын төв хэсэг}} == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Детройт ([[DTW]]), 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1874–одоо |collapsed = Y |single line = Y |Jan record high F = 67 |Feb record high F = 73 |Mar record high F = 86 |Apr record high F = 89 |May record high F = 95 |Jun record high F = 104 |Jul record high F = 105 |Aug record high F = 104 |Sep record high F = 100 |Oct record high F = 92 |Nov record high F = 81 |Dec record high F = 69 |year record high F = 105 <!-- To calculate avg record high, go to monthly summarized data, choose 1991-2020 as year range, max temp as variable, and daily maximum under summary and values are obtained under "mean" --> |Jan avg record high F = 53.0 |Feb avg record high F = 55.3 |Mar avg record high F = 69.3 |Apr avg record high F = 79.6 |May avg record high F = 87.2 |Jun avg record high F = 92.6 |Jul avg record high F = 93.8 |Aug avg record high F = 92.1 |Sep avg record high F = 89.3 |Oct avg record high F = 80.6 |Nov avg record high F = 66.7 |Dec avg record high F = 56.1 |year avg record high F = 95.4 |Jan high F = 32.3 |Feb high F = 35.2 |Mar high F = 45.9 |Apr high F = 58.7 |May high F = 70.3 |Jun high F = 79.7 |Jul high F = 83.7 |Aug high F = 81.4 |Sep high F = 74.4 |Oct high F = 62.0 |Nov high F = 48.6 |Dec high F = 37.2 |year high F = 59.1 |Jan mean F = 25.8 |Feb mean F = 28.0 |Mar mean F = 37.2 |Apr mean F = 48.9 |May mean F = 60.3 |Jun mean F = 69.9 |Jul mean F = 74.1 |Aug mean F = 72.3 |Sep mean F = 64.9 |Oct mean F = 53.0 |Nov mean F = 41.2 |Dec mean F = 31.3 |year mean F = 50.6 |Jan low F = 19.2 |Feb low F = 20.8 |Mar low F = 28.6 |Apr low F = 39.1 |May low F = 50.2 |Jun low F = 60.2 |Jul low F = 64.4 |Aug low F = 63.2 |Sep low F = 55.5 |Oct low F = 44.0 |Nov low F = 33.9 |Dec low F = 25.3 |year low F = 42.0 <!-- To calculate avg record low, go to monthly summarized data, choose 1991-2020 as year range, min as variable, and daily minium under summary and values are obtained under "mean" --> |Jan avg record low F = 0.1 |Feb avg record low F = 3.5 |Mar avg record low F = 12.0 |Apr avg record low F = 25.5 |May avg record low F = 36.3 |Jun avg record low F = 47.3 |Jul avg record low F = 54.1 |Aug avg record low F = 53.4 |Sep avg record low F = 41.6 |Oct avg record low F = 31.0 |Nov avg record low F = 19.8 |Dec avg record low F = 8.8 |year avg record low F = -3.7 |Jan record low F = −21 |Feb record low F = −20 |Mar record low F = −4 |Apr record low F = 8 |May record low F = 25 |Jun record low F = 36 |Jul record low F = 42 |Aug record low F = 38 |Sep record low F = 29 |Oct record low F = 17 |Nov record low F = 0 |Dec record low F = −11 |year record low F = -21 |precipitation colour = green |Jan precipitation inch = 2.23 |Feb precipitation inch = 2.08 |Mar precipitation inch = 2.43 |Apr precipitation inch = 3.26 |May precipitation inch = 3.72 |Jun precipitation inch = 3.26 |Jul precipitation inch = 3.51 |Aug precipitation inch = 3.26 |Sep precipitation inch = 3.22 |Oct precipitation inch = 2.53 |Nov precipitation inch = 2.57 |Dec precipitation inch = 2.25 |year precipitation inch = 34.32 |Jan snow inch = 14.0 |Feb snow inch = 12.5 |Mar snow inch = 6.2 |Apr snow inch = 1.5 |May snow inch = 0.0 |Jun snow inch = 0.0 |Jul snow inch = 0.0 |Aug snow inch = 0.0 |Sep snow inch = 0.0 |Oct snow inch = 0.0 |Nov snow inch = 1.9 |Dec snow inch = 8.9 |year snow inch = 45.0 |Jan snow depth inch = 7.1 |Feb snow depth inch = 6.6 |Mar snow depth inch = 4.4 |Apr snow depth inch = 0.8 |May snow depth inch = 0.0 |Jun snow depth inch = 0.0 |Jul snow depth inch = 0.0 |Aug snow depth inch = 0.0 |Sep snow depth inch = 0.0 |Oct snow depth inch = 0.0 |Nov snow depth inch = 1.1 |Dec snow depth inch = 4.3 |year snow depth inch = 10.0 |unit precipitation days = 0.01 инч |Jan precipitation days = 13.4 |Feb precipitation days = 11.0 |Mar precipitation days = 11.1 |Apr precipitation days = 12.5 |May precipitation days = 12.9 |Jun precipitation days = 10.7 |Jul precipitation days = 10.5 |Aug precipitation days = 9.7 |Sep precipitation days = 9.5 |Oct precipitation days = 10.6 |Nov precipitation days = 11.0 |Dec precipitation days = 13.1 |year precipitation days = 136.0 |unit snow days = 0.1 инч |Jan snow days = 10.7 |Feb snow days = 9.2 |Mar snow days = 5.3 |Apr snow days = 1.5 |May snow days = 0.1 |Jun snow days = 0.0 |Jul snow days = 0.0 |Aug snow days = 0.0 |Sep snow days = 0.0 |Oct snow days = 0.2 |Nov snow days = 2.6 |Dec snow days = 8.0 |year snow days = 37.6 |Jan humidity = 74.7 |Feb humidity = 72.5 |Mar humidity = 70.0 |Apr humidity = 66.0 |May humidity = 65.3 |Jun humidity = 67.3 |Jul humidity = 68.5 |Aug humidity = 71.5 |Sep humidity = 73.4 |Oct humidity = 71.6 |Nov humidity = 74.6 |Dec humidity = 76.7 |year humidity= 71.0 |Jan sun = 119.9 |Feb sun = 138.3 |Mar sun = 184.9 |Apr sun = 217.0 |May sun = 275.9 |Jun sun = 301.8 |Jul sun = 317.0 |Aug sun = 283.5 |Sep sun = 227.6 |Oct sun = 176.0 |Nov sun = 106.3 |Dec sun = 87.7 |Jan percentsun = 41 |Feb percentsun = 47 |Mar percentsun = 50 |Apr percentsun = 54 |May percentsun = 61 |Jun percentsun = 66 |Jul percentsun = 69 |Aug percentsun = 66 |Sep percentsun = 61 |Oct percentsun = 51 |Nov percentsun = 36 |Dec percentsun = 31 |year percentsun = 55 |Jan dew point C = −8.8 |Feb dew point C = -8.0 |Mar dew point C = −3.4 |Apr dew point C = 1.7 |May dew point C = 7.6 |Jun dew point C = 13.1 |Jul dew point C = 15.8 |Aug dew point C = 15.4 |Sep dew point C = 11.8 |Oct dew point C = 5.2 |Nov dew point C = 0.2 |Dec dew point C = −5.6 |year dew point C = 3.7 |Jan uv = 1.2 |Feb uv = 2.0 |Mar uv = 3.6 |Apr uv = 5.4 |May uv = 6.9 |Jun uv = 8.0 |Jul uv = 8.2 |Aug uv = 7.1 |Sep uv = 5.3 |Oct uv = 3.1 |Nov uv = 1.6 |Dec uv = 1.1 |year uv = 4.4 |source 1 = [[NOAA]] (харьцангуй чийгшил, шүүдрийн цэг болон нар 1961–1990)<ref name = NOAA-D> {{cite web |url = https://www.weather.gov/wrh/Climate?wfo=dtx |title = NOWData – NOAA Online Weather Data/ |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |access-date = 2026-06-16 }} </ref><ref>{{cite web |archive-url = https://web.archive.org/web/20210504234135/https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00094847&format=pdf |archive-date = 2021-05-04 |url = https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00094847&format=pdf |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |title = Summary of Monthly Normals 1991–2020 |access-date = 2026-06-16 |url-status = live }}</ref><ref name = HKO > {{cite web | url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72537.TXT | title = Detroit/Metropolitan ARPT MI Climate Normals 1961–1990 | access-date = 2026-06-16 | publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа }} </ref> |source 2 = UV Index Today (1995 - 2022)<ref name = "UVIT"> {{cite web |url = https://www.uvindextoday.com/usa/michigan/wayne-county/detroit-uv-index/historical-data |title = Historical UV Index Data - Detroit, MI |publisher = UV Index Today |access-date = 2026-06-16 }} </ref> }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Detroit|Детройт}} * [http://www.detroitmi.gov/ Албан ёсны цахим хуудас] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} [[Ангилал:Детройт| ]] [[Ангилал:Мичиганы суурин]] [[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]] [[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:1701 онд байгуулагдсан]] gvm3eff74pzri1zza6zw3uzgz7zd3ab 0 45773 859210 799769 2026-06-18T12:51:24Z Enkhsaihan2005 64429 859210 wikitext text/x-wiki {{Short description|АНУ, Массачусеттс мужийн нийслэл}} {{About|АНУ-ын хотын|хэрэглээг}} {{Инфобокс суурин | name = Бостон | native_name = Boston | official_name = | settlement_type = [[АНУ-ын нийслэлүүдийн жагсаалт|Мужийн нийслэл]] | etymology = | image_skyline = {{multiple image | total_width = 280 | border = infobox | perrow = 1/2/2/1/1 | caption_align = center | image1 = Boston - panoramio (23).jpg | caption1 = [[Бостоны боомт]]оос харагдах хотын төв | image2 = Boston - Old State House (48718568688).jpg | caption2 = [[Хуучин Төрийн ордон (Бостон)|Хуучин Төрийн ордон]] | image3 = ISH WC Boston4.jpg | caption3 = Эйкорн гудамж, [[Бикон Хилл, Бостон|Бикон Хилл]] | image4 = Boston -Massachusetts State House (48718911666).jpg | caption4 = [[Массачусеттс мужийн ордон]] | image5 = Fenway Park night game.JPG | caption5 = [[Фенвэй Парк]] | image6 = Boston skyline from Longfellow Bridge September 2017 panorama 2.jpg | caption6 = [[Чарльз гол]]оос харагдах [[Бек бэй, Босто|Бек бэй]] }} | imagesize = 300px | image_flag = Flag of Boston.svg | flag_link = Бостоны далбаа | image_shield = | image_seal = Seal of Boston, Massachusetts.svg{{!}}class=skin-invert | image_blank_emblem = Wordmark of Boston, Massachusetts.svg{{!}}class=skin-invert | blank_emblem_size = | blank_emblem_type = Үгийн тэмдэг | nickname = ''Bean Town, Title Town, [[Бостоны хоч|бусад]]'' | motto = {{nowrap|{{lang|la|Sicut patribus sit Deus nobis}} ([[Латин хэл|Латин]])<br />'Бурхан бидний эцэг өвгөдтэй байсан шиг Тэр бидэнтэй хамт байх болтугай'}} | mapframe = yes | mapframe-point = none | pushpin_map = Их Бостон#Массачусеттс#АНУ#Дэлхий | pushpin_relief = yes | pushpin_label = Бостон | pushpin_label_position = bottom | coordinates = {{Coord|42|21|37|N|71|3|28|W|region:US-MA_type:city(654,000)|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = АНУ | subdivision_type1 = [[АНУ-ын бүс нутгийн жагсаалт|Бүс нутаг]] | subdivision_type2 = [[АНУ-ын мужууд|Муж]] | subdivision_type3 = [[Массачусеттсын тойргийн жагсаалт|Тойрог]] | subdivision_type4 = Түүхэн улс | subdivision_type5 = [[Колони|Түүхэн колони]] | subdivision_name1 = [[Шинэ Англи]] | subdivision_name2 = [[Массачусеттс]] | subdivision_name3 = [[Саффолк тойрог, Массачусеттс|Саффолк]]<ref>{{Cite web |title=List of intact or abandoned Massachusetts county governments |url=https://www.sec.state.ma.us/cis/cisctlist/ctlistcounin.htm |access-date=2024-05-18 |website=sec.state.ma.us |publisher=[[Массачусеттсын Хамтын Нөхөрлөлийн нарийн бичгийн дарга]] |archive-date=2021-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210406103933/https://www.sec.state.ma.us/cis/cisctlist/ctlistcounin.htm |url-status=live }}</ref> ---- | subdivision_name4 = [[Английн хаант улс]]<br />[[Английн хамтын нөхөрлөл]]<br />[[Их Британийн хаант улс]] | subdivision_name5 = [[Массачусеттсын булангийн колони]], [[Шинэ Английн доминион]], [[Массачусетс-Бэй]] | established_title = Суурьшсан | established_date = 1625 | established_title2 = Нэгдсэн (суурин) | established_date2 = 9 сарын 17, 1630 | established_title3 = Нэгдсэн&nbsp;(хот) | established_date3 = 3 сарын 19, 1822 | named_for = [[Бостон, Линкольншир]] | government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] | leader_title = [[Бостон хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Мишель Ү]] | leader_title2 = [[Бостон хотын зөвлөл|Зөвлөлийн дарга]] | leader_name2 = [[Лиз Брэдон]] (АН) | leader_party = [[Ардчилсан Нам (АНУ)|АН]] | leader_title1 = [[Хотын зөвлөл|Зөвлөл]] | leader_name1 = [[Бостон хотын зөвлөл]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref name="CenPopGazetteer2020">{{cite web|title=2020 U.S. Gazetteer Files|url=https://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2020_Gazetteer/2020_gaz_place_25.txt|publisher=АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо|access-date=2026-06-18|archive-date=2022-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220528021656/https://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2020_Gazetteer/2020_gaz_place_25.txt|url-status=live}}</ref> | area_total_km2 = 232.10 | area_total_sq_mi = 89.61 | area_land_km2 = 125.20 | area_land_sq_mi = 48.34 | area_water_km2 = 106.90 | area_water_sq_mi = 41.27 | area_urban_km2 = 4,288.7 | area_urban_sq_mi = 1,655.9 | area_metro_km2 = 11700 | area_metro_sq_mi = 4500 | area_blank1_title = [[Статистикийн Нэгдсэн Бүс|СНБ]] | area_blank1_km2 = 27600 | area_blank1_sq_mi = 10600 | elevation_ft = 46 | population_total = 675647 | population_as_of = [[2020 оны АНУ-ын хүн амын тооллого|2020]] | population_rank = Хойд Америкт [[Хойд Америкийн хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|71-т]]<br />АНУ-д [[АНУ-ын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|25-д]]<br />Массачусеттст [[Массачусеттсын хотын жагсаалт|1-т]] | population_footnotes = <ref name="QuickFacts">{{cite web|url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/bostoncitymassachusetts/PST045222|title=QuickFacts: Boston city, Massachusetts|website=census.gov|publisher=АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо|access-date=2026-06-18|archive-date=2023-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230216045737/https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/bostoncitymassachusetts/PST045222|url-status=live}}</ref> | population_est = 672,973 {{loss}} | pop_est_as_of = 2025 | pop_est_footnotes = <ref name="QuickFacts" /> | population_density_sq_mi = 13976.98 | population_density_km2 = 5396.51 | population_metro_footnotes = <ref name="2020Pop">{{cite web |title=2020 Population and Housing State Data |url=https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2024-05-18 |archive-date=2021-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210824081449/https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |url-status=live }}</ref> | population_metro = 4941632 (АНУ: [[Хотын бөөгнөрлийн статистик бүс нутаг|10-т]]) | population_urban = 4,382,009 (АНУ: [[АНУ-ын хот суурин газрын жагсаалт|10-т]]) | population_density_urban_km2 = 1,021.8 | population_density_urban_sq_mi = 2,646.3 | population_urban_footnotes = <ref name="urban area">{{cite web |url=https://www.census.gov/programs-surveys/geography/guidance/geo-areas/urban-rural.html|title=List of 2020 Census Urban Areas|website=census.gov|publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо|access-date=2024-05-18}}</ref> | population_demonym = Бостончууд | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|title=Total Real Gross Domestic Product for Boston-Cambridge-Newton, MA-NH (MSA)|url=https://fred.stlouisfed.org/series/RGMP14460|website=fred.stlouisfed.org}}</ref> | demographics2_title1 = Бөөгнөрөл | demographics2_info1 = $644.814 тэрбум (2024) | postal_code_type = [[ЗИП код]]ууд | postal_code = {{Collapsible list |title=53 ЗИП код<ref>{{Cite web |title=ZIP Code Lookup – Search By City |url=http://zip4.usps.com/zip4/citytown.jsp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070903025217/http://zip4.usps.com/zip4/citytown.jsp |archive-date=2007-09-03 |access-date=2024-05-18 |publisher=Америкийн Нэгдсэн Улсын Шуудангийн Үйлчилгээ}}</ref> |02108–02137, 02163, 02196, 02199, 02201, 02203–02206, 02210–02212, 02215, 02217, 02222, 02126, 02228, 02241, 02266, 02283–02284, 02293, 02295, 02297–02298, 02467 (мөн Ньютон болон Бруклины хэсгүүдийг багтаасан)}} | area_code = [[Бүс нутгийн код 617 ба 857|617 болон 857]] | area_code_type = [[Утасны дугаарлалтын төлөвлөгөө|Бүсийн дугаар]] | website = {{URL|https://boston.gov}} | timezone = [[Зүүн цагийн бүс|EST]] | utc_offset = −5 | timezone_DST = [[Зүүн цагийн бүс#Зуны цаг|EDT]] | utc_offset_DST = −4 | blank_name = [[Мэдээлэл Боловсруулах Холбоо Стандарт|МБХС код]] | blank_info = 25-07000 | blank1_name = [[Газар Зүйн Нэрийн Мэдээллийн Систем|ГНМС]] онцлог ID | blank1_info = [http://geonames.usgs.gov/pls/gnispublic/f?p=gnispq:3:::NO::P3_FID:617565 617565] | elevation_m = 14 | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |title=Geographic Names Information System |url=https://edits.nationalmap.gov/apps/gaz-domestic/public/gaz-record/617565 |access-date=2024-05-18 |website=edits.nationalmap.gov |archive-date=2023-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230505205944/https://edits.nationalmap.gov/apps/gaz-domestic/public/gaz-record/617565 |url-status=live }}</ref> }} '''Бостон''' нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[Массачусеттс]] мужийн нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь юм. Бостон мөн [[Шинэ Англи]] нэртэй бүс нутгийн ууган том хот бөгөөд 617.594 хүнтэй [[хот]] юм.<ref>{{Cite web |url=http://travelandhistory.com/2011/06/561/ |title=US Cities by Population. Cities with over 100,000 people |access-date=2014-09-21 |archive-date=2015-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150311165525/http://travelandhistory.com/2011/06/561/ |url-status=dead }}</ref> Бостон АНУ-ын хамгийн том арван хот, дэлхийн тавин том хотын нэг юм. Энэ хот нь боловсролын байгууллагуудаараа алдартай (Харвардын их сургууль, Массачусетсийн технологийн институт (MIT), Бостоны их сургууль, Бостоны коллеж зэрэг алдартай зуу гаруй их сургууль, коллеж). == Хүн ам == {| class="wikitable mw-collapsible" !Он ! colspan="2" |Хүн амын тоо |- !1722 |10 567 | |- !1765 |15 520 | |- !1790 |18 320 | |- !1800 |24 937 | |- !1830 |61 392 | |- !1850 |136 881 | |- !1860 |177 840 | |- !1880 |362 839 | |- !1900 |560 892 | |- !1910 |670 585 | |- !1930 |781 188 | |- !1940 |770 816 | |- !1950 |801 444 | |- !1960 |697 197 | |- !1970 |641 071 | |- !1980 |562 994 | |- !1990 |574 283 | |- !2000 |589 141 | |- !2010 |617 594 | |- !2020 |675 647 | |} Хүн амын арс өнгөний ялгаа: европ гаралтай америкчууд— 47,0 %; африк гаралтай америкчууд — 24,4 %; латин америкчууд — 17,5 %; ази гаралтай иргэд— 8,9 %. == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Бостон, Массачусеттс ([[Логан олон улсын нисэх буудал|Логан нисэх буудал]]), 1991−2020 оны хэвийн, туйлын үе 1872−одоо |collapsed = {{{collapsed|}}} |single line = Y |Jan record high F = 74 |Feb record high F = 73 |Mar record high F = 89 |Apr record high F = 94 |May record high F = 97 |Jun record high F = 102 |Jul record high F = 104 |Aug record high F = 102 |Sep record high F = 102 |Oct record high F = 90 |Nov record high F = 83 |Dec record high F = 76 |year record high F = 104 <!-- To calculate avg record high, go to monthly summarized data, choose 1991-2020 as year range, max temp as variable, and daily maximum under summary and values are obtained under "mean" --> |Jan avg record high F = 58.3 |Feb avg record high F = 57.9 |Mar avg record high F = 67.0 |Apr avg record high F = 79.9 |May avg record high F = 88.1 |Jun avg record high F = 92.2 |Jul avg record high F = 95.0 |Aug avg record high F = 93.7 |Sep avg record high F = 88.9 |Oct avg record high F = 79.6 |Nov avg record high F = 70.2 |Dec avg record high F = 61.2 |year avg record high F = 96.4 |Jan high F = 36.8 |Feb high F = 39.0 |Mar high F = 45.5 |Apr high F = 56.4 |May high F = 66.5 |Jun high F = 76.2 |Jul high F = 82.1 |Aug high F = 80.4 |Sep high F = 73.1 |Oct high F = 62.1 |Nov high F = 51.6 |Dec high F = 42.2 |year high F = 59.3 |Jan mean F = 29.9 |Feb mean F = 31.8 |Mar mean F = 38.3 |Apr mean F = 48.6 |May mean F = 58.4 |Jun mean F = 68.0 |Jul mean F = 74.1 |Aug mean F = 72.7 |Sep mean F = 65.6 |Oct mean F = 54.8 |Nov mean F = 44.7 |Dec mean F = 35.7 |year mean F = 51.9 |Jan low F = 23.1 |Feb low F = 24.6 |Mar low F = 31.1 |Apr low F = 40.8 |May low F = 50.3 |Jun low F = 59.7 |Jul low F = 66.0 |Aug low F = 65.1 |Sep low F = 58.2 |Oct low F = 47.5 |Nov low F = 37.9 |Dec low F = 29.2 |year low F = 44.5 <!-- To calculate avg record low, go to monthly summarized data, choose 1991-2020 as year range, min as variable, and daily minium under summary and values are obtained under "mean" --> |Jan avg record low F = 4.8 |Feb avg record low F = 8.3 |Mar avg record low F = 15.6 |Apr avg record low F = 31.0 |May avg record low F = 41.2 |Jun avg record low F = 49.7 |Jul avg record low F = 58.6 |Aug avg record low F = 57.7 |Sep avg record low F = 46.7 |Oct avg record low F = 35.1 |Nov avg record low F = 24.4 |Dec avg record low F = 13.1 |year avg record low F = 2.6 |Jan record low F = −13 |Feb record low F = −18 |Mar record low F = −8 |Apr record low F = 11 |May record low F = 31 |Jun record low F = 41 |Jul record low F = 50 |Aug record low F = 46 |Sep record low F = 34 |Oct record low F = 25 |Nov record low F = −2 |Dec record low F = −17 |year record low F = -18 |precipitation colour = green |Jan precipitation inch = 3.39 |Feb precipitation inch = 3.21 |Mar precipitation inch = 4.17 |Apr precipitation inch = 3.63 |May precipitation inch = 3.25 |Jun precipitation inch = 3.89 |Jul precipitation inch = 3.27 |Aug precipitation inch = 3.23 |Sep precipitation inch = 3.56 |Oct precipitation inch = 4.03 |Nov precipitation inch = 3.66 |Dec precipitation inch = 4.30 |year precipitation inch = 43.59 |Jan snow inch = 14.3 |Feb snow inch = 14.4 |Mar snow inch = 9.0 |Apr snow inch = 1.6 |May snow inch = 0.0 |Jun snow inch = 0.0 |Jul snow inch = 0.0 |Aug snow inch = 0.0 |Sep snow inch = 0.0 |Oct snow inch = 0.2 |Nov snow inch = 0.7 |Dec snow inch = 9.0 |year snow inch = 49.2 |unit precipitation days = 0.01 инч |Jan precipitation days = 11.8 |Feb precipitation days = 10.6 |Mar precipitation days = 11.6 |Apr precipitation days = 11.6 |May precipitation days = 11.8 |Jun precipitation days = 10.9 |Jul precipitation days = 9.4 |Aug precipitation days = 9.0 |Sep precipitation days = 9.0 |Oct precipitation days = 10.5 |Nov precipitation days = 10.3 |Dec precipitation days = 11.9 |year precipitation days = 128.4 |unit snow days = 0.1 инч |Jan snow days = 6.6 |Feb snow days = 6.2 |Mar snow days = 4.4 |Apr snow days = 0.8 |May snow days = 0.0 |Jun snow days = 0.0 |Jul snow days = 0.0 |Aug snow days = 0.0 |Sep snow days = 0.0 |Oct snow days = 0.2 |Nov snow days = 0.6 |Dec snow days = 4.2 |year snow days = 23.0 |Jan humidity = 62.3 |Feb humidity = 62.0 |Mar humidity = 63.1 |Apr humidity = 63.0 |May humidity = 66.7 |Jun humidity = 68.5 |Jul humidity = 68.4 |Aug humidity = 70.8 |Sep humidity = 71.8 |Oct humidity = 68.5 |Nov humidity = 67.5 |Dec humidity = 65.4 |year humidity = 66.5 |Jan sun = 163.4 |Feb sun = 168.4 |Mar sun = 213.7 |Apr sun = 227.2 |May sun = 267.3 |Jun sun = 286.5 |Jul sun = 300.9 |Aug sun = 277.3 |Sep sun = 237.1 |Oct sun = 206.3 |Nov sun = 143.2 |Dec sun = 142.3 |Jan percentsun = 56 |Feb percentsun = 57 |Mar percentsun = 58 |Apr percentsun = 57 |May percentsun = 59 |Jun percentsun = 63 |Jul percentsun = 65 |Aug percentsun = 64 |Sep percentsun = 63 |Oct percentsun = 60 |Nov percentsun = 49 |Dec percentsun = 50 |year percentsun = 59 |Jan dew point C = −6.8 |Feb dew point C = -6.5 |Mar dew point C = −3.2 |Apr dew point C = 1.7 |May dew point C = 7.9 |Jun dew point C = 13.5 |Jul dew point C = 16.7 |Aug dew point C = 16.5 |Sep dew point C = 13.3 |Oct dew point C = 7.2 |Nov dew point C = 1.4 |Dec dew point C = −3.4 |Jan uv = 1 |Feb uv = 2 |Mar uv = 4 |Apr uv = 5 |May uv = 7 |Jun uv = 8 |Jul uv = 8 |Aug uv = 8 |Sep uv = 6 |Oct uv = 4 |Nov uv = 2 |Dec uv = 1 |source 1 = NOAA (харьцангуй чийгшил ба нар 1961−1990)<ref name="Boston Weatherbox NOAA txt"> {{cite web |url = https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00014739&format=pdf |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |title = Summary of Monthly Normals 1991–2020 |access-date = 2026-06-18 }} </ref><ref name = "NWS Boston, MA (BOX)"> {{cite web |url = https://www.weather.gov/wrh/Climate?wfo=box |title = NowData – NOAA Online Weather Data |publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date = 2026-06-18 }} </ref><ref name="WMO 1961–90 KBOS"> {{cite web |url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72509.TXT |title = WMO Climate Normals for BOSTON/LOGAN INT'L AIRPORT, MA 1961–1990 |access-date = 2026-06-18 |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа }} </ref><ref name="KBOS hourly dewpoint data"> {{cite web |url = https://www.ncei.noaa.gov/access/search/data-search/local-climatological-data-v2?pageNum=1&stations=USW00014739&pageSize=10 |title = Local Climatological Data (LCD), Version 2 (LCDv2) |access-date = 2026-06-18 |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа }} </ref> |source 2 = Weather Atlas (UV)<ref name="Weather Atlas - Boston"> {{cite web |url = https://www.weather-us.com/en/massachusetts-usa/boston-climate |title = Boston, Massachusetts, USA - Monthly weather forecast and Climate data |publisher = Weather Atlas |access-date = 2026-06-18 }} </ref> }} == Цахим холбоос == {{Commons|Boston}} * [http://www.bostonusa.com/ Албан ёсны цахим хуудас] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} {{stub}} [[Ангилал:АНУ-ын муж улсын нийслэл]] [[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Бостон| ]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Массачусеттсын суурин]] [[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]] [[Ангилал:Массачусеттсын тойргийн төв]] [[Ангилал:1630 онд байгуулагдсан]] beuk5qrpldqmpmpzxggmakq1c6enjje 859214 859210 2026-06-18T13:29:42Z Avirmed Batsaikhan 53733 859214 wikitext text/x-wiki {{Short description|АНУ, Массачусеттс мужийн нийслэл}} {{About|АНУ-ын хотын|хэрэглээг}} {{Инфобокс суурин | name = Бостон | native_name = Boston | official_name = | settlement_type = [[АНУ-ын нийслэлүүдийн жагсаалт|Мужийн нийслэл]] | etymology = | image_skyline = {{multiple image | total_width = 280 | border = infobox | perrow = 1/2/2/1/1 | caption_align = center | image1 = Boston - panoramio (23).jpg | caption1 = [[Бостоны боомт]]оос харагдах хотын төв | image2 = Boston - Old State House (48718568688).jpg | caption2 = [[Хуучин Төрийн ордон (Бостон)|Хуучин Төрийн ордон]] | image3 = ISH WC Boston4.jpg | caption3 = Эйкорн гудамж, [[Бикон Хилл, Бостон|Бикон Хилл]] | image4 = Boston -Massachusetts State House (48718911666).jpg | caption4 = [[Массачусеттс мужийн ордон]] | image5 = Fenway Park night game.JPG | caption5 = [[Фенвэй Парк]] | image6 = Boston skyline from Longfellow Bridge September 2017 panorama 2.jpg | caption6 = [[Чарльз гол]]оос харагдах [[Бек бэй, Босто|Бек бэй]] }} | imagesize = 300px | image_flag = Flag of Boston.svg | flag_link = Бостоны далбаа | image_shield = | image_seal = Seal of Boston, Massachusetts.svg{{!}}class=skin-invert | image_blank_emblem = Wordmark of Boston, Massachusetts.svg{{!}}class=skin-invert | blank_emblem_size = | blank_emblem_type = Үгийн тэмдэг | nickname = ''Bean Town, Title Town, [[Бостоны хоч|бусад]]'' | motto = {{nowrap|{{lang|la|Sicut patribus sit Deus nobis}} ([[Латин хэл|Латин]])<br />'Бурхан бидний эцэг өвгөдтэй байсан шиг Тэр бидэнтэй хамт байх болтугай'}} | mapframe = yes | mapframe-point = none | pushpin_map = Их Бостон#Массачусеттс#АНУ#Дэлхий | pushpin_relief = yes | pushpin_label = Бостон | pushpin_label_position = bottom | coordinates = {{Coord|42|21|37|N|71|3|28|W|region:US-MA_type:city(654,000)|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = АНУ | subdivision_type1 = [[АНУ-ын бүс нутгийн жагсаалт|Бүс нутаг]] | subdivision_type2 = [[АНУ-ын мужууд|Муж]] | subdivision_type3 = [[Массачусеттсын тойргийн жагсаалт|Тойрог]] | subdivision_type4 = Түүхэн улс | subdivision_type5 = [[Колони|Түүхэн колони]] | subdivision_name1 = [[Шинэ Англи]] | subdivision_name2 = [[Массачусеттс]] | subdivision_name3 = [[Саффолк тойрог, Массачусеттс|Саффолк]]<ref>{{Cite web |title=List of intact or abandoned Massachusetts county governments |url=https://www.sec.state.ma.us/cis/cisctlist/ctlistcounin.htm |access-date=2024-05-18 |website=sec.state.ma.us |publisher=[[Массачусеттсын Хамтын Нөхөрлөлийн нарийн бичгийн дарга]] |archive-date=2021-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210406103933/https://www.sec.state.ma.us/cis/cisctlist/ctlistcounin.htm |url-status=live }}</ref> ---- | subdivision_name4 = [[Английн хаант улс]]<br />[[Английн хамтын нөхөрлөл]]<br />[[Их Британийн хаант улс]] | subdivision_name5 = [[Массачусеттсын булангийн колони]], [[Шинэ Английн доминион]], [[Массачусетс-Бэй]] | established_title = Суурьшсан | established_date = 1625 | established_title2 = Нэгдсэн (суурин) | established_date2 = 9 сарын 17, 1630 | established_title3 = Нэгдсэн&nbsp;(хот) | established_date3 = 3 сарын 19, 1822 | named_for = [[Бостон, Линкольншир]] | government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] | leader_title = [[Бостон хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Мишель Ү]] | leader_title2 = [[Бостон хотын зөвлөл|Зөвлөлийн дарга]] | leader_name2 = [[Лиз Брэдон]] (АН) | leader_party = [[Ардчилсан Нам (АНУ)|АН]] | leader_title1 = [[Хотын зөвлөл|Зөвлөл]] | leader_name1 = [[Бостон хотын зөвлөл]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref name="CenPopGazetteer2020">{{cite web|title=2020 U.S. Gazetteer Files|url=https://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2020_Gazetteer/2020_gaz_place_25.txt|publisher=АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо|access-date=2026-06-18|archive-date=2022-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220528021656/https://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2020_Gazetteer/2020_gaz_place_25.txt|url-status=live}}</ref> | area_total_km2 = 232.10 | area_total_sq_mi = 89.61 | area_land_km2 = 125.20 | area_land_sq_mi = 48.34 | area_water_km2 = 106.90 | area_water_sq_mi = 41.27 | area_urban_km2 = 4,288.7 | area_urban_sq_mi = 1,655.9 | area_metro_km2 = 11700 | area_metro_sq_mi = 4500 | area_blank1_title = [[Статистикийн Нэгдсэн Бүс|СНБ]] | area_blank1_km2 = 27600 | area_blank1_sq_mi = 10600 | elevation_ft = 46 | population_total = 675647 | population_as_of = [[2020 оны АНУ-ын хүн амын тооллого|2020]] | population_rank = Хойд Америкт [[Хойд Америкийн хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|71-т]]<br />АНУ-д [[АНУ-ын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|25-д]]<br />Массачусеттст [[Массачусеттсын хотын жагсаалт|1-т]] | population_footnotes = <ref name="QuickFacts">{{cite web|url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/bostoncitymassachusetts/PST045222|title=QuickFacts: Boston city, Massachusetts|website=census.gov|publisher=АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо|access-date=2026-06-18|archive-date=2023-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230216045737/https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/bostoncitymassachusetts/PST045222|url-status=live}}</ref> | population_est = 672,973 {{loss}} | pop_est_as_of = 2025 | pop_est_footnotes = <ref name="QuickFacts" /> | population_density_sq_mi = 13976.98 | population_density_km2 = 5396.51 | population_metro_footnotes = <ref name="2020Pop">{{cite web |title=2020 Population and Housing State Data |url=https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2024-05-18 |archive-date=2021-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210824081449/https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |url-status=live }}</ref> | population_metro = 4941632 (АНУ: [[Хотын бөөгнөрлийн статистик бүс нутаг|10-т]]) | population_urban = 4,382,009 (АНУ: [[АНУ-ын хот суурин газрын жагсаалт|10-т]]) | population_density_urban_km2 = 1,021.8 | population_density_urban_sq_mi = 2,646.3 | population_urban_footnotes = <ref name="urban area">{{cite web |url=https://www.census.gov/programs-surveys/geography/guidance/geo-areas/urban-rural.html|title=List of 2020 Census Urban Areas|website=census.gov|publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо|access-date=2024-05-18}}</ref> | population_demonym = Бостончууд | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|title=Total Real Gross Domestic Product for Boston-Cambridge-Newton, MA-NH (MSA)|url=https://fred.stlouisfed.org/series/RGMP14460|website=fred.stlouisfed.org}}</ref> | demographics2_title1 = Бөөгнөрөл | demographics2_info1 = $644.814 тэрбум (2024) | postal_code_type = [[ЗИП код]]ууд | postal_code = {{Collapsible list |title=53 ЗИП код<ref>{{Cite web |title=ZIP Code Lookup – Search By City |url=http://zip4.usps.com/zip4/citytown.jsp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070903025217/http://zip4.usps.com/zip4/citytown.jsp |archive-date=2007-09-03 |access-date=2024-05-18 |publisher=Америкийн Нэгдсэн Улсын Шуудангийн Үйлчилгээ}}</ref> |02108–02137, 02163, 02196, 02199, 02201, 02203–02206, 02210–02212, 02215, 02217, 02222, 02126, 02228, 02241, 02266, 02283–02284, 02293, 02295, 02297–02298, 02467 (мөн Ньютон болон Бруклины хэсгүүдийг багтаасан)}} | area_code = [[Бүс нутгийн код 617 ба 857|617 болон 857]] | area_code_type = [[Утасны дугаарлалтын төлөвлөгөө|Бүсийн дугаар]] | website = {{URL|https://boston.gov}} | timezone = [[Зүүн цагийн бүс|EST]] | utc_offset = −5 | timezone_DST = [[Зүүн цагийн бүс#Зуны цаг|EDT]] | utc_offset_DST = −4 | blank_name = [[Мэдээлэл Боловсруулах Холбоо Стандарт|МБХС код]] | blank_info = 25-07000 | blank1_name = [[Газар Зүйн Нэрийн Мэдээллийн Систем|ГНМС]] онцлог ID | blank1_info = [http://geonames.usgs.gov/pls/gnispublic/f?p=gnispq:3:::NO::P3_FID:617565 617565] | elevation_m = 14 | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |title=Geographic Names Information System |url=https://edits.nationalmap.gov/apps/gaz-domestic/public/gaz-record/617565 |access-date=2024-05-18 |website=edits.nationalmap.gov |archive-date=2023-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230505205944/https://edits.nationalmap.gov/apps/gaz-domestic/public/gaz-record/617565 |url-status=live }}</ref> }} '''Бостон''' нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[Массачусеттс]] мужийн нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь юм. Бостон мөн [[Шинэ Англи]] нэртэй бүс нутгийн ууган том хот бөгөөд 617.594 хүнтэй [[хот]] юм.<ref>{{Cite web |url=http://travelandhistory.com/2011/06/561/ |title=US Cities by Population. Cities with over 100,000 people |access-date=2014-09-21 |archive-date=2015-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150311165525/http://travelandhistory.com/2011/06/561/ |url-status=dead }}</ref> Бостон АНУ-ын хамгийн том арван хот, дэлхийн тавин том хотын нэг юм. Энэ хот нь боловсролын байгууллагуудаараа алдартай (Харвардын их сургууль, Массачусетсийн технологийн институт (MIT), Бостоны их сургууль, Бостоны коллеж зэрэг алдартай зуу гаруй их сургууль, коллеж). == Хүн ам == {| class="wikitable mw-collapsible" !Он ! colspan="2" |Хүн амын тоо |- !1722 |10 567 | |- !1765 |15 520 | |- !1790 |18 320 | |- !1800 |24 937 | |- !1830 |61 392 | |- !1850 |136 881 | |- !1860 |177 840 | |- !1880 |362 839 | |- !1900 |560 892 | |- !1910 |670 585 | |- !1930 |781 188 | |- !1940 |770 816 | |- !1950 |801 444 | |- !1960 |697 197 | |- !1970 |641 071 | |- !1980 |562 994 | |- !1990 |574 283 | |- !2000 |589 141 | |- !2010 |617 594 | |- !2020 |675 647 | |} Хүн амын арс өнгөний ялгаа: европ гаралтай америкчууд— 47,0 %; африк гаралтай америкчууд — 24,4 %; латин америкчууд — 17,5 %; ази гаралтай иргэд— 8,9 %. == Түүх == Бостон хотыг 1630 оны 9-р сарын 7-нд Шомут хойг дахь Массачусетсийн колоничлолын пуритан колоничид үүсгэн байгуулжээ. Энэхүү сууринг Английн Линкольншир мужид байрладаг Бостон хотын нэрээр нэрлэжээ. Хэдхэн жилийн дараа Америкийн анхны англи хэлний сургууль, анхны коллеж болох Харвард уг сууринд нээгджээ. Анх гурван толгод дээр байрладаг байсан тул ''Trimountain'' гэж нэрлэгддэг байжээ. 18-р зууны дунд үе хүртэл Бостон нь Британийн Америкийн хамгийн том хот байсан боловч хожим нь энэ амжилтаа Нью-Йорк хотод алджээ. 1770-аад онд Британичууд татвараа нэмэгдүүлэх замаар 13 колони дээр хяналтаа чангатгахыг оролдсон боловч Америкийн хувьсгал эхэлсэн. 1773 оны 12-р сарын 16-нд Массачусетсийн колоничлогчид уугуул индианчуудын дүрд хувиран Бостоны боомтод цай тээвэрлэж буй худалдааны хөлөг онгоц руу гарч тэнд байсан цайг далай руу гаргаж хаяжээ. Британийн засгийн газар Массачусетсийнхны эсрэг хариу арга хэмжээ авчээ. Дайны дараа энэ хот дэлхийн томоохон худалдааны боомтуудын нэг болж, ром, загас, давс, тамхи экспортолж байв. Сүүлд Бостоны хуучин гэр бүлүүдийн үр удам тус улсын эдийн засгийн элит болжээ. 1812 оны дайн хотын гадаад худалдааг тодорхой хэмжээгээр хязгаарласан. Гэсэн хэдий ч худалдаачид энэ хугацаанд хөрөнгө оруулалтынхаа өөр хувилбарыг олсон нь аж үйлдвэрлэл болсон юм. Боолчлолыг халах үед Бостон хот уг хөдөлгөөний төв болсон. Европоос АНУ руу олноор цагаачлах эхлэл тавигдсанаар Бостоны үндэстний бүтэц мэдэгдэхүйц өөрчлөгдсөн. Эхний давалгаанд Ирланд, Герман, Ливан, Франц, Канад, Итали бөгөөд Польшийн болон Оросын еврейчүүд ноёрхож байв. Ирланд, Италийн цагаачид Католик шашныг авчирсан бөгөөд энэ шашны нийгэмлэг удалгүй хотын хамгийн том нь болжээ. Кеннедигийн гэр бүл эдгээр Ирландын анхны суурьшигчдын үр удам юм. 20-р зууны эхэн болон дунд үед хотын хөгжил уналтад орсон. Аж үйлдвэрийн байгууламжууд хуучирч, ажилчид тус бүс нутгаас нүүж явжээ. 1919 оны 1-р сард хотын нэг хэсэг нь үерт автсан юм. Бостон 1957 онд байгуулагдсан Бостоны Дахин Хөгжлийн Газар (BRA)-ийн удирдлага дор хотыг шинэчлэх янз бүрийн төслүүдийг эхлүүлснээр хариу арга хэмжээ авсан байна. 1970-аад он гэхэд 30 жилийн эдийн засгийн уналтын дараа сэргэж эхэлсэн байна. Энэ хугацаанд Санхүүгийн дүүрэг болон Бостоны Бэк Бэй хороололд олон тооны өндөр тэнгэр багандсан барилгууд боссон. Хотын эрх баригчид түүхэн хотын төвийг дахин хөгжүүлэх, сэргээх, мөн хэд хэдэн бизнесийг дахин зориулалтаар ашиглах хэд хэдэн хөтөлбөр баталсан бөгөөд 1970 онд Бостон эдийн засгийн шинэ эрчимтэй өсөлтийг мэдэрсэн. 21-р зууны эхээр энэ хот оюуны, технологийн болон улс төрийн төвийн статусаа дахин олж авсан. Бостоны их дэлгүүрүүд болох Жордан Марш, Филенс нар Нью-Йоркийн Мэйситэй нэгдсэн. 1993 онд ''The New York Times'' сонин Бостон Глоубыг худалдаж авсан нь 2013 онд Бостоны бизнесмэн Жон В. Хенрид дахин зарагдсанаар буцаасан юм. 2016 онд [[General Electric]] компани төв байраа [[Коннектикут|Коннектикутаас]] Бостоны далайн боомтын дүүрэг рүү нүүлгэж, энэхүү хурдацтай хөгжиж буй бүс нутгийн бусад олон компаниудтай нэгдэхээр болсныг зарласан. == Эдийн засаг == Хотын эдийн засгийг боловсрол (100 гаруй их сургууль, коллеж), мөн анагаах ухаан, санхүү, технологийн салбарууд дэмждэг байна. Хотын эдийн засгийн хамгийн чухал салбарууд нь санхүү, банк санхүү, даатгал юм. Бостон хот нь Fidelity Investments, Sovereign Bank, State Street Corporation, Bain Capital зэрэг компаниудын төв байр юм. Энэ хот нь мөн АНУ-ын хамгийн том хэвлэлийн төвүүдийн нэг бөгөөд Houghton Mifflin Harcourt, Bedford-St. Martin's, Beacon Press зэрэг хэвлэлийн газрууд байрладаг. [[Аялал жуулчлал]] нь хотын хөгжилд чухал хувь нэмэр оруулдаг: 2011 онд 21.2 сая жуулчин Бостонд 8.3 тэрбум доллар авчирсан. Хотын эдийн засгийн гол тулгуур байсан загасчлал, усан онгоцны үйлдвэрлэл одоо өмнөх ач холбогдлоо алдсан. Гэсэн хэдий ч Бостон нь Баруун хагас бөмбөрцгийн хамгийн эртний тасралтгүй үйл ажиллагаа явуулдаг усан онгоцны үйлдвэр, загас агнуурын боомтын өлгий нутаг хэвээр байна. Бостон бол дэлхийн тэргүүлэх боловсролын төвүүдийн нэг юм. Дэвшилтэт дэд бүтэц, өндөр ур чадвартай ажиллах хүчээрээ хосолсноор биотехнологи, микроэлектроник, шинэ материал бүтээх зэрэг орчин үеийн салбаруудад дэлхийд тэргүүлэгч болж байна. == Спорт == 1897 оноос хойш тус хот жил бүр дэлхийн хамгийн нэр хүндтэй уралдаануудын нэг болох [[Бостоны марафон|Бостоны марафоныг]] зохион байгуулсаар ирсэн. Чарльз гол нь мөн бүс нутгийн өнцөг булан бүрээс ирсэн сэлүүрт тамирчдыг цуглуулдаг хамгийн том хоёр өдрийн регата тэмцээнийг зохион байгуулдаг. 1901 онд байгуулагдсан "Бостон Ред Сокс" баг нь Америкийн лигийн нэг хэсэг юм. 1946 онд "[[Бостон Сэлтикс]]" сагсан бөмбөгийн баг байгуулагдаж, NBA-ийн бусад багуудаас илүү буюу 18 удаа аварга болсон. Мөн тус хот нь [[Стэнлийн цом|Стэнлийн цомыг]] 6 удаа хүртсэн «Бостон Брюинз» ([[Англи хэл|англи.]] ''Boston Bruins'') хоккейн багаараа алдартай. [[Файл:Boston Twilight Panorama 3.jpg|thumb|957x957px|Бостоны үдэш]] == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Бостон, Массачусеттс ([[Логан олон улсын нисэх буудал|Логан нисэх буудал]]), 1991−2020 оны хэвийн, туйлын үе 1872−одоо |collapsed = {{{collapsed|}}} |single line = Y |Jan record high F = 74 |Feb record high F = 73 |Mar record high F = 89 |Apr record high F = 94 |May record high F = 97 |Jun record high F = 102 |Jul record high F = 104 |Aug record high F = 102 |Sep record high F = 102 |Oct record high F = 90 |Nov record high F = 83 |Dec record high F = 76 |year record high F = 104 <!-- To calculate avg record high, go to monthly summarized data, choose 1991-2020 as year range, max temp as variable, and daily maximum under summary and values are obtained under "mean" --> |Jan avg record high F = 58.3 |Feb avg record high F = 57.9 |Mar avg record high F = 67.0 |Apr avg record high F = 79.9 |May avg record high F = 88.1 |Jun avg record high F = 92.2 |Jul avg record high F = 95.0 |Aug avg record high F = 93.7 |Sep avg record high F = 88.9 |Oct avg record high F = 79.6 |Nov avg record high F = 70.2 |Dec avg record high F = 61.2 |year avg record high F = 96.4 |Jan high F = 36.8 |Feb high F = 39.0 |Mar high F = 45.5 |Apr high F = 56.4 |May high F = 66.5 |Jun high F = 76.2 |Jul high F = 82.1 |Aug high F = 80.4 |Sep high F = 73.1 |Oct high F = 62.1 |Nov high F = 51.6 |Dec high F = 42.2 |year high F = 59.3 |Jan mean F = 29.9 |Feb mean F = 31.8 |Mar mean F = 38.3 |Apr mean F = 48.6 |May mean F = 58.4 |Jun mean F = 68.0 |Jul mean F = 74.1 |Aug mean F = 72.7 |Sep mean F = 65.6 |Oct mean F = 54.8 |Nov mean F = 44.7 |Dec mean F = 35.7 |year mean F = 51.9 |Jan low F = 23.1 |Feb low F = 24.6 |Mar low F = 31.1 |Apr low F = 40.8 |May low F = 50.3 |Jun low F = 59.7 |Jul low F = 66.0 |Aug low F = 65.1 |Sep low F = 58.2 |Oct low F = 47.5 |Nov low F = 37.9 |Dec low F = 29.2 |year low F = 44.5 <!-- To calculate avg record low, go to monthly summarized data, choose 1991-2020 as year range, min as variable, and daily minium under summary and values are obtained under "mean" --> |Jan avg record low F = 4.8 |Feb avg record low F = 8.3 |Mar avg record low F = 15.6 |Apr avg record low F = 31.0 |May avg record low F = 41.2 |Jun avg record low F = 49.7 |Jul avg record low F = 58.6 |Aug avg record low F = 57.7 |Sep avg record low F = 46.7 |Oct avg record low F = 35.1 |Nov avg record low F = 24.4 |Dec avg record low F = 13.1 |year avg record low F = 2.6 |Jan record low F = −13 |Feb record low F = −18 |Mar record low F = −8 |Apr record low F = 11 |May record low F = 31 |Jun record low F = 41 |Jul record low F = 50 |Aug record low F = 46 |Sep record low F = 34 |Oct record low F = 25 |Nov record low F = −2 |Dec record low F = −17 |year record low F = -18 |precipitation colour = green |Jan precipitation inch = 3.39 |Feb precipitation inch = 3.21 |Mar precipitation inch = 4.17 |Apr precipitation inch = 3.63 |May precipitation inch = 3.25 |Jun precipitation inch = 3.89 |Jul precipitation inch = 3.27 |Aug precipitation inch = 3.23 |Sep precipitation inch = 3.56 |Oct precipitation inch = 4.03 |Nov precipitation inch = 3.66 |Dec precipitation inch = 4.30 |year precipitation inch = 43.59 |Jan snow inch = 14.3 |Feb snow inch = 14.4 |Mar snow inch = 9.0 |Apr snow inch = 1.6 |May snow inch = 0.0 |Jun snow inch = 0.0 |Jul snow inch = 0.0 |Aug snow inch = 0.0 |Sep snow inch = 0.0 |Oct snow inch = 0.2 |Nov snow inch = 0.7 |Dec snow inch = 9.0 |year snow inch = 49.2 |unit precipitation days = 0.01 инч |Jan precipitation days = 11.8 |Feb precipitation days = 10.6 |Mar precipitation days = 11.6 |Apr precipitation days = 11.6 |May precipitation days = 11.8 |Jun precipitation days = 10.9 |Jul precipitation days = 9.4 |Aug precipitation days = 9.0 |Sep precipitation days = 9.0 |Oct precipitation days = 10.5 |Nov precipitation days = 10.3 |Dec precipitation days = 11.9 |year precipitation days = 128.4 |unit snow days = 0.1 инч |Jan snow days = 6.6 |Feb snow days = 6.2 |Mar snow days = 4.4 |Apr snow days = 0.8 |May snow days = 0.0 |Jun snow days = 0.0 |Jul snow days = 0.0 |Aug snow days = 0.0 |Sep snow days = 0.0 |Oct snow days = 0.2 |Nov snow days = 0.6 |Dec snow days = 4.2 |year snow days = 23.0 |Jan humidity = 62.3 |Feb humidity = 62.0 |Mar humidity = 63.1 |Apr humidity = 63.0 |May humidity = 66.7 |Jun humidity = 68.5 |Jul humidity = 68.4 |Aug humidity = 70.8 |Sep humidity = 71.8 |Oct humidity = 68.5 |Nov humidity = 67.5 |Dec humidity = 65.4 |year humidity = 66.5 |Jan sun = 163.4 |Feb sun = 168.4 |Mar sun = 213.7 |Apr sun = 227.2 |May sun = 267.3 |Jun sun = 286.5 |Jul sun = 300.9 |Aug sun = 277.3 |Sep sun = 237.1 |Oct sun = 206.3 |Nov sun = 143.2 |Dec sun = 142.3 |Jan percentsun = 56 |Feb percentsun = 57 |Mar percentsun = 58 |Apr percentsun = 57 |May percentsun = 59 |Jun percentsun = 63 |Jul percentsun = 65 |Aug percentsun = 64 |Sep percentsun = 63 |Oct percentsun = 60 |Nov percentsun = 49 |Dec percentsun = 50 |year percentsun = 59 |Jan dew point C = −6.8 |Feb dew point C = -6.5 |Mar dew point C = −3.2 |Apr dew point C = 1.7 |May dew point C = 7.9 |Jun dew point C = 13.5 |Jul dew point C = 16.7 |Aug dew point C = 16.5 |Sep dew point C = 13.3 |Oct dew point C = 7.2 |Nov dew point C = 1.4 |Dec dew point C = −3.4 |Jan uv = 1 |Feb uv = 2 |Mar uv = 4 |Apr uv = 5 |May uv = 7 |Jun uv = 8 |Jul uv = 8 |Aug uv = 8 |Sep uv = 6 |Oct uv = 4 |Nov uv = 2 |Dec uv = 1 |source 1 = NOAA (харьцангуй чийгшил ба нар 1961−1990)<ref name="Boston Weatherbox NOAA txt"> {{cite web |url = https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00014739&format=pdf |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |title = Summary of Monthly Normals 1991–2020 |access-date = 2026-06-18 }} </ref><ref name = "NWS Boston, MA (BOX)"> {{cite web |url = https://www.weather.gov/wrh/Climate?wfo=box |title = NowData – NOAA Online Weather Data |publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date = 2026-06-18 }} </ref><ref name="WMO 1961–90 KBOS"> {{cite web |url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72509.TXT |title = WMO Climate Normals for BOSTON/LOGAN INT'L AIRPORT, MA 1961–1990 |access-date = 2026-06-18 |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа }} </ref><ref name="KBOS hourly dewpoint data"> {{cite web |url = https://www.ncei.noaa.gov/access/search/data-search/local-climatological-data-v2?pageNum=1&stations=USW00014739&pageSize=10 |title = Local Climatological Data (LCD), Version 2 (LCDv2) |access-date = 2026-06-18 |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа }} </ref> |source 2 = Weather Atlas (UV)<ref name="Weather Atlas - Boston"> {{cite web |url = https://www.weather-us.com/en/massachusetts-usa/boston-climate |title = Boston, Massachusetts, USA - Monthly weather forecast and Climate data |publisher = Weather Atlas |access-date = 2026-06-18 }} </ref> }} == Бостон хотод гардаг хэвлэл == * The Boston Globe — Бостоны гол сонин — дэлхийн, Америкийн болон хотын мэдээ * Boston Herald— орон нутгийн, бүс нутгийн, үндэсний болон олон улсын мэдээ. Бизнес, улс төр, гэмт хэрэг, спорт, зугаа цэнгэл * Boston Business Journal — бизнесийн мэдээ * Boston Phoenix — хөгжим, кино, зугаа цэнгэл, спорт, чөлөөт цаг * Mass High Tech — бизнесийн мэдээ, интернет, өндөр технологи * Boston Magazinee — ресторан, нийгмийн тойм зэрэг Бостоны шилдэг сэтгүүлүүд * Boston Irish Reporter — Бостоны Ирландын сонин * Jewish Advocate — Бостоны еврей нийгэмлэгийн долоо хоног тутмын мэдээ * Boston Haitian Reporter — Бостоны Гаитийн сонин == Цахим холбоос == {{Commons|Boston}} * [http://www.bostonusa.com/ Албан ёсны цахим хуудас] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} {{stub}} [[Ангилал:АНУ-ын муж улсын нийслэл]] [[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Бостон| ]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Массачусеттсын суурин]] [[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]] [[Ангилал:Массачусеттсын тойргийн төв]] [[Ангилал:1630 онд байгуулагдсан]] 0n2a4my7hv8mbvqteo2tydsn7qmbxk4 859216 859214 2026-06-18T13:31:41Z Avirmed Batsaikhan 53733 859216 wikitext text/x-wiki {{Short description|АНУ, Массачусеттс мужийн нийслэл}} {{About|АНУ-ын хотын|хэрэглээг}} {{Инфобокс суурин | name = Бостон | native_name = Boston | official_name = | settlement_type = [[АНУ-ын нийслэлүүдийн жагсаалт|Мужийн нийслэл]] | etymology = | image_skyline = {{multiple image | total_width = 280 | border = infobox | perrow = 1/2/2/1/1 | caption_align = center | image1 = Boston - panoramio (23).jpg | caption1 = [[Бостоны боомт]]оос харагдах хотын төв | image2 = Boston - Old State House (48718568688).jpg | caption2 = [[Хуучин Төрийн ордон (Бостон)|Хуучин Төрийн ордон]] | image3 = ISH WC Boston4.jpg | caption3 = Эйкорн гудамж, [[Бикон Хилл, Бостон|Бикон Хилл]] | image4 = Boston -Massachusetts State House (48718911666).jpg | caption4 = [[Массачусеттс мужийн ордон]] | image5 = Fenway Park night game.JPG | caption5 = [[Фенвэй Парк]] | image6 = Boston skyline from Longfellow Bridge September 2017 panorama 2.jpg | caption6 = [[Чарльз гол]]оос харагдах [[Бек бэй, Босто|Бек бэй]] }} | imagesize = 300px | image_flag = Flag of Boston.svg | flag_link = Бостоны далбаа | image_shield = | image_seal = Seal of Boston, Massachusetts.svg{{!}}class=skin-invert | image_blank_emblem = Wordmark of Boston, Massachusetts.svg{{!}}class=skin-invert | blank_emblem_size = | blank_emblem_type = Үгийн тэмдэг | nickname = ''Bean Town, Title Town, [[Бостоны хоч|бусад]]'' | motto = {{nowrap|{{lang|la|Sicut patribus sit Deus nobis}} ([[Латин хэл|Латин]])<br />'Бурхан бидний эцэг өвгөдтэй байсан шиг Тэр бидэнтэй хамт байх болтугай'}} | mapframe = yes | mapframe-point = none | pushpin_map = Их Бостон#Массачусеттс#АНУ#Дэлхий | pushpin_relief = yes | pushpin_label = Бостон | pushpin_label_position = bottom | coordinates = {{Coord|42|21|37|N|71|3|28|W|region:US-MA_type:city(654,000)|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = АНУ | subdivision_type1 = [[АНУ-ын бүс нутгийн жагсаалт|Бүс нутаг]] | subdivision_type2 = [[АНУ-ын мужууд|Муж]] | subdivision_type3 = [[Массачусеттсын тойргийн жагсаалт|Тойрог]] | subdivision_type4 = Түүхэн улс | subdivision_type5 = [[Колони|Түүхэн колони]] | subdivision_name1 = [[Шинэ Англи]] | subdivision_name2 = [[Массачусеттс]] | subdivision_name3 = [[Саффолк тойрог, Массачусеттс|Саффолк]]<ref>{{Cite web |title=List of intact or abandoned Massachusetts county governments |url=https://www.sec.state.ma.us/cis/cisctlist/ctlistcounin.htm |access-date=2024-05-18 |website=sec.state.ma.us |publisher=[[Массачусеттсын Хамтын Нөхөрлөлийн нарийн бичгийн дарга]] |archive-date=2021-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210406103933/https://www.sec.state.ma.us/cis/cisctlist/ctlistcounin.htm |url-status=live }}</ref> ---- | subdivision_name4 = [[Английн хаант улс]]<br />[[Английн хамтын нөхөрлөл]]<br />[[Их Британийн хаант улс]] | subdivision_name5 = [[Массачусеттсын булангийн колони]], [[Шинэ Английн доминион]], [[Массачусетс-Бэй]] | established_title = Суурьшсан | established_date = 1625 | established_title2 = Нэгдсэн (суурин) | established_date2 = 9 сарын 17, 1630 | established_title3 = Нэгдсэн&nbsp;(хот) | established_date3 = 3 сарын 19, 1822 | named_for = [[Бостон, Линкольншир]] | government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] | leader_title = [[Бостон хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Мишель Ү]] | leader_title2 = [[Бостон хотын зөвлөл|Зөвлөлийн дарга]] | leader_name2 = [[Лиз Брэдон]] (АН) | leader_party = [[Ардчилсан Нам (АНУ)|АН]] | leader_title1 = [[Хотын зөвлөл|Зөвлөл]] | leader_name1 = [[Бостон хотын зөвлөл]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref name="CenPopGazetteer2020">{{cite web|title=2020 U.S. Gazetteer Files|url=https://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2020_Gazetteer/2020_gaz_place_25.txt|publisher=АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо|access-date=2026-06-18|archive-date=2022-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220528021656/https://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2020_Gazetteer/2020_gaz_place_25.txt|url-status=live}}</ref> | area_total_km2 = 232.10 | area_total_sq_mi = 89.61 | area_land_km2 = 125.20 | area_land_sq_mi = 48.34 | area_water_km2 = 106.90 | area_water_sq_mi = 41.27 | area_urban_km2 = 4,288.7 | area_urban_sq_mi = 1,655.9 | area_metro_km2 = 11700 | area_metro_sq_mi = 4500 | area_blank1_title = [[Статистикийн Нэгдсэн Бүс|СНБ]] | area_blank1_km2 = 27600 | area_blank1_sq_mi = 10600 | elevation_ft = 46 | population_total = 675647 | population_as_of = [[2020 оны АНУ-ын хүн амын тооллого|2020]] | population_rank = Хойд Америкт [[Хойд Америкийн хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|71-т]]<br />АНУ-д [[АНУ-ын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|25-д]]<br />Массачусеттст [[Массачусеттсын хотын жагсаалт|1-т]] | population_footnotes = <ref name="QuickFacts">{{cite web|url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/bostoncitymassachusetts/PST045222|title=QuickFacts: Boston city, Massachusetts|website=census.gov|publisher=АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо|access-date=2026-06-18|archive-date=2023-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230216045737/https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/bostoncitymassachusetts/PST045222|url-status=live}}</ref> | population_est = 672,973 {{loss}} | pop_est_as_of = 2025 | pop_est_footnotes = <ref name="QuickFacts" /> | population_density_sq_mi = 13976.98 | population_density_km2 = 5396.51 | population_metro_footnotes = <ref name="2020Pop">{{cite web |title=2020 Population and Housing State Data |url=https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2024-05-18 |archive-date=2021-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210824081449/https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |url-status=live }}</ref> | population_metro = 4941632 (АНУ: [[Хотын бөөгнөрлийн статистик бүс нутаг|10-т]]) | population_urban = 4,382,009 (АНУ: [[АНУ-ын хот суурин газрын жагсаалт|10-т]]) | population_density_urban_km2 = 1,021.8 | population_density_urban_sq_mi = 2,646.3 | population_urban_footnotes = <ref name="urban area">{{cite web |url=https://www.census.gov/programs-surveys/geography/guidance/geo-areas/urban-rural.html|title=List of 2020 Census Urban Areas|website=census.gov|publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо|access-date=2024-05-18}}</ref> | population_demonym = Бостончууд | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|title=Total Real Gross Domestic Product for Boston-Cambridge-Newton, MA-NH (MSA)|url=https://fred.stlouisfed.org/series/RGMP14460|website=fred.stlouisfed.org}}</ref> | demographics2_title1 = Бөөгнөрөл | demographics2_info1 = $644.814 тэрбум (2024) | postal_code_type = [[ЗИП код]]ууд | postal_code = {{Collapsible list |title=53 ЗИП код<ref>{{Cite web |title=ZIP Code Lookup – Search By City |url=http://zip4.usps.com/zip4/citytown.jsp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070903025217/http://zip4.usps.com/zip4/citytown.jsp |archive-date=2007-09-03 |access-date=2024-05-18 |publisher=Америкийн Нэгдсэн Улсын Шуудангийн Үйлчилгээ}}</ref> |02108–02137, 02163, 02196, 02199, 02201, 02203–02206, 02210–02212, 02215, 02217, 02222, 02126, 02228, 02241, 02266, 02283–02284, 02293, 02295, 02297–02298, 02467 (мөн Ньютон болон Бруклины хэсгүүдийг багтаасан)}} | area_code = [[Бүс нутгийн код 617 ба 857|617 болон 857]] | area_code_type = [[Утасны дугаарлалтын төлөвлөгөө|Бүсийн дугаар]] | website = {{URL|https://boston.gov}} | timezone = [[Зүүн цагийн бүс|EST]] | utc_offset = −5 | timezone_DST = [[Зүүн цагийн бүс#Зуны цаг|EDT]] | utc_offset_DST = −4 | blank_name = [[Мэдээлэл Боловсруулах Холбоо Стандарт|МБХС код]] | blank_info = 25-07000 | blank1_name = [[Газар Зүйн Нэрийн Мэдээллийн Систем|ГНМС]] онцлог ID | blank1_info = [http://geonames.usgs.gov/pls/gnispublic/f?p=gnispq:3:::NO::P3_FID:617565 617565] | elevation_m = 14 | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |title=Geographic Names Information System |url=https://edits.nationalmap.gov/apps/gaz-domestic/public/gaz-record/617565 |access-date=2024-05-18 |website=edits.nationalmap.gov |archive-date=2023-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230505205944/https://edits.nationalmap.gov/apps/gaz-domestic/public/gaz-record/617565 |url-status=live }}</ref> }} '''Бостон''' нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[Массачусеттс]] мужийн нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь юм. Бостон мөн [[Шинэ Англи]] нэртэй бүс нутгийн ууган том хот бөгөөд 617.594 хүнтэй [[хот]] юм.<ref>{{Cite web |url=http://travelandhistory.com/2011/06/561/ |title=US Cities by Population. Cities with over 100,000 people |access-date=2014-09-21 |archive-date=2015-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150311165525/http://travelandhistory.com/2011/06/561/ |url-status=dead }}</ref> Бостон хот бол АНУ-ын хамгийн том арван хот, дэлхийн тавин том хотын нэг юм. Энэ хот нь боловсролын байгууллагуудаараа алдартай ([[Харвардын их сургууль]], [[Массачусеттсын Технологийн Хүрээлэн|Массачусеттсын технологийн хүрээлэн]] (MIT), [[Бостоны их сургууль]], Бостоны коллеж зэрэг алдартай зуу гаруй их сургууль, коллеж). == Хүн ам == {| class="wikitable mw-collapsible" !Он ! colspan="2" |Хүн амын тоо |- !1722 |10 567 | |- !1765 |15 520 | |- !1790 |18 320 | |- !1800 |24 937 | |- !1830 |61 392 | |- !1850 |136 881 | |- !1860 |177 840 | |- !1880 |362 839 | |- !1900 |560 892 | |- !1910 |670 585 | |- !1930 |781 188 | |- !1940 |770 816 | |- !1950 |801 444 | |- !1960 |697 197 | |- !1970 |641 071 | |- !1980 |562 994 | |- !1990 |574 283 | |- !2000 |589 141 | |- !2010 |617 594 | |- !2020 |675 647 | |} Хүн амын арс өнгөний ялгаа: европ гаралтай америкчууд— 47,0 %; африк гаралтай америкчууд — 24,4 %; латин америкчууд — 17,5 %; ази гаралтай иргэд— 8,9 %. == Түүх == Бостон хотыг 1630 оны 9-р сарын 7-нд Шомут хойг дахь Массачусетсийн колоничлолын пуритан колоничид үүсгэн байгуулжээ. Энэхүү сууринг Английн Линкольншир мужид байрладаг Бостон хотын нэрээр нэрлэжээ. Хэдхэн жилийн дараа Америкийн анхны англи хэлний сургууль, анхны коллеж болох Харвард уг сууринд нээгджээ. Анх гурван толгод дээр байрладаг байсан тул ''Trimountain'' гэж нэрлэгддэг байжээ. 18-р зууны дунд үе хүртэл Бостон нь Британийн Америкийн хамгийн том хот байсан боловч хожим нь энэ амжилтаа Нью-Йорк хотод алджээ. 1770-аад онд Британичууд татвараа нэмэгдүүлэх замаар 13 колони дээр хяналтаа чангатгахыг оролдсон боловч Америкийн хувьсгал эхэлсэн. 1773 оны 12-р сарын 16-нд Массачусетсийн колоничлогчид уугуул индианчуудын дүрд хувиран Бостоны боомтод цай тээвэрлэж буй худалдааны хөлөг онгоц руу гарч тэнд байсан цайг далай руу гаргаж хаяжээ. Британийн засгийн газар Массачусетсийнхны эсрэг хариу арга хэмжээ авчээ. Дайны дараа энэ хот дэлхийн томоохон худалдааны боомтуудын нэг болж, ром, загас, давс, тамхи экспортолж байв. Сүүлд Бостоны хуучин гэр бүлүүдийн үр удам тус улсын эдийн засгийн элит болжээ. 1812 оны дайн хотын гадаад худалдааг тодорхой хэмжээгээр хязгаарласан. Гэсэн хэдий ч худалдаачид энэ хугацаанд хөрөнгө оруулалтынхаа өөр хувилбарыг олсон нь аж үйлдвэрлэл болсон юм. Боолчлолыг халах үед Бостон хот уг хөдөлгөөний төв болсон. Европоос АНУ руу олноор цагаачлах эхлэл тавигдсанаар Бостоны үндэстний бүтэц мэдэгдэхүйц өөрчлөгдсөн. Эхний давалгаанд Ирланд, Герман, Ливан, Франц, Канад, Итали бөгөөд Польшийн болон Оросын еврейчүүд ноёрхож байв. Ирланд, Италийн цагаачид Католик шашныг авчирсан бөгөөд энэ шашны нийгэмлэг удалгүй хотын хамгийн том нь болжээ. Кеннедигийн гэр бүл эдгээр Ирландын анхны суурьшигчдын үр удам юм. 20-р зууны эхэн болон дунд үед хотын хөгжил уналтад орсон. Аж үйлдвэрийн байгууламжууд хуучирч, ажилчид тус бүс нутгаас нүүж явжээ. 1919 оны 1-р сард хотын нэг хэсэг нь үерт автсан юм. Бостон 1957 онд байгуулагдсан Бостоны Дахин Хөгжлийн Газар (BRA)-ийн удирдлага дор хотыг шинэчлэх янз бүрийн төслүүдийг эхлүүлснээр хариу арга хэмжээ авсан байна. 1970-аад он гэхэд 30 жилийн эдийн засгийн уналтын дараа сэргэж эхэлсэн байна. Энэ хугацаанд Санхүүгийн дүүрэг болон Бостоны Бэк Бэй хороололд олон тооны өндөр тэнгэр багандсан барилгууд боссон. Хотын эрх баригчид түүхэн хотын төвийг дахин хөгжүүлэх, сэргээх, мөн хэд хэдэн бизнесийг дахин зориулалтаар ашиглах хэд хэдэн хөтөлбөр баталсан бөгөөд 1970 онд Бостон эдийн засгийн шинэ эрчимтэй өсөлтийг мэдэрсэн. 21-р зууны эхээр энэ хот оюуны, технологийн болон улс төрийн төвийн статусаа дахин олж авсан. Бостоны их дэлгүүрүүд болох Жордан Марш, Филенс нар Нью-Йоркийн Мэйситэй нэгдсэн. 1993 онд ''The New York Times'' сонин Бостон Глоубыг худалдаж авсан нь 2013 онд Бостоны бизнесмэн Жон В. Хенрид дахин зарагдсанаар буцаасан юм. 2016 онд [[General Electric]] компани төв байраа [[Коннектикут|Коннектикутаас]] Бостоны далайн боомтын дүүрэг рүү нүүлгэж, энэхүү хурдацтай хөгжиж буй бүс нутгийн бусад олон компаниудтай нэгдэхээр болсныг зарласан. == Эдийн засаг == Хотын эдийн засгийг боловсрол (100 гаруй их сургууль, коллеж), мөн анагаах ухаан, санхүү, технологийн салбарууд дэмждэг байна. Хотын эдийн засгийн хамгийн чухал салбарууд нь санхүү, банк санхүү, даатгал юм. Бостон хот нь Fidelity Investments, Sovereign Bank, State Street Corporation, Bain Capital зэрэг компаниудын төв байр юм. Энэ хот нь мөн АНУ-ын хамгийн том хэвлэлийн төвүүдийн нэг бөгөөд Houghton Mifflin Harcourt, Bedford-St. Martin's, Beacon Press зэрэг хэвлэлийн газрууд байрладаг. [[Аялал жуулчлал]] нь хотын хөгжилд чухал хувь нэмэр оруулдаг: 2011 онд 21.2 сая жуулчин Бостонд 8.3 тэрбум доллар авчирсан. Хотын эдийн засгийн гол тулгуур байсан загасчлал, усан онгоцны үйлдвэрлэл одоо өмнөх ач холбогдлоо алдсан. Гэсэн хэдий ч Бостон нь Баруун хагас бөмбөрцгийн хамгийн эртний тасралтгүй үйл ажиллагаа явуулдаг усан онгоцны үйлдвэр, загас агнуурын боомтын өлгий нутаг хэвээр байна. Бостон бол дэлхийн тэргүүлэх боловсролын төвүүдийн нэг юм. Дэвшилтэт дэд бүтэц, өндөр ур чадвартай ажиллах хүчээрээ хосолсноор биотехнологи, микроэлектроник, шинэ материал бүтээх зэрэг орчин үеийн салбаруудад дэлхийд тэргүүлэгч болж байна. == Спорт == 1897 оноос хойш тус хот жил бүр дэлхийн хамгийн нэр хүндтэй уралдаануудын нэг болох [[Бостоны марафон|Бостоны марафоныг]] зохион байгуулсаар ирсэн. Чарльз гол нь мөн бүс нутгийн өнцөг булан бүрээс ирсэн сэлүүрт тамирчдыг цуглуулдаг хамгийн том хоёр өдрийн регата тэмцээнийг зохион байгуулдаг. 1901 онд байгуулагдсан "Бостон Ред Сокс" баг нь Америкийн лигийн нэг хэсэг юм. 1946 онд "[[Бостон Сэлтикс]]" сагсан бөмбөгийн баг байгуулагдаж, NBA-ийн бусад багуудаас илүү буюу 18 удаа аварга болсон. Мөн тус хот нь [[Стэнлийн цом|Стэнлийн цомыг]] 6 удаа хүртсэн «Бостон Брюинз» ([[Англи хэл|англи.]] ''Boston Bruins'') хоккейн багаараа алдартай. [[Файл:Boston Twilight Panorama 3.jpg|thumb|957x957px|Бостоны үдэш]] == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Бостон, Массачусеттс ([[Логан олон улсын нисэх буудал|Логан нисэх буудал]]), 1991−2020 оны хэвийн, туйлын үе 1872−одоо |collapsed = {{{collapsed|}}} |single line = Y |Jan record high F = 74 |Feb record high F = 73 |Mar record high F = 89 |Apr record high F = 94 |May record high F = 97 |Jun record high F = 102 |Jul record high F = 104 |Aug record high F = 102 |Sep record high F = 102 |Oct record high F = 90 |Nov record high F = 83 |Dec record high F = 76 |year record high F = 104 <!-- To calculate avg record high, go to monthly summarized data, choose 1991-2020 as year range, max temp as variable, and daily maximum under summary and values are obtained under "mean" --> |Jan avg record high F = 58.3 |Feb avg record high F = 57.9 |Mar avg record high F = 67.0 |Apr avg record high F = 79.9 |May avg record high F = 88.1 |Jun avg record high F = 92.2 |Jul avg record high F = 95.0 |Aug avg record high F = 93.7 |Sep avg record high F = 88.9 |Oct avg record high F = 79.6 |Nov avg record high F = 70.2 |Dec avg record high F = 61.2 |year avg record high F = 96.4 |Jan high F = 36.8 |Feb high F = 39.0 |Mar high F = 45.5 |Apr high F = 56.4 |May high F = 66.5 |Jun high F = 76.2 |Jul high F = 82.1 |Aug high F = 80.4 |Sep high F = 73.1 |Oct high F = 62.1 |Nov high F = 51.6 |Dec high F = 42.2 |year high F = 59.3 |Jan mean F = 29.9 |Feb mean F = 31.8 |Mar mean F = 38.3 |Apr mean F = 48.6 |May mean F = 58.4 |Jun mean F = 68.0 |Jul mean F = 74.1 |Aug mean F = 72.7 |Sep mean F = 65.6 |Oct mean F = 54.8 |Nov mean F = 44.7 |Dec mean F = 35.7 |year mean F = 51.9 |Jan low F = 23.1 |Feb low F = 24.6 |Mar low F = 31.1 |Apr low F = 40.8 |May low F = 50.3 |Jun low F = 59.7 |Jul low F = 66.0 |Aug low F = 65.1 |Sep low F = 58.2 |Oct low F = 47.5 |Nov low F = 37.9 |Dec low F = 29.2 |year low F = 44.5 <!-- To calculate avg record low, go to monthly summarized data, choose 1991-2020 as year range, min as variable, and daily minium under summary and values are obtained under "mean" --> |Jan avg record low F = 4.8 |Feb avg record low F = 8.3 |Mar avg record low F = 15.6 |Apr avg record low F = 31.0 |May avg record low F = 41.2 |Jun avg record low F = 49.7 |Jul avg record low F = 58.6 |Aug avg record low F = 57.7 |Sep avg record low F = 46.7 |Oct avg record low F = 35.1 |Nov avg record low F = 24.4 |Dec avg record low F = 13.1 |year avg record low F = 2.6 |Jan record low F = −13 |Feb record low F = −18 |Mar record low F = −8 |Apr record low F = 11 |May record low F = 31 |Jun record low F = 41 |Jul record low F = 50 |Aug record low F = 46 |Sep record low F = 34 |Oct record low F = 25 |Nov record low F = −2 |Dec record low F = −17 |year record low F = -18 |precipitation colour = green |Jan precipitation inch = 3.39 |Feb precipitation inch = 3.21 |Mar precipitation inch = 4.17 |Apr precipitation inch = 3.63 |May precipitation inch = 3.25 |Jun precipitation inch = 3.89 |Jul precipitation inch = 3.27 |Aug precipitation inch = 3.23 |Sep precipitation inch = 3.56 |Oct precipitation inch = 4.03 |Nov precipitation inch = 3.66 |Dec precipitation inch = 4.30 |year precipitation inch = 43.59 |Jan snow inch = 14.3 |Feb snow inch = 14.4 |Mar snow inch = 9.0 |Apr snow inch = 1.6 |May snow inch = 0.0 |Jun snow inch = 0.0 |Jul snow inch = 0.0 |Aug snow inch = 0.0 |Sep snow inch = 0.0 |Oct snow inch = 0.2 |Nov snow inch = 0.7 |Dec snow inch = 9.0 |year snow inch = 49.2 |unit precipitation days = 0.01 инч |Jan precipitation days = 11.8 |Feb precipitation days = 10.6 |Mar precipitation days = 11.6 |Apr precipitation days = 11.6 |May precipitation days = 11.8 |Jun precipitation days = 10.9 |Jul precipitation days = 9.4 |Aug precipitation days = 9.0 |Sep precipitation days = 9.0 |Oct precipitation days = 10.5 |Nov precipitation days = 10.3 |Dec precipitation days = 11.9 |year precipitation days = 128.4 |unit snow days = 0.1 инч |Jan snow days = 6.6 |Feb snow days = 6.2 |Mar snow days = 4.4 |Apr snow days = 0.8 |May snow days = 0.0 |Jun snow days = 0.0 |Jul snow days = 0.0 |Aug snow days = 0.0 |Sep snow days = 0.0 |Oct snow days = 0.2 |Nov snow days = 0.6 |Dec snow days = 4.2 |year snow days = 23.0 |Jan humidity = 62.3 |Feb humidity = 62.0 |Mar humidity = 63.1 |Apr humidity = 63.0 |May humidity = 66.7 |Jun humidity = 68.5 |Jul humidity = 68.4 |Aug humidity = 70.8 |Sep humidity = 71.8 |Oct humidity = 68.5 |Nov humidity = 67.5 |Dec humidity = 65.4 |year humidity = 66.5 |Jan sun = 163.4 |Feb sun = 168.4 |Mar sun = 213.7 |Apr sun = 227.2 |May sun = 267.3 |Jun sun = 286.5 |Jul sun = 300.9 |Aug sun = 277.3 |Sep sun = 237.1 |Oct sun = 206.3 |Nov sun = 143.2 |Dec sun = 142.3 |Jan percentsun = 56 |Feb percentsun = 57 |Mar percentsun = 58 |Apr percentsun = 57 |May percentsun = 59 |Jun percentsun = 63 |Jul percentsun = 65 |Aug percentsun = 64 |Sep percentsun = 63 |Oct percentsun = 60 |Nov percentsun = 49 |Dec percentsun = 50 |year percentsun = 59 |Jan dew point C = −6.8 |Feb dew point C = -6.5 |Mar dew point C = −3.2 |Apr dew point C = 1.7 |May dew point C = 7.9 |Jun dew point C = 13.5 |Jul dew point C = 16.7 |Aug dew point C = 16.5 |Sep dew point C = 13.3 |Oct dew point C = 7.2 |Nov dew point C = 1.4 |Dec dew point C = −3.4 |Jan uv = 1 |Feb uv = 2 |Mar uv = 4 |Apr uv = 5 |May uv = 7 |Jun uv = 8 |Jul uv = 8 |Aug uv = 8 |Sep uv = 6 |Oct uv = 4 |Nov uv = 2 |Dec uv = 1 |source 1 = NOAA (харьцангуй чийгшил ба нар 1961−1990)<ref name="Boston Weatherbox NOAA txt"> {{cite web |url = https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00014739&format=pdf |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |title = Summary of Monthly Normals 1991–2020 |access-date = 2026-06-18 }} </ref><ref name = "NWS Boston, MA (BOX)"> {{cite web |url = https://www.weather.gov/wrh/Climate?wfo=box |title = NowData – NOAA Online Weather Data |publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date = 2026-06-18 }} </ref><ref name="WMO 1961–90 KBOS"> {{cite web |url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72509.TXT |title = WMO Climate Normals for BOSTON/LOGAN INT'L AIRPORT, MA 1961–1990 |access-date = 2026-06-18 |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа }} </ref><ref name="KBOS hourly dewpoint data"> {{cite web |url = https://www.ncei.noaa.gov/access/search/data-search/local-climatological-data-v2?pageNum=1&stations=USW00014739&pageSize=10 |title = Local Climatological Data (LCD), Version 2 (LCDv2) |access-date = 2026-06-18 |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа }} </ref> |source 2 = Weather Atlas (UV)<ref name="Weather Atlas - Boston"> {{cite web |url = https://www.weather-us.com/en/massachusetts-usa/boston-climate |title = Boston, Massachusetts, USA - Monthly weather forecast and Climate data |publisher = Weather Atlas |access-date = 2026-06-18 }} </ref> }} == Бостон хотод гардаг хэвлэл == * The Boston Globe — Бостоны гол сонин — дэлхийн, Америкийн болон хотын мэдээ * Boston Herald— орон нутгийн, бүс нутгийн, үндэсний болон олон улсын мэдээ. Бизнес, улс төр, гэмт хэрэг, спорт, зугаа цэнгэл * Boston Business Journal — бизнесийн мэдээ * Boston Phoenix — хөгжим, кино, зугаа цэнгэл, спорт, чөлөөт цаг * Mass High Tech — бизнесийн мэдээ, интернет, өндөр технологи * Boston Magazinee — ресторан, нийгмийн тойм зэрэг Бостоны шилдэг сэтгүүлүүд * Boston Irish Reporter — Бостоны Ирландын сонин * Jewish Advocate — Бостоны еврей нийгэмлэгийн долоо хоног тутмын мэдээ * Boston Haitian Reporter — Бостоны Гаитийн сонин == Цахим холбоос == {{Commons|Boston}} * [http://www.bostonusa.com/ Албан ёсны цахим хуудас] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} {{stub}} [[Ангилал:АНУ-ын муж улсын нийслэл]] [[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Бостон| ]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Массачусеттсын суурин]] [[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]] [[Ангилал:Массачусеттсын тойргийн төв]] [[Ангилал:1630 онд байгуулагдсан]] 71r3cwh2mj453flziftbualf3qd21nc 0 45774 859215 835631 2026-06-18T13:30:17Z Enkhsaihan2005 64429 859215 wikitext text/x-wiki {{short description|АНУ-ын Вашингтон мужийн хамгийн том хот}} {{about|хотын}} {{Инфобокс суурин | name = Сиэтл | native_name = {{native name|en|Seattle}}<br/>{{native name|lut|dᶻidᶻəlal̕ič}} | settlement_type = [[Вашингтон муж дахь хотын захиргаа|Хот]] | image_skyline = {{multiple image |border = infobox |total_width = 290 |perrow = 1/2/2 |caption_align = center |image1 = Seattle Downtown Aerial, May 2024.jpg | caption1 = [[Рейнир уул]] харагдаж буй хотын төвийн үзэмж |image2 = Seattle Center as night falls.jpg |caption2 = [[Спейс Нидл]] болон [[Клаймэт Пледж арена]] |image3 = Seattle Great Wheel, Seattle, Washington, Estados Unidos, 2017-09-02, DD 16.jpg |caption3 = [[Сиэтлийн Их дугуй]] |image4 = Pike Place Market Entrance.JPG |caption4 = [[Пайк Плейс зах]] |image5 = Amazon Spheres from 6th Avenue, April 2020.jpg |caption5 = [[Амазоны бөмбөрцөг]] }} | image_flag = Flag of Seattle.svg | flag_size = 105px | flag_link = Сиэтлийн далбаа | image_seal = Seal of Seattle, Washington.png | seal_size = 85px | seal_link = Сиэтлийн тамга | image_blank_emblem = City of Seattle (logo).svg | blank_emblem_type = Үгийн тэмдэг | blank_emblem_size = 155px | blank_emblem_alt = | blank_emblem_link = List of U.S. county and city insignia | named_for = [[Сиэтл (удирдагч)|Si'ahl удирдагч]] | nickname = The Emerald City (Маргад хот), Jet City, Rain City (Бороо хот) | motto = The City of Flowers, The City of Goodwill<br/>Цэцэгсийн хот, сайн санааны хот | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 | mapframe-point = none | pushpin_map = Вашингтон#АНУ | pushpin_relief = yes | coordinates = {{coord|47|36|35|N|122|19|59|W|region:US-WA|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|АНУ}} | subdivision_type1 = [[АНУ-ын мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = {{flag|Вашингтон (муж)|name=Вашингтон}} | subdivision_type2 = [[Вашингтоны тойргийн жагсаалт|Тойрог]] | subdivision_name2 = [[Кинг тойрог, Вашингтон|Кинг]] | established_title1 = Байгуулагдсан | established_date1 = {{start date |1851|11|13}} | established_title2 = [[Хотын корпораци|Суурин хэлбэрээр нэгдсэн]] | established_date2 = {{start date|1865|01|14}} | established_title3 = [[Хотын корпораци|Хот хэлбэрээр нэгдсэн]] | established_date3 = {{start date|1869|12|02}} | government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] | governing_body = [[Сиэтл хотын зөвлөл]] | leader_title = [[Сиэтл хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Кэти Уилсон]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref name="CenPopGazetteer">{{cite web |title=2022 U.S. Gazetteer Files: Washington |url=https://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2022_Gazetteer/2022_gaz_place_53.txt |publisher=АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2024-05-19 |archive-date=2024-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240907221212/https://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2022_Gazetteer/2022_gaz_place_53.txt |url-status=live }}</ref> | area_total_sq_mi = 142.07 | area_total_km2 = 367.97 | area_land_sq_mi = 83.99 | area_land_km2 = 217.54 | area_water_sq_mi = 58.08 | area_water_km2 = 150.43 | area_metro_sq_mi = 8,186 | area_metro_km2 = 21,202 | population_as_of = [[2020 оны АНУ-ын хүн амын тооллого|2020]] | population_total = 737015 | population_footnotes = <ref name="QuickFacts">{{cite web |title=QuickFacts: Seattle city, Washington |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/seattlecitywashington/POP010220 |publisher=АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2026-06-18 |archive-date=2022-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220609093625/https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/seattlecitywashington/POP010220 |url-status=live }}</ref> | pop_est_footnotes = <ref name="2025 Quickfacts">{{cite web |title=U.S. Census Bureau QuickFacts |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/seattlecitywashington/PST045225 |website=census.gov |access-date=2026-06-18}}</ref> | pop_est_as_of = 2025 | population_est = 784,777 {{gain}} | population_rank = {{nowrap|Хойд Америкт [[Хойд Америкийн хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|54-т]]<br />АНУ-д [[АНУ-ын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|18-д]]<br />Вашингтонд [[Вашингтоны хотын жагсаалт|1-т]]}} | population_density_sq_mi = 9298.67 | population_density_km2 = 3591.59 | population_metro_footnotes = <ref name="2020Pop">{{cite web |title=2020 Population and Housing State Data |url=https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |publisher=АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2024-05-18 |archive-date=2021-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210824081449/https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |url-status=live }}</ref> | population_metro = 4018762 (АНУ: [[Хотын бөөгнөрлийн статистик бүс нутаг|15-д]]) | population_urban = 3544011 (АНУ: [[АНУ-ын хот суурин газрын жагсаалт|13-т]]) | population_urban_footnotes = <ref name="urban area">{{cite web |url=https://www.census.gov/programs-surveys/geography/guidance/geo-areas/urban-rural.html |title=List of 2020 Census Urban Areas |website=census.gov |publisher=АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2024-05-18 |archive-date=2023-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114022812/https://www.census.gov/programs-surveys/geography/guidance/geo-areas/urban-rural.html |url-status=live }}</ref> | population_density_urban_km2 = 1,392.7 | population_density_urban_sq_mi = 3,607.1 | population_demonym = Сиэтлчууд | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref name="FRED-GDP">{{cite web |date=December 4, 2024 |title=Total Gross Domestic Product for Seattle-Tacoma-Bellevue, WA (MSA) |url=https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP42660 |work=[[Холбооны Нөөцийн Эдийн Засгийн Мэдээлэл]] |publisher=[[Сент-Луисийн Холбооны нөөцийн банк]] |access-date=2026-06-18 |archive-date=2025-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250622055404/https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP42660 |url-status=live }}</ref> | demographics2_title1 = Бөөгнөрөл | demographics2_info1 = $604.065 тэрбум (2024) | timezone = [[Номхон далайн цаг|Номхон (PST)]] | utc_offset = −8 | timezone_DST = [[Номхон далайн цаг|PDT]] | utc_offset_DST = −7 | postal_code_type = [[ЗИП код]]ууд | postal_code = {{collapsible list |title = {{nobold|ЗИП код}}<ref>{{cite web |url=https://tools.usps.com/go/ZipLookupResultsAction!input.action?resultMode=1&address1=&address2=&city=Seattle&state=WA |publisher=USPS |title=Zip Code Lookup |archive-url=https://web.archive.org/web/20151112030118/http://tools.usps.com/go/ZipLookupResultsAction%21input.action?resultMode=1&address1=&address2=&city=Seattle&state=WA |archive-date=2015-11-12 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://tools.usps.com/go/ZipLookupResultsAction!input.action?items=30&page=2&address1=&address2=&city=Seattle&state=WA |publisher=USPS |title=Zip Code Lookup |archive-url=https://web.archive.org/web/20151112030348/http://tools.usps.com/go/ZipLookupResultsAction%21input.action?items=30&page=2&address1=&address2=&city=Seattle&state=WA |archive-date=2015-11-12 |url-status=live}}</ref> |list_style = text-align:center;display:none |98101–98119, 98121–98122, 98124–98127, 98129, 98131, 98133–98134, 98136, 98138–98139, 98141, 98144–98146, 98148, 98154–98155, 98158, 98160–98161, 98164–98166, 98168, 98170, 98174–98175, 98177–98178, 98181, 98185, 98188, 98190–98191, 98194–98195, 98198–98199}} | area_code = [[Бүс нутгийн код 206|206]] | area_code_type = [[Хойд Америкийн дугаарлалтын төлөвлөгөө|Бүс нутгийн кодууд]] | blank_name = [[Мэдээлэл Боловсруулах Холбоо Стандарт|МБХС код]] | blank_info = 53-63000 | blank1_name = [[Газар Зүйн Нэрийн Мэдээллийн Систем|ГНМС]] онцлог ID | blank1_info = 1512650<ref name="GR3">{{cite gnis |id=1512650 |name=Seattle}}</ref> | website = {{Official URL}} | footnotes = }} '''Сиэтл''' ({{lang-en|Seattle}} [{{IPA|sɪˈætəl}}] {{Audio|GT Seattle AE.ogg|сонсох}} ) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын баруун хойд эрэгт орших боомт хот юм. Тус хот нь [[Вашингтон (муж улс)|Вашингтоны]] [[Кинг тойрог|Кинг тойргийн]] төв бөгөөд муж улсынхаа болон баруун хойд бүс нутгийн хамгийн том хот болно. [[Ванкувер]], [[Портленд (Орегон)|Портлендийн]] хамтаар Сиэтл нь [[Номхон далай]]н баруун хойд бүс нутгийн эдийн засаг, шинжлэх ухаан, соёлын төв болдог. Сиэтл хот нь ''The Emerald City'' («Маргад хот») гэх хоч нэртэй бөгөөд энэ нь тус хотын ногоон бүс болон ой мод ихтэйг (гэхдээ нутгийн иргэд үүнийг нь огт хэрэглэдэггүй) илэрхийлдэг аж. Мөн өөр нэг хоч нь ''Rain City'' гэдэг ч бусад америкийн хотуудтай харьцуулбал хамаагүй бага хур тунадас унадаг юм. Нутгийн олон хотоо ''Jet City'' хэмээн дуудах ба энэ нь тус хотод байх [[Боинг|Боингийн үйлдвэртэй]] холбоотой. == Хүн ам == {| class="wikitable" |- ! style="background:#F3F3FF; text-align:center;" | Огноо ! style="background:#F3F3FF; text-align:center;" | Хүн амын тоо<ref name="wwwcensusgov">{{cite web |title=U.S. Census website|url=https://www.census.gov |publisher=[[United States Census Bureau]] |access-date=December 19, 2012}}</ref> |- |1900 | style="text-align:right;"|80.671 |- |1910 | style="text-align:right;"|237.194 |- |1920 | style="text-align:right;"|315.312 |- |1930 | style="text-align:right;"|365.583 |- |1940 | style="text-align:right;"|368.302 |- |1950 | style="text-align:right;"|467.591 |- |1960 | style="text-align:right;"|557.087 |- |1970 | style="text-align:right;"|530.831 |- |1980 | style="text-align:right;"|493.846 |- |1990 | style="text-align:right;"|516.259 |- |2000 | style="text-align:right;"|563.374 |- |2010 | style="text-align:right;"|608.660 |- |2012 | style="text-align:right;"|634.535 |- |2016 | style="text-align:right;"|704.352 |} {{Том зураг|Seattle_Columbia_Pano2.jpg|1000|Сиэтл хот Колумби Төвөөс}} == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Сиэтл ([[Сиэтл–Такома олон улсын нисэх буудал]]), 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1894–одоо |single line = Y |collapsed = {{{collapsed|}}} |Jan record high F = 67 |Feb record high F = 70 |Mar record high F = 79 |Apr record high F = 89 |May record high F = 93 |Jun record high F = 108 |Jul record high F = 103 |Aug record high F = 99 |Sep record high F = 98 |Oct record high F = 89 |Nov record high F = 74 |Dec record high F = 66 |year record high F = 108 |Jan avg record high F = 57.0 |Feb avg record high F = 59.1 |Mar avg record high F = 66.4 |Apr avg record high F = 74.3 |May avg record high F = 81.9 |Jun avg record high F = 85.8 |Jul avg record high F = 91.2 |Aug avg record high F = 89.9 |Sep avg record high F = 84.1 |Oct avg record high F = 72.0 |Nov avg record high F = 61.6 |Dec avg record high F = 56.8 |year avg record high F = 94.1 |Jan high F = 48.0 |Feb high F = 50.3 |Mar high F = 54.2 |Apr high F = 59.3 |May high F = 66.3 |Jun high F = 71.1 |Jul high F = 77.4 |Aug high F = 77.6 |Sep high F = 71.6 |Oct high F = 60.5 |Nov high F = 52.1 |Dec high F = 47.0 |year high F = 61.3 |Jan mean F = 42.8 |Feb mean F = 44.0 |Mar mean F = 47.1 |Apr mean F = 51.3 |May mean F = 57.5 |Jun mean F = 62.0 |Jul mean F = 67.1 |Aug mean F = 67.4 |Sep mean F = 62.6 |Oct mean F = 53.8 |Nov mean F = 46.5 |Dec mean F = 42.0 |year mean F = 53.7 |Jan low F = 37.7 |Feb low F = 37.7 |Mar low F = 39.9 |Apr low F = 43.3 |May low F = 48.7 |Jun low F = 53.0 |Jul low F = 56.8 |Aug low F = 57.2 |Sep low F = 53.6 |Oct low F = 47.0 |Nov low F = 40.9 |Dec low F = 37.1 |year low F = 46.1 |Jan avg record low F = 26.1 |Feb avg record low F = 27.3 |Mar avg record low F = 31.3 |Apr avg record low F = 35.6 |May avg record low F = 40.6 |Jun avg record low F = 46.6 |Jul avg record low F = 51.5 |Aug avg record low F = 51.7 |Sep avg record low F = 45.8 |Oct avg record low F = 36.8 |Nov avg record low F = 29.2 |Dec avg record low F = 25.4 |year avg record low F= 21.5 |Jan record low F = 0 |Feb record low F = 1 |Mar record low F = 11 |Apr record low F = 29 |May record low F = 28 |Jun record low F = 38 |Jul record low F = 43 |Aug record low F = 44 |Sep record low F = 35 |Oct record low F = 28 |Nov record low F = 6 |Dec record low F = 6 |year record low F = 0 |precipitation colour = green |Jan precipitation inch = 5.78 |Feb precipitation inch = 3.76 |Mar precipitation inch = 4.17 |Apr precipitation inch = 3.18 |May precipitation inch = 1.88 |Jun precipitation inch = 1.45 |Jul precipitation inch = 0.60 |Aug precipitation inch = 0.97 |Sep precipitation inch = 1.61 |Oct precipitation inch = 3.91 |Nov precipitation inch = 6.31 |Dec precipitation inch = 5.72 |year precipitation inch = 39.34 |Jan snow inch = 1.8 |Feb snow inch = 2.2 |Mar snow inch = 0.4 |Apr snow inch = 0.0 |May snow inch = 0.0 |Jun snow inch = 0.0 |Jul snow inch = 0.0 |Aug snow inch = 0.0 |Sep snow inch = 0.0 |Oct snow inch = 0.0 |Nov snow inch = 0.2 |Dec snow inch = 1.7 |year snow inch = 6.3 |unit precipitation days = 0.01 инч |Jan precipitation days = 18.7 |Feb precipitation days = 15.9 |Mar precipitation days = 17.1 |Apr precipitation days = 15.0 |May precipitation days = 11.3 |Jun precipitation days = 9.2 |Jul precipitation days = 4.7 |Aug precipitation days = 4.9 |Sep precipitation days = 8.3 |Oct precipitation days = 14.3 |Nov precipitation days = 18.4 |Dec precipitation days = 18.4 |year precipitation days = 156.2 |unit snow days = 0.1 инч |Jan snow days = 1.4 |Feb snow days = 1.2 |Mar snow days = 0.4 |Apr snow days = 0.0 |May snow days = 0.0 |Jun snow days = 0.0 |Jul snow days = 0.0 |Aug snow days = 0.0 |Sep snow days = 0.0 |Oct snow days = 0.0 |Nov snow days = 0.2 |Dec snow days = 1.5 |year snow days = 4.7 |Jan sun = 69.8 |Feb sun = 108.8 |Mar sun = 178.4 |Apr sun = 207.3 |May sun = 253.7 |Jun sun = 268.4 |Jul sun = 312.0 |Aug sun = 281.4 |Sep sun = 221.7 |Oct sun = 142.6 |Nov sun = 72.7 |Dec sun = 52.9 |Jan percentsun = 25 |Feb percentsun = 38 |Mar percentsun = 48 |Apr percentsun = 51 |May percentsun = 54 |Jun percentsun = 56 |Jul percentsun = 65 |Aug percentsun = 64 |Sep percentsun = 59 |Oct percentsun = 42 |Nov percentsun = 26 |Dec percentsun = 20 |year percentsun = 49 |Jan humidity = 78.0 |Feb humidity = 75.2 |Mar humidity = 73.6 |Apr humidity = 71.4 |May humidity = 68.9 |Jun humidity = 67.1 |Jul humidity = 65.4 |Aug humidity = 68.2 |Sep humidity = 73.2 |Oct humidity = 78.6 |Nov humidity = 79.8 |Dec humidity = 80.1 |year humidity = 73.3 |Jan dew point C = 0.6 |Feb dew point C = 1.7 |Mar dew point C = 2.4 |Apr dew point C = 3.8 |May dew point C = 6.4 |Jun dew point C = 9.0 |Jul dew point C = 10.8 |Aug dew point C = 11.5 |Sep dew point C = 10.1 |Oct dew point C = 7.3 |Nov dew point C = 3.8 |Dec dew point C = 1.3 |Jan uv = 0.8 |Feb uv = 1.5 |Mar uv = 2.8 |Apr uv = 4.5 |May uv = 6.0 |Jun uv = 6.9 |Jul uv = 7.3 |Aug uv = 6.2 |Sep uv = 4.4 |Oct uv = 2.3 |Nov uv = 1.1 |Dec uv = 0.7 |source 1 = NOAA (харьцангуй чийгшил, шүүдрийн цэг ба нар 1961–1990)<ref name = NOWData1b>{{cite web |url = https://www.weather.gov/wrh/Climate?wfo=sew |title = NowData – NOAA Online Weather Data |publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date = 2026-06-18}}</ref><ref name="Seattle Weatherbox NOAA txt">{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00024233&format=pdf |publisher=Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |title=Summary of Monthly Normals 1991–2020 |access-date=May 20, 2021}}</ref><ref name = NOAAsun>{{cite web |url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP4/72793.TXT |title = WMO Climate Normals for Seattle/Seattle–Tacoma INTL A, WA 1961–1990 |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |access-date = 2026-06-18 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230627105435/ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP4/72793.TXT |archive-date = 2023-06-27}}</ref> |source 2 = UV Index Today (1995 - 2022)<ref name = "UVIT"> {{cite web |url = https://www.uvindextoday.com/usa/washington/king-county/seattle-uv-index/historical-data |title = Historical UV Index Data - Seattle, WA |publisher = UV Index Today |access-date = 2026-06-18 }} </ref> }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Seattle}} * [http://www.seattle.gov/ Хотын захиргааны цахим хуудас] == Эшлэл == <references/> [[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:АНУ-ын хот]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Вашингтоны суурин]] [[Ангилал:Вашингтоны тойргийн төв]] [[Ангилал:Пьюжет Саунд]] [[Ангилал:Сиэтл| ]] [[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]] 5x7482rzmkaix2eu966s8cbhar3brwk 859217 859215 2026-06-18T13:52:08Z Avirmed Batsaikhan 53733 859217 wikitext text/x-wiki {{short description|АНУ-ын Вашингтон мужийн хамгийн том хот}} {{about|хотын}} {{Инфобокс суурин | name = Сиэтл | native_name = {{native name|en|Seattle}}<br/>{{native name|lut|dᶻidᶻəlal̕ič}} | settlement_type = [[Вашингтон муж дахь хотын захиргаа|Хот]] | image_skyline = {{multiple image |border = infobox |total_width = 290 |perrow = 1/2/2 |caption_align = center |image1 = Seattle Downtown Aerial, May 2024.jpg | caption1 = [[Рейнир уул]] харагдаж буй хотын төвийн үзэмж |image2 = Seattle Center as night falls.jpg |caption2 = [[Спейс Нидл]] болон [[Клаймэт Пледж арена]] |image3 = Seattle Great Wheel, Seattle, Washington, Estados Unidos, 2017-09-02, DD 16.jpg |caption3 = [[Сиэтлийн Их дугуй]] |image4 = Pike Place Market Entrance.JPG |caption4 = [[Пайк Плейс зах]] |image5 = Amazon Spheres from 6th Avenue, April 2020.jpg |caption5 = [[Амазоны бөмбөрцөг]] }} | image_flag = Flag of Seattle.svg | flag_size = 105px | flag_link = Сиэтлийн далбаа | image_seal = Seal of Seattle, Washington.png | seal_size = 85px | seal_link = Сиэтлийн тамга | image_blank_emblem = City of Seattle (logo).svg | blank_emblem_type = Үгийн тэмдэг | blank_emblem_size = 155px | blank_emblem_alt = | blank_emblem_link = List of U.S. county and city insignia | named_for = [[Сиэтл (удирдагч)|Si'ahl удирдагч]] | nickname = The Emerald City (Маргад хот), Jet City, Rain City (Бороо хот) | motto = The City of Flowers, The City of Goodwill<br/>Цэцэгсийн хот, сайн санааны хот | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 | mapframe-point = none | pushpin_map = Вашингтон#АНУ | pushpin_relief = yes | coordinates = {{coord|47|36|35|N|122|19|59|W|region:US-WA|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|АНУ}} | subdivision_type1 = [[АНУ-ын мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = {{flag|Вашингтон (муж)|name=Вашингтон}} | subdivision_type2 = [[Вашингтоны тойргийн жагсаалт|Тойрог]] | subdivision_name2 = [[Кинг тойрог, Вашингтон|Кинг]] | established_title1 = Байгуулагдсан | established_date1 = {{start date |1851|11|13}} | established_title2 = [[Хотын корпораци|Суурин хэлбэрээр нэгдсэн]] | established_date2 = {{start date|1865|01|14}} | established_title3 = [[Хотын корпораци|Хот хэлбэрээр нэгдсэн]] | established_date3 = {{start date|1869|12|02}} | government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] | governing_body = [[Сиэтл хотын зөвлөл]] | leader_title = [[Сиэтл хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Кэти Уилсон]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref name="CenPopGazetteer">{{cite web |title=2022 U.S. Gazetteer Files: Washington |url=https://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2022_Gazetteer/2022_gaz_place_53.txt |publisher=АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2024-05-19 |archive-date=2024-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240907221212/https://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2022_Gazetteer/2022_gaz_place_53.txt |url-status=live }}</ref> | area_total_sq_mi = 142.07 | area_total_km2 = 367.97 | area_land_sq_mi = 83.99 | area_land_km2 = 217.54 | area_water_sq_mi = 58.08 | area_water_km2 = 150.43 | area_metro_sq_mi = 8,186 | area_metro_km2 = 21,202 | population_as_of = [[2020 оны АНУ-ын хүн амын тооллого|2020]] | population_total = 737015 | population_footnotes = <ref name="QuickFacts">{{cite web |title=QuickFacts: Seattle city, Washington |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/seattlecitywashington/POP010220 |publisher=АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2026-06-18 |archive-date=2022-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220609093625/https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/seattlecitywashington/POP010220 |url-status=live }}</ref> | pop_est_footnotes = <ref name="2025 Quickfacts">{{cite web |title=U.S. Census Bureau QuickFacts |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/seattlecitywashington/PST045225 |website=census.gov |access-date=2026-06-18}}</ref> | pop_est_as_of = 2025 | population_est = 784,777 {{gain}} | population_rank = {{nowrap|Хойд Америкт [[Хойд Америкийн хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|54-т]]<br />АНУ-д [[АНУ-ын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|18-д]]<br />Вашингтонд [[Вашингтоны хотын жагсаалт|1-т]]}} | population_density_sq_mi = 9298.67 | population_density_km2 = 3591.59 | population_metro_footnotes = <ref name="2020Pop">{{cite web |title=2020 Population and Housing State Data |url=https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |publisher=АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2024-05-18 |archive-date=2021-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210824081449/https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |url-status=live }}</ref> | population_metro = 4018762 (АНУ: [[Хотын бөөгнөрлийн статистик бүс нутаг|15-д]]) | population_urban = 3544011 (АНУ: [[АНУ-ын хот суурин газрын жагсаалт|13-т]]) | population_urban_footnotes = <ref name="urban area">{{cite web |url=https://www.census.gov/programs-surveys/geography/guidance/geo-areas/urban-rural.html |title=List of 2020 Census Urban Areas |website=census.gov |publisher=АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2024-05-18 |archive-date=2023-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114022812/https://www.census.gov/programs-surveys/geography/guidance/geo-areas/urban-rural.html |url-status=live }}</ref> | population_density_urban_km2 = 1,392.7 | population_density_urban_sq_mi = 3,607.1 | population_demonym = Сиэтлчууд | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref name="FRED-GDP">{{cite web |date=December 4, 2024 |title=Total Gross Domestic Product for Seattle-Tacoma-Bellevue, WA (MSA) |url=https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP42660 |work=[[Холбооны Нөөцийн Эдийн Засгийн Мэдээлэл]] |publisher=[[Сент-Луисийн Холбооны нөөцийн банк]] |access-date=2026-06-18 |archive-date=2025-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250622055404/https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP42660 |url-status=live }}</ref> | demographics2_title1 = Бөөгнөрөл | demographics2_info1 = $604.065 тэрбум (2024) | timezone = [[Номхон далайн цаг|Номхон (PST)]] | utc_offset = −8 | timezone_DST = [[Номхон далайн цаг|PDT]] | utc_offset_DST = −7 | postal_code_type = [[ЗИП код]]ууд | postal_code = {{collapsible list |title = {{nobold|ЗИП код}}<ref>{{cite web |url=https://tools.usps.com/go/ZipLookupResultsAction!input.action?resultMode=1&address1=&address2=&city=Seattle&state=WA |publisher=USPS |title=Zip Code Lookup |archive-url=https://web.archive.org/web/20151112030118/http://tools.usps.com/go/ZipLookupResultsAction%21input.action?resultMode=1&address1=&address2=&city=Seattle&state=WA |archive-date=2015-11-12 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://tools.usps.com/go/ZipLookupResultsAction!input.action?items=30&page=2&address1=&address2=&city=Seattle&state=WA |publisher=USPS |title=Zip Code Lookup |archive-url=https://web.archive.org/web/20151112030348/http://tools.usps.com/go/ZipLookupResultsAction%21input.action?items=30&page=2&address1=&address2=&city=Seattle&state=WA |archive-date=2015-11-12 |url-status=live}}</ref> |list_style = text-align:center;display:none |98101–98119, 98121–98122, 98124–98127, 98129, 98131, 98133–98134, 98136, 98138–98139, 98141, 98144–98146, 98148, 98154–98155, 98158, 98160–98161, 98164–98166, 98168, 98170, 98174–98175, 98177–98178, 98181, 98185, 98188, 98190–98191, 98194–98195, 98198–98199}} | area_code = [[Бүс нутгийн код 206|206]] | area_code_type = [[Хойд Америкийн дугаарлалтын төлөвлөгөө|Бүс нутгийн кодууд]] | blank_name = [[Мэдээлэл Боловсруулах Холбоо Стандарт|МБХС код]] | blank_info = 53-63000 | blank1_name = [[Газар Зүйн Нэрийн Мэдээллийн Систем|ГНМС]] онцлог ID | blank1_info = 1512650<ref name="GR3">{{cite gnis |id=1512650 |name=Seattle}}</ref> | website = {{Official URL}} | footnotes = }} '''Сиэтл''' ({{lang-en|Seattle}} [{{IPA|sɪˈætəl}}] {{Audio|GT Seattle AE.ogg|сонсох}} ) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын баруун хойд эрэгт орших боомт хот юм. Тус хот нь [[Вашингтон (муж улс)|Вашингтоны]] [[Кинг тойрог|Кинг тойргийн]] төв бөгөөд муж улсынхаа болон баруун хойд бүс нутгийн хамгийн том хот болно. [[Ванкувер]], [[Портленд (Орегон)|Портлендийн]] хамтаар Сиэтл нь [[Номхон далай]]н баруун хойд бүс нутгийн эдийн засаг, шинжлэх ухаан, соёлын төв болдог. Сиэтл хот 2020 оны байдлаар 737 015 хүн амтай байсан бөгөөд [[Вашингтон (муж)|Вашингтон мужийн]] болон АНУ-ын баруун хойд нутгийн хамгийн том хот юм. Мөн уг хот нь ''The Emerald City'' («Маргад хот») гэх хоч нэртэй бөгөөд энэ нь тус хотын ногоон бүс болон ой мод ихтэйг (гэхдээ нутгийн иргэд үүнийг нь огт хэрэглэдэггүй) илэрхийлдэг аж. Мөн өөр нэг хоч нь ''Rain City'' гэдэг ч бусад америкийн хотуудтай харьцуулбал хамаагүй бага хур тунадас унадаг юм. Нутгийн олон хотоо ''Jet City'' хэмээн дуудах ба энэ нь тус хотод байх [[Боинг|Боингийн үйлдвэртэй]] холбоотой. == Түүх == Сиэтл бүс нутагт анх удаа айлчилсан европ хүн бол 1792 оны 5-р сард 1791-1795 оны экспедицийн үеэрээ [[Жорж Ванкувер]] байв. == Хүн ам == {| class="wikitable" |- ! style="background:#F3F3FF; text-align:center;" | Огноо ! style="background:#F3F3FF; text-align:center;" | Хүн амын тоо<ref name="wwwcensusgov">{{cite web |title=U.S. Census website|url=https://www.census.gov |publisher=[[United States Census Bureau]] |access-date=December 19, 2012}}</ref> |- |1900 | style="text-align:right;"|80.671 |- |1910 | style="text-align:right;"|237.194 |- |1920 | style="text-align:right;"|315.312 |- |1930 | style="text-align:right;"|365.583 |- |1940 | style="text-align:right;"|368.302 |- |1950 | style="text-align:right;"|467.591 |- |1960 | style="text-align:right;"|557.087 |- |1970 | style="text-align:right;"|530.831 |- |1980 | style="text-align:right;"|493.846 |- |1990 | style="text-align:right;"|516.259 |- |2000 | style="text-align:right;"|563.374 |- |2010 | style="text-align:right;"|608.660 |- |2012 | style="text-align:right;"|634.535 |- |2016 | style="text-align:right;"|704.352 |} * Цагаан арьстнууд — 69.5% * Африк гаралтай Америкчууд — 7.9% * Америкийн уугуул индианчууд — 0.8% * Ази үндэстнүүд — 13.8% * Хавайчууд — 0.4% * Латин америкчууд — 6.6% * Бусад хүмүүс — 2.4% === Сиэтл дахь томоохон компаниуд === * American Legend Cooperative — амьтны үслэг арьсны дуудлага худалдаа * [[Amazon.com]] — дэлхийн хамгийн том онлайн-ретейлер * aQuantive — онлайн рекламны компани * [[Боинг|Boeing]] — агаарын тээврийн аж үйлдвэр * [[Starbucks]] — кофены аж үйлдвэр * [[Valve]] — Компьютерын тоглоом боловсруулагч болон дистрибьютер (Dota 2, Counter-Strike, Half-Life, Day of Defeat, Left 4 Dead зэрэг) * [[Kenworth]] — ачааны машин, автобусны үйлдвэрлэгч {{Том зураг|Seattle_Columbia_Pano2.jpg|1000|Сиэтл хот Колумби Төвөөс}} * == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Сиэтл ([[Сиэтл–Такома олон улсын нисэх буудал]]), 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1894–одоо |single line = Y |collapsed = {{{collapsed|}}} |Jan record high F = 67 |Feb record high F = 70 |Mar record high F = 79 |Apr record high F = 89 |May record high F = 93 |Jun record high F = 108 |Jul record high F = 103 |Aug record high F = 99 |Sep record high F = 98 |Oct record high F = 89 |Nov record high F = 74 |Dec record high F = 66 |year record high F = 108 |Jan avg record high F = 57.0 |Feb avg record high F = 59.1 |Mar avg record high F = 66.4 |Apr avg record high F = 74.3 |May avg record high F = 81.9 |Jun avg record high F = 85.8 |Jul avg record high F = 91.2 |Aug avg record high F = 89.9 |Sep avg record high F = 84.1 |Oct avg record high F = 72.0 |Nov avg record high F = 61.6 |Dec avg record high F = 56.8 |year avg record high F = 94.1 |Jan high F = 48.0 |Feb high F = 50.3 |Mar high F = 54.2 |Apr high F = 59.3 |May high F = 66.3 |Jun high F = 71.1 |Jul high F = 77.4 |Aug high F = 77.6 |Sep high F = 71.6 |Oct high F = 60.5 |Nov high F = 52.1 |Dec high F = 47.0 |year high F = 61.3 |Jan mean F = 42.8 |Feb mean F = 44.0 |Mar mean F = 47.1 |Apr mean F = 51.3 |May mean F = 57.5 |Jun mean F = 62.0 |Jul mean F = 67.1 |Aug mean F = 67.4 |Sep mean F = 62.6 |Oct mean F = 53.8 |Nov mean F = 46.5 |Dec mean F = 42.0 |year mean F = 53.7 |Jan low F = 37.7 |Feb low F = 37.7 |Mar low F = 39.9 |Apr low F = 43.3 |May low F = 48.7 |Jun low F = 53.0 |Jul low F = 56.8 |Aug low F = 57.2 |Sep low F = 53.6 |Oct low F = 47.0 |Nov low F = 40.9 |Dec low F = 37.1 |year low F = 46.1 |Jan avg record low F = 26.1 |Feb avg record low F = 27.3 |Mar avg record low F = 31.3 |Apr avg record low F = 35.6 |May avg record low F = 40.6 |Jun avg record low F = 46.6 |Jul avg record low F = 51.5 |Aug avg record low F = 51.7 |Sep avg record low F = 45.8 |Oct avg record low F = 36.8 |Nov avg record low F = 29.2 |Dec avg record low F = 25.4 |year avg record low F= 21.5 |Jan record low F = 0 |Feb record low F = 1 |Mar record low F = 11 |Apr record low F = 29 |May record low F = 28 |Jun record low F = 38 |Jul record low F = 43 |Aug record low F = 44 |Sep record low F = 35 |Oct record low F = 28 |Nov record low F = 6 |Dec record low F = 6 |year record low F = 0 |precipitation colour = green |Jan precipitation inch = 5.78 |Feb precipitation inch = 3.76 |Mar precipitation inch = 4.17 |Apr precipitation inch = 3.18 |May precipitation inch = 1.88 |Jun precipitation inch = 1.45 |Jul precipitation inch = 0.60 |Aug precipitation inch = 0.97 |Sep precipitation inch = 1.61 |Oct precipitation inch = 3.91 |Nov precipitation inch = 6.31 |Dec precipitation inch = 5.72 |year precipitation inch = 39.34 |Jan snow inch = 1.8 |Feb snow inch = 2.2 |Mar snow inch = 0.4 |Apr snow inch = 0.0 |May snow inch = 0.0 |Jun snow inch = 0.0 |Jul snow inch = 0.0 |Aug snow inch = 0.0 |Sep snow inch = 0.0 |Oct snow inch = 0.0 |Nov snow inch = 0.2 |Dec snow inch = 1.7 |year snow inch = 6.3 |unit precipitation days = 0.01 инч |Jan precipitation days = 18.7 |Feb precipitation days = 15.9 |Mar precipitation days = 17.1 |Apr precipitation days = 15.0 |May precipitation days = 11.3 |Jun precipitation days = 9.2 |Jul precipitation days = 4.7 |Aug precipitation days = 4.9 |Sep precipitation days = 8.3 |Oct precipitation days = 14.3 |Nov precipitation days = 18.4 |Dec precipitation days = 18.4 |year precipitation days = 156.2 |unit snow days = 0.1 инч |Jan snow days = 1.4 |Feb snow days = 1.2 |Mar snow days = 0.4 |Apr snow days = 0.0 |May snow days = 0.0 |Jun snow days = 0.0 |Jul snow days = 0.0 |Aug snow days = 0.0 |Sep snow days = 0.0 |Oct snow days = 0.0 |Nov snow days = 0.2 |Dec snow days = 1.5 |year snow days = 4.7 |Jan sun = 69.8 |Feb sun = 108.8 |Mar sun = 178.4 |Apr sun = 207.3 |May sun = 253.7 |Jun sun = 268.4 |Jul sun = 312.0 |Aug sun = 281.4 |Sep sun = 221.7 |Oct sun = 142.6 |Nov sun = 72.7 |Dec sun = 52.9 |Jan percentsun = 25 |Feb percentsun = 38 |Mar percentsun = 48 |Apr percentsun = 51 |May percentsun = 54 |Jun percentsun = 56 |Jul percentsun = 65 |Aug percentsun = 64 |Sep percentsun = 59 |Oct percentsun = 42 |Nov percentsun = 26 |Dec percentsun = 20 |year percentsun = 49 |Jan humidity = 78.0 |Feb humidity = 75.2 |Mar humidity = 73.6 |Apr humidity = 71.4 |May humidity = 68.9 |Jun humidity = 67.1 |Jul humidity = 65.4 |Aug humidity = 68.2 |Sep humidity = 73.2 |Oct humidity = 78.6 |Nov humidity = 79.8 |Dec humidity = 80.1 |year humidity = 73.3 |Jan dew point C = 0.6 |Feb dew point C = 1.7 |Mar dew point C = 2.4 |Apr dew point C = 3.8 |May dew point C = 6.4 |Jun dew point C = 9.0 |Jul dew point C = 10.8 |Aug dew point C = 11.5 |Sep dew point C = 10.1 |Oct dew point C = 7.3 |Nov dew point C = 3.8 |Dec dew point C = 1.3 |Jan uv = 0.8 |Feb uv = 1.5 |Mar uv = 2.8 |Apr uv = 4.5 |May uv = 6.0 |Jun uv = 6.9 |Jul uv = 7.3 |Aug uv = 6.2 |Sep uv = 4.4 |Oct uv = 2.3 |Nov uv = 1.1 |Dec uv = 0.7 |source 1 = NOAA (харьцангуй чийгшил, шүүдрийн цэг ба нар 1961–1990)<ref name = NOWData1b>{{cite web |url = https://www.weather.gov/wrh/Climate?wfo=sew |title = NowData – NOAA Online Weather Data |publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date = 2026-06-18}}</ref><ref name="Seattle Weatherbox NOAA txt">{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00024233&format=pdf |publisher=Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |title=Summary of Monthly Normals 1991–2020 |access-date=May 20, 2021}}</ref><ref name = NOAAsun>{{cite web |url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP4/72793.TXT |title = WMO Climate Normals for Seattle/Seattle–Tacoma INTL A, WA 1961–1990 |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |access-date = 2026-06-18 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230627105435/ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP4/72793.TXT |archive-date = 2023-06-27}}</ref> |source 2 = UV Index Today (1995 - 2022)<ref name = "UVIT"> {{cite web |url = https://www.uvindextoday.com/usa/washington/king-county/seattle-uv-index/historical-data |title = Historical UV Index Data - Seattle, WA |publisher = UV Index Today |access-date = 2026-06-18 }} </ref> }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Seattle}} * [http://www.seattle.gov/ Хотын захиргааны цахим хуудас] == Эшлэл == <references/> [[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:АНУ-ын хот]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Вашингтоны суурин]] [[Ангилал:Вашингтоны тойргийн төв]] [[Ангилал:Пьюжет Саунд]] [[Ангилал:Сиэтл| ]] [[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]] nucoth6php5qhhz58l7qjfc6eteuk0u 0 45775 859218 797277 2026-06-18T16:08:06Z Enkhsaihan2005 64429 859218 wikitext text/x-wiki {{Short description|АНУ-ын Висконсин мужийн хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | name = Милуоки | native_name = Milwaukee | settlement_type = [[Висконсины засаг захиргааны хуваарь#Хот|Хот]] | nicknames = Cream City, Brew City, MKE, City of Festivals, The Mil, [[Area code 414|The 414]]<ref>{{cite web|last1=Хензл|first1=Анн-Элиз|title=How Milwaukee Got The Nickname 'Cream City'|url=https://www.wuwm.com/regional/2019-12-27/how-milwaukee-got-the-nickname-cream-city|website=wuwm.com|publisher=[[WUWM]]|access-date=2024-05-19|date=2019-12-27}}</ref><ref>{{Cite web |last=Маас |first=Тайлер |date=2023-02-01 |title=20 Milwaukee nicknames, ranked |url=https://milwaukeerecord.com/city-life/20-milwaukee-nicknames-ranked/ |access-date=2025-08-21 |website=Milwaukee Record |language=en-US}}</ref><ref>{{cite web|last1=Тарнофф|first1=Энди|title=The 411 on the 414 area code|url=https://onmilwaukee.com/articles/414-history|website=onmilwaukee.com|access-date=2024-05-19|date=2021-04-14}}</ref> | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 290 | perrow = 1/3/2/1 | caption_align = center | image1 = Milwaukee Skyline w New NW Mutual Building 2025 by Isaac Rowlett.jpg | caption1 = Милуоки хотын төв | image2 = Milwaukee June 2022 16 (Milwaukee City Hall).jpg | caption2 = [[Милуоки хотын танхим]] | image3 = Milwaukee (WIS) Downtown Riverwalk 100 East Building & First National Bank Building (4743909231).jpg | caption3 = [[Милуоки Риверволк]] | image4 = Harley-Davidson Museum statue.jpg | caption4 = [[Харли-Дэвидсоны музей|Харли музей]] | image5 = My Photo back face Milwaukee Art Museum (MAM) Calatrava.jpg | caption5 = [[Милуокигийн урлагийн музей]] | image6 = MillerParkStadium.jpg | caption6 = [[Американ Фэмили Филд]] | image7 = Mitchell Park Horticultural Conservatory 1.jpg | caption7 = [[Митчелл Паркийн цэцэрлэгжүүлэлтийн консерватори ]] }} | image_flag = Flag of Milwaukee, Wisconsin.svg | flag_link = Милуокигийн далбаа | image_seal = Seal of Milwaukee, Wisconsin.png | seal_link = Милуокигийн тамга | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = 100px | blank_emblem_type = Лого | mapframe = yes | mapframe-point = none | pushpin_map = Висконсин#АНУ | pushpin_relief = yes | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|АНУ}} | subdivision_type1 = [[АНУ-ын мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = {{flag|Висконсин}} | subdivision_type2 = [[Висконсины тойргийн жагсаалт|Тойрог]] | subdivision_name2 = [[Милуоки тойрог, Висконсин|Милуоки]], [[Вашингтон тойрог, Висконсин|Вашингтон]], [[Уокешо тойрог, Висконсин|Уокешо]] | government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] | governing_body = Милуоки хотын нийтийн зөвлөл | leader_title = Хотын дарга | leader_name = [[Кавальер Жонсон]] ([[Ардчилсан Нам (АНУ)|АН]]) | established_title = [[Хотын корпораци|Нэгдсэн]] | established_date = {{Start date and age|1846|01|31}} <!-- Area --> | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref name="CenPopGazetteer2019">{{cite web|title=2019 U.S. Gazetteer Files|url=https://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2019_Gazetteer/2019_gaz_place_55.txt|publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо|access-date=2024-05-19}}</ref> | area_total_km2 = 250.75 | area_land_km2 = 249.12 | area_water_km2 = 1.63 | area_total_sq_mi = 96.81 | area_land_sq_mi = 96.18 | area_water_sq_mi = 0.63 <!-- Population --> | population_as_of = [[2020 оны АНУ-ын хүн амын тооллого|2020]] | population_total = 577222 | population_footnotes = <ref name="QuickFacts">{{cite web |title=QuickFacts: Milwaukee city, Wisconsin |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/milwaukeecitywisconsin/POP010220 |publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2024-05-19}}</ref> | pop_est_as_of = 2025 | population_est = 562407 {{decrease}} | pop_est_footnotes = <ref name="USCensusQuickFacts">{{cite web |title=Milwaukee city, Wisconsin |work=QuickFacts |publisher=[[АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо]] |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/milwaukeecitywisconsin |access-date=2026-06-18 }}</ref> | population_rank = Хойд Америкт [[Хойд Америкийн хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|85-д]]<br />АНУ-д [[АНУ-ын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|31-т]]<br />Висконсинд [[Висконсины хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|1-т]] | population_density_sq_mi = auto | population_density_km2 = | population_urban = 1,306,795 ([[АНУ-ын хот суурин газрын жагсаалт|АНУ: 38-д]]) | population_density_urban_km2 = 1,088.2 | population_density_urban_sq_mi = 2,818.3 | population_metro_footnotes = <ref name="2020Pop">{{cite web |title=2020 Population and Housing State Data |url=https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2024-05-19}}</ref> | population_metro = 1574731 ([[Хотын бөөгнөрлийн статистик бүс нутаг|АНУ: 40-д]]) | population_blank1_title = [[Статистикийн Нэгдсэн Бүс]] | population_blank1 = 2049805 ([[Статистикийн нэгдсэн бүсийн жагсаалт|АНУ: 33-т]]) | population_demonym = Милуокичууд | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|title=Total Gross Domestic Product for Milwaukee-Waukesha-West Allis, WI (MSA)|url=https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP33340|website=fred.stlouisfed.org}}</ref> | demographics2_title1 = Бөөгнөрөл | demographics2_info1 = $120.563 тэрбум (2022) | timezone = [[Төв цагийн бүс|CST]] | utc_offset = −6 | timezone_DST = [[Төв цагийн бүс|CDT]] | utc_offset_DST = −5 | postal_code_type = [[ЗИП код]]ууд | postal_code = {{collapsible list |title = 53172, 532XX |frame_style = border:none; padding: 0; |list_style = text-align:center;display:none |53172, 53201–53216, 53218–53228, 53233–53234, 53237, 53259, 53263, 53267–53268, 53274, 53278, 53288, 53290, 53293, 53295}} | area_code = [[Бүс нутгийн код 414|414]] | coordinates = {{Coord|43.05|N|87.95|W|type:city_region:US-WI_dim:50km|display=title,inline}} | elevation_m = 188 | elevation_ft = 617 | blank_name = [[Мэдээлэл Боловсруулах Холбоо Стандарт|МБХС]] код | blank_info = 55-53000<ref name="GR2">{{cite web|url=https://www.census.gov |publisher=[[АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо]] |access-date=January 31, 2008 |title=U.S. Census website }}</ref> | blank1_name = [[Газар Зүйн Нэрийн Мэдээллийн Систем|ГНМС]] онцлог ID | blank1_info = 1577901<ref name="GR3">{{cite web|url=http://geonames.usgs.gov|access-date=January 31, 2008|title=US Board on Geographic Names|publisher=[[АНУ-ын Геологийн алба]]|date=October 25, 2007}}</ref> | website = {{URL|city.milwaukee.gov}} | footnotes = | founder = [[Соломон Жунау]], [[Байрон Килбурн]], болон [[Жорж Х.Уолкер]] | named_for = [[потаватоми хэл|Потаватоми:]] "гол усны дэргэд цуглах газар" }} '''Милуоки''' ({{lang-en|Milwaukee}} [{{IPA|mɪlˈwɔːki}}]) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[Висконсин|Висконсин Муж Улсын]] хамгийн том хот. 2019 онд тус хот 594.833 хүн амтай байв.<ref name="U.S.CensusQuickFacts">{{Internetquelle |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/milwaukeecitywisconsin/POP010210 |zugriff=2021-01-13 |titel=''U.S. Census Buero, State & County QuickFacts – Milwaukee, Wisconsin'' }}</ref> Милуоки нь [[Милуоки метропол бүс нутаг|Милуоки метропол бүс нутгийн]] төв бөгөөд 1,7 сая оршин суугчтай Висконсин муж улсын хамгийн том хүн амын бөөгнөрөлийг бий болгодог. Милуоки гэх нэр нь [[потаватоми]] эсвэл [[анишинаабе]]чуудын хэл болох [[алгонкин хэл]]нээс гаралтай байх магадлалтай ба ''«цуглах газар»'' (гол усны дэргэд) гэсэн утгатай аж. == Газар зүй == === Байрлал === Милуоки нь [[Мичиган нуур]]ын баруун эрэг дээр [[Меномони гол|Меномони]], [[Кинникинник гол|Кинникинник]], [[Милуоки гол]]уудын бэлчир дээр байрладаг. === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт|location = Милуоки ([[Милуоки Митчелл олон улсын нисэх буудал|Митчелл олон улсын нисэх буудал]]), 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1871–одоо |single line = Y |collapsed = |Jan record high F = 63 |Feb record high F = 74 |Mar record high F = 84 |Apr record high F = 91 |May record high F = 95 |Jun record high F = 104 |Jul record high F = 105 |Aug record high F = 103 |Sep record high F = 99 |Oct record high F = 89 |Nov record high F = 77 |Dec record high F = 68 |year record high F = 105 |Jan avg record high F = 50.5 |Feb avg record high F = 52.8 |Mar avg record high F = 67.1 |Apr avg record high F = 79.5 |May avg record high F = 85.8 |Jun avg record high F = 92.0 |Jul avg record high F = 93.4 |Aug avg record high F = 91.7 |Sep avg record high F = 88.1 |Oct avg record high F = 79.9 |Nov avg record high F = 65.5 |Dec avg record high F = 53.4 |year avg record high F = 95.0 |Jan high F = 30.9 |Feb high F = 34.2 |Mar high F = 44.2 |Apr high F = 54.7 |May high F = 66.5 |Jun high F = 76.8 |Jul high F = 81.9 |Aug high F = 80.3 |Sep high F = 73.5 |Oct high F = 61.3 |Nov high F = 47.8 |Dec high F = 36.1 |year high F = 57.3 |Jan mean F = 24.0 |Feb mean F = 27.1 |Mar mean F = 36.4 |Apr mean F = 46.3 |May mean F = 57.1 |Jun mean F = 67.6 |Jul mean F = 73.3 |Aug mean F = 72.3 |Sep mean F = 65.0 |Oct mean F = 53.0 |Nov mean F = 40.4 |Dec mean F = 29.5 |year mean F = 49.3 |Jan low F = 17.2 |Feb low F = 20.0 |Mar low F = 28.7 |Apr low F = 37.8 |May low F = 47.8 |Jun low F = 58.4 |Jul low F = 64.7 |Aug low F = 64.2 |Sep low F = 56.4 |Oct low F = 44.7 |Nov low F = 33.1 |Dec low F = 23.0 |year low F = 41.3 |Jan avg record low F = -4.5 |Feb avg record low F = 1.0 |Mar avg record low F = 10.6 |Apr avg record low F = 25.6 |May avg record low F = 36.3 |Jun avg record low F = 45.7 |Jul avg record low F = 54.7 |Aug avg record low F = 55.0 |Sep avg record low F = 42.3 |Oct avg record low F = 30.6 |Nov avg record low F = 17.9 |Dec avg record low F = 3.2 |year avg record low F = -7.9 |Jan record low F = −26 |Feb record low F = −26 |Mar record low F = −10 |Apr record low F = 12 |May record low F = 21 |Jun record low F = 33 |Jul record low F = 40 |Aug record low F = 42 |Sep record low F = 28 |Oct record low F = 15 |Nov record low F = −14 |Dec record low F = −22 |year record low F = -26 |precipitation colour = green |Jan precipitation inch = 1.79 |Feb precipitation inch = 1.69 |Mar precipitation inch = 2.20 |Apr precipitation inch = 3.86 |May precipitation inch = 3.54 |Jun precipitation inch = 4.38 |Jul precipitation inch = 3.40 |Aug precipitation inch = 3.65 |Sep precipitation inch = 3.16 |Oct precipitation inch = 2.78 |Nov precipitation inch = 2.24 |Dec precipitation inch = 1.88 |year precipitation inch = 34.57 |Jan snow inch = 14.9 |Feb snow inch = 11.8 |Mar snow inch = 6.7 |Apr snow inch = 2.1 |May snow inch = 0.0 |Jun snow inch = 0.0 |Jul snow inch = 0.0 |Aug snow inch = 0.0 |Sep snow inch = 0.0 |Oct snow inch = 0.3 |Nov snow inch = 2.5 |Dec snow inch = 10.4 |year snow inch = 48.7 |unit precipitation days = 0.01 инч |Jan precipitation days = 11.4 |Feb precipitation days = 10.0 |Mar precipitation days = 10.7 |Apr precipitation days = 12.2 |May precipitation days = 11.7 |Jun precipitation days = 11.1 |Jul precipitation days = 9.5 |Aug precipitation days = 9.5 |Sep precipitation days = 8.6 |Oct precipitation days = 10.3 |Nov precipitation days = 10.2 |Dec precipitation days = 10.3 |year precipitation days = 125.5 |unit snow days = 0.1 инч |Jan snow days = 10.0 |Feb snow days = 8.1 |Mar snow days = 5.0 |Apr snow days = 1.8 |May snow days = 0.0 |Jun snow days = 0.0 |Jul snow days = 0.0 |Aug snow days = 0.0 |Sep snow days = 0.0 |Oct snow days = 0.3 |Nov snow days = 2.6 |Dec snow days = 7.3 |year snow days = 35.1 |Jan snow depth inch = 8.6 |Feb snow depth inch = 7.1 |Mar snow depth inch = 5.3 |Apr snow depth inch = 0.9 |May snow depth inch = 0.0 |Jun snow depth inch = 0.0 |Jul snow depth inch = 0.0 |Aug snow depth inch = 0.0 |Sep snow depth inch = 0.0 |Oct snow depth inch = 0.1 |Nov snow depth inch = 1.1 |Dec snow depth inch = 5.6 |year snow depth inch = 12.5 |Jan humidity = 72.3 |Feb humidity = 71.9 |Mar humidity = 71.4 |Apr humidity = 68.5 |May humidity = 68.5 |Jun humidity = 69.7 |Jul humidity = 71.5 |Aug humidity = 74.9 |Sep humidity = 75.4 |Oct humidity = 72.5 |Nov humidity = 74.5 |Dec humidity = 75.9 |year humidity = 72.3 |Jan sun = 140.2 |Feb sun = 151.5 |Mar sun = 185.4 |Apr sun = 213.5 |May sun = 275.5 |Jun sun = 304.5 |Jul sun = 321.1 |Aug sun = 281.2 |Sep sun = 215.1 |Oct sun = 178.0 |Nov sun = 112.8 |Dec sun = 104.8 |Jan percentsun = 48 |Feb percentsun = 51 |Mar percentsun = 50 |Apr percentsun = 53 |May percentsun = 61 |Jun percentsun = 66 |Jul percentsun = 69 |Aug percentsun = 65 |Sep percentsun = 57 |Oct percentsun = 52 |Nov percentsun = 38 |Dec percentsun = 37 |year percentsun = 56 | Jan dew point C = −11.3 | Feb dew point C = −9.2 | Mar dew point C = −4.1 | Apr dew point C = 0.9 | May dew point C = 6.5 | Jun dew point C = 12.4 | Jul dew point C = 15.9 | Aug dew point C = 15.8 | Sep dew point C = 11.9 | Oct dew point C = 5.2 | Nov dew point C = −0.9 | Dec dew point C = −7.6 |Jan uv = 1 |Feb uv = 2 |Mar uv = 4 |Apr uv = 5 |May uv = 7 |Jun uv = 8 |Jul uv = 8 |Aug uv = 8 |Sep uv = 6 |Oct uv = 3 |Nov uv = 2 |Dec uv = 1 |source 1 = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа|NOAA]] (харьцангуй чийгшил, шүүдрийн цэг болон нар 1961–1990)<ref name = "NOWData MKX"> {{cite web | url = https://www.weather.gov/wrh/Climate?wfo=mkx | title = NOWData – NOAA Online Weather Data | publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] | access-date = 2026-06-18 }} </ref><ref name = "NOAA txt"> {{cite web |archive-url = http://web.archive.org/web/20210505234720/https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00014839&format=pdf |archive-date = 2021-05-05 |url = https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00014839&format=pdf |title = Summary of Monthly Normals 1991–2020 |publisher = Үндэсний цаг уурын мэдээллийн төв |access-date = 2026-06-18 }} </ref><ref name = NOAAsun> {{cite web | url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP4/72640.TXT | title = WMO Climate Normals for Milwaukee/Gen. Mitchell, WI 1961–1990 | publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа | access-date = 2026-06-18 }} </ref> |source 2 = Weather Atlas <ref name = "Weather Atlas"> {{cite web |url = https://www.weather-us.com/en/wisconsin-usa/milwaukee-climate |title = Milwaukee, Wisconsin, USA - Monthly weather forecast and Climate data |publisher = Weather Atlas |access-date = 2026-06-18 }} </ref> }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Milwaukee, Wisconsin|Милуоки}} * [https://web.archive.org/web/20090214003230/http://www.ci.mil.wi.us/display/router.asp?DocID=1 City of Milwaukee government Web site] == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Милуоки| ]] [[Ангилал:Висконсины хот]] [[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]] [[Ангилал:Висконсины тойргийн төв]] [[Ангилал:Вашингтон тойрог (Висконсин)]] [[Ангилал:Милуоки тойрог]] [[Ангилал:Уокешо тойрог]] [[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:1846 онд байгуулагдсан]] 5sprd6fyarrp7786emyeo1f6qffn9y4 859302 859218 2026-06-19T03:55:02Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859302 wikitext text/x-wiki {{Short description|АНУ-ын Висконсин мужийн хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | name = Милуоки | native_name = Milwaukee | settlement_type = [[Висконсины засаг захиргааны хуваарь#Хот|Хот]] | nicknames = Cream City, Brew City, MKE, City of Festivals, The Mil, [[Area code 414|The 414]]<ref>{{cite web|last1=Хензл|first1=Анн-Элиз|title=How Milwaukee Got The Nickname 'Cream City'|url=https://www.wuwm.com/regional/2019-12-27/how-milwaukee-got-the-nickname-cream-city|website=wuwm.com|publisher=[[WUWM]]|access-date=2024-05-19|date=2019-12-27}}</ref><ref>{{Cite web |last=Маас |first=Тайлер |date=2023-02-01 |title=20 Milwaukee nicknames, ranked |url=https://milwaukeerecord.com/city-life/20-milwaukee-nicknames-ranked/ |access-date=2025-08-21 |website=Milwaukee Record |language=en-US}}</ref><ref>{{cite web|last1=Тарнофф|first1=Энди|title=The 411 on the 414 area code|url=https://onmilwaukee.com/articles/414-history|website=onmilwaukee.com|access-date=2024-05-19|date=2021-04-14}}</ref> | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 290 | perrow = 1/3/2/1 | caption_align = center | image1 = Milwaukee Skyline w New NW Mutual Building 2025 by Isaac Rowlett.jpg | caption1 = Милуоки хотын төв | image2 = Milwaukee June 2022 16 (Milwaukee City Hall).jpg | caption2 = [[Милуоки хотын танхим]] | image3 = Milwaukee (WIS) Downtown Riverwalk 100 East Building & First National Bank Building (4743909231).jpg | caption3 = [[Милуоки Риверволк]] | image4 = Harley-Davidson Museum statue.jpg | caption4 = [[Харли-Дэвидсоны музей|Харли музей]] | image5 = My Photo back face Milwaukee Art Museum (MAM) Calatrava.jpg | caption5 = [[Милуокигийн урлагийн музей]] | image6 = MillerParkStadium.jpg | caption6 = [[Американ Фэмили Филд]] | image7 = Mitchell Park Horticultural Conservatory 1.jpg | caption7 = [[Митчелл Паркийн цэцэрлэгжүүлэлтийн консерватори ]] }} | image_flag = Flag of Milwaukee, Wisconsin.svg | flag_link = Милуокигийн далбаа | image_seal = Seal of Milwaukee, Wisconsin.png | seal_link = Милуокигийн тамга | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = 100px | blank_emblem_type = Лого | mapframe = yes | mapframe-point = none | pushpin_map = Висконсин#АНУ | pushpin_relief = yes | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|АНУ}} | subdivision_type1 = [[АНУ-ын мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = {{flag|Висконсин}} | subdivision_type2 = [[Висконсины тойргийн жагсаалт|Тойрог]] | subdivision_name2 = [[Милуоки тойрог, Висконсин|Милуоки]], [[Вашингтон тойрог, Висконсин|Вашингтон]], [[Уокешо тойрог, Висконсин|Уокешо]] | government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] | governing_body = Милуоки хотын нийтийн зөвлөл | leader_title = Хотын дарга | leader_name = [[Кавальер Жонсон]] ([[Ардчилсан Нам (АНУ)|АН]]) | established_title = [[Хотын корпораци|Нэгдсэн]] | established_date = {{Start date and age|1846|01|31}} <!-- Area --> | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref name="CenPopGazetteer2019">{{cite web|title=2019 U.S. Gazetteer Files|url=https://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2019_Gazetteer/2019_gaz_place_55.txt|publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо|access-date=2024-05-19}}</ref> | area_total_km2 = 250.75 | area_land_km2 = 249.12 | area_water_km2 = 1.63 | area_total_sq_mi = 96.81 | area_land_sq_mi = 96.18 | area_water_sq_mi = 0.63 <!-- Population --> | population_as_of = [[2020 оны АНУ-ын хүн амын тооллого|2020]] | population_total = 577222 | population_footnotes = <ref name="QuickFacts">{{cite web |title=QuickFacts: Milwaukee city, Wisconsin |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/milwaukeecitywisconsin/POP010220 |publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2024-05-19}}</ref> | pop_est_as_of = 2025 | population_est = 562407 {{decrease}} | pop_est_footnotes = <ref name="USCensusQuickFacts">{{cite web |title=Milwaukee city, Wisconsin |work=QuickFacts |publisher=[[АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо]] |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/milwaukeecitywisconsin |access-date=2026-06-18 }}</ref> | population_rank = Хойд Америкт [[Хойд Америкийн хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|85-д]]<br />АНУ-д [[АНУ-ын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|31-т]]<br />Висконсинд [[Висконсины хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|1-т]] | population_density_sq_mi = auto | population_density_km2 = | population_urban = 1,306,795 ([[АНУ-ын хот суурин газрын жагсаалт|АНУ: 38-д]]) | population_density_urban_km2 = 1,088.2 | population_density_urban_sq_mi = 2,818.3 | population_metro_footnotes = <ref name="2020Pop">{{cite web |title=2020 Population and Housing State Data |url=https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2024-05-19}}</ref> | population_metro = 1574731 ([[Хотын бөөгнөрлийн статистик бүс нутаг|АНУ: 40-д]]) | population_blank1_title = [[Статистикийн Нэгдсэн Бүс]] | population_blank1 = 2049805 ([[Статистикийн нэгдсэн бүсийн жагсаалт|АНУ: 33-т]]) | population_demonym = Милуокичууд | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|title=Total Gross Domestic Product for Milwaukee-Waukesha-West Allis, WI (MSA)|url=https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP33340|website=fred.stlouisfed.org}}</ref> | demographics2_title1 = Бөөгнөрөл | demographics2_info1 = $120.563 тэрбум (2022) | timezone = [[Төв цагийн бүс|CST]] | utc_offset = −6 | timezone_DST = [[Төв цагийн бүс|CDT]] | utc_offset_DST = −5 | postal_code_type = [[ЗИП код]]ууд | postal_code = {{collapsible list |title = 53172, 532XX |frame_style = border:none; padding: 0; |list_style = text-align:center;display:none |53172, 53201–53216, 53218–53228, 53233–53234, 53237, 53259, 53263, 53267–53268, 53274, 53278, 53288, 53290, 53293, 53295}} | area_code = [[Бүс нутгийн код 414|414]] | coordinates = {{Coord|43.05|N|87.95|W|type:city_region:US-WI_dim:50km|display=title,inline}} | elevation_m = 188 | elevation_ft = 617 | blank_name = [[Мэдээлэл Боловсруулах Холбоо Стандарт|МБХС]] код | blank_info = 55-53000<ref name="GR2">{{cite web|url=https://www.census.gov |publisher=[[АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо]] |access-date=January 31, 2008 |title=U.S. Census website }}</ref> | blank1_name = [[Газар Зүйн Нэрийн Мэдээллийн Систем|ГНМС]] онцлог ID | blank1_info = 1577901<ref name="GR3">{{cite web|url=http://geonames.usgs.gov|access-date=January 31, 2008|title=US Board on Geographic Names|publisher=[[АНУ-ын Геологийн алба]]|date=October 25, 2007}}</ref> | website = {{URL|city.milwaukee.gov}} | footnotes = | founder = [[Соломон Жунау]], [[Байрон Килбурн]], болон [[Жорж Х.Уолкер]] | named_for = [[потаватоми хэл|Потаватоми:]] "гол усны дэргэд цуглах газар" }} '''Милуоки''' ({{lang-en|Milwaukee}} [{{IPA|mɪlˈwɔːki}}]) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[Висконсин|Висконсин Муж Улсын]] хамгийн том хот. 2019 онд тус хот 594.833 хүн амтай байв.<ref name="U.S.CensusQuickFacts">{{Internetquelle |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/milwaukeecitywisconsin/POP010210 |zugriff=2021-01-13 |titel=''U.S. Census Buero, State & County QuickFacts – Milwaukee, Wisconsin'' }}</ref> Милуоки нь [[Милуоки метропол бүс нутаг|Милуоки метропол бүс нутгийн]] төв бөгөөд 1,7 сая оршин суугчтай Висконсин муж улсын хамгийн том хүн амын бөөгнөрөлийг бий болгодог. Милуоки гэх нэр нь [[потаватоми]] эсвэл [[анишинаабе]]чуудын хэл болох [[алгонкин хэл]]нээс гаралтай байх магадлалтай ба ''«цуглах газар»'' (гол усны дэргэд) гэсэн утгатай аж. == Газар зүй == === Байрлал === Милуоки нь [[Мичиган нуур]]ын баруун эрэг дээр [[Меномони гол|Меномони]], [[Кинникинник гол|Кинникинник]], [[Милуоки гол]]уудын бэлчир дээр байрладаг. === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт|location = Милуоки ([[Милуоки Митчелл олон улсын нисэх буудал|Митчелл олон улсын нисэх буудал]]), 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1871–одоо |single line = Y |collapsed = |Jan record high F = 63 |Feb record high F = 74 |Mar record high F = 84 |Apr record high F = 91 |May record high F = 95 |Jun record high F = 104 |Jul record high F = 105 |Aug record high F = 103 |Sep record high F = 99 |Oct record high F = 89 |Nov record high F = 77 |Dec record high F = 68 |year record high F = 105 |Jan avg record high F = 50.5 |Feb avg record high F = 52.8 |Mar avg record high F = 67.1 |Apr avg record high F = 79.5 |May avg record high F = 85.8 |Jun avg record high F = 92.0 |Jul avg record high F = 93.4 |Aug avg record high F = 91.7 |Sep avg record high F = 88.1 |Oct avg record high F = 79.9 |Nov avg record high F = 65.5 |Dec avg record high F = 53.4 |year avg record high F = 95.0 |Jan high F = 30.9 |Feb high F = 34.2 |Mar high F = 44.2 |Apr high F = 54.7 |May high F = 66.5 |Jun high F = 76.8 |Jul high F = 81.9 |Aug high F = 80.3 |Sep high F = 73.5 |Oct high F = 61.3 |Nov high F = 47.8 |Dec high F = 36.1 |year high F = 57.3 |Jan mean F = 24.0 |Feb mean F = 27.1 |Mar mean F = 36.4 |Apr mean F = 46.3 |May mean F = 57.1 |Jun mean F = 67.6 |Jul mean F = 73.3 |Aug mean F = 72.3 |Sep mean F = 65.0 |Oct mean F = 53.0 |Nov mean F = 40.4 |Dec mean F = 29.5 |year mean F = 49.3 |Jan low F = 17.2 |Feb low F = 20.0 |Mar low F = 28.7 |Apr low F = 37.8 |May low F = 47.8 |Jun low F = 58.4 |Jul low F = 64.7 |Aug low F = 64.2 |Sep low F = 56.4 |Oct low F = 44.7 |Nov low F = 33.1 |Dec low F = 23.0 |year low F = 41.3 |Jan avg record low F = -4.5 |Feb avg record low F = 1.0 |Mar avg record low F = 10.6 |Apr avg record low F = 25.6 |May avg record low F = 36.3 |Jun avg record low F = 45.7 |Jul avg record low F = 54.7 |Aug avg record low F = 55.0 |Sep avg record low F = 42.3 |Oct avg record low F = 30.6 |Nov avg record low F = 17.9 |Dec avg record low F = 3.2 |year avg record low F = -7.9 |Jan record low F = −26 |Feb record low F = −26 |Mar record low F = −10 |Apr record low F = 12 |May record low F = 21 |Jun record low F = 33 |Jul record low F = 40 |Aug record low F = 42 |Sep record low F = 28 |Oct record low F = 15 |Nov record low F = −14 |Dec record low F = −22 |year record low F = -26 |precipitation colour = green |Jan precipitation inch = 1.79 |Feb precipitation inch = 1.69 |Mar precipitation inch = 2.20 |Apr precipitation inch = 3.86 |May precipitation inch = 3.54 |Jun precipitation inch = 4.38 |Jul precipitation inch = 3.40 |Aug precipitation inch = 3.65 |Sep precipitation inch = 3.16 |Oct precipitation inch = 2.78 |Nov precipitation inch = 2.24 |Dec precipitation inch = 1.88 |year precipitation inch = 34.57 |Jan snow inch = 14.9 |Feb snow inch = 11.8 |Mar snow inch = 6.7 |Apr snow inch = 2.1 |May snow inch = 0.0 |Jun snow inch = 0.0 |Jul snow inch = 0.0 |Aug snow inch = 0.0 |Sep snow inch = 0.0 |Oct snow inch = 0.3 |Nov snow inch = 2.5 |Dec snow inch = 10.4 |year snow inch = 48.7 |unit precipitation days = 0.01 инч |Jan precipitation days = 11.4 |Feb precipitation days = 10.0 |Mar precipitation days = 10.7 |Apr precipitation days = 12.2 |May precipitation days = 11.7 |Jun precipitation days = 11.1 |Jul precipitation days = 9.5 |Aug precipitation days = 9.5 |Sep precipitation days = 8.6 |Oct precipitation days = 10.3 |Nov precipitation days = 10.2 |Dec precipitation days = 10.3 |year precipitation days = 125.5 |unit snow days = 0.1 инч |Jan snow days = 10.0 |Feb snow days = 8.1 |Mar snow days = 5.0 |Apr snow days = 1.8 |May snow days = 0.0 |Jun snow days = 0.0 |Jul snow days = 0.0 |Aug snow days = 0.0 |Sep snow days = 0.0 |Oct snow days = 0.3 |Nov snow days = 2.6 |Dec snow days = 7.3 |year snow days = 35.1 |Jan snow depth inch = 8.6 |Feb snow depth inch = 7.1 |Mar snow depth inch = 5.3 |Apr snow depth inch = 0.9 |May snow depth inch = 0.0 |Jun snow depth inch = 0.0 |Jul snow depth inch = 0.0 |Aug snow depth inch = 0.0 |Sep snow depth inch = 0.0 |Oct snow depth inch = 0.1 |Nov snow depth inch = 1.1 |Dec snow depth inch = 5.6 |year snow depth inch = 12.5 |Jan humidity = 72.3 |Feb humidity = 71.9 |Mar humidity = 71.4 |Apr humidity = 68.5 |May humidity = 68.5 |Jun humidity = 69.7 |Jul humidity = 71.5 |Aug humidity = 74.9 |Sep humidity = 75.4 |Oct humidity = 72.5 |Nov humidity = 74.5 |Dec humidity = 75.9 |year humidity = 72.3 |Jan sun = 140.2 |Feb sun = 151.5 |Mar sun = 185.4 |Apr sun = 213.5 |May sun = 275.5 |Jun sun = 304.5 |Jul sun = 321.1 |Aug sun = 281.2 |Sep sun = 215.1 |Oct sun = 178.0 |Nov sun = 112.8 |Dec sun = 104.8 |Jan percentsun = 48 |Feb percentsun = 51 |Mar percentsun = 50 |Apr percentsun = 53 |May percentsun = 61 |Jun percentsun = 66 |Jul percentsun = 69 |Aug percentsun = 65 |Sep percentsun = 57 |Oct percentsun = 52 |Nov percentsun = 38 |Dec percentsun = 37 |year percentsun = 56 | Jan dew point C = −11.3 | Feb dew point C = −9.2 | Mar dew point C = −4.1 | Apr dew point C = 0.9 | May dew point C = 6.5 | Jun dew point C = 12.4 | Jul dew point C = 15.9 | Aug dew point C = 15.8 | Sep dew point C = 11.9 | Oct dew point C = 5.2 | Nov dew point C = −0.9 | Dec dew point C = −7.6 |Jan uv = 1 |Feb uv = 2 |Mar uv = 4 |Apr uv = 5 |May uv = 7 |Jun uv = 8 |Jul uv = 8 |Aug uv = 8 |Sep uv = 6 |Oct uv = 3 |Nov uv = 2 |Dec uv = 1 |source 1 = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа|NOAA]] (харьцангуй чийгшил, шүүдрийн цэг болон нар 1961–1990)<ref name = "NOWData MKX"> {{cite web | url = https://www.weather.gov/wrh/Climate?wfo=mkx | title = NOWData – NOAA Online Weather Data | publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] | access-date = 2026-06-18 }} </ref><ref name = "NOAA txt">{{cite web |archive-url = https://web.archive.org/web/20210505234720/https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00014839&format=pdf |archive-date = 2021-05-05 |url = https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00014839&format=pdf |title = Summary of Monthly Normals 1991–2020 |publisher = Үндэсний цаг уурын мэдээллийн төв |access-date = 2026-06-18 |url-status = live }}</ref><ref name = NOAAsun> {{cite web | url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP4/72640.TXT | title = WMO Climate Normals for Milwaukee/Gen. Mitchell, WI 1961–1990 | publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа | access-date = 2026-06-18 }} </ref> |source 2 = Weather Atlas <ref name = "Weather Atlas"> {{cite web |url = https://www.weather-us.com/en/wisconsin-usa/milwaukee-climate |title = Milwaukee, Wisconsin, USA - Monthly weather forecast and Climate data |publisher = Weather Atlas |access-date = 2026-06-18 }} </ref> }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Milwaukee, Wisconsin|Милуоки}} * [https://web.archive.org/web/20090214003230/http://www.ci.mil.wi.us/display/router.asp?DocID=1 City of Milwaukee government Web site] == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Милуоки| ]] [[Ангилал:Висконсины хот]] [[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]] [[Ангилал:Висконсины тойргийн төв]] [[Ангилал:Вашингтон тойрог (Висконсин)]] [[Ангилал:Милуоки тойрог]] [[Ангилал:Уокешо тойрог]] [[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:1846 онд байгуулагдсан]] mpqzzfjwh9pxvzp69kgk90g4mq05id9 0 45776 859227 821554 2026-06-18T18:12:36Z Enkhsaihan2005 64429 859227 wikitext text/x-wiki {{Short description|АНУ-ын Теннесси мужийн нийслэл}} {{Инфобокс суурин | name = Нашвилл | native_name = Nashville | settlement_type = [[АНУ-ын нийслэлүүдийн жагсаалт|Мужийн нийслэл]] болон [[нэгдмэл хот-тойрог]] | official_name = Нашвилл ба Дэвидсон тойргийн хотын захиргаа | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/3/2 | total_width = 280 | caption_align = center | image1 = Nashville, TN skyline.jpg | caption1 = Нашвилл хотын үзэмж | image2 = Parthenon_Nashville.png | caption2 = [[Парфенон (Нашвилл)|Парфенон]] | image3 = Grand Ole Opry House 2022d.png | caption3 = [[Гранд Оле Опри]] | image4 = Nashville Visitor Center and Bridgestone Arena, Broadway and 5th Avenue, Nashville, TN (54384487819).jpg | caption4 = [[Бриджстоун Арена]] | image5 = VanderbiltKirlandTower2.JPG | caption5 = [[Вандербилтийн их сургууль]] | image6 = AT&T Building- June 2022.jpg | alt6 = AT&T Building | caption6 = [[333 Commerce]] | image7 = Tennessee State Capitol 2022f.jpg | caption7 = [[Теннесси Мужийн Капитол]] | image8 = Ryman Auditorium.jpg | caption8 = [[Райман танхим]] }} | image_flag = Flag of Nashville.png | flag_link = Нашвиллын далбаа | image_seal = Seal of Nashville, Tennessee.png | nickname = Music City, Country Music Capital, Athens of the South, Nashvegas<ref>{{cite web |last1=Петер |first1=Крис |title=Why Is Nashville Called Nashvegas? |url=https://sunlightliving.com/nashvegas/ |website=sunlightliving.com |date=2020-08-06 |access-date=2024-05-19}}</ref> | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 | mapframe-point = none | pushpin_map = Теннесси#АНУ | pushpin_relief = yes | coordinates = {{Coord|36|09|44|N|86|46|28|W|region:US-TN_type:city(689,000)|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|АНУ}} | subdivision_type1 = [[АНУ-ын мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = {{flag|Теннесси}} | subdivision_type2 = [[Тойрог (АНУ)|Тойрог]] | subdivision_name2 = [[Дэвидсон тойрог, Теннесси|Дэвидсон]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1779 | established_title2 = Нэгдсэн | established_date2 = 1806 | established_title3 = Хот, тойргийн нэгдэл | established_date3 = 1963 | founder = | named_for = [[Фрэнсис Наш]] эсвэл [[Абнер Наш]] | government_footnotes = | leader_party = [[Ардчилсан Нам (АНУ)|АН]]{{efn|Теннесси мужийн хуулийн 2-13-208 нь хотын бүх сонгууль болон тэдгээрийн харьяа албан тушаалтнуудыг нам бус байхыг шаарддаг.<ref name="2-13-208">{{cite web |title=Tennessee Code 2-13-208 – Municipal elections to be nonpartisan |url=https://www.lawserver.com/law/state/tennessee/tn-code/tennessee_code_2-13-208 |website=LawServer.com |access-date=2024-05-19 |archive-date=2022-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220206220510/https://www.lawserver.com/law/state/tennessee/tn-code/tennessee_code_2-13-208 |url-status=dead }}</ref>}} | leader_title = [[Нашвилл хотын даргын жагсаалт|Хотын дарга]] | leader_name = [[Фредди О'Коннелл]] | leader_title2 = Хотын дэд дарга | leader_name2 = Энжи Хендерсон | unit_pref = metric | total_type = [[Нэгдмэл хот-тойрог]] | total_type = Нийт | area_footnotes = <ref name="area_land">{{cite web |url=https://factfinder.census.gov/bkmk/table/1.0/en/DEC/10_SF1/GCTPH1.CY10/0500000US47037 |archive-url=https://archive.today/20150228084942/http://factfinder.census.gov/bkmk/table/1.0/en/DEC/10_SF1/GCTPH1.CY10/0500000US47037 |archive-date=2015-02-28 |title=Population, Housing Units, Area, and Density: 2010 – County – County Subdivision and Place: 2010 Census Summary File 1 |publisher=АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо |year=2010 |access-date=2024-05-19 |url-status=dead }}</ref> | area_total_sq_mi = 525.94 | area_land_sq_mi = 504.03 | area_water_sq_mi = 21.91 | elevation_footnotes = <ref name=USGS>{{Cite web |title=Geographic Names Information System |url=https://edits.nationalmap.gov/apps/gaz-domestic/public/gaz-record/1652484 |access-date=2024-05-19 |website=edits.nationalmap.gov |archive-date=2023-05-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230508143846/https://edits.nationalmap.gov/apps/gaz-domestic/public/gaz-record/1652484 |url-status=live }}</ref> | elevation_ft = 554 | population_footnotes = | population_as_of = [[2020 оны АНУ-ын хүн амын тооллого|2020]] | population_total = 689447 <ref name="QuickFacts" /> | pop_est_as_of = 2025 | population_est = 721074 {{gain}} | population_metro_footnotes = <ref name="2020Pop">{{cite web |title=2020 Population and Housing State Data |url=https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |publisher=АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2024-05-19 |archive-date=2021-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210824081449/https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |url-status=live }}</ref> | population_metro = 2072283 ([[Хотын бөөгнөрлийн статистик бүс нутаг|АНУ: 35-д]]) | population_density_sq_mi = 1420.32 | population_density_km2 = 548.39 | population_urban = 1,158,642 ([[АНУ-ын хот суурин газрын жагсаалт|АНУ: 42-т]]) | population_density_urban_km2 = 764.8 | population_density_urban_sq_mi = 1,980.7 | population_rank = Хойд Америкт [[Хойд Америкийн хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|65-д]]<br />АНУ-д [[АНУ-ын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|20-д]]<br />Теннессид [[Теннессийн хотын жагсаалт|1-т]] | population_demonym = Нашвиллчууд | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |title= Total Gross Domestic Product for Nashville-Davidson--Murfreesboro--Franklin, TN (MSA) |url= https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP34980 |website= fred.stlouisfed.org |access-date= 2024-05-19 |archive-date= 2024-01-03 |archive-url= https://web.archive.org/web/20240103152128/https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP34980 |url-status= live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Gross Domestic Product: All Industries in Davidson County, TN |url=https://fred.stlouisfed.org/series/GDPALL47037|website=fred.stlouisfed.org |language=en}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = $116.879 тэрбум (2024) | demographics2_title2 = Бөөгнөрөл | demographics2_info2 = $204.861 тэрбум (2023) | timezone1 = [[Төв цагийн бүс|CST]] | utc_offset1 = −6 | timezone1_DST = [[Төв цагийн бүс#Зуны цаг|CDT]] | utc_offset1_DST = −5 | postal_code_type = ЗИП кодууд | postal_code = 37201-37222, 37224, 37227-37230, 37232, 37234-37236, 37238, 37240-37244, 37246, 37250 | area_codes = [[Бүс нутгийн код 615 ба 629|615 болон 629]] | blank1_name = [[Газар Зүйн Нэрийн Мэдээллийн Систем|ГНМС]] онцлог ID | blank1_info = 1652484<ref name=USGS /> | website = {{URL|nashville.gov}} | footnotes = | elevation_m = 169 }} '''Нашвилл''' ({{lang-en|Nashville}} [{{IPA|ˈnæʃvɪɫ}}]) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[Теннесси|Теннесси Муж Улсын]] нийслэл бөгөөд [[Дэвидсон тойрог (Теннесси)|Дэвидсон тойргийн]] [[Тойргийн төв (АНУ)|төв]] юм. Тус хот нь Теннесси Муж Улсдаа талбайгаараа хамгийн томд орох ба [[Камберлэнд гол]]ын<ref name="GR6">{{cite web |url=http://www.naco.org/Counties/Pages/FindACounty.aspx |access-date=June 7, 2011 |title=Find a County |publisher=National Association of Counties}}</ref> эрэгт оршино. Нашвиллд [[Кантри хөгжим|кантри хөгжмийн]] үйлдвэрлэгч, хэвлэгч, студиуд олноор байх тул тус хотыг «Хөгжмийн Хот» (''Music City'')<ref>{{cite web |title=How Did Nashville Become the Hub of Country Music? |url=https://entertainment.howstuffworks.com/nashville-become-hub-country-music.htm |date=June 25, 2018 |website=[[HowStuffWorks]] |access-date=February 21, 2020}}</ref> хэмээн нэрлэдэг. == Хүн амын өсөлт == {| |- | valign="top" | {| class="wikitable" |- ! style="background:#F3F3FF; text-align:center;" | Огноо ! style="background:#F3F3FF; text-align:center;" | Хүн амын тоо |- | 1830 || style="text-align:right;"| 5.566 |- | 1840 || style="text-align:right;"| 6.929 |- | 1850 || style="text-align:right;"| 10.165 |- | 1860 || style="text-align:right;"| 16.988 |- | 1870 || style="text-align:right;"| 25.865 |- | 1880 || style="text-align:right;"| 43.350 |- | 1890 || style="text-align:right;"| 76.168 |- | 1900 || style="text-align:right;"| 80.865 |- | 1910 || style="text-align:right;"| 110.364 |- | 1920 || style="text-align:right;"| 118.342 |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- ! style="background:#F3F3FF; text-align:center;" | Огноо ! style="background:#F3F3FF; text-align:center;" | Хүн амын тоо<ref name="consolidated">{{cite web |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/davidsoncountytennessee,US/PST045217 |title=State & County QuickFacts – Davidson County, Tennessee |publisher=U.S. Census Bureau |date=April 18, 2019 |access-date=July 12, 2019}}</ref><ref name="nash-metroarea">{{cite web |url=https://factfinder.census.gov/bkmk/table/1.0/en/PEP/2018/PEPANNRES/310M400US34980 |title=Annual Estimates of the Resident Population: April 1, 2010 to July 1, 2018 |publisher=U.S. Census Bureau |date=April 2019 |access-date=July 12, 2019 |archive-url=https://archive.today/20200213114651/https://factfinder.census.gov/bkmk/table/1.0/en/PEP/2018/PEPANNRES/310M400US34980 |archive-date=February 13, 2020 |url-status=dead}}</ref><ref name="balance">{{cite web |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/nashvilledavidsonbalancetennessee,davidsoncountytennessee,US/PST045217 |title=State & County QuickFacts – Nashville-Davidson (balance) |publisher=U.S. Census Bureau |date=May 23, 2019 |access-date=July 12, 2019}}</ref> |- | 1930 || style="text-align:right;"| 153.866 |- | 1940 || style="text-align:right;"| 167.402 |- | 1950 || style="text-align:right;"| 174.307 |- | 1960 || style="text-align:right;"| 170.874 |- | 1970 || style="text-align:right;"| 448.003 |- | 1980 || style="text-align:right;"| 455.651 |- | 1990 || style="text-align:right;"| 488.374 |- | 2000 || style="text-align:right;"| 569.891 |- | 2010 || style="text-align:right;"| 626.681 |} |} {{Том зураг|Nashville panorama Kaldari 01.jpg|1000|Нашвилл хотын төв, 2009 он}} == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Хуучин Хикори далан, TN (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1965–одоо)<ref>{{Cite web|url=https://www.weather.gov/wrh/climate?wfo=ohx|title=Climate|access-date=2026-06-18|archive-date=2022-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20221031231205/https://www.weather.gov/wrh/climate?wfo=ohx|url-status=live}}</ref> |collapsed = Y |single line = Y |Jan record high F = 76 |Feb record high F = 82 |Mar record high F = 86 |Apr record high F = 91 |May record high F = 94 |Jun record high F = 106 |Jul record high F = 106 |Aug record high F = 105 |Sep record high F = 101 |Oct record high F = 96 |Nov record high F = 87 |Dec record high F = 76 |year record high F = |Jan avg record high F = 67 |Feb avg record high F = 72 |Mar avg record high F = 79 |Apr avg record high F = 86 |May avg record high F = 91 |Jun avg record high F = 96 |Jul avg record high F = 97 |Aug avg record high F = 97 |Sep avg record high F = 95 |Oct avg record high F = 88 |Nov avg record high F = 77 |Dec avg record high F = 69 |year avg record high F = 99 |Jan high F = 47.0 |Feb high F = 51.4 |Mar high F = 60.5 |Apr high F = 71.3 |May high F = 78.9 |Jun high F = 86.1 |Jul high F = 89.9 |Aug high F = 90.2 |Sep high F = 83.4 |Oct high F = 72.1 |Nov high F = 60.1 |Dec high F = 50.2 |year high F = 70.1 |Jan mean F = 37.1 |Feb mean F = 40.7 |Mar mean F = 48.6 |Apr mean F = 58.2 |May mean F = 66.9 |Jun mean F = 75.1 |Jul mean F = 78.5 |Aug mean F = 78.6 |Sep mean F = 71.6 |Oct mean F = 59.7 |Nov mean F = 47.9 |Dec mean F = 39.5 |year mean F = 58.5 |Jan low F = 27.2 |Feb low F = 30.0 |Mar low F = 36.8 |Apr low F = 45.0 |May low F = 54.9 |Jun low F = 64.1 |Jul low F = 67.0 |Aug low F = 67.0 |Sep low F = 59.8 |Oct low F = 47.2 |Nov low F = 35.7 |Dec low F = 28.8 |year low F = 47.0 |Jan avg record low F = 10 |Feb avg record low F = 13 |Mar avg record low F = 21 |Apr avg record low F = 31 |May avg record low F = 40 |Jun avg record low F = 54 |Jul avg record low F = 59 |Aug avg record low F = 58 |Sep avg record low F = 48 |Oct avg record low F = 33 |Nov avg record low F = 22 |Dec avg record low F = 17 |year avg record low F = 9 |Jan record low F = -10 |Feb record low F = 0 |Mar record low F = 8 |Apr record low F = 21 |May record low F = 34 |Jun record low F = 47 |Jul record low F = 52 |Aug record low F = 54 |Sep record low F = 36 |Oct record low F = 26 |Nov record low F = 14 |Dec record low F = -3 |year record low F = |precipitation colour = green |Jan precipitation inch = 3.73 |Feb precipitation inch = 4.26 |Mar precipitation inch = 4.64 |Apr precipitation inch = 4.74 |May precipitation inch = 4.55 |Jun precipitation inch = 3.76 |Jul precipitation inch = 4.05 |Aug precipitation inch = 3.38 |Sep precipitation inch = 3.70 |Oct precipitation inch = 3.33 |Nov precipitation inch = 3.35 |Dec precipitation inch = 4.44 |year precipitation inch = 47.93 |snow colour = |Jan snow inch = 0.6 |Feb snow inch = 0.3 |Mar snow inch = 0.2 |Apr snow inch = 0 |May snow inch = 0 |Jun snow inch = 0 |Jul snow inch = 0 |Aug snow inch = 0 |Sep snow inch = 0 |Oct snow inch = 0 |Nov snow inch = 0 |Dec snow inch = 0.1 |year snow inch = 1.2 |source 1 = https://www.weather.gov/wrh/climate?wfo=ohx }} == Тэмдэглэл == {{notelist}} == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Nashville, Tennessee|Нашвилл}} * [http://www.nashville.gov/ Хотын албан ёсны цахим хуудас] [[Ангилал:Нашвилл| ]] [[Ангилал:АНУ-ын хот]] [[Ангилал:АНУ-ын муж улсын нийслэл]] [[Ангилал:Теннессийн суурин]] [[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]] [[Ангилал:Теннессийн тойргийн төв]] [[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:1779 онд байгуулагдсан]] bhzg9ddnyt09r321w93nca83vjo4d9l 0 45778 859228 778182 2026-06-18T18:27:49Z Enkhsaihan2005 64429 859228 wikitext text/x-wiki {{Short description|АНУ-ын Невада мужийн хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | name = Лас-Вегас | native_name = Las Vegas | settlement_type = [[Хот]] | etymology = [[Испани хэл|Испани:]] las vegas 'нуга' | nicknames = "Вегас", "Нүглийн хот", "Гэрэлт хот", "Дэлхийн мөрийтэй тоглоомын нийслэл",<ref>{{cite news |url=https://learningenglish.voanews.com/a/words-and-their-stories-nicknames-for-new-orleans-and-las-vegas/112416.html |title=Words and Their Stories: Nicknames for New Orleans and Las Vegas |publisher=[[VOA]] News |date=March 13, 2010-03-13 |access-date=2024-05-19 |archive-date=2016-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425204623/http://learningenglish.voanews.com/content/words-and-their-stories-nicknames-for-new-orleans-and-las-vegas/112416.html |url-status=live }}</ref> "[[Дэлхийн зугаа цэнгэлийн нийслэл]]', "Хоёр дахь боломжийн нийслэл",<ref name="Las_Vegas_nickname1">{{cite news |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna34418386 |title=Will the real Las Vegas please stand up? |publisher=[[NBC News]] |last=Ловитт |first=Роб |date=2009-12-15 |access-date=2024-05-19 |archive-date=2020-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201103154345/https://www.nbcnews.com/id/wbna34418386 |url-status=live }}</ref> "Дэлхийн гэрлэлтийн нийслэл", "Мөнгөн хот", "Америкийн тоглоомын талбай", "Хавайн есдүгээр арал"<ref>{{Cite web |last=Летурно |first=Кристиан |date=2022-05-24 |title=How This Mainland City Became Known as Hawaii's 'Ninth Island' |url=https://www.fodors.com/world/north-america/usa/nevada/las-vegas/experiences/news/why-las-vegas-is-nicknamed-hawaiis-ninth-island |access-date=2026-06-18 |website=[[Fodor's]]}}</ref><ref>{{Cite news |last=Дымски |first=Гари |title=Ninth Island: The story behind Hawaiians' affinity for Las Vegas |url=https://www.8newsnow.com/vegas-history/ninth-island-the-story-behind-hawaiians-affinity-for-las-vegas/ |access-date=2026-06-18 |work=[[KLAS-TV]] |archive-date=2024-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240321040416/https://www.8newsnow.com/vegas-history/ninth-island-the-story-behind-hawaiians-affinity-for-las-vegas/ |url-status=dead }}</ref> | image_skyline = {{multiple image |total_width = 280 |border = infobox |perrow = 1/2/2/1 |caption_align = center |image1 = Las Vegas from above (40064746644).jpg |caption1 = Лас-Вегас хотын төв |image2 = WorldMarketCenter1.jpg |caption2 = Дэлхийн зах зээлийн төв |image3 = Sahara (4068107356).jpg |caption3 = [[Страт]] |image4 = Clark County Government Center aerial view.png |caption4 = [[Кларк тойргийн засгийн газрын төв]] |image5 = Lou Ruvo Center - 2010-12-10 - South.JPG |caption5 = [[Лу Руво тархины эрүүл мэндийн төв]] |image6 = Las Vegas Strip 09 2017 4897.jpg |caption6 = [[Парадайс, Невада|Парадайс]] болон [[Винчестер, Невада|Винчестер]] дахь [[Лас Вегас Стрип]] }} |image_flag = Flag of Las Vegas, Nevada.svg |flag_size = 110px |image_seal = Seal of Las Vegas, Nevada.svg |seal_size = 90px | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 | mapframe-point = none | pushpin_map = Невада#АНУ | pushpin_relief = yes | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{flag|АНУ}} | subdivision_type1 = [[АНУ-ын мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = {{flag|Невада}} | subdivision_type2 = [[Невадагийн тойргийн жагсаалт|Тойрог]] | subdivision_name2 = [[Кларк тойрог, Невада|Кларк]] | government_type = [[Зөвлөл-менежерийн засгийн газар|Зөвлөл-менежер]] | leader_title = [[Лас-Вегас хотын даргын жагсаалт|Хотын дарга]] | leader_name = [[Шелли Беркли]] ([[Ардчилсан Нам (АНУ)|АН]]) | leader_title1 = Хотын зөвлөл | leader_name1 = {{collapsible list|bullets=yes |title = Гишүүд |1 = Брайан Кнудсен ([[Невадагийн Ардчилсан нам|АН]]) |2 = Кара Келли (БД) |3 = [[Оливиа Диаз]] ([[Невадагийн Ардчилсан нам|АН]]) |4 = [[Фрэнсис Аллен-Паленске]] ([[Невадагийн Бүгд Найрамдах Нам|БНН]]) |5 = [[Шондра Саммерс-Армстронг]] ([[Невадагийн Ардчилсан нам|АН]]) |6 = Нэнси Брун ([[Невадагийн Ардчилсан нам|АН]]) }} | leader_title2 = Хотын менежер | leader_name2 = Майк Янссен | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 5 сарын 15, 1905 | established_title1 = Нэгдсэн | established_date1 = 3 сарын 16, 1911 | area_total_sq_mi = 141.91 | area_land_sq_mi = 141.85 | area_water_sq_mi = 0.05 | area_urban_sq_mi = 540 | area_metro_sq_mi = 1580 | population_as_of = [[2020 оны АНУ-ын хүн амын тооллого|2020]] | population_footnotes = | population_total = 641903 | pop_est_as_of = 2025 | population_est = 679817 {{gain}} | population_rank= Хойд Америкт [[Хойд Америкийн хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|75-д]]<br />АНУ-д [[АНУ-ын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|25-д]]<ref name=PopEstCities>{{cite web |url=https://www.census.gov/data/tables/time-series/demo/popest/2020s-total-cities-and-towns.html |title=City and Town Population Totals: 2020–2023 |publisher=[[АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо]], Population Division |access-date=2026-06-18 |archive-date=2022-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220711040810/https://www.census.gov/data/tables/time-series/demo/popest/2020s-total-cities-and-towns.html |url-status=live }}</ref><br />Невадад [[Невадагийн хотын жагсаалт|1-т]] | population_urban = 2,196,623 ([[АНУ-ын хот суурин газрын жагсаалт|АНУ: 21-т]]) | population_density_urban_km2 = 1,948.4 | population_density_urban_sq_mi = 5,046.3 | population_metro_footnotes = <ref name="2020Pop">{{cite web |title=2020 Population and Housing State Data |url=https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |publisher=АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2024-05-19 |archive-date=2021-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210824081449/https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |url-status=live }}</ref> | population_metro = 2265461 ([[Хотын бөөгнөрлийн статистик бүс нутаг|АНУ: 29-д]]) | population_note = | population_density_sq_mi = 4525.16 | population_density_km2 = 1747.17 | population_demonym = Лас-Вегасчууд | demographics_type1 = ДНБ | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |title=Total Gross Domestic Product for Las Vegas-Henderson-Paradise, NV (MSA) |url=https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP29820 |website=fred.stlouisfed.org }}</ref> |demographics1_title1 = Бөөгнөрөл |demographics1_info1 = $178.388 тэрбум (2023) |demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох |demographics1_info2 = $78,743 (2023) | timezone1 = [[Номхон далайн цагийн бүс|PST]] | utc_offset = −08:00 | timezone_DST = [[Номхон далайн цагийн бүс#Зуны цаг|PDT]] | utc_offset_DST = −07:00 | postal_code_type = [[ЗИП код]]ууд | postal_code = 89044, 89054, 891xx | area_code = [[Бүс нутгийн код 702|702 & 725]] | coordinates = {{Coord|36|10|30|N|115|08|11|W|region:US-NV_type:city(642,000)|display=it}} | elevation_ft = 2001 | elevation_m = 610 | website = {{URL|lasvegasnevada.gov}} | blank_name = [[Мэдээлэл Боловсруулах Холбоо Стандарт|МБХС код]] | blank_info = 32-40000 | blank1_name = [[Газар Зүйн Нэрийн Мэдээллийн Систем|ГНМС]] онцлог ID | blank1_info = [http://geonames.usgs.gov/pls/gnispublic/f?p=gnispq:3:::NO::P3_FID:847388 847388] | footnotes = | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref name="TigerWebMapServer">{{cite web|title=ArcGIS REST Services Directory|url=https://tigerweb.geo.census.gov/arcgis/rest/services/TIGERweb/Places_CouSub_ConCity_SubMCD/MapServer|publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо|accessdate=September 19, 2022}}</ref> | area_total_km2 = 367.53 | area_land_km2 = 367.40 | area_water_km2 = 0.14 | website = {{URL|lasvegasnevada.gov}} }} '''Лас-Вегас''' ({{lang-en|Las Vegas}} [{{IPA|lɑs ˈveɪgəs}}]) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[Невада|Невада Муж Улсын]] хамгийн том хот юм. Энэ хот [[казино|казиногоороо]] дэлхийд алдартай бөгөөд эдгээрийн дийлэнх нь [[Лас Вегас Стрип]] дагуу байршсан байдаг. 340 км² газар нутагт 651.000<ref name="Quickfacts">[https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/lasvegascitynevada/PST045216 ''АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо'']</ref> оршин суугчтай, харин хотыг даган төвлөрсөн хүн амын төвлөрлийн бүс нутаг болох 1200 км² талбайд нийт 2 сая орчим хүн амьдардаг. Лас-Вегас нь [[Кларк тойрог|Кларк тойргийн]] захиргааны төв юм. Хотын нэр нь [[испани хэл|испаниас]] гаралтай ''«Нуга»'' гэсэн ажээ. Лас-Вегас хотод олон тооны хуримын сүм байдгаараа мөн алдартай ба учир нь Невада муж улс гэрлэх болон гэрлэлтээ цуцлуулахад ямар нэгэн хүндрэлгүй эрх зүйн орчинтой холбоотой юм. АНУ-ын хотуудаас Лас-Вегас нь [[Нийгмийн тэгш бус байдал|баян хоосны ялгаа]] хамгийн ихээр ялгарсан, хотын ядуусын дундаж наслалт улсын хэмжээнд маш доогуур үзүүлэлттэй байна.<ref>John M. Glionna: [https://www.theguardian.com/us-news/2016/apr/16/las-vegas-rich-poor-life-expectancy-study ''Las Vegas: a place to get rich, but where the poor die younger''], theguardian.com: ISSN 0261-3077</ref> 2019 оны тус хотод 42 сая орчим жуулчид ирсэн байна.<ref>''[https://www.lvcva.com/stats-and-facts/visitor-statistics/ Үзэсгэлэн худалдаа ба Аялал жуулчлалын албанаас гаргасан жуулчдын статистикийн тухай албан ёсны бүртгэл]''</ref> == Түүх == === Анхны суурьшлаас хотын үүсэл === Рафаэл Ривера хэмээх Мексик залуу 1829 онд энэ бүс нутагт хөл тавьсан нь анхны уугуул америк биш хүн гэж тооцогддог.<ref>{{cite news |last=Lake |first=Richard |title=Road Warrior Q&A: Foliage removed for widening |url=https://www.reviewjournal.com/news/news-columns/road-warrior/foliage-removed-for-widening/ |date=December 17, 2008 |newspaper=[[Las Vegas Review-Journal]] |access-date=December 18, 2020}}</ref><ref name=ponce>{{cite web| url=http://lasvegas.sdsu.edu/| title=Las Vegas, how did Las Vegas get its name, groundwater depletion| first=Victor Miguel| last=Ponce| website=[[San Diego State University]]| access-date=September 13, 2014}}</ref> Тэрбээр Хуучин Испанийн зам (''Old Spanish Trail'') хэмээх нэртэй худалдааны замаар [[Лос-Анжелес]] хот руу явах замдаа өөр замаар очих боломжийг эрж явсан аж. Дийлэнх нь хуурай цөл бүхий энэ бүс нутагт хэсэг газар гүнээс оргилон ундрах булаг, булгаас хамааралтай ургамал ногоог харсан тэр энэ газрыг Лас Вегас (испаниар нуга) хэмээн нэрлэжээ.<ref>{{cite web| url=http://www.lvol.com/lvoleg/hist/lvhist.html| title=History of Las Vegas| website=Las Vegas Online Entertainment Guide| access-date=December 18, 2020}}</ref><ref>{{cite book| first1=Barbara| last1=Land| first2=Myrick| last2=Land| title=A Short History of Las Vegas| publisher=University of Nevada Press| url=https://books.google.com/books?id=Em2VDwAAQBAJ&pg=PT58&dq=A+short+history+of+Las+Vegas&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjw1afO4NjtAhVK-qwKHYJeC6MQ6AEwAHoECAYQAg#v=onepage&q=rivera&f=false| date=March 1, 2004| page=4| isbn=978-0874176438| access-date=December 18, 2020}}</ref> 1855 он [[мормоны шашин|мормон шашныхан]] эхний сууринг байгуулсан ч, хоёр жилийн дараа орхин одов.<ref>Leonard J. Arrington, Davis Bitton: The Mormon experience: a history of the Latter-Day Saints. 2nd ed. University of Illinois Press, Urbana 1992, ISBN 0-252-06236-1, S. 118 (''[https://books.google.de/books?id=oMQgrBcI998C&pg=PA118&q=Las+Vegas#v=onepage&q=Las%20Vegas&f=false номын хязгаарласан дээж]'')</ref> 1860-аад оны дундуур [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Зэвсэгт Хүчин|АНУ-ын зэвсэгт хүчин]] өөрийн цэргийн баазаа байгуулжээ. === 20-зууны дунд хүртэл үеийн түүх === 1931-1935 оны хооронд байрьсан [[Хүүверийн далан]]гийн барилга, 1931 онд Невада муж улсад мөрийтэй тоглоомыг хуулиар зөвшөөрсөн зэрэг нь тус хотыг хурдацтай хөгжих тулгын чулуу байв. 1941 онд тухайн үеийн суурингаас бага зэрэг зайдуу ''«Эл Ранчо Вегас»'' гэх нэртэй анхны зочид буудал бүхий казино нээгдэв. 1950-иад оны үед хотын ойролцоох цөлд байх [[Невадагийн туршилтын талбай|Невадагийн үндэсний аюулгүй байдлын бүсэд]] болох [[Цөмийн бөмбөгийн туршилт|атомын бөмбөгийн туршилтыг]] үзэхээр их хэмжээний үзэгчид цуглажээ. Энэ үеэр [[америкийн мафи]]йн нөлөө эрс өсөн, олон тооны зочид буудлыг мэдэлдээ авчээ. Казиногоос олсон ашгийн талыг төрөөс татварт авч амжаагүй байхад нь [[Чикаго]], [[Майами]] гэх мэтийн алс холын хотуудын казиног хянадаг гэр бүлийн мафийн боссуудын гарт алдах болов. {{Том зураг|Panorama view of Las Vegas.jpg|800|Лас-Вегас хотын төв хэсэг}} == Хүн ам == Невада муж улсын хамгийн том хот Лас-Вегас хот нь 2016 онд 632.912 оршин суугчтай, АНУ-ын том хотуудын жагсаалтад 28-р том хотод эрэмбэлэгдэнэ.<ref name="Quickfacts"/> Хүн амын жилийн өсөлт 2 хувьтай (2000-2008 оны дундаж). Лас-Вегас нь 1905 онд төмөр замын хот болон байгуулагдсан. 1940-өөд он гэхэд тус хотын хүн ам нь 10.000 давсан бол үүнээс хорин жилийн дараа аль хэдийн 100.000 хүрсэн байна. 1990 оноос 2016 оны хооронд гэхэд хотын хүн ам хоёр дахин өсчээ. === Хүн амын өсөлт === {| class="wikitable" |- ! style="background:#F3F3FF; text-align:center;" | Огноо ! style="background:#F3F3FF; text-align:center;" | Оршин суугч¹ |- |1980 | align="right" |164.674 |- |1990 | align="right" |258.295 |- |2000 | align="right" |480.042 |- |2010 | align="right" |584.313 |- |2016 | align="right" |632.912 |- |} ¹ <small>1980–2010 он: Хүн амын тооллогын дүн; 2016 он: АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчооны багцаалсан тоо</small> == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт | width = auto | location = [[Харри Рийд олон улсын нисэх буудал]] ([[Парадайз, Невада]]), 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1937–одоо | single line = Y | collapsed = | Jan record high F = 77 | Feb record high F = 87 | Mar record high F = 98 | Apr record high F = 99 | May record high F = 109 | Jun record high F = 117 | Jul record high F = 120 | Aug record high F = 116 | Sep record high F = 114 | Oct record high F = 104 | Nov record high F = 87 | Dec record high F = 78 | Jan avg record high F = 68.7 | Feb avg record high F = 74.2 | Mar avg record high F = 84.3 | Apr avg record high F = 93.6 | May avg record high F = 101.8 | Jun avg record high F = 110.1 | Jul avg record high F = 112.9 | Aug avg record high F = 110.3 | Sep avg record high F = 105.0 | Oct avg record high F = 94.6 | Nov avg record high F = 80.5 | Dec avg record high F = 67.9 | year avg record high F = 113.6 | Jan high F = 58.5 | Feb high F = 62.9 | Mar high F = 71.1 | Apr high F = 78.5 | May high F = 88.5 | Jun high F = 99.4 | Jul high F = 104.5 | Aug high F = 102.8 | Sep high F = 94.9 | Oct high F = 81.2 | Nov high F = 67.1 | Dec high F = 56.9 | year high F = 80.5 | Jan mean F = 49.5 | Feb mean F = 53.5 | Mar mean F = 60.8 | Apr mean F = 67.7 | May mean F = 77.3 | Jun mean F = 87.6 | Jul mean F = 93.2 | Aug mean F = 91.7 | Sep mean F = 83.6 | Oct mean F = 70.4 | Nov mean F = 57.2 | Dec mean F = 48.2 | year mean F = 70.1 | Jan low F = 40.5 | Feb low F = 44.1 | Mar low F = 50.5 | Apr low F = 56.9 | May low F = 66.1 | Jun low F = 75.8 | Jul low F = 82.0 | Aug low F = 80.6 | Sep low F = 72.4 | Oct low F = 59.6 | Nov low F = 47.3 | Dec low F = 39.6 | year low F = 59.6 | Jan avg record low F = 29.8 | Feb avg record low F = 32.9 | Mar avg record low F = 38.7 | Apr avg record low F = 45.2 | May avg record low F = 52.8 | Jun avg record low F = 62.2 | Jul avg record low F = 72.9 | Aug avg record low F = 70.8 | Sep avg record low F = 60.8 | Oct avg record low F = 47.4 | Nov avg record low F = 35.2 | Dec avg record low F = 29.0 | year avg record low F = 27.4 | Jan record low F = 8 | Feb record low F = 16 | Mar record low F = 19 | Apr record low F = 31 | May record low F = 38 | Jun record low F = 48 | Jul record low F = 56 | Aug record low F = 54 | Sep record low F = 43 | Oct record low F = 26 | Nov record low F = 15 | Dec record low F = 11 | precipitation colour = green | Jan precipitation inch = 0.56 | Feb precipitation inch = 0.80 | Mar precipitation inch = 0.42 | Apr precipitation inch = 0.20 | May precipitation inch = 0.07 | Jun precipitation inch = 0.04 | Jul precipitation inch = 0.38 | Aug precipitation inch = 0.32 | Sep precipitation inch = 0.32 | Oct precipitation inch = 0.32 | Nov precipitation inch = 0.30 | Dec precipitation inch = 0.45 | year precipitation inch = 4.18 | Jan snow inch = 0.0 | Feb snow inch = 0.0 | Mar snow inch = 0.0 | Apr snow inch = 0.0 | May snow inch = 0.0 | Jun snow inch = 0.0 | Jul snow inch = 0.0 | Aug snow inch = 0.0 | Sep snow inch = 0.0 | Oct snow inch = 0.0 | Nov snow inch = 0.0 | Dec snow inch = 0.2 | year snow inch = 0.2 | unit precipitation days = 0.01 инч | Jan precipitation days = 3.1 | Feb precipitation days = 4.1 | Mar precipitation days = 2.8 | Apr precipitation days = 1.6 | May precipitation days = 1.1 | Jun precipitation days = 0.4 | Jul precipitation days = 2.5 | Aug precipitation days = 2.2 | Sep precipitation days = 1.8 | Oct precipitation days = 1.7 | Nov precipitation days = 1.5 | Dec precipitation days = 3.0 | year precipitation days = 25.8 | unit snow days = 0.1 инч | Jan snow days = 0.0 | Feb snow days = 0.1 | Mar snow days = 0.0 | Apr snow days = 0.0 | May snow days = 0.0 | Jun snow days = 0.0 | Jul snow days = 0.0 | Aug snow days = 0.0 | Sep snow days = 0.0 | Oct snow days = 0.0 | Nov snow days = 0.0 | Dec snow days = 0.1 | year snow days = 0.2 | Jan sun = 245.2 | Jan percentsun = 79 | Feb sun = 246.7 | Feb percentsun = 81 | Mar sun = 314.6 | Mar percentsun = 85 | Apr sun = 346.1 | Apr percentsun = 88 | May sun = 388.1 | May percentsun = 89 | Jun sun = 401.7 | Jun percentsun = 92 | Jul sun = 390.9 | Jul percentsun = 88 | Aug sun = 368.5 | Aug percentsun = 88 | Sep sun = 337.1 | Sep percentsun = 91 | Oct sun = 304.4 | Oct percentsun = 87 | Nov sun = 246.0 | Nov percentsun = 80 | Dec sun = 236.0 | Dec percentsun = 78 | year percentsun = 86 | humidity colour = | Jan humidity = 45.1 | Feb humidity = 39.6 | Mar humidity = 33.1 | Apr humidity = 25.0 | May humidity = 21.3 | Jun humidity = 16.5 | Jul humidity = 21.1 | Aug humidity = 25.6 | Sep humidity = 25.0 | Oct humidity = 28.8 | Nov humidity = 37.2 | Dec humidity = 45.0 | year humidity = 30.3 | Jan dew point C = −5.5 | Feb dew point C = −4.6 | Mar dew point C = −4.5 | Apr dew point C = −4.4 | May dew point C = −2.1 | Jun dew point C = −0.6 | Jul dew point C = 4.8 | Aug dew point C = 6.7 | Sep dew point C = 2.8 | Oct dew point C = −0.9 | Nov dew point C = −3.7 | Dec dew point C = −5.4 | source = NOAA (харьцангуй чийгшил, шүүдрийн цэг ба нар 1961–1990)<ref name = "NOWData NWS Las Vegas, NV (VEF) - LASthr">{{cite web |url=https://www.weather.gov/wrh/climate?wfo=vef |title=NOWData – NOAA Online Weather Data |publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date=2026-06-18}}</ref><ref name="NCEI Summary of Monthly Normals - 1991-2020">{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00023169&format=pdf |title=Summary of Monthly Normals 1991–2020 |publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date=2026-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230803055042/https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00023169&format=pdf |archive-date=2023-08-03 }}</ref><ref name= noaasun >{{cite web |url=ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72386.TXT |title=WMO Climate Normals for LAS VEGAS/MCCARRAN, NV 1961–1990 |access-date=2026-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230803055030/ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72386.TXT |archive-date=2023-08-03 |url-status=dead |publisher=Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа}}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Las Vegas}} * [https://www.lasvegasnevada.gov/ Албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == <references responsive /> [[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:АНУ-ын хот]] [[Ангилал:Лас-Вегас| ]] [[Ангилал:Невадагийн суурин]] [[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]] [[Ангилал:Невадагийн тойргийн төв]] [[Ангилал:Мохавийн цөл]] [[Ангилал:1905 онд байгуулагдсан]] rhcgybzzcp0k40lcca4iwh11apy3hwy 0 45779 859230 778204 2026-06-18T20:29:39Z Enkhsaihan2005 64429 859230 wikitext text/x-wiki {{Short description|АНУ-ын Кентакки мужийн хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | name = Луисвилл | native_name = Louisville | official_name = Луисвилл/Жефферсон тойргийн<br />Хотын Захиргаа | settlement_type = [[Нэгдмэл хот-тойрог]] | nicknames = Derby City, River City,<ref>{{cite web|title=Transit Authority of River City (TARC)|url=https://www.ridetarc.org/|website=ridetarc.org|access-date=2024-05-19|archive-date=2016-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160605220011/http://www.ridetarc.org/|url-status=live}}</ref> {{nowrap|(The) Gateway to the South}},<ref>Multiple sources: * {{cite web |url=https://blog.virgin-atlantic.com/t5/Our-Places/The-Gateway-to-the-South-A-Beginner-s-Guide-to-Louisville/ba-p/15505#.Vcjp4fnU51Q |title=The Gateway to the South: A Beginner's Guide to Louisville |website=The Virgin Atlantic Blog |date=2014 |access-date=2024-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150911063630/http://blog.virgin-atlantic.com/t5/Our-Places/The-Gateway-to-the-South-A-Beginner-s-Guide-to-Louisville/ba-p/15505#.Vcjp4fnU51Q |archive-date=2015-09-11 |url-status=dead }} * {{cite book |last=К'Мейер |first=Трейси Э. |title=Civil Rights in the Gateway to the South: Louisville, Kentucky, 1945–1980 |url=https://books.google.com/books?id=akGSwilkI7kC |location=[[Луисвилл]] |publisher=[[Кентаккигийн Их Сургуулийн Хэвлэл]] |date=2010-01-01 |access-date=2024-05-19 |isbn=978-0813139203 |archive-date=2023-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231106012909/https://books.google.com/books?id=akGSwilkI7kC |url-status=live }} * {{cite web |url=http://digital.library.louisville.edu/cdm/singleitem/collection/potter/id/72/rec/6 |title=Flooded riverfront, Louisville, Kentucky, 1937. :: R. G. Potter Collection |quote=View of downtown Louisville, Kentucky, with buildings submerged by floodwater. Neon sign on top of building reads: "The Gateway to the South Louisville Gas & Electric Co." |access-date=2024-05-19 |archive-date=2015-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150929115753/http://digital.library.louisville.edu/cdm/singleitem/collection/potter/id/72/rec/6 |url-status=dead }} </ref> Falls City, {{nowrap|The 'Ville<ref>Multiple sources: * {{cite news|last1=Puckett|first1=Jeffrey Lee|title=The Who, other must-see shows in the 'Ville|url=http://www.courier-journal.com/story/entertainment/music/2016/03/09/top-5-shows-louisville/81148470/|access-date=2024-05-19|work=[[The Courier-Journal]]|date=2016-03-09|archive-date=2023-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20231106012909/https://www.courier-journal.com/story/entertainment/music/2016/03/09/top-5-shows-louisville/81148470/|url-status=live}} * {{cite news |title=UofL's bogus billboards don't impress experts |date=2003-09-10 |last=Форде |first=Пат |newspaper=[[The Courier-Journal]]}} </ref>}} | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/3/1 | total_width = 290 | caption_align = center | image1 = Louisville Skyline 2021 (3).jpg | caption1 = Луисвилл хотын төвийн үзэмж | image2 = Thunder over LOUISVILLE.jpg | caption2 = Луисвилл дэх салют | image3 = Muhammad Ali Center (photo 2).jpg | caption3 = [[Мохаммед Алигийн төв]] | image4 = LouisvilleSluggerMusem.jpg | caption4 = [[Луисвилл Слаггер музей]] | image5 = Cathedral of the Assumption (Louisville, KY) - exterior.jpg | caption5 = [[Таамаглалын сүм (Луисвилл, Кентакки)|Таамаглалын сүм]] | image6 = Aegoncenterlou.jpg | caption6 = [[400 Уэст Маркет]] | image7 = Kentucky Derby 2014-0214 (14130332164).jpg | caption7 = [[Кентакки Дерби]] }} | image_flag = Flag of Louisville, KY.png | flag_link = Луисвиллийн далбаа | image_seal = 200px-Louisville Kentucky seal.png | seal_link = Луисвиллийн тамга | image_map = {{maplink | frame = yes | plain = yes | frame-align = center | frame-width = 250 | frame-height = 220 | frame-coord = SWITCH:{{coord|qid=Q500776}}###{{coord|qid=Q500776}} | zoom = SWITCH:9;9 | id = SWITCH:Q43668;Q500776 <!-- Show balance first, then Jefferson County --> | type = SWITCH:shape;shape | marker = city | stroke-width = 2 | stroke-color = #1C15A5 | fill = #1C15A5 | fill-opacity = SWITCH:0.2;0.2 | switch = Луисвилл их хот; Луисвилл их хот / Жефферсон тойрог }} | map_caption = *<small>тойрог доторх бусад нэгтгэсэн газруудыг оруулаагүй</small> | pushpin_map = Кентакки#АНУ#Хойд Америк | pushpin_label = Louisville | pushpin_map_caption = Кентакки дахь байршил##АНУ дахь байршил##Хойд Америк дахь байршил | pushpin_relief = yes | subdivision_type =[[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_type1 = [[АНУ-ын мужууд|Муж]] | subdivision_type2 = [[Кентаккийн тойргийн жагсаалт|Тойрог]] | subdivision_name = {{flag|АНУ}} | subdivision_name1 = {{flag|Кентакки}} | subdivision_name2 = [[Жефферсон тойрог, Кентакки|Жефферсон]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1778<ref name=sos/> | established_title2 = Нэгдсэн | established_date2 = 1828<ref name=sos>Кентаккийн Хамтын Нөхөрлөл. Төрийн нарийн бичгийн даргын алба. Газрын алба. "Луисвилл, Кентакки". 2013 оны 9-р сарын 19-нд хандсан.</ref> | founder = [[Жорж Рожерс Кларк]] | named_for = [[XVI Луи]] | government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] | leader_title = [[Луисвилл хотын даргын жагсаалт|Хотын дарга]] | leader_name = [[Крэйг Гринберг]] ([[Ардчилсан Нам (АНУ)|АН]]) | leader_title1 = [[Луисвиллийн хотын зөвлөл|Хотын зөвлөл]] | leader_name1 = [[Луисвиллийн хотын зөвлөл#Одоогийн гишүүд|26 зөвлөлийн гишүүд]] | area_footnotes = <ref name="CenPopGazetteer2020">{{cite web|title=2020 U.S. Gazetteer Files|url=https://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2020_Gazetteer/2020_gaz_place_21.txt|publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо|access-date=2024-05-19|archive-date=2022-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220319080929/https://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2020_Gazetteer/2020_gaz_place_21.txt|url-status=live}}</ref> | unit_pref = Metric | area_total_sq_mi = 341.44 | area_land_sq_mi = 324.94 | area_water_sq_mi = 16.50 | area_total_km2 = 884.32 | area_land_km2 = 841.59 | area_water_km2 = 42.73 | population_as_of = [[2020 оны АНУ-ын хүн амын тооллого|2020]] | population_total = 633045 <!--{{increase}}--> | population_rank = Хойд Америкт [[Хойд Америкийн хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|76-д]]<br />АНУ-д [[АНУ-ын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|27-д]]<br />Кентаккид [[Кентаккийн хотын жагсаалт|1-т]] | population_metro_footnotes = <ref name="2020Pop">{{cite web |title=2020 Population and Housing State Data |url=https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |publisher=АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2024-05-19 |archive-date=2021-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210824081449/https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |url-status=live }}</ref> | population_metro = 1,365,557 ([[Хотын бөөгнөрлийн статистик бүс нутаг|АНУ: 43-т]]) | population_density_sq_mi = auto | population_density_km2 = | population_urban = 1,025,000 ([[АНУ-ын хот суурин газрын жагсаалт|АНУ: 46-д]]) | population_density_urban_km2 = 938.5 | population_density_urban_sq_mi = 2,430.8 | population_demonym = Луисвиллчүүд<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/Louisvillian|title=Definition of Louisvillian|dictionary=Merriam-Webster Dictionary|access-date=November 5, 2020|archive-date=January 23, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210123024457/https://www.merriam-webster.com/dictionary/Louisvillian|url-status=live}}</ref> | population_footnotes = | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|title=Total Gross Domestic Product for Louisville/Jefferson County, KY-IN (MSA)|url=https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP31140|website=fred.stlouisfed.org|access-date=2024-05-19|archive-date=2024-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20240104081042/https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP31140|url-status=live}}</ref> | demographics2_title1 = ХБСБ | demographics2_info1 = $90.836 billion (2022) | timezone = [[Зүүн цагийн бүс|EST]] | utc_offset = -5 | timezone_DST = [[Зүүн цагийн бүс|EDT]] | utc_offset_DST = -4 | postal_code_type = [[ЗИП код]]ууд | postal_code = 40201-40225, 40228-40229, 40231-40233, 40241-40243, 40245, 40250-40253, 40255-40259, 40261, 40266, 40268-40270, 40272, 40280-40283, 40285, 40287, 40289-40299 | area_code_type = [[Хойд Америкийн дугаарлалтын төлөвлөгөө|Бүс нутгийн кодууд]] | area_code = [[Бүс нутгийн код 502|502]] | elevation_ft = 466 | coordinates = {{coord|38|15|22|N|85|45|05|W|region:US-KY_type:city|display=inline,title}} | blank1_name_sec1 = [[Мэдээлэл Боловсруулах Холбоо Стандарт|МБХС код]] | blank1_info_sec1 = 21-48000, 21-48006 | blank2_name_sec1 = [[Газар Зүйн Нэрийн Мэдээллийн Систем|ГНМС]] онцлог ID | blank2_info_sec1 = 2404963<ref name=gnis>{{GNIS|2404963}}</ref> | website = {{URL|https://louisvilleky.gov/}} | footnotes = | pop_est_as_of = 2025 | pop_est_footnotes = <ref name="United States Census Bureau">{{cite web|url=https://www2.census.gov/programs-surveys/popest/tables/2020-2022/cities/totals/SUB-IP-EST2022-POP-21.xlsx|title=Annual Estimates of the Resident Population for Incorporated Places in Kentucky: April 1, 2020 to July 1, 2022|publisher=АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо|access-date=2024-05-19|archive-date=2023-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20230520211714/https://www2.census.gov/programs-surveys/popest/tables/2020-2022/cities/totals/SUB-IP-EST2022-POP-21.xlsx|url-status=live}}</ref> | population_est = 641962 {{gain}} }} '''Луисвилл''' нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[хот]] юм. == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = [[Луисвилл Мухаммед Али олон улсын нисэх буудал|Луисвилл олон улсын нисэх буудал]], Кентакки (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1872–одоо) |collapsed = Y |single line = Y |Jan record high F = 77 |Feb record high F = 82 |Mar record high F = 89 |Apr record high F = 91 |May record high F = 98 |Jun record high F = 105 |Jul record high F = 107 |Aug record high F = 105 |Sep record high F = 104 |Oct record high F = 97 |Nov record high F = 85 |Dec record high F = 76 |year record high F = 107 |Jan avg record high F = 65.2 |Feb avg record high F = 70.4 |Mar avg record high F = 77.8 |Apr avg record high F = 84.1 |May avg record high F = 89.0 |Jun avg record high F = 93.6 |Jul avg record high F = 95.7 |Aug avg record high F = 95.6 |Sep avg record high F = 92.9 |Oct avg record high F = 85.4 |Nov avg record high F = 75.1 |Dec avg record high F = 67.0 |year avg record high F = 97.3 |Jan high F = 43.6 |Feb high F = 48.3 |Mar high F = 58.1 |Apr high F = 69.6 |May high F = 77.8 |Jun high F = 85.7 |Jul high F = 89.0 |Aug high F = 88.4 |Sep high F = 82.2 |Oct high F = 70.5 |Nov high F = 57.6 |Dec high F = 47.2 |year high F = 68.2 |Jan mean F = 35.7 |Feb mean F = 39.5 |Mar mean F = 48.4 |Apr mean F = 59.0 |May mean F = 68.3 |Jun mean F = 76.4 |Jul mean F = 79.9 |Aug mean F = 78.9 |Sep mean F = 72.0 |Oct mean F = 60.3 |Nov mean F = 48.5 |Dec mean F = 39.6 |year mean F = 58.9 |Jan low F = 27.8 |Feb low F = 30.7 |Mar low F = 38.6 |Apr low F = 48.5 |May low F = 58.7 |Jun low F = 67.2 |Jul low F = 70.8 |Aug low F = 69.5 |Sep low F = 61.9 |Oct low F = 50.1 |Nov low F = 39.4 |Dec low F = 32.1 |year low F = 49.6 |Jan avg record low F = 6.0 |Feb avg record low F = 11.4 |Mar avg record low F = 20.3 |Apr avg record low F = 31.7 |May avg record low F = 41.9 |Jun avg record low F = 53.6 |Jul avg record low F = 60.5 |Aug avg record low F = 58.7 |Sep avg record low F = 46.9 |Oct avg record low F = 33.7 |Nov avg record low F = 23.1 |Dec avg record low F = 13.0 |year avg record low F = 3.3 |Jan record low F = −22 |Feb record low F = −19 |Mar record low F = −1 |Apr record low F = 21 |May record low F = 31 |Jun record low F = 42 |Jul record low F = 49 |Aug record low F = 45 |Sep record low F = 33 |Oct record low F = 23 |Nov record low F = −1 |Dec record low F = −15 |year record low F = -22 |precipitation colour = green |Jan precipitation inch = 3.39 |Feb precipitation inch = 3.41 |Mar precipitation inch = 4.60 |Apr precipitation inch = 4.80 |May precipitation inch = 5.18 |Jun precipitation inch = 4.27 |Jul precipitation inch = 4.05 |Aug precipitation inch = 3.71 |Sep precipitation inch = 3.66 |Oct precipitation inch = 3.72 |Nov precipitation inch = 3.42 |Dec precipitation inch = 4.13 |year precipitation inch = 48.34 |Jan snow inch = 4.5 |Feb snow inch = 4.1 |Mar snow inch = 2.1 |Apr snow inch = 0.1 |May snow inch = 0.0 |Jun snow inch = 0.0 |Jul snow inch = 0.0 |Aug snow inch = 0.0 |Sep snow inch = 0.0 |Oct snow inch = 0.1 |Nov snow inch = 0.3 |Dec snow inch = 2.2 |year snow inch = 13.4 |unit precipitation days = 0.01 инч |Jan precipitation days = 11.2 |Feb precipitation days = 10.4 |Mar precipitation days = 12.1 |Apr precipitation days = 11.9 |May precipitation days = 12.6 |Jun precipitation days = 10.5 |Jul precipitation days = 10.2 |Aug precipitation days = 8.2 |Sep precipitation days = 7.9 |Oct precipitation days = 7.9 |Nov precipitation days = 9.8 |Dec precipitation days = 11.8 |year precipitation days = 124.5 |unit snow days = 0.1 инч |Jan snow days = 3.7 |Feb snow days = 3.7 |Mar snow days = 1.7 |Apr snow days = 0.1 |May snow days = 0.0 |Jun snow days = 0.0 |Jul snow days = 0.0 |Aug snow days = 0.0 |Sep snow days = 0.0 |Oct snow days = 0.0 |Nov snow days = 0.6 |Dec snow days = 2.5 |year snow days = 12.3 |Jan humidity = 68.6 |Feb humidity = 68.1 |Mar humidity = 64.0 |Apr humidity = 61.5 |May humidity = 67.2 |Jun humidity = 68.9 |Jul humidity = 70.9 |Aug humidity = 71.7 |Sep humidity = 72.9 |Oct humidity = 69.9 |Nov humidity = 69.4 |Dec humidity = 70.2 |year humidity = 68.6 |Jan sun = 140.5 |Feb sun = 148.9 |Mar sun = 188.6 |Apr sun = 221.1 |May sun = 263.4 |Jun sun = 288.9 |Jul sun = 293.6 |Aug sun = 272.6 |Sep sun = 234.3 |Oct sun = 208.5 |Nov sun = 135.7 |Dec sun = 118.3 |Jan percentsun = 46 |Feb percentsun = 49 |Mar percentsun = 51 |Apr percentsun = 56 |May percentsun = 60 |Jun percentsun = 65 |Jul percentsun = 65 |Aug percentsun = 65 |Sep percentsun = 63 |Oct percentsun = 60 |Nov percentsun = 45 |Dec percentsun = 40 |year percentsun = 56 |Jan uv = 1.8 |Feb uv = 2.8 |Mar uv = 4.6 |Apr uv = 6.5 |May uv = 8.0 |Jun uv = 8.9 |Jul uv = 9.1 |Aug uv = 8.2 |Sep uv = 6.4 |Oct uv = 4.0 |Nov uv = 2.3 |Dec uv = 1.6 |year uv = 5.3 |source 1 = NOAA (харьцангуй чийгшил ба нар 1961–1990)<ref name = "NOAA TXT"> {{cite web |url = https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00093821&format=pdf |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |title = Station Name: KY Louisville Intl. AP |work = U.S. Climate Normals 2020: U.S. Monthly Climate Normals (1991–2020) |access-date = 2026-06-18 }} </ref><ref name = NOAA > {{cite web |url = https://www.weather.gov/wrh/Climate?wfo=lmk |title = NowData – NOAA Online Weather Data |publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date = 2026-06-18 }} </ref><ref name = noaasun> {{cite web | url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72423.TXT | title = WMO Climate Normals for Louisville/Standiford Field KY 1961–1990 | access-date = 2026-06-18 | publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа }} </ref><!--<ref name = "Percent Sunshine" > {{cite web | url = http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/online/ccd/pctpos.txt | title = Average Percent Sunshine through 2009 | access-date = 2026-06-18 | publisher = [[Үндэсний Цаг Уурын Мэдээллийн Төв]] }} </ref>--> |source 2 = UV Index Today (1995 - 2022)<ref name = "UVIT"> {{cite web |url = https://www.uvindextoday.com/usa/kentucky/jefferson-county/louisville-uv-index/historical-data |title = Historical UV Index Data - Louisdville, KY |publisher = UV Index Today |access-date = 2026-06-18 }} </ref> }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Louisville, Kentucky|Луисвилл}} * [http://louisvilleky.gov/ Албан ёсны цахим хуудас] {{stub}} [[Ангилал:АНУ-ын хот]] [[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Кентаккийн суурин]] [[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]] [[Ангилал:Луисвилл| ]] [[Ангилал:Кентаккийн тойргийн төв]] [[Ангилал:Охайо голын суурин]] [[Ангилал:1778 онд байгуулагдсан]] qqhzcure47g1j6oukj1922ljdjbq5dy 0 45780 859231 778210 2026-06-18T20:52:55Z Enkhsaihan2005 64429 859231 wikitext text/x-wiki {{Short description|АНУ-ын Оклахома мужийн нийслэл}} {{Инфобокс суурин | name = Оклахома-Сити | native_name = Oklahoma City | settlement_type = [[АНУ-ын нийслэлүүдийн жагсаалт|Мужийн нийслэл хот]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 290 | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Oklahoma city downtown.JPG | caption1 = Оклахома хотын төвийн тэнгэрийн шугам | image2 = Snow at the Oklahoma State Capitol.jpg | caption2 = [[Оклахома Мужийн Капитол]] | image3 = Skydance Bridge.jpg | caption3 = [[Скайданс гүүр]] | image4 = Field of Chairs OKC.jpg | caption4 = [[Оклахома хотын үндэсний дурсгалт газар]] | image5 = Oklahoma City Convention Center.jpg | caption5 = Конвеншн Центр | image6 = Paycom Center OKC.jpg | caption6 = [[Пэйком төв]] | image7 = Bricktown canal okc.jpg | caption7 = [[Бриктаун, Оклахома-Сити|Бриктаун]] }} | image_flag = Flag of Oklahoma City, Oklahoma.png | flag_size = 115px | image_seal = Seal of Oklahoma City, Oklahoma.png | seal_size = 90px | nicknames = "OKC", "The 405", “Чанга хот”, "Оклас", "Boomtown", "The Big Friendly",<ref>{{cite news |last=Лакмейер |first=Стив |date=2019-12-24 |title=Why Oklahoma City as 'The Big Friendly' lacks a friendly embrace |url=https://www.oklahoman.com/story/business/columns/steve-lackmeyer/2019/12/24/why-oklahoma-city-as-the-big-friendly-lacks-a-friendly-embrace/60412328007/ |access-date=2024-05-19}}</ref> "The City",<ref name=Monikers>[http://www.taglineguru.com/monikerlist.html U.S. City Monikers], Tagline Guru website, татаж авсан: 2024-05-19</ref> | motto = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 | mapframe-point = none | pushpin_map = Оклахома#АНУ | pushpin_relief = 1 | pushpin_map_caption = Оклахома дахь байршил##АНУ дахь байршил | pushpin_label = Оклахома-Сити | coordinates = {{coord|35|28|7|N|97|31|17|W|type:city_region:US-OK|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|АНУ}} | subdivision_type1 = [[АНУ-ын мужууд|Муж]] | subdivision_type2 = [[Оклахомагийн тойргийн жагсаалт|Тойрог]] | subdivision_name1 = {{flag|Оклахома}} | subdivision_name2 = {{hlist|[[Оклахома тойрог|Оклахома]]|[[Канадиан тойрог|Канадиан]]|[[Кливленд тойрог, Оклахома|Кливленд]]|[[Поттаватоми тойрог, Оклахома|Поттаватоми]]}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 4 сарын 22, 1889<ref name=OKChistory>{{cite web |url=http://www.okhistory.org/publications/enc/entry.php?entry=OK025 |publisher=Оклахомагийн Түүхийн Нийгэмлэг |title=Оклахома-Сити |access-date=2024-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402081348/http://www.okhistory.org/publications/enc/entry.php?entry=OK025 |archive-date=2016-04-02 |url-status=dead}}</ref> | established_title2 = [[Хотын корпораци|Нэгдсэн]] | established_date2 = 7 сарын 15, 1890<ref name=OKChistory /> | government_type = [[Зөвлөл-менежерийн засгийн газар|Зөвлөл-менежер]] | leader_title = [[Оклахома хотын даргын жагсаалт|Хотын дарга]] | leader_name = [[Дэвид Холт (улс төрч)|Дэвид Холт]] ([[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|БНН]]) | leader_party = | leader_title1 = Хотын менежер | leader_name1 = Крэйг Фриман | total_type = Хот | area_footnotes = <ref name="TigerWebMapServer">{{cite web|title=ArcGIS REST Services Directory|url=https://tigerweb.geo.census.gov/arcgis/rest/services/TIGERweb/Places_CouSub_ConCity_SubMCD/MapServer|publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо|accessdate=2024-05-19}}</ref> | area_total_sq_mi = 620.79 | area_total_km2 = 1607.83 | area_land_sq_mi = 606.48 | area_land_km2 = 1570.77 | area_water_sq_mi = 14.31 | area_water_km2 = 37.06 | area_urban_sq_mi = 421.73 | area_urban_km2 = 1,092.3 | elevation_footnotes = <ref name="GR3"/> | elevation_ft = 1198 | population_total = 681054 | population_as_of = [[2020 оны АНУ-ын хүн амын тооллого|2020]] | population_footnotes = | population_rank = Хойд Америкт [[Хойд Америкийн хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|62-т]]<br />АНУ-д [[АНУ-ын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|21-д]]<br />Оклахомад [[Оклахомагийн хотын жагсаалт|1-т]] | population_density_sq_mi = 1122.96 | population_density_km2 = 433.58 | population_urban = 982,276 ([[АНУ-ын хот суурин газрын жагсаалт|АНУ: 46-д]]) | population_density_urban_km2 = 899.3 | population_density_urban_sq_mi = 2,329.2 | population_metro_footnotes = <ref name="2020Pop">{{cite web |title=2020 Population and Housing State Data |url=https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2024-05-19}}</ref> | population_metro = 1512242 ([[Хотын бөөгнөрлийн статистик бүс нутаг|АНУ: 42-т]]) | population_demonym = {{hlist|Оклахома хотынхон}} | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|title=Total Gross Domestic Product for Oklahoma City, OK (MSA)|url=https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP36420|website=fred.stlouisfed.org}}</ref> | demographics2_title1 = Бөөгнөрөл | demographics2_info1 = $100.054 тэрбум (2023) | postal_code_type = [[ЗИП код]]ууд | postal_code = {{collapsible list | title = Зип код<ref>{{cite web |url=http://zip4.usps.com/zip4/citytown.jsp |publisher=USPS |title=Zip Code Lookup |access-date=2024-05-19 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101104123722/http://zip4.usps.com/zip4/citytown.jsp |archive-date=2010-11-04}}</ref> | frame_style = border:none; padding: 0; | list_style = text-align:center;display:none |73101–73132, 73134–73137, 73139-73157, 73159-73160, 73162–73165, 73167, 73169–73170, 73172–73173, 73178–73179, 73184, 73189–73190, 73194–73196}} | area_code = [[Бүс нутгийн ийн код 405 ба 572|405/572]] | website = {{URL|http://www.okc.gov/|okc.gov}} | footnotes = | timezone = [[Төв цагийн бүс|CST]] | utc_offset = −6 | timezone_DST = [[Төв цагийн бүс|CDT]] | utc_offset_DST = −5 | blank_name = [[Мэдээлэл Боловсруулах Холбоо Стандарт|МБХС код]] | blank_info = 40-55000 | blank1_name = [[Газар Зүйн Нэрийн Мэдээллийн Систем|ГНМС]] онцлог ID | blank1_info = 1102140<ref name="GR3">{{GNIS|1102140}}</ref> | unit_pref = Metric | pop_est_as_of = 2025 | pop_est_footnotes = <ref name="k314">{{cite web | title=U.S. Census Bureau QuickFacts: Oklahoma City city, Oklahoma | website=Census Bureau QuickFacts | date=2024-07-01 | url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/oklahomacitycityoklahoma/PST045224 | access-date=2026-06-18}}</ref> | population_est = 719849 {{increase}} }} '''Оклахома-Сити''' нутгийнхны бичих хэлбэр '''Оклахома Сити''' ({{lang-en|Oklahoma City}} {{IPA|oklaˈhoːma ˈsɪti}}) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[Оклахома|Оклахома Муж Улсын]] нийслэл бөгөөд эдийн засаг, соёл урлагийн төв юм. Энэ хот нь ижил нэртэй [[Оклахома тойрог|тойргийн]] засаг захиргааны [[Тойргийн төв (АНУ)|төв]] болно. Албан ёсны багцаалсан хүн амын тооллогын дүнгээр тус хот нь 2019 онд 655.057<ref name=PopEstCities>{{cite web|url=https://www2.census.gov/programs-surveys/popest/tables/2010-2019/cities/totals/SUB-IP-EST2019-ANNRNK.xlsx|title=Annual Estimates of the Resident Population for Incorporated Places of 50,000 or More, Ranked by July 1, 2019 Population: April 1, 2010 to July 1, 2019|publisher=United States Census Bureau, Population Division|access-date=May 21, 2020}}</ref> оршин байсан ба үүгээрээ энэ хот нь муж улсынхаа хамгийн их хүн амтай хотод тооцогддог. == Түүх == 19-р зуунд америкийн төв засгийн газраас тус улсын нутаг дэвсгэр дээр амьдарч байсан индиан овгийнхныг хүчээр [[индианчуудын нутаг дэвсгэр]]т шахсан байна. Өнөөгийн Оклахома хотын нутаг дэвсгэр нь ямар нэг омгийнхонд зааж өгсөн газар биш байв.<ref>{{Internetquelle | url=http://www.visitokc.com/visitor-info/okc-facts-trivia/history/ | titel=Oklahoma City History | hrsg=Oklahoma City Convention & Visitors Bureau | werk=visitokc.com | zugriff=2015-01-28 | sprache=en}}</ref> 1887 оны хоёрдугаар сард энэ газар «Оклахома Өртөө» (''Oklahoma Station'') гэх нэртэй төмөр замын депог, мөн онд байгуулан арванхоёрдугаар сард нь өргөтгөсөн шуудангийн газрын дэд бүтцийг барихаас өмнө байгуулжээ.<ref name="encyclopedia">{{Internetquelle | url=http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/O/OK025.html | titel=Oklahoma City | autor=Linda D. Wilson | hrsg=Oklahoma Historical Society | werk=Encyclopedia of Oklahoma History and Culture | zugriff=2014-12-12 | sprache=en}}</ref> 1889 оны дөрөвдүгээр сарын 22-нд өнөөгийн хотын нутаг дэвсгэрийг эзэмшихээр [[Оклахомагийн газрын довтолгоо]]ны хүрээнд 10.000 гаран англоамерикчууд ирж суурьшив. Үүнээс хэд хоногийн дараа [[Түр засгийн газар|түр засгийн газраа]] байгуулав. Ингээд 1890 оны долоодугаар сарын 15-нд буюу [[Оклахома нутаг дэвсгэр]]ийг байгуулснаас арван сарын дараа уг хотыг албан ёсоор байгуулсан ажээ.<ref name="encyclopedia" /> == Хүн амын өсөлт == {| class="wikitable" |- ! style="background:#F3F3FF; text-align:center;" | Огноо ! style="background:#F3F3FF; text-align:center;" | Хүн амын тоо |- | 1890 || style="text-align:right;"| 4151 |- | 1900 || style="text-align:right;"| 10.037 |- | 1910 || style="text-align:right;"| 64.205 |- | 1920 || style="text-align:right;"| 91.295 |- | 1930 || style="text-align:right;"| 185.389 |- | 1940 || style="text-align:right;"| 204.424 |- | 1950 || style="text-align:right;"| 243.504 |- | 1960 || style="text-align:right;"| 324.253 |- | 1970 || style="text-align:right;"| 368.164 |- | 1980 || style="text-align:right;"| 404.014 |- | 1990 || style="text-align:right;"| 444.719 |- | 2000 || style="text-align:right;"| 506.132 |- | 2010 || style="text-align:right;"| 579.999 |- | 2019 || style="text-align:right;"| 655.057¹ |} ¹ <small>2019 он: Хүн амын тооллогын багцаалсан дүн;</small> {{Том зураг|Oblique view of Oklahoma Capitol building.JPG|500|Оклахома Муж Улсын засгийн газрын ордон}} == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Оклахома-Сити ([[Уилл Рожерс олон улсын нисэх буудал]]), 1991−2020 оны хэвийн, туйлын үе 1890−одоо |collapsed = Y |single line = Y |Jan record high F = 83 |Feb record high F = 92 |Mar record high F = 97 |Apr record high F = 100 |May record high F = 104 |Jun record high F = 107 |Jul record high F = 110 |Aug record high F = 113 |Sep record high F = 108 |Oct record high F = 97 |Nov record high F = 87 |Dec record high F = 86 |Jan avg record high F = 71.7 |Feb avg record high F = 77.1 |Mar avg record high F = 84.2 |Apr avg record high F = 86.9 |May avg record high F = 92.3 |Jun avg record high F = 96.4 |Jul avg record high F = 102.4 |Aug avg record high F = 101.5 |Sep avg record high F = 96.2 |Oct avg record high F = 88.9 |Nov avg record high F = 79.1 |Dec avg record high F = 71.2 |year avg record high F = 103.8 |Jan high F = 49.3 |Feb high F = 53.8 |Mar high F = 62.9 |Apr high F = 71.1 |May high F = 78.9 |Jun high F = 87.5 |Jul high F = 93.1 |Aug high F = 92.2 |Sep high F = 83.9 |Oct high F = 72.8 |Nov high F = 60.7 |Dec high F = 50.4 |year high F = 71.4 |Jan mean F = 38.2 |Feb mean F = 42.3 |Mar mean F = 51.2 |Apr mean F = 59.3 |May mean F = 68.2 |Jun mean F = 76.9 |Jul mean F = 81.7 |Aug mean F = 80.7 |Sep mean F = 72.7 |Oct mean F = 61.1 |Nov mean F = 49.2 |Dec mean F = 40.0 |year mean F = |Jan low F = 27.0 |Feb low F = 30.8 |Mar low F = 39.5 |Apr low F = 47.5 |May low F = 57.6 |Jun low F = 66.2 |Jul low F = 70.3 |Aug low F = 69.1 |Sep low F = 61.5 |Oct low F = 49.4 |Nov low F = 37.7 |Dec low F = 29.5 |year low F = 48.8 |Jan avg record low F = 11.7 |Feb avg record low F = 15.4 |Mar avg record low F = 21.5 |Apr avg record low F = 32.3 |May avg record low F = 43.8 |Jun avg record low F = 56.6 |Jul avg record low F = 63.6 |Aug avg record low F = 61.7 |Sep avg record low F = 48.4 |Oct avg record low F = 33.8 |Nov avg record low F = 21.7 |Dec avg record low F = 14.3 |year avg record low F = 7.5 |Jan record low F = -11 |Feb record low F = -17 |Mar record low F = 1 |Apr record low F = 20 |May record low F = 32 |Jun record low F = 46 |Jul record low F = 53 |Aug record low F = 49 |Sep record low F = 35 |Oct record low F = 16 |Nov record low F = 9 |Dec record low F = -8 |precipitation colour = green |Jan precipitation inch = 1.32 |Feb precipitation inch = 1.42 |Mar precipitation inch = 2.55 |Apr precipitation inch = 3.60 |May precipitation inch = 5.31 |Jun precipitation inch = 4.49 |Jul precipitation inch = 3.59 |Aug precipitation inch = 3.60 |Sep precipitation inch = 3.72 |Oct precipitation inch = 3.32 |Nov precipitation inch = 1.68 |Dec precipitation inch = 1.79 |year precipitation inch = 36.39 |Jul snow inch = 0.0 |Aug snow inch = 0.0 |Sep snow inch = 0.0 |Oct snow inch = 0.0 |Nov snow inch = 0.5 |Dec snow inch = 1.8 |Jan snow inch = 1.8 |Feb snow inch = 1.8 |Mar snow inch = 0.8 |Apr snow inch = 0.0 |May snow inch = 0.0 |Jun snow inch = 0.0 |year snow inch = 6.7 |unit precipitation days = 0.01 инч |Jan precipitation days = 5.0 |Feb precipitation days = 5.7 |Mar precipitation days = 6.9 |Apr precipitation days = 7.9 |May precipitation days = 10.0 |Jun precipitation days = 8.6 |Jul precipitation days = 6.0 |Aug precipitation days = 6.7 |Sep precipitation days = 7.1 |Oct precipitation days = 7.5 |Nov precipitation days = 5.8 |Dec precipitation days = 5.7 |year precipitation days = 82.9 |unit snow days = 0.1 инч |Jul snow days = 0.0 |Aug snow days = 0.0 |Sep snow days = 0.0 |Oct snow days = 0.1 |Nov snow days = 0.3 |Dec snow days = 1.4 |Jan snow days = 1.3 |Feb snow days = 1.3 |Mar snow days = 0.4 |Apr snow days = 0.1 |May snow days = 0.0 |Jun snow days = 0.0 |year snow days = 4.9 |Jan sun = 200.8 |Jan percentsun = 64 |Feb sun = 189.7 |Feb percentsun = 62 |Mar sun = 244.2 |Mar percentsun = 66 |Apr sun = 271.3 |Apr percentsun = 69 |May sun = 295.2 |May percentsun = 68 |Jun sun = 326.1 |Jun percentsun = 75 |Jul sun = 356.6 |Jul percentsun = 80 |Aug sun = 329.3 |Aug percentsun = 79 |Sep sun = 263.7 |Sep percentsun = 71 |Oct sun = 245.1 |Oct percentsun = 70 |Nov sun = 186.5 |Nov percentsun = 60 |Dec sun = 180.9 |Dec percentsun = 60 |year percentsun = 69 |Jan light = 10.1 |Feb light = 10.9 |Mar light = 12.0 |Apr light = 13.1 |May light = 14.1 |Jun light = 14.5 |Jul light = 14.3 |Aug light = 13.4 |Sep light = 12.4 |Oct light = 11.3 |Nov light = 10.3 |Dec light = 9.8 |year light = |Jan humidity = 66.6 |Feb humidity = 65.7 |Mar humidity = 61.3 |Apr humidity = 61.1 |May humidity = 67.5 |Jun humidity = 67.2 |Jul humidity = 60.9 |Aug humidity = 61.6 |Sep humidity = 67.1 |Oct humidity = 64.4 |Nov humidity = 67.1 |Dec humidity = 67.8 |year humidity = 64.9 |Jan dew point C = -4.6 |Feb dew point C = -2.2 |Mar dew point C = 1.8 |Apr dew point C = 7.3 |May dew point C = 13.2 |Jun dew point C = 17.6 |Jul dew point C = 18.5 |Aug dew point C = 18.0 |Sep dew point C = 15.3 |Oct dew point C = 8.7 |Nov dew point C = 2.8 |Dec dew point C = -2.5 |Jan uv = 3 |Feb uv = 4 |Mar uv = 6 |Apr uv = 8 |May uv = 9 |Jun uv = 10 |Jul uv = 10 |Aug uv = 9 |Sep uv = 8 |Oct uv = 5 |Nov uv = 3 |Dec uv = 2 |year uv = 6.4 |source 1 = NOAA (харьцангуй чийгшил ба нар 1961−1990)<ref name = "NOAA txt">{{cite web |url = https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00013967&format=pdf |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |title = Station Name: OK OKLAHOMA CITY WILL ROGERS AP |work = U.S. Climate Normals 2020: U.S. Monthly Climate Normals (1991−2020) |access-date = 2026-06-18 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240204101757/https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00013967&format=pdf |archive-date = 2024-02-04}}</ref><ref name = NOAA > {{cite web |url = https://www.weather.gov/wrh/Climate?wfo=oun |title = NowData − NOAA Online Weather Data |publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date = 2026-06-18}}</ref><ref name= noaasun >{{cite web |url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72353.TXT |title = WMO Climate Normals for OKLAHOMA CITY/WSFO AP OK 1961&ndash;1990 |access-date = 2026-06-18 |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |archive-url = https://web.archive.org/web/20240204100425/ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72353.TXT |archive-date = 2024-02-04}}</ref> |source 2 = Weather Atlas(Өдрийн гэрэл-UV) <ref name="Weather Atlas">{{cite web |url = https://www.weather-us.com/en/oklahoma-usa/oklahoma-city-climate |title = Oklahoma City, Oklahoma, USA – Monthly weather forecast and Climate data |publisher = Weather Atlas |access-date = 2026-06-18 }}</ref>}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Oklahoma City}} * [http://www.okc.gov/ City of Oklahoma City] == Эшлэл == {{Reflist|2}} [[Ангилал:Оклахома-Сити| ]] [[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:АНУ-ын муж улсын нийслэл]] [[Ангилал:АНУ-ын хот]] [[Ангилал:Оклахомагийн тойргийн төв]] [[Ангилал:Оклахомагийн суурин]] [[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]] [[Ангилал:Оклахома тойрог]] [[Ангилал:Канадиан тойрог]] [[Ангилал:Кливленд тойрог (Оклахома)]] [[Ангилал:Поттаватоми тойрог (Оклахома)]] [[Ангилал:1890 онд байгуулагдсан]] 79ct6d44q981xj6aqr04wexiyp8p7c4 859317 859231 2026-06-19T05:33:33Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859317 wikitext text/x-wiki {{Short description|АНУ-ын Оклахома мужийн нийслэл}} {{Инфобокс суурин | name = Оклахома-Сити | native_name = Oklahoma City | settlement_type = [[АНУ-ын нийслэлүүдийн жагсаалт|Мужийн нийслэл хот]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 290 | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Oklahoma city downtown.JPG | caption1 = Оклахома хотын төвийн тэнгэрийн шугам | image2 = Snow at the Oklahoma State Capitol.jpg | caption2 = [[Оклахома Мужийн Капитол]] | image3 = Skydance Bridge.jpg | caption3 = [[Скайданс гүүр]] | image4 = Field of Chairs OKC.jpg | caption4 = [[Оклахома хотын үндэсний дурсгалт газар]] | image5 = Oklahoma City Convention Center.jpg | caption5 = Конвеншн Центр | image6 = Paycom Center OKC.jpg | caption6 = [[Пэйком төв]] | image7 = Bricktown canal okc.jpg | caption7 = [[Бриктаун, Оклахома-Сити|Бриктаун]] }} | image_flag = Flag of Oklahoma City, Oklahoma.png | flag_size = 115px | image_seal = Seal of Oklahoma City, Oklahoma.png | seal_size = 90px | nicknames = "OKC", "The 405", “Чанга хот”, "Оклас", "Boomtown", "The Big Friendly",<ref>{{cite news |last=Лакмейер |first=Стив |date=2019-12-24 |title=Why Oklahoma City as 'The Big Friendly' lacks a friendly embrace |url=https://www.oklahoman.com/story/business/columns/steve-lackmeyer/2019/12/24/why-oklahoma-city-as-the-big-friendly-lacks-a-friendly-embrace/60412328007/ |access-date=2024-05-19}}</ref> "The City",<ref name=Monikers>[http://www.taglineguru.com/monikerlist.html U.S. City Monikers], Tagline Guru website, татаж авсан: 2024-05-19</ref> | motto = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 | mapframe-point = none | pushpin_map = Оклахома#АНУ | pushpin_relief = 1 | pushpin_map_caption = Оклахома дахь байршил##АНУ дахь байршил | pushpin_label = Оклахома-Сити | coordinates = {{coord|35|28|7|N|97|31|17|W|type:city_region:US-OK|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|АНУ}} | subdivision_type1 = [[АНУ-ын мужууд|Муж]] | subdivision_type2 = [[Оклахомагийн тойргийн жагсаалт|Тойрог]] | subdivision_name1 = {{flag|Оклахома}} | subdivision_name2 = {{hlist|[[Оклахома тойрог|Оклахома]]|[[Канадиан тойрог|Канадиан]]|[[Кливленд тойрог, Оклахома|Кливленд]]|[[Поттаватоми тойрог, Оклахома|Поттаватоми]]}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 4 сарын 22, 1889<ref name=OKChistory>{{cite web |url=http://www.okhistory.org/publications/enc/entry.php?entry=OK025 |publisher=Оклахомагийн Түүхийн Нийгэмлэг |title=Оклахома-Сити |access-date=2024-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402081348/http://www.okhistory.org/publications/enc/entry.php?entry=OK025 |archive-date=2016-04-02 |url-status=dead}}</ref> | established_title2 = [[Хотын корпораци|Нэгдсэн]] | established_date2 = 7 сарын 15, 1890<ref name=OKChistory /> | government_type = [[Зөвлөл-менежерийн засгийн газар|Зөвлөл-менежер]] | leader_title = [[Оклахома хотын даргын жагсаалт|Хотын дарга]] | leader_name = [[Дэвид Холт (улс төрч)|Дэвид Холт]] ([[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|БНН]]) | leader_party = | leader_title1 = Хотын менежер | leader_name1 = Крэйг Фриман | total_type = Хот | area_footnotes = <ref name="TigerWebMapServer">{{cite web|title=ArcGIS REST Services Directory|url=https://tigerweb.geo.census.gov/arcgis/rest/services/TIGERweb/Places_CouSub_ConCity_SubMCD/MapServer|publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо|accessdate=2024-05-19}}</ref> | area_total_sq_mi = 620.79 | area_total_km2 = 1607.83 | area_land_sq_mi = 606.48 | area_land_km2 = 1570.77 | area_water_sq_mi = 14.31 | area_water_km2 = 37.06 | area_urban_sq_mi = 421.73 | area_urban_km2 = 1,092.3 | elevation_footnotes = <ref name="GR3"/> | elevation_ft = 1198 | population_total = 681054 | population_as_of = [[2020 оны АНУ-ын хүн амын тооллого|2020]] | population_footnotes = | population_rank = Хойд Америкт [[Хойд Америкийн хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|62-т]]<br />АНУ-д [[АНУ-ын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|21-д]]<br />Оклахомад [[Оклахомагийн хотын жагсаалт|1-т]] | population_density_sq_mi = 1122.96 | population_density_km2 = 433.58 | population_urban = 982,276 ([[АНУ-ын хот суурин газрын жагсаалт|АНУ: 46-д]]) | population_density_urban_km2 = 899.3 | population_density_urban_sq_mi = 2,329.2 | population_metro_footnotes = <ref name="2020Pop">{{cite web |title=2020 Population and Housing State Data |url=https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2024-05-19}}</ref> | population_metro = 1512242 ([[Хотын бөөгнөрлийн статистик бүс нутаг|АНУ: 42-т]]) | population_demonym = {{hlist|Оклахома хотынхон}} | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|title=Total Gross Domestic Product for Oklahoma City, OK (MSA)|url=https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP36420|website=fred.stlouisfed.org}}</ref> | demographics2_title1 = Бөөгнөрөл | demographics2_info1 = $100.054 тэрбум (2023) | postal_code_type = [[ЗИП код]]ууд | postal_code = {{collapsible list | title = Зип код<ref>{{cite web |url=http://zip4.usps.com/zip4/citytown.jsp |publisher=USPS |title=Zip Code Lookup |access-date=2024-05-19 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101104123722/http://zip4.usps.com/zip4/citytown.jsp |archive-date=2010-11-04}}</ref> | frame_style = border:none; padding: 0; | list_style = text-align:center;display:none |73101–73132, 73134–73137, 73139-73157, 73159-73160, 73162–73165, 73167, 73169–73170, 73172–73173, 73178–73179, 73184, 73189–73190, 73194–73196}} | area_code = [[Бүс нутгийн ийн код 405 ба 572|405/572]] | website = {{URL|http://www.okc.gov/|okc.gov}} | footnotes = | timezone = [[Төв цагийн бүс|CST]] | utc_offset = −6 | timezone_DST = [[Төв цагийн бүс|CDT]] | utc_offset_DST = −5 | blank_name = [[Мэдээлэл Боловсруулах Холбоо Стандарт|МБХС код]] | blank_info = 40-55000 | blank1_name = [[Газар Зүйн Нэрийн Мэдээллийн Систем|ГНМС]] онцлог ID | blank1_info = 1102140<ref name="GR3">{{GNIS|1102140}}</ref> | unit_pref = Metric | pop_est_as_of = 2025 | pop_est_footnotes = <ref name="k314">{{cite web | title=U.S. Census Bureau QuickFacts: Oklahoma City city, Oklahoma | website=Census Bureau QuickFacts | date=2024-07-01 | url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/oklahomacitycityoklahoma/PST045224 | access-date=2026-06-18}}</ref> | population_est = 719849 {{increase}} }} '''Оклахома-Сити''' нутгийнхны бичих хэлбэр '''Оклахома Сити''' ({{lang-en|Oklahoma City}} {{IPA|oklaˈhoːma ˈsɪti}}) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[Оклахома|Оклахома Муж Улсын]] нийслэл бөгөөд эдийн засаг, соёл урлагийн төв юм. Энэ хот нь ижил нэртэй [[Оклахома тойрог|тойргийн]] засаг захиргааны [[Тойргийн төв (АНУ)|төв]] болно. Албан ёсны багцаалсан хүн амын тооллогын дүнгээр тус хот нь 2019 онд 655.057<ref name=PopEstCities>{{cite web|url=https://www2.census.gov/programs-surveys/popest/tables/2010-2019/cities/totals/SUB-IP-EST2019-ANNRNK.xlsx|title=Annual Estimates of the Resident Population for Incorporated Places of 50,000 or More, Ranked by July 1, 2019 Population: April 1, 2010 to July 1, 2019|publisher=United States Census Bureau, Population Division|access-date=May 21, 2020}}</ref> оршин байсан ба үүгээрээ энэ хот нь муж улсынхаа хамгийн их хүн амтай хотод тооцогддог. == Түүх == 19-р зуунд америкийн төв засгийн газраас тус улсын нутаг дэвсгэр дээр амьдарч байсан индиан овгийнхныг хүчээр [[индианчуудын нутаг дэвсгэр]]т шахсан байна. Өнөөгийн Оклахома хотын нутаг дэвсгэр нь ямар нэг омгийнхонд зааж өгсөн газар биш байв.<ref>{{Internetquelle | url=http://www.visitokc.com/visitor-info/okc-facts-trivia/history/ | titel=Oklahoma City History | hrsg=Oklahoma City Convention & Visitors Bureau | werk=visitokc.com | zugriff=2015-01-28 | sprache=en}}</ref> 1887 оны хоёрдугаар сард энэ газар «Оклахома Өртөө» (''Oklahoma Station'') гэх нэртэй төмөр замын депог, мөн онд байгуулан арванхоёрдугаар сард нь өргөтгөсөн шуудангийн газрын дэд бүтцийг барихаас өмнө байгуулжээ.<ref name="encyclopedia">{{Internetquelle | url=http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/O/OK025.html | titel=Oklahoma City | autor=Linda D. Wilson | hrsg=Oklahoma Historical Society | werk=Encyclopedia of Oklahoma History and Culture | zugriff=2014-12-12 | sprache=en}}</ref> 1889 оны дөрөвдүгээр сарын 22-нд өнөөгийн хотын нутаг дэвсгэрийг эзэмшихээр [[Оклахомагийн газрын довтолгоо]]ны хүрээнд 10.000 гаран англоамерикчууд ирж суурьшив. Үүнээс хэд хоногийн дараа [[Түр засгийн газар|түр засгийн газраа]] байгуулав. Ингээд 1890 оны долоодугаар сарын 15-нд буюу [[Оклахома нутаг дэвсгэр]]ийг байгуулснаас арван сарын дараа уг хотыг албан ёсоор байгуулсан ажээ.<ref name="encyclopedia" /> == Хүн амын өсөлт == {| class="wikitable" |- ! style="background:#F3F3FF; text-align:center;" | Огноо ! style="background:#F3F3FF; text-align:center;" | Хүн амын тоо |- | 1890 || style="text-align:right;"| 4151 |- | 1900 || style="text-align:right;"| 10.037 |- | 1910 || style="text-align:right;"| 64.205 |- | 1920 || style="text-align:right;"| 91.295 |- | 1930 || style="text-align:right;"| 185.389 |- | 1940 || style="text-align:right;"| 204.424 |- | 1950 || style="text-align:right;"| 243.504 |- | 1960 || style="text-align:right;"| 324.253 |- | 1970 || style="text-align:right;"| 368.164 |- | 1980 || style="text-align:right;"| 404.014 |- | 1990 || style="text-align:right;"| 444.719 |- | 2000 || style="text-align:right;"| 506.132 |- | 2010 || style="text-align:right;"| 579.999 |- | 2019 || style="text-align:right;"| 655.057¹ |} ¹ <small>2019 он: Хүн амын тооллогын багцаалсан дүн;</small> {{Том зураг|Oblique view of Oklahoma Capitol building.JPG|500|Оклахома Муж Улсын засгийн газрын ордон}} == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Оклахома-Сити ([[Уилл Рожерс олон улсын нисэх буудал]]), 1991−2020 оны хэвийн, туйлын үе 1890−одоо |collapsed = Y |single line = Y |Jan record high F = 83 |Feb record high F = 92 |Mar record high F = 97 |Apr record high F = 100 |May record high F = 104 |Jun record high F = 107 |Jul record high F = 110 |Aug record high F = 113 |Sep record high F = 108 |Oct record high F = 97 |Nov record high F = 87 |Dec record high F = 86 |Jan avg record high F = 71.7 |Feb avg record high F = 77.1 |Mar avg record high F = 84.2 |Apr avg record high F = 86.9 |May avg record high F = 92.3 |Jun avg record high F = 96.4 |Jul avg record high F = 102.4 |Aug avg record high F = 101.5 |Sep avg record high F = 96.2 |Oct avg record high F = 88.9 |Nov avg record high F = 79.1 |Dec avg record high F = 71.2 |year avg record high F = 103.8 |Jan high F = 49.3 |Feb high F = 53.8 |Mar high F = 62.9 |Apr high F = 71.1 |May high F = 78.9 |Jun high F = 87.5 |Jul high F = 93.1 |Aug high F = 92.2 |Sep high F = 83.9 |Oct high F = 72.8 |Nov high F = 60.7 |Dec high F = 50.4 |year high F = 71.4 |Jan mean F = 38.2 |Feb mean F = 42.3 |Mar mean F = 51.2 |Apr mean F = 59.3 |May mean F = 68.2 |Jun mean F = 76.9 |Jul mean F = 81.7 |Aug mean F = 80.7 |Sep mean F = 72.7 |Oct mean F = 61.1 |Nov mean F = 49.2 |Dec mean F = 40.0 |year mean F = |Jan low F = 27.0 |Feb low F = 30.8 |Mar low F = 39.5 |Apr low F = 47.5 |May low F = 57.6 |Jun low F = 66.2 |Jul low F = 70.3 |Aug low F = 69.1 |Sep low F = 61.5 |Oct low F = 49.4 |Nov low F = 37.7 |Dec low F = 29.5 |year low F = 48.8 |Jan avg record low F = 11.7 |Feb avg record low F = 15.4 |Mar avg record low F = 21.5 |Apr avg record low F = 32.3 |May avg record low F = 43.8 |Jun avg record low F = 56.6 |Jul avg record low F = 63.6 |Aug avg record low F = 61.7 |Sep avg record low F = 48.4 |Oct avg record low F = 33.8 |Nov avg record low F = 21.7 |Dec avg record low F = 14.3 |year avg record low F = 7.5 |Jan record low F = -11 |Feb record low F = -17 |Mar record low F = 1 |Apr record low F = 20 |May record low F = 32 |Jun record low F = 46 |Jul record low F = 53 |Aug record low F = 49 |Sep record low F = 35 |Oct record low F = 16 |Nov record low F = 9 |Dec record low F = -8 |precipitation colour = green |Jan precipitation inch = 1.32 |Feb precipitation inch = 1.42 |Mar precipitation inch = 2.55 |Apr precipitation inch = 3.60 |May precipitation inch = 5.31 |Jun precipitation inch = 4.49 |Jul precipitation inch = 3.59 |Aug precipitation inch = 3.60 |Sep precipitation inch = 3.72 |Oct precipitation inch = 3.32 |Nov precipitation inch = 1.68 |Dec precipitation inch = 1.79 |year precipitation inch = 36.39 |Jul snow inch = 0.0 |Aug snow inch = 0.0 |Sep snow inch = 0.0 |Oct snow inch = 0.0 |Nov snow inch = 0.5 |Dec snow inch = 1.8 |Jan snow inch = 1.8 |Feb snow inch = 1.8 |Mar snow inch = 0.8 |Apr snow inch = 0.0 |May snow inch = 0.0 |Jun snow inch = 0.0 |year snow inch = 6.7 |unit precipitation days = 0.01 инч |Jan precipitation days = 5.0 |Feb precipitation days = 5.7 |Mar precipitation days = 6.9 |Apr precipitation days = 7.9 |May precipitation days = 10.0 |Jun precipitation days = 8.6 |Jul precipitation days = 6.0 |Aug precipitation days = 6.7 |Sep precipitation days = 7.1 |Oct precipitation days = 7.5 |Nov precipitation days = 5.8 |Dec precipitation days = 5.7 |year precipitation days = 82.9 |unit snow days = 0.1 инч |Jul snow days = 0.0 |Aug snow days = 0.0 |Sep snow days = 0.0 |Oct snow days = 0.1 |Nov snow days = 0.3 |Dec snow days = 1.4 |Jan snow days = 1.3 |Feb snow days = 1.3 |Mar snow days = 0.4 |Apr snow days = 0.1 |May snow days = 0.0 |Jun snow days = 0.0 |year snow days = 4.9 |Jan sun = 200.8 |Jan percentsun = 64 |Feb sun = 189.7 |Feb percentsun = 62 |Mar sun = 244.2 |Mar percentsun = 66 |Apr sun = 271.3 |Apr percentsun = 69 |May sun = 295.2 |May percentsun = 68 |Jun sun = 326.1 |Jun percentsun = 75 |Jul sun = 356.6 |Jul percentsun = 80 |Aug sun = 329.3 |Aug percentsun = 79 |Sep sun = 263.7 |Sep percentsun = 71 |Oct sun = 245.1 |Oct percentsun = 70 |Nov sun = 186.5 |Nov percentsun = 60 |Dec sun = 180.9 |Dec percentsun = 60 |year percentsun = 69 |Jan light = 10.1 |Feb light = 10.9 |Mar light = 12.0 |Apr light = 13.1 |May light = 14.1 |Jun light = 14.5 |Jul light = 14.3 |Aug light = 13.4 |Sep light = 12.4 |Oct light = 11.3 |Nov light = 10.3 |Dec light = 9.8 |year light = |Jan humidity = 66.6 |Feb humidity = 65.7 |Mar humidity = 61.3 |Apr humidity = 61.1 |May humidity = 67.5 |Jun humidity = 67.2 |Jul humidity = 60.9 |Aug humidity = 61.6 |Sep humidity = 67.1 |Oct humidity = 64.4 |Nov humidity = 67.1 |Dec humidity = 67.8 |year humidity = 64.9 |Jan dew point C = -4.6 |Feb dew point C = -2.2 |Mar dew point C = 1.8 |Apr dew point C = 7.3 |May dew point C = 13.2 |Jun dew point C = 17.6 |Jul dew point C = 18.5 |Aug dew point C = 18.0 |Sep dew point C = 15.3 |Oct dew point C = 8.7 |Nov dew point C = 2.8 |Dec dew point C = -2.5 |Jan uv = 3 |Feb uv = 4 |Mar uv = 6 |Apr uv = 8 |May uv = 9 |Jun uv = 10 |Jul uv = 10 |Aug uv = 9 |Sep uv = 8 |Oct uv = 5 |Nov uv = 3 |Dec uv = 2 |year uv = 6.4 |source 1 = NOAA (харьцангуй чийгшил ба нар 1961−1990)<ref name = "NOAA txt">{{cite web |url = https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00013967&format=pdf |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |title = Station Name: OK OKLAHOMA CITY WILL ROGERS AP |work = U.S. Climate Normals 2020: U.S. Monthly Climate Normals (1991−2020) |access-date = 2026-06-18 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240204101757/https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00013967&format=pdf |archive-date = 2024-02-04}}</ref><ref name = NOAA > {{cite web |url = https://www.weather.gov/wrh/Climate?wfo=oun |title = NowData − NOAA Online Weather Data |publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date = 2026-06-18}}</ref><ref name= noaasun >{{cite web |url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72353.TXT |title = WMO Climate Normals for OKLAHOMA CITY/WSFO AP OK 1961&ndash;1990 |access-date = 2026-06-18 |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |archive-url = https://web.archive.org/web/20240204100425/ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72353.TXT |archive-date = 2024-02-04}}</ref> |source 2 = Weather Atlas(Өдрийн гэрэл-UV) <ref name="Weather Atlas">{{cite web |url = https://www.weather-us.com/en/oklahoma-usa/oklahoma-city-climate |title = Oklahoma City, Oklahoma, USA – Monthly weather forecast and Climate data |publisher = Weather Atlas |access-date = 2026-06-18 |archive-date = 2019-01-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190128191223/https://www.weather-us.com/en/oklahoma-usa/oklahoma-city-climate |url-status = dead }}</ref>}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Oklahoma City}} * [http://www.okc.gov/ City of Oklahoma City] == Эшлэл == {{Reflist|2}} [[Ангилал:Оклахома-Сити| ]] [[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:АНУ-ын муж улсын нийслэл]] [[Ангилал:АНУ-ын хот]] [[Ангилал:Оклахомагийн тойргийн төв]] [[Ангилал:Оклахомагийн суурин]] [[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]] [[Ангилал:Оклахома тойрог]] [[Ангилал:Канадиан тойрог]] [[Ангилал:Кливленд тойрог (Оклахома)]] [[Ангилал:Поттаватоми тойрог (Оклахома)]] [[Ангилал:1890 онд байгуулагдсан]] 04skh5q3dnfnd8n0xs1tr9fprkixhih 0 45781 859232 778077 2026-06-18T21:01:17Z Enkhsaihan2005 64429 859232 wikitext text/x-wiki {{Short description|АНУ-ын Аризона муж дахь хот}} {{Инфобокс суурин | name = Тусон | native_name = {{native name|ood|Cuk Ṣon}}<ref name="Saxton-1983"/><br>{{native name|es|Tucsón}} | settlement_type = [[Аризонагийн хотын захиргааны жагсаалт|Хот]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | perrow = 1/2/2/1 | image1 = View_of_Tucson_from_Sentinel_Peak_2.jpg | caption1 = Хотын төвийн үзэмж | image2 = The Cathedral of Saint Augustine, the mother church of the Roman Catholic Diocese of Tucson, Arizona.jpg | caption2 = [[Гэгээн Августины сүм (Тусон)|Гэгээн Августины сүм]] | image3 = Arizona_Uni_fountain.jpg | caption3 = [[Хуучин төв байр, Аризонагийн Их Сургууль|Их сургуулийн хуучин төв байр]] | image4 = Morecourthouse.JPG | caption4 = [[Пима тойргийн шүүхийн байр|Тойргийн шүүхийн байр]] }} | image_flag = Flag of Tucson, Arizona.svg | flag_size = 110 | image_seal = | seal_size = | etymology = | nicknames = "Хуучин Пуэбло", "Оптикийн хөндий", "Америкийн хамгийн том жижиг хот" | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 | mapframe-point = none | pushpin_label = Тусон | pushpin_map = Аризона#АНУ | pushpin_map_caption = Аризона дахь байршил##АНУ дахь байршил | pushpin_relief = yes | subdivision_type = Улс | subdivision_type1 = [[АНУ-ын мужууд|Муж]] | subdivision_type2 = [[Аризонагийн тойргийн жагсаалт|Тойрог]] | subdivision_name = {{flag|АНУ}} | subdivision_name1 = {{flag|Аризона}} | subdivision_name2 = [[Пима тойрог, Аризона|Пима]] | established_title = Суурьшил | established_date = МЭ 1300<ref>{{Cite book|title=Cultural History of the Tucson Basin and the Project Area|last=Thiel|first=J. Homer|pages=7–11}}</ref> | established_title1 = Байгуулагдсан | established_date1 = 8 сарын 20, 1775 | established_title2 = Нэгдсэн | established_date2 = 2 сарын 7, 1877<ref>{{cite web |url=https://www.tucsonaz.gov/apps/maps-and-records/annexations |title=Annexations &#124; Official website of the City of Tucson |publisher=Tucsonaz.gov |access-date=2024-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170327170917/https://www.tucsonaz.gov/apps/maps-and-records/annexations |archive-date=2017-03-27 |url-status=dead }}</ref> | founder = [[Хьюго Оконор]] | seat_type = | seat = | government_type = [[Зөвлөл-менежерийн засгийн газар|Зөвлөл-менежер]] | governing_body = Тусон хотын зөвлөл | leader_party = [[Ардчилсан Нам (АНУ)|АН]] | leader_title = Хотын дарга | leader_name = [[Регина Ромеро]] | leader_title1 = Хотын дэд дарга | leader_name1 = Лан Санта Круз | leader_title2 = Хотын менежер | leader_name2 = Тим Томур | leader_title3 = Хотын зөвлөл | leader_name3 = {{Collapsible list |title = |frame_style = border:none; padding: 0; |title_style = <!-- (optional) --> |list_style = text-align:left;display:none; |1 = • Лан Санта Круз |2 = • Пол Каннингем |3 = • Кевин Дал |4 = • Никки Ли |5 = • Рок Перез |6 = • Карин Ухлич }} | area_total_km2 = 625.04 | area_total_sq_mi = 241.33 | area_land_km2 = 624.22 | area_land_sq_mi = 241.01 | area_water_km2 = 0.82 | area_water_sq_mi = 0.32 | elevation_ft = 2389 | elevation_m = 728 | population_total = 542629 | population_as_of = [[2020 оны АНУ-ын хүн амын тооллого|2020]] | population_footnotes = | population_est = 548371 {{gain}} | pop_est_as_of = 2025 | pop_est_footnotes = | population_rank = Хойд Америкт [[Хойд Америкийн хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|88-д]]<br />АНУ-д [[АНУ-ын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|33-т]]<br />Аризонад [[Аризонагийн хотын жагсаалт|2-т]] | population_density_sq_mi = 2251.44 | population_density_km2 = 869.29 | population_urban = 875,441 ([[АНУ-ын хот суурин газрын жагсаалт|АНУ: 52-т]]) | population_density_urban_km2 = 945.9 | population_density_urban_sq_mi = 2,449.8 | population_metro_footnotes = <ref name="census-2020">{{cite web | title = 2020 Population and Housing State Data | url = https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html | publisher = АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо | access-date = 2024-05-18}}</ref> | population_metro = 1043433 ([[Хотын бөөгнөрлийн статистик бүс нутаг|АНУ: 53-т]]) | population_demonym = Тусончууд | timezone = [[Уулын цагийн бүс|MST]] ([[Зуны цаг]]гүй) | utc_offset = -07:00 | postal_code_type = [[ЗИП код]]ууд | postal_code = 85701-85719, 85721, 85723-85726, 85728, 85730-85752, 85754-85757, 85775 | area_code = [[Бүс нутгийн код 520|520]] | area_code_type = [[Хойд Америкийн дугаарлалтын төлөвлөгөө|Бүс нутгийн кодууд]] | coordinates = {{coord|32|13|18|N|110|55|35|W|region:US-AZ|display=inline,title}} | blank_name = [[Мэдээлэл Боловсруулах Холбоо Стандарт|МБХС код]] | blank_info = 04-77000 | blank1_name = [[Газар Зүйн Нэрийн Мэдээллийн Систем|ГНМС]] онцлог ID | blank1_info = 43534<ref>{{Cite GNIS|43534|Tucson}}</ref> | website = {{URL|tucsonaz.gov}} | footnotes = ¹ Хотын = 2010 Тооллого | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref name="census-gaz-2020">{{cite web | title = 2020 U.S. Gazetteer Files | url = https://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2020_Gazetteer/2020_gaz_place_04.txt | publisher = АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо | access-date = 2026-06-18}}</ref> | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|title=Total Gross Domestic Product for Tucson, AZ (MSA)|url=https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP46060|website=fred.stlouisfed.org}}</ref> | demographics2_title1 = Бөөгнөрөл | demographics2_info1 = $62.170 тэрбум (2023) }} '''Тусон''' ({{lang-en|Tucson}} [{{IPA|ˈtuːsɑn}}]) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[Аризона|Аризона Муж Улсын]] хот. Тусон хот нь [[Пима тойрог|Пима тойргийн]]<ref name="GR6">{{cite web|url=http://www.naco.org/Counties/Pages/FindACounty.aspx|access-date=2011-06-07|title=Find a County|publisher=National Association of Counties|archive-url=https://web.archive.org/web/20110531210815/http://www.naco.org/Counties/Pages/FindACounty.aspx|archive-date=May 31, 2011|url-status=live}}</ref> захиргааны [[Тойргийн төв (АНУ)|төв]] юм. Хотын оршин суугчдын тоо нь багцаагаар 530.000<ref name="wwwcensusgov">{{cite web|title=U.S. Census website|url=https://www.census.gov|publisher=[[United States Census Bureau]]|access-date=2018-05-25}}</ref>, харин Тусоны метропол бүс нутагт нэг сая гаран хүн амьдардаг. Тусон нь Аризона мужийн өмнөд хэсэгтээ бол хамгийн том хот, Аризона муж улсын хэмжээнд [[Финикс (Аризона)|Финиксийн]] дараа хоёрдугаар том хот болно. == Хүн ам == {| class="wikitable" |- ! style="background:#F3F3FF; text-align:center;" | Огноо ! style="background:#F3F3FF; text-align:center;" | Хүн амын тоо¹ |- |1880 | style="text-align:right;"|ca. 8.000 |- |1950 | style="text-align:right;"|120.000 |- |1960 | style="text-align:right;"|220.000 |- |1980 | style="text-align:right;"|330.538 |- |1990 | style="text-align:right;"|411.480 |- |2000 | style="text-align:right;"|486.699 |- |2010 | style="text-align:right;"|520.116 |} ¹ <small>1980–2010: Хүн амын тооллогын дүн;</small> == Хамтрагч хотууд == * {{KAZ|#}} [[Алматы]], [[Казахстан]] * {{MEX|#}} [[Гвадалахара (Мексик)|Гвадалахара]], [[Мексик]] * {{HUN|#}} [[Печ]], [[Унгар]] * {{IRL|#}} [[Роскоммон тойрог]], [[Ирланд]] * {{ESP|#}} [[Сегивиа]], [[Испани]] * {{MEX|#}} [[Сиудад Обрегон]], [[Мексик]] * {{IRQ|#}} [[Сулеймания]], [[Ирак]] * {{GRC|#}} [[Трикала]], [[Грек]] * {{ITA|#}} [[Фиезоле]], [[Итали]] {{Том зураг|Tucson-downtown.jpg|650|Тусон хот алсаас}} == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Тусон, Аризона ([[Тусон олон улсын нисэх буудал]]), 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1894−одоо |collapsed = {{{collapsed|}}} |single line = Y |Jan record high F = 88 |Feb record high F = 92 |Mar record high F = 102 |Apr record high F = 104 |May record high F = 111 |Jun record high F = 117 |Jul record high F = 114 |Aug record high F = 112 |Sep record high F = 111 |Oct record high F = 106 |Nov record high F = 94 |Dec record high F = 85 |Jan avg record high F = 79.1 |Feb avg record high F = 82.5 |Mar avg record high F = 88.7 |Apr avg record high F = 95.4 |May avg record high F = 102.8 |Jun avg record high F = 109.2 |Jul avg record high F = 109.0 |Aug avg record high F = 107.0 |Sep avg record high F = 103.5 |Oct avg record high F = 97.9 |Nov avg record high F = 87.6 |Dec avg record high F = 78.9 |year avg record high F = 110.7 |Jan high F = 66.5 |Feb high F = 69.2 |Mar high F = 75.8 |Apr high F = 82.9 |May high F = 91.8 |Jun high F = 101.2 |Jul high F = 100.2 |Aug high F = 98.6 |Sep high F = 95.1 |Oct high F = 86.3 |Nov high F = 75.1 |Dec high F = 65.5 |year high F = 84.0 |Jan mean F = 53.6 |Feb mean F = 56.2 |Mar mean F = 61.9 |Apr mean F = 68.1 |May mean F = 76.8 |Jun mean F = 86.1 |Jul mean F = 88.2 |Aug mean F = 86.9 |Sep mean F = 82.8 |Oct mean F = 72.6 |Nov mean F = 61.5 |Dec mean F = 53.0 |year mean F = 70.6 |Jan low F = 40.8 |Feb low F = 43.2 |Mar low F = 48.0 |Apr low F = 53.3 |May low F = 61.8 |Jun low F = 71.1 |Jul low F = 76.3 |Aug low F = 75.2 |Sep low F = 70.4 |Oct low F = 59.0 |Nov low F = 47.9 |Dec low F = 40.5 |year low F = 57.3 |Jan avg record low F = 28.5 |Feb avg record low F = 31.6 |Mar avg record low F = 35.6 |Apr avg record low F = 41.1 |May avg record low F = 50.3 |Jun avg record low F = 60.3 |Jul avg record low F = 67.8 |Aug avg record low F = 68.3 |Sep avg record low F = 60.8 |Oct avg record low F = 44.9 |Nov avg record low F = 32.9 |Dec avg record low F = 27.8 |year avg record low F = 25.6 |Jan record low F = 6 |Feb record low F = 17 |Mar record low F = 20 |Apr record low F = 27 |May record low F = 32 |Jun record low F = 43 |Jul record low F = 49 |Aug record low F = 55 |Sep record low F = 43 |Oct record low F = 26 |Nov record low F = 19 |Dec record low F = 10 |precipitation colour = green |Jan precipitation inch = 0.84 |Feb precipitation inch = 0.84 |Mar precipitation inch = 0.56 |Apr precipitation inch = 0.24 |May precipitation inch = 0.20 |Jun precipitation inch = 0.23 |Jul precipitation inch = 2.21 |Aug precipitation inch = 1.98 |Sep precipitation inch = 1.32 |Oct precipitation inch = 0.67 |Nov precipitation inch = 0.56 |Dec precipitation inch = 0.96 |year precipitation inch = 10.61 |unit precipitation days = 0.01 инч |Jan precipitation days = 4.2 |Feb precipitation days = 4.0 |Mar precipitation days = 3.1 |Apr precipitation days = 1.6 |May precipitation days = 1.4 |Jun precipitation days = 1.6 |Jul precipitation days = 8.8 |Aug precipitation days = 8.5 |Sep precipitation days = 4.4 |Oct precipitation days = 2.9 |Nov precipitation days = 2.5 |Dec precipitation days = 4.4 |year precipitation days = 47.4 |Jan snow inch = 0.0 |Feb snow inch = 0.1 |Mar snow inch = 0.0 |Apr snow inch = 0.0 |May snow inch = 0.0 |Jun snow inch = 0.0 |Jul snow inch = 0.0 |Aug snow inch = 0.0 |Sep snow inch = 0.0 |Oct snow inch = 0.0 |Nov snow inch = 0.0 |Dec snow inch = 0.0 |year snow inch = 0.1 |unit snow days = 0.1 инч |Jan snow days = 0.1 |Feb snow days = 0.1 |Mar snow days = 0.0 |Apr snow days = 0.0 |May snow days = 0.0 |Jun snow days = 0.0 |Jul snow days = 0.0 |Aug snow days = 0.0 |Sep snow days = 0.0 |Oct snow days = 0.0 |Nov snow days = 0.0 |Dec snow days = 0.0 |year snow days = 0.2 |Jan sun = 259.9 |Jan percentsun = 81 |Feb sun = 258.2 |Feb percentsun = 84 |Mar sun = 320.7 |Mar percentsun = 86 |Apr sun = 357.2 |Apr percentsun = 92 |May sun = 400.8 |May percentsun = 94 |Jun sun = 396.9 |Jun percentsun = 93 |Jul sun = 342.7 |Jul percentsun = 79 |Aug sun = 335.6 |Aug percentsun = 81 |Sep sun = 316.4 |Sep percentsun = 85 |Oct sun = 307.4 |Oct percentsun = 87 |Nov sun = 264.4 |Nov percentsun = 84 |Dec sun = 245.8 |Dec percentsun = 79 |year percentsun = 86 |Jan humidity = 48.4 |Feb humidity = 42.7 |Mar humidity = 37.0 |Apr humidity = 27.0 |May humidity = 22.0 |Jun humidity = 21.1 |Jul humidity = 41.6 |Aug humidity = 46.6 |Sep humidity = 41.7 |Oct humidity = 38.4 |Nov humidity = 42.7 |Dec humidity = 50.0 |year humidity = 38.3 |Jan dew point C = -2.1 |Feb dew point C = -2.4 |Mar dew point C = -2.4 |Apr dew point C = -2.9 |May dew point C = -1.6 |Jun dew point C = 2.4 |Jul dew point C = 13.2 |Aug dew point C = 14.5 |Sep dew point C = 10.6 |Oct dew point C = 4.0 |Nov dew point C = -0.1 |Dec dew point C = -1.4 |source 1 = NOAA (харьцангуй чийгшил, шүүдрийн цэгүүд болон нар 1961–1990)<ref>{{cite web |url = https://www.weather.gov/wrh/climate?wfo=twc |title = NOWData – NOAA Online Weather Data |publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |accessdate = 2026-06-19 }}</ref><ref>{{cite web |url = https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00023160&format=pdf |title = Summary of Monthly Normals 1991–2020 |publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |accessdate = 2026-06-19 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230802232808/https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00023160&format=pdf |archive-date = 2023-08-02 }}</ref><ref name="Tuscon Weatherbox noaasun" >{{cite web |url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72274.TXT |title = WMO Climate Normals for TUCSON/INT'L ARPT AZ 1961&ndash;1990 |access-date = 2026-06-19 |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |archive-url = https://web.archive.org/web/20230802233542/ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72274.TXT |archive-date = 2023-08-02}}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Tucson, Arizona|Тусон}} * [https://web.archive.org/web/20111217161433/http://cms3.tucsonaz.gov/ City of Tucson] == Эшлэл == <references/> [[Ангилал:Тусон| ]] [[Ангилал:АНУ-ын хот]] [[Ангилал:Аризонын суурин]] [[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]] [[Ангилал:Аризонын тойргийн төв]] [[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:1775 онд байгуулагдсан]] pdetm1pqunkd6e1b6fw30ull4jzgm1h 0 45782 859233 802601 2026-06-18T21:09:56Z Enkhsaihan2005 64429 859233 wikitext text/x-wiki {{Short description|АНУ, Жоржиа мужийн нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | name = Атланта | native_name = Atlanta | settlement_type = [[АНУ-ын нийслэлүүдийн жагсаалт|Мужийн нийслэл]] | nicknames = The City in a Forest,<ref>{{cite web|url=http://www.wsbtv.com/news/news/atlanta-may-no-longer-be-the-city-in-a-forest/nDLGr/|title=Atlanta May No Longer Be the City in a Forest |publisher=WSB-TV |access-date=2024-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20141028224916/http://www.wsbtv.com/news/news/atlanta-may-no-longer-be-the-city-in-a-forest/nDLGr/|archive-date=2014-10-28|url-status=dead}}</ref> ATL,<ref>{{cite web|url=http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=AT&p_theme=at&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=111029FE6BC70418&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D|access-date=2024-05-19|website=nl.newsbank.com|title=Buses to link tourist favorites|archive-date=2018-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20181117063243/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=AT&p_theme=at&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=111029FE6BC70418&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D|url-status=dead}}</ref> The A,<ref>{{cite news|url=http://clatl.com/atlanta/because-were-the-only-city-easily-identified-by-just-one-letter/Content?oid=4291994|title=Because we're the only city easily identified by just one letter|work=[[Creative Loafing]]|date=2011-11-23|access-date=2024-05-19|archive-date=2012-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20120512230957/http://clatl.com/atlanta/because-were-the-only-city-easily-identified-by-just-one-letter/Content?oid=4291994|url-status=dead}}</ref> Hotlanta,<ref>{{cite web|url=https://www.ajc.com/atlanta-weather/love-or-loathe-it-citys-nickname-is-accurate-for-summer/UN3SNYM5UVGELOH6IJE3MMQ734/|title=Love it or loathe it, the city's nickname is accurate for the summer |work=[[The Atlanta Journal-Constitution]] |date=2008-06-16|access-date=2024-05-19}}</ref> The Gate City,<ref name=sunnysouth1891>{{cite news|url=http://atlnewspapers.galileo.usg.edu/atlnewspapers/view?docId=news%2Fssw1891%2Fssw1891-0021.xml|title=Our Quiz Column|work=Sunny South|page=5|access-date=2024-05-19|archive-date=2014-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20141218204849/http://atlnewspapers.galileo.usg.edu/atlnewspapers/view?docId=news%2Fssw1891%2Fssw1891-0021.xml|url-status=dead}}</ref> Hollywood of the South<ref>{{cite news|title=How Atlanta became the Hollywood of the South|url=http://www.washingtontimes.com/news/2015/aug/29/how-atlanta-became-the-hollywood-of-the-south/?page=all|access-date=2024-05-19|newspaper=[[The Washington Times]]|date=2015-08-29}}</ref><br />(Мөн үзэх: [[Атлантагийн хоч]]) | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 290 | perrow = 1/2/2/3 | caption_align = center | image1 = A2ATL20250614-0721 (cropped).jpg | caption1 = Хотын төв | image2 = Georgia State Capitol, Atlanta, West view 20160716 1.jpg | caption2 = [[Жоржиа Мужийн Капитол]] | image3 = 2013.01.26.113234 Aquarium Atlanta Georgia.jpg | caption3 = [[Жоржиа Аквариум]] | image4 = Atlanta August 2016 16 (Centennial Olympic Park).jpg | caption4 = [[Зууны Олимпын цэцэрлэгт хүрээлэн]] | image5 = Mercedes-Benz Stadium, July 2018.jpg | caption5 = [[Мерседес Бенц цэнгэлдэх хүрээлэн]] | image6 = Bankofamerica-atlanta.jpg | caption6 = [[Банк оф Америка Плаза (Атланта)|Банк оф Америка Плаза]] | image7 = Coca Cola Hi-rise.jpg | caption7 = [[Кока-Колагийн ертөнц]] | image8 = Fox Theater (8745567562).jpg | caption8 = [[Фокс театр (Атланта)|Фокс театр]] }} | image_flag = Flag of Atlanta.svg | flag_size = 110 | image_seal = Seal of Atlanta.svg | seal_size = 85 | image_blank_emblem = Atlanta logo.png | blank_emblem_type = Үгийн тэмдэг | blank_emblem_size = 105 | mapframe = yes | mapframe-point = none | pushpin_map = Жоржиа#АНУ | pushpin_relief = 1 | pushpin_mapsize = 290px | pushpin_map_caption = Жоржиа дахь байршил##АНУ дахь байршил | pushpin_label = Атланта | pushpin_label_position = right | subdivision_type = Улс | subdivision_type1 = [[АНУ-ын мужууд|Муж]] | subdivision_type2 = [[Жоржиагийн тойргийн жагсаалт|Тойрог]] | subdivision_name = {{flag|АНУ}} | subdivision_name1 = {{flag|Жоржиа}} | subdivision_name2 = [[Фултон тойрог, Жоржиа|Фултон]], [[ДеКалб тойрог, Жоржиа|ДеКалб]] | government_footnotes = | government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] | leader_title = [[Атланта хотын даргын жагсаалт|Хотын дарга]] | leader_name = [[Андре Диккенс]] ([[Ардчилсан Нам (АНУ)|АН]]) | leader_title1 = Биет | leader_name1 = [[Атланта хотын зөвлөл]] | established_title = Эцсийн цэг | established_date = {{Start date and age|1837}} | established_title1 = Мартасвилл | established_date1 = {{Start date and age|1843}} | established_title2 = Атланта хот | established_date2 = {{Start date and age|1847|12|29}} | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref name="CenPopGazetteer2020">{{cite web|title=2020 U.S. Gazetteer Files|url=https://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2020_Gazetteer/2020_gaz_place_13.txt|publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо|access-date=2024-05-19}}</ref> | area_total_sq_mi = 136.31 | area_total_km2 = 353.04 | area_land_sq_mi = 135.32 | area_land_km2 = 350.48 | area_water_sq_mi = 0.99 | area_water_km2 = 2.57 | population_total = 498,715 | population_as_of = [[2020 оны АНУ-ын хүн амын тооллого|2020]] | population_footnotes = <ref name="QuickFacts">{{cite web|url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/atlantacitygeorgia/PST045222|title=QuickFacts: Atlanta city, Georgia|website=census.gov|publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо|access-date=2024-05-19}}</ref> | population_est = 529,110 {{gain}} | pop_est_as_of = 2025 | pop_est_footnotes = | population_rank = АНУ-д [[АНУ-ын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|38-д]]<br />Жоржиад [[Жоржиагийн хотын жагсаалт|1-т]] | population_density_sq_mi = 3685.45 | population_density_km2 = 1422.96 | population_metro_footnotes = <ref name="2020Pop">{{cite web |title=2020 Population and Housing State Data |url=https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2024-05-19}}</ref> | population_metro = 6,411,149 (АНУ: [[Хотын бөөгнөрлийн статистик бүс нутаг|8-д]]) | population_urban = 5,100,112 (АНУ: [[АНУ-ын хот суурин газрын жагсаалт|9-д]]) | population_density_urban_km2 = 771.3 | population_density_urban_sq_mi = 1,997.7 | population_urban_footnotes = <ref name="urban area">{{cite web |url=https://www.census.gov/programs-surveys/geography/guidance/geo-areas/urban-rural.html|title=List of 2020 Census Urban Areas|website=census.gov|publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо|access-date=2024-05-19}}</ref> | population_demonym = Атлантачууд | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web |title=Metro GDP |url=https://apps.bea.gov/itable/?ReqID=70&step=1#eyJhcHBpZCI6NzAsInN0ZXBzIjpbMSwyOSwyNSwzMSwyNiwyNywzMF0sImRhdGEiOltbIlRhYmxlSWQiLCI1MzMiXSxbIk1ham9yX0FyZWEiLCI0Il0sWyJTdGF0ZSIsWyIxMzAwMCJdXSxbIkFyZWEiLFsiMTMwMTMiLCIxMzAxNSIsIjEzMDM1IiwiMTMwNDUiLCIxMzA1NyIsIjEzMDYzIiwiMTMwNjciLCIxMzA3NyIsIjEzMDg1IiwiMTMwODkiLCIxMzA5NyIsIjEzMTEzIiwiMTMxMTciLCIxMzEyMSIsIjEzMTM1IiwiMTMxNDMiLCIxMzE0OSIsIjEzMTUxIiwiMTMxNTkiLCIxMzE4NyIsIjEzMTk5IiwiMTMyMTEiLCIxMzIxNyIsIjEzMjIzIiwiMTMyMjciLCIxMzIzMSIsIjEzMjQ3IiwiMTMyNTUiLCIxMzI5NyJdXSxbIlN0YXRpc3RpYyIsWyIzIl1dLFsiVW5pdF9vZl9tZWFzdXJlIiwiTGV2ZWxzIl0sWyJZZWFyIixbIjIwMjQiXV0sWyJZZWFyQmVnaW4iLCItMSJdLFsiWWVhcl9FbmQiLCItMSJdXX0= |website=apps.bea.gov}}</ref> | demographics2_title1 = Бөөгнөрөл | demographics2_info1 = $604.282 тэрбум (2024) | timezone = [[Зүүн цагийн бүс|EST]] | utc_offset = −5 | timezone_DST = [[Зүүн цагийн бүс#Зуны цаг|EDT]] | utc_offset_DST = −4 | coordinates = {{coord|33|44|56|N|84|23|24|W|region:US-GA|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <ref name="auto1">{{Cite web |title=Geographic Names Information System |url=https://edits.nationalmap.gov/apps/gaz-domestic/public/gaz-record/351615 |access-date=2024-05-19 |website=edits.nationalmap.gov}}</ref> | elevation_m = 320 | elevation_ft = 1050 | area_code_type = [[Хойд Америкийн дугаарлалтын төлөвлөгөө|Бүс нутгийн кодууд]] | area_code = [[Бүс нутгийн код 404|404]]/[[Бүс нутгийн код 678, 470, ба 943|678/470/943]]/[[Бүс нутгийн код 770|770]] | postal_code_type = [[ЗИП код]] | postal_code = 30301–30322, 30324–30329, 30331–30334, 30336-30346, 30348-30350, 30353-30364, 30366, 30368-30371, 30374-30375, 30377-30378, 30380, 30384-30385, 30388, 30392, 30394, 30396, 30398, 31106-31107, 31119, 31126, 31131, 31136, 31139, 31141, 31145-31146, 31150, 31156, 31192-31193, 31195-31196, 39901 | blank_name = [[Мэдээлэл Боловсруулах Холбоо Стандарт|МБХС код]] | blank_info = 13-04000<ref name="GR2">{{cite web|url=https://www.census.gov|publisher=[[АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо]]|access-date=January 31, 2008|title=U.S. Census website}}</ref> | blank1_name = [[Газар Зүйн Нэрийн Мэдээллийн Систем|ГНМС]] онцлог ID | blank1_info = 351615<ref name="auto1"/> | website = {{official URL}} | footnotes = }} '''Атланта''' нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[Жоржиа]] мужийн нийслэл бөгөөд хамгийн том [[хот]] юм.<ref>{{Cite web |url=http://travelandhistory.com/2011/06/561/ |title=US Cities by Population. Cities with over 100,000 people |access-date=2014-09-21 |archive-date=2015-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150311165525/http://travelandhistory.com/2011/06/561/ |url-status=dead }}</ref> Тус хот нь 450,000 орчим хүнтэй бол Атлантагийн бөөгнөрөлд 5,5 сая орчим хүн амьдардаг бөгөөд энэ нь АНУ-дахь хамгийн их хүнтэй бөөгнөрлүүд дотор 9-т эрэмбэлэгдэнэ.<ref>[http://www.infoplease.com/ipa/A0108676.html U.S. Cities with Population over 100,000 in 2005]</ref> Атланта нь 1837 онд хоёр төмөр замын огтлолцол дээр, [[АНУ-н иргэний дайн]]ы үнсэн дээр байгуулагдаж боссон хот юм. Өдгөө Атланта нь АНУ-н зүүн өмнөд бүсийн тээврийн зангилаа болж байна. Атлантагийн олон улсын нисэх онгоцны буудал нь 1998 оноос хойш тасралтгүй дэлхийн хамгийн их хүн зорчсон, хамгийн завгүй онгоцны буудлаар тодорсон юм. Тус онгоцны буудлаар жилдээ 100 сая орчим зорчигч зорчдог байна. Атланта хот нь Альфа- буюу дэлхийн эдийн засагт томоохон нөлөө үзүүлдэг хотод тооцогддог. 270 тэрбум ам.долларын [[ДНБ]]-ийн үзүүлэлтээр АНУ-даа 8-д, дэлхийн хотууд дунд 36-д жагсаж байна. 1996 оны [[Атлантын олимп|зуны олимпын XXVI наадам]] Атланта хотод зохион байгуулагдсан. == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Атланта ([[Хартсфилд-Жексон Атлантагийн олон улсын нисэх буудал|Хартсфилд-Жексон олон улсын нисэх буудал]]), 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1878–одоо |single line = Y |Jan record high F = 79 |Feb record high F = 81 |Mar record high F = 89 |Apr record high F = 93 |May record high F = 97 |Jun record high F = 106 |Jul record high F = 105 |Aug record high F = 104 |Sep record high F = 102 |Oct record high F = 98 |Nov record high F = 84 |Dec record high F = 79 |year record high F = 106 <!-- To calculate avg record high, go to monthly summarized data, choose 1991-2020 as year range, max temp as variable, and daily maximum under summary and values are obtained under "mean" --> |Jan avg record high F = 70.3 |Feb avg record high F = 73.5 |Mar avg record high F = 80.8 |Apr avg record high F = 84.7 |May avg record high F = 89.6 |Jun avg record high F = 94.3 |Jul avg record high F = 95.8 |Aug avg record high F = 95.9 |Sep avg record high F = 91.9 |Oct avg record high F = 85.0 |Nov avg record high F = 77.5 |Dec avg record high F = 71.5 |year avg record high F = 97.3 |Jan high F = 54.0 |Feb high F = 58.2 |Mar high F = 65.9 |Apr high F = 73.8 |May high F = 81.1 |Jun high F = 87.1 |Jul high F = 90.1 |Aug high F = 89.0 |Sep high F = 83.9 |Oct high F = 74.4 |Nov high F = 64.1 |Dec high F = 56.2 |year high F = 73.2 |Jan mean F = 44.8 |Feb mean F = 48.5 |Mar mean F = 55.6 |Apr mean F = 63.2 |May mean F = 71.2 |Jun mean F = 77.9 |Jul mean F = 80.9 |Aug mean F = 80.2 |Sep mean F = 74.9 |Oct mean F = 64.7 |Nov mean F = 54.2 |Dec mean F = 47.3 |year mean F = 63.6 |Jan low F = 35.6 |Feb low F = 38.9 |Mar low F = 45.3 |Apr low F = 52.5 |May low F = 61.3 |Jun low F = 68.6 |Jul low F = 71.8 |Aug low F = 71.3 |Sep low F = 65.9 |Oct low F = 54.9 |Nov low F = 44.2 |Dec low F = 38.4 |year low F = 54.1 <!-- To calculate avg record low, go to monthly summarized data, choose 1991-2020 as year range, min as variable, and daily minimum under summary and values are obtained under "mean" --> |Jan avg record low F = 17.3 |Feb avg record low F = 23.2 |Mar avg record low F = 28.1 |Apr avg record low F = 36.9 |May avg record low F = 47.6 |Jun avg record low F = 59.9 |Jul avg record low F = 65.6 |Aug avg record low F = 64.5 |Sep avg record low F = 53.4 |Oct avg record low F = 38.7 |Nov avg record low F = 29.2 |Dec avg record low F = 23.8 |year avg record low F = 15.2 |Jan record low F = −8 |Feb record low F = −9 |Mar record low F = 10 |Apr record low F = 25 |May record low F = 37 |Jun record low F = 39 |Jul record low F = 53 |Aug record low F = 55 |Sep record low F = 36 |Oct record low F = 28 |Nov record low F = 3 |Dec record low F = 0 |year record low F = -9 |precipitation colour = green |Jan precipitation inch = 4.59 |Feb precipitation inch = 4.55 |Mar precipitation inch = 4.68 |Apr precipitation inch = 3.81 |May precipitation inch = 3.56 |Jun precipitation inch = 4.54 |Jul precipitation inch = 4.75 |Aug precipitation inch = 4.30 |Sep precipitation inch = 3.82 |Oct precipitation inch = 3.28 |Nov precipitation inch = 3.98 |Dec precipitation inch = 4.57 |year precipitation inch = 50.43 |Jan snow inch = 1.0 |Feb snow inch = 0.4 |Mar snow inch = 0.4 |Apr snow inch = 0.0 |May snow inch = 0.0 |Jun snow inch = 0.0 |Jul snow inch = 0.0 |Aug snow inch = 0.0 |Sep snow inch = 0.0 |Oct snow inch = 0.0 |Nov snow inch = 0.0 |Dec snow inch = 0.4 |year snow inch = 2.2 |unit precipitation days = 0.01 инч |Jan precipitation days = 11.1 |Feb precipitation days = 10.4 |Mar precipitation days = 10.5 |Apr precipitation days = 8.9 |May precipitation days = 9.4 |Jun precipitation days = 11.1 |Jul precipitation days = 12.0 |Aug precipitation days = 10.2 |Sep precipitation days = 7.3 |Oct precipitation days = 6.8 |Nov precipitation days = 7.9 |Dec precipitation days = 10.7 |year precipitation days = 116.3 |unit snow days = 0.01 инч |Jan snow days = 0.7 |Feb snow days = 0.3 |Mar snow days = 0.1 |Apr snow days = 0.0 |May snow days = 0.0 |Jun snow days = 0.0 |Jul snow days = 0.0 |Aug snow days = 0.0 |Sep snow days = 0.0 |Oct snow days = 0.0 |Nov snow days = 0.0 |Dec snow days = 0.4 |year snow days = 1.5 |Jan humidity = 67.6 |Feb humidity = 63.4 |Mar humidity = 62.4 |Apr humidity = 61.0 |May humidity = 67.2 |Jun humidity = 69.8 |Jul humidity = 74.4 |Aug humidity = 74.8 |Sep humidity = 73.9 |Oct humidity = 68.5 |Nov humidity = 68.1 |Dec humidity = 68.4 |year humidity = 68.3 |Jan sun = 164.0 |Feb sun = 171.7 |Mar sun = 220.5 |Apr sun = 261.2 |May sun = 288.6 |Jun sun = 284.8 |Jul sun = 273.8 |Aug sun = 258.6 |Sep sun = 227.5 |Oct sun = 238.5 |Nov sun = 185.1 |Dec sun = 164.0 |year sun = |Jan percentsun = 52 |Feb percentsun = 56 |Mar percentsun = 59 |Apr percentsun = 67 |May percentsun = 67 |Jun percentsun = 66 |Jul percentsun = 63 |Aug percentsun = 62 |Sep percentsun = 61 |Oct percentsun = 68 |Nov percentsun = 59 |Dec percentsun = 53 |year percentsun = 62 | Jan dew point C = −1.5 | Feb dew point C = −0.6 | Mar dew point C = 3.6 | Apr dew point C = 7.6 | May dew point C = 13.4 | Jun dew point C = 17.6 | Jul dew point C = 19.9 | Aug dew point C = 19.7 | Sep dew point C = 16.7 | Oct dew point C = 9.8 | Nov dew point C = 5.0 | Dec dew point C = 0.6 | Jan uv = 2.8 | Feb uv = 4.1 | Mar uv = 6.1 | Apr uv = 7.9 | May uv = 9.1 | Jun uv = 9.7 | Jul uv = 9.9 | Aug uv = 9.2 | Sep uv = 7.4 | Oct uv = 5.2 | Nov uv = 3.3 | Dec uv = 2.5 | year uv = 6.4 |source 1 = [[NOAA]] (харьцангуй чийгшил, шүүдрийн цэг ба нар 1961–1990)<ref name="NCDC txt KATL"> {{cite web |archive-url = https://web.archive.org/web/20210504230529/https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00013874&format=pdf |archive-date = 2021-05-04 |url = https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00013874&format=pdf |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |title = Summary of Monthly Normals 1991–2020 |access-date = 2026-06-18 }} </ref><ref name = "NOWData NWS Peachtree City, GA (FFC) - ATLthr">{{cite web |url = https://www.weather.gov/wrh/Climate?wfo=ffc |title = NowData – NOAA Online Weather Data |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |access-date=2026-06-18 }} </ref><ref name = noaasun > {{cite web |url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72219.TXT |title = WMO Climatological Normals of Atlanta/Hartsfield INTL AP, GA |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |access-date = 2026-06-18 }} </ref> |source 2 = Extremes<ref> {{Cite web |url = https://library.wmo.int/viewer/53252/download?file=847_fr_en.pdf&type=pdf&navigator=1 |title = Climatological Normals (CLINO) . for the Period 1961-1990 |access-date = 2026-06-18 |publisher = Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага |year = 1996 |pages = 435, 440 |format = PDF |isbn = 92-63-0084 7-7 |quote = Atlanta/Mun. GA 72219 }} </ref> UV Index Today (1995 - 2022)<ref name="UVIT"> {{cite web |url = https://www.uvindextoday.com/usa/georgia/fulton-county/atlanta-uv-index/historical-data |title = Historical UV Index Data - Atlanta, GA |publisher = UV Index Today |access-date = 2026-06-18 }} </ref> }} ==Нэмж унших== *[[Жоржиа]] *[[Атлантын олимп]] == Цахим холбоос == {{Commons|Atlanta}} * [http://www.gaccsouth.com/ German American Chamber of Commerce of the Southern United States, Atlanta] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} [[Ангилал:Атланта| ]] [[Ангилал:АНУ-ын муж улсын нийслэл]] [[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:ДеКалб тойрог (Жоржиа)]] [[Ангилал:Жоржиагийн суурин]] [[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]] [[Ангилал:Жоржиагийн тойргийн төв]] [[Ангилал:1847 онд байгуулагдсан]] f197e04lde03yi6aq13bq5cdzt9gutm 0 45783 859236 778222 2026-06-18T21:24:17Z Enkhsaihan2005 64429 859236 wikitext text/x-wiki {{short description|АНУ-ын Нью Мексико мужийн хот}} {{Инфобокс суурин | name = Альбукерке | native_name = Albuquerque | settlement_type = [[Нью-Мексикогийн хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = {{multiple image |align = center |border = infobox |perrow = 1/2/2/1/1 |total_width = 280 |caption_align = center |image1 = Albuquerque,_New_Mexico_skyline.jpg |caption1 = Альбукерке хотын төв |image2 = Sandia Peak Tramway Car by Anna Cummings Photography.jpg |caption2 = [[Сандиа оргилын трамвай]] |image3 = Albuquerque Alvarado Transportation Building.JPG |caption3 = [[Алварадо Тээврийн Төв|Алварадо төв]] |image4 = San Felipe de Neri Church-Albuquerque.jpg| |caption4 = [[Сан Фелипе де Нери сүм]] |image5 = Rio Grande-2.jpg |caption5 = [[Рио Гранде гол]] |image6 = AIBF Mass Ascent, 2007.jpg |caption6 = [[Альбукеркегийн олон улсын агаарын бөмбөлгийн наадам|Олон улсын агаарын бөмбөлгийн наадам]] }} | image_flag = Flag of Albuquerque, New Mexico.svg | seal_size = 80px | flag_size = 120px | flag_link = Альбукеркегийн далбаа | image_seal = Seal of Albuquerque, New Mexico.svg{{!}}class=skin-invert | nicknames = The Duke City, ABQ, The 505, Burque, The Q. | image_blank_emblem = Albuquerque, NM wordmark.svg | blank_emblem_type = Үгийн тэмдэг | motto = <!--Note: Please do not add nicknames or motto without discussing on talk page first.--> | mapframe = yes | mapframe-zoom = 10 | pushpin_map = Нью-Мексико#АНУ | pushpin_map_caption = Нью-Мексико дахь байршил##АНУ дахь байршил | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|35|06|39|N|106|35|36|W|region:US-NM|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|АНУ}} | subdivision_type1 = Муж | subdivision_type2 = [[Нью-Мексикогийн тойргийн жагсаалт|Тойрог]] | subdivision_type3 = [[Нью-Мексико дахь хотын бүс нутгийн жагсаалт|Хотын бүс нутаг]] | subdivision_name1 = {{flag|Нью-Мексико}} | subdivision_name2 = [[Берналилло тойрог, Нью-Мексико|Берналилло]] | subdivision_name3 = [[Альбукерке хотын бүс нутаг]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1706 | established_title2 = [[Хотын корпораци|Нэгдсэн]] | established_date2 = 1891 | founder = [[Франциско Куэрво и Вальдес]] | named_for = [[Франциско Фернандес де ла Куева, Альбуркеркегийн 10 дахь гүн]] | government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] | leader_title = [[Альбукерке хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Тим Келлер (улс төрч)|Тим Келлер]] ([[Ардчилсан Нам (АНУ)|АН]]) | leader_title1 = Хотын зөвлөл | leader_name1 = [[Альбукерке хотын зөвлөл|Хотын зөвлөл]] | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 489.39 | area_total_sq_mi = 194.93 | area_land_km2 = 486.03 | area_land_sq_mi = 188.27 | area_water_km2 = 4.35 | area_water_sq_mi = 1.62 | area_footnotes = <ref name="TigerWebMapServer">{{cite web |title=ArcGIS REST Services Directory |url=https://tigerweb.geo.census.gov/arcgis/rest/services/TIGERweb/Places_CouSub_ConCity_SubMCD/MapServer/5/query?where=STATE%3D%2735%27&outFields=NAME%2CSTATE%2CPLACE%2CAREALAND%2CAREAWATER%2CLSADC%2CCENTLAT%2CCENTLON&orderByFields=PLACE&returnGeometry=false&returnTrueCurves=false&f=json |publisher=АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2024-05-19 |archive-date=2023-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230531092538/https://tigerweb.geo.census.gov/arcgis/rest/services/TIGERweb/Places_CouSub_ConCity_SubMCD/MapServer/5/query?where=STATE%3D%2735%27&outFields=NAME%2CSTATE%2CPLACE%2CAREALAND%2CAREAWATER%2CLSADC%2CCENTLAT%2CCENTLON&orderByFields=PLACE&returnGeometry=false&returnTrueCurves=false&f=json |url-status=live}}</ref> | elevation_footnotes = <ref name=gnis/> | elevation_ft = 5312 | population_total = 564559 | population_as_of = [[2020 оны АНУ-ын хүн амын тооллого|2020]] | population_footnotes = <ref name="USCensusDecennial2020CenPopScriptOnly"/> | pop_est_as_of = 2025 | population_est = 556,588 {{loss}} | pop_est_footnotes = <ref name="USCensusEst2025">{{cite web |title=QuickFacts: Albuquerque city, New Mexico |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/albuquerquecitynewmexico/PST045225 |publisher=АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2026-06-18}}</ref> | population_rank = Хойд Америкт [[Хойд Америкийн хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|86-д]]<br />АНУ-д [[АНУ-ын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|32-т]]<br />Нью-Мексикод [[Нью-Мексикогийн хотын жагсаалт|1-т]] | population_density_sq_mi = 3014.68 | population_density_km2 = 1163.97 | population_urban = 769,837 ([[АНУ-ын хот суурин газрын жагсаалт|АНУ: 59-д]]) | population_density_urban_km2 = 1,129.9 | population_density_urban_sq_mi = 2,926.3 | population_metro_footnotes = <ref name="2020Pop">{{cite web |title=2020 Population and Housing State Data |url=https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2024-05-19}}</ref> | population_metro = 960000 ([[Хотын бөөгнөрлийн статистик бүс нутаг|АНУ: 61-т]]) | population_demonym = | demographics_type1 = ДНБ | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web |title=Total Gross Domestic Product for Albuquerque, NM (MSA) |url=https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP10740 |website=Холбооны Нөөцийн Эдийн Засгийн Мэдээлэл |access-date=2026-06-18 |archive-date=2025-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250220160435/https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP10740 |url-status=live }}</ref> | demographics1_title1 = Бөөгнөрөл | demographics1_info1 = $59.383 тэрбум (2023) | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info2 = $61,857 (2023) | postal_code_type = [[ЗИП код]]ууд | postal_code = 87101–87125, 87131,<br />87151, 87153, 87154,<br />87158, 87174, 87176,<br />87181, 87184, 87185,<br />87187, 87190–87199 | area_codes = 505 | website = {{official URL}} | timezone = [[Уулын цагийн бүс|MST]] | utc_offset = −7 | timezone_DST = [[Уулын цагийн бүс|MDT]] | utc_offset_DST = −6 | blank_name = [[Мэдээлэл Боловсруулах Холбоо Стандарт|МБХС код]] | blank_info = 35-02000 | blank1_name = [[Газар Зүйн Нэрийн Мэдээллийн Систем|ГНМС]] онцлог ID | blank1_info = 2409678<ref name=gnis>{{GNIS|2409678}}</ref> | website = {{official URL}} }} '''Альбукерке''' ({{lang-en|Albuquerque}} хэллэг [{{IPA|ˈælbəkɝːkɪ}}], [[Испани хэл|исп.]]: [{{IPA|alβuˈkerke}}]) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[Нью-Мексико]] муж улсын хамгийн том [[хот]] юм.<ref>{{Cite web |url=http://travelandhistory.com/2011/06/561/ |title=US Cities by Population. Cities with over 100,000 people |access-date=2014-09-21 |archive-date=2015-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150311165525/http://travelandhistory.com/2011/06/561/ |url-status=dead }}</ref> 2014 оны 7 сарын 1-ний байдлаар 557,169 оршин суугчтай байснаараа улсдаа 32-д бичигджээ. == Газар зүй == Альбукерке хот нь зүүн талаараа [[Санди уул|Санди уулаар]], баруун талаараа умраас өмнийг чиглэн урсах [[Рио Гранде гол]] хоёрын дундах тэгш хөндийд оршино. Нийт 469,6 км² газар нутагтай, далайн түвшнээс дээш 1.490-ээс 1.631 метрийн өндөрт өргөгдсөн байдаг. {{Том зураг|Albuquerque_pano_sunset.jpg|1500|Альбукерке хот алсаас}} === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Альбукерке ([[Альбукерке олон улсын нисэх буудал]]), 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1891–одоо | single line = Y | collapsed = | Jan record high F = 72 | Feb record high F = 79 | Mar record high F = 91 | Apr record high F = 89 | May record high F = 98 | Jun record high F = 107 | Jul record high F = 105 | Aug record high F = 102 | Sep record high F = 100 | Oct record high F = 91 | Nov record high F = 83 | Dec record high F = 72 | Jan avg record high F = 60.9 | Feb avg record high F = 67.5 | Mar avg record high F = 76.8 | Apr avg record high F = 83.2 | May avg record high F = 91.2 | Jun avg record high F = 99.3 | Jul avg record high F = 99.4 | Aug avg record high F = 96.1 | Sep avg record high F = 91.7 | Oct avg record high F = 83.6 | Nov avg record high F = 71.1 | Dec avg record high F = 60.8 | year avg record high F = 100.8 | Jan high F = 48.4 | Feb high F = 54.1 | Mar high F = 62.8 | Apr high F = 70.3 | May high F = 79.9 | Jun high F = 90.4 | Jul high F = 91.2 | Aug high F = 88.8 | Sep high F = 82.5 | Oct high F = 70.6 | Nov high F = 57.3 | Dec high F = 47.3 | year high F = 70.3 | Jan mean F = 37.4 | Feb mean F = 41.9 | Mar mean F = 49.5 | Apr mean F = 56.8 | May mean F = 66.1 | Jun mean F = 76.1 | Jul mean F = 78.9 | Aug mean F = 76.9 | Sep mean F = 70.3 | Oct mean F = 58.4 | Nov mean F = 45.7 | Dec mean F = 36.9 | year mean F = 57.9 | Jan low F = 26.4 | Feb low F = 29.8 | Mar low F = 36.2 | Apr low F = 43.2 | May low F = 52.4 | Jun low F = 61.9 | Jul low F = 66.5 | Aug low F = 64.9 | Sep low F = 58.1 | Oct low F = 46.1 | Nov low F = 34.1 | Dec low F = 26.6 | year low F = 45.5 | Jan avg record low F = 15.4 | Feb avg record low F = 17.6 | Mar avg record low F = 23.9 | Apr avg record low F = 30.5 | May avg record low F = 39.6 | Jun avg record low F = 52.3 | Jul avg record low F = 60.6 | Aug avg record low F = 59.0 | Sep avg record low F = 47.4 | Oct avg record low F = 31.9 | Nov avg record low F = 21.3 | Dec avg record low F = 13.7 | year avg record low F = 10.9 | Jan record low F = −17 | Feb record low F = −10 | Mar record low F = 6 | Apr record low F = 13 | May record low F = 25 | Jun record low F = 35 | Jul record low F = 42 | Aug record low F = 46 | Sep record low F = 26 | Oct record low F = 19 | Nov record low F = −7 | Dec record low F = −16 | precipitation colour = green | Jan precipitation inch = 0.36 | Feb precipitation inch = 0.43 | Mar precipitation inch = 0.46 | Apr precipitation inch = 0.51 | May precipitation inch = 0.44 | Jun precipitation inch = 0.57 | Jul precipitation inch = 1.64 | Aug precipitation inch = 1.31 | Sep precipitation inch = 1.15 | Oct precipitation inch = 0.87 | Nov precipitation inch = 0.57 | Dec precipitation inch = 0.53 | year precipitation inch = 8.84 | Jul snow inch = 0.0 | Aug snow inch = 0.0 | Sep snow inch = 0.0 | Oct snow inch = 0.3 | Nov snow inch = 0.9 | Dec snow inch = 2.8 | Jan snow inch = 1.4 | Feb snow inch = 1.5 | Mar snow inch = 0.7 | Apr snow inch = 0.3 | May snow inch = 0.0 | Jun snow inch = 0.0 | year snow inch = 7.9 | unit precipitation days = 0.01 инч | Jan precipitation days = 3.6 | Feb precipitation days = 3.7 | Mar precipitation days = 3.8 | Apr precipitation days = 2.8 | May precipitation days = 3.7 | Jun precipitation days = 3.5 | Jul precipitation days = 8.7 | Aug precipitation days = 8.3 | Sep precipitation days = 5.9 | Oct precipitation days = 4.7 | Nov precipitation days = 3.4 | Dec precipitation days = 4.0 | year precipitation days = 56.1 | unit snow days = 0.1 инч | Jul snow days = 0.0 | Aug snow days = 0.0 | Sep snow days = 0.0 | Oct snow days = 0.3 | Nov snow days = 0.9 | Dec snow days = 2.5 | Jan snow days = 1.9 | Feb snow days = 1.6 | Mar snow days = 1.0 | Apr snow days = 0.3 | May snow days = 0.0 | Jun snow days = 0.0 | year snow days = 8.5 | Jan sun = 234.2 | Jan percentsun = 75 | Feb sun = 225.3 | Feb percentsun = 74 | Mar sun = 270.2 | Mar percentsun = 73 | Apr sun = 304.6 | Apr percentsun = 78 | May sun = 347.4 | May percentsun = 80 | Jun sun = 359.3 | Jun percentsun = 83 | Jul sun = 335.0 | Jul percentsun = 76 | Aug sun = 314.2 | Aug percentsun = 75 | Sep sun = 286.7 | Sep percentsun = 77 | Oct sun = 281.4 | Oct percentsun = 80 | Nov sun = 233.8 | Nov percentsun = 75 | Dec sun = 223.3 | Dec percentsun = 73 | year percentsun = 77 | Jan humidity = 56.3 | Feb humidity = 49.8 | Mar humidity = 39.7 | Apr humidity = 32.5 | May humidity = 31.1 | Jun humidity = 29.8 | Jul humidity = 41.9 | Aug humidity = 47.1 | Sep humidity = 47.4 | Oct humidity = 45.3 | Nov humidity = 49.9 | Dec humidity = 56.8 | year humidity = 44.0 | Jan dew point C = −7.8 | Feb dew point C = −6.9 | Mar dew point C = −7.1 | Apr dew point C = −5.9 | May dew point C = −2.3 | Jun dew point C = 1.9 | Jul dew point C = 9.5 | Aug dew point C = 10.2 | Sep dew point C = 6.7 | Oct dew point C = 0.3 | Nov dew point C = −4.6 | Dec dew point C = −7.2 | source 1 = NOAA (харьцангуй чийгшил ба нар 1961–1990)<ref name = NOAA1 >{{cite web |url=https://w2.weather.gov/climate/xmacis.php?wfo=abq |title=NowData – NOAA Online Weather Data |publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date=2026-06-18 |archive-date=2021-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210430063248/https://w2.weather.gov/climate/xmacis.php?wfo=abq |url-status=live}}</ref><ref name="NCEI Summary of Monthly Normals - Albuquerque - 1991-2020">{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00023050&format=pdf |title=Summary of Monthly Normals 1991–2020 |publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date=2026-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230714063557/https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00023050&format=pdf |archive-date=2023-07-14}}</ref><ref name= noaasun >{{cite web |url=ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72365.TXT |title=WMO Climate Normals for ALBUQUERQUE/INT'L ARPT NM 1961–1990 |access-date=2026-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230714060206/ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72365.TXT |archive-date=2023-07-14 |url-status=dead |publisher=Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа }}</ref><!--<ref name = "Percent Sunshine" > {{cite web |url=http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/online/ccd/pctpos.txt |title=Average Percent Sunshine through 2009 |access-date=2026-06-18 |publisher=[[Үндэсний Цаг Уурын Мэдээллийн Төв]]}}</ref>--> }} == Цахим холбоос == {{Commons|Albuquerque, New Mexico|Альбукерке}} * [http://www.cabq.gov/ Official government website] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} [[Ангилал:Альбукерке| ]] [[Ангилал:Нью-Мексикогийн суурин]] [[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]] [[Ангилал:Нью-Мексикогийн тойргийн төв]] [[Ангилал:Рио Гранде]] [[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:1706 онд байгуулагдсан]] opc167jhugby18xw67fw0n1x2uz4h33 0 45784 859237 778225 2026-06-18T21:32:03Z Enkhsaihan2005 64429 859237 wikitext text/x-wiki {{Short description|АНУ-ын Калифорни мужийн хот}} {{Инфобокс суурин | name = Фресно | native_name = Fresno | settlement_type = [[Калифорнийн хотын жагсаалт|Хот]] <!-- Images and maps ------> | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/1 | total_width = 290 | caption_align = center | image1 = Downtown Fresno Skyline 2021.jpg | caption1 = [[Сьерра-Невада]] харагдаж буй хотын үзэмж | image2 = Fresno Bee Building Dec 2012 (cropped).jpg | caption2 = [[Фресно Би барилга]] | image3 = Fulton mall-fresno (cropped).jpg | caption3 = [[Фултон Молл (Фресно)|Фултон Молл]] | image4 = Fresno-WarnorsTheatre (cropped).jpg | caption4 = [[Варнорс театр]] | image5 = Fresno station 2434 35 (cropped2).JPG | caption5 = [[Санта Фе зорчигч тээврийн газар (Фресно, Калифорниа)|Санта Фе]] }} | image_flag = Flag of Fresno, California.svg | flag_size = 105px | image_seal = Seal of Fresno, California.png | seal_size = 90px | nickname = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 | mapframe-point = none | pushpin_map = Калифорни#АНУ | pushpin_relief = yes | pushpin_map_caption = Калифорни дахь байршил##АНУ дахь байршил <!-- Location -------------> | coordinates = {{Coord|36|45|N|119|46|W|region:US-CA_city(542,000)|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{flag|АНУ}} | subdivision_type1 = [[АНУ-ын мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = {{flag|Калифорни}} | subdivision_type2 = [[Калифорнийн тойргийн жагсаалт|Тойрог]] | subdivision_name2 = [[Фресно тойрог, Калифорни|Фресно]] | subdivision_type3 = [[Калифорнийн бүс нутгийн жагсаалт|Бүс нутаг]] | subdivision_name3 = [[Сан-Хоакуин хөндий]] <!-- History --------------> | established_title = Төмөр замын өртөө | established_date = 1872 оны 5 сар | established_title2 = [[Хотын корпораци|Нэгдсэн]] | established_date2 = 10 сарын 21, 1885<ref>{{cite web | url = http://www.calafco.org/docs/Cities_by_incorp_date.doc | title = California Cities by Incorporation Date | format = Word | publisher = California Association of [[Local Agency Formation Commission]]s | access-date = 2024-05-19 | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20141103002921/http://www.calafco.org/docs/Cities_by_incorp_date.doc | archive-date = 2014-11-03 }}</ref> | named_for = <!-- Government -----------> | government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] | leader_title = [[Хотын дарга]] | leader_name = [[Жерри Дайер]]<ref>{{cite web | url = https://www.fresno.gov/mayor/ | title = Хотын даргын алба | access-date = 2024-05-19 | publisher = Фресно хот | archive-url = https://web.archive.org/web/20130403195028/http://www.fresno.gov/Government/MayorsOffice/Default.htm | archive-date = 2013-04-03 | url-status = live }}</ref> | leader_title1 = Зөвлөлийн дарга | leader_name1 = Анналиса Переа | leader_title2 = Зөвлөлийн дэд дарга | leader_name2 = Майк Карбасси | leader_title3 = [[Фресно хотын зөвлөл|Хотын зөвлөл]]<ref name=cc>{{cite web | title = Fresno City Council | url = https://www.fresno.gov/citycouncil/ | website = Фресно хот | access-date = 2024-05-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170711213955/https://www.fresno.gov/citycouncil/ | archive-date = 2017-07-11 | url-status = live }}</ref> | leader_name3 = {{collapsible list | bullets = yes | title = Гишүүд | 1 = Анналиса Переа | 2 = Майк Карбасси | 3 = Мигель Ариас | 4 = Тайлер Максвелл | 5 = Луис Чавес | 6 = Гарри Бредефельд | 7 = Нельсон Эспарза }} | leader_title4 = [[Хотын менежер]] | leader_name4 = Жоржанна Уайт<ref>{{cite web | title = City Manager | url = https://www.fresno.gov/citymanager/ | website = Фресно хот | access-date = 2024-05-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170130113130/https://www.fresno.gov/citymanager/ | archive-date = 2017-01-30 | url-status = live }}</ref> <!-- Area -----------------> | total_type = [[Калифорнийн хотын жагсаалт|Хот]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref name="CenPopGazetteer2019">{{Cite web | title = 2019 U.S. Gazetteer Files | url = https://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2019_Gazetteer/2019_gaz_place_06.txt | publisher = АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо | access-date = 2024-05-19 }}</ref> | area_total_km2 = 300.43 | area_total_sq_mi = 116.00 | area_land_km2 = 297.30 | area_land_sq_mi = 114.79 | area_water_km2 = 3.13 | area_water_sq_mi = 1.21 | area_water_percent = 1.04 <!-- Elevation ------------> | elevation_footnotes = <ref name="GNIS 277606">{{Cite GNIS|id=277606|name=Fresno}}</ref> | elevation_ft = 308 <!-- Population -----------> | population_total = 542107 | population_as_of = [[2020 оны АНУ-ын хүн амын тооллого|2020]] | population_footnotes = <ref name="QuickFacts">{{cite web | title = QuickFacts: Fresno city, California | url = https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/fresnocitycalifornia | publisher = АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо | access-date = 2026-06-18 }}</ref> | population_est = 555549 {{gain}} | pop_est_as_of = 2025 | | population_rank = Хойд Америкт [[Хойд Америкийн хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|89-т]]<br />АНУ-д [[АНУ-ын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|34-т]]<br />Калифорнид [[Калифорнийн хотын жагсаалт|5-д]] | population_density_sq_mi = 4722.60 | population_density_km2 = 1823.43 | population_urban = 717,589 ([[АНУ-ын хот суурин газрын жагсаалт|АНУ: 61-т]]) | population_density_urban_km2 = 1,741.3 | population_density_urban_sq_mi = 4,510.0 | population_metro_footnotes = <ref name="2020Pop">{{cite web | title = 2020 Population and Housing State Data | url = https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html | publisher = АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо | access-date = 2024-05-19 }}</ref> | population_metro = 1008654 ([[Хотын бөөгнөрлийн статистик бүс нутаг|АНУ: 56-д]]) | population_demonym = Фресночууд <!-- GDP -----------> | demographics_type2 = ДНБ {{Nobold|(Нэрлэсэн, 2023)}} | demographics2_footnotes = <ref name="bea.gov">{{cite web |url = https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP23420 |title = Total Gross Domestic Product for Fresno, CA (MSA) |website = fred.stlouisfed.org}}</ref> | demographics2_title1 = Бөөгнөрөл | demographics2_info1 = $60.151 тэрбум <!-- Time zones -----------> | timezone = [[Номхон далайн цаг|НДЦ]] | utc_offset = −08:00 | timezone_DST = [[Номхон далайн цаг#Зуны цаг|НДЗЦ]] | utc_offset_DST = −07:00 <!-- Codes ----------------> | postal_code_type = [[ЗИП код]]ууд<ref>{{cite web | url = https://tools.usps.com/go/ZipLookupAction!input.action | title = ZIP Code(tm) Lookup | publisher = [[АНУ-ын шуудангийн үйлчилгээ]] | access-date = 2024-05-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141116111202/https://tools.usps.com/go/ZipLookupAction!input.action | archive-date = 2014-11-16 | url-status = live }}</ref> | postal_code = 93650, 93701–93712, 93714–93718, 93720–93730, 93737, 93740, 93741, 93744, 93745, 93747, 93750, 93755, 93760, 93761, 93764, 93765, 93771–79, 93786, 93790–94, 93844, 93888 | area_code_type = [[Хойд Америкийн дугаарлалтын төлөвлөгөө|Бүс нутгийн кодууд]] | area_code = [[Бүс нутгийн код 559|559]] | blank_name = [[Мэдээлэл Боловсруулах Холбоо Стандарт|МБХС]] код | blank_info = {{FIPS|06|27000}}<ref name="GR2">{{cite web|url=https://www.census.gov |publisher=[[АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо]] |access-date=January 31, 2008 |title=U.S. Census website}}</ref> | blank1_name = [[Газар Зүйн Нэрийн Мэдээллийн Систем|ГНМС]] онцлог ID | blank1_info = 277606, 2410546 | website = {{URL|https://www.fresno.gov/|fresno.gov}} }} '''Фресно''' нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[хот]] юм. Хотын нутаг дэвсгэрийн хэмжээ нь 271,4 км². 522.000 хүн амтай (мэдээ: 2016 оны АНУ-ын хүн амын тооллогын багцаалсан дүн) тус хот нь [[Калифорни|Калифорни Муж Улсын]] том хотуудын жагсаалтад тавд ордог. == Хүн амын өсөлт == {| class="wikitable" |- ! style="background:#F3F3FF; text-align:center;" | Огноо ! style="background:#F3F3FF; text-align:center;" | Хүн амын тоо¹ |- |1950 | align="right" |91.669 |- |1960 | align="right" |133.929 |- |1970 | align="right" |166.655 |- |1980 | align="right" |217.491 |- |1990 | align="right" |355.202 |- |2000 | align="right" |429.583 |- |2010 | align="right" |496.112 |- |2016 | align="right" |522.053 |- |} ¹ <small>1950–2010: Хүн амын тооллогын дүн; 2016 оны тоо нь багцаагаар</small> {{Том зураг|Downtown Fresno Skyline.jpg|800|Фресно хотын үдэш}} == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт|location = Фресно, Калифорни ([[Фресно Йосемит олон улсын нисэх буудал|Фресно нисэх буудал]]), 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1881–одоо |collapsed = {{{collapsed|}}} |single line = Y |Jan record high F = 78 |Feb record high F = 84 |Mar record high F = 93 |Apr record high F = 101 |May record high F = 110 |Jun record high F = 112 |Jul record high F = 115 |Aug record high F = 113 |Sep record high F = 114 |Oct record high F = 105 |Nov record high F = 90 |Dec record high F = 77 |year record high F = 115 |Jan avg record high F = 68.1 |Feb avg record high F = 73.7 |Mar avg record high F = 81.9 |Apr avg record high F = 90.8 |May avg record high F = 99.0 |Jun avg record high F = 105.9 |Jul avg record high F = 107.7 |Aug avg record high F = 107.1 |Sep avg record high F = 103.1 |Oct avg record high F = 93.2 |Nov avg record high F = 79.6 |Dec avg record high F = 67.4 |year avg record high F = 109.2 |Jan high F = 55.4 |Feb high F = 61.3 |Mar high F = 67.5 |Apr high F = 73.7 |May high F = 82.7 |Jun high F = 91.4 |Jul high F = 97.7 |Aug high F = 96.5 |Sep high F = 90.7 |Oct high F = 78.7 |Nov high F = 64.9 |Dec high F = 55.3 |year high F = 76.3 |Jan mean F = 48.0 |Feb mean F = 52.3 |Mar mean F = 57.4 |Apr mean F = 62.3 |May mean F = 70.2 |Jun mean F = 77.6 |Jul mean F = 83.5 |Aug mean F = 82.2 |Sep mean F = 77.1 |Oct mean F = 66.7 |Nov mean F = 55.1 |Dec mean F = 47.5 |year mean F = 65.0 |Jan low F = 40.6 |Feb low F = 43.3 |Mar low F = 47.3 |Apr low F = 50.9 |May low F = 57.6 |Jun low F = 63.9 |Jul low F = 69.3 |Aug low F = 67.9 |Sep low F = 63.4 |Oct low F = 54.6 |Nov low F = 45.4 |Dec low F = 39.8 |year low F = 53.7 |Jan avg record low F = 30.5 |Feb avg record low F = 33.4 |Mar avg record low F = 37.2 |Apr avg record low F = 40.4 |May avg record low F = 47.7 |Jun avg record low F = 52.9 |Jul avg record low F = 60.1 |Aug avg record low F = 59.7 |Sep avg record low F = 53.8 |Oct avg record low F = 44.6 |Nov avg record low F = 34.7 |Dec avg record low F = 30.2 |year avg record low F = 28.8 |Jan record low F = 17 |Feb record low F = 24 |Mar record low F = 26 |Apr record low F = 32 |May record low F = 36 |Jun record low F = 42 |Jul record low F = 50 |Aug record low F = 49 |Sep record low F = 37 |Oct record low F = 27 |Nov record low F = 26 |Dec record low F = 18 |year record low F= 17 |precipitation colour = green |Jan precipitation inch = 2.16 |Feb precipitation inch = 1.93 |Mar precipitation inch = 1.90 |Apr precipitation inch = 1.04 |May precipitation inch = 0.42 |Jun precipitation inch = 0.24 |Jul precipitation inch = 0.03 |Aug precipitation inch = 0.00 |Sep precipitation inch = 0.05 |Oct precipitation inch = 0.56 |Nov precipitation inch = 0.87 |Dec precipitation inch = 1.79 |year precipitation inch = 10.99 |unit precipitation days = 0.01 инч |Jan precipitation days = 7.7 |Feb precipitation days = 8.5 |Mar precipitation days = 7.2 |Apr precipitation days = 4.5 |May precipitation days = 2.7 |Jun precipitation days = 0.7 |Jul precipitation days = 0.3 |Aug precipitation days = 0.1 |Sep precipitation days = 0.6 |Oct precipitation days = 2.2 |Nov precipitation days = 4.7 |Dec precipitation days = 7.3 |year precipitation days = 46.5 |Jan sun = 141.5 |Jan percentsun = 46 |Feb sun = 196.9 |Feb percentsun = 65 |Mar sun = 286.2 |Mar percentsun = 77 |Apr sun = 335.5 |Apr percentsun = 85 |May sun = 398.9 |May percentsun = 91 |Jun sun = 412.2 |Jun percentsun = 94 |Jul sun = 428.2 |Jul percentsun = 96 |Aug sun = 399.6 |Aug percentsun = 95 |Sep sun = 345.9 |Sep percentsun = 93 |Oct sun = 302.3 |Oct percentsun = 87 |Nov sun = 189.9 |Nov percentsun = 62 |Dec sun = 127.1 |Dec percentsun = 42 |year percentsun = 80 |humidity colour = green |Jan humidity = 83.3 |Feb humidity = 77.2 |Mar humidity = 68.9 |Apr humidity = 57.4 |May humidity = 47.3 |Jun humidity = 41.9 |Jul humidity = 39.2 |Aug humidity = 44.7 |Sep humidity = 50.0 |Oct humidity = 58.5 |Nov humidity = 74.1 |Dec humidity = 84.2 |year humidity = 60.6 |Jan dew point C = 4.1 |Feb dew point C = 5.8 |Mar dew point C = 6.2 |Apr dew point C = 6.2 |May dew point C = 7.4 |Jun dew point C = 9.4 |Jul dew point C = 11.3 |Aug dew point C = 12.3 |Sep dew point C = 10.9 |Oct dew point C = 8.5 |Nov dew point C = 6.2 |Dec dew point C = 4.2 |source 1 = NOAA (харьцангуй чийгшил, шүүдрийн цэг болон нар 1961–1990<!--, percent sun thru 2009-->)<ref name="NOAA Fresno">{{cite web |url = https://www.weather.gov/wrh/Climate?wfo=hnx |title = NowData – NOAA Online Weather Data |publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date = 2026-06-18}}</ref><ref name="NCEI Summary of Monthly Normals - 1991–2020">{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00093193&format=pdf |title = Summary of Monthly Normals 1991–2020 |publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date = 2026-06-18 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230810235312/https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00093193&format=pdf |archive-date = 2023-08-10}}</ref><ref name="Fresno NOAA sun">{{cite web |url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72389.TXT |title = WMO Climate Normals for FRESNO/AIR TERMINAL CA 1961–1990 |access-date = 2026-06-18 |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |archive-url = https://web.archive.org/web/20230810234238/ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72389.TXT |archive-date = 2023-08-10}}</ref><!--<ref name="Percent Sunshine">{{cite web | url = http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/online/ccd/pctpos.txt | title = Average Percent Sunshine through 2009 | access-date = 2026-06-18 | publisher = [[Үндэсний Цаг Уурын Мэдээллийн Төв]]}}</ref>--> |date=2021 }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Fresno, California|Фресно}} == Эшлэл == <references/> [[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:АНУ-ын хот]] [[Ангилал:Калифорнийн суурин]] [[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]] [[Ангилал:Фресно| ]] [[Ангилал:Калифорнийн тойргийн төв]] [[Ангилал:1872 онд байгуулагдсан]] 01bbqoao6z1k4ilx2nvb6457miex3s3 0 45789 859368 856037 2026-06-19T10:45:20Z Enkhsaihan2005 64429 859368 wikitext text/x-wiki {{Short description|АНУ-ын Небраска мужийн хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | name = Омаха | native_name = Omaha | settlement_type = [[Небраскагийн хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/2 | total_width = 280 | caption_align = center | image1 = City of Omaha, Nebraska Skyline on the Missouri River (30899969517).jpg | caption1 = Омаха хотын төв | image2 = Old Market Neighborhood, Omaha.jpg | caption2 = [[Хуучин зах (Омаха, Небраска)|Хуучин зах]] | image3 = Durham Museum Omaha 2021.tif | caption3 = [[Дарем музей, Омаха, Небраска|Дарем музей]] | image4 = Joslyn Art Museum.jpg | caption4 = [[Жослин урлагийн музей]] | image5 = Desert Dome Omaha Zoo.jpg | caption5 = [[Хенри Дорли амьтны хүрээлэн]] | image6 = Inside TD Ameritrade Park Omaha.jpg | caption6 = [[Чарльз Шваб Филд]] | image7 = Bob Kerrey Pedestrian Bridge 2025d.jpg | caption7 = [[Боб Керри явган хүний гүүр]] }} | image_flag = Flag of Omaha, Nebraska.svg | image_seal = Seal of Omaha, Nebraska.png | nickname = Gate-city of the West,<ref name="Mullens, P.A. 1901 p. 24">Mullens, P.A. (1901) ''Biographical Sketches of Edward Creighton and John A. Creighton''. Creighton University. p. 24.</ref> The Big O | motto = {{lang|la|Fortiter in Re}}{{spaces|2}}<small>([[Латин хэл|Латин]])<br />({{Lang-mn|"Аж ахуйн нэгж бүрт зоригтойгоор"}})</small> | pushpin_map = Небраска#АНУ | pushpin_map_caption = Небраска дахь байршил##АНУ дахь байршил | pushpin_relief = 1 | pushpin_label = Омаха | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 | mapframe-point = none | coordinates = {{coord|41|15|31|N|95|56|15|W|region:US-NE|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|АНУ|size=23px}} | subdivision_type1 = [[АНУ-ын мужууд|Муж]] | subdivision_type2 = [[Небраскагийн тойргийн жагсаалт|Тойрог]] | subdivision_name1 = {{flag|Небраска}} | subdivision_name2 = [[Дуглас тойрог, Небраска|Дуглас]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1854 | established_title2 = [[Хотын корпораци|Нэгдсэн]] | established_date2 = 1857 | named_for = [[Омаха үндэстэн]] | government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] | leader_title = [[Омаха хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Жон Юинг]] ([[Ардчилсан Нам (АНУ)|АН]]) | leader_title1 = [[Хотын бичиг хэрэгч]] | leader_name1 = Элизабет Батлер | leader_title2 = [[Омаха хотын зөвлөл|Хотын зөвлөл]] | leader_name2 = {{Collapsible list |title = Гишүүд |frame_style = border:none; padding: 0; |title_style = |list_style = text-align:left;display:none; |1= Пит Фестерсен ([[Ардчилсан Нам (АНУ)|АН]]) |2= Хуанита Жонсон (АН) |3= Дэнни Бегли (АН) |4= Рон Хаг (АН) |5= Дон Роу ([[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|БНН]]) |6= Бринкер Хардинг (БНН) |7= Эйми Мелтон (БНН) }} | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref name="TigerWebMapServer">{{cite web|title=ArcGIS REST Services Directory|url=https://tigerweb.geo.census.gov/arcgis/rest/services/TIGERweb/Places_CouSub_ConCity_SubMCD/MapServer|publisher=АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо|access-date=2024-05-19|archive-date=2022-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220119173812/https://tigerweb.geo.census.gov/arcgis/rest/services/TIGERweb/Places_CouSub_ConCity_SubMCD/MapServer|url-status=live}}</ref> | area_total_km2 = 378.85 | area_total_sq_mi = 146.28 | area_land_km2 = 369.51 | area_land_sq_mi = 142.67 | area_water_km2 = 9.35 | area_water_sq_mi = 3.61 | elevation_footnotes = <ref name=gnis/> | elevation_ft = 1060 | population_total = 486051 | pop_est_footnotes = <ref name="QF2025"/> | pop_est_as_of = 2025 | population_est = 488797 {{gain}} | population_as_of = [[2020 оны АНУ-ын хүн амын тооллого|2020]] | population_footnotes = <ref name="QF2025"/> | population_rank = {{nowrap|АНУ-д [[АНУ-ын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|42-т]]<br />Небраскад [[Небраскагийн хотын жагсаалт|1-т]]}} | population_density_sq_mi = 3658.41 | population_density_km2 = 1315.40 | population_urban = 819508 ([[АНУ-ын хот суурин газрын жагсаалт|АНУ: 55-д]]) | population_density_urban_km2 = 1168.4 | population_density_urban_sq_mi = 3026.1 | population_metro_footnotes = <ref name="2020Pop">{{cite web |title=2020 Population and Housing State Data |url=https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2024-05-19 |archive-date=2021-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210824081449/https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |url-status=live }}</ref> | population_metro = 1001010 ([[Хотын бөөгнөрлийн статистик бүс нутаг|АНУ: 55-д]]) | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|title=Total Gross Domestic Product for Omaha-Council Bluffs, NE-IA (MSA)|url=https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP32820|website=Холбооны Нөөцийн Эдийн Засгийн Мэдээлэл}}</ref> | demographics2_title1 = Бөөгнөрөл | demographics2_info1 = $92.357 тэрбум (2023) | postal_code_type = [[ЗИП код]]ууд | postal_code = 68101-68114, 68116-68119, 68122, 68124, 68127, 68130-68132, 68134-68139, 68142, 68144-68145, 68147, 68152, 68154, 68157, 68164, 68172, 68175-68176, 68178-68180, 68182-68183, 68197-68198 | area_code = [[Бүс нутгийн код 402 ба 531|402 болон 531]] | area_code_type = [[Хойд Америкийн дугаарлалтын төлөвлөгөө|Бүс нутгийн кодууд]] | website = {{URL|www.cityofomaha.org|cityofomaha.org}} | footnotes = | timezone = [[Төв цагийн бүс|CST]] | utc_offset = −06:00 | timezone_DST = [[Төв цагийн бүс|CDT]] | utc_offset_DST = −05:00 | blank_name = [[Мэдээлэл Боловсруулах Холбоо Стандарт|МБХС код]] | blank_info = 31-37000 | blank1_name = [[Газар Зүйн Нэрийн Мэдээллийн Систем|ГНМС]] онцлог ID | blank1_info = 0835483<ref name=gnis>{{GNIS|835483}}</ref> | blank2_name = Нийтийн тээвэр | blank2_info = | population_demonym = Омахачууд }} '''Омаха''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Omaha'' [{{IPA|ˈoʊməhɑː}}]) АНУ-ын [[Небраска|Небраска мужийн]] хамгийн том хот бөгөөд [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын төв хэсэгт, [[Миссури|Миссури мөрний]] баруун эрэг дээр оршдог. Тус хот нь [[Айова]] мужтай хил залган байрладаг ба худалдаа, тээвэр, аж үйлдвэрийн чухал зангилаа төвийн нэг юм. Омаха хот нь нийт 338.20 км² газар нутагтай бөгөөд 2017 оны байдлаар 466,893 хүн амтай байжээ. Өнөөдөр Омаха нь санхүү, даатгал, ложистик болон хөдөө аж ахуйн боловсруулах үйлдвэрлэлээрээ алдартай. Дэлхийд нэртэй хөрөнгө оруулалтын "Berkshire Hathaway" компаний төв байр тус хотод байдаг бөгөөд тус компанийг удирдаж байсан нэрт хөрөнгө оруулагч [[Уоррен Баффет]] Омахатай нягт холбоотой. Иймээс хотыг заримдаа “Silicon Prairie” буюу технологи, санхүүгийн хөгжиж буй төв хэмээн нэрлэх нь бий. Соёл, боловсролын хувьд Омахад музей, урлагийн төв, амьтны хүрээлэн зэрэг олон байгууламж байдаг. Тухайлбал, Henry Doorly Zoo and Aquarium нь дэлхийн шилдэг амьтны хүрээлэнгүүдийн нэгт тооцогддог. Мөн [[жааз хөгжим]], спортын тэмцээн, коллежийн [[Бэйсбол|бэйсболын]] аварга шалгаруулах тэмцээнээрээ алдартай ба жил бүр олон жуулчин хүлээн авдаг. == Түүх == 1804 онд Льюис, Кларк нарын экспедиц Миссури мөрний эргийг судалж, нутгийн уугуул овог аймгуудтай харилцсан. Аткинсоны цайзыг 1819 онд экспедицийн Индианчуудын удирдагчидтай уулзсан газарт барьсан байна. 1854 онд Омаха омгийн ахлагч Логан Фонтенелл омгийнхоо ихэнх газрыг (ойролцоогоор 16,000 хавтгай дөрвөлжин километр буюу дөрвөн сая акр) АНУ-ын засгийн газарт нэг акр газрыг 22 центээр зарсан. Энэ нь худалдаж авсан газартаа Небраска газар нутгийг байгуулах боломжтой болсон юм. 1854 оны 7-р сарын 4-нд Омаха хот байгуулагдсан (1857 онд хот болгон нэгтгэсэн) бөгөөд 1855-1867 онуудад Небраска газар нутгийн төв байжээ. 1869 онд Омаха хотыг Калифорни мужийн [[Сакраменто (хот)|Сакраменто]] хоттой холбосон [[Америкийн анхны тив дамнасан төмөр зам|АНУ-ын анхны тив дамнасан төмөр зам]] баригдаж дууссан. Төмөр зам ашиглалтад орсноор хотын хүн амын өсөлт, хөгжил хурдацтай явагдсан. == Нэрийн гарал == Хотын нэр нь 17-р зуунаас хойш орчин үеийн Небраскагийн зүүн хойд хэсэгт амьдарч байсан "Омаха" уугуул индиан овгоос гаралтай бөгөөд ''урсгал сөрөх'' буюу ''гол өгсөөд'' гэх утгатай аж.<ref name="britannica">{{Britannica |id=place/Omaha-city-Nebraska |author=Harl Adams Dalstrom |title=Omaha}}</ref> == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Омаха ([[Эппли газардах талбай]]), 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1871–одоо |collapsed = Y |single line = Y |Jan record high F = 69 |Feb record high F = 80 |Mar record high F = 96 |Apr record high F = 96 |May record high F = 103 |Jun record high F = 107 |Jul record high F = 114 |Aug record high F = 111 |Sep record high F = 104 |Oct record high F = 96 |Nov record high F = 83 |Dec record high F = 74 |year record high F = 114 |Jan avg record high F = 56.2 |Feb avg record high F = 61.6 |Mar avg record high F = 77.3 |Apr avg record high F = 86.3 |May avg record high F = 91.3 |Jun avg record high F = 95.9 |Jul avg record high F = 98.4 |Aug avg record high F = 96.8 |Sep avg record high F = 93.0 |Oct avg record high F = 85.3 |Nov avg record high F = 71.2 |Dec avg record high F = 58.3 |year avg record high F = 99.8 |Jan high F = 33.6 |Feb high F = 38.6 |Mar high F = 52.1 |Apr high F = 64.1 |May high F = 74.6 |Jun high F = 84.4 |Jul high F = 88.1 |Aug high F = 85.8 |Sep high F = 79.1 |Oct high F = 65.5 |Nov high F = 50.3 |Dec high F = 37.7 |year high F = 62.8 |Jan mean F = 24.4 |Feb mean F = 28.9 |Mar mean F = 41.0 |Apr mean F = 52.6 |May mean F = 63.6 |Jun mean F = 73.9 |Jul mean F = 78.1 |Aug mean F = 75.7 |Sep mean F = 67.6 |Oct mean F = 54.4 |Nov mean F = 40.2 |Dec mean F = 28.7 |year mean F = 52.4 |Jan low F = 15.2 |Feb low F = 19.3 |Mar low F = 30.0 |Apr low F = 41.1 |May low F = 52.7 |Jun low F = 63.4 |Jul low F = 68.0 |Aug low F = 65.6 |Sep low F = 56.1 |Oct low F = 43.2 |Nov low F = 30.2 |Dec low F = 19.8 |year low F = 42.1 |Jan avg record low F = -7.0 |Feb avg record low F = -2.1 |Mar avg record low F = 8.8 |Apr avg record low F = 24.1 |May avg record low F = 37.1 |Jun avg record low F = 49.8 |Jul avg record low F = 55.8 |Aug avg record low F = 53.6 |Sep avg record low F = 39.4 |Oct avg record low F = 25.7 |Nov avg record low F = 12.9 |Dec avg record low F = -0.8 |year avg record low F = -10.6 |Jan record low F = -32 |Feb record low F = -26 |Mar record low F = -16 |Apr record low F = 5 |May record low F = 25 |Jun record low F = 39 |Jul record low F = 44 |Aug record low F = 43 |Sep record low F = 28 |Oct record low F = 8 |Nov record low F = -14 |Dec record low F = -25 |year record low F = -32 |precipitation colour = green |Jan precipitation inch = 0.75 |Feb precipitation inch = 0.95 |Mar precipitation inch = 1.79 |Apr precipitation inch = 3.17 |May precipitation inch = 4.66 |Jun precipitation inch = 4.44 |Jul precipitation inch = 3.55 |Aug precipitation inch = 4.60 |Sep precipitation inch = 2.96 |Oct precipitation inch = 2.32 |Nov precipitation inch = 1.45 |Dec precipitation inch = 1.22 |year precipitation inch = 31.86 |Jan snow inch = 7.2 |Feb snow inch = 7.8 |Mar snow inch = 3.0 |Apr snow inch = 1.0 |May snow inch = 0.1 |Jun snow inch = 0.0 |Jul snow inch = 0.0 |Aug snow inch = 0.0 |Sep snow inch = 0.0 |Oct snow inch = 0.5 |Nov snow inch = 1.7 |Dec snow inch = 5.8 |year snow inch = 27.1 |unit precipitation days = 0.01 инч |Jan precipitation days = 6.9 |Feb precipitation days = 7.3 |Mar precipitation days = 8.0 |Apr precipitation days = 10.5 |May precipitation days = 12.8 |Jun precipitation days = 11.0 |Jul precipitation days = 9.9 |Aug precipitation days = 8.9 |Sep precipitation days = 7.8 |Oct precipitation days = 7.2 |Nov precipitation days = 6.0 |Dec precipitation days = 6.8 |year precipitation days = 103.1 |unit snow days = 0.1 инч |Jan snow days = 5.6 |Feb snow days = 5.7 |Mar snow days = 2.4 |Apr snow days = 0.9 |May snow days = 0.1 |Jun snow days = 0.0 |Jul snow days = 0.0 |Aug snow days = 0.0 |Sep snow days = 0.0 |Oct snow days = 0.4 |Nov snow days = 1.8 |Dec snow days = 4.8 |Jan snow depth inch = 5.5 |Feb snow depth inch = 6.2 |Mar snow depth inch = 3.2 |Apr snow depth inch = 0.6 |May snow depth inch = 0.1 |Jun snow depth inch = 0.0 |Jul snow depth inch = 0.0 |Aug snow depth inch = 0.0 |Sep snow depth inch = 0.0 |Oct snow depth inch = 0.4 |Nov snow depth inch = 0.8 |Dec snow depth inch = 3.6 |year snow depth inch = 9.1 |year snow days = 21.7 |Jan humidity = 71.1 |Feb humidity = 71.1 |Mar humidity = 66.3 |Apr humidity = 60.6 |May humidity = 63.8 |Jun humidity = 65.8 |Jul humidity = 68.3 |Aug humidity = 70.9 |Sep humidity = 71.8 |Oct humidity = 67.4 |Nov humidity = 71.1 |Dec humidity = 73.8 |year humidity = 68.5 |Jan sun = 167.8 |Feb sun = 157.6 |Mar sun = 206.4 |Apr sun = 230.1 |May sun = 277.1 |Jun sun = 314.0 |Jul sun = 332.5 |Aug sun = 296.3 |Sep sun = 245.5 |Oct sun = 217.5 |Nov sun = 148.0 |Dec sun = 134.1 |year sun = 2726.9 |Jan percentsun = 56 |Feb percentsun = 53 |Mar percentsun = 56 |Apr percentsun = 58 |May percentsun = 62 |Jun percentsun = 69 |Jul percentsun = 72 |Aug percentsun = 69 |Sep percentsun = 66 |Oct percentsun = 63 |Nov percentsun = 50 |Dec percentsun = 47 |year percentsun = 61 |Jan dew point C = -10.7 |Feb dew point C = -7.9 |Mar dew point C = -2.9 |Apr dew point C = 2.8 |May dew point C = 9.3 |Jun dew point C = 15.1 |Jul dew point C = 18.2 |Aug dew point C = 17.2 |Sep dew point C = 12.4 |Oct dew point C = 5.2 |Nov dew point C = -1.4 |Dec dew point C = -8.0 |Jan uv = 2 |Feb uv = 2 |Mar uv = 4 |Apr uv = 6 |May uv = 8 |Jun uv = 9 |Jul uv = 9 |Aug uv = 8 |Sep uv = 6 |Oct uv = 4 |Nov uv = 2 |Dec uv = 1 |source 1 = NOAA (1961–1990 оны Эппли газардах талбайн харьцангуй чийгшил, нар 1961–1990)<ref> {{cite web |url = https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00014942&format=pdf |title = Station: Omaha Eppley Airfield, NE |work = U.S. Climate Normals 2020: U.S. Monthly Climate Normals (1991–2020) |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |access-date = 2026-06-19 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240110085901/https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00014942&format=pdf |archive-date = 2024-01-10}}</ref><ref name= NOAA > {{cite web |url = https://www.weather.gov/wrh/Climate?wfo=oax |title = NowData – NOAA Online Weather Data |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |access-date = 2026-06-19}}</ref><ref name= "NOAA RH"> {{cite web |url = https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72550.TXT |title = WMO Climate Normals for OMAHA,EPPLEY FIELD, NE 1961–1990 |access-date = 2026-06-19 |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |archive-url = https://web.archive.org/web/20231224001800/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72550.TXT |archive-date = 2023-12-24}}</ref><ref name= noaasun > {{cite web |url = https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72553.TXT |title = WMO Climate Normals for OMAHA/NORTH, NE 1961–1990 |access-date = 2026-06-19 |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |archive-date = 2023-03-23 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230323002546/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72553.TXT}}</ref> }} == Цахим холбоос == {{commonscat|Omaha, Nebraska|Омаха}} * [https://www.cityofomaha.org/ Албан ёсны цахим хуудас] (европоос энэ хуудас ажиллахгүй) == Эшлэл == {{Reflist}} {{stub}} [[Ангилал:АНУ-ын хот]] [[Ангилал:Омаха| ]] [[Ангилал:Небраскагийн суурин]] [[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]] [[Ангилал:Небраскагийн тойргийн төв]] [[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Миссури мөрний суурин]] [[Ангилал:1854 онд байгуулагдсан]] c73odsy1xyth9cx159txmq4om65ggdh 0 45790 859371 778245 2026-06-19T10:57:38Z Enkhsaihan2005 64429 859371 wikitext text/x-wiki {{Short description|АНУ-ын Охайо муж дахь хот}} {{Инфобокс суурин | name = Кливленд | native_name = Cleveland | settlement_type = [[Охайо мужийн засаг захиргааны хуваарь#Хотын захиргаа|City]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/3/2/2/1 | total_width = 280 | caption_align = center | image1 = Cleveland skyline from Lakewood Park, January 2026.jpg | caption1 = Кливленд хотын төв | image2 = Cleveland Playhouse Square (13917560487).jpg | caption2 = [[Плайхаус талбай]] | image3 = Art museum and lagoon.jpg | caption3 = [[Кливлендийн урлагийн музей]] | image4 = Garfield memorial - 02-29-2025.jpg | caption4 = [[Жеймс Гарфильдын дурсгалын газар|Гарфильдын дурсгал]] | image5 = Severance Hall (30706862372).jpg | caption5 = [[Северэнс танхим]] | image6 = Rock and Roll Hall of Fame - Joy of Museums 1.jpg | caption6 = [[Рок-н-Роллын Алдрын Танхим]] | image7 = West Side Market West 25th Street.jpg | caption7 = [[Вест Сайд маркет]] | image8 = Cleveland Arcade (51156667640).jpg | caption8 = [[Кливленд Аркад]] | image9 = Cleveland Sign at North Coast Harbor (28120501986).jpg | caption9 = [[Норд-Кост харбор]]}} | image_flag = Flag of Cleveland, Ohio.svg | flag_size = 110px | flag_link = Кливлендийн далбаа | image_seal = Seal of Cleveland, Ohio.svg | seal_size = 90px | nicknames = The Forest City<ref name="forest-city">{{cite encyclopedia |title=Forest City |encyclopedia=[[Кливлендийн түүхийн нэвтэрхий толь бичиг]] |date=2020-06-05 |publisher=[[Кейс Вестерн Резерв Их Сургууль]] |url=https://case.edu/ech/articles/f/forest-city |access-date=2024-05-19}}</ref> | motto = Progress & Prosperity<ref>{{cite encyclopedia|title=Municipal Symbols|encyclopedia=The Encyclopedia of Cleveland History|publisher=Case Western Reserve University|url=https://case.edu/ech/articles/m/municipal-symbols|date=2022-10-03|access-date=2024-05-19}}</ref><br/>'Хөгжил дэвшил ба хөгжил цэцэглэлт' | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 | mapframe-point = none | pushpin_map = Охайо#АНУ | pushpin_relief = yes | coordinates = {{Coord|region:US-OH_type:city(373,000)|format=dms|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|АНУ}} | subdivision_type1 = [[АНУ-ын мужууд|Муж]] | subdivision_type2 = [[Охайогийн тойргийн жагсаалт|Тойрог]] | subdivision_name1 = {{flag|Охайо}} | subdivision_name2 = [[Кайахога тойрог, Охайо|Кайахога]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = {{start date|1796|07|22}} | established_title2 = Нэгдсэн ([[Тосгон (АНУ)|тосгон]]) | established_date2 = {{start date|1814|12|23}} | established_title3 = Нэгдсэн (хот) | established_date3 = {{start date|1836|03|05}}{{sfn|Rose|1990|p=145}} | named_for = [[Мозес Кливленд]] | government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] | governing_body = [[Кливленд хотын зөвлөл]] | leader_title = [[Кливленд хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Жастин Бибб]] | leader_party = [[Ардчилсан Нам (АНУ)|АН]] <!-- Area --> | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref name="TigerWebMapServer">{{cite web|title=ArcGIS REST Services Directory|url=https://tigerweb.geo.census.gov/arcgis/rest/services/TIGERweb/Places_CouSub_ConCity_SubMCD/MapServer|publisher=[[АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо]]|access-date=2024-05-19}}</ref> | area_total_sq_mi = 82.48 | area_total_km2 = 213.62 | area_land_sq_mi = 77.73 | area_land_km2 = 201.33 | area_water_sq_mi = 4.75 | area_water_km2 = 12.29 | elevation_footnotes = <ref name=gnis>{{GNIS|1066654}}</ref> | elevation_ft = 653 <!-- Population --> | population_total = 372624 | population_as_of = [[2020 оны АНУ-ын хүн амын тооллого|2020]] | population_est = 365379 {{loss}} | pop_est_as_of = 2024 | pop_est_footnotes = <ref name="USCensusQuickFacts" /> | population_rank = АНУ-д [[АНУ-ын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|53-т]]<br />Охайод [[Охайогийн хотын жагсаалт|2-т]] | population_density_sq_mi = 4793.52 | population_density_km2 = 1850.78 | population_urban = 1712178 (АНУ: [[АНУ-ын хот суурин газрын жагсаалт|31-т]]) | population_density_urban_km2 = 926.1 | population_density_urban_sq_mi = 2398.7 | population_metro_footnotes = <ref name="2020Pop">{{cite web |title=2020 Population and Housing State Data |url=https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2024-05-19}}</ref> | population_metro = 2185825 (АНУ: [[Хотын бөөгнөрлийн статистик бүс нутаг|33-т]]) | population_demonym = Кливлендчүүд | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref name="cleveland-MSA-GDP">{{Cite web |title=Total Real Gross Domestic Product for Cleveland-Elyria, OH (MSA) |url=https://fred.stlouisfed.org/series/RGMP17460 |publisher=[[Эдийн засгийн шинжилгээний товчоо|АНУ-ын Эдийн засгийн шинжилгээний товчоо (BEA)]] |access-date=2024-05-19}}</ref> |demographics2_title1 = Бөөгнөрөл |demographics2_info1 = $139.935 тэрбум (2023) | postal_code_type = [[ЗИП код]]ууд | postal_code = {{collapsible list |title = ЗИП кодууд<ref>{{cite web |title=ZIP Code Lookup |url=http://zip4.usps.com/zip4/citytown.jsp |url-status=dead |publisher=USPS |access-date=2024-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070903025217/http://zip4.usps.com/zip4/citytown.jsp |archive-date=2007-09-03}}</ref> |frame_style = border:none; padding: 0; |list_style = text-align:center;display:none |44101–44147, 44181, 44188, 44190–44195, 44197–44199 }} | area_code = [[Бүс нутгийн код 216|216]] | area_code_type = [[Хойд Америкийн дугаарлалтын төлөвлөгөө|Бүс нутгийн кодууд]] | footnotes = | timezone = [[Зүүн цагийн бүс|EST]] | utc_offset = −5 | timezone_DST = [[Зүүн цагийн бүс#Зуны цаг|EDT]] | utc_offset_DST = −4 | website = {{URL|https://www.clevelandohio.gov/|clevelandohio.gov}} }} '''Кливленд''' ({{lang-en|Cleveland}} [{{IPA|ˈkliːvlənd}}]) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[Охайо]] муж улсын хот юм. Хот [[Кайахога гол|Кайахога голын]] [[Эри нуур|Эри нуурт]] цутгах эхэнд орших бөгөөд нийт 213,47 км² нутаг дэвсгэрийг хамарна. 2010 оны хүн амын тооллогоор 396.815<ref name="wwwcensusgov">{{cite web|title=U.S. Census website|url=https://www.census.gov|publisher=United States Census Bureau|access-date=January 6, 2013}}</ref> оршин суугч тоологдсон ба тус муж улсын нийслэл [[Колумбус (Охайо)|Колумбус]] хотын дараа хоёрдугаарт ордог том хот болно. Кливленд нь [[Кайахога тойрог|Кайахога тойргийн]] төв бөгөөд [[Метрополитан Статискийн Газар]] дахь бүртгэлд муж улсдаа Кливленд-Элириа-Ментор гэх хоёр сая орчим оршин суугчтай нь хамгийн их хүн ам төвлөрсөн бүс нутагт тооцогдохын зэрэгцээ мужийн газар зүй, эдийн засаг, соёлын төв болдог. Зам тээврийн тохиромжтой байрлалд орших энэ хот 19-р зуунд асар хурдацтайгаар чухал тээврийн зангилаа цэг, аж үйлдвэрлэлийн төв болон хөгжив. 1930 онд 900.000 хүнтэй, АНУ-ын тавдугаар том хот байлаа. Эдийн засгаас хамаарсан орон нутгийн бүтцийн өөрчлөлтийн үр дүнд 20-р зууны хоёрдугаар хагаст ач холбогдлоо алдаж байсныг ихээхэн доройтсон боловсролын тогтолцоо болон үндэстэн хоорондын мөргөлдөөн улам бүр лавшруулсан байна. Kливлендэд үндэсний томоохон аж ахуйн нэгжүүдийн төв байрлахаас гадна тус улсын таван том [[найрал хөгжим|оркестрын]] нэг [[Их Тав (найрал хөгжим)|Их Тав симфони оркестр]], [[Христийн Нэгдсэн Сүм]] (''United Church of Christ''), [[Рок-н-Роллын Алдрын Танхим]], хэд хэдэн мэргэжлийн лигийн спортын багууд байдаг. == Түүх == {{Өргөтгөх хэсэг}} {{Том зураг|Downtown panorama.jpg|1000|Хотын төв хэсэг}} == Газар зүй == === Газар зүйн байшил === Кливленд нь Охайо муж улсын зүүн хойд талд, Эри нуурын өмнөд эрэг дээр, [[Толидо]] хотоос 150&nbsp;км (газраар) зайд, нуурын зүүн төгсгөлийн үзүүрт орших [[Буффало]] хотоос 304&nbsp;км зайд, нуурын баруун хойд талд орших [[Детройт]] хотоос 325&nbsp;км зайтай оршдог. Хотын нутаг дэвсгэр нь 213,47 км² бөгөөд үүний 200.93 км² талбай нь хуурай газар.<ref name="AreaInOhioByPlace">{{Cite web |url=http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&-geo_id=04000US39&-_box_head_nbr=GCT-PH1&-ds_name=DEC_2000_SF1_U&-format=ST-7 |title=''Ohio by Place – GCT-PH1. Population, Housing Units, Area, and Density: 2000'' |access-date=2021-01-03 |archive-date=2020-02-12 |archive-url=https://archive.today/20200212042013/http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&-geo_id=04000US39&-_box_head_nbr=GCT-PH1&-ds_name=DEC_2000_SF1_U&-format=ST-7 |url-status=dead }}</ref> === Уур амьсгал === Кливленд нь байршлаасаа шалтгаалан [[Канад]]ын зүүн өмнөд хэсгийг хамарсан [[умардын цаг уурын бүс|умардын цаг уурын бүсээс]] холгүй учир хүйтэн, сэрүүн уур амьсгалтай. {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Кливленд ([[Кливленд Хопкинс олон улсын нисэх буудал|Хопкинс нисэх буудал]]), 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1871–одоо | single line = Y | Jan record high F = 73 | Feb record high F = 77 | Mar record high F = 83 | Apr record high F = 88 | May record high F = 93 | Jun record high F = 104 | Jul record high F = 103 | Aug record high F = 102 | Sep record high F = 101 | Oct record high F = 93 | Nov record high F = 82 | Dec record high F = 77 | year record high F = 104 | Jan avg record high F = 58.9 | Feb avg record high F = 60.8 | Mar avg record high F = 70.8 | Apr avg record high F = 80.3 | May avg record high F = 86.7 | Jun avg record high F = 91.8 | Jul avg record high F = 92.7 | Aug avg record high F = 91.3 | Sep avg record high F = 88.8 | Oct avg record high F = 80.5 | Nov avg record high F = 68.9 | Dec avg record high F = 60.0 | year avg record high F = 93.9 | Jan high F = 35.8 | Feb high F = 38.5 | Mar high F = 47.1 | Apr high F = 60.1 | May high F = 71.1 | Jun high F = 79.8 | Jul high F = 83.7 | Aug high F = 82.0 | Sep high F = 75.6 | Oct high F = 63.7 | Nov high F = 51.3 | Dec high F = 40.4 | year high F = 60.8 | Jan mean F = 29.1 | Feb mean F = 31.1 | Mar mean F = 38.9 | Apr mean F = 50.4 | May mean F = 61.2 | Jun mean F = 70.4 | Jul mean F = 74.5 | Aug mean F = 73.0 | Sep mean F = 66.4 | Oct mean F = 55.1 | Nov mean F = 44.0 | Dec mean F = 34.3 | year mean F = 52.4 | Jan low F = 22.3 | Feb low F = 23.7 | Mar low F = 30.7 | Apr low F = 40.8 | May low F = 51.4 | Jun low F = 61.1 | Jul low F = 65.3 | Aug low F = 63.9 | Sep low F = 57.1 | Oct low F = 46.5 | Nov low F = 36.7 | Dec low F = 28.2 | year low F = 44.0 | Jan avg record low F = 1.3 | Feb avg record low F = 4.0 | Mar avg record low F = 12.2 | Apr avg record low F = 25.9 | May avg record low F = 36.2 | Jun avg record low F = 45.9 | Jul avg record low F = 53.3 | Aug avg record low F = 51.6 | Sep avg record low F = 43.0 | Oct avg record low F = 32.1 | Nov avg record low F = 20.8 | Dec avg record low F = 9.8 | year avg record low F = −2.2 | Jan record low F = −20 | Feb record low F = −17 | Mar record low F = −5 | Apr record low F = 10 | May record low F = 25 | Jun record low F = 31 | Jul record low F = 41 | Aug record low F = 38 | Sep record low F = 32 | Oct record low F = 19 | Nov record low F = 0 | Dec record low F = −15 | year record low F = -20 | precipitation colour = green | Jan precipitation inch = 2.99 | Feb precipitation inch = 2.49 | Mar precipitation inch = 3.06 | Apr precipitation inch = 3.75 | May precipitation inch = 3.79 | Jun precipitation inch = 3.83 | Jul precipitation inch = 3.67 | Aug precipitation inch = 3.56 | Sep precipitation inch = 3.93 | Oct precipitation inch = 3.60 | Nov precipitation inch = 3.37 | Dec precipitation inch = 2.99 | year precipitation inch = 41.03 | Jan snow inch = 18.4 | Feb snow inch = 15.1 | Mar snow inch = 10.8 | Apr snow inch = 2.7 | May snow inch = 0.0 | Jun snow inch = 0.0 | Jul snow inch = 0.0 | Aug snow inch = 0.0 | Sep snow inch = 0.0 | Oct snow inch = 0.1 | Nov snow inch = 4.5 | Dec snow inch = 12.2 | year snow inch = 63.8 | unit precipitation days = 0.01 инч | Jan precipitation days = 17.7 | Feb precipitation days = 14.6 | Mar precipitation days = 14.6 | Apr precipitation days = 14.8 | May precipitation days = 13.4 | Jun precipitation days = 11.5 | Jul precipitation days = 10.7 | Aug precipitation days = 10.3 | Sep precipitation days = 10.1 | Oct precipitation days = 12.1 | Nov precipitation days = 13.1 | Dec precipitation days = 15.6 | year precipitation days = 158.5 | unit snow days = 0.1 инч | Jan snow days = 13.5 | Feb snow days = 10.5 | Mar snow days = 7.2 | Apr snow days = 2.1 | May snow days = 0.1 | Jun snow days = 0.0 | Jul snow days = 0.0 | Aug snow days = 0.0 | Sep snow days = 0.0 | Oct snow days = 0.2 | Nov snow days = 3.8 | Dec snow days = 8.4 | year snow days = 45.8 | Jan snow depth inch = 7.5 | Feb snow depth inch = 7.5 | Mar snow depth inch = 5.3 | Apr snow depth inch = 1.1 | May snow depth inch = 0.0 | Jun snow depth inch = 0.0 | Jul snow depth inch = 0.0 | Aug snow depth inch = 0.0 | Sep snow depth inch = 0.0 | Oct snow depth inch = 0.0 | Nov snow depth inch = 1.5 | Dec snow depth inch = 4.5 | year snow depth inch = 10.8 | Jan humidity = 73.3 | Feb humidity = 73.0 | Mar humidity = 70.4 | Apr humidity = 66.1 | May humidity = 67.3 | Jun humidity = 69.0 | Jul humidity = 69.8 | Aug humidity = 73.1 | Sep humidity = 73.7 | Oct humidity = 70.8 | Nov humidity = 71.9 | Dec humidity = 74.1 | year humidity = 71.0 | Jan sun = 101.0 | Feb sun = 122.3 | Mar sun = 167.0 | Apr sun = 216.0 | May sun = 263.6 | Jun sun = 294.6 | Jul sun = 307.2 | Aug sun = 262.2 | Sep sun = 219.0 | Oct sun = 169.5 | Nov sun = 89.8 | Dec sun = 67.8 | year sun = | Jan percentsun = 34 | Feb percentsun = 41 | Mar percentsun = 45 | Apr percentsun = 54 | May percentsun = 59 | Jun percentsun = 65 | Jul percentsun = 67 | Aug percentsun = 61 | Sep percentsun = 59 | Oct percentsun = 49 | Nov percentsun = 30 | Dec percentsun = 24 | year percentsun = 51 | Jan uv = 2 | Feb uv = 2 | Mar uv = 4 | Apr uv = 6 | May uv = 7 | Jun uv = 9 | Jul uv = 9 | Aug uv = 8 | Sep uv = 6 | Oct uv = 4 | Nov uv = 2 | Dec uv = 1 | source 1 = [[NOAA]] (харьцангуй чийгшил ба нар 1961–1990)<ref name="NOAA">{{cite web |title=NOWData – NOAA Online Weather Data |publisher=Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |url=http://w2.weather.gov/climate/xmacis.php?wfo=cle |access-date=2026-06-19}}</ref><ref>{{cite web |title=Station: Cleveland, OH |work=U.S. Climate Normals 2020: U.S. Monthly Climate Normals (1991–2020) |publisher=Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |url=https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00014820&format=pdf |access-date=2026-06-19}}</ref><ref name=NOAAsun>{{cite web |title=WMO Climate Normals for CLEVELAND/HOPKINS INTL AP, OH 1961–1990 |publisher=Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |url=ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72524.TXT |archive-url=https://web.archive.org/web/20210726031644/ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72524.TXT |archive-date=2021-07-26 |url-status=dead |access-date=2026-06-19}}</ref> | source 2 = Weather Atlas<ref name="Weather Atlas">{{cite web |title=Cleveland, Ohio, USA – Monthly weather forecast and Climate data |publisher=Weather Atlas |url=https://www.weather-us.com/en/ohio-usa/cleveland-climate |access-date=2026-06-19}}</ref> (нарны гэрэл) }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Cleveland, Ohio|Кливленд}} * [https://web.archive.org/web/20201219201225/http://www.city.cleveland.oh.us/CityofCleveland/Home Албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == {{лавлах холбоос|2}} [[Ангилал:Кливленд| ]] [[Ангилал:Охайогийн суурин]] [[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Охайогийн тойргийн төв]] [[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот]] jvr6tk0vrfaleruvs81d2qq6ru8d2qg 0 45799 859338 778861 2026-06-19T07:32:36Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859338 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Сент-Луис | native_name = St. Louis | settlement_type = [[Бие даасан хот (АНУ)|Бие даасан хот]] | image_skyline = {{multiple image | total_width = 300 | border = infobox | perrow = 1,2,2,1 | caption_align = center | image1 = Runner Fountain and Old Courthouse and Arch (5618845531).jpg | caption1 = Сент-Луис хотын төв дэх [[Хуучин шүүхийн байр (Сент-Луис)|Хуучин шүүхийн байр]] болон [[гарцын нуман хаалга]] | image2 = St. Louis Art Museum.JPG | caption2 = [[Сент-Луисын урлагийн музей]] | image3 = Busch Pano 2022.jpg | caption3 = [[Буш цэнгэлдэх хүрээлэн]] | image4 = Climatron - panoramio.jpg | caption4 = [[Миссуригийн Ботаникийн цэцэрлэг]] | image5 = St. Louis Union Station (17577826564).jpg | caption5 = [[Сент-Луис Юнион өртөө|Юнион өртөө]] }} | image_flag = Flag of St. Louis, Missouri.svg | flag_link = Сент-Луисын далбаа | image_seal = Seal of St. Louis, Missouri.svg | image_blank_emblem = Logo of St. Louis, Missouri.svg | blank_emblem_type = Лого | nickname = "Gateway to the West",<ref name="Globosapiens.net">{{cite web|url=http://www.globosapiens.net/travel-information/St.+Louis-698.html|title=St. Louis United States – Visiting the Gateway to the West|publisher=Globosapiens.net|access-date=March 14, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110515090544/http://www.globosapiens.net/travel-information/St.+Louis-698.html |archive-date=May 15, 2011 |url-status=live}}</ref> The Gateway City,<ref name="Globosapiens.net"/> Mound City,<ref>{{Webarchiv|url=http://www.slpl.org/slpl/interests/article240099632.asp |wayback=20081001231020 |text=St. Louis Public Library on "Mound City" |archiv-bot=2024-05-25 10:59:29 InternetArchiveBot }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081001231020/http://www.slpl.org/slpl/interests/article240099632.asp|date=October 1, 2008}}.</ref> The Lou,<ref>[https://web.archive.org/web/20080522094145/http://www.stltoday.com/blogzone/the-editors-desk/the-editors-desk/2008/05/offended-by-the-lou/ STLtoday.com on "The Lou"].</ref> Rome of the West,<ref>{{cite web |url=http://www.romeofthewest.com/ |title=Rome of the West |publisher=Stltoday.com |access-date=August 10, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170810033358/http://www.romeofthewest.com/|archive-date=August 10, 2017|url-status=live}}</ref> River City, The STL, St. Lou | image_map = {{Maplink|frame=yes|plain=y|frame-width=290|frame-height=290|frame-align=center|stroke-width=2|zoom=10|type=shape-inverse|stroke-color=#808080|fill=#808080|id=Q38022|fill-opacity=0.4|frame-coordinates={{Coord|38.638604|-90.2463344}}}} | map_caption = Сент-Луисын интерактив газрын зураг | pushpin_map = Миссури#АНУ | pushpin_relief = yes | coordinates = {{coord|38|37|38|N|90|11|52|W|region:US-MO_type:city(302,000)|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{flag|АНУ}} | subdivision_type1 = [[АНУ-ын мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = {{flag|Миссури}} | subdivision_type2 = [[Статистикийн Нэгдсэн Бүс|СНБ]] | subdivision_name2 = [[Их Сент-Луис|Сент-Луис–Сент Чарльз-Фармингтон, MO–IL]] | subdivision_type3 = [[Хотын бөөгнөрлийн статистикийн бүс|ХБСБ]] | subdivision_name3 = [[Их Сент-Луис|Сент-Луис, MO-IL]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 2 сарын 14, 1764 | established_title2 = [[Хотын корпораци|Нэгдсэн]] | established_date2 = 1822 | named_for = [[IX Луи]] | government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] | governing_body = [[Сент-Луисын удирдах зөвлөл|Удирдах зөвлөл]] | leader_title = [[Сент-Луис хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Тишаура Жонс]] ([[Ардчилсан Нам (АНУ)|АН]]) | leader_title1 = [[Сент-Луисын удирдах зөвлөл|Зөвлөлийн дарга]] | leader_name1 = [[Меган Грин]] ([[Ардчилсан Нам (АНУ)|АН]]) | leader_title2 = [[Нярав]] | leader_name2 = Адам Лэйн | leader_title3 = [[Хянагч]] | leader_name3 = Дарлин Грин ([[Ардчилсан Нам (АНУ)|АН]]) | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 171.39 | area_total_sq_mi = 66.17 | area_land_km2 = 159.85 | area_land_sq_mi = 61.72 | area_water_km2 = 11.53 | area_water_sq_mi = 4.45 | area_urban_sq_mi = 910.4 | area_urban_km2 = 2,357.8 | area_metro_sq_mi = 8,458 | area_footnotes = <ref name="TigerWebMapServer">{{cite web|title=ArcGIS REST Services Directory|url=https://tigerweb.geo.census.gov/arcgis/rest/services/TIGERweb/Places_CouSub_ConCity_SubMCD/MapServer|publisher=United States Census Bureau|accessdate=August 28, 2022|archive-date=January 19, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220119173812/https://tigerweb.geo.census.gov/arcgis/rest/services/TIGERweb/Places_CouSub_ConCity_SubMCD/MapServer|url-status=live}}</ref> | elevation_footnotes = <ref name="St. Louis Elevation">{{cite web|title=St. Louis City, Missouri – Population Finder – American FactFinder|publisher=[[United States Geological Survey]]|url=http://geonames.usgs.gov/pls/gnispublic/f?p=106:3:3712217792123411::NO::P3_FID:765765|date=October 24, 1980|access-date=December 23, 2008|archive-date=January 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200122161856/https://geonames.usgs.gov/login/index.php|url-status=live}}</ref> | elevation_ft = 466 | elevation_max_footnotes = <ref name="St. Louis elevation 2">{{cite web|title=Elevations and Distances in the United States|url=http://egsc.usgs.gov/isb//pubs/booklets/elvadist/elvadist.html|website=U.S. Geological Survey|publisher=U.S. Department of the Interior — U.S. Geological Survey|access-date=October 17, 2016|date=April 29, 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109183109/http://egsc.usgs.gov/isb//pubs/booklets/elvadist/elvadist.html|archive-date=November 9, 2013|url-status=live}}</ref> | population_total = 301578 | population_as_of = [[2020 оны АНУ-ын хүн амын тооллого|2020]] | population_est = 293310 | pop_est_as_of = 2021 | pop_est_footnotes = <ref name="USCensusEst2021"/> | population_footnotes = <ref name="2020 Census (City)"/> | population_density_sq_mi = 4886.23 | population_density_km2 = 1886.59 | population_urban = 2156323 (АНУ: [[АНУ-ын хот суурин газрын жагсаалт|22-т]]) | population_density_urban_km2 = 914.5 | population_density_urban_sq_mi = 2,368.6 | population_metro = 2809299 (АНУ: [[Хотын бөөгнөрлийн статистик бүс нутаг|21-т]]) | population_rank = АНУ: [[АНУ-ын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|70-д]]<br>Миссури: 2-т | population_blank2_title = [[Статистикийн Нэгдсэн Бүс|СНБ]] | population_blank2 = 2914230 (АНУ: [[Статистикийн Нэгдсэн Бүс|20-д]]) | population_demonym = Сент-Луисчууд | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |title= Total Gross Domestic Product for St. Louis, MO-IL (MSA) |url= https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP41180 |website= fred.stlouisfed.org |access-date= December 7, 2023 |archive-date= October 9, 2023 |archive-url= https://web.archive.org/web/20231009234549/https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP41180 |url-status= live }}</ref> |demographics2_title1 = Их Сент-Луис |demographics2_info1 =$209.9 тэрбум (2022) | postal_code_type = [[ЗИП код]]ууд | postal_code = {{collapsible list | title = Жагсаалт | frame_style = border:none; padding: 0; | list_style = display:none |63101–63141<br />63143–63147<br />63150–63151<br />63155–63158<br />63160<br />63163–63164<br />63166–63167<br />63169<br />63171<br />63177–63180<br />63182<br />63188<br />63190<br />63195<br />63197–63199}} | area_code = [[Бүсийн код 314|314/557]] | area_code_type = [[Хойд Америкийн дугаарлалтын төлөвлөгөө|Бүс нутгийн кодууд]] | timezone = [[Төв цагийн бүс|CST]] | utc_offset = −6 | timezone_DST = [[Төв цагийн бүс|CDT]] | utc_offset_DST = −5 | elevation_max_ft = 614 | blank_name = [[Мэдээлэл Боловсруулах Холбоо Стандарт|МБХС]] код | blank_info = 29-65000 | website = {{URL|https://stlouis-mo.gov}} | footnotes = }} '''Сент-Луис''' ({{lang-en|Saint Louis}} [{{IPA|ˌseɪntˈluːɪs}}]) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[Миссури]] муж улсад орших [[Чөлөөт хот (Америкийн Нэгдсэн Улс)|чөлөөт хот]] бөгөөд [[Иллиной]] муж улстай хаяа залган, [[Миссиссиппи|Миссиссиппи мөрний]] баруун биед байрладаг. 2015 оны байдлаар 315.685 оршин суугчтай тус хотыг тойрсон [[Их Сент-Луис]] бүсэд 2.916.447 хүн амьдардгаараа муж улсдаа хамгийн томд, АНУ-даа 19-рт тооцогдож байна. == Түүх == {{Өргөтгөх хэсэг}} {{Том зураг|St. Louis skyline September 2008.jpg|800|Сент-Луис хотын төв}} == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт | TABELLE = | DIAGRAMM TEMPERATUR = deaktiviert | DIAGRAMM NIEDERSCHLAG = deaktiviert | DIAGRAMM NIEDERSCHLAG HÖHE = 200 | QUELLE = [http://worldweather.wmo.int/093/c00821.htm National Weather Service, US Dept of Commerce]; [http://wetterkontor.de/de/klima/klima2.asp?land=us&stat=72434 wetterkontor.de] | Überschrift = | Ort = Сент-Луис <!-- durchschnittliche Höchsttemperatur für den jeweiligen Monat in °C --> | hmjan = 3.2 | hmfeb = 5.9 | hmmär = 12.6 | hmapr = 19.4 | hmmai = 24.5 | hmjun = 29.6 | hmjul = 31.8 | hmaug = 30.7 | hmsep = 26.6 | hmokt = 20.3 | hmnov = 12.6 | hmdez = 5.4 <!-- durchschnittliche Niedrigsttemperatur für den jeweiligen Monat in °C --> | lmjan = −6.2 | lmfeb = −3.8 | lmmär = 1.9 | lmapr = 8.0 | lmmai = 13.3 | lmjun = 18.7 | lmjul = 21.3 | lmaug = 19.9 | lmsep = 15.8 | lmokt = 9.1 | lmnov = 3.2 | lmdez = −3.3 <!-- durchschnittliche Niederschlagsmenge für den jeweiligen Monat in mm --> | nbjan = 46.0 | nbfeb = 53.8 | nbmär = 90.9 | nbapr = 88.9 | nbmai = 100.8 | nbjun = 94.5 | nbjul = 97.8 | nbaug = 72.4 | nbsep = 79.2 | nbokt = 68.1 | nbnov = 83.3 | nbdez = 77.0 <!-- durchschnittliche Regentage für den jeweiligen Monat in d --> | rdjan = 6.0 | rdfeb = 6.2 | rdmär = 9.1 | rdapr = 9.1 | rdmai = 8.5 | rdjun = 7.9 | rdjul = 7.1 | rdaug = 6.2 | rdsep = 6.6 | rdokt = 6.6 | rdnov = 7.3 | rddez = 7.4 <!-- durchschnittliche Anzahl täglicher Sonnenstunden für den jeweiligen Monat in h/d --> | shjan = 5.2 | shfeb = 5.6 | shmär = 6.4 | shapr = 7.5 | shmai = 8.6 | shjun = 9.7 | shjul = 10.0 | shaug = 8.7 | shsep = 7.9 | shokt = 6.7 | shnov = 4.7 | shdez = 4.2 <!-- durchschnittliche Luftfeuchtigkeit für den jeweiligen Monat in % --> | lfjan = 73 | lffeb = 72 | lfmär = 68 | lfapr = 64 | lfmai = 67 | lfjun = 67 | lfjul = 68 | lfaug = 70 | lfsep = 72 | lfokt = 69 | lfnov = 72 | lfdez = 76 <!-- durchschnittliche Wassertemperatur (Meere, Seen u.ä.) für den jeweiligen Monat in °C --> | wtjan = | wtfeb = | wtmär = | wtapr = | wtmai = | wtjun = | wtjul = | wtaug = | wtsep = | wtokt = | wtnov = | wtdez = }} == Ном зүй == * Patricia Cleary: ''The World, the Flesh, and the Devil: A History of Colonial St. Louis.'' University of Missouri Press, Columbia 2011, ISBN 978-0-8262-1913-8. == Цахим холбоос == {{Commonscat|St. Louis, Missouri|Сент-Луис}} * [http://stlouis.missouri.org/ Сент-Луис хотын албан ёсны цахим хуудас] * [http://www.explorestlouis.com/ Жуулчдад зориулсан мэдээллийн цахим хуудас] == Эшлэл == <references/> [[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:АНУ-ын хот]] [[Ангилал:Дотоодын боомттой суурин]] [[Ангилал:Миссурийн суурин]] [[Ангилал:Сент-Луис| ]] [[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]] [[Ангилал:Миссисипи мөрний суурин]] [[Ангилал:Миссури мөрний суурин]] [[Ангилал:1764 онд байгуулагдсан]] q0ywtt1t22i2shnt3wz8e5z288ynwrp 0 45954 859280 785616 2026-06-19T02:30:27Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859280 wikitext text/x-wiki {{Хөлбөмбөгчин 2 | нэр = Жуан Жезус | уугуул нэр = Жуан Гильерме Нунес Жезус | зураг = Metalist-Inter (5).jpg | тайлбар = Жуан Жезус 2014 онд | хэмжээ = 250px | мэндэлсэн огноо = 1991 оны 6 сарын 10 | мэндэлсэн газар = [[Бразил]], [[Бело Оризонти]] | иргэншил = {{Далбаа Бразил|20px}} [[Бразил]] | өндөр = 185 | жин = | байрлал = [[хамгаалагч (хөлбөмбөг)|төвийн хамгаалагч]] | одоогийн баг = {{Далбаа Итали|20px}} [[Интернационале]] | дугаар = 5 | залуучуудын багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал |2006—2009|{{Далбаа Бразил|20px}} [[Интернасьонал]]| }} | багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал |2009—2011|{{Далбаа Бразил|20px}} [[Интернасьонал]]|25 (0) |2011—одоо|{{Далбаа Итали|20px}} [[Интернационале]]|64 (1)}} | шигшээ = {{хөлбөмбөгийн замнал |2009-2011|{{Далбаа Бразил|20px}} Бразил (17-)|17 (0) |2012—одоо|{{Далбаа Бразил|20px}} [[Бразилын хөлбөмбөгийн шигшээ|Бразил]]|6 (0)}} |медалиуд = {{тэмцээн|[[Зуны олимп|Олимпын наадам]]}} {{медаль|Мөнгө|[[Лондоны олимп (2012 он)|Лондон 2012]]}} | сүүлд шинэчилсэн = 2014 оны 10 сарын 5 | сүүлд шинэчилсэн (шигшээ) = 2012 оны 8 сарын 12 }} '''Жуан Гильерме Нунес Жезус''' ({{lang-pt|Juan Guilherme Nunes Jesus}}; [[1991]] оны [[6 сарын 10|зургаадугаар сарын 10-нд]] [[Бело Оризонти]] [[хот]]од төрсөн), '''Жуан Жезус''' ({{lang-pt|Juan Jesus}}) — [[Бразил]]ын [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд «[[Интернационале]]» болон [[Бразилын хөлбөмбөгийн шигшээ|Бразилын шигшээн]] [[хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хамгаалагч]] юм. == Замнал == 2012 оны нэгдүгээр сарын 30-нд [[Италийн хөлбөмбөгийн лиг|Сери А-гийн]] «[[Интернационале|Интер Милан]]» багтай гэрээлсэн. Анхны гараагаа [[5 сарын 13|тавдугаар сарын 13-нд]] «[[Лацио (хөлбөмбөгийн баг)|Лациогийн]]» эсрэг ('''1''':3) [[Диего Милито]]г сэлгэн хийж байв. == Амжилт == {{Далбаа Бразил|20px}} '''Бразилын шигшээ''' * Дэлхийн аварга (20-) ('''1'''): 2011 * Өмнөд Америкийн аварга (20-) ('''1'''): 2011 {{Далбаа Бразил|20px}} «'''Интернасьонал'''» * [[Либертадоресийн цом]]ын эзэн: 2010 * [[Гаошо лиг|Рио Гранди до Сул мужийн аварга]] ('''1'''): 2011 * [[Өмнөд Америкийн Рекопа]]: 2011 == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гадны холбоос == * [http://int.soccerway.com/players/juan-guilherme-nunes-jesus/113524/ Профайл - soccerway.com] * {{transfermarkt|juan|121985}} * {{SportsReference|ju/juan-1|NAME=Жуан Жесус}} * [https://web.archive.org/web/20121031040457/http://www.london2012.com/athlete/juan-jesus-1105704/ Профайл - Лондон 2012] {{ref-en}} {{Brazil-footy-bio-stub}} {{Интернационале багийн бүрэлдэхүүн}} {{2012 оны зуны олимпт Бразилын хөлбөмбөгийн шигшээ}} [[Ангилал:Бразилын хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Бразилын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Бразилын олимпын мөнгөн медальтан]] [[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч]] [[Ангилал:Интернасьонал багийн тоглогч]] [[Ангилал:Интернационале багийн тоглогч]] [[Ангилал:Бразилчууд]] [[Ангилал:1991 онд төрсөн]] af6nr7n3ex75g92yl9t1xpcv6nhi1yd 0 45959 859241 769542 2026-06-19T00:07:34Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859241 wikitext text/x-wiki {{Хөлбөмбөгчин 2 |нэр = Адиль Рами |зураг = Rami.JPG |хэмжээ = 250 px |тайлбар = [[Евро-2012]] тэмцээнд |мэндэлсэн огноо = 1985 оны 12 сарын 27 |мэндэлсэн газар = [[Франц]], [[Бастиа]] |иргэншил = {{Далбаа Франц|20px}} [[Франц]]<br />{{Далбаа Марокко|20px}} [[Марокко]] |өндөр = 190 |жин = 88 |байрлал = төвийн [[хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хамгаалагч]] |одоогийн баг = {{Далбаа Итали|20px}} [[Милан (хөлбөмбөгийн баг)|Милан]] |дугаар = 13 |залуучуудын багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал |2003—2006|{{Далбаа Франц|20px}} Этуаль Фрею Сен-Рафаэль| |2006—2007|{{Далбаа Франц|20px}} [[Лилль (хөлбөмбөгийн баг)|Лилль Б]]}} |багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал |2006—2011|{{Далбаа Франц|20px}} [[Лилль (хөлбөмбөгийн баг)|Лилль]]|142 (10) |2011—2014|{{Далбаа Испани|20px}} [[Валенсиа (хөлбөмбөгийн баг)|Валенсиа]]|61 (2) |2014|{{аренда}}{{Далбаа Франц|20px}} [[Милан (хөлбөмбөгийн баг)|Милан]]|18 (3) |2014—одоо|{{Далбаа Итали|20px}} [[Милан (хөлбөмбөгийн баг)|Милан]]|4 (1)}} |шигшээ = {{хөлбөмбөгийн замнал |2008|{{Далбаа Франц|20px}} Франц Б|1 (0) |2010—одоо|{{Далбаа Франц|20px}} [[Францын хөлбөмбөгийн шигшээ|Франц]]|26 (1)}} |сүүлд шинэчилсэн = 2014 оны 10 сарын 7 |сүүлд шинэчилсэн (шигшээ) = 2013 оны 9 сарын 13 }} '''Адиль Рами''' ({{lang-fr|Adil Rami}}; [[1985]] оны [[12 сарын 27|арванхоёрдугаар сарын 27-нд]] [[Бастиа]] [[хот]]од төрсөн) — [[Марокко]] гаралтай [[Франц]]ын [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд «[[Милан (хөлбөмбөгийн баг)|Милан]]» багт [[хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хамгаалагчаар]] тоглодог. [[Францын хөлбөмбөгийн шигшээ|Францын шигшээн]] харъяалалтай. == Замнал == Рами [[2011]] оны [[1 сарын 13|нэдүгээр сарын 13-нд]] [[Испани]]йн «[[Валенсиа (хөлбөмбөгийн баг)|Валенсиатай]]» 4.5 жилээр гэрээлэв.<ref>[http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=1583910.html Rami to leave Lille for Valencia]</ref> Анхны жилдээ [[Испанийн хөлбөмбөгийн лиг|лигийн]] 33 тоглолтонд 2 гоол, 7 дамжуулалт хийжээ. [[2014]] оны [[1 сарын 3|нэгдүгээр сарын 3-нд]] багаасаа явах хүсэлтээ 3 сарын өмнө тавьсан Рамиг «[[Милан (хөлбөмбөгийн баг)|Миланд]]» худалдах нөхцөлтэй зээлүүлэв.<ref>{{cite web|url=http://www.valenciacf.com/ver/32694/comunicado-oficial.html|title=Comunicado Oficial: Cesión de Adil Rami|work=[[Valencia CF|Valencia CF official site]]|date=16 October 2013|accessdate=15 July 2014|archive-date=2 Долдугаар сар 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150702055433/http://www.valenciacf.com/ver/32694/comunicado-oficial.html|url-status=dead}}</ref> «Миланд» ирсэн анхны улиралдаа [[Италийн хөлбөмбөгийн лиг|лигийн]] дийлэнхи тоглолтуудад оролцоогүй. == Амжилт == * [[Францын хөлбөмбөгийн лиг|Францын аварга]]: 2011 * [[Францын хөлбөмбөгийн цом|Францын цомын аварга]]: 2011 == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гадны холбоос == * [http://www.losc.fr/?r=0,1,0,1,1,1,1426 Профайл - «Лилль»] {{ref-fr}} * [http://www.lfp.fr/joueur/rami-adil Профайл - LFP] {{ref-fr}} * [http://www.lequipe.fr/Football/FootballFicheJoueur26847.html Профайл - L'Équipe] {{ref-fr}} * [https://web.archive.org/web/20110425000000/http://www.fff.fr/individus/selections/visu_fiche.php?in_no=756&id_cat=1 Профайл - Францын хөлбөмбөгийн холбоо] {{ref-fr}} * [http://www.footballdatabase.eu/football.joueurs.adil.rami.19769.fr.html Профайл - footballdatabase.eu] {{ref-fr}} {{France-footy-bio-stub}} {{Милан багийн бүрэлдэхүүн}} {{2012 оны ЕАШТ-д Францын хөлбөмбөгийн шигшээ}} [[Ангилал:Францын хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Францын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч]] [[Ангилал:Лилль багийн тоглогч]] [[Ангилал:Валенсиа багийн тоглогч]] [[Ангилал:Милан багийн тоглогч]] [[Ангилал:Францчууд]] [[Ангилал:1985 онд төрсөн]] 1n9os3usyxk10wkj8jmrx9yhsj20sgo 0 46760 859300 743116 2026-06-19T03:46:05Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859300 wikitext text/x-wiki {{Хөлбөмбөгчин 2 |нэр = Марк Муниеса |уугуул нэр = Марк Муньеса Мартинес |зураг = Marc Muniesa.jpg |хэмжээ = 225px |тайлбар = Муниеса 2010 онд |мэндэлсэн огноо = [[1992]] оны [[3 сарын 27]] |мэндэлсэн газар = [[Испани]], [[Льорет-де-Мар]] |иргэншил = {{Далбаа Испани|20px}} [[Испани]] |өндөр = 180 |жин = |байрлал = [[хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хамгаалагч]] |одоогийн баг = {{Далбаа Англи|20px}} [[Сток Сити]] |дугаар = 5 |залуучуудын багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал||{{Далбаа Испани|20px}} [[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона]]|}} |багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал |2009—2013|{{Далбаа Испани|20px}} [[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона]]|2 (0) |2009—2013|{{зээл}}{{Далбаа Испани|20px}} [[Барселона Б]]|81 (4) |2013—одоо|{{Далбаа Англи|20px}} [[Сток Сити]]|20 (0)}} |шигшээ = {{хөлбөмбөгийн замнал|2008|{{Далбаа Испани|20px}} Испани (16-)|2 (0) |2009|{{Далбаа Испани|20px}} Испани (17-)|10 (0) |2010—2011|{{Далбаа Испани|20px}} Испани (19-)|9 (0) |2011—одоо|{{Далбаа Испани|20px}} Испани (21-)|5 (0)}} |сүүлд шинэчилсэн = 2014 оны 12 сарын 7 | сүүлд шинэчилсэн (шигшээ) = 2013 оны 6 сарын 12 }} '''Марк Муньеса Мартинес''' ({{lang-es|Marc Muniesa Martínez}}; [[1992]] оны [[3 сарын 27|гуравдугаар сарын 27-нд]] [[Льорет-де-Мар]] [[хот]]од төрсөн) — [[Испани]]йн [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Англи]]йн «[[Сток Сити]]» багт [[хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хамгаалагчаар]] тоглодог. «[[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселоны]]» академийг төгсөгч Муньеса үндсэн бүрэлдэхүүнтэйгээ [[2011]] оны [[2 сарын 15|хоёрдугаар сарын 15-нд]] ханшаа 30 сая еврод тулган гэрээ байгуулж байв.<ref>{{Cite web |url=http://www.fcbarcelona.com/web/castellano/noticies/futbol_b/temporada10-11/02/15/n110215115747.html |title=Muniesa renueva hasta el 2012 (Muniesa renews until 2012) |access-date=2014-12-08 |archive-date=2011-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110923004635/http://www.fcbarcelona.com/web/castellano/noticies/futbol_b/temporada10-11/02/15/n110215115747.html |url-status=dead }}; Barcelona's official website, 15 February 2011 {{es icon}}</ref> Гэвч 2012/13 онд өвдөгний бэртэлээсээ болж «Барселонад» орон зайгаа алдсан гэхэд болох юм. [[2013]] оны [[7 сарын 2|долоодугаар сарын 2-нд]] [[Английн Премьер лиг|Премьер лигийн]] «[[Сток Сити]]» багт үнэгүй наймаагаар элсэж, дөрвөн жилээр гэрээлсэн юм.<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/23154728|title=Stoke City sign Barcelona defender Marc Muniesa|work=[[BBC Sport]]|date=2 July 2013|accessdate=2 July 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.stokecityfc.com/news/article/muniesa-891256.aspx|title=City sign Spanish star|work=Stoke City F.C|date=2 July 2013|accessdate=2 July 2013}}</ref> == Амжилт == ; {{Далбаа Испани}} '''[[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона]]''' * [[Испанийн хөлбөмбөгийн лиг|Испанийн аварга]] ('''1'''): [[2008/2009 оны Испанийн хөлбөмбөгийн лиг|2008/09]] * [[Испанийн хөлбөмбөгийн цом|Испанийн цомын эзэн]] ('''1'''): 2008/09 * [[Испанийн хөлбөмбөгийн супер цом|Испанийн супер цомын эзэн]] ('''2'''): 2009, 2010 * [[УЕФА Аваргуудын лиг]]ийн түрүү ('''1'''): [[2008/2009 оны УЕФА Аваргуудын лиг|2008/09]] * [[УЕФА Супер цом]]ын эзэн ('''1'''): 2009 == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гадны холбоос == {{commonscat|Марк Муниеса}} *[http://www.fcbarcelona.cat/web/english/futbol/temporada_11-12/futbol_b/plantilla/jugadors/muniesa.html Профайл - Барселона] *[http://www.bdfutbol.com/en/j/j4649.html Профайл - BDFutbol] *{{soccerbase|51517}} *{{FIFA player|313404}} {{Spain-footy-bio-stub}} {{Сток Сити багийн бүрэлдэхүүн}} [[Ангилал:Испанийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч]] [[Ангилал:Барселона багийн тоглогч]] [[Ангилал:Сток Сити багийн тоглогч]] [[Ангилал:Испаничууд]] [[Ангилал:1992 онд төрсөн]] i4m8eiympk0ugmdd7tueseralfpx6qh 0 48413 859296 742977 2026-06-19T03:31:50Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859296 wikitext text/x-wiki {{Хөлбөмбөгчин 2 |нэр = Лилиан Тюрам |уугуул нэр = Рюдди Лилиан Тюрам-Юльен |зураг = Lilian Thuram.jpg |хэмжээ = 270px |тайлбар = Лилиан Тюрам [[2010]] онд |хоч = ''Thu-Thu''<br />''Le Philosophe''<br />''Le Tronc''<br />''Lico'' |мэндэлсэн огноо = 1972 оны 1 сарын 1 |мэндэлсэн газар = [[Гваделупа]], [[Пуэнт-а-Питр]] |иргэншил = {{Далбаа Франц|20px}} [[Франц]] |өндөр = 185 |жин = 79 |байрлал = [[хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хамгаалагч]] |одоогийн баг = зодог тайлсан |багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал |1991—1996|{{Далбаа Франц|20px}} [[Монако (хөлбөмбөгийн баг)|Монако]]|173 (9) |1996—2001|{{Далбаа Итали|20px}} [[Парма (хөлбөмбөгийн баг)|Парма]]|201 (1) |2001—2006|{{Далбаа Итали|20px}} [[Ювентус]]|144 (1) |2006—2008|{{Далбаа Испани|20px}} [[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона]]|41 (0) |'''1991—2008'''|'''Бүгд'''|'''559 (11)'''}} |шигшээ = {{хөлбөмбөгийн замнал|1994—2008|{{Далбаа Франц|20px}} [[Францын хөлбөмбөгийн шигшээ|Франц]]|142 (2)}} |медалиуд = {{тэмцээн|[[Хөлбөмбөгийн ДАШТ|ДАШТ]]}} {{медаль|Алт|[[1998 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|Франц 1998]]}} {{медаль|Мөнгө|[[2006 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|Герман 2006]]}} {{тэмцээн|[[Холбоодын цом]]}} {{медаль|Алт|[[2003 оны Холбоодын цом|Франц 2003]]}} {{тэмцээн|[[Хөлбөмбөгийн ЕАШТ|ЕАШТ]]}} {{медаль|Хүрэл|[[1996 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ|Англи 1996]]}} {{медаль|Алт|[[2000 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ|Бельги/Нидерланд 2000]]}} {{тэмцээн|[[Газар дундын тэнгис|ГДТ-ийн]] орнуудын наадам}} {{медаль|Хүрэл|Лангедок — Руссильон 1993}} }} '''Рюдди Лилиан Тюрам-Юльен''' ({{lang-fr|Ruddy Lilian Thuram-Ulien}}; [[1972]] оны [[1 сарын 1|нэгдүгээр сарын 1]], [[Гваделупа]], [[Пуэнт-а-Питр]], '''Лилиан Тюрам''' ({{lang-fr|Lilian Thuram}}) — [[Гваделупа]] гаралтай [[Франц]]ын зодог тайлсан [[хөлбөмбөг]]чин. == Амжилт == * [[1998 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1998 оны дэлхийн аварга]]. * [[2006 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|2006 оны ДАШТ-ий]] аман хүзүү. * [[2000 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ|2000 оны Европын аварга]]. * [[2003 оны Холбоодын цом]]ын эзэн * [[Францын хөлбөмбөгийн цом|Францын цомын]] эзэн (1): 1990/91 * [[УЕФА цом]]ын эзэн (1): 1998/99 * [[Италийн хөлбөмбөгийн цом|Италийн цомын]] эзэн (1): 1998/99 * [[Италийн хөлбөмбөгийн супер цом|Италийн супер цомын]] эзэн (3): 1999, 2002, 2003 * [[Испанийн хөлбөмбөгийн супер цом|Испанийн супер цомын]] эзэн (1): 2006 * [[Италийн хөлбөмбөгийн лиг|Италийн аварга]] (2): 2001/02, 2002/03 (титулы 2004/05 и 2005/06 отобраны) * 1997 оны Францын шилдэг хөлбөмбөгчин == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гадны холбоос == * [http://www.barcamania.com/news/4931.html Лилиан Тюрам. «Kind of blue»] * [http://www.footballdatabase.com/site/players/index.php?dumpPlayer=215 Профайл - FootballDatabase.com] {{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20110907011046/http://www.fcbarcelona.com/web/english/futbol/temporada_07-08/plantilla/jugadors/thuram.html Профайл - «Барселона»]{{ref-en}} {{France-footy-bio-stub}} {{Хураангуй багц2 |гарчиг = Өгүүлэлтэй холбоотой |1996 оны ЕАШТ-д Францын хөлбөмбөгийн шигшээ |1998 оны ДАШТ-д Францын хөлбөмбөгийн шигшээ |2000 оны ЕАШТ-д Францын хөлбөмбөгийн шигшээ |2002 оны ДАШТ-д Францын хөлбөмбөгийн шигшээ |2003 оны Холбоодын цомд Францын хөлбөмбөгийн шигшээ |2004 оны ЕАШТ-д Францын хөлбөмбөгийн шигшээ |2006 оны ДАШТ-д Францын хөлбөмбөгийн шигшээ |2008 оны ЕАШТ-д Францын хөлбөмбөгийн шигшээ |ФИФА 100 |Францын шилдэг хөлбөмбөгчин |ДАШТ-ий «Хүрэл бөмбөгийн» эзэн |1998 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ — бэлгэдлийн шигшээ |2006 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ — бэлгэдлийн шигшээ }} [[Ангилал:Францын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Гваделупын хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн Европын аварга]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч]] [[Ангилал:Барселона багийн тоглогч]] [[Ангилал:Монако багийн тоглогч]] [[Ангилал:Парма багийн тоглогч]] [[Ангилал:Ювентус багийн тоглогч]] [[Ангилал:ФИФА 100]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (офицер)]] [[Ангилал:Францчууд]] [[Ангилал:1972 онд төрсөн]] i4k2zuyw8xiy9x3loxc69vxd2qx00sx 0 50809 859219 855205 2026-06-18T16:11:51Z CommonsDelinker 211 С.Төмөрбаатарын_үр_хүүхдүүд.jpg файлыг коммонсд [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Anand9005|]]. 859219 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Самдангийн Төмөрбаатар | image =Самдангийн_Төмөрбаатар.jpg ‎ | caption = | birth_year = [[1914]] он | birth_place = [[Монгол улс]] | death = [[1985]] он | nationality = [[Монгол үндэстэн]] |citizenship = {{flag|Монгол}} | occupation = Монгол Улсын Баатар, АИХ-ын депутат, ахмад дайчин | agent = | alma_mater = | spouseэхнэр =Цэрэнтогтохын Цэвэл | children = }} '''Самдангийн Төмөрбаатар''' нь 1914 онд [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт суманд]] төрсөн. [[БНМАУ]]-ын баатар, 1939 оны [[Халхын голын байлдаан]], [[1945 оны чөлөөлөх дайн]], 1948 оны баруун хилийн тулгаралтад оролцсон ахмад дайчин, цэргийн стратеги судлаач Дэд хурандаа, АИХ ([[Ардын Их Хурал]])-ын депутат, улс төр цэргийн зүтгэлтэн. С.Төмөрбаатарын олон удаагийн тулалдаанд баатарлаг гавьяа байгуулсныг нь төр засаг өндрөөр үнэлж 1939, 1956 онд алтан гадас одон, 1947 онд Байлдааны хүндэт медаль, 1939 онд Байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон, 1974 онд [[ЗХУ]]-ын улаан таван хошуу медаль. С.Төмөрбаатарт АИХТ-ийн 1979 оны 246-р зарлигаар [[БНМАУ-ын баатар цол]] олгосон ба улаан тугийн одон, Сүхбаатарын одон, Алтан гадас, ойн медалиар шагнажээ. ХТАЗ, дэд хурандаа цолтон. Засгийн газрын 1994 оны 142-р тогтоолоор хилийн 0198-р ангийн Эрс-Уулын заставыг түүний нэрэмжит болгожээ. ==Намтар== Архангай аймгийн Өлзийт сумын Өгийнуурын шанаа хэмээх газар төрсөн. 1947-50 онд Намын дээд сургууль төгссөн. 1936 онд цэргийн албанд татагдан Тусгай хороонд цэрэг, бага дарга, 1937-1938 онд Эрдэнэцагааны отрядад салаа сумангийн дарга, 1938-1939 онд 24-р отрядад заставын дарга, 1939-1947 онд 24-р отрядын байлдааны ангийн туслах, 24, 27, 31-р отрядын намын товчооны дарга, улс төрийн орлогч, 1950-1953 онд 20, 31-р отрядад улс төрийн орлогч, 1953-1959 онд УБТЗ-д боловсон хүчин, Батсүмбэрийн САА-н намын хорооны дарга, зохион байгуулагч, 1959-1960 онд Увсын Баруунтурууны САА-д зохион байгуулагч, 1960-62 онд НАХЯ-ы Засан хүмүүжүүлэх газрын улс төрийн орлогч, намын хорооны дарга, 1962-67 онд Архангай аймгийн Өлзийт суманд нэгдлийн дарга, 1968-1969 онд СнЗ-ийн амралтад аж ахуйн дарга, 1969-1972 онд Хэрээ-Уулын заставын дарга, 1972-1975 онд 24-р отрядын Халхын голын комендатурын дарга, 1975-1976 онд хилийн 0198-р ангийн хилийн албаны дарга, 1977-1980 онд Монгол-Зөвлөлтийн хилийг тогтоон тэмдэглэх комиссын 12-р техник ажлын группийн монгол хэсгийн даргаар ажиллажээ.<ref name=":0">{{Cite web |url=http://bpo.gov.mn/content/39 |title=Archive copy |access-date=2020-11-19 |archive-date=2020-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020145529/http://bpo.gov.mn/content/39 |url-status=dead }}</ref> Нэгдлийн дарга байх үед АИХ-н 15-р их хуралд төлөөлөгчөөр, мөн ХЦ-н 0198-р ангид ажиллаж байхдаа АИХ-д төлөөлөгчөөр сонгогдож АИХ-ын депутатаар 2-удаа сонгогдож байсан юм. == Халхын голын дайн == [[Файл:Mongolian war heroes.jpg|thumb|200x200px|БНМАУ-ын баатар Норпилийн Жамбаа, БНМАУ-ын баатар Самдангийн Төмөрбаатар, БНМАУ-ын баатар Дүгэрийн Нянтайсүрэн нар|link=Special:FilePath/МУ-ын_баатар_Норпилийн_Жамбаа,_Самдангийн_Төмөрбаатар,_Дүгэрийн_Нянтайсүрэн_нар.jpg]] [[Халхын голын дайн]]ы фронтын гол чиглэлд хилийн 24-р отрядын 6-р заставыг удирдан оролцжээ. 1939 онд Ац гурван шиврээд дайсны тагнуулын томоохон бүлгийг устгасан. Мөн оны 8-р сарын 28-нд Муухайбулагт 50 гаруй дайсантай байлдан устгасан, 8-р сарын 30-д Шавартай голд 30 гаруй дайсныг мөрдөн устгасан, Эрс-Ууланд олон дахин давуу хүчтэй дайсанд бүслэгдэн бут цохисон зэрэг байлдааны онцгой тохиолдлуудыг дурдаж болно. 40 гаруй удаа байлдаанд орж, биечлэн 300 гаруй дайсныг барьсан. Хүндэт чекистийн тэмдгээр шагнагдсан.[[Файл:Heroy MNR.jpg|thumb|159x159px|БНМАУ-ын баатар цол|left]] Түүний удирдаж байсан заставыг 1972 онд АИХТ-ийн цэргийн гавьяаны одонгоор шагнасан. 1945 оны Чөлөөлөх дайнд 31-р отрядад алба хааж байхдаа оролцон, хилийн чанадад байлдааны ба хүмүүнлэгийн үүрэг гүйцэтгэжээ. 1946 онд НДС-д элсэн орж суралцсан ч дээд газрын шийдвэрээр 1947 онд баруун хилд гоминдан, казахын дээрэмчдийг устгахад амь биеэ үл хайрлан тусгай даалгавар гүйцэтгэхэд оролцжээ.<ref name=":0" /> Тэрбээр дайн дууссаны дараа Төв аймгийн Батсүмбэр, Увс аймгийн Баруунтурууны САА, Архангай аймгийн Өлзийт сумын, нэгдлийн даргаар ажиллах хугацаандаа цэрэг хүний дайчин, мятаршгүй чадварыг гарган ажилласны үр дүнд удирдлагад нь ажиллаж байсан саальчин Авирмэд, ногоочин Долгор нар БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар цол хүртэж, тракторчин Пүрэвжав, ногоочин Должинжав, Луузан, Дамдин нар улсын аварга болсныг түүх гэрчилнэ.<ref name=":1" /> ==Гэр бүл== Эхнэр Цэрэнтогтохын Цэвэлийн хамт 8 хүүхэдтэй. == Гэгээн дурсгал == [[Файл:Samdan_Tumurbaatar_statue.jpg|thumb|БНМАУ-ын баатар Самдангийн Төмөрбаатарын гэрэлт хөшөө|227x227px|link=Special:FilePath/Statue_Tumurbaatar.jpg]] Архангай аймгийн Өлзийт сумын Ерөнхий боловсролын сургууль нь БНМАУ-ын баатар Самдангийн Төмөрбаатарын нэрэмжит юм. 2019 оны 7-р сарын 7-ны билэгт сайн өдөр тус сургуулийн хичээлийн байрны өмнөх талбайд С.Төмөрбаатар агсны үр хүүхдүүд болон төрөл төрөгсөд, нутгийн зон олон түүний гэрэлт хөшөөг суурилууллаа.<ref>https://www.montsame.mn/mn/read/195003</ref> 1939 оны Халхын голын дайн, 1945 оны чөлөөлөх дайн, 1948 оны баруун хилийн тулгаралтад оролцож, алдар гавьяагаа мандуулсан Монгол Улсын баатар Самдангийн Төмөрбаатарын номын нээлт 2019 оны 07-р сарын 1-ний өдөр Монгол цэргийн музейд болсон.<ref name=":1">https://www.uia.gov.mn/news-details/4{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Номын нээлтэд ХХЕГ-ын удирдлага, Монгол Улсын баатруудын “Үхэвч үнэн холбоо” ТББ, УИХ-ын гишүүн асан С.Ламбаа, хошууч генерал П.Сүндэв, баатрын удирдлага дор ажиллаж байсан ахмад хилчид, баатрын үр хүүхэд, төрөл төрөгсөд, хилчин докторуудын төлөөлөл оролцов. "Япон, Манж-го Улсын цэргүүд Монгол Улсын хилийг удаа дараа зөрчиж, өдөөн хатгалга хийх тэр л үеэс С.Төмөрбаатар даргатай Эрс уулын 6 дугаар заставын хилчид хүч тэнцвэргүй их, бага нийт 62 удаагийн тулгаралтад оролцохдоо тухай бүр нь ялалт байгуулж, алдар гавьяагаа дуурсгаж байсан. Байлдааны амжилт нь С.Төмөрбаатар дарга Чингис хааны байлдааны арга, тактикийг тодорхой судалж, хилийн заставын байлдааны ажиллагааг удирдахдаа ашиглаж байсан нь харагдаж байна. Дэд хурандаа С.Төмөрбаатар нь Монгол Улсын баатруудаас 45, Халхын голын дайнаас тодорсон баатруудаас 13, хилчин баатруудаас 11, Архангай аймгаас төрсөн баатруудаас гурав дахь нь бөгөөд 25 насандаа цэргийн гавьяаны улаан тугийн одон, алтан гадас одонгоор энгэрээ мялааж, удирдсан застав нь “байлдааны гавьяа”-ны одонгоор шагнагдаж байв" хэмээн номын зохиогч ДХИС-ийн Эрдэм шинжилгээний хүрээлэнгийн Хил судлалын төвийн эрхлэгч, доктор, хурандаа Ж.Өвгөнбүргэд номдоо дурдав. <ref name=":1" /> ==Галлерей== С.Төмөрбаатарын хамт авхуулсан гэр бүлийн гишүүд болон албаны хүмүүсийн түүхэн зургууд.<gallery mode="nolines"> Файл:Халхын голын байлдааны ялалтын дурсгалын хөшөө.jpg Файл:ДВП.jpg Файл:С.Төмөрбаатар хилийн цэрэг.jpg Файл:С.Төмөрбаатар цэргийн морь.jpg Файл:С.Төмөрбаатар үйлдвэр дээр.jpg </gallery> == Зүүлт тайлбар == {{DEFAULTSORT:Төмөрбаатар, Самдангийн}} [[Ангилал:Халхын голын дайны хүн]] [[Ангилал:Монголын цэргийн зүтгэлтэн]] [[Ангилал:БНМАУ-ын баатар]] [[Ангилал:БНМАУ-ын байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Улаан таван хошуу одон шагналтан]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1914 онд төрсөн]] [[Ангилал:1985 онд өнгөрсөн]] <references /> [[Ангилал:Өлзийтийн (Архангай) хүн]] 6whnipmqf4iec5snel5be4qts7lz5e5 859220 859219 2026-06-18T16:11:55Z CommonsDelinker 211 С.Төмөрбаатар_үйлдвэр_дээр.jpg файлыг коммонсд [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Anand9005|]]. 859220 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Самдангийн Төмөрбаатар | image =Самдангийн_Төмөрбаатар.jpg ‎ | caption = | birth_year = [[1914]] он | birth_place = [[Монгол улс]] | death = [[1985]] он | nationality = [[Монгол үндэстэн]] |citizenship = {{flag|Монгол}} | occupation = Монгол Улсын Баатар, АИХ-ын депутат, ахмад дайчин | agent = | alma_mater = | spouseэхнэр =Цэрэнтогтохын Цэвэл | children = }} '''Самдангийн Төмөрбаатар''' нь 1914 онд [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт суманд]] төрсөн. [[БНМАУ]]-ын баатар, 1939 оны [[Халхын голын байлдаан]], [[1945 оны чөлөөлөх дайн]], 1948 оны баруун хилийн тулгаралтад оролцсон ахмад дайчин, цэргийн стратеги судлаач Дэд хурандаа, АИХ ([[Ардын Их Хурал]])-ын депутат, улс төр цэргийн зүтгэлтэн. С.Төмөрбаатарын олон удаагийн тулалдаанд баатарлаг гавьяа байгуулсныг нь төр засаг өндрөөр үнэлж 1939, 1956 онд алтан гадас одон, 1947 онд Байлдааны хүндэт медаль, 1939 онд Байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон, 1974 онд [[ЗХУ]]-ын улаан таван хошуу медаль. С.Төмөрбаатарт АИХТ-ийн 1979 оны 246-р зарлигаар [[БНМАУ-ын баатар цол]] олгосон ба улаан тугийн одон, Сүхбаатарын одон, Алтан гадас, ойн медалиар шагнажээ. ХТАЗ, дэд хурандаа цолтон. Засгийн газрын 1994 оны 142-р тогтоолоор хилийн 0198-р ангийн Эрс-Уулын заставыг түүний нэрэмжит болгожээ. ==Намтар== Архангай аймгийн Өлзийт сумын Өгийнуурын шанаа хэмээх газар төрсөн. 1947-50 онд Намын дээд сургууль төгссөн. 1936 онд цэргийн албанд татагдан Тусгай хороонд цэрэг, бага дарга, 1937-1938 онд Эрдэнэцагааны отрядад салаа сумангийн дарга, 1938-1939 онд 24-р отрядад заставын дарга, 1939-1947 онд 24-р отрядын байлдааны ангийн туслах, 24, 27, 31-р отрядын намын товчооны дарга, улс төрийн орлогч, 1950-1953 онд 20, 31-р отрядад улс төрийн орлогч, 1953-1959 онд УБТЗ-д боловсон хүчин, Батсүмбэрийн САА-н намын хорооны дарга, зохион байгуулагч, 1959-1960 онд Увсын Баруунтурууны САА-д зохион байгуулагч, 1960-62 онд НАХЯ-ы Засан хүмүүжүүлэх газрын улс төрийн орлогч, намын хорооны дарга, 1962-67 онд Архангай аймгийн Өлзийт суманд нэгдлийн дарга, 1968-1969 онд СнЗ-ийн амралтад аж ахуйн дарга, 1969-1972 онд Хэрээ-Уулын заставын дарга, 1972-1975 онд 24-р отрядын Халхын голын комендатурын дарга, 1975-1976 онд хилийн 0198-р ангийн хилийн албаны дарга, 1977-1980 онд Монгол-Зөвлөлтийн хилийг тогтоон тэмдэглэх комиссын 12-р техник ажлын группийн монгол хэсгийн даргаар ажиллажээ.<ref name=":0">{{Cite web |url=http://bpo.gov.mn/content/39 |title=Archive copy |access-date=2020-11-19 |archive-date=2020-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020145529/http://bpo.gov.mn/content/39 |url-status=dead }}</ref> Нэгдлийн дарга байх үед АИХ-н 15-р их хуралд төлөөлөгчөөр, мөн ХЦ-н 0198-р ангид ажиллаж байхдаа АИХ-д төлөөлөгчөөр сонгогдож АИХ-ын депутатаар 2-удаа сонгогдож байсан юм. == Халхын голын дайн == [[Файл:Mongolian war heroes.jpg|thumb|200x200px|БНМАУ-ын баатар Норпилийн Жамбаа, БНМАУ-ын баатар Самдангийн Төмөрбаатар, БНМАУ-ын баатар Дүгэрийн Нянтайсүрэн нар|link=Special:FilePath/МУ-ын_баатар_Норпилийн_Жамбаа,_Самдангийн_Төмөрбаатар,_Дүгэрийн_Нянтайсүрэн_нар.jpg]] [[Халхын голын дайн]]ы фронтын гол чиглэлд хилийн 24-р отрядын 6-р заставыг удирдан оролцжээ. 1939 онд Ац гурван шиврээд дайсны тагнуулын томоохон бүлгийг устгасан. Мөн оны 8-р сарын 28-нд Муухайбулагт 50 гаруй дайсантай байлдан устгасан, 8-р сарын 30-д Шавартай голд 30 гаруй дайсныг мөрдөн устгасан, Эрс-Ууланд олон дахин давуу хүчтэй дайсанд бүслэгдэн бут цохисон зэрэг байлдааны онцгой тохиолдлуудыг дурдаж болно. 40 гаруй удаа байлдаанд орж, биечлэн 300 гаруй дайсныг барьсан. Хүндэт чекистийн тэмдгээр шагнагдсан.[[Файл:Heroy MNR.jpg|thumb|159x159px|БНМАУ-ын баатар цол|left]] Түүний удирдаж байсан заставыг 1972 онд АИХТ-ийн цэргийн гавьяаны одонгоор шагнасан. 1945 оны Чөлөөлөх дайнд 31-р отрядад алба хааж байхдаа оролцон, хилийн чанадад байлдааны ба хүмүүнлэгийн үүрэг гүйцэтгэжээ. 1946 онд НДС-д элсэн орж суралцсан ч дээд газрын шийдвэрээр 1947 онд баруун хилд гоминдан, казахын дээрэмчдийг устгахад амь биеэ үл хайрлан тусгай даалгавар гүйцэтгэхэд оролцжээ.<ref name=":0" /> Тэрбээр дайн дууссаны дараа Төв аймгийн Батсүмбэр, Увс аймгийн Баруунтурууны САА, Архангай аймгийн Өлзийт сумын, нэгдлийн даргаар ажиллах хугацаандаа цэрэг хүний дайчин, мятаршгүй чадварыг гарган ажилласны үр дүнд удирдлагад нь ажиллаж байсан саальчин Авирмэд, ногоочин Долгор нар БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар цол хүртэж, тракторчин Пүрэвжав, ногоочин Должинжав, Луузан, Дамдин нар улсын аварга болсныг түүх гэрчилнэ.<ref name=":1" /> ==Гэр бүл== Эхнэр Цэрэнтогтохын Цэвэлийн хамт 8 хүүхэдтэй. == Гэгээн дурсгал == [[Файл:Samdan_Tumurbaatar_statue.jpg|thumb|БНМАУ-ын баатар Самдангийн Төмөрбаатарын гэрэлт хөшөө|227x227px|link=Special:FilePath/Statue_Tumurbaatar.jpg]] Архангай аймгийн Өлзийт сумын Ерөнхий боловсролын сургууль нь БНМАУ-ын баатар Самдангийн Төмөрбаатарын нэрэмжит юм. 2019 оны 7-р сарын 7-ны билэгт сайн өдөр тус сургуулийн хичээлийн байрны өмнөх талбайд С.Төмөрбаатар агсны үр хүүхдүүд болон төрөл төрөгсөд, нутгийн зон олон түүний гэрэлт хөшөөг суурилууллаа.<ref>https://www.montsame.mn/mn/read/195003</ref> 1939 оны Халхын голын дайн, 1945 оны чөлөөлөх дайн, 1948 оны баруун хилийн тулгаралтад оролцож, алдар гавьяагаа мандуулсан Монгол Улсын баатар Самдангийн Төмөрбаатарын номын нээлт 2019 оны 07-р сарын 1-ний өдөр Монгол цэргийн музейд болсон.<ref name=":1">https://www.uia.gov.mn/news-details/4{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Номын нээлтэд ХХЕГ-ын удирдлага, Монгол Улсын баатруудын “Үхэвч үнэн холбоо” ТББ, УИХ-ын гишүүн асан С.Ламбаа, хошууч генерал П.Сүндэв, баатрын удирдлага дор ажиллаж байсан ахмад хилчид, баатрын үр хүүхэд, төрөл төрөгсөд, хилчин докторуудын төлөөлөл оролцов. "Япон, Манж-го Улсын цэргүүд Монгол Улсын хилийг удаа дараа зөрчиж, өдөөн хатгалга хийх тэр л үеэс С.Төмөрбаатар даргатай Эрс уулын 6 дугаар заставын хилчид хүч тэнцвэргүй их, бага нийт 62 удаагийн тулгаралтад оролцохдоо тухай бүр нь ялалт байгуулж, алдар гавьяагаа дуурсгаж байсан. Байлдааны амжилт нь С.Төмөрбаатар дарга Чингис хааны байлдааны арга, тактикийг тодорхой судалж, хилийн заставын байлдааны ажиллагааг удирдахдаа ашиглаж байсан нь харагдаж байна. Дэд хурандаа С.Төмөрбаатар нь Монгол Улсын баатруудаас 45, Халхын голын дайнаас тодорсон баатруудаас 13, хилчин баатруудаас 11, Архангай аймгаас төрсөн баатруудаас гурав дахь нь бөгөөд 25 насандаа цэргийн гавьяаны улаан тугийн одон, алтан гадас одонгоор энгэрээ мялааж, удирдсан застав нь “байлдааны гавьяа”-ны одонгоор шагнагдаж байв" хэмээн номын зохиогч ДХИС-ийн Эрдэм шинжилгээний хүрээлэнгийн Хил судлалын төвийн эрхлэгч, доктор, хурандаа Ж.Өвгөнбүргэд номдоо дурдав. <ref name=":1" /> ==Галлерей== С.Төмөрбаатарын хамт авхуулсан гэр бүлийн гишүүд болон албаны хүмүүсийн түүхэн зургууд.<gallery mode="nolines"> Файл:Халхын голын байлдааны ялалтын дурсгалын хөшөө.jpg Файл:ДВП.jpg Файл:С.Төмөрбаатар хилийн цэрэг.jpg Файл:С.Төмөрбаатар цэргийн морь.jpg </gallery> == Зүүлт тайлбар == {{DEFAULTSORT:Төмөрбаатар, Самдангийн}} [[Ангилал:Халхын голын дайны хүн]] [[Ангилал:Монголын цэргийн зүтгэлтэн]] [[Ангилал:БНМАУ-ын баатар]] [[Ангилал:БНМАУ-ын байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Улаан таван хошуу одон шагналтан]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1914 онд төрсөн]] [[Ангилал:1985 онд өнгөрсөн]] <references /> [[Ангилал:Өлзийтийн (Архангай) хүн]] 0r43yeklehtmvq1ia4c5xutto95jgmo 859221 859220 2026-06-18T16:11:58Z CommonsDelinker 211 ДВП.jpg файлыг коммонсд [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Anand9005|]]. 859221 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Самдангийн Төмөрбаатар | image =Самдангийн_Төмөрбаатар.jpg ‎ | caption = | birth_year = [[1914]] он | birth_place = [[Монгол улс]] | death = [[1985]] он | nationality = [[Монгол үндэстэн]] |citizenship = {{flag|Монгол}} | occupation = Монгол Улсын Баатар, АИХ-ын депутат, ахмад дайчин | agent = | alma_mater = | spouseэхнэр =Цэрэнтогтохын Цэвэл | children = }} '''Самдангийн Төмөрбаатар''' нь 1914 онд [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт суманд]] төрсөн. [[БНМАУ]]-ын баатар, 1939 оны [[Халхын голын байлдаан]], [[1945 оны чөлөөлөх дайн]], 1948 оны баруун хилийн тулгаралтад оролцсон ахмад дайчин, цэргийн стратеги судлаач Дэд хурандаа, АИХ ([[Ардын Их Хурал]])-ын депутат, улс төр цэргийн зүтгэлтэн. С.Төмөрбаатарын олон удаагийн тулалдаанд баатарлаг гавьяа байгуулсныг нь төр засаг өндрөөр үнэлж 1939, 1956 онд алтан гадас одон, 1947 онд Байлдааны хүндэт медаль, 1939 онд Байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон, 1974 онд [[ЗХУ]]-ын улаан таван хошуу медаль. С.Төмөрбаатарт АИХТ-ийн 1979 оны 246-р зарлигаар [[БНМАУ-ын баатар цол]] олгосон ба улаан тугийн одон, Сүхбаатарын одон, Алтан гадас, ойн медалиар шагнажээ. ХТАЗ, дэд хурандаа цолтон. Засгийн газрын 1994 оны 142-р тогтоолоор хилийн 0198-р ангийн Эрс-Уулын заставыг түүний нэрэмжит болгожээ. ==Намтар== Архангай аймгийн Өлзийт сумын Өгийнуурын шанаа хэмээх газар төрсөн. 1947-50 онд Намын дээд сургууль төгссөн. 1936 онд цэргийн албанд татагдан Тусгай хороонд цэрэг, бага дарга, 1937-1938 онд Эрдэнэцагааны отрядад салаа сумангийн дарга, 1938-1939 онд 24-р отрядад заставын дарга, 1939-1947 онд 24-р отрядын байлдааны ангийн туслах, 24, 27, 31-р отрядын намын товчооны дарга, улс төрийн орлогч, 1950-1953 онд 20, 31-р отрядад улс төрийн орлогч, 1953-1959 онд УБТЗ-д боловсон хүчин, Батсүмбэрийн САА-н намын хорооны дарга, зохион байгуулагч, 1959-1960 онд Увсын Баруунтурууны САА-д зохион байгуулагч, 1960-62 онд НАХЯ-ы Засан хүмүүжүүлэх газрын улс төрийн орлогч, намын хорооны дарга, 1962-67 онд Архангай аймгийн Өлзийт суманд нэгдлийн дарга, 1968-1969 онд СнЗ-ийн амралтад аж ахуйн дарга, 1969-1972 онд Хэрээ-Уулын заставын дарга, 1972-1975 онд 24-р отрядын Халхын голын комендатурын дарга, 1975-1976 онд хилийн 0198-р ангийн хилийн албаны дарга, 1977-1980 онд Монгол-Зөвлөлтийн хилийг тогтоон тэмдэглэх комиссын 12-р техник ажлын группийн монгол хэсгийн даргаар ажиллажээ.<ref name=":0">{{Cite web |url=http://bpo.gov.mn/content/39 |title=Archive copy |access-date=2020-11-19 |archive-date=2020-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020145529/http://bpo.gov.mn/content/39 |url-status=dead }}</ref> Нэгдлийн дарга байх үед АИХ-н 15-р их хуралд төлөөлөгчөөр, мөн ХЦ-н 0198-р ангид ажиллаж байхдаа АИХ-д төлөөлөгчөөр сонгогдож АИХ-ын депутатаар 2-удаа сонгогдож байсан юм. == Халхын голын дайн == [[Файл:Mongolian war heroes.jpg|thumb|200x200px|БНМАУ-ын баатар Норпилийн Жамбаа, БНМАУ-ын баатар Самдангийн Төмөрбаатар, БНМАУ-ын баатар Дүгэрийн Нянтайсүрэн нар|link=Special:FilePath/МУ-ын_баатар_Норпилийн_Жамбаа,_Самдангийн_Төмөрбаатар,_Дүгэрийн_Нянтайсүрэн_нар.jpg]] [[Халхын голын дайн]]ы фронтын гол чиглэлд хилийн 24-р отрядын 6-р заставыг удирдан оролцжээ. 1939 онд Ац гурван шиврээд дайсны тагнуулын томоохон бүлгийг устгасан. Мөн оны 8-р сарын 28-нд Муухайбулагт 50 гаруй дайсантай байлдан устгасан, 8-р сарын 30-д Шавартай голд 30 гаруй дайсныг мөрдөн устгасан, Эрс-Ууланд олон дахин давуу хүчтэй дайсанд бүслэгдэн бут цохисон зэрэг байлдааны онцгой тохиолдлуудыг дурдаж болно. 40 гаруй удаа байлдаанд орж, биечлэн 300 гаруй дайсныг барьсан. Хүндэт чекистийн тэмдгээр шагнагдсан.[[Файл:Heroy MNR.jpg|thumb|159x159px|БНМАУ-ын баатар цол|left]] Түүний удирдаж байсан заставыг 1972 онд АИХТ-ийн цэргийн гавьяаны одонгоор шагнасан. 1945 оны Чөлөөлөх дайнд 31-р отрядад алба хааж байхдаа оролцон, хилийн чанадад байлдааны ба хүмүүнлэгийн үүрэг гүйцэтгэжээ. 1946 онд НДС-д элсэн орж суралцсан ч дээд газрын шийдвэрээр 1947 онд баруун хилд гоминдан, казахын дээрэмчдийг устгахад амь биеэ үл хайрлан тусгай даалгавар гүйцэтгэхэд оролцжээ.<ref name=":0" /> Тэрбээр дайн дууссаны дараа Төв аймгийн Батсүмбэр, Увс аймгийн Баруунтурууны САА, Архангай аймгийн Өлзийт сумын, нэгдлийн даргаар ажиллах хугацаандаа цэрэг хүний дайчин, мятаршгүй чадварыг гарган ажилласны үр дүнд удирдлагад нь ажиллаж байсан саальчин Авирмэд, ногоочин Долгор нар БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар цол хүртэж, тракторчин Пүрэвжав, ногоочин Должинжав, Луузан, Дамдин нар улсын аварга болсныг түүх гэрчилнэ.<ref name=":1" /> ==Гэр бүл== Эхнэр Цэрэнтогтохын Цэвэлийн хамт 8 хүүхэдтэй. == Гэгээн дурсгал == [[Файл:Samdan_Tumurbaatar_statue.jpg|thumb|БНМАУ-ын баатар Самдангийн Төмөрбаатарын гэрэлт хөшөө|227x227px|link=Special:FilePath/Statue_Tumurbaatar.jpg]] Архангай аймгийн Өлзийт сумын Ерөнхий боловсролын сургууль нь БНМАУ-ын баатар Самдангийн Төмөрбаатарын нэрэмжит юм. 2019 оны 7-р сарын 7-ны билэгт сайн өдөр тус сургуулийн хичээлийн байрны өмнөх талбайд С.Төмөрбаатар агсны үр хүүхдүүд болон төрөл төрөгсөд, нутгийн зон олон түүний гэрэлт хөшөөг суурилууллаа.<ref>https://www.montsame.mn/mn/read/195003</ref> 1939 оны Халхын голын дайн, 1945 оны чөлөөлөх дайн, 1948 оны баруун хилийн тулгаралтад оролцож, алдар гавьяагаа мандуулсан Монгол Улсын баатар Самдангийн Төмөрбаатарын номын нээлт 2019 оны 07-р сарын 1-ний өдөр Монгол цэргийн музейд болсон.<ref name=":1">https://www.uia.gov.mn/news-details/4{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Номын нээлтэд ХХЕГ-ын удирдлага, Монгол Улсын баатруудын “Үхэвч үнэн холбоо” ТББ, УИХ-ын гишүүн асан С.Ламбаа, хошууч генерал П.Сүндэв, баатрын удирдлага дор ажиллаж байсан ахмад хилчид, баатрын үр хүүхэд, төрөл төрөгсөд, хилчин докторуудын төлөөлөл оролцов. "Япон, Манж-го Улсын цэргүүд Монгол Улсын хилийг удаа дараа зөрчиж, өдөөн хатгалга хийх тэр л үеэс С.Төмөрбаатар даргатай Эрс уулын 6 дугаар заставын хилчид хүч тэнцвэргүй их, бага нийт 62 удаагийн тулгаралтад оролцохдоо тухай бүр нь ялалт байгуулж, алдар гавьяагаа дуурсгаж байсан. Байлдааны амжилт нь С.Төмөрбаатар дарга Чингис хааны байлдааны арга, тактикийг тодорхой судалж, хилийн заставын байлдааны ажиллагааг удирдахдаа ашиглаж байсан нь харагдаж байна. Дэд хурандаа С.Төмөрбаатар нь Монгол Улсын баатруудаас 45, Халхын голын дайнаас тодорсон баатруудаас 13, хилчин баатруудаас 11, Архангай аймгаас төрсөн баатруудаас гурав дахь нь бөгөөд 25 насандаа цэргийн гавьяаны улаан тугийн одон, алтан гадас одонгоор энгэрээ мялааж, удирдсан застав нь “байлдааны гавьяа”-ны одонгоор шагнагдаж байв" хэмээн номын зохиогч ДХИС-ийн Эрдэм шинжилгээний хүрээлэнгийн Хил судлалын төвийн эрхлэгч, доктор, хурандаа Ж.Өвгөнбүргэд номдоо дурдав. <ref name=":1" /> ==Галлерей== С.Төмөрбаатарын хамт авхуулсан гэр бүлийн гишүүд болон албаны хүмүүсийн түүхэн зургууд.<gallery mode="nolines"> Файл:Халхын голын байлдааны ялалтын дурсгалын хөшөө.jpg Файл:С.Төмөрбаатар хилийн цэрэг.jpg Файл:С.Төмөрбаатар цэргийн морь.jpg </gallery> == Зүүлт тайлбар == {{DEFAULTSORT:Төмөрбаатар, Самдангийн}} [[Ангилал:Халхын голын дайны хүн]] [[Ангилал:Монголын цэргийн зүтгэлтэн]] [[Ангилал:БНМАУ-ын баатар]] [[Ангилал:БНМАУ-ын байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Улаан таван хошуу одон шагналтан]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1914 онд төрсөн]] [[Ангилал:1985 онд өнгөрсөн]] <references /> [[Ангилал:Өлзийтийн (Архангай) хүн]] pfthgsssxalyl7dgxm1mbxjhkz5egr9 859222 859221 2026-06-18T16:12:02Z CommonsDelinker 211 С.Төмөрбаатар_хилийн_цэрэг.jpg файлыг коммонсд [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Anand9005|]]. 859222 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Самдангийн Төмөрбаатар | image =Самдангийн_Төмөрбаатар.jpg ‎ | caption = | birth_year = [[1914]] он | birth_place = [[Монгол улс]] | death = [[1985]] он | nationality = [[Монгол үндэстэн]] |citizenship = {{flag|Монгол}} | occupation = Монгол Улсын Баатар, АИХ-ын депутат, ахмад дайчин | agent = | alma_mater = | spouseэхнэр =Цэрэнтогтохын Цэвэл | children = }} '''Самдангийн Төмөрбаатар''' нь 1914 онд [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт суманд]] төрсөн. [[БНМАУ]]-ын баатар, 1939 оны [[Халхын голын байлдаан]], [[1945 оны чөлөөлөх дайн]], 1948 оны баруун хилийн тулгаралтад оролцсон ахмад дайчин, цэргийн стратеги судлаач Дэд хурандаа, АИХ ([[Ардын Их Хурал]])-ын депутат, улс төр цэргийн зүтгэлтэн. С.Төмөрбаатарын олон удаагийн тулалдаанд баатарлаг гавьяа байгуулсныг нь төр засаг өндрөөр үнэлж 1939, 1956 онд алтан гадас одон, 1947 онд Байлдааны хүндэт медаль, 1939 онд Байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон, 1974 онд [[ЗХУ]]-ын улаан таван хошуу медаль. С.Төмөрбаатарт АИХТ-ийн 1979 оны 246-р зарлигаар [[БНМАУ-ын баатар цол]] олгосон ба улаан тугийн одон, Сүхбаатарын одон, Алтан гадас, ойн медалиар шагнажээ. ХТАЗ, дэд хурандаа цолтон. Засгийн газрын 1994 оны 142-р тогтоолоор хилийн 0198-р ангийн Эрс-Уулын заставыг түүний нэрэмжит болгожээ. ==Намтар== Архангай аймгийн Өлзийт сумын Өгийнуурын шанаа хэмээх газар төрсөн. 1947-50 онд Намын дээд сургууль төгссөн. 1936 онд цэргийн албанд татагдан Тусгай хороонд цэрэг, бага дарга, 1937-1938 онд Эрдэнэцагааны отрядад салаа сумангийн дарга, 1938-1939 онд 24-р отрядад заставын дарга, 1939-1947 онд 24-р отрядын байлдааны ангийн туслах, 24, 27, 31-р отрядын намын товчооны дарга, улс төрийн орлогч, 1950-1953 онд 20, 31-р отрядад улс төрийн орлогч, 1953-1959 онд УБТЗ-д боловсон хүчин, Батсүмбэрийн САА-н намын хорооны дарга, зохион байгуулагч, 1959-1960 онд Увсын Баруунтурууны САА-д зохион байгуулагч, 1960-62 онд НАХЯ-ы Засан хүмүүжүүлэх газрын улс төрийн орлогч, намын хорооны дарга, 1962-67 онд Архангай аймгийн Өлзийт суманд нэгдлийн дарга, 1968-1969 онд СнЗ-ийн амралтад аж ахуйн дарга, 1969-1972 онд Хэрээ-Уулын заставын дарга, 1972-1975 онд 24-р отрядын Халхын голын комендатурын дарга, 1975-1976 онд хилийн 0198-р ангийн хилийн албаны дарга, 1977-1980 онд Монгол-Зөвлөлтийн хилийг тогтоон тэмдэглэх комиссын 12-р техник ажлын группийн монгол хэсгийн даргаар ажиллажээ.<ref name=":0">{{Cite web |url=http://bpo.gov.mn/content/39 |title=Archive copy |access-date=2020-11-19 |archive-date=2020-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020145529/http://bpo.gov.mn/content/39 |url-status=dead }}</ref> Нэгдлийн дарга байх үед АИХ-н 15-р их хуралд төлөөлөгчөөр, мөн ХЦ-н 0198-р ангид ажиллаж байхдаа АИХ-д төлөөлөгчөөр сонгогдож АИХ-ын депутатаар 2-удаа сонгогдож байсан юм. == Халхын голын дайн == [[Файл:Mongolian war heroes.jpg|thumb|200x200px|БНМАУ-ын баатар Норпилийн Жамбаа, БНМАУ-ын баатар Самдангийн Төмөрбаатар, БНМАУ-ын баатар Дүгэрийн Нянтайсүрэн нар|link=Special:FilePath/МУ-ын_баатар_Норпилийн_Жамбаа,_Самдангийн_Төмөрбаатар,_Дүгэрийн_Нянтайсүрэн_нар.jpg]] [[Халхын голын дайн]]ы фронтын гол чиглэлд хилийн 24-р отрядын 6-р заставыг удирдан оролцжээ. 1939 онд Ац гурван шиврээд дайсны тагнуулын томоохон бүлгийг устгасан. Мөн оны 8-р сарын 28-нд Муухайбулагт 50 гаруй дайсантай байлдан устгасан, 8-р сарын 30-д Шавартай голд 30 гаруй дайсныг мөрдөн устгасан, Эрс-Ууланд олон дахин давуу хүчтэй дайсанд бүслэгдэн бут цохисон зэрэг байлдааны онцгой тохиолдлуудыг дурдаж болно. 40 гаруй удаа байлдаанд орж, биечлэн 300 гаруй дайсныг барьсан. Хүндэт чекистийн тэмдгээр шагнагдсан.[[Файл:Heroy MNR.jpg|thumb|159x159px|БНМАУ-ын баатар цол|left]] Түүний удирдаж байсан заставыг 1972 онд АИХТ-ийн цэргийн гавьяаны одонгоор шагнасан. 1945 оны Чөлөөлөх дайнд 31-р отрядад алба хааж байхдаа оролцон, хилийн чанадад байлдааны ба хүмүүнлэгийн үүрэг гүйцэтгэжээ. 1946 онд НДС-д элсэн орж суралцсан ч дээд газрын шийдвэрээр 1947 онд баруун хилд гоминдан, казахын дээрэмчдийг устгахад амь биеэ үл хайрлан тусгай даалгавар гүйцэтгэхэд оролцжээ.<ref name=":0" /> Тэрбээр дайн дууссаны дараа Төв аймгийн Батсүмбэр, Увс аймгийн Баруунтурууны САА, Архангай аймгийн Өлзийт сумын, нэгдлийн даргаар ажиллах хугацаандаа цэрэг хүний дайчин, мятаршгүй чадварыг гарган ажилласны үр дүнд удирдлагад нь ажиллаж байсан саальчин Авирмэд, ногоочин Долгор нар БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар цол хүртэж, тракторчин Пүрэвжав, ногоочин Должинжав, Луузан, Дамдин нар улсын аварга болсныг түүх гэрчилнэ.<ref name=":1" /> ==Гэр бүл== Эхнэр Цэрэнтогтохын Цэвэлийн хамт 8 хүүхэдтэй. == Гэгээн дурсгал == [[Файл:Samdan_Tumurbaatar_statue.jpg|thumb|БНМАУ-ын баатар Самдангийн Төмөрбаатарын гэрэлт хөшөө|227x227px|link=Special:FilePath/Statue_Tumurbaatar.jpg]] Архангай аймгийн Өлзийт сумын Ерөнхий боловсролын сургууль нь БНМАУ-ын баатар Самдангийн Төмөрбаатарын нэрэмжит юм. 2019 оны 7-р сарын 7-ны билэгт сайн өдөр тус сургуулийн хичээлийн байрны өмнөх талбайд С.Төмөрбаатар агсны үр хүүхдүүд болон төрөл төрөгсөд, нутгийн зон олон түүний гэрэлт хөшөөг суурилууллаа.<ref>https://www.montsame.mn/mn/read/195003</ref> 1939 оны Халхын голын дайн, 1945 оны чөлөөлөх дайн, 1948 оны баруун хилийн тулгаралтад оролцож, алдар гавьяагаа мандуулсан Монгол Улсын баатар Самдангийн Төмөрбаатарын номын нээлт 2019 оны 07-р сарын 1-ний өдөр Монгол цэргийн музейд болсон.<ref name=":1">https://www.uia.gov.mn/news-details/4{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Номын нээлтэд ХХЕГ-ын удирдлага, Монгол Улсын баатруудын “Үхэвч үнэн холбоо” ТББ, УИХ-ын гишүүн асан С.Ламбаа, хошууч генерал П.Сүндэв, баатрын удирдлага дор ажиллаж байсан ахмад хилчид, баатрын үр хүүхэд, төрөл төрөгсөд, хилчин докторуудын төлөөлөл оролцов. "Япон, Манж-го Улсын цэргүүд Монгол Улсын хилийг удаа дараа зөрчиж, өдөөн хатгалга хийх тэр л үеэс С.Төмөрбаатар даргатай Эрс уулын 6 дугаар заставын хилчид хүч тэнцвэргүй их, бага нийт 62 удаагийн тулгаралтад оролцохдоо тухай бүр нь ялалт байгуулж, алдар гавьяагаа дуурсгаж байсан. Байлдааны амжилт нь С.Төмөрбаатар дарга Чингис хааны байлдааны арга, тактикийг тодорхой судалж, хилийн заставын байлдааны ажиллагааг удирдахдаа ашиглаж байсан нь харагдаж байна. Дэд хурандаа С.Төмөрбаатар нь Монгол Улсын баатруудаас 45, Халхын голын дайнаас тодорсон баатруудаас 13, хилчин баатруудаас 11, Архангай аймгаас төрсөн баатруудаас гурав дахь нь бөгөөд 25 насандаа цэргийн гавьяаны улаан тугийн одон, алтан гадас одонгоор энгэрээ мялааж, удирдсан застав нь “байлдааны гавьяа”-ны одонгоор шагнагдаж байв" хэмээн номын зохиогч ДХИС-ийн Эрдэм шинжилгээний хүрээлэнгийн Хил судлалын төвийн эрхлэгч, доктор, хурандаа Ж.Өвгөнбүргэд номдоо дурдав. <ref name=":1" /> ==Галлерей== С.Төмөрбаатарын хамт авхуулсан гэр бүлийн гишүүд болон албаны хүмүүсийн түүхэн зургууд.<gallery mode="nolines"> Файл:Халхын голын байлдааны ялалтын дурсгалын хөшөө.jpg Файл:С.Төмөрбаатар цэргийн морь.jpg </gallery> == Зүүлт тайлбар == {{DEFAULTSORT:Төмөрбаатар, Самдангийн}} [[Ангилал:Халхын голын дайны хүн]] [[Ангилал:Монголын цэргийн зүтгэлтэн]] [[Ангилал:БНМАУ-ын баатар]] [[Ангилал:БНМАУ-ын байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Улаан таван хошуу одон шагналтан]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1914 онд төрсөн]] [[Ангилал:1985 онд өнгөрсөн]] <references /> [[Ангилал:Өлзийтийн (Архангай) хүн]] c0zzr7uoo2iwnuo26ms2dsd70sbql8c 859223 859222 2026-06-18T16:12:05Z CommonsDelinker 211 С.Төмөрбаатар_цэргийн_морь.jpg файлыг коммонсд [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Anand9005|]]. 859223 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Самдангийн Төмөрбаатар | image =Самдангийн_Төмөрбаатар.jpg ‎ | caption = | birth_year = [[1914]] он | birth_place = [[Монгол улс]] | death = [[1985]] он | nationality = [[Монгол үндэстэн]] |citizenship = {{flag|Монгол}} | occupation = Монгол Улсын Баатар, АИХ-ын депутат, ахмад дайчин | agent = | alma_mater = | spouseэхнэр =Цэрэнтогтохын Цэвэл | children = }} '''Самдангийн Төмөрбаатар''' нь 1914 онд [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт суманд]] төрсөн. [[БНМАУ]]-ын баатар, 1939 оны [[Халхын голын байлдаан]], [[1945 оны чөлөөлөх дайн]], 1948 оны баруун хилийн тулгаралтад оролцсон ахмад дайчин, цэргийн стратеги судлаач Дэд хурандаа, АИХ ([[Ардын Их Хурал]])-ын депутат, улс төр цэргийн зүтгэлтэн. С.Төмөрбаатарын олон удаагийн тулалдаанд баатарлаг гавьяа байгуулсныг нь төр засаг өндрөөр үнэлж 1939, 1956 онд алтан гадас одон, 1947 онд Байлдааны хүндэт медаль, 1939 онд Байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон, 1974 онд [[ЗХУ]]-ын улаан таван хошуу медаль. С.Төмөрбаатарт АИХТ-ийн 1979 оны 246-р зарлигаар [[БНМАУ-ын баатар цол]] олгосон ба улаан тугийн одон, Сүхбаатарын одон, Алтан гадас, ойн медалиар шагнажээ. ХТАЗ, дэд хурандаа цолтон. Засгийн газрын 1994 оны 142-р тогтоолоор хилийн 0198-р ангийн Эрс-Уулын заставыг түүний нэрэмжит болгожээ. ==Намтар== Архангай аймгийн Өлзийт сумын Өгийнуурын шанаа хэмээх газар төрсөн. 1947-50 онд Намын дээд сургууль төгссөн. 1936 онд цэргийн албанд татагдан Тусгай хороонд цэрэг, бага дарга, 1937-1938 онд Эрдэнэцагааны отрядад салаа сумангийн дарга, 1938-1939 онд 24-р отрядад заставын дарга, 1939-1947 онд 24-р отрядын байлдааны ангийн туслах, 24, 27, 31-р отрядын намын товчооны дарга, улс төрийн орлогч, 1950-1953 онд 20, 31-р отрядад улс төрийн орлогч, 1953-1959 онд УБТЗ-д боловсон хүчин, Батсүмбэрийн САА-н намын хорооны дарга, зохион байгуулагч, 1959-1960 онд Увсын Баруунтурууны САА-д зохион байгуулагч, 1960-62 онд НАХЯ-ы Засан хүмүүжүүлэх газрын улс төрийн орлогч, намын хорооны дарга, 1962-67 онд Архангай аймгийн Өлзийт суманд нэгдлийн дарга, 1968-1969 онд СнЗ-ийн амралтад аж ахуйн дарга, 1969-1972 онд Хэрээ-Уулын заставын дарга, 1972-1975 онд 24-р отрядын Халхын голын комендатурын дарга, 1975-1976 онд хилийн 0198-р ангийн хилийн албаны дарга, 1977-1980 онд Монгол-Зөвлөлтийн хилийг тогтоон тэмдэглэх комиссын 12-р техник ажлын группийн монгол хэсгийн даргаар ажиллажээ.<ref name=":0">{{Cite web |url=http://bpo.gov.mn/content/39 |title=Archive copy |access-date=2020-11-19 |archive-date=2020-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020145529/http://bpo.gov.mn/content/39 |url-status=dead }}</ref> Нэгдлийн дарга байх үед АИХ-н 15-р их хуралд төлөөлөгчөөр, мөн ХЦ-н 0198-р ангид ажиллаж байхдаа АИХ-д төлөөлөгчөөр сонгогдож АИХ-ын депутатаар 2-удаа сонгогдож байсан юм. == Халхын голын дайн == [[Файл:Mongolian war heroes.jpg|thumb|200x200px|БНМАУ-ын баатар Норпилийн Жамбаа, БНМАУ-ын баатар Самдангийн Төмөрбаатар, БНМАУ-ын баатар Дүгэрийн Нянтайсүрэн нар|link=Special:FilePath/МУ-ын_баатар_Норпилийн_Жамбаа,_Самдангийн_Төмөрбаатар,_Дүгэрийн_Нянтайсүрэн_нар.jpg]] [[Халхын голын дайн]]ы фронтын гол чиглэлд хилийн 24-р отрядын 6-р заставыг удирдан оролцжээ. 1939 онд Ац гурван шиврээд дайсны тагнуулын томоохон бүлгийг устгасан. Мөн оны 8-р сарын 28-нд Муухайбулагт 50 гаруй дайсантай байлдан устгасан, 8-р сарын 30-д Шавартай голд 30 гаруй дайсныг мөрдөн устгасан, Эрс-Ууланд олон дахин давуу хүчтэй дайсанд бүслэгдэн бут цохисон зэрэг байлдааны онцгой тохиолдлуудыг дурдаж болно. 40 гаруй удаа байлдаанд орж, биечлэн 300 гаруй дайсныг барьсан. Хүндэт чекистийн тэмдгээр шагнагдсан.[[Файл:Heroy MNR.jpg|thumb|159x159px|БНМАУ-ын баатар цол|left]] Түүний удирдаж байсан заставыг 1972 онд АИХТ-ийн цэргийн гавьяаны одонгоор шагнасан. 1945 оны Чөлөөлөх дайнд 31-р отрядад алба хааж байхдаа оролцон, хилийн чанадад байлдааны ба хүмүүнлэгийн үүрэг гүйцэтгэжээ. 1946 онд НДС-д элсэн орж суралцсан ч дээд газрын шийдвэрээр 1947 онд баруун хилд гоминдан, казахын дээрэмчдийг устгахад амь биеэ үл хайрлан тусгай даалгавар гүйцэтгэхэд оролцжээ.<ref name=":0" /> Тэрбээр дайн дууссаны дараа Төв аймгийн Батсүмбэр, Увс аймгийн Баруунтурууны САА, Архангай аймгийн Өлзийт сумын, нэгдлийн даргаар ажиллах хугацаандаа цэрэг хүний дайчин, мятаршгүй чадварыг гарган ажилласны үр дүнд удирдлагад нь ажиллаж байсан саальчин Авирмэд, ногоочин Долгор нар БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар цол хүртэж, тракторчин Пүрэвжав, ногоочин Должинжав, Луузан, Дамдин нар улсын аварга болсныг түүх гэрчилнэ.<ref name=":1" /> ==Гэр бүл== Эхнэр Цэрэнтогтохын Цэвэлийн хамт 8 хүүхэдтэй. == Гэгээн дурсгал == [[Файл:Samdan_Tumurbaatar_statue.jpg|thumb|БНМАУ-ын баатар Самдангийн Төмөрбаатарын гэрэлт хөшөө|227x227px|link=Special:FilePath/Statue_Tumurbaatar.jpg]] Архангай аймгийн Өлзийт сумын Ерөнхий боловсролын сургууль нь БНМАУ-ын баатар Самдангийн Төмөрбаатарын нэрэмжит юм. 2019 оны 7-р сарын 7-ны билэгт сайн өдөр тус сургуулийн хичээлийн байрны өмнөх талбайд С.Төмөрбаатар агсны үр хүүхдүүд болон төрөл төрөгсөд, нутгийн зон олон түүний гэрэлт хөшөөг суурилууллаа.<ref>https://www.montsame.mn/mn/read/195003</ref> 1939 оны Халхын голын дайн, 1945 оны чөлөөлөх дайн, 1948 оны баруун хилийн тулгаралтад оролцож, алдар гавьяагаа мандуулсан Монгол Улсын баатар Самдангийн Төмөрбаатарын номын нээлт 2019 оны 07-р сарын 1-ний өдөр Монгол цэргийн музейд болсон.<ref name=":1">https://www.uia.gov.mn/news-details/4{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Номын нээлтэд ХХЕГ-ын удирдлага, Монгол Улсын баатруудын “Үхэвч үнэн холбоо” ТББ, УИХ-ын гишүүн асан С.Ламбаа, хошууч генерал П.Сүндэв, баатрын удирдлага дор ажиллаж байсан ахмад хилчид, баатрын үр хүүхэд, төрөл төрөгсөд, хилчин докторуудын төлөөлөл оролцов. "Япон, Манж-го Улсын цэргүүд Монгол Улсын хилийг удаа дараа зөрчиж, өдөөн хатгалга хийх тэр л үеэс С.Төмөрбаатар даргатай Эрс уулын 6 дугаар заставын хилчид хүч тэнцвэргүй их, бага нийт 62 удаагийн тулгаралтад оролцохдоо тухай бүр нь ялалт байгуулж, алдар гавьяагаа дуурсгаж байсан. Байлдааны амжилт нь С.Төмөрбаатар дарга Чингис хааны байлдааны арга, тактикийг тодорхой судалж, хилийн заставын байлдааны ажиллагааг удирдахдаа ашиглаж байсан нь харагдаж байна. Дэд хурандаа С.Төмөрбаатар нь Монгол Улсын баатруудаас 45, Халхын голын дайнаас тодорсон баатруудаас 13, хилчин баатруудаас 11, Архангай аймгаас төрсөн баатруудаас гурав дахь нь бөгөөд 25 насандаа цэргийн гавьяаны улаан тугийн одон, алтан гадас одонгоор энгэрээ мялааж, удирдсан застав нь “байлдааны гавьяа”-ны одонгоор шагнагдаж байв" хэмээн номын зохиогч ДХИС-ийн Эрдэм шинжилгээний хүрээлэнгийн Хил судлалын төвийн эрхлэгч, доктор, хурандаа Ж.Өвгөнбүргэд номдоо дурдав. <ref name=":1" /> ==Галлерей== С.Төмөрбаатарын хамт авхуулсан гэр бүлийн гишүүд болон албаны хүмүүсийн түүхэн зургууд.<gallery mode="nolines"> Файл:Халхын голын байлдааны ялалтын дурсгалын хөшөө.jpg </gallery> == Зүүлт тайлбар == {{DEFAULTSORT:Төмөрбаатар, Самдангийн}} [[Ангилал:Халхын голын дайны хүн]] [[Ангилал:Монголын цэргийн зүтгэлтэн]] [[Ангилал:БНМАУ-ын баатар]] [[Ангилал:БНМАУ-ын байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Улаан таван хошуу одон шагналтан]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1914 онд төрсөн]] [[Ангилал:1985 онд өнгөрсөн]] <references /> [[Ангилал:Өлзийтийн (Архангай) хүн]] ln5e07xevq863ocb6aasjag7zgviwx7 859224 859223 2026-06-18T16:12:09Z CommonsDelinker 211 Халхын_голын_байлдааны_ялалтын_дурсгалын_хөшөө.jpg файлыг коммонсд [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Anand9005|]]. 859224 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Самдангийн Төмөрбаатар | image =Самдангийн_Төмөрбаатар.jpg ‎ | caption = | birth_year = [[1914]] он | birth_place = [[Монгол улс]] | death = [[1985]] он | nationality = [[Монгол үндэстэн]] |citizenship = {{flag|Монгол}} | occupation = Монгол Улсын Баатар, АИХ-ын депутат, ахмад дайчин | agent = | alma_mater = | spouseэхнэр =Цэрэнтогтохын Цэвэл | children = }} '''Самдангийн Төмөрбаатар''' нь 1914 онд [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт суманд]] төрсөн. [[БНМАУ]]-ын баатар, 1939 оны [[Халхын голын байлдаан]], [[1945 оны чөлөөлөх дайн]], 1948 оны баруун хилийн тулгаралтад оролцсон ахмад дайчин, цэргийн стратеги судлаач Дэд хурандаа, АИХ ([[Ардын Их Хурал]])-ын депутат, улс төр цэргийн зүтгэлтэн. С.Төмөрбаатарын олон удаагийн тулалдаанд баатарлаг гавьяа байгуулсныг нь төр засаг өндрөөр үнэлж 1939, 1956 онд алтан гадас одон, 1947 онд Байлдааны хүндэт медаль, 1939 онд Байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон, 1974 онд [[ЗХУ]]-ын улаан таван хошуу медаль. С.Төмөрбаатарт АИХТ-ийн 1979 оны 246-р зарлигаар [[БНМАУ-ын баатар цол]] олгосон ба улаан тугийн одон, Сүхбаатарын одон, Алтан гадас, ойн медалиар шагнажээ. ХТАЗ, дэд хурандаа цолтон. Засгийн газрын 1994 оны 142-р тогтоолоор хилийн 0198-р ангийн Эрс-Уулын заставыг түүний нэрэмжит болгожээ. ==Намтар== Архангай аймгийн Өлзийт сумын Өгийнуурын шанаа хэмээх газар төрсөн. 1947-50 онд Намын дээд сургууль төгссөн. 1936 онд цэргийн албанд татагдан Тусгай хороонд цэрэг, бага дарга, 1937-1938 онд Эрдэнэцагааны отрядад салаа сумангийн дарга, 1938-1939 онд 24-р отрядад заставын дарга, 1939-1947 онд 24-р отрядын байлдааны ангийн туслах, 24, 27, 31-р отрядын намын товчооны дарга, улс төрийн орлогч, 1950-1953 онд 20, 31-р отрядад улс төрийн орлогч, 1953-1959 онд УБТЗ-д боловсон хүчин, Батсүмбэрийн САА-н намын хорооны дарга, зохион байгуулагч, 1959-1960 онд Увсын Баруунтурууны САА-д зохион байгуулагч, 1960-62 онд НАХЯ-ы Засан хүмүүжүүлэх газрын улс төрийн орлогч, намын хорооны дарга, 1962-67 онд Архангай аймгийн Өлзийт суманд нэгдлийн дарга, 1968-1969 онд СнЗ-ийн амралтад аж ахуйн дарга, 1969-1972 онд Хэрээ-Уулын заставын дарга, 1972-1975 онд 24-р отрядын Халхын голын комендатурын дарга, 1975-1976 онд хилийн 0198-р ангийн хилийн албаны дарга, 1977-1980 онд Монгол-Зөвлөлтийн хилийг тогтоон тэмдэглэх комиссын 12-р техник ажлын группийн монгол хэсгийн даргаар ажиллажээ.<ref name=":0">{{Cite web |url=http://bpo.gov.mn/content/39 |title=Archive copy |access-date=2020-11-19 |archive-date=2020-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020145529/http://bpo.gov.mn/content/39 |url-status=dead }}</ref> Нэгдлийн дарга байх үед АИХ-н 15-р их хуралд төлөөлөгчөөр, мөн ХЦ-н 0198-р ангид ажиллаж байхдаа АИХ-д төлөөлөгчөөр сонгогдож АИХ-ын депутатаар 2-удаа сонгогдож байсан юм. == Халхын голын дайн == [[Файл:Mongolian war heroes.jpg|thumb|200x200px|БНМАУ-ын баатар Норпилийн Жамбаа, БНМАУ-ын баатар Самдангийн Төмөрбаатар, БНМАУ-ын баатар Дүгэрийн Нянтайсүрэн нар|link=Special:FilePath/МУ-ын_баатар_Норпилийн_Жамбаа,_Самдангийн_Төмөрбаатар,_Дүгэрийн_Нянтайсүрэн_нар.jpg]] [[Халхын голын дайн]]ы фронтын гол чиглэлд хилийн 24-р отрядын 6-р заставыг удирдан оролцжээ. 1939 онд Ац гурван шиврээд дайсны тагнуулын томоохон бүлгийг устгасан. Мөн оны 8-р сарын 28-нд Муухайбулагт 50 гаруй дайсантай байлдан устгасан, 8-р сарын 30-д Шавартай голд 30 гаруй дайсныг мөрдөн устгасан, Эрс-Ууланд олон дахин давуу хүчтэй дайсанд бүслэгдэн бут цохисон зэрэг байлдааны онцгой тохиолдлуудыг дурдаж болно. 40 гаруй удаа байлдаанд орж, биечлэн 300 гаруй дайсныг барьсан. Хүндэт чекистийн тэмдгээр шагнагдсан.[[Файл:Heroy MNR.jpg|thumb|159x159px|БНМАУ-ын баатар цол|left]] Түүний удирдаж байсан заставыг 1972 онд АИХТ-ийн цэргийн гавьяаны одонгоор шагнасан. 1945 оны Чөлөөлөх дайнд 31-р отрядад алба хааж байхдаа оролцон, хилийн чанадад байлдааны ба хүмүүнлэгийн үүрэг гүйцэтгэжээ. 1946 онд НДС-д элсэн орж суралцсан ч дээд газрын шийдвэрээр 1947 онд баруун хилд гоминдан, казахын дээрэмчдийг устгахад амь биеэ үл хайрлан тусгай даалгавар гүйцэтгэхэд оролцжээ.<ref name=":0" /> Тэрбээр дайн дууссаны дараа Төв аймгийн Батсүмбэр, Увс аймгийн Баруунтурууны САА, Архангай аймгийн Өлзийт сумын, нэгдлийн даргаар ажиллах хугацаандаа цэрэг хүний дайчин, мятаршгүй чадварыг гарган ажилласны үр дүнд удирдлагад нь ажиллаж байсан саальчин Авирмэд, ногоочин Долгор нар БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар цол хүртэж, тракторчин Пүрэвжав, ногоочин Должинжав, Луузан, Дамдин нар улсын аварга болсныг түүх гэрчилнэ.<ref name=":1" /> ==Гэр бүл== Эхнэр Цэрэнтогтохын Цэвэлийн хамт 8 хүүхэдтэй. == Гэгээн дурсгал == [[Файл:Samdan_Tumurbaatar_statue.jpg|thumb|БНМАУ-ын баатар Самдангийн Төмөрбаатарын гэрэлт хөшөө|227x227px|link=Special:FilePath/Statue_Tumurbaatar.jpg]] Архангай аймгийн Өлзийт сумын Ерөнхий боловсролын сургууль нь БНМАУ-ын баатар Самдангийн Төмөрбаатарын нэрэмжит юм. 2019 оны 7-р сарын 7-ны билэгт сайн өдөр тус сургуулийн хичээлийн байрны өмнөх талбайд С.Төмөрбаатар агсны үр хүүхдүүд болон төрөл төрөгсөд, нутгийн зон олон түүний гэрэлт хөшөөг суурилууллаа.<ref>https://www.montsame.mn/mn/read/195003</ref> 1939 оны Халхын голын дайн, 1945 оны чөлөөлөх дайн, 1948 оны баруун хилийн тулгаралтад оролцож, алдар гавьяагаа мандуулсан Монгол Улсын баатар Самдангийн Төмөрбаатарын номын нээлт 2019 оны 07-р сарын 1-ний өдөр Монгол цэргийн музейд болсон.<ref name=":1">https://www.uia.gov.mn/news-details/4{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Номын нээлтэд ХХЕГ-ын удирдлага, Монгол Улсын баатруудын “Үхэвч үнэн холбоо” ТББ, УИХ-ын гишүүн асан С.Ламбаа, хошууч генерал П.Сүндэв, баатрын удирдлага дор ажиллаж байсан ахмад хилчид, баатрын үр хүүхэд, төрөл төрөгсөд, хилчин докторуудын төлөөлөл оролцов. "Япон, Манж-го Улсын цэргүүд Монгол Улсын хилийг удаа дараа зөрчиж, өдөөн хатгалга хийх тэр л үеэс С.Төмөрбаатар даргатай Эрс уулын 6 дугаар заставын хилчид хүч тэнцвэргүй их, бага нийт 62 удаагийн тулгаралтад оролцохдоо тухай бүр нь ялалт байгуулж, алдар гавьяагаа дуурсгаж байсан. Байлдааны амжилт нь С.Төмөрбаатар дарга Чингис хааны байлдааны арга, тактикийг тодорхой судалж, хилийн заставын байлдааны ажиллагааг удирдахдаа ашиглаж байсан нь харагдаж байна. Дэд хурандаа С.Төмөрбаатар нь Монгол Улсын баатруудаас 45, Халхын голын дайнаас тодорсон баатруудаас 13, хилчин баатруудаас 11, Архангай аймгаас төрсөн баатруудаас гурав дахь нь бөгөөд 25 насандаа цэргийн гавьяаны улаан тугийн одон, алтан гадас одонгоор энгэрээ мялааж, удирдсан застав нь “байлдааны гавьяа”-ны одонгоор шагнагдаж байв" хэмээн номын зохиогч ДХИС-ийн Эрдэм шинжилгээний хүрээлэнгийн Хил судлалын төвийн эрхлэгч, доктор, хурандаа Ж.Өвгөнбүргэд номдоо дурдав. <ref name=":1" /> ==Галлерей== С.Төмөрбаатарын хамт авхуулсан гэр бүлийн гишүүд болон албаны хүмүүсийн түүхэн зургууд.<gallery mode="nolines"> </gallery> == Зүүлт тайлбар == {{DEFAULTSORT:Төмөрбаатар, Самдангийн}} [[Ангилал:Халхын голын дайны хүн]] [[Ангилал:Монголын цэргийн зүтгэлтэн]] [[Ангилал:БНМАУ-ын баатар]] [[Ангилал:БНМАУ-ын байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Улаан таван хошуу одон шагналтан]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1914 онд төрсөн]] [[Ангилал:1985 онд өнгөрсөн]] <references /> [[Ангилал:Өлзийтийн (Архангай) хүн]] 3apj8dk1uaiol9cmgpe04g2awk9bjkm 859225 859224 2026-06-18T16:12:17Z CommonsDelinker 211 Mongolian_war_heroes.jpg файлыг коммонсд [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Anand9005|]]. 859225 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Самдангийн Төмөрбаатар | image =Самдангийн_Төмөрбаатар.jpg ‎ | caption = | birth_year = [[1914]] он | birth_place = [[Монгол улс]] | death = [[1985]] он | nationality = [[Монгол үндэстэн]] |citizenship = {{flag|Монгол}} | occupation = Монгол Улсын Баатар, АИХ-ын депутат, ахмад дайчин | agent = | alma_mater = | spouseэхнэр =Цэрэнтогтохын Цэвэл | children = }} '''Самдангийн Төмөрбаатар''' нь 1914 онд [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт суманд]] төрсөн. [[БНМАУ]]-ын баатар, 1939 оны [[Халхын голын байлдаан]], [[1945 оны чөлөөлөх дайн]], 1948 оны баруун хилийн тулгаралтад оролцсон ахмад дайчин, цэргийн стратеги судлаач Дэд хурандаа, АИХ ([[Ардын Их Хурал]])-ын депутат, улс төр цэргийн зүтгэлтэн. С.Төмөрбаатарын олон удаагийн тулалдаанд баатарлаг гавьяа байгуулсныг нь төр засаг өндрөөр үнэлж 1939, 1956 онд алтан гадас одон, 1947 онд Байлдааны хүндэт медаль, 1939 онд Байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон, 1974 онд [[ЗХУ]]-ын улаан таван хошуу медаль. С.Төмөрбаатарт АИХТ-ийн 1979 оны 246-р зарлигаар [[БНМАУ-ын баатар цол]] олгосон ба улаан тугийн одон, Сүхбаатарын одон, Алтан гадас, ойн медалиар шагнажээ. ХТАЗ, дэд хурандаа цолтон. Засгийн газрын 1994 оны 142-р тогтоолоор хилийн 0198-р ангийн Эрс-Уулын заставыг түүний нэрэмжит болгожээ. ==Намтар== Архангай аймгийн Өлзийт сумын Өгийнуурын шанаа хэмээх газар төрсөн. 1947-50 онд Намын дээд сургууль төгссөн. 1936 онд цэргийн албанд татагдан Тусгай хороонд цэрэг, бага дарга, 1937-1938 онд Эрдэнэцагааны отрядад салаа сумангийн дарга, 1938-1939 онд 24-р отрядад заставын дарга, 1939-1947 онд 24-р отрядын байлдааны ангийн туслах, 24, 27, 31-р отрядын намын товчооны дарга, улс төрийн орлогч, 1950-1953 онд 20, 31-р отрядад улс төрийн орлогч, 1953-1959 онд УБТЗ-д боловсон хүчин, Батсүмбэрийн САА-н намын хорооны дарга, зохион байгуулагч, 1959-1960 онд Увсын Баруунтурууны САА-д зохион байгуулагч, 1960-62 онд НАХЯ-ы Засан хүмүүжүүлэх газрын улс төрийн орлогч, намын хорооны дарга, 1962-67 онд Архангай аймгийн Өлзийт суманд нэгдлийн дарга, 1968-1969 онд СнЗ-ийн амралтад аж ахуйн дарга, 1969-1972 онд Хэрээ-Уулын заставын дарга, 1972-1975 онд 24-р отрядын Халхын голын комендатурын дарга, 1975-1976 онд хилийн 0198-р ангийн хилийн албаны дарга, 1977-1980 онд Монгол-Зөвлөлтийн хилийг тогтоон тэмдэглэх комиссын 12-р техник ажлын группийн монгол хэсгийн даргаар ажиллажээ.<ref name=":0">{{Cite web |url=http://bpo.gov.mn/content/39 |title=Archive copy |access-date=2020-11-19 |archive-date=2020-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020145529/http://bpo.gov.mn/content/39 |url-status=dead }}</ref> Нэгдлийн дарга байх үед АИХ-н 15-р их хуралд төлөөлөгчөөр, мөн ХЦ-н 0198-р ангид ажиллаж байхдаа АИХ-д төлөөлөгчөөр сонгогдож АИХ-ын депутатаар 2-удаа сонгогдож байсан юм. == Халхын голын дайн == [[Халхын голын дайн]]ы фронтын гол чиглэлд хилийн 24-р отрядын 6-р заставыг удирдан оролцжээ. 1939 онд Ац гурван шиврээд дайсны тагнуулын томоохон бүлгийг устгасан. Мөн оны 8-р сарын 28-нд Муухайбулагт 50 гаруй дайсантай байлдан устгасан, 8-р сарын 30-д Шавартай голд 30 гаруй дайсныг мөрдөн устгасан, Эрс-Ууланд олон дахин давуу хүчтэй дайсанд бүслэгдэн бут цохисон зэрэг байлдааны онцгой тохиолдлуудыг дурдаж болно. 40 гаруй удаа байлдаанд орж, биечлэн 300 гаруй дайсныг барьсан. Хүндэт чекистийн тэмдгээр шагнагдсан.[[Файл:Heroy MNR.jpg|thumb|159x159px|БНМАУ-ын баатар цол|left]] Түүний удирдаж байсан заставыг 1972 онд АИХТ-ийн цэргийн гавьяаны одонгоор шагнасан. 1945 оны Чөлөөлөх дайнд 31-р отрядад алба хааж байхдаа оролцон, хилийн чанадад байлдааны ба хүмүүнлэгийн үүрэг гүйцэтгэжээ. 1946 онд НДС-д элсэн орж суралцсан ч дээд газрын шийдвэрээр 1947 онд баруун хилд гоминдан, казахын дээрэмчдийг устгахад амь биеэ үл хайрлан тусгай даалгавар гүйцэтгэхэд оролцжээ.<ref name=":0" /> Тэрбээр дайн дууссаны дараа Төв аймгийн Батсүмбэр, Увс аймгийн Баруунтурууны САА, Архангай аймгийн Өлзийт сумын, нэгдлийн даргаар ажиллах хугацаандаа цэрэг хүний дайчин, мятаршгүй чадварыг гарган ажилласны үр дүнд удирдлагад нь ажиллаж байсан саальчин Авирмэд, ногоочин Долгор нар БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар цол хүртэж, тракторчин Пүрэвжав, ногоочин Должинжав, Луузан, Дамдин нар улсын аварга болсныг түүх гэрчилнэ.<ref name=":1" /> ==Гэр бүл== Эхнэр Цэрэнтогтохын Цэвэлийн хамт 8 хүүхэдтэй. == Гэгээн дурсгал == [[Файл:Samdan_Tumurbaatar_statue.jpg|thumb|БНМАУ-ын баатар Самдангийн Төмөрбаатарын гэрэлт хөшөө|227x227px|link=Special:FilePath/Statue_Tumurbaatar.jpg]] Архангай аймгийн Өлзийт сумын Ерөнхий боловсролын сургууль нь БНМАУ-ын баатар Самдангийн Төмөрбаатарын нэрэмжит юм. 2019 оны 7-р сарын 7-ны билэгт сайн өдөр тус сургуулийн хичээлийн байрны өмнөх талбайд С.Төмөрбаатар агсны үр хүүхдүүд болон төрөл төрөгсөд, нутгийн зон олон түүний гэрэлт хөшөөг суурилууллаа.<ref>https://www.montsame.mn/mn/read/195003</ref> 1939 оны Халхын голын дайн, 1945 оны чөлөөлөх дайн, 1948 оны баруун хилийн тулгаралтад оролцож, алдар гавьяагаа мандуулсан Монгол Улсын баатар Самдангийн Төмөрбаатарын номын нээлт 2019 оны 07-р сарын 1-ний өдөр Монгол цэргийн музейд болсон.<ref name=":1">https://www.uia.gov.mn/news-details/4{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Номын нээлтэд ХХЕГ-ын удирдлага, Монгол Улсын баатруудын “Үхэвч үнэн холбоо” ТББ, УИХ-ын гишүүн асан С.Ламбаа, хошууч генерал П.Сүндэв, баатрын удирдлага дор ажиллаж байсан ахмад хилчид, баатрын үр хүүхэд, төрөл төрөгсөд, хилчин докторуудын төлөөлөл оролцов. "Япон, Манж-го Улсын цэргүүд Монгол Улсын хилийг удаа дараа зөрчиж, өдөөн хатгалга хийх тэр л үеэс С.Төмөрбаатар даргатай Эрс уулын 6 дугаар заставын хилчид хүч тэнцвэргүй их, бага нийт 62 удаагийн тулгаралтад оролцохдоо тухай бүр нь ялалт байгуулж, алдар гавьяагаа дуурсгаж байсан. Байлдааны амжилт нь С.Төмөрбаатар дарга Чингис хааны байлдааны арга, тактикийг тодорхой судалж, хилийн заставын байлдааны ажиллагааг удирдахдаа ашиглаж байсан нь харагдаж байна. Дэд хурандаа С.Төмөрбаатар нь Монгол Улсын баатруудаас 45, Халхын голын дайнаас тодорсон баатруудаас 13, хилчин баатруудаас 11, Архангай аймгаас төрсөн баатруудаас гурав дахь нь бөгөөд 25 насандаа цэргийн гавьяаны улаан тугийн одон, алтан гадас одонгоор энгэрээ мялааж, удирдсан застав нь “байлдааны гавьяа”-ны одонгоор шагнагдаж байв" хэмээн номын зохиогч ДХИС-ийн Эрдэм шинжилгээний хүрээлэнгийн Хил судлалын төвийн эрхлэгч, доктор, хурандаа Ж.Өвгөнбүргэд номдоо дурдав. <ref name=":1" /> ==Галлерей== С.Төмөрбаатарын хамт авхуулсан гэр бүлийн гишүүд болон албаны хүмүүсийн түүхэн зургууд.<gallery mode="nolines"> </gallery> == Зүүлт тайлбар == {{DEFAULTSORT:Төмөрбаатар, Самдангийн}} [[Ангилал:Халхын голын дайны хүн]] [[Ангилал:Монголын цэргийн зүтгэлтэн]] [[Ангилал:БНМАУ-ын баатар]] [[Ангилал:БНМАУ-ын байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Улаан таван хошуу одон шагналтан]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1914 онд төрсөн]] [[Ангилал:1985 онд өнгөрсөн]] <references /> [[Ангилал:Өлзийтийн (Архангай) хүн]] sh4xtd8m3w6ondjiqr16muebneslfqh 859226 859225 2026-06-18T16:12:20Z CommonsDelinker 211 Самдангийн_Төмөрбаатар.jpg файлыг коммонсд [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Anand9005|]]. 859226 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Самдангийн Төмөрбаатар | image =‎ | caption = | birth_year = [[1914]] он | birth_place = [[Монгол улс]] | death = [[1985]] он | nationality = [[Монгол үндэстэн]] |citizenship = {{flag|Монгол}} | occupation = Монгол Улсын Баатар, АИХ-ын депутат, ахмад дайчин | agent = | alma_mater = | spouseэхнэр =Цэрэнтогтохын Цэвэл | children = }} '''Самдангийн Төмөрбаатар''' нь 1914 онд [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт суманд]] төрсөн. [[БНМАУ]]-ын баатар, 1939 оны [[Халхын голын байлдаан]], [[1945 оны чөлөөлөх дайн]], 1948 оны баруун хилийн тулгаралтад оролцсон ахмад дайчин, цэргийн стратеги судлаач Дэд хурандаа, АИХ ([[Ардын Их Хурал]])-ын депутат, улс төр цэргийн зүтгэлтэн. С.Төмөрбаатарын олон удаагийн тулалдаанд баатарлаг гавьяа байгуулсныг нь төр засаг өндрөөр үнэлж 1939, 1956 онд алтан гадас одон, 1947 онд Байлдааны хүндэт медаль, 1939 онд Байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон, 1974 онд [[ЗХУ]]-ын улаан таван хошуу медаль. С.Төмөрбаатарт АИХТ-ийн 1979 оны 246-р зарлигаар [[БНМАУ-ын баатар цол]] олгосон ба улаан тугийн одон, Сүхбаатарын одон, Алтан гадас, ойн медалиар шагнажээ. ХТАЗ, дэд хурандаа цолтон. Засгийн газрын 1994 оны 142-р тогтоолоор хилийн 0198-р ангийн Эрс-Уулын заставыг түүний нэрэмжит болгожээ. ==Намтар== Архангай аймгийн Өлзийт сумын Өгийнуурын шанаа хэмээх газар төрсөн. 1947-50 онд Намын дээд сургууль төгссөн. 1936 онд цэргийн албанд татагдан Тусгай хороонд цэрэг, бага дарга, 1937-1938 онд Эрдэнэцагааны отрядад салаа сумангийн дарга, 1938-1939 онд 24-р отрядад заставын дарга, 1939-1947 онд 24-р отрядын байлдааны ангийн туслах, 24, 27, 31-р отрядын намын товчооны дарга, улс төрийн орлогч, 1950-1953 онд 20, 31-р отрядад улс төрийн орлогч, 1953-1959 онд УБТЗ-д боловсон хүчин, Батсүмбэрийн САА-н намын хорооны дарга, зохион байгуулагч, 1959-1960 онд Увсын Баруунтурууны САА-д зохион байгуулагч, 1960-62 онд НАХЯ-ы Засан хүмүүжүүлэх газрын улс төрийн орлогч, намын хорооны дарга, 1962-67 онд Архангай аймгийн Өлзийт суманд нэгдлийн дарга, 1968-1969 онд СнЗ-ийн амралтад аж ахуйн дарга, 1969-1972 онд Хэрээ-Уулын заставын дарга, 1972-1975 онд 24-р отрядын Халхын голын комендатурын дарга, 1975-1976 онд хилийн 0198-р ангийн хилийн албаны дарга, 1977-1980 онд Монгол-Зөвлөлтийн хилийг тогтоон тэмдэглэх комиссын 12-р техник ажлын группийн монгол хэсгийн даргаар ажиллажээ.<ref name=":0">{{Cite web |url=http://bpo.gov.mn/content/39 |title=Archive copy |access-date=2020-11-19 |archive-date=2020-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020145529/http://bpo.gov.mn/content/39 |url-status=dead }}</ref> Нэгдлийн дарга байх үед АИХ-н 15-р их хуралд төлөөлөгчөөр, мөн ХЦ-н 0198-р ангид ажиллаж байхдаа АИХ-д төлөөлөгчөөр сонгогдож АИХ-ын депутатаар 2-удаа сонгогдож байсан юм. == Халхын голын дайн == [[Халхын голын дайн]]ы фронтын гол чиглэлд хилийн 24-р отрядын 6-р заставыг удирдан оролцжээ. 1939 онд Ац гурван шиврээд дайсны тагнуулын томоохон бүлгийг устгасан. Мөн оны 8-р сарын 28-нд Муухайбулагт 50 гаруй дайсантай байлдан устгасан, 8-р сарын 30-д Шавартай голд 30 гаруй дайсныг мөрдөн устгасан, Эрс-Ууланд олон дахин давуу хүчтэй дайсанд бүслэгдэн бут цохисон зэрэг байлдааны онцгой тохиолдлуудыг дурдаж болно. 40 гаруй удаа байлдаанд орж, биечлэн 300 гаруй дайсныг барьсан. Хүндэт чекистийн тэмдгээр шагнагдсан.[[Файл:Heroy MNR.jpg|thumb|159x159px|БНМАУ-ын баатар цол|left]] Түүний удирдаж байсан заставыг 1972 онд АИХТ-ийн цэргийн гавьяаны одонгоор шагнасан. 1945 оны Чөлөөлөх дайнд 31-р отрядад алба хааж байхдаа оролцон, хилийн чанадад байлдааны ба хүмүүнлэгийн үүрэг гүйцэтгэжээ. 1946 онд НДС-д элсэн орж суралцсан ч дээд газрын шийдвэрээр 1947 онд баруун хилд гоминдан, казахын дээрэмчдийг устгахад амь биеэ үл хайрлан тусгай даалгавар гүйцэтгэхэд оролцжээ.<ref name=":0" /> Тэрбээр дайн дууссаны дараа Төв аймгийн Батсүмбэр, Увс аймгийн Баруунтурууны САА, Архангай аймгийн Өлзийт сумын, нэгдлийн даргаар ажиллах хугацаандаа цэрэг хүний дайчин, мятаршгүй чадварыг гарган ажилласны үр дүнд удирдлагад нь ажиллаж байсан саальчин Авирмэд, ногоочин Долгор нар БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар цол хүртэж, тракторчин Пүрэвжав, ногоочин Должинжав, Луузан, Дамдин нар улсын аварга болсныг түүх гэрчилнэ.<ref name=":1" /> ==Гэр бүл== Эхнэр Цэрэнтогтохын Цэвэлийн хамт 8 хүүхэдтэй. == Гэгээн дурсгал == [[Файл:Samdan_Tumurbaatar_statue.jpg|thumb|БНМАУ-ын баатар Самдангийн Төмөрбаатарын гэрэлт хөшөө|227x227px|link=Special:FilePath/Statue_Tumurbaatar.jpg]] Архангай аймгийн Өлзийт сумын Ерөнхий боловсролын сургууль нь БНМАУ-ын баатар Самдангийн Төмөрбаатарын нэрэмжит юм. 2019 оны 7-р сарын 7-ны билэгт сайн өдөр тус сургуулийн хичээлийн байрны өмнөх талбайд С.Төмөрбаатар агсны үр хүүхдүүд болон төрөл төрөгсөд, нутгийн зон олон түүний гэрэлт хөшөөг суурилууллаа.<ref>https://www.montsame.mn/mn/read/195003</ref> 1939 оны Халхын голын дайн, 1945 оны чөлөөлөх дайн, 1948 оны баруун хилийн тулгаралтад оролцож, алдар гавьяагаа мандуулсан Монгол Улсын баатар Самдангийн Төмөрбаатарын номын нээлт 2019 оны 07-р сарын 1-ний өдөр Монгол цэргийн музейд болсон.<ref name=":1">https://www.uia.gov.mn/news-details/4{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Номын нээлтэд ХХЕГ-ын удирдлага, Монгол Улсын баатруудын “Үхэвч үнэн холбоо” ТББ, УИХ-ын гишүүн асан С.Ламбаа, хошууч генерал П.Сүндэв, баатрын удирдлага дор ажиллаж байсан ахмад хилчид, баатрын үр хүүхэд, төрөл төрөгсөд, хилчин докторуудын төлөөлөл оролцов. "Япон, Манж-го Улсын цэргүүд Монгол Улсын хилийг удаа дараа зөрчиж, өдөөн хатгалга хийх тэр л үеэс С.Төмөрбаатар даргатай Эрс уулын 6 дугаар заставын хилчид хүч тэнцвэргүй их, бага нийт 62 удаагийн тулгаралтад оролцохдоо тухай бүр нь ялалт байгуулж, алдар гавьяагаа дуурсгаж байсан. Байлдааны амжилт нь С.Төмөрбаатар дарга Чингис хааны байлдааны арга, тактикийг тодорхой судалж, хилийн заставын байлдааны ажиллагааг удирдахдаа ашиглаж байсан нь харагдаж байна. Дэд хурандаа С.Төмөрбаатар нь Монгол Улсын баатруудаас 45, Халхын голын дайнаас тодорсон баатруудаас 13, хилчин баатруудаас 11, Архангай аймгаас төрсөн баатруудаас гурав дахь нь бөгөөд 25 насандаа цэргийн гавьяаны улаан тугийн одон, алтан гадас одонгоор энгэрээ мялааж, удирдсан застав нь “байлдааны гавьяа”-ны одонгоор шагнагдаж байв" хэмээн номын зохиогч ДХИС-ийн Эрдэм шинжилгээний хүрээлэнгийн Хил судлалын төвийн эрхлэгч, доктор, хурандаа Ж.Өвгөнбүргэд номдоо дурдав. <ref name=":1" /> ==Галлерей== С.Төмөрбаатарын хамт авхуулсан гэр бүлийн гишүүд болон албаны хүмүүсийн түүхэн зургууд.<gallery mode="nolines"> </gallery> == Зүүлт тайлбар == {{DEFAULTSORT:Төмөрбаатар, Самдангийн}} [[Ангилал:Халхын голын дайны хүн]] [[Ангилал:Монголын цэргийн зүтгэлтэн]] [[Ангилал:БНМАУ-ын баатар]] [[Ангилал:БНМАУ-ын байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Улаан таван хошуу одон шагналтан]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1914 онд төрсөн]] [[Ангилал:1985 онд өнгөрсөн]] <references /> [[Ангилал:Өлзийтийн (Архангай) хүн]] 14pucdjczmos2ia8pvocrz4dfbs8l3l 0 51531 859277 797952 2026-06-19T02:13:53Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859277 wikitext text/x-wiki {{Short description|Германы Умард Райн-Вестфален мужийн нийслэл}} {{Инфобокс Германы газар |German_name = Düsseldorf |Bürgermeistertitel = Oberbürgermeister |area_metro = <!-- Metropolitan area, in km². XXX.XX (no commas or other text) --> |Gemeindeschlüssel = 05 1 11 000 |pop_metro = 11300000 |pop_urban = 1220000<ref>{{cite web|url=https://www.duesseldorf.de/fileadmin/Amt12/statistik/stadtforschung/download/Demografie-Monitoring_2013_bis_2018.pdf|title=Demografie-Monitoring Düsseldorf 2013 bis 2018|author=Amt für Statistik und Wahlen|language=German|access-date=7 March 2019|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100121110756/http://www.it.nrw.de/statistik/a/daten/amtlichebevoelkerungszahlen/rp1_juni09.html|archive-date=21 January 2010}}</ref> |year = <!-- Year founded (not "year of first recorded mention") --> |name = Дюссельдорф |type = Хот |image_photo = {{multiple image | total_width = 280 | border = infobox | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Nacht in Düsseldorf cropped.jpg | caption1 = Гэрэлтэж буй [[Райны цамхаг]] болон [[Райнкни гүүр]]тэй Дюссельдорфын шөнийн үзэмж | image2 = GraphyArchy - Wikipedia 00667.jpg | caption2 = [[Шинэ гааль]] | image3 = GraphyArchy - Wikipedia 00589.jpg | caption3 = [[:de:Kö-Bogen|Кё-Боген]] | image4 = GraphyArchy - Wikipedia 00579.jpg | caption4 = [[Умард Райн-Вестфалийн урлагийн цуглуулга#Штэндехаус дахь K21|Штэндехаус]] | image5 = Koenigsallee 2019 -WPWP.jpg | caption5 =[[Хааны гудамж (Дюссельдорф)|Хотын гудамж]] | image6 = Königsallee in Düsseldorf Girardetbrücke bei Nacht.jpg | caption6 = Гирардет гүүр | image7 = Düsseldorf Benrath - Schlosspark - Statuen 31 ies.jpg | caption7 = [[Бенратын ордон|Бенратын ордны]] цэцэрлэг }} |image_flag = File:Flagge der Landeshauptstadt Duesseldorf.svg |image_coa = Wappen der Landeshauptstadt Duesseldorf.svg |coordinates = {{coord|51|14|N|6|47|E|format=dms|display=inline,title}} |image_plan = North rhine w D.svg |state = Умард Райн-Вестфали |region = [[Дюссельдорф (бүс нутаг)|Дюссельдорф]] |elevation = 38 |area = 217.41 |postal_code = 40210-40629 |area_code = 0211, 0203, 02104 |licence = D |divisions = 10 дүүрэг, 50 хороолол |website = {{URL|https://www.duesseldorf.de/}} |mayor = [[Штефан Келлер (улс төрч)|Штефан Келлер]]<ref>[https://www.wahlergebnisse.nrw/kommunalwahlen/2020/index_obb_lr.shtml Wahlergebnisse in NRW Kommunalwahlen 2020] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220517032138/https://www.wahlergebnisse.nrw/kommunalwahlen/2020/index_obb_lr.shtml |date=17 May 2022 }}, Land Nordrhein-Westfalen, accessed 19 June 2021.</ref> |leader_term = 2020&ndash;25 |party = [[Германы Христийн Ардчилсан Холбоо|ХАХ]] |ruling_party1 = CDU |ruling_party2 = Greens }} '''Дюссельдорф''' ({{Audio|De-Düsseldorf.ogg|'''Düsseldorf'''}}) нь [[Умард Райн-Вестфален]] муж улсын нийслэл нь бөгөөд 598.686 хүн амтай (2013 оны арванхоёрдугаар сарын 31-ний байдлаар), муж улсдаа хүн амын тоогоороо [[Кёльн]] хотын дараа хоёрдугаарт байранд бичигддэг хот юм. Муж улс нь нийт 5 сая гаран хүн амтай бөгөөд мужийн захиргаа нь Дюссельдорф хотод байрладаг. Дюссельдорф хот нь [[Рейн мөрөн|Райн мөрний]] дэргэд оршдог, [[Райн-Руурын метропол нутаг|Райн-Руурын метропол нутгийн]] төвд байрлалтай ба энэ нутаг нь нийт 10 сая гаран оршин суугчтай европын эдийн засгийн гол төв нь болж явдаг. Германаас олон улсын эдийн засгийн чухал нөлөө бүхий хотуудад [[Майны Франкфурт]], [[Берлин]], [[Хамбург]] болон [[Мюнхен]] хотын дараа 5-дугаарт бичигддэг том хотын нэг юм.<ref>Hans Heinrich Blotevogel: {{Webarchiv|url=http://www.raumplanung.uni-dortmund.de/rlp/Personal/Blotevogel/original/2006_Blotevogel_Leitlinien_Landesentwicklungspolitik.pdf |wayback=20070711023623 |text=''Metropolräume und ländliche Räume – eine Solidargemeinschaft?'' Vortrag am 24. November 2005, Hannover, veröffentlicht in: Niedersächsisches Ministerium für den ländlichen Raum, Ernährung, Landwirtschaft und Verbraucherschutz sowie Akademie für Raumforschung und Landesplanung: ''Leitlinien der niedersächsischen Landesentwicklungspolitik 2005, 3. Fachkongress am 24. November 2005 im Alten Rathaus, Hannover'', Tagungsbericht, S. 14. |archiv-bot=2024-06-05 20:40:52 InternetArchiveBot }}</ref><ref>Hans Heinrich Blotevogel: {{Webarchiv|url=http://gl.berlin-brandenburg.de/imperia/md/content/bb-gl/leitbild/fachkonferenz-1/blotevogel.pdf |wayback=20160304110352 |text=''Die Bedeutung der Metropolregionen in Europa'' |archiv-bot=2023-09-26 10:09:21 InternetArchiveBot }} (PDF; 736&nbsp;kB), siehe insbesondere Chart ''Metropolfunktionen in Städten'' (Abbildung aus dem Raumordnungsbericht 2005); Vortrag auf der Fachkonferenz ''Berlin-Brandenburg in Europa'', Berlin, 2. März 2006; abgerufen am 18. Juni 2011.</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010t.html |title=GaWC-Studie 2010 |access-date=2015-05-03 |archive-date=2012-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120527184751/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010t.html |url-status=dead }}, Düsseldorf dort nach Frankfurt und München als dritte deutsche „world city“ gelistet, in Kategorie „Beta+“ gleichauf mit Hamburg und Berlin, abgerufen am 20. September 2011.</ref><ref>[http://diepresse.com/text/home/immobilien/markt/664761/Die-grossen-Fische-werden-immer-groesser Online-Portal DIE PRESSE (Österreich): ''Die großen Fische werden immer größer''], Artikel vom 24. April 2011, eingesehen am 19. Juni 2011.</ref> Дюссельдорф нь үзэсгэлэн худалдааны хот ба [[Э.ОН]] болон [[Хенкел (Аж ахуйн нэгж)|Хенкел]] гэх мэт германы [[Германы үнэт цаасны арилжааны индекс|DAX]]-д бүртгэлтэй томоохон концернуудын төв нь байрладаг байна. Мөн эдийн засгийн шалгалт, аж ахуй нэгж- болон хуулийн зөвлөгөө,<ref>{{Webarchiv|url=https://www.duesseldorf.de/wirtschaftsfoerderung/pdf/standortprofil.pdf |wayback=20121021152236 |text=Landeshauptstadt Düsseldorf, Standortprofil Düsseldorf 2008. |archiv-bot=2023-09-26 10:09:21 InternetArchiveBot }} (PDF; 3&nbsp;MB)</ref><ref>[http://www.rp-online.de/region-duesseldorf/duesseldorf/nachrichten/duesseldorf-hochburg-fuer-anwaelte-1.2664858 Gert Kaiser Düsseldorf – Hochburg für Anwälte, 2012-01-07]</ref> [[зар сурталчилгаа]],<ref>{{Cite web |url=http://www.duesseldorf.de/presse/pld/d2008/d2008_07/d2008_07_28/08072813_160.pdf |title=Landeshauptstadt Düsseldorf, Pressemitteilung vom 28. Juli 2008. |access-date=2015-05-03 |archive-date=2011-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110825230412/http://www.duesseldorf.de/presse/pld/d2008/d2008_07/d2008_07_28/08072813_160.pdf |url-status=dead }}</ref> болон [[хувцас загвар]]<ref>{{Cite web |url=http://www.anteon.de/images/stories/Anteon/Pressearchiv/IZ_280808.pdf |title=Immobilien Zeitung: ''Mehr Räume für die große Modenschau'' vom 28. August 2008, abgefragt am 1. März 2009. |access-date=2015-05-03 |archive-date=2011-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718195759/http://www.anteon.de/images/stories/Anteon/Pressearchiv/IZ_280808.pdf |url-status=dead }}</ref> мөн түүнчлэн чухал [[Хөрөнгө оруулалтын газар|банкууд]]- болон [[Дюссельдорфын үнэт цаасны арилжаа|үнэт цаасны арилжааны газар]]<ref>[http://www.ft.com/intl/cms/s/0/fbdec328-00cd-11e2-9dfc-00144feabdc0.html#axzz28WXF7yXf http://www.ft.com/home/europe]</ref><ref>[https://www.boersen-zeitung.de/index.php?li=1&artid=2014203800 Martin Renker: ''Bankenstandort Nordrhein-Westfalen ist stark – aber nicht ohne Schwächen'']. Artikel vom 23. Oktober 2014 im Portal ''boersen-zeitung.de'', abgerufen am 25. Oktober 2014</ref> зэрэгт германдаа хамгийн сайн орлоготой газрын тоонд ордог. ==Түүх== {{өргөтгөх хэсэг}} ==Газар зүй== ===Уур амьсгал=== {{Уур амьсгалын хүснэгт | TABELLE = | DIAGRAMM TEMPERATUR = rechts | DIAGRAMM NIEDERSCHLAG = deaktiviert | DIAGRAMM NIEDERSCHLAG HÖHE = 200 | QUELLE = WeatherOnline<ref>[http://www.weatheronline.de/weather/maps/city?LANG=de&PLZ=_____&PLZN=_____&WMO=10400&CONT=dldl&R=160&LEVEL=162&REGION=0001&LAND=DL&MOD=tab&ART=SON&NOREGION=0&FMM=1&FYY=1990&LMM=12&LYY=2013 ''Klimainformationen''], WeatherOnline Ltd. 2014-12-07</ref> | Überschrift = | Ort = Дюссельдорф 1990–2013 <!-- durchschnittliche Höchsttemperatur für den jeweiligen Monat in °C --> | hmjan = 5.5 | hmfeb = 6.9 | hmmär = 10.9 | hmapr = 15.2 | hmmai = 19.4 | hmjun = 22.1 | hmjul = 24.3 | hmaug = 24.0 | hmsep = 19.8 | hmokt = 15.0 | hmnov = 9.5 | hmdez = 5.7 <!-- durchschnittliche Niedrigsttemperatur für den jeweiligen Monat in °C --> | lmjan = 1.2 | lmfeb = 1.3 | lmmär = 3.3 | lmapr = 5.5 | lmmai = 9.3 | lmjun = 12.0 | lmjul = 14.4 | lmaug = 14.1 | lmsep = 11.2 | lmokt = 8.1 | lmnov = 4.6 | lmdez = 1.7 <!-- durchschnittliche Temperatur für den jeweiligen Monat in °C --> | avjan = 3.4 | avfeb = 4.1 | avmär = 7.1 | avapr = 10.4 | avmai = 14.3 | avjun = 17.0 | avjul = 19.3 | avaug = 19.0 | avsep = 15.5 | avokt = 11.5 | avnov = 7.0 | avdez = 3.7 <!-- durchschnittliche Niederschlagsmenge für den jeweiligen Monat in mm --> | nbjan = 61.1 | nbfeb = 55.7 | nbmär = 54.6 | nbapr = 50.8 | nbmai = 57.6 | nbjun = 71.5 | nbjul = 77.0 | nbaug = 74.5 | nbsep = 100.5 | nbokt = 65.3 | nbnov = 66.1 | nbdez = 71.1 <!-- durchschnittliche Regentage für den jeweiligen Monat in d --> | rdjan = 17.3 | rdfeb = 15.5 | rdmär = 15.9 | rdapr = 13.1 | rdmai = 13.4 | rdjun = 13.9 | rdjul = 14.5 | rdaug = 13.5 | rdsep = 14.2 | rdokt = 14.7 | rdnov = 17.3 | rddez = 18.5 <!-- durchschnittliche Anzahl täglicher Sonnenstunden für den jeweiligen Monat in h/d --> | shjan = 1.8 | shfeb = 2.3 | shmär = 3.9 | shapr = 5.4 | shmai = 6.4 | shjun = 6.6 | shjul = 6.5 | shaug = 6.1 | shsep = 4.8 | shokt = 3.7 | shnov = 1.9 | shdez = 1.5 <!-- durchschnittliche Luftfeuchtigkeit für den jeweiligen Monat in % --> | lfjan = 82 | lffeb = 77 | lfmär = 75 | lfapr = 70 | lfmai = 67 | lfjun = 70 | lfjul = 69 | lfaug = 70 | lfsep = 76 | lfokt = 78 | lfnov = 81 | lfdez = 82 }} == Ном, сурах бичиг == === Хотын газар зүй болон эдийн засаг=== * Harald Frater (Hrsg.) u.&nbsp;a.: ''Der Düsseldorf Atlas''. Emons, Köln 2004, ISBN 3-89705-355-1. * Friedrich-Wilhelm Henning: ''Düsseldorf und seine Wirtschaft, Zur Geschichte einer Region''. Droste, Düsseldorf 1981, In zwei Bänden, ISBN 3-7700-0595-3. * Landeshauptstadt Düsseldorf: ''Statistisches Jahrbuch 2007, 105. Jahrgang''. Amt für Statistik und Wahlen, Düsseldorf 2008, o. ISBN. === Түүхийн талаар === * Maik Kopleck (Hrsg.), Alexander Scherer: ''PastFinder Düsseldorf.'' PastFinder-Verlag, Hongkong 2008, ISBN 978-988-99780-5-1. * Friedrich Lau: ''Geschichte der Stadt Düsseldorf''. Bagel, Düsseldorf 1921 in zwei Bänden, Nachdruck aus dem Stadtarchiv von 1980. * Hugo Weidenhaupt (Hrsg.): ''Kleine Geschichte der Stadt Düsseldorf''. Triltsch-Verlag, Düsseldorf 1979, 1983, ISBN 3-7998-0000-X. * Hugo Weidenhaupt (Hrsg.): ''Düsseldorf Geschichte von den Ursprüngen bis ins 20. Jahrhundert. Band 1 Von der ersten Besiedlung zur frühneuzeitlichen Stadt (bis 1614)''. Schwann 1988, ISBN 3-491-34221-X. * Hugo Weidenhaupt (Hrsg.): ''Düsseldorf Geschichte von den Ursprüngen bis ins 20. Jahrhundert. Band 2 Von der Residenzstadt zur Beamtenstadt (1614–1900)''. Schwann 1988, ISBN 3-491-34222-8. * Hugo Weidenhaupt (Hrsg.): ''Düsseldorf Geschichte von den Ursprüngen bis ins 20. Jahrhundert. Band 3 Die Industrie- und Verwaltungsstadt (20. Jahrhundert)''. Schwann 1989, ISBN 3-491-34223-6. * Hugo Weidenhaupt (Hrsg.): ''Düsseldorf Geschichte von den Ursprüngen bis ins 20. Jahrhundert. Band 4 Zeittafel und Register''. Schwann 1990, ISBN 3-491-34224-4. * Fritz Dross: ''Kleine Düsseldorfer Stadtgeschichte'', Verlag Friedrich Pustet, Regensburg 2007. * Erich Keyser (Hrsg.): ''Rheinisches Städtebuch.'' Bd 3,3. Teilband aus: ''Deutsches Städtebuch. Handbuch städtischer Geschichte.'' Im Auftrage der Arbeitsgemeinschaft der historischen Kommissionen und mit Unterstützung des Deutschen Städtetages, des Deutschen Städtebundes und des Deutschen Gemeindetages. Kohlhammer, Stuttgart 1956. * ''Filmschätze Düsseldorf'' Video-Dokumentation 20er – 80er Jahre, Verlag Rheinische Post 2009. === Архитектур болон соёл урлаг=== * Roland Kanz und Jürgen Wiener (Hrsg.): ''Architekturführer Düsseldorf''. Dietrich Reimer Verlag, Berlin 2001, ISBN 978-3-496-01232-0. * Paul Ernst Wentz: ''Architekturführer Düsseldorf. Ein Führer zu 95 ausgewählten Bauten.'', Droste Verlag, Düsseldorf 1975, ISBN 3-7700-0408-6. * Joachim Erwin (Hrsg.): ''Pläne Projekte Bauten Architektur und Städtebau in Düsseldorf 2000 bis 2015''. Braun, Berlin 2007, ISBN 978-3-938780-00-8. * Rolf Purpar: ''Kunststadt Düsseldorf – Objekte und Denkmäler im Stadtbild'', Grupello, Düsseldorf 2009, ISBN 3-89978-044-2. * Rolf Purpar: ''Düsseldorf''. Vista Point, Köln 2005, ISBN 3-88973-679-3. * Sonja Schürmann: ''Düsseldorf, Eine moderne Landeshauptstadt mit 700jähriger Geschichte und Kultur''. DuMont, 2. Aufl., Köln 1989, ISBN 3-7701-1787-5. * Ewald Grothe: ''Vom Katholikentag zum Fest der Generationen. Die Geschichte des Landeshauses und der Villa Horion 1909 bis 2009'', Düsseldorf 2009 ISBN 978-3-00-027862-4. * Manfred Becker-Huberti (Hrsg.): ''Düsseldorfer Kirchen – Die katholischen Kirchen im Stadtdekanat Düsseldorf'', J.P. Bachem-Verlag, Köln 2009, ISBN 978-3-89978-044-4. * Wolfgang Funken: ''Ars Publica Düsseldorf; Geschichte der Kunstwerke und kulturellen Zeichen im öffentlichen Raum der Landeshauptstadt''. Klartext Verlagsges. m.b.H., 2012, Drei Bände, ISBN 978-3-8375-0873-4, ISBN 978-3-8375-0874-1 und ISBN 978-3-8375-0875-8. * {{DNB-Portal|4013255-9|TYP=Ном ба утга зохиол:}} === Бусад === * Udo Achten u.&nbsp;a.: ''Düsseldorf zu Fuß. 19 Stadtrundgänge durch Geschichte und Gegenwart''. Klartext, Essen 2009, ISBN 978-3-89861-564-8. * Heinz Stolz: ''Düsseldorf – ein Haus- und Lesebuch''. Schwann, Düsseldorf 1959. * Oswald Gerhard, Wilhelm Kleeblatt: ''Düsseldorfer Sagen aus Stadt und Land''. Verlag der Goethe-Buchhandlung Düsseldorf, Düsseldorf 1982. * Landeshauptstadt Düsseldorf (Hrsg.): ''125 Jahre Berufsfeuerwehr Düsseldorf'', Düsseldorf 1997. * Rudi vom Endt: ''Düsseldorf – So wie es war …''. Droste Verlag, Düsseldorf 1962, S. 20, ISBN 3-7700-0075-7. == Цахим холбоос == * [http://www.duesseldorf.de/ Дюссельдорф хотын албан ёсны вэб хуудас] * [http://www.duesseldorf-tourismus.de/ Дюссельдорф хотын албан ёсны Марктинг & Аялал жуулчлалын ХХК вэб хуудас] * [http://www.geschichte-in-duesseldorf.de/ Дюссельдорф хотын түүх] * [http://www.youtube.com/watch?v=uCpPcxc4FoM ''Düsseldorf – Come Closer (English)'', Дюссельдорф хотын талаар] * [https://web.archive.org/web/20150424014216/http://www.stadt-news.de/ Stadt-News –Дюссельдорф хотын интернэт сонин ] * [http://www.duesselportal.de/ Дюссельдорфын иргэд- болон хотын портал] == Лавлах холбоос == <references /> {{Германы хот}} {{Германы мужийн нийслэл хот}} [[Ангилал:Германы мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Дюссельдорф| ]] [[Ангилал:Райн мөрний суурин]] [[Ангилал:Германы урьдын нийслэл]] [[Ангилал:Германы их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Дотоодын боомттой суурин]] [[Ангилал:Райнланд]] [[Ангилал:Умард Райн-Вестфалены коммун]] [[Ангилал:Умард Райн-Вестфалены суурин]] [[Ангилал:Умард Райн-Вестфалены тойроггүй хот]] na2ivzgqtsagyqkp8s42d65ote2ak42 0 52534 859278 825682 2026-06-19T02:16:58Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859278 wikitext text/x-wiki {{НБА2 тоглогч | Нэр = Жалил Окафор | Англиар = Jahlil Okafor | Зураг = 20140402 MCDAAG Jahlil Okafor dunk.JPG | Хэмжээ = 220px | Тайлбар = Жалил Окафор 2014 онд | Хоч = | Байрлал = [[Төвийн тоглогч|Төв]] | Өндөр = 208 [[см]] | Жин = 125 [[кг]] | Баг = Филадельфия Севенти Сиксерс | Дугаар = | Иргэншил = {{Далбаа АНУ}} [[АНУ]] | Мэндэлсэн огноо = [[1995 он]]ы [[12 сарын 15]] | Мэндэлсэн газар = [[АНУ]], [[Арканзас]], Форт-Смит | Бага сургууль = Уитни Янг ([[Иллиной]], [[Чикаго]]) | Ахлах сургууль = Дьюк (2014—2015) | Драфт = 3 | Драфтын жил = 2015 | Сонгогдсон баг = [[Филадельфия Севенти Сиксерс]] | Багууд = <nowiki></nowiki> * [[Филадельфия Севенти Сиксерс|Филадельфия-76]] (2015—одоо) | Алдар цол = <nowiki></nowiki> * Үндэсний коллежийн аварга (2015) * Шилдэг оюутан тоглогч (USBWA) (2015) * Шилдэг оюутан тоглогч (Пит Ньюэлл) (2015) * Atlantic Coast бүсийн шиллэг тоглогч (2015) * Үндэсний коллежийн I шигшээ (2015) * ДАШТ-ий (17-) MVP (2012) | Медалиуд = {{тэмцээн|ДАШТ (19-)}} {{медаль|Алт|Чех 2013}} {{тэмцээн|ДАШТ (17-)}} {{медаль|Алт|Литва 2012}} {{тэмцээн|ДАШТ (16-)}} {{медаль|Алт|Мехико 2011}} }} '''Жалил Окафор''' ({{lang-en|Jahlil Okafor}}; [[1995]] оны [[12 сарын 15|арванхоёрдугаар сарын 15]], [[Арканзас]], Форт-Смит) — [[АНУ|Америкийн]] мэргэжлийн [[сагсан бөмбөг]]чин. 17.3 оноо, 8.5 самбар, 1.3 дамжуулалт, 1.4 хаалтыг 30.1 минутад дундажлан «Дьюк Блю Девилзийг» Үндэсний коллежийн АШТ-д түрүүлэхэд үлэмж тусалсан Окафорыг [[2015]] оны [[Үндэсний сагсан бөмбөгийн холбоо|НБА-гийн]] драфтад өнгөлөх ёстой хэмээсэн ч «[[Филадельфия Севенти Сиксерс]]» №3 сонголтоороо [[2015]] оны [[6 сарын 25|зургадугаар сарын 25-нд]] элсүүлэв.<ref>{{cite web|url=http://www.nba.com/sixers/news/150625-draft-release|title=Philadelphia 76ers Select Jahlil Okafor, Richaun Holmes, Arturas Gudaitis, J.P. Tokoto, And Luka Mitrovic In The 2015 NBA Draft|date=June 26, 2015|work=NBA.com|accessdate=June 26, 2015}}</ref> Өсвөрийн гурван насны ангилалд Дэлхийн аварга болсон. ==Лавлах холбоос== {{лавлах холбоос}} ==Гадны холбоос== *[http://espn.go.com/blog/chicago/high-school/tag/_/name/jahlil-okafor Профайл - ''ESPN HS'']{{ref-en}} *[https://web.archive.org/web/20150626151519/http://www.goduke.com/ViewArticle.dbml?ATCLID=209692777 Намтар - Дьюк]{{ref-en}} *[http://www.slamonline.com/online/tag/jahlil-okafor/ Профайл - ''SLAM Magazine'']{{ref-en}} *[https://web.archive.org/web/20170815004148/http://articles.chicagotribune.com/keyword/jahlil-okafor Профайл - ''Chicago Tribune'']{{ref-en}} *[https://web.archive.org/web/20130622001239/http://www.usabasketball.com/bios/okafor_jahlil.html Намтар - USA Basketball bio]{{ref-en}} *[https://web.archive.org/web/20120818042451/http://sportsillustrated.cnn.com/video/highschool/2012/07/03/070312-jahlil-okafor.SportsIllustrated/index.html Дүрс - ''Sports Illustrated'']{{ref-en}} {{basket-bio-stub}} {{Филадельфия Севенти Сиксерс багийн бүрэлдэхүүн}} {{2015 оны НБА-гийн драфт}} [[Ангилал:Сагсан бөмбөгийн төвийн тоглогч]] [[Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгчин]] [[Ангилал:НБА-гийн тоглогч]] [[Ангилал:Филадельфия Севенти Сиксерс багийн тоглогч]] [[Ангилал:1995 онд төрсөн]] nun0j9xw5pqlpv6faauk3sg8zdn5dj5 0 54630 859265 742169 2026-06-19T01:45:16Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859265 wikitext text/x-wiki '''Гуминий хүчил''' нь гуминий бодисуудын үндсэн бүрдүүлэгч бөгөөд гуминий бодисуудаас, хөрсний органик бүрдүүлэгч болох [[гумус]], [[занар]], [[нүүрс]] тогтох ба тэд олон [[гол]], [[горхи]], тогтмол ус, нуур, [[далай]]н усны найрлагад багтдаг,<ref name=FJS>{{cite book |author=Stevenson F.J. |publisher=John Wiley & Sons|place= New York |title=Humus Chemistry: Genesis, Composition, Reactions |year=1994 }}</ref> үхсэн органик материудийн биозадралын үр дүнд бий болдог хүчил юм. ГХ нь дан [[хүчил]] бус харин, [[Карбоксил бүлэг|карбоксил]] ба [[фенол]]ат бүлгүүдийг агуулсан ялгаатай хүчлүүдийн холимог (нийлмэл) бөгөөд [[хоёр суурьт хүчил]], заримдаа [[Гурван суурьт хүчил|гурван суурьт хүчлийн]] шинж чанаруудыг үзүүлдэг. '''фульвиний хүчлүүд''' нь гуминий хүчлүүд бөгөөд бусадтайгаа харьцуулхад арай бага молекул жинтэй ба хүчилтөрөгчийн агууламж өндөртэй байдаг. Гуминий ба фульвиний хүчлүүд нь ихэвчлэн газар тариалангийн хөрсний бүтэцэд багтдаг хөрсийг сайжруулах хэрэгсэл болдог ба хүний хүнсний бүтээгдэхүүнд ховор ордог. Хүнсний бүтээгдэхүүнд, фульвиний хүчлүүд нь шингэн хэлбэртэйгээр эрдэс коллоидуудаас илэрдэг. Фульвиний хүчлүүд нь поли-электролитүүд ба өвөрмөц [[коллоид]]ууд юм. Тэдний өвөрмөц чанар нь мембранаар хялбар нэвтэрдэгт орших ба бусад коллоидууд ингэж чаддаггүй.<ref>{{cite journal |title=Total synthesis of fulvic acid |journal=Journal of the Chemical Society, Chemical Communications |issue=23 |year=1984 |quote=Synthesis of fulvic acid (1a) was accomplished by a route involving selective ozonization of 9-propenylpyranobenzopyran (1c), obtained by a regioselective cyclization of the 2-methylsulphinylmethyl 1,3-dione(3c)|pages=1565–6 |doi=10.1039/C39840001565|last1=Yamauchi |first1=Masashige |last2=Katayama |first2=Sadamu |last3=Todoroki |first3=Toshiharu |last4=Watanable |first4=Toshio }}</ref> == Гуминий бодисуудын хими шинж чанар == [[File:Humic acid.svg|400px|thumb| [[Хинин]], [[фенол]], [[катехол]], [[сахар]]ын бүлгүүдийг агуулсан, энгийн гуминий хүчил<ref name="FJS" />]] Гуминий хүчлүүд нь [[карбоксилат]] ба [[фенол]]ат бүлгүүдийг агуулдаг нь, тэдгээрийг, Mg²⁺, Ca²⁺, Fe²⁺, Fe³⁺ [[ион|ионуудтай]] [[комплекс]] үүсгэх боломжийг олгодог. Гуминий хүчил болгон, 2 эсвэл түүнээс олон дурьдсан бүлгийг агуулдаг учир, тэд [[хелат]]ын комплексүүдийг үүсгэх боломтой байдаг.<ref>{{cite journal|last=Tipping|first=E|year=1994|title='WHAM – a chemical equilibrium model and computer code for waters, sediments, and soils incorporating a discrete site/electrostatic model of ion-binding by humic substances|journal=Computers and Geosciences|volume=20|pages=973–1023 |doi=10.1016/0098-3004(94)90038-8 |issue=6 |bibcode=1994CG.....20..973T}}</ref> Хелатын комплексийг үүсгэдэг нь, металлын ионуудын [[биохүртээмж]]ийг тохируулахад оролцдог, гүминий хүчлүүдийн биологийн үүрэгүүдийн чухал хэсэг юм.<ref name=GD/> == Экологид нөлөөлөх нь == Органик бодисууд (матери) нь хөрсийг сайжруулдаг, ургамлын ургалтад эерэгээр нөлөөлдөг болохыг, фермерүүд түүх бичигдэж эхлэхээс өмнө мэддэг байсан. <ref>{{cite book |url=http://books.google.com/books?id=VFzVAAAAMAAJ|title=McGraw-Hill encyclopedia of science and technology: an international reference work, Volume 12 |editor= Lapedes, Daniel N. |publisher=McGraw-Hill |year=1966 |page=428 |isbn=0070452652 |quote=The value of adding organic matter to the soil in the form of animal manures, green manures, and crop residues for producing favorable soil tilth has been known since ancient times}}</ref> Гэсэн хэдий ч, органик бодисуудын хими ба үүрэг нь маргаантай хэвээр байсан. Ялангуя 18-р зуунд буюу хүмүүс түүнийг судлах сэдэв болгон үзэж эхэлснээш хойш. [[Либих]]ээс өмнө, гумусыг ургамал шууд хэрэглэдэг гэсэн ойлголттой байсан бол, хожим Либих, ургамлын ургалт нь органик бус нэгдлүүдээс хамаардаг болохыг тогтоосон. Орчин цагийн хөрс судлаачид, органик бодисийн нөлөөлөлийг илүү өргөн хүрээнд авч үзэх болсон ба ямарч байсан гумус нь хөрсний ус агуулах (хадгалах) чадварыг нэмэгдүүлснээр хөрсний үржил шимийг сайжруулдаг болохыг хүлээн зөвшөөрсөн. Үүнээс гадна, ургамалууд нь системийн инсектицидуудын комлекс органик молекулуудыг шингээн авч хэрэглэдэг нь тогтоогдсоноос хойш, ургамалууд нь уусмал байдалтай гумусыг шингээх боломжтой байхыг үгүйсгэхээ болисон. <ref>{{cite book |url=http://books.google.com/books?id=sG4oAAAAMAAJ |title=Ciencia interamericana: Volumes 24–27 |year=1984 |author=Pan American Union. Dept. of Cultural Affairs. División de Fomento Científico, Pan American Union. Dept. of Scientific Affairs, Organization of American States. Dept. of Scientific Affairs |quote=And since plants have shown their ability to absorb and translocate the complex molecules of systemic insecticides, they can no longer discredit the idea that plants are able to absorb the soluble humic nutrients, containing by far ...}}</ref> Энэ нь уусдаггүй төмрийн оксидуудыг шингээх чухал процесс байж болох юм. [[АНУ]]-ын Огаёгийн Их Сургууль, гуминий хүчлийн ургамлын өсөлтөд нөлөөлөх нөлөөллийг судлаж, "гуминий хүчил нь ургамлын ургалтыг нэмэгдүүлдэг" ба "бага зарцуулалтаар өндөр үр дүнд хүрдэг" болохыг тогтоосон. <ref>{{Cite journal |title=Effects of humic acids from vermicomposts on plant growth |journal=European Journal of Soil Biology |volume=42 |pages=S65 |url=http://www.biosci.ohio-state.edu/~soilecol/Full%20articles/2006/Effects%20of%20humic%20acids.pdf |doi=10.1016/j.ejsobi.2006.06.004 |year=2006 |last1=Arancon |first1=Norman Q. |last2=Edwards |first2=Clive. A. |last3=Lee |first3=Stephen |last4=Byrne |first4=Robert |access-date=2015-11-17 |archive-date=2015-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150824095715/http://www.biosci.ohio-state.edu/~soilecol/Full%20articles/2006/Effects%20of%20humic%20acids.pdf |url-status=dead }}</ref> 1998 онд АНУ-ын Хойт Каролинагийн, ХАА ба Амьралын Ухааны Их Сургуулийн эрдэмтдийн хийсэн судалгаагаар, гуматыг хөрсөнд нэмхэд [[найлзуурт улаан толгой]]н (Agrostis stolonifera) үндэсний масс (хэмжээ) нэмэгддэг нь нотлогдсон.<ref>{{cite journal|doi=10.2135/cropsci1998.0011183X003800060037x |title=Influence of Humic Substances on Rooting and Nutrient Content of Creeping Bentgrass |journal=Crop Science |volume=38 |issue=6 |pages=1639 |year=1998 |last1=Cooper |first1=R. J. |last2=Liu |first2=Chunhua |last3=Fisher |first3=D. S. }}</ref><ref>{{cite journal|url=http://archive.lib.msu.edu/tic/tgtre/article/1999aug6.pdf|title=Humic Substances Their Influence on Creeping Bentgrass Growth and Stress Tolerance|date=August 1999|journal=TurfGrass Trends|page=6|author=Liu, Chunhua|author2=Cooper, R. J.|access-date=2015-11-17|archive-date=2015-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20150209202531/http://archive.lib.msu.edu/tic/tgtre/article/1999aug6.pdf|url-status=dead}}</ref> == Мөн үзэх == *[[Гломалин]] *[[Калийн гумат]] == Эх сурвалж == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Гуминий хүчил}} [[Ангилал:Хөрс судлал]] [[Ангилал:Бодисын бүлэг]] [[Ангилал:Органик хүчил]] 5v62g7za7ayo5mty9vhjjdkat1v3vcf 0 55877 859279 825683 2026-06-19T02:20:22Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859279 wikitext text/x-wiki {{НБА2 тоглогч | Нэр = Жастис Уинслоу | Англиар = Justise Winslow | Зураг = Justise Winslow (cropped).jpg | Хэмжээ = 195px | Тайлбар = Жастис Уинслоу Жордан Брэнд Классикт (2014) | Байрлал = [[Жижиг довтлогч]] / [[Шидэгч-хамгаалагч]] | Өндөр = 201 см | Жин = 102 кг | Баг = Майами Хит | Дугаар = 20 | Иргэншил = {{USA}} | Мэндэлсэн огноо = [[1996]] оны [[3 сарын 26]] | Мэндэлсэн газар = [[АНУ]], [[Техас]], [[Хьюстон]] | Школа = Сент Жонс (Хьюстон) | Ахлах сургууль = [[Дьюк Блю Девилз (сагсан бөмбөг)|Дьюк]] (2014—2015) | Драфт = 10 | Драфтын жил = 2015 | Сонгосон баг = Майами Хит | Багууд = <nowiki></nowiki> * [[Майами Хит]] (2015—одоо) | Алдар цол = <nowiki></nowiki> * [[:en:NCAA Men's Division I Basketball Championship|NCAA-гийн аварга]] ([[2015]]) }} '''Жастис Уинслоу''' ({{lang-en|Justise Winslow}}; [[1996]] оны [[3 сарын 26|гуравдугаар сарын 26]], [[Техас]], [[Хьюстон]]) — [[АНУ|Америкийн]] мэргэжлийн [[сагсан бөмбөг]]чин, [[Үндэсний сагсан бөмбөгийн холбоо|НБА-гийн]] «[[Майами Хит]]» багийн [[жижиг довтлогч]]. «[[Дьюк Блю Девилз (сагсан бөмбөг)|Дьюк Блю Девилзийн]]» бүрэлдэхүүн 2015 оны {{comment|NCAA-д|Америкийн Үндэсний коллежийн АШТ}} аваргалсан. ==Лавлах холбоос== {{лавлах холбоос}} ==Гадны холбоос== * {{basketballstats|nba=justise_winslow|bbr=w/winslju01}} * [https://web.archive.org/web/20151226205401/http://www.draftexpress.com/profile/Justise-Winslow-7190 Жастис Уинслоу] - draftexpress.com * [https://web.archive.org/web/20150622132924/http://www.goduke.com/ViewArticle.dbml?ATCLID=209693412 Жастис Уинслоу] - goduke.com * {{twitter|iamjustise}} {{Майами Хит багийн бүрэлдэхүүн}} {{2015 оны НБА-гийн драфт}} [[Ангилал:Сагсан бөмбөгийн жижиг довтлогч]] [[Ангилал:Сагсан бөмбөгийн шидэгч-хамгаалагч]] [[Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгчин]] [[Ангилал:НБА-гийн тоглогч]] [[Ангилал:Майами Хийт багийн тоглогч]] [[Ангилал:Хьюстоны хүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1996 онд төрсөн]] 9z5xuff8dgi99o7d2gql72ij36ccuuv 0 58429 859240 838569 2026-06-18T23:58:49Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859240 wikitext text/x-wiki == '''<big>Telnet</big>''' == Telnet нь Интернэт болон дотоод сүлжээнд ашиглагддаг сүлжээний протокол бөгөөд хэрэглэгчийн болон сүлжээний төхөөрөмж хоёрын хооронд виртуаль, текст дээр суурилсан холболтыг үүсгэж, төхөөрөмж дээр тохиргоо хийх боломжийг олгодог. • RFC 15 дараа нь RFC 854 болгож сайжруулсан. • RFCs • SSH – Secure Shell '''Хэрэглэгчийн мэдээлэл''' гэдэг нь Transmission Control Protocol (TCP) дээр суурилсан 8 битийн хэмжээтэй Telnet хяналтын мэдээлэл болон interspersedin-band мэдээлэл юм. Telnet нь 1969 оноос RFC 15-г боловсруулж эхлээд RFC 854-г хүртэл хөгжүүлсэн, Инженерийн Task Force (IETF) Интернэт стандарт STD 8-р стандартчилагдсан , энэ нь анхны интернэт интернет стандартуудын нэг юм. === '''<big>Түүх , стандартууд</big>''' === Telnet тээвэрлэлтийн найдвартай холболтон дээр суурилсан клиент-сервер рүү чиглэсэн протокол юм. Энэ протокол нь Transmission Control Protocol (TCP) 23р портын дугаарын холболтыг ашигладаг ба Telnet сервер програм (telnetd) нь сонсож байдаг . Гэхдээ Telnet-г анх TCP / IP болон Network Control Protocol (NCP) протокол дээр ажиллуулж байсан юм. Гуравдугаар сарын 5, 1973 өмнө Telnet ямар ч албан ёсны тодорхойлолтгүй протокол байсан. Гол нь, Telnet нь 7-битийн ASCII мэдээлэл солилцох 8-бит сувгийг ашиглаж байсан. Бит багцтай ямар ч байт нь тусгай Telnet-н тэмдэгт юм. Гуравдугаар сарын 5, 1973нд Telnet протоколын стандарт нь хоёр NIC баримт бичгийг хэвлэн нийтлэж UCLA-д тодорхойлсон байна : Telnet протоколын тодорхойлолтууд, NIC# 15373 болон NIC# 15372 Telnet тодорхойлолтууд.Учир нь протоколуудын сонголтууд тохиролцох болон архитектурын олон өргөтгөлүүдийг үүнд зориулан хийсэн бөгөөд зарим нь Интернэт стандарт STD 32 замаар STD 27 , IETF-ийн баримт бичиг болгон баталсан байна. === <big>'''Telnet-ийн өгөгдөл'''</big> === Бүх өгөгдлийг тооцоолдог 0xff-үүд нь Telnet-р дамжигддаг. Тиймээс Telnet клиент програмыг харилцан боловсроогүй TCP сейшн үүсгэж ашиглаж болдог ба ихэвчлэн иим сэйшн нь IAC(0xff эсвэл аравтын 255)-г хэрэглэдэггүй гэж үздэгээрээ ажиллагааны хувьд адилхан юм. Энэ бол тохиолдол биш, гэвч үүнд зарим сүлжээний виртуал дүрэмүүд, ийм зориулсан шаардлага нь ил байдлаар тэмдэгтийг буцаадаг (CR, ASCII 13)-с NUL(ASCII 0) тэмдэгтийг агуулдаг. === '''TCP/IP протокол''' === TCP/IP протокол загвар нь OSI загвараас өмнө үүссэн. Эхэн үеийн TCP/IP протокол нь төхөөрөмжийг сүлжээнд холбох, интернэт, тээвэрлэлтийн хэрэглээний гэсэн дөрвөн түвшинтэйгээр хөгжүүлэгдсэн. TCP/IP болон OSI загваруудыг харицуулвал төхөөрөмжийг сүлжээнд холбох түвшин нь физик болон сувгийн түвшинтэй интернэт түвшин нь сүлжээний түвшинтэй, хэрэглээний түвшин нь сейшн, үзүүлэнгийн болон хэрэглээний түвшинтэй харгалзан ижил үүрэг гүйцэтгэнэ. === '''Хэрэглээний түвшин''' === Хэрэглээний түвшин нь хэрэглэгчийг сүлжээнд хандах боломжоор хангана. Электрон мейлийн үйлчилгээ, файл солилцох үйлчилгээ, өгөгдлийн санг хуваах, үйлчилгээ гэх мэт олон төрлийн үйлчилгээг хэрэглэгч авч болно. ==== ''' Telnet-ийн Википедиагийн товч тодорхой тодорхойлолт ''' : ==== <br /> • '''Сүлжээний протокол''' : Энэ нь үндсэндээ машины хэл бөгөөд хоёр машин хоорондоо ярих нь нэг арга юм. <br /> • '''Bidirectional''': Энэ Telnet бол зөвхөн нэг зүйлд л ашиглах гэсэн үг биш юм; Энэ нь мэдээлэл илгээх, хүлээн авахад ашиглаж болно. <br /> • '''Интерактив''': Энэ Telnet үндсэндээ холболтын нөгөө талд амьд хэрэглэгч байгаа гэж тооцоолдог гэсэн үг юм. Telnet нь үнэндээ бусад компьютерүүдтэй бие даасан байдлаар харилцдаггүй гэсэн үг бөгөөд хүнд уншигдахаар байдлаар бичэгддэг. <br /> • '''Текст баримжаатай''': Telnet нь зөвхөн текст дээр суурилсан протокол юм; Та Telnet ашигдаж байх үедээ график орчин эсвэл ямар нэг хөгжилтэй зураг ба Telnet-г ашиглан файл дамжуулж болохгүй гэсэн үг юм. Энгийн нэр томъёогоор тодорхойлвол: Telnet нь текст дээр суурилсан машинууд болон бусад компьютеруудтайгаа харилцах байдлаар ашиглагдаж байна. Telnet нь иймэрхүү харагдах болно:[[Файл:Telnet1.jpg|thumbnail|Зураг 1|left|435x435px]] === '''Telnet тухай таны мэдэж байх ёстой чухал зүйл :''' === Telnet-ий тухай таны мэдэх ёстой нэг зүйл бол telnet нь хамгаалалттай протокол биш юм. Та алсын хост Telnet ашиглан нэвтэрэх үед таны хэрэглэгчийн нэр, нууц үг " тодорхой " харагдаж байх болно.-эх текст нь ямар ч байдлаар шифрлэгдээгүй гэсэн үг юм. Энэ нь таны нэр нууц үгийг замаас нь амархан барьж авч тэр төхөөрөмжөнд хандаж чадна гэсэн үг юм. Энэ шалтгааны улмаас (болон бусад олон протокол) Telnet нь илүү аюулгүй протокол болох SSH-р солигдсон байна.<br /> [[File:Tel3.jpg|thumb|Telnet|435x300px]] ==== '''Тэгэхээр энэ протоколын юу нь хэрэгтэй бэ?''' ==== Тэгэхээр Telnet бол текст дээр суурилсан бөгөөд аюулгүй протокол биш юм. Гэхдээ энэ нь telnet-г хэрэглэхгүй бай гэсэн үг биш юм. Telnet-д хоёр нийтлэг хэрэглээ байдаг.[[File:Telnet2.jpg|thumb|Зураг 2|left|435x300px]] • '''Сүлжээний төхөөрөмжүүдэд тохиргоо хийх''' : Зураг 2г харна уу (ADSL router) ;<br /> Энэ нь вэб болон бүх интерфэйстэй орчин үеийн router юм, гэхдээ энэ нь LAN-с ирж байгаа Telnet холболтуудыг мөн хүлээн авна. Энэ нь хэрвээ би хүсэх юм бол telnet-ээр дамжуулан тохиргоо хийж болно гэсэн үг юм. <br /> === <big>'''Telnet Интернэт Стандартууд'''</big> === RFC 854, Telnet протоколын үзүүлэлт RFC 855, Telnet тохируулга, тодорхойлолтууд RFC 856, Telnet хоёрт хэлбэрийн файлыг нь дамжуулах RFC 857, Telnet Echo тохируулга RFC 858, Telnet Suppress Go Ahead Option RFC 859, Telnet Status Option RFC 860, Telnet Timing Mark Option RFC 861, Telnet Extended Options: List Option <big>'''Telnet-н санал болгож буй Стандартууд'''</big> RFC 885, Telnet end of record option RFC 1073, Telnet window хэмжээ тохируулга RFC 1079, Telnet terminal хурд тохируулга RFC 1091, Telnet terminal-төрөл тохируулга RFC 1096, Telnet X дэлгэцийн байршилын тохируулга RFC 1123,Интернэт хост дээр тавигдах шаардлага - хэрэглээний болон дэмжлэг хост RFC 1184, Telnet Linemode тохируулга RFC 1372, Telnet Remote Flow Control тохируулга RFC 1572, Telnet Environment тохируулга RFC 2941, Telnet Authentication тохируулга RFC 2942, Telnet Authentication: Kerberos Version 5 RFC 2943, TELNET Authentication Using DSA RFC 2944, Telnet Authentication: SRP RFC 2946, Telnet өгөгдлийн шифрлэлт тохируулга RFC 4248, Telnet URI схем Бусад RFCs RFC 1041, Telnet 3270 дүрмийн сонголт RFC 1205, 5250 Telnet интерфэйс RFC 2217, Telnet Ком Порт хяналт, тохируулга RFC 4777, IBM iSeries Telnet Сайжруулалтууд === '''Нэмэлт мэдээлэл:''' === *Virtual terminal https://en.wikipedia.org/wiki/Virtual_terminal * Reverse telnet https://en.wikipedia.org/wiki/Reverse_telnet * HyTelnet https://en.wikipedia.org/wiki/HyTelnet * Kermit https://en.wikipedia.org/wiki/Kermit * SSH https://en.wikipedia.org/wiki/SSH === '''<big>Бусад RFCs</big>''' === RFC 1041, Telnet 3270 regime тохиргоо RFC 1205, 5250 Telnet interface RFC 2217, Telnet Com Port Control тохиргоо RFC 4777, IBM's iSeries Telnet Enhancements <br /><br /> <br /> === <big>'''Telnet клиентүүд'''</big> === • '''Windows, Linux, ба Unix-д зориулсан PuTTY бол үнэгүй, open-source SSH, Telnet, rlogin, ба raw TCP клиентүүд.''' <br /> • '''AbsoluteTelnet бол Windows үйлдлийн систэмд зориулсан telnet клиент юм.Энэ нь зөвхөн SSH and SFTP-г л дэмждэг.'''<br /> • '''RUMBA (Terminal Emulator)'''<br /> • '''Line Mode Browser, командын мөр web browser'''<br /> • '''NCSA Telnet'''<br /> • '''TeraTerm'''<br /> • '''SecureCRT Van Dyke-н програм хангамж'''<br /> • '''ZOC Terminal'''<br /> • '''SyncTERM BBS терминал нь Telnet, SSHv2, RLogin, Serial, Windows, *nix, and Mac OS X платформуудыг дэмждэг'''<br /> • '''NetRunner BBS ANSI-BBS-н telnet client'''<br /> • '''Ericom-с PowerTerm InterConnect хийх Windows, Mac OS X, Linux, Windows CE үйлдийн систэмүүд дээр ашиглана.'''<br /> • '''Rtelnet бол SOCKS Telnet-н client хувилбар.'''<br /> === '''<big>Нэмэлт линкүүд</big>''' : === Telnet Options — the official list of assigned option numbers at iana.org http://www.iana.org/assignments/telnet-options/telnet-options.xhtml Telnet Interactions Described as a Sequence Diagram https://web.archive.org/web/20100508221446/http://www.eventhelix.com/realtimemantra/networking/Telnet.pdf Telnet protocol description, with NVT reference https://web.archive.org/web/20130620152240/http://www.pcmicro.com/netfoss/telnet.html Microsoft TechNet:Telnet commands https://technet.microsoft.com/en-us/library/bb491013.aspx TELNET: The Mother of All (Application) Protocols https://web.archive.org/web/20160304123943/http://www2.sims.berkeley.edu/courses/is250/s99/articles/w3088.pdf Troubleshoot Telnet Errors in Windows Operating System http://www.technig.com/troubleshoot-telnet-errors/{{Dead link|date=Наймдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Ашигласан материал == * Өгөгдлийн холбооны үндэс Э.Батцэцэг О.Бат-Энх 2014он * http://telnet.org/htm/faq.htm [[Ангилал:Интернэт хэрэглээний протокол]] j3wkkb1gtzj70rppuvucxc8io7ghok4 0 61014 859306 828561 2026-06-19T04:21:43Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859306 wikitext text/x-wiki [[Зураг:UB_downtown.jpg|thumb|Улаанбаатар хотын төв хэсэг]] '''Монголын өндөр байшингийн жагсаалт''' — [[Монгол улс]]ын одоо цагийн 75 метрээс дээш [[тэнгэр баганадсан байшин|өндөр байшин барилгыг]] жагсаан бичив. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- !Дэс !Нэр !Хот !Өндөр (м) !Давхар !Он ! class="unsortable"| Сурвалж |- |{{sort|01|1}}||align=left| [[Шангрила зочид буудал]] (3-р цамхаг) || [[Улаанбаатар]] || <span style="display:none">01.0</span>136 || 34 || 2016 ||align=left| |- |2 |Хаан цамхаг |[[Улаанбаатар]] |112 |24 |2017 | |- |3|| align="left" | [[Туушин зочид буудал]] || [[Улаанбаатар]] || <span style="display:none">01.0</span>109 || 25 || 2013 || align="left" | |- |5|| align="left" | [[Шангрила зочид буудал]] (2-р цамхаг) || [[Улаанбаатар]] || <span style="display:none">01.0</span>108 || 24 || 2016 || align="left" | |- |6|| align="left" | [[Хөх тэнгэр цамхаг]] || [[Улаанбаатар]] || <span style="display:none">01.0</span>105 || 25 || 2009 || align="left" |<ref>http://www.emporis.com/buildings/1162836/blue-sky-tower-ulan-bator-mongolia</ref><ref>{{Cite web |url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=87632 |title=Archive copy |access-date=2016-09-11 |archive-date=2016-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160806053458/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=87632 |url-status=dead }}</ref> |- |7|| align="left" | [[Соёмбо цамхаг]] || [[Улаанбаатар]] || <span style="display:none">01.0</span>100 || 30 || 2017 || align="left" | |- |8|| align="left" | [[Олон улсын худалдааны төв]] || [[Улаанбаатар]] || <span style="display:none">01.0</span>100 || 21 || 2013 || align="left" | |- |9|| align="left" | [[Хурд оффис цамхаг]] || [[Улаанбаатар]] || <span style="display:none">01.0</span>97+ || 24 || 2016 || align="left" | |- |10|| align="left" | [[Шангрила зочид буудал]] (1-р цамхаг) || [[Улаанбаатар]] || <span style="display:none">01.0</span>95 || 24 || 2015 || align="left" | |- |11|| align="left" | [[Беллависта орон сууц]] || [[Улаанбаатар]] || <span style="display:none">01.0</span>? || 22 || 2009 || align="left" | |- |12|| align="left" | [[Сентрал тауэр]] (Төв цамхаг) || [[Улаанбаатар]] || <span style="display:none">01.0</span>89.45 || 17 || 2009 || align="left" | |- |13|| align="left" | [[Хотын цамхаг]] || [[Улаанбаатар]] || <span style="display:none">01.0</span>79+ || 24 || 2017 || align="left" | |- | |} == Баригдаж буй == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- !Дэс !Нэр !Хот !Өндөр(м) !Давхар !Он ! class="unsortable"| Сурвалж |- |{{sort|01|1}}||align=left| [[Мак цамхаг]]|| [[Улаанбаатар]] || <span style="display:none">01.0</span>200 || 41 || 2013-on hold ||align=left| |- |2 |[https://web.archive.org/web/20240321120324/https://www.encantotown.mn/ Энканто Олон улсын худалдааны төв] |Улаанбаатар |160 |35 |2021 | |- |3|| align="left" |[https://www.facebook.com/Ubpropertiesll Ривер Кастл Бизнес апартмент]||[[Улаанбаатар]]||120 || 26 || 2023 || align="left" | |- |4|| align="left" |[[Олон улсын худалдааны төв]]||[[Улаанбаатар]]||<span style="display:none">01.0</span>113 || 26 || 2019 || align="left" | |- |5|| align="left" |[[М-Си-Эс цамхаг]]||[[Улаанбаатар]]||<span style="display:none">01.0</span>121 || 23 || 2013-on hold || align="left" | |- |5 |[https://web.archive.org/web/20240321120324/https://www.encantotown.mn/ Энканто хос цамхаг] |[[Улаанбаатар]] |<span style="display:none">01.0</span>82+ |20 |2018 | |- |6|| align="left" |Алтан Жолоо Цамхаг|| {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- |[[Улаанбаатар]] |}||109+ || 22 || 2023 || align="left" | |- |7 |[[Коёте цамхаг]] |[[Улаанбаатар]] |<span style="display:none">01.0</span>82+ |25 |2019 | |- |7 |[[Эко констракшн цамхаг]] |[[Улаанбаатар]] |<span style="display:none">01.0</span>82+ |25 |2012-on hold | |} == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} [[Ангилал:Монголын барилга байгууламж|өндөр байшин]] [[Ангилал:Монголтой холбоотой жагсаалт|өндөр байшин]] [[Ангилал:Барилга байгууламжийн жагсаалт]] ojai8shq1cqth25ntq6pjvg0q5e0xyo 0 66085 859239 858956 2026-06-18T23:54:53Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859239 wikitext text/x-wiki {{Infobox programming language | name = R хэл | logo = [[File:R logo.svg|200px|Лого]] | released = {{Start date and age|1993|08}}<ref name="Interface98">{{cite techreport |url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Interface98.pdf |title=R : Past and Future History |first=Ross |last=Ihaka |institution=Statistics Department, The University of Auckland, Auckland, New Zealand |conference=Interface '98 |year=1998}}</ref> | designer = [[wikisource:en:Ross Ihaka|Ross Ihaka]] and [[wikisource:en:Robert Gentleman (statistician)|Robert Gentleman]] | developer = R Core Team<ref>{{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ |at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}}</ref> | typing = [[wikisource:en:dynamic typing|Dynamic]] | implementations = | dialects = | influenced = | license = [[GNU GPL#Version 2|GNU GPL v2]]<ref>{{cite web |url=https://www.r-project.org/COPYING |title=R license |publisher=r-project |access-date=6 June 2016}}</ref> | website = [https://www.r-project.org/ www.r-project.org] | wikibooks = | paradigms = [[Multi-paradigm programming language|Multi-paradigm]]: [[Array programming|Array]], [[Object-oriented programming|object-oriented]], [[Imperative programming|imperative]], [[Functional programming|functional]], [[Procedural programming|procedural]], [[Reflective programming|reflective]] | latest_release_version = 3.4.0 (You Stupid Darkness)<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-devel/NEWS.html|title=R News|website=CRAN|access-date=22 April 2017}}</ref> | latest_release_date = {{Start date and age|2017|04|21}} | latest_test_version = | latest_test_date = | influenced_by = | file_ext = .r, .R, .RData, .rds, .rda }} R нь статистик тооцоолол, график дүрслэлд зоиулагдсан нээлттэй эх бүхий [[программчлалын хэл]] болон програм хангамж бөгөөд Статистик Тооцооллын R Сан дээр түшиглэдэг.{{refn| R language and environment * {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ| at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}} R Foundation * {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-the-R-Foundation_003f |title=R FAQ |at=2.13 What is the R Foundation? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}} The R Core Team [https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Citing-R asks authors who use R in their data analysis] to cite the software using: * R Core Team (2016). R: A language and environment for statistical computing. R Foundation for Statistical Computing, Vienna, Austria. URL http://www.R-project.org/. }} R хэлийг статистикчид, [[Data mining|өгөгдлийн уурхайчид]] статистикийн програм хангамж{{refn| widely used * {{cite journal | author1 = Fox, John | author2 = Andersen, Robert | lastauthoramp = yes | title = Using the R Statistical Computing Environment to Teach Social Statistics Courses | publisher = Department of Sociology, McMaster University | date = January 2005 | url = http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | format = PDF | accessdate = 2006-08-03 | archive-date = 2016-06-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160611085820/http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | url-status = dead }} * {{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html |title=Data Analysts Captivated by R's Power | date=2009-01-06 | accessdate=2009-04-28|last=Vance| first=Ashlee |work=[[New York Times]]| quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}} }} зохиох, мэдээлэлд дүн шинжилгээ хийх<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html|title=Data Analysts Captivated by R's Power|date=2009-01-06|accessdate=2009-04-28|last=Vance|first=Ashlee|work=[[New York Times]]|quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}}</ref> зэрэгт өргөн хэрэглэхийн зэрэгцээ сүүлийн жилүүдэд түүний хэрэглээ бусад чиглэлд ч хурдацтай өсөн нэмэгдэж байна.{{refn| R's popularity * David Smith (2012); [http://java.sys-con.com/node/2288420 ''R Tops Data Mining Software Poll''], Java Developers Journal, May 31, 2012. * Karl Rexer, Heather Allen, & Paul Gearan (2011); [http://www.rexeranalytics.com/Data-Miner-Survey-Results-2011.html ''2011 Data Miner Survey Summary''], presented at Predictive Analytics World, Oct. 2011. * {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}} * {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi = 10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}} }} R бол GNU програм хангамж юм.{{refn| GNU project * {{cite web | url=http://directory.fsf.org/project/gnur/ | publisher=Free Software Foundation (FSF) Free Software Directory|title=GNU R |date=19 July 2010|accessdate=13 November 2012}} * {{cite web | author=R Project|date=n.d.|url=https://www.r-project.org/about.html | title=What is R? | accessdate=2009-04-28}} }} R програмын эх код [[Си хэл|C]], [[Фортран|Fortran]], R хэл дээр бичигдсэн.<ref>{{cite web|author="Wrathematics"|url=http://librestats.com/2011/08/27/how-much-of-r-is-written-in-r/|title=How Much of R Is Written in R|date=27 August 2011|accessdate=2011-12-01|publisher=librestats}}</ref> R програмыг [[GNU General Public License|GNU GPL Олон Нийтийн Лиценз]]-ээр голлох [[Үйлдлийн систем|үйлдлийн системүүд]] дээр үнэ төлбөргүй ашиглах боломжтой. Мөн R нь командын мөрнөөс ажилладаг тул зориулалтын [[Хэрэглэгчийн график интерфейс|график интерфейс]] бүхий програмаар дамжуулан ашиглах нь зүйтэй.<ref name="R_gui">{{cite web|title=7 of the Best Free Graphical User Interfaces for R|url=http://www.linuxlinks.com/article/20110306113701179/GUIsforR.html|website=linuxlinks.com|accessdate=9 February 2016}}</ref> == Түүх == R нь John Chambers гэдэг хүний Bell Labs-д ажиллаж байх үедээ зохиосон [[wikisource:en:S (programming language)|програмчлалын S хэл]] дээр тулгуурласан. Эдгээрийн хооронд хэдэн чухал ялгаа байдаг ч S хэлээр бичигдсэн кодын ихэнх нь R дээр шууд ажилладаг.<ref>{{cite web|url=https://www.r-project.org/about.html|title=R: What is R?|website=R-Project|accessdate=7 February 2016}}</ref> R програмыг Росс Ihaka , Роберт Gentleman<ref>{{cite web|url=http://myprofile.cos.com/rgentleman|title=Individual Expertise profile of Robert Gentleman|last=Gentleman|first=Robert|date=9 December 2006|accessdate=2009-07-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723215206/http://myprofile.cos.com/rgentleman|archivedate=23 July 2011}}</ref> нар Шинэ Зеландын Веллингтон Их Сургууль-д байх үедээ зохиосон бөгөөд одоогоор ''R Development Core Team'' хөгжүүлж байна. S хэлний зохиогч Chambers уг багийн нэг гишүүн юм. R гэх нэр нь түүнийг анхлан зохиогчдын нэр болон гол суурь нь болсон S хэлний нэртэй холбоотой.<ref>{{cite book|url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Why-is-R-named-R_003f|title=The R FAQ: Why is R named R?|isbn=3-900051-08-9|author=Kurt Hornik|accessdate=2008-01-29}}</ref> Төсөл 1992 онд санаачлагдсан бол анхны хувилбар нь 1995 онд гарсан. Харин тогтвортой beta хувилбар нь 2000 онд гарсан.<ref>{{Cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/html/interface98-paper/paper_2.html|title=R : Past and Future History -- A Free Software Project|website=cran.r-project.org|access-date=2016-05-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://blog.revolutionanalytics.com/2016/03/16-years-of-r-history.html|title=Over 16 years of R Project history|website=Revolutions|access-date=2016-05-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Massey.pdf|title=The R Project: A Brief History and Thoughts About the Future|last=Ihaka|first=Ross|date=|website=stat.auckland.ac.nz|publisher=|access-date=}}</ref> == R програм Монгол улсад == R програмыг хэрэглэх, R хэлийг судлах явдал [[Монгол улс]]ад улам бүр дэлгэрч буй бөгөөд үүнийг гэрчлэх мэдээ материал<ref>{{Cite web|url=http://news.num.edu.mn/?p=38344|title=Судалгаанд статистикийн аргыг хэрэглэх нь сэдэвт сургалт амжилттай болж өндөрлөлөө|website=news.num.edu.mn|access-date=2016-11-29}}</ref>, нийгмийн сүлжээний бүлгэмүүд<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/groups/238749916309897/|title=Монголын R хэрэглэгчдийн групп|website=facebook.com|access-date=2017-05-19}}</ref> цөөнгүй байна. Зарим их, дээд сургууль сургалтын хөтөлбөртөө R програмыг нэвтрүүлснээс тухайлан [[Монгол Улсын Их Сургууль]] дээр хэрэгжиж буй Статистик хөтөлбөрийг дурдаж болно.{{citation needed|date=May 2017}} Монгол хэл дээрх ном, сурах бичиг, гарын авлагын хувьд [https://web.archive.org/web/20171129163653/http://galaa.mn/ Г.Махгал], Ш.Мөнгөнсүх нар бичиж Б.Магсаржав хянан тохиолдуулсан [https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html Статистик програмчлалын R хэл] сурах бичиг хэвлэгдэн гарчээ.<ref>{{Cite web|url=http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|title=МУИС Пресс хэвлэлийн газар|website=mongolbooks.com|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20170519163835/http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://magadlal.mn/books/id-2.html|title=www.magadlal.mn|website=magadlal.mn|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html|url-status=dead}}</ref> == Статистикийн зүгээс онцлох зүйлс == R, түүний сангууд олон янзын статистик болон график хэрэгсэл агуулдаг. Тухайлбал шугаман болон шугаман бус загвар, статистик шинжүүрүүд, хугацаан цувааны шинжилгээ, бүлэглэх, ангилах болон бусад олон шинжилгээ дурдаж болно. Мөн R програмын нэмэлт багцууд олон янзын функц болон бусад зүйлс агуулдаг. R хэлний стандарт функцүүдийн олонх нь R хэл дээрээ бичигдсэн бөгөөд нэмэлтээр [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээрх код оруулан ажиллуулж болдог. Өндөр мэдлэг чадвартай хэрэглэгчид C, C++,<ref>{{cite journal|url=http://www.jstatsoft.org/v40/i08|title=Rcpp: Seamless R and C++ Integration|first1=Dirk|last1=Eddelbuettel|first2=Romain|last2=Francois|journal=[[Journal of Statistical Software]]|volume=40|issue=8|year=2011|doi=10.18637/jss.v040.i08}}</ref> [[Java]],<ref>{{cite web|title=Calling R from Java|first=Duncan|last=Temple Lang|url=http://www.nuiton.org/attachments/168/RFromJava.pdf|date=6 November 2010|accessdate=18 September 2013|publisher=Nuiton}}</ref> [[.NET Фрэймворк|.NET]]{{refn| .NET Framework * {{cite web |title=Making GUIs using C# and R with the help of R.NET |url = http://psychwire.wordpress.com/2011/06/19/making-guis-using-c-and-r-with-the-help-of-r-net/}} * {{cite web |title=R.NET homepage |url=http://rdotnet.codeplex.com/ |access-date=2017-05-18 |archive-date=2015-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151013020201/http://rdotnet.codeplex.com/ |url-status=dead }} * {{cite conference |url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |title=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |last1=Haynold |first1=Oliver M. |date=April 2011 |conference=R/Finance 2011 |conference-url=http://www.rinfinance.com/RinFinance2011/agenda/ |publisher= |book-title= |pages= |location=Chicago, IL, USA |id= }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-18 23:54:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-16 01:14:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-13 00:14:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-10 00:40:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-09 01:15:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-30 00:38:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-27 00:13:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-24 00:21:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-20 23:36:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-18 00:41:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-14 23:39:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-12 00:42:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-09 00:06:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-06 00:39:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-02 23:33:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-30 00:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-26 23:38:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-24 00:34:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-23 18:36:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-20 20:14:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-04 03:21:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-31 23:46:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-29 01:12:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 23:40:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 15:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-20 22:50:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-17 23:46:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-14 22:54:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-11 23:57:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-08 23:22:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-05 23:40:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-02 22:48:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-27 23:49:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-24 22:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-21 23:32:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-18 23:02:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-15 23:30:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-12 22:45:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-09 23:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-06 23:31:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-03 22:53:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-31 23:53:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-28 22:54:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-25 23:32:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-22 23:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-19 23:35:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-16 22:55:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 23:22:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 03:16:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-10 04:04:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-05 22:44:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-02 21:42:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-31 00:40:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-27 22:10:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-24 22:29:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-21 21:38:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-18 22:42:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-15 21:36:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-12 22:21:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 22:02:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 03:45:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-05 21:09:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-02 19:51:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-25 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-21 23:47:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-15 18:28:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-12 17:33:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-09 18:20:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-06 17:56:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-03 18:15:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-31 17:30:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-28 18:41:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-25 18:26:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-22 19:11:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 17:21:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 11:24:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 02:49:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-14 21:41:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 20:40:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 14:14:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 07:33:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-07 22:30:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-04 21:50:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-01 21:57:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-28 22:26:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-25 21:31:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-22 22:20:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-19 21:38:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-17 02:50:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-13 22:36:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-10 22:11:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-07 23:03:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 22:07:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 15:38:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-01 16:55:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-29 15:32:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 16:17:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 05:15:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-23 08:15:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-20 00:58:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-16 23:37:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-14 01:18:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-10 23:56:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-08 00:11:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-05 00:39:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-01 23:58:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-30 00:38:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 23:52:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 09:26:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-23 08:56:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-20 08:08:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-17 09:00:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-13 02:17:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 12:20:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 07:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 03:51:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-11 22:54:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-09 17:17:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 22:40:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 15:10:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 05:45:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 21:39:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 08:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-23 17:13:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 20:09:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 00:21:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-19 00:48:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-17 00:06:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 12:49:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 04:39:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 09:35:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 00:55:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-12 01:56:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-09 01:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-06 02:10:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-04 21:26:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-29 00:04:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-26 00:51:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-23 00:06:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-20 02:24:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-17 00:55:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-14 00:10:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-11 00:45:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-08 00:19:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-05 00:52:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-01 23:56:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-29 01:00:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-26 00:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-23 00:44:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 23:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 21:44:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 19:51:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 17:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 16:01:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 14:02:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 12:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 10:14:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 08:24:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 06:31:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 04:38:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 02:34:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-17 22:09:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-07 21:38:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-04 20:50:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-01 22:11:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-29 20:49:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-26 21:49:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-23 21:06:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-20 21:41:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-17 20:54:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-14 21:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-11 20:48:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-08 21:41:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 20:55:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 14:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 07:26:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 01:27:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-01 22:19:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-26 23:16:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-23 22:32:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-20 22:59:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-17 22:13:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-14 23:11:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-11 22:21:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-08 22:50:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-05 22:25:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-02 23:03:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-30 22:09:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-29 19:19:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-24 22:21:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 22:54:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 17:03:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-18 17:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 17:33:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 11:02:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-11 21:07:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-08 21:55:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-05 21:02:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-02 21:53:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-30 21:14:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-27 21:46:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-24 20:59:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-21 22:01:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-18 21:06:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-15 21:41:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-12 21:15:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-09 22:36:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-06 21:06:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-03 21:52:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-30 20:59:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-27 21:53:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-24 21:25:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 21:36:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 15:16:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-18 15:56:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-15 15:31:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-12 16:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-09 17:02:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-06 18:17:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-20 23:39:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-18 22:35:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-08 00:12:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-05 00:41:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-01 23:54:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-29 01:10:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-26 00:54:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-23 00:42:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-20 00:16:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-17 00:39:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-13 23:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-11 01:00:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-07 23:55:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-05 00:50:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-02 00:13:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-30 00:43:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-27 00:02:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-24 00:51:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-20 23:52:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-18 00:48:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 23:48:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 19:34:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 14:52:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 12:21:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 09:07:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-10 16:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-07 15:01:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-04 16:35:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-31 09:33:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-28 12:22:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-25 09:51:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-22 09:58:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-17 13:54:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-14 14:33:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-11 13:16:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-08 15:15:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-05 13:29:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-02 14:31:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-29 14:02:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-26 13:52:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-24 18:03:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-20 11:07:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-17 11:47:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-14 11:19:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-11 11:45:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-08 10:54:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-05 11:53:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-02 10:48:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-30 11:46:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-27 11:12:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-24 11:42:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-21 11:41:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-18 12:34:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-15 11:55:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-12 10:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-09 11:53:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-08 10:54:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-07 08:13:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-06 00:38:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-04 23:27:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-02 01:42:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-29 00:14:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-26 01:43:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-23 00:59:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-20 00:07:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-17 00:48:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-14 00:20:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-11 00:57:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-07 20:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-04 18:23:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-01 20:05:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-29 19:22:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-27 03:09:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 17:56:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 05:41:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-22 02:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-21 08:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 14:08:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 01:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-19 12:23:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-18 12:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-17 20:04:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-14 21:51:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-11 21:02:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-08 21:37:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-05 20:47:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-02 21:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-28 21:02:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-25 21:36:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-22 21:10:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-19 21:40:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-16 21:01:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-13 21:44:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-10 20:53:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-07 21:24:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-04 20:40:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-01 21:47:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 19:37:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 03:10:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-28 03:40:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-27 08:11:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-26 15:41:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-25 23:48:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 23:22:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 03:04:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-23 10:42:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-22 16:16:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-21 15:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 20:27:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 05:13:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-19 13:05:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-18 13:06:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 16:34:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 00:43:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-16 09:14:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-13 01:25:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-10 07:39:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-07 00:41:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-04 00:02:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-01 00:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-28 23:55:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-26 00:48:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-22 23:59:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-20 00:42:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-16 23:59:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-14 00:46:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-10 23:47:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-08 01:13:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-05 00:45:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-01 23:52:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-29 01:02:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-25 23:51:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-23 00:47:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-20 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-17 00:36:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-13 23:55:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-11 00:55:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-07 23:50:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-05 19:50:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-02 00:06:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-30 01:23:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-26 23:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-24 01:20:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-20 23:50:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-18 00:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-15 00:08:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-12 00:39:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-08 23:53:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-06 01:17:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-02 23:50:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-30 01:05:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 23:46:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 05:10:10 InternetArchiveBot }} }} болон [[Python]] зэрэг хэл дээр R хэлний объект уруу шууд хандаж ажиллах код бичдэг.<ref name="SASvsR">{{cite web|url=https://intellipaat.com/blog/choosing-between-sas-r-and-python-for-big-data-solution/|title=Choosing between SAS, R and Python for Big Data Solution - Intellipaat Blog|first=|last=Intellipaat|work=intellipaat.com|accessdate=2 December 2016}}</ref> Статистик тооцооллын бусад хэлнүүдээс ялгарах гол давуу тал бол R хэлний [[Объект хандалтат програмчлал|объект-хандалтат]] чанар бөгөөд энэ нь S хэлнээс түүнд дамжсэн билээ. R хэлний бас нэг онцлог lexical scoping зарчмыг хэрэгжүүлсэн явдал юм.<ref>{{cite journal|last=Jackman|first=Simon|title=R For the Political Methodologist|journal=The Political Methodologist|volume=11|issue=1|pages=20–22|date=Spring 2003|publisher=Political Methodology Section, [[American Political Science Association]]|url=http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|format=PDF|accessdate=2006-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060721143309/http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|archivedate=2006-07-21}}</ref> Түүний өөр нэг давуу тал бол математикийн тэмдэгт агуулсан, хэвлэлийн шаардлагад нийцэх график диаграм байгуулдаг явдал юм. Мөн нэмэлт багцуудын тусламжтай динамик болон интерактив график диаграм ч байгуулах боломжтой.<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|title=CRAN Task View: Graphic Displays & Dynamic Graphics & Graphic Devices & Visualization|publisher=The Comprehensive R Archive Network|accessdate=2011-08-01|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926233106/https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|url-status=dead}}</ref> R програм өөрийн баримт бичиг боловсруулалтын [[LaTeX]] төст Rd гэх форматтай.<ref name="R_Rd">{{cite web|title=Rd format|url=http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|website=hep.by|accessdate=9 February 2016|archive-date=13 Есдүгээр сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180913185536/http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|url-status=dead}}</ref> == Програмчлалын зүгээс онцлох зүйлс == R нь шууд хөрвүүлэгдэн ажилладаг хэл бөгөөд хэрэглэгчид түүнийг командын мөрний хөрвүүлэгчээр дамжуулж ашигладаг. Хэрэв хэрэглэгч R хэлний командын мөрөнд <code>2+2</code> гэж бичээд enter дарвал компьютер доор үзүүлсэн шиг 4 гэсэн хариу өгнө:<source lang="rout"> > 2+2 [1] 4 </source>R програм энэ тооцоог тус бүр нэг элементтэй хоёр векторын нийлбэр гэж ойлгох тул үр дүн нь нэг элементтэй вектор байна. <code>[1]</code> угтвар векторын эхний элемент хэвлэгдсэнийг илтгэнэ (энэ нь тооцооны үр дүн олон мөр дамнан хэвлэгдэх үед илүү ашиг тустай байдаг). APL , MATLAB зэрэгтэй адил R хэл матриц дээрх арифметик үйлдлүүдийг дэмждэг. R-ын [[Өгөгдлийн бүтэц|өгөгдлийн бүтцэд]] вектор, матриц, массив, датафрейм (өгөгдлийн сангийн хүснэгттэй төстэй), лист зэрэг багтдаг.<ref>{{cite book|last=Dalgaard|first=Peter|title=Introductory Statistics with R|year=2002|publisher=Springer-Verlag|location=New York, Berlin, Heidelberg|isbn=0387954759|pages=10–18, 34}}</ref> Эдгээр объектуудаас гадна регрессийн загвар, хугацаан цуваа болон гео-орон зайн координат зэрэг өөр бусад төрлийн объектууд байдаг. Мөн хэрэглэгч өөрөө шинээр объектын класс тодорхойлж ашиглах боломжтой. Скаляр төрлийн өгөгдлийн хувьд энэ нь бие даасан өгөгдлийн бүтэц болдоггүй.<ref>{{cite journal|last=Ihaka|first=Ross|last2=Gentlman|first2=Robert|date=Sep 1996|title=R: A Language for Data Analysis and Graphics|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/R-paper.pdf|journal=Journal of Computational and Graphical Statistics|publisher=American Statistical Association|volume=5|issue=3|pages=299–314|doi=10.2307/1390807|accessdate=2014-05-12}}</ref> Үүний оронд скаляр утгыг нэг урттай вектор гэж үздэг.<ref>{{Cite web|url=http://adv-r.had.co.nz/Data-structures.html|title=Data structures · Advanced R.|website=adv-r.had.co.nz|access-date=2016-09-26}}</ref> R нь зарим функцийн хувьд функц бүхий [[процедур хандалтат програмчлал]] болон ерөнхий функц бүхий [[объект хандалтат програмчлал]]<nowiki/>ын аль алийг дэмждэг. Ерөнхий функц нь түүний аргументаар дамжин ирсэн объектын классаас хамааран ажилладаг. Өөрөөр хэлбэл ерөнхий функц объектын классыг ялгаад улмаар харгалзах функц уруу замчилж өгдөг. Жишээлбэл <code>print</code> нэртэй ерөнхий функц ашиглан бараг бүх төрлийн объектын утгыг хэвлэх тушаалыг  <code>print(objectname)</code>  хэлбэрээр өгч болдог.<ref name="help_print">{{cite web|last1=R Core Team|title=Print Values|url=https://stat.ethz.ch/R-manual/R-devel/library/base/html/print.html|website=R Documentation|publisher=R Foundation for Statistical Computing|accessdate=30 May 2016}}</ref> == Багц == R програмын боломж бололцоог хэрэглэгчдийн үүсгэсэн ''багц'' нэмж суулгах замаар жишээлбэл мэргэжлийн статистикийн арга техник, график төхөөрөмж (тухайлбал ggplot2 багц, зохиогч нь Hadley Wickham), импорт/экспортын боломжууд, тайлан гаргах хэрэгсэл (knitr, Sweave) гэх мэтээр өргөтгөх боломжтой. Тэдгээр багцууд голдуу R заримдаа [[Java]], [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээр бичигдсэн байдаг.{{citation needed|date=January 2016}} R програмын суулгацад агуулагдах үндсэн багцуудаас гадна Comprehensive R Archive Network (CRAN),<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/|title=The Comprehensive R Archive Network|publisher=}}</ref> Bioconductor, Omegahat,<ref>{{cite web|url=http://www.omegahat.net/|title=Omegahat.net|publisher=Omegahat.net|date=|accessdate=2016-09-09}}</ref> GitHub болон бусад агуулахуудад (2017 оны 4 сарын байдлаар) 10500 нэмэлт багц байна.{{refn| packages available from repositories * {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}} * {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi = 10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}} * {{Cite web|url = http://www.rdocumentation.org/|title = <nowiki>Search all R packages and function manuals | Rdocumentation</nowiki>|date = 2014-06-16|accessdate = 2014-06-16|website = Rdocumentation|publisher = }} }} == Гол үе шатууд == R програмын өөрчлөлтийн түүхчилсэн жагсаалт CRAN дээр хадгалагдаж байдаг.<ref name="RNews">Changes in versions 3.0.0 onward: </ref> Тэдгээрээс заримыг онцлон дор жагсаав. {| class="wikitable" |- ! Release ! Date ! Description |- ! 0.16 | |This is the last [[Alpha test|alpha]] version developed primarily by Ihaka and Gentleman. Much of the basic functionality from the "White Book" (see [[S (programming language)#History|S history]]) was implemented. The mailing lists commenced on April 1, 1997. |- ! 0.49 | style="white-space:nowrap;"|1997-04-23 | This is the oldest [[Source code|source]] release which is currently available on CRAN.<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/src/base/R-0/|title=Index of /src/base/R-0|publisher=}}</ref> CRAN is started on this date, with 3 mirrors that initially hosted 12 packages.<ref>{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/1997/000001.html|title=ANNOUNCE: CRAN|publisher=}}</ref> Alpha versions of R for Microsoft Windows and the [[classic Mac OS]] are made available shortly after this version.{{citation needed|reason=the CRAN announcement does not specifically mention Windows or Mac OS|date=October 2015}} |- ! 0.60 | 1997-12-05 | R becomes an official part of the [[GNU Project]]. The code is hosted and maintained on [[Concurrent Versions System|CVS]]. |- ! 0.65.1 | style="white-space:nowrap;"|1999-10-07 | First versions of update.packages and install.packages functions for downloading and installing packages from CRAN.<ref>https://cran.r-project.org/src/base/NEWS.0</ref> |- ! 1.0 | 2000-02-29 | Considered by its developers stable enough for production use.<ref>{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/2000/000127.html|title=R-1.0.0 is released|author=Peter Dalgaard|accessdate=2009-06-06}}</ref> |- ! 1.4 | 2001-12-19 | S4 methods are introduced and the first version for [[macOS|Mac OS X]] is made available soon after. |- ! 2.0 | 2004-10-04 | Introduced [[lazy loading]], which enables fast loading of data with minimal expense of system memory. |- ! 2.1 | 2005-04-18 | Support for [[UTF-8]] encoding, and the beginnings of [[internationalization and localization]] for different languages. |- ! 2.11 | 2010-04-22 | Support for Windows 64 bit systems. |- ! 2.13 | 2011-04-14 | Adding a new compiler function that allows speeding up functions by converting them to byte-code. |- ! 2.14 | 2011-10-31 | Added mandatory namespaces for packages. Added a new parallel package. |- ! 2.15 | 2012-03-30 | New load balancing functions. Improved serialization speed for long vectors. |- ! 3.0 | 2013-04-03 | Support for numeric index values 2³¹ and larger on 64 bit systems. |} == Интерфейсүүд == Хамгийн өргөн хэрэглэгддэг R хэлний график интерфэйс бүхий хөгжүүлэлтийн цогц орчин бол RStudio юм. Үүнтэй ижил төстэй интерфэйс гэвэл R Tools for Visual Studio програмыг нэрлэж болно. R хэлэнд зориулагдсан интерфейст мөн Crackle GUI, R Commander, RKWard багтана. Өргөн хэрэглэгддэг зарим редактор R хэлийг дэмждэг. Тухайлбал Eclipse,<ref>{{cite web|url=http://www.walware.de/goto/statet|title=StatET for R|author=Unknown|access-date=2017-05-18|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926134541/http://www.walware.de/goto/statet|url-status=dead}}</ref> Emacs, Кейт,<ref>{{cite web|url=http://kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|title=Syntax Highlighting|publisher=Kate Development Team|accessdate=2008-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080707062903/http://www.kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|archivedate=2008-07-07|url-status=dead}}</ref> LyX.<ref>{{cite web|url=http://wiki.lyx.org/LyX/LyxWithRThroughSweave|title=LyX with R through Sweave|author=Paul E. Johnson and Gregor Gorjanc|accessdate=2017-04-04}}</ref> Notepad++,<ref>{{cite web|url=http://sourceforge.net/projects/npptor/|title=NppToR: R in Notepad++|publisher=sourceforge.net|accessdate=2013-09-18|date=8 May 2013}}</ref> WinEdt,<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/packages/RWinEdt/index.html|title=RWinEdt: R Interface to 'WinEdt'|author=Uwe Ligges|accessdate=2017-04-04}}</ref> Tinn-Р.<ref>{{cite web|url=http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|title=Tinn-R|accessdate=2017-04-04|archive-date=2015-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713103753/http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|url-status=dead}}</ref> R хэлийг [[Python]],<ref>{{cite web|url=http://rpy.sourceforge.net|title=A simple and efficient access to R from Python|accessdate=18 September 2013|date=21 October 2012|first=Laurent|last=Gautier}}</ref> Perl,<ref>{{cite web|url=https://metacpan.org/module/Statistics::R|title=Statistics::R - Perl interface with the R statistical program - metacpan.org|author=Florent Angly|publisher=}}</ref> Ruby,<ref>{{cite web|url=https://github.com/alexgutteridge/rsruby|title=GitHub - alexgutteridge/rsruby: Ruby - R bridge.|author=alexgutteridge|work=GitHub}}</ref> F#<ref>{{cite web|url=http://bluemountaincapital.github.io/FSharpRProvider/|title=F# R Type Provider|author=BlueMountain Capital|publisher=}}</ref> , Julia<ref>{{cite web|url=https://github.com/JuliaInterop/RCall.jl}}</ref> зэрэг хэд хэдэн скрипт хэлнээс хандаж ашиглах боломжтой байдаг. == useR! хурал == R хэрэглэгчдийн албан ёсны жил тутмын цугларалт бол  "[https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html useR!]" юм.<ref name="user">"useR!"</ref> Үүний анхны арга хэмжээ [https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/ useR! 2004] 2004 оны тав дугаар сард Австри улсын [[Вена]] хотноо зохион байгуулагдсан.<ref>{{cite web|url=http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|title=useR! 2004 - The R User Conference|accessdate=2013-09-18|date=27 May 2004|archive-date=2013-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|url-status=dead}}</ref> Уг арга хэмжээ 2005 онд өнжсөнөөс хойш жил бүр Европ болон Хойд Америкт ээлжлэн зохион байгуулагдаж байна.<ref>{{cite web|url=https://www.r-project.org/conferences.html|title=R-related Conferences|author=R Project|date=9 August 2013|accessdate=2013-09-18|archive-date=2015-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html|url-status=dead}}</ref> Дараагийн хурлуудыг дор жагсаав: * [https://www.r-project.org/conferences/useR-2006/ useR! 2006, Vienna, Austria] * [https://web.archive.org/web/20161031082351/http://user2007.org/ useR! 2007, Ames, Iowa, USA] * [https://web.archive.org/web/20170603005926/http://www.statistik.uni-dortmund.de/useR-2008/ useR! 2008, Dortmund, Germany] * [https://web.archive.org/web/20161206224014/http://math.agrocampus-ouest.fr/infoglueDeliverLive/evenements/useR2009 useR! 2009, Rennes, France] * [https://www.r-project.org/conferences/useR-2010/ useR! 2010, Gaithersburg, Maryland, USA] * [https://web.archive.org/web/20170421113054/http://web.warwick.ac.uk/statsdept/useR-2011/ useR! 2011, Coventry, United Kingdom] * [https://web.archive.org/web/20161103201807/http://biostat.mc.vanderbilt.edu/wiki/Main/UseR-2012 useR! 2012, Nashville, Tennessee, USA] * [https://web.archive.org/web/20161103062642/http://www.edii.uclm.es/~useR-2013// useR! 2013, Albacete, Spain] * [https://web.archive.org/web/20190107054408/http://user2014.stat.ucla.edu/ useR! 2014, Los Angeles, California, USA] * [http://user2015.math.aau.dk// useR! 2015, Aalborg, Denmark] *[https://user2016.r-project.org// useR! 2016, Stanford, California, USA] * [http://user2017.brussels/ useR! 2017, Brussels, Belgium] *[https://user2018.r-project.org/ useR! 2018, Brisbane, Australia] *[https://web.archive.org/web/20191202142748/http://www.user2019.fr/ useR! 2019, Toulouse, France] *[https://user2020.r-project.org/ useR! 2020, St. Louis, Missouri, USA] == R сэтгүүл == ''R сэтгүүл'' нь R төслийн нээлттэй хандалттай, хөндлөнгийн хяналттай сэтгүүл юм. Энд R програмын хэрэглээ болон хөгжүүлэлт тухайлбал R хэлний багц, програмчлалын зөвлөмж, мэдээ зэрэг зүйлс хэвлэгддэг. == SAS, SPSS болон Stata програмуудтай харьцуулахад == R програмыг SAS, SPSS, Stata зэрэг өргөн тархсан статистикийн програмуудтай нарийвчлан харьцуулах нь зүйтэй.<ref>{{cite web|url=http://www.burns-stat.com/pages/Tutor/R_relative_statpack.pdf|title= Comparison of R to SAS, Stata and SPSS|first=Patrick|last=Burns|date=27 February 2007|accessdate=2013-09-18}}</ref> R нь статистикийн програмуудын харьцуулалт дээр статистикийн шилдэг програмуудтай хамт тэргүүн эгнээнд жагсдаг. ''New York Times'' сонины 2009 оны 1 дүгээр сарын дугаарт өгөгдөл шинжээчдийн дунд R програм хүлээн зөвшөөрөгдөхийн зэрэгцээ SAS зэрэг арилжааны чанартай статистикийн програмын зах зээлд болзошгүй аюул учруулж буй талаар нийтлэл хэвлэгдсэн байдаг.{{refn | R as competition for commercial statistical packages * {{cite news| url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=Data Analysts Are Mesmerized by the Power of Program R: [Business/Financial Desk] | date=2009-01-07}} * {{cite news| url=http://bits.blogs.nytimes.com/2009/01/08/r-you-ready-for-r/ | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=R You Ready for R? | date=2009-01-08}} }} == Жишээ == === Бичигдэх хэлбэр === Дараах жишээнд уг [[Синтакс|хэлний бичигдэх хэлбэр]] болон командын мөрнөөс ажиллах байдлыг харууллаа.{{citation needed|date=January 2016}} R хэлэнд утга оноох оператор болох = тэмдэгтийн оронд <- хоёр тэмдэгтээс тогтох сумыг өргөн хэрэглэдэг.<ref>{{cite web|author=R Development Core Team|title=Assignments with the = Operator|url=https://developer.r-project.org/equalAssign.html|accessdate=14 June 2012}}</ref><source lang="rout"> > x <- c(1,2,3,4,5,6) # Create ordered collection (vector) > y <- x^2 # Square the elements of x > print(y) # print (vector) y [1] 1 4 9 16 25 36 > mean(y) # Calculate average (arithmetic mean) of (vector) y; result is scalar [1] 15.16667 > var(y) # Calculate sample variance [1] 178.9667 > lm_1 <- lm(y ~ x) # Fit a linear regression model "y = f(x)" or "y = B0 + (B1 * x)" # store the results as lm_1 > print(lm_1) # Print the model from the (linear model object) lm_1 Call: lm(formula = y ~ x) Coefficients: (Intercept) x -9.333 7.000 > summary(lm_1) # Compute and print statistics for the fit # of the (linear model object) lm_1 Call: lm(formula = y ~ x) Residuals: 1 2 3 4 5 6 3.3333 -0.6667 -2.6667 -2.6667 -0.6667 3.3333 Coefficients: Estimate Std. Error t value Pr(>|t|) (Intercept) -9.3333 2.8441 -3.282 0.030453 * x 7.0000 0.7303 9.585 0.000662 *** --- Signif. codes: 0 ‘***’ 0.001 ‘**’ 0.01 ‘*’ 0.05 ‘.’ 0.1 ‘ ’ 1 Residual standard error: 3.055 on 4 degrees of freedom Multiple R-squared: 0.9583, Adjusted R-squared: 0.9478 F-statistic: 91.88 on 1 and 4 DF, p-value: 0.000662 > par(mfrow=c(2, 2)) # Request 2x2 plot layout > plot(lm_1) # Diagnostic plot of regression model </source>[[Файл:Plots_from_lm_example.svg]] === Функцийн бүтэц === Хэрэглэгчийн функц зохиоход хялбар байдал нь R хэлний нэг давуу тал юм. Функцийн бие доторх объект функцийн дотоод хувьсагч болохын зэрэгцээ функцийн буцаах утга өгөгдлийн аль ч төрөл хэлбэрт байж болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.statmethods.net/management/userfunctions.html|title=Quick-R: User-Defined Functions|first=Robert|last=Kabacoff|year=2012|accessdate=2013-10-28|website=statmethods.net}}</ref> Функцийн бүтцийг харуулсан жишээг дор өгөв:<source lang="r"> functionname <- function(arg1, arg2, ... ){ # функцийн нэр болон аргументуудыг зарлаж байна statements # тушаалууд return(object) # object объектыг функцийн утга болгон буцааж байна } sumofsquares <- function(x){ # хэрэглэгчийн үүсгэсэн функц return(sum(x^2)) # x векторын элементүүдийн квадратуудын нийлбэрийг буцааж байна } </source><source lang="rout"> > sumofsquares(1:3) [1] 14 </source> === Mandelbrot олонлог === R хэл дээрх дараах богинохон код ''c'' комплекс тогтмолын янз бүрийн утганд харгалзах ''z'' = ''z''² + ''c'' тэгшитгэлийн эхний 20 итерацаар Mandelbrot олонлогийг дүрслэн үзүүлнэ. Мөн энэ жишээ дараах зүйлсийг харуулна: * энд caTools багцын хэрэглээ * [[комплекс тоо]]<nowiki/>н дээрх үйлдэл * тоон элементүүдээс тогтох олон хэмжээст массивын хэрэглээ (<code>C</code>, <code>Z</code> , <code>X</code>).<source lang="r"> install.packages("caTools") # багц суулгах тушаал library(caTools) # write.gif функц ашиглахаар харгалзах багцыг дуудаж байна jet.colors <- colorRampPalette(c("#00007F", "blue", "#007FFF", "cyan", "#7FFF7F", "yellow", "#FF7F00", "red", "#7F0000")) dx <- 400 # урт dy <- 400 # өргөн C <- complex( real=rep(seq(-2.2, 1.0, length.out=dx), each=dy ), imag=rep(seq(-1.2, 1.2, length.out=dy), dx ) ) C <- matrix(C,dy,dx) # комплекс тоонуудыг матриц хэлбэрт шилжүүлэх Z <- 0 # Z хувьсагчид 0 утга оноох X <- array(0, c(dy,dx,20)) # гаралтанд ашиглах 3 хэмжээст массивыг үүсгэж байна for (k in 1:20) { # 20 итерац бүхий давталт Z <- Z^2+C # итерац X[,,k] <- exp(-abs(Z)) # үр дүнг хадгалах } write.gif(X, "Mandelbrot.gif", col=jet.colors, delay=900) </source>[[Файл:Mandelbrot_Creation_Animation.gif|400x400px]] == Санал болгох бусад мэдээлэл == * [[wikisource:en:Comparison of numerical analysis software|Comparison of numerical analysis software]] * [[wikisource:en:Comparison of statistical packages|Comparison of statistical packages]] * [[wikisource:en:List of numerical analysis software|List of numerical analysis software]] * [[wikisource:en:List of statistical packages|List of statistical packages]] * [[wikisource:en:Programming with Big Data in R|Programming with Big Data in R]] (pbdR)<ref>{{cite web|author=Ostrouchov, G., Chen, W.-C., Schmidt, D., Patel, P.|title=Programming with Big Data in R|year=2012|url=http://r-pbd.org/}}</ref> * [[wikisource:en:Rmetrics|Rmetrics]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|GNU R|R}} * [https://www.r-project.org/ R төслийн албан ёсны веб сайт] * [https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-release/R-intro.html An Introduction to R] * [https://www.r-project.org/doc/bib/R-books.html R books], has extensive list (with brief comments) of R-related books * [http://www.r-bloggers.com/ R-bloggers], a daily news site about R, with 10,000+ articles, tutorials and case-studies, contributed by over 450 R bloggers. * [https://web.archive.org/web/20121206104812/http://rgm3.lab.nig.ac.jp/RGM/ The R Graphical Manual], a collection of R graphics from all R packages, and an index to all functions in all R packages * [http://rseek.org R seek], a custom frontend to Google search engine, to assist in finding results related to the R language * [https://web.archive.org/web/20061004131509/http://addictedtor.free.fr/graphiques/index.php R Graph Gallery] == Ашигласан материал == {{Reflist|3}} [[Ангилал:Статистикийн программчлалын хэл]] [[Ангилал:Чөлөөт статистикийн программ хангамж]] [[Ангилал:Чөлөөт тоон программ хангамж]] [[Ангилал:GNU багц]] s0i8ctynkbjiwr40fyvkecyud46h9xb 0 66614 859354 859093 2026-06-19T09:43:33Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859354 wikitext text/x-wiki Улс орнуудын нэрийг монгол хэлний цагаан толгойн үсгийн дарааллаар байршуулж, нэрийн утга учрыг тайлбарласан болно. ==А== === {{AUS}} === Эртний Ромын "Үл мэдэгдэх өмнөдийн газар нутаг" номонд дурдсан нэршилээр буюу Шинэ Латин хэлээр "Өмнөдийн газар нутаг" гэсэн утгатай нэршил. Анх уг нэршлийг 1625 онд Испани хэлээр хэрэглэж байсан <ref>[[Purchas, Samuel]]. "[http://memory.loc.gov/service/rbc/rbdk/d0404/02951422.jpg A note of Australia del Espíritu Santo, written by Master Hakluyt]", in ''Hakluytus Posthumus'', Vol. IV, pp. 1422–1432. 1625.</ref> бөгөөд одоогийн Австрали гэх нэрийг Британийн нэрт Аялагч Меттью Флиндерс 1814 онд байр зүйн нэрээр хэрэглэж, олонд түгээжээ.<ref name="Flind">Flinders, Matthew. ''[http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm A Voyage to Terra Australis] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111005442/http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm |date=11 November 2012 }}''. 1814.</ref> Шинэ Өмнөд Уэльсийн амбан захирагч Лаклан Магуэр 1817 оны орчимд Их Британийн колониудын зөвлөлд хүргэсэн тайлан мэдээлэлдээ "Австрали" гэх нэрийг албан ёсны баримт бичигт анхлан ашиглажээ.<ref>Letter of 12 December 1817. Op. cit. ''Weekend Australian'', 30–31 December 2000, p. 16.</ref> Энэ явдлаас хойш долоон жилийн дараа буюу 1824 онд уг тивийг олон улсад "Австрали" хэмээн нэрлэж хэвшсэн юм.<ref>{{Cite book|last=Department of Immigration and Citizenship|title=Life in Australia|publisher=Commonwealth of Australia|year=2007|page=11|isbn=978-1-921446-30-6|format=PDF|url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/values/book/english/lia_english_part1.pdf|accessdate=30 March 2010}}</ref> === {{AUT}} === Герман хэлний "Өстеррайх" гэх үгийг 1147 оноос эхлэн Латин хэлэнд оруулан "Австри" гэж хэрэглэж иржээ. Энэ нь "Дорнын газар нутаг" гэсэн утга бүхий Герман үг юм.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=Austria Austria]".</ref> Ийнхүү нэрлэх болсон нь 976 оны орчимд Баварын вант улсын зүүн хэсэг одоогийн Австри улсын нутаг дэвсгэрийг хамтатган захирдаг байсантай холбоотой. Зарим үндсэрхэг үзэлтнүүд "Дорны эзэнт гүрэн" гэсэн утгатай гэж ч мэтгэдэг. Нэршлийн тухайтад Австралитай тунчиг төстэй нэршил. === {{AZE}} === Элленистикийн эрин үед хамаарах Ахеменидийн хаанчлалын цаг мөчид хамаарах үеэс эхлэн "Азербайжан" буюу "Атропатуудын газар нутаг" гэх нэршил үүсчээ. Атропат гэдэг нь эртний Грек хэлээр "Галнаас аврагдагсад" гэсэн утгыг илэрхийлдэг.<ref>{{Citation|title=Ancient Egypt's warfare: a survey of armed conflict in the chronology of ancient Egypt, 1600 BC-30 BC|last=Benson|first=Douglas S.|year=1995|publisher=D. S. Benson|url=https://books.google.com/?id=OMRyAAAAMAAJ}}</ref><ref>"Originally, Media Atropatene was the northern part of greater Media. To the north, it was separated from [[Kingdom of Armenia (antiquity)|Armenia]] by the [[Aras River|R. Araxes]]. To the east, it extended as far as the mountains along the [[Caspian Sea]], and to the west as far as [[Lake Urmia]] (ancient [[Matiane]] Limne) and the mountains of present-day Kurdistan. The [[Sefīd-Rūd|R. Amardos]] may have been the southern border." from Kroll, S.E. "Media Atropatene". 1994. in Talbert, J.A. ''[https://books.google.com/books?id=x_FHmc_E2uQC Barrington Atlas of the Greek and Roman World: Map-by-map Directory]''. Princeton University Press, 2000.</ref> Одоогийн тогтсон нэршил болох Азербайжаныг 1918 онд Орос хэлэнд хувирган бий болгожээ. "Галнаас аврагдагсад" гэх үг хэрхэн бий болсоныг тайлбарлавал, Аугаа их Александрыг насан өөд болсоны дараа Урарти, Саспиричуудын хоорон цус асгаруулсан мөргөлдөн болж улмаар Зүүн Арменийг захирч байсан XVIII Ахеменаны Сатрапы Диадочи Селесиусын дарлалаас чөлөөлж "Атропат" буюу "Галнаас чөлөөлөгсөд" гэх нэр үүссэн домогтой.<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.524{{spaced ndash}}526.</ref><ref>[[Pliny the Elder|Pliny]]. VI.13.</ref> ''Atropátios Mēdía'' ({{lang|grc|Ἀτροπάτιος Μηδία}}),<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.523{{spaced ndash}}529.</ref> <ref>Herodotus. ''History''. III.94. Op. cit. Rennell, James. ''[https://books.google.com/books?id=Poc9AAAAYAAJ&pg=PA366 The Geography System of Herodotus Examined and Explained, by a Comparison with Those of Other Ancient Authors, and with Modern Geography]'', Vol. 1. C.J.G. & F. Rivington, 1830. Retrieved 17 September 2011.</ref> ::'''''Транскавказ''''', ЗХУ-ын үед албан ёсны баримт бичигт хэрэглэж байсан нэршил. Оросоор "Закавказе" гэсэн үг. Энэ нь Кавказын нуруу сунан тогтсонтой холбогдуулан газар зүйн байршлаар нь нэрлэсэн цэвэр Орос нэршил юм. === {{ALB}} === "Албани" гэх нэрний тухайд хоёр хувилбар бий. Эхнийх нь "Альба" буюу Латин хэлний "цагаан" гэх өнгө заасан нэршил. Удаах нь Прото-Индо-Европ хэлний "альб" буюу "толгод" гэх утгатай байр зүйн нэршил. Аль нь ч бай "Албаничуудын газар нутаг" гэсэн утга бүхий нэршил нь өнөө цаг үед иржээ.<ref name="OEtDalb">Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=albania&searchmode=none Albania]".</ref> Анх уг нэршлийг манай эриний 1080 онд Мишель Атталейтын номонд Албаной гэх босогчдын газар нутгийг нэрлэсэн хэсэгт дурдсан байдаг.<ref name="MAhist">[[Attaliates, Michael]]. ''History''. Op. cit. in Elsei, Robert. ''The Albanian Lexicon of Dion Von Kirkman'', pp. 113–122.</ref> Анна Комненагын "Алексиад" зохиолд "Албанон" эсвэл "Арбанон" гэж уг нутгийг нэрлэсэн байдаг.<ref>Op. cit. in Wilkes, J.J. ''The Illyrians'', p. 279. 1992. ISBN 978-0-631-19807-9.</ref> Дээр дурдсан зохиолуудаас бүр өмнө буюу манай эриний 150 онд Иллирийн эзэрхийллийн эхэн үед буюу Птоломейн үед "Альбани" гэх үгийг ашиглаж байсан баримт бий. ::'''''Шкипери''''' Албаничууд өөрийн хэлээр улсаа "Шкипери" хэмээн нэрлэж байна. Албани хэлээр "шкип" гэдэг нь "Бүгдийг ойлгож ухаарах" гэсэн утга агуулдаг.<ref>Kristo Frasheri. ''History of Albania (A Brief Overview)''. Tirana, 1964.</ref><ref>{{cite web|url=http://mirror.undp.org/albania/download/pdf/albanian.pdf|title=The Albanian Language|last=Lloshi|first=Xhevat|format=PDF|publisher=United Nations Development Programme|accessdate=9 November 2010}}</ref> Сүүлийн үед "Шкипонье" буюу "Бүргэд" гэсэн утгатай буюу "Бүргэдүүдийн газар нутаг" гэсэн утгатай гэх тайлбар олон нийтийн дунд түгээмэл тархжээ. === {{ALG}} === Алжир гэдэг нь Османы Турк хэлээр "Чезайр" буюу "арлууд" гэсэн утгыг агуулдаг. Улмаар Франц хэлэнд "Альжер", Каталон хэлэнд "Алджер" гэж нэвтрэн орсон байдаг.<ref name="leschi">[[Louis Leschi|Leschi, Louis]]. ''Origins of Algiers''. 1941. Op. cit. in ''El Djezair Sheets''. July 1941. Op. cit. in "[http://alger-roi.fr/Alger/alger_son_histoire/textes/3_origines_alger_1941_feuillets.htm History of Algeria]". {{fr icon}}</ref> Анх "Алжир" гэх нэршлийг 1839 онд Францчууд тус нутгийг эзлэн захирах үед албан ёсоор ашигласан байдаг. Ингэж нэрлэх болсон нь ихээхэн учиртай. Тодруулбал, тус улсын нийслэл хотыг хуучнаар "Жазаир Бани Мазганна" буюу Мазганнагын үр садын арлууд" гэж нэрлэдэг байжээ. Мазганна гэдэг нь тус улсад анхлан үүссэн төрт улс байсан гэдэг. Тус улсын нийслэл хотын эргээс дөрвөн арал цуварч харагддаг. Улсын нэршилтэй холбоотой өөр нэгэн домог бий. Энэ нь Зиридийн хаант улсыг үндэслэгч Зири Ибн Манад гэх хааны нэрнээс үүсэлтэй гэх домог. Зири гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Сарны туяа" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Yver., G. "[https://books.google.com/books?id=zJU3AAAAIAAJ&pg=PA257 Alger]". ''E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913–1936'', Vol. I. E.J. Brill (Leiden), 1987.</ref> 2011}} === {{USA}} === Их Британийн эзлэн түрэмгийллээс мултрах "Тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт" анхлан дурдсанаар "Америкийн нэгдсэн улс" гэх нэр бий болжээ. Улмаар АНУ-ын Үндсэн хуулинд албан ёсны болон дипломат ёс, олон улсын тэмцээн наадам, соёл урлагын арга хэмжээ, олон улсын хурал, цуглаанд "Америкийн нэгдсэн улс", олон нийт, ард нийтийн дунд "Нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг ашиглаж байхаар хуульчилсан байдаг. "Америк" гэх нэрийг анх Германы газрын зураг зохион бүтээгч Мартин Вальдсимюллер 1507 онд дэлхийн бөмбөрцгийн баруун талд байрлах газар нутгийг "Америка" гэж нэрлэсэн байдаг. Энэ нь тус газар нутгийг анхлан нээсэн хэмээн номондоо дурдсан аялагч Америго Веспуччигийн дурсгалыг хүндэтгэсэн нэршил байсан гэдэг. === {{ANG}} === Ангол гэх нэрийг тус улсыг колоничлон захирч байсан Португальчууд бий болгожээ.<ref>Heywood, Linda M. & Thornton, John K. ''[https://books.google.com/books?id=S42CypbRTlQC&pg=PA82 Central Africans, Atlantic Creoles, and the foundation of the Americas, 1585–1660],'' p. 82. Cambridge University Press, 2007.</ref> Угтаа "Ндонгочуудын газар нутаг" гэсэн утгатай уугуул оршин суугчдын нэрийг Португаль хэл рүү хөрвүүлэн хэрэглэсэн нь энэ. Мбундун хэлээр "Нгола а килуанже" буюу "төмрийн дархадын ахлагч" гэсэн утгыг энэ үг илтгэнэ.<ref>Fage, J.D. ''The Cambridge History of Africa,'' Vol. 3: ''[https://books.google.com/books?id=V7qpKqM2Ji8C&pg=PA536 The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600].'' Cambridge University Press, 1977. ISBN 0-521-20981-1. Retrieved 23 September 2011.</ref><ref>Collins, Robert O. & Burns, James M. ''[https://books.google.com/books?id=PZcX2jQFTRcC&pg=PA153 A History of Sub-Saharan Africa]'', p. 153. Cambridge University Press, 2007. ISBN 0-521-86746-0. Retrieved 23 September 2011.</ref> === {{AND}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Шарльмайнын "Марка Хиспаника" номонд дурдсанаар "Ад-Дарра" буюу "Ой мод" гэх Араб үгнээс <ref>{{cite book|title=Andorra, the Hidden Republic: Its Origin and Institutions, and the Record of a Journey Thither|year=1912|pages=9|last=Gaston|first=L. L.|publisher=McBridge, Nast & Co|location=New York, USA}}</ref> эсвэл Наварро-Арагон хэлний "Андурриал" буюу "Бэлчирийн нутаг" гэх утгатай байх боломжтой гэж бичсэн байдаг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?term=Andorra Andorra]." Accessed 16 September 2011.</ref> === {{ATG}} === Антигуа: Испани хэлний "Антежо" <ref name="HistAnti">Oliver, Vere Langford.<!--sic--> [https://archive.org/details/historyofislando01oliv The History of the Island of Antigua, One of the Leeward Caribbees in the West Indies, from the First Settlement in 1635 to the Present Time]''. Mitchell and Hughes (London), 1894.</ref> буюу "Эртний" гэх утгатай үг. Анхлан уг нэрийг 1493 онд алдарт аялагч Кристофер Колумб "Санта Мариа ла Антигуа" хэмээн ашигласан байдаг.<ref>Murphy, A. Reg. ''Archaeology Antigua''. "{{Webarchiv|url=http://www.archaeologyantigua.org/background_timeline.htm |wayback=20110904065919 |text=Timeline |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }}." Accessed 23 September 2011</ref> :'''Барбуда''' Испаний хэлний "Барбодо" буюу "Сахалтай" гэсэн утгатай үг. Тус нутгийн саглагар моднууд, уугуул оршин суугчдын сахал, үс ургуулах ёсыг харсан нэрт аялагч анлан ийн улга алдаж байсан гэдэг. === {{UAE}} === Арабын нэгдсэн эмират нь тус улсын бүрэлдэхүүнд багтах долоон эмирт улс нэгдсэнийг илтгэх бөгөөд олон улсад болон Араб хэлээрээ өөрөөр нэршээгүй. === {{ARG}} === Испани хэлний "Аргенто" буюу "Мөнгөлөг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Анхлан энэ нэршлийг Испанийн нэрт яруу найрагч Рио де ла Плата "Мөнгөн гол" гэх шүлгэн дурдсан байдаг. Энэхүү шүлэгнээс санаа аван Аргентиний нутагт хөл тавьсан Себастиан Кабо "Ла Аргентина" буюу "Мөнгөн уст нутаг" хэмээн уулга алдаж, улмаар ийн нэрийдэх болжээ.<ref name="BritRdlP">{{cite web|title=Río de la Plata|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/463804/Rio-de-la-Plata|accessdate=11 August 2010}}</ref> === {{ARM}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Арменой" гэж тэмдэглэснийг одоогийн Арменичуудыг нэрлэсэн байх хэмээн олон эрдэмтэд таамагладаг. "Арменой" эсвэл "Армина" гэх үг ямар утга агуулж байгааг одоо болтол эрдэмтэд тогтоогоогүй байгаа юм. Зарим түүхчид үүнийг МЭӨ 2200 онд хүчээ авч байсан Ассирийн Арманумчуудаас гаралтай хэмээн үздэг. Өөр нэг таамаг байдаг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "Ар" буюу "Байгуулсан, үүссэн" гэх утгатай үгнээс гаралтай гэх домог. Тус улсад байх олон уул нуруу, толгод, тосгод "ар" гэх үгнээс үүссэн "Арарат, Арян, Арта" зэргээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг таамаг ч бий.<ref>[[Gamkrelidze, Tamaz]] & [[Vyacheslav Ivanov (philologist)|Ivanov, Vyacheslav]]. "The Early History of Indo-European (aka Aryan) Languages".{{Page needed|date=September 2010}} ''Scientific American''. March 1990.</ref><ref>Mallory, James P. "Kuro-Araxes Culture". ''Encyclopedia of Indo-European Culture''.{{Page needed|date=September 2010}} Fitzroy Dearborn, 1997.</ref> === {{AFG}} === 16-р зуунд бүтээгдсэн "Бабурнама" сударт Афгени буюу "Афганичуудын газар нутаг" гэх үг бий. Үүнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна.<ref>{{cite web|url= http://persian.packhum.org/persian//pf?file=03501051&ct=92 |title=Events of the Year 910 (p.5)|author=[[Babur]]|work=[[Baburnama|Memoirs]]|publisher=[[Packard Humanities Institute]]|year=1525|accessdate=22 August 2010}}</ref> Түүнчлэн 10-р зууны үед бүтээгдсэн Худуд аль-Алам номонд "Афгани" гэх үг хэрэглэгдсэн байдаг. Паштун хэлэнд "Афгани" нь "байрлах, байрших" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Паштун болон Дари хэлэнд "Афгани" гэх нэг л утгаар тус улсын нэр бичигддэг.<ref>{{Cite book|title=The Afghans |last1=Vogelsang |first1=Willem |authorlink=|volume=|year=2002|publisher=Wiley Blackwell|location=|isbn=0-631-19841-5|page=18|url=https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&lpg=PP1&pg=PA18#v=onepage&q&f=false|accessdate=2010-08-22}}</ref><ref name="khyber">Anonymous. ''[[Ḥudūd al-ʿĀlam]]''. Op. cit. in "{{Webarchiv|url=http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|wayback=20110613145756|text=The Khalaj West of the Oxus: excerpts from ''The Turkish Dialect of the Khalaj''|archiv-bot=2023-11-06 07:37:05 InternetArchiveBot}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613145756/http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|date=13 June 2011}}" ''Bulletin of the School of Oriental Studies'', Vol 10, No 2, pp. 417–437. University of London. Retrieved 10 January 2007.</ref> 1801 оноос эхлэн өнөөгийн бидний мэдэх "Афганистан" гэх нэрийг ашиглаж эхэлжээ. ==Б== === {{BHS}} === Испани хэлээр "бүү де лас Бахамас" буюу "Гүехэн тэнгис" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="DicCarib">Allsopp, Jeannette. ''[https://books.google.com/books?id=PmvSk13sIc0C&pg=PA70&lpg=PA70 Dictionary of Caribbean English Usage]'', p. 70. University of the West Indies Press, 2003. ISBN 976-640-145-4. Retrieved 24 September 2011.</ref> Анхлан уг нэршлийг 1523 оны орчимд Италийн нэгэн газрын зурагт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Anonymous. "{{Webarchiv|url=http://scholar.library.miami.edu/floridamaps/view_image.php?image_name=dlp00020000520001001&group=spanish |wayback=20151117014054 |text=Turin Map |archiv-bot=2024-09-11 11:21:55 InternetArchiveBot }}." c. 1523. Retrieved 24 September 2011.</ref> Харин англи хэлэнд 1670-аад оны үед "Гранд Бахама" номонд дурдсанаар нэвтэрчээ. Үүнээс гадна өөр нэг домог байдгыг Испанийн эрдэмтэн Лукаян Тайно тайлбарласан байдаг. Энэ нь нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Ба Ха Ма" буюу "Дундадын дээр орших газар нутаг" гэсэн утгатай нэршлээс дээрх улсын нэр үүсчээ. === {{NEP}} === Бидний мэдэх Балба буюу Непал улсын нэр нь Санскритаар "нипалаяа" буюу "Уулын бэлд орших нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Мөн үүнээс гадна "Непа" буюу "Сүм дуганы нутаг" гэсэн Бирм үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг. Буддын шашинтай улсууд ихэвчлэн төвд хэлний "Нямбал" буюу "Ариун нутаг" гэсэн утгатай гэж үздэг ажээ. === {{BAN}} === Бенгал хэлний "Бенгал улс" гэх утгатай үг. Бенгал хэлээр "Бангла" гэж Бенгалчуудыг нэрлэдэг бөгөөд "Деш" гэдэг нь "улс, орон" гэх утгатай юм. Анх уг нэрийг 1971 онд Пакистанаас тусгаар тогтноход Шейх Мужибур Рахман тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт ашигласан байдаг. Бангла буюу Бенгалчуудыг 9-р зууны эхэн үеэс ном сударт тэмдэглэж байсан баримт бий.<ref>M.A. Amitabha Bhattacharyya, ''Historical Geography of Ancient and Early Mediaeval Bengal'', Sanskrit Pustak Bhandar, 1977, pp. 61–62.</ref> === {{BRB}} === Португаль хэлний "Барбадас" буюу "Сахалтнууд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="OxJurn">Reece, Robert. Oxford Journals: ''Notes and queries''. "[https://books.google.com/books?id=PeCIn2CrgYEC&pg=PA346 Barbados v. Barbadoes]". Oxford University Press, 1861. Retrieved 27 September 2011.</ref> Италийн Генуяа мужийн газрын зурагч Висконте Мажжиоло 1519 онд бүтээсэн газрын зурагт анхлан уг нэршлийг ашигласан байдаг.<ref>Maggiolo, Vesconte. {{Webarchiv|url=http://bsb-mdz12-spiegel.bsb.lrz.de/~mdz/index.html?c=autoren_index&l=en&ab=Maggiolo%2C+Vesconte |wayback=20120328064057 |text=Seeatlas (Alte Welt und Terra Nova) |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} – BSB Cod.icon. 135. (Genoa), 1519. {{de icon}}</ref> === {{BHR}} === Араб хэлний "Аль Бахрайн" буюу "Хоёр тэнгис" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Алдарт Коран сударт энэ нутгийн талаар таван ч удаа дурдсан байдаг. Өөр нэгэн домогт өгүүлснээр хоёр тэнгисийн бэлчих Аль-Ахса нутаг нь туйлийн амар тайван, үржил шимт нутаг бөгөөд Аль-Жавахари хэлээр "Бахри" гэдэг нь "Холбоо тэнгис" гэсэн утгатай ажээ. Гэвч сүүлийн домгийг олон нийт хүлээн зөвшөөрдөггүй. === {{BLR}} === Орос хэлний "Бела" буюу "цагаан", "рус" буюу Орос гэх утгатай үгсээс "Цагаан орос" буюу Беларус улсын нэр үүсчээ. Эртний судар бичгүүдэд Оросын нэг хэсэг байсан болохоор тусгайлан дурдаж байгаагүй. Ихэнх түүхчид улаантан болон цагаантнууд гэж хуваагдаж байснаас шалтгаалан улстөрийн үзэл баримтлалын дагуу нутаг заан "Беларус" улсын нэр үүссэн гэдэгт итгэдэг юм. === {{BEL}} === Бельги гэх үг нь "Белгик Гаул" үндэстнүүд гэсэн утгатай Ром үг. Латин хэлэнд орж ирэхдээ Бельги болж, "Бельгийн газар нутаг" гэх утгыг илэрхийлэх болжээ. 1830 онд одоогийн Бельгийн хаант улс Нидерландаас тусгаар тогтноход "Бельгийн нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг авсан боловч энэ нэршлээрээ удаагүй. Бельги гэдэг нь Прото-Сельтик хэлний "белг", Прото-Индо-Европ хэлний "бхелгх" буюу "догшин" гэсэн утгатай илэрхийлдэг.<ref>Koch, John. ''Celtic Culture: a Historical Encyclopedia'', p. 198. ABC-CLIO 2006.</ref><ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', pp. 125–126. Bern-Muenchen-Francke, 1959. {{de icon}}</ref><ref>Pokorny, Julius. ''The Pre-Celtic Inhabitants of Ireland'', p. 231. Celtic, DIAS, 1960.</ref><ref>Maier, Bernhard. ''Dictionary of Celtic Religion and Culture'', p. 272. Boydell & Brewer, 1997.</ref> Хэл зүйн зарим шинжээчид үүнийг Прото-Индо-Европ хэлээр "гэрэлтсэн" гэж хөрвүүлбэл ононо гэсэн санал гаргасан ч энэ тайлбарыг зарим нь хүлээн зөвшөөрдөггүй.<ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', p. 118. 1959. ISBN 3-7720-0947-6. {{de icon}}</ref> === {{BLZ}} === Энэ улсын нэрний утга учир тодорхойгүй. 17-р зууны эхэн үед Шотландн аялагчид "Белизе" нэрт голны нэрээр нэрлэсэн байх гэсэн таамаг бий. Мөн түүнчлэн Испани хэлний "Вализе", "Бализе" гэсэн үгнээс ч үүссэн байх боломжтой гэж үздэг.<ref name="brit1893">{{cite encyclopedia |year=1892|title=British Honduras|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |volume=12|location=New York|publisher=The Britannica Publishing Company |url=https://books.google.com/books?id=uGRJAAAAYAAJ&pg=PA133|accessdate=25 October 2010}}</ref> Мөн энэ нэрний талаар өөр нэг домог байдаг нь Маяачуудын өгсөн нэр гэж үздэг явдал. "Белиз" гэдэг нь Маяа хэлээр "шавартай ус" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ.<ref>Wright, Ronald. ''[https://books.google.com/books?id=F3QS1NJHJEMC&pg=PA24&lpg=PA24 Time among the Maya: Travels in Belize, Guatemala, and Mexico]''. Grove Press, 2000. ISBN 0-8021-3728-8. Retrieved 28 September 2011.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгээмэл тархсан домгоор бол Франц хэлний "Бализ" буюу "Гэрэл цацарсан" гэх үгнээс гаралтай гэж үздэг юм байна. === {{BEN}} === Тус улсын нэр Нигер хэлээр "Бениний бэлчир дэх газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг. Үүнээс гадна нутгийн Ицкери омгийнхний "Убину", Ёруба омгийнхний "Ибину" буюу "Хавчиг гэр" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх судлаачид ч бий. Араб хэлний "бини" буюу "үр сад" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх ч боломжтой юм. === {{BUL}} === Тус улсын нэр Прото-Турк хэлний "булгха" буюу "холилдсон, "булгак" буюу "хувьсгал" гэсэн үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг.<ref>Bowersock, Glen W. & al. ''[https://books.google.com/books?id=c788wWR_bLwC&pg=PA354 Late Antiquity: a Guide to the Postclassical World]'', p. 354. Harvard University Press, 1999. ISBN 0-674-51173-5.</ref> Эрдэмтэд үүнээс гадна эртний Монгол хэлний "булгарах" буюу "салж, хагацах" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үздэг юм. === {{BOL}} === Испанийн алдарт аялагч Симон Боливарын дурсгалыг мөнхжүүлж тус улсыг "Боливарын газар нутаг" хэмээн нэрийджээ. Уг нэрийг хошууч генерал Антонио Хосе де Сукре өгсөн гэдэг. Тус улс Перу улсаас тусгаар тогтносны дараа үндэсний ассемблейн анхдугаар хуралдаанаар хошууч генералын өгсөн нэрийг хэвээр баталсан байна.<ref>''{{Webarchiv|url=http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |wayback=20110820091233 |text=6 de Agosto: Independencia de Bolivia |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110820091233/http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |date=20 August 2011 }}.'' {{es icon}}</ref><ref name="cob">Maria Luise Wagner. "Construction of Bolivia: Bolívar, Sucre, and Santa Cruz". In Hudson & Hanratty.</ref> Алдарт аялагч, эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч Симон Боливарын нэр нь Испанийн Бискай мужийн "Болибар" тосгон нэрнээс үүссэн гэж намтар судлаачид нь үздэг.<ref>{{cite web |url=http://www.euskaltzaindia.net/index.php?option=com_eoda&Itemid=478&lang=eu&testua=ziortza&view=izenak |title= Ziortza |author= Euskaltzaindia|date= |work= |publisher= |accessdate=10 September 2011}}</ref> === {{BIH}} === :Босниа: Босна голын нэрээр тус улсын нэрийг нэрлэжээ. Энэ нэршлийг анх 958 оны үед Византын эзэн хаан VII Константин түүх шастирт тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. "Босна" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "бос", "богх" буюу "урсаж буй их усан" гэсэн утгатай.<ref name="Imamovic">Imamović, Mustafa (1996). Historija Bošnjaka. Sarajevo: BZK Preporod. ISBN 9958-815-00-1</ref> :Херцеговин: Амальгам болон эртний Герман хэлээр "герцог" буюу "гүн, ван" гэсэн утгатай бол "овина" гэдэг нь Серби-Хорват хэлээр "улс" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. === {{BOT}} === Тус улсын хамгийн том үндэстэн болох Сецвана хэлээр "Цваначуудын эх орон" гэсэн утгатай. Британийн хэлзүйч Ливингстоуны баталж буйгаар Сецвана хэлээр "адилхан, ижил" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. Үүнээс гадна "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах эрдэмтэд цөөнгүй бий.<ref>Ripley, George & Dana, Charles A., Eds. "[[:s:The American Cyclopædia (1879)/Bechuana|Bechuana]]". ''The American Cyclopædia''. (New York), 1879.</ref> === {{BRA}} === Португаль хэлний "пау-бразил" буюу "Улаан мод" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="Bueno36">Bueno, Eduardo. ''Brasil: uma História'', p. 36. Ática (São Paulo), 2003. ISBN 85-08-08213-4. {{pt icon}}</ref> Яг энэ нэршлийг хамгийн анх 1330 онд Английн Анжелино Дулкерт гэх эрдэмтэн ашиглаж байсан гэдэг. Гэвч тухайн үед Бразилийг хараахан илрүүлж амжаагүй байсан юм. === {{BRU}} === Тус улсын нэрний утга учирын талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин орчин үед Малай хэлний "Баруна" гэх үгнээс гаралтай гэсэн үзэл тархжээ. 14-р зууны үед Борнео дээр хөл тавьсан Аванг Алак Бетатар өөрийн нутгийн хэлээр "Баруна" буюу "Хаана байна" гэж дагалдагчдаасаа асууснаас энэ нэр үүсчээ.<ref>{{cite book|last=Curriculum Development Department|title=History for Brunei Darussalam: Sharing Our Past|year=2008|publisher=EPB Pan Pacific|location=Section 2.2|isbn=99917-2-545-8|page=26}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |title=Treasuring Brunei's past |publisher=Southeast Asian Archaeology |date=8 March 2007 |accessdate=19 September 2011 |archive-date=1 Аравдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001142659/http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |url-status=dead }}</ref> Түүнчлэн 978 оны Хятадын судар бичгүүдэд "Бони" нэрт хааны тухай дурдсан бий. Уг хааны нэрнээс улсын нэр үүссэн байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд санал дэвшүүлжээ. Бас нэгэн таамаг байдаг нь 1550 онд тус нутагт хөл тавьсан Италийн аялагч Людовико ди Вартема "Борней арал" гэж тэмдэглэсэнтэй холбоотой ажээ. "Варунай" буюу эртний Санскрит хэлээр "далайчдын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж үзэх эрдэмтэд ч бий. === {{BFA}} === Тус улсын Море омгийнхний хэлээр "буркина" гэдэг нь "шударга, итгэж болох" гэсэн утгатай, Диоула омгийнхний хэлээр "фасо" гэдэг нь "газар нутаг, эцгийн гэр" гэсэн утгатай хоёр үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 1983 онд тусгаар тогтносон тус улсын ерөнхийлөгч Томас Санкара энэ нэрийг сонгон хэрэглэх зарлиг гаргасан юм. === {{BDI}} === Тус улсын голлох үндэстэн болох "Рунди" хэлээр "Рундичуудын эх орон" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. 1962 онд Бельгийн харьяалалаас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хэрэглэх болжээ. === {{BHU}} === Тус улсын нэрний утга учир тодорхойгүй, маш олон таамаг, тайлбар, домог өнөө үетэй золгожээ. Францын аялагч Жеан Баптист Тавернье 1676 онд гаргасан "Зургаан аялал" номондоо "Боутан" гэх үгийг дурдсан байдаг. Тухайн үед Бутан улс гэж байгаагүй бөгөөд Төвдийн хаант улсын нэгдсэн захиргаанд багтаж байсан гэдэг. Бутан даяар тархсан үзлээр бол Санскрит хэлний "Бота-анта" буюу "Төвдийн хязгаар нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай ажээ.ref name="Names&Histories" /><ref name="chakravarti7">{{cite book|title=A Cultural History of Bhutan |volume=1 |first=Balaram |last=Chakravarti |publisher=Hilltop |year=1979 |page=7 |url=https://books.google.com/books?id=6VxuAAAAMAAJ |accessdate=1 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Балба хэлээр "Бодо Хатан" буюу "Төвдийн нутаг" гэх утгатай үгнээс үүдэлтэй байж болох юм. Бутаны хэл шинжлэлийн зарим эрдэмтэд Санскрит хэлний "Бу-Уттан" буюу "Өндөрлөг газар" гэх үгнээс гаралтай гэж тайлбарладаг. ::'''Друк Юл''' Бутанчууд өөрсдийнхөө хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Бутан хэлний "Аянгын лууны газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ. Тэд 1730 оноос энэ нэршлийг хэрэглэх болсон байна. ==В== === {{VAN}} === Уугуул Вануатучуудын хэлээр энэ нь "Бидний эх орон" гэх үгнээс гаралтай ажээ. === {{VAT}} === Итали хэлний "Ватикан толгодын хот" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Энэ нь тус хотыг тойрон хүрээлдэг "Ватикан" гэх нэртэй толгодын нэр юм. Харин Ватикан гэдэг нь Италийн "Ватиканиари" буюу "Ариун номын нутаг" гэсэн утгай үгнээс гаралтай ажээ. Эртний Ромын үеэс энэ нэрийг хэрэглэн, түүх, шастирт тэмдэглэсэн нь бий. === {{VEN}} === Тус нутагт анхлан хөл тавьсан Италийн аялагчид болох Алонсо де Ожеда, Америго Веспуччи нар "Венесуола" буюу "Бяцхан Венец" гэж уулга алдсанаас хойш газрын зураг, албан ёсны баримт бичигт ийнхүү тэмдэглэх болжээ. === {{VIE}} === Тус улсын нэршил нь "Вьет" буюу "Өмнөд", "Нам" буюу "газар" гэх үгнээс гаралтай гэж ихэнх түүхчид үздэг. МЭӨ 2-р зуунаас хойш ийнхүү хаант улсыг ийн нэрийдэх болжээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.anviettoancau.net/anviettc/docs/2007-02/trbontai.pdf |wayback=20110723020926 |text=An Introduction to Vietology |archiv-bot=2025-10-06 06:43:22 InternetArchiveBot }}", p. 3.</ref> Вьет Нам гэх үгийг хамгийн анх МЭӨ 239 оны нэвтэрхий тольд Хятадын эрдэмтэд тэмдэглэжээ. Харин одоогийн бидний мэдэх "Вьетнам" гэх үгийг 16-р зууны яруу найрагч Нгуен Бин Хием хэрэглэсэн байдаг. ==Г== === {{GAB}} === Португаль хэлний "Габао" буюу "Халхлагдсан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Комо голын адагт орших энэ нутаг олон нийтээс халхлагдсан, хэр баргын хүн хүрч очиход төвөгтэй учир ийнхүү нэрийдэх болжээ. === {{GUY}} === Нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Их нууруудын нутаг" гэсэн утгатай. === Гайти {{HAI}} === Гайтийн Тайно/Аравак омгийнхний хэлээр "Уулын нутаг" гэсэн утгатай үг юм. Хиспаниола арлын баруун хэсэгт орших уг нутаг өндөр уулсаар хүрээлэгдсэн байгалийн өвөрмөц тогтоцтой. === {{GMB}} === Мандинкан омгийн "Гамбура" буюу "Каабу голын хаан" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байдаг. Улмаар 1965 онд Их Британиас тусгаар тогтноход одоогийн "Гамби" гэх нэрийг сонгожээ. Гамбра гэх нутгийн нэршил бүр 1455 онд Алвис Кадамосто гэх газарзүйч номонд тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Cadamosto, Alvise. ''Mondo Nuovo, Libro de la Prima Navigazione di Luigi di Cadamosto de la Bassa Ethiopia ed Altre Cosa''. Op cit. Montalbado, Francanzano (ed.) ''Paesi Novamente Retrovati et Novo Mondo da Alberico Vesputio Florentino Intitulato''. (Vicenza), 1507. {{it icon}}</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан өөр нэг домгоор бол Португаль хэлний "Гамбио" буюу "худалдаа, арилжаа" гэх үгнээс үүссэн гэдэг. Энэ нь тухайн үедээ Португальчуудын боолын худалдаа явуулдаг гол нутаг байсантай холбоотой. === {{GHA}} === Тус улс 1957 оны гуравдугаар сарын 6-ны өдөр Их Британиас тусгаар тогтноход "Гана" гэх нэрийг албан ёсоор авчээ. Энэ нь Малиан Ганын эзэнт гүрний хааны урд бичигддэг байсан "Дайчдын хаан" гэсэн утгатай цол нэрнээс үндэслэсэн нэр юм. === {{GUA}} === Нахуати омгийнхний хэлээр "Куаутемаллан" буюу "Ой модны нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. === {{GIN}} === Тус улсын нэр чухам ямар утгатай талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин Португаль хэлний "Гвин" буюу "эрэг, ирмэг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болно гэдэгтэй ихэнх эрдэмтэд нэгддэг. Яг энэ нэршлээр 1481 онд тус улсыг Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид нэрлэж байсан баримт бий. Өөрөөр Дьенне болон Берберчүүдийн хэлний "гинавен, агинау, агинаоу" буюу "хар", "шатсан" гэх утгатай үгнээс үүссэн гэх хувилбар бий.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{GNB}} === Нэрний утга учир нь дээр дурдсан Гвиней улсынхтай төстэй. 1973 онд тус улсы Португалиас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хуульчилжээ. === {{GER}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг байдаг ч түмэнд түгсэн нэг хувилбар бий. Үүгээр бол Сельтик хэлний "гайр" буюу "хөрш" <ref name="OEDgerm">''Oxford English Dictionary''. "Germany".</ref>, "гайрм" буюу "цуст тулаан", "гар" буюу "хашхираан/жад" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. МЭӨ гуравдугаар зуунаас эхлэн Ромын их удирдагч Юлий Цезарь газрын зураг болон албан ёсны баримт бичигт энэ нэрийг ашиглаж, олон нийтэд таниулсан юм. ::'''''Дойчленд''''' Германчууд эх хэлээрээ улсынхаа нэрийг ингэж бичдэг. Энэ нь "Ард түмний нутаг" гэсэн утгатай эртний герман хэлний үг юм. === {{GRE}} === Тус улсын нэрний талаар олон янзын домог яриа бий. Үүнээс дурдвал. Аугаа Гомерын дуулалд "Греа" гэх тосгоны тухай гардаг. Үүнээс үүдэн тус улсын нэр үүссэн гэх домог бий. Уг тосгоны "Греа" гэх үг нь "хөгшин эмэгтэй" гэх утгатай юм байна. Нутгийн иргэдийн дунд тархсан өөр нэг домгоор бол "Керас" буюу "хүндэтгэл хайрлах" гэсэн утгатай ажээ. Энэ нь Аугаа Грекус гэх хамба ламтан тус нутгийг адислан, аравнайлсантай холбоотой юм. ::'''''Хеллас''''' Грекчүүд эх хэлээрээ нутгаа ийн нэрлэдэг. Уг нэршил чухам юунаас сэдэвлэсэн нь тодорхойгүй. Нутгийн иргэдэд тархсан домгоор бол Трой улсын Хеллен хамба ламын нэртэй холбоотой ажээ. === {{GRD}} === Испанийн Гранада мужийн нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. ==Д== === {{DEN}} === Дани улсын нэр чухам юунаас үүссэн нь тодорхойгүй. Гэвч дараах хоёр ойлголт орчин үе хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэхдээ Прото-Индо-Европ хэлний "дхен" буюу "доор, тэгш тал", "мерек" буюу "хил, ой мод" гэх утгатай үгнээс үүссэн байх боломжтой гэж хэл зүйчид үздэг. Анх энэ талаар Паулус Оросиус гэгч "Тэрс үзэлтнүүдийн эсрэг тэмцсэн долоон түүх" номонд дурдсан нь бий.<ref>Thorpe, B. ''<u>The Life of Alfred The Great</u> Translated from the German of Dr. R. Pauli To Which Is Appended Alfred's Anglo-Saxon Version of Orosius'', p. 253. Bell, 1900.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан домог нь эрт цагт Данийн нутагт алдар суугаараа мандаж байсан Дан гэх хааны нэрнээс үүссэн ажээ. === {{DMA}} === Аугаа аялагч Кристофер Колумб 1493 оны 11-р сарын 3-ны өдөр тус нутагт анхлан хөл тавьж, улмаар "Ням гаригийн газар нутаг" гэх утгатай "Доминик" гэх испани нэр хайрлажээ. Тухайн үед ням гаригыг гэгээнтнүүдийг дурсах өдөр болгон Испанийн христийн шашинтнууд тэмдэглэдэг байсантай холбоотой. Гэхдээ түүхчид бас өөр тайлбар хийдэг. Учир нь Кристофер Колумб өөрийн төрсөн эцэг Доменежогийн нэрээр нэрлэсэн байж болох талтай юм. === {{DOM}} === Тус улсын нэршлийн тухайд дээр дурдсан Доминик улстай тун төстэй домог ярианууд өдийг хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэвч Кристофер Колумби Гэгээн Доминикийн өдөр буюу наймдугаар сарын 4-ний өдөр <ref>Partido Revolucionario Dominicano. "{{Webarchiv|url=http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |wayback=20120701044753 |text=Leyenda e Historia Envuelven la Fundación de Santo Domingo |archiv-bot=2026-02-07 13:50:57 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120701044753/http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |date=1 July 2012 }}''. Accessed 18 October 2011. {{es icon}}</ref> тус улсыг нээсэнтэй холбогдуулж Испаниар "Гэгээн Доминикийн газар нутаг" гэх нэр хайрласан гэдэг домогтой юм. === {{TLS}} === Португаль хэлний "Дорнын дорно орших арал" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Малай хэлэнд "Тимур" гэдэг нь "дорно", "зүүн" гэсэн утгыг агуулдаг байна. ==Е== === {{EGY}} === [[File:Kmt obelisk.jpg|thumb|200px|Египетээр ''Km.t'' гэж бичсэн Луксорын чулуун багана. Франц улс Парис хот]] фараонуудын үеийн эртний Египетийн хэлээр "Ка болон Птагын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. Үүнийг Грек, Латин хэлэнд "Айжиптос" гэж буулгасан нь тус улсын нэр болжээ. Ка болон Птах нь эртний Египетийн хоёр том бурхан бөгөөд "Птах" гэдэг нь "нээгч, илрүүлэгч" гэсэн утгатай Египет үг юм. Харин Грек улсын ардын домог боох "Страбо"-д "Аханоу гиптиос" буюу "Аахены доох нь орших нутаг" гэсэн утгатай грек үг ажээ. ::'''''Миср/Маср''''' Египетчүүд эх хэлээрээ улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Араб хэлээр "хот" гэсэн утгатай юм. ==Ж== === {{DJI}} === Тус улсын нэрний талаар тодорхой ойлголт байхгүй. Гэвч өнөө цаг үед "Техути/Тот бурханы нутаг" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн нэрнээс үүссэн гэх үзэл давамгайлж байна. Хачирхалтай нь Техути гэдэг нь эртний Египетийн сарны бурхан юм. ==З== === {{ZAM}} === "Замбези голын нутаг" гэсэн утгатай Африк үг. Замбези нь тус улсын зүүн хэсэгт орших бөгөөд Зимбабве улсаас тусгаарлаж байдаг нэг ёсны хил юм. Замбези нь Замби, Ангол, Намиб, Ботсвана, Зимбабве, Мозамбик улсуудыг дамнан урсдаг 2,574 км урт гол юм байна. === {{ZIM}} === Шона омгийнхний хэлээр "Жимба-же-мабве" буюу "Чулуун гэр" гэсэн утгатай үгнээр уг нэршил үүссэн байна. Шона омгийн суут бүтээл болох чулуун хэрэм, орд харшнуудаас Зимбабве гэх нэр үүсчээ. ==И== === {{ISR}} === Израйль гэдэг нь "Бурхантай хамт тулалдах" гэсэн утгатай Хебрю үг юм. Энэ нь Библийн сударт гардаг гэгээн Йаковын хэсгээр үүдсэн нэршил ажээ. Ерөөс бурхантай хамт ялах, хамт байх гэсэн санаагаар дээрх нэрийг сонгосон байна. === {{IDN}} === "Энэтхэгийн арлууд" гэсэн утгатай Грек үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Үүнээс хойш ялангуяа 19-р зууны дунд үеэс эхлэн "Дорнод Энэтхэг" гэж англи хэлэнд тэмдэглэх болсон юм. === {{JOR}} === "Йордан голынхон" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Харин Йордан голын нэрийг Хебрю, Канаан хэлний "ирд" буюу "Сөнөсөн тэнгисийн доох нь талд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Тус улс Йордан голын зүүн эрэг дагуу оршдог юм. === {{IRQ}} === "Эрак" буюу "Доод орших газар" гэсэн утгатай Перси хэлнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Мөн түүнчлэн Эвфрат мөрний бэлчирт орших "Эрэк/Урук" гэсэн хотын нэрнээс үүсэлтэй гэсэн тайлбар ч байдаг. === {{IRN}} === "Арянчуудын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр гаралтай. "Аря" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "угсаатан", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{IRL}} === Ирландчууд өөрсдийгөө "Эйре" гэж нэрлэдэг бөгөөд "Эйречүүдийн нутаг гэсэн утгатай Ирланд үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. "Эйре" гэх үг нь Сельтик хэлний "ивериу" буюу "үржил шим" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд нийлээд "Үржил шимт нутаг" гэх утгыг илэрхийлнэ. Түүнчлэн "Төмрийн нутаг" гэж нэрлэх саналтай эрдэмтэд ч бий. === {{ESP}} === Латин хэлний Хиспаниа гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Хиспаниа нь "И-сепаним" буюу "туулай" гэх утгатай Пуник үг юм. Латин хэлэнд нэвтрэхтэй буруу дуудагдаж Хиспаниа болсон гэдэг. Үүнээс үзвэл "Туулайнуудын нутаг" гэсэн утгатай Араб үг болж байгаа юм. === {{ISL}} === Хуучин Норс хэлний "исс" буюу "мөс" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай "Мөсөн нутаг" гэх утга илэрхийлдэг үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Хуучныг судлаач Адам Рудерфорд болон зохиолч Эйнар Палссон нар "Сельтикийн өв уламжлал" номондоо "ис-ланд" буюу "Исүс" болон "Айсис" охин тэнгэрийн өлгий нутаг гэсэн утгатай гэж тайлбарласан нь бий.<ref>{{cite book|title=Arfur Kelta|year=1981|publisher=Mímir|location=Reykjavík|page=36|author=Einar Pálsson|accessdate=14 November 2013|language=Icelandic}}</ref> === {{ITA}} === Италийн домгийн баатар Италусын нэрнээс үүссэн гэх олонд алдаршсан домог бий. Түүнчлэн эртний Грек хэлний "италос" буюу "бух" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж үзэх түүхчид ч байдаг. Мөн латин хэлний "витулус" буюу "тугал" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх магадлалтай. Гэвч италичууд "тугал" гэсэн тодотголтой үг биш гэдэгт одоо хэр нь итгэлтэй байдаг. Ихэнх Италичууд Италус гэх домгийн баатраас үүдэлтэй нэр гэдэгт орчин цагт итгэх болжээ. === {{UK}} === Дундад зууны Латин хэлний "Британниа Майор" буюу "Их Британи" гэсэн утгатай үгнээс уг нэршил үүсчээ. Анх энэ нэршлийг Жефри гэх зохиолч өөрийн номондоо дурдсан байдаг. "Британи" гэдэг нь Уэльс хэлний "Претани" буюу "будагдсан хүмүүс" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ. Сельтик болон Викингүүдийн үед Их Британийн нутагт амьдарч байсан хүмүүс биендээ шивээс хийж, янз бүрийн өнгөөр будах нь элбэг байснаас дээрх нэршил үүссэн байна. ::'''''Нэгдсэн хаант улс''''' Энэ нь Их Британи, Умард Ирландын нэгдсэн хаант улс гэх үгний товчлол юм. 1927 оноос эхлэн албан ёсны баримт бичигт дээрх нэршлийг ашиглах болсон байна. ::'''''Албион''''' Грек хэлний "Албиво" буюу Латин хэлээр "Альба" буюу "цагаан" гэх үгнээс уг нэршил үүсчээ. Доверийн цагаан эргийг харсан уран зохиолчид дээрх нэрийг өгсөн байх магадлалтай. ==Й== === {{YEM}} === Тус улсын нэрний талаар нэгдсэн тодорхойлолт байдаггүй. Харин Араб хэлний "Имн" буюу "өмнөд" "Йамин" буюу "баруун тал" гэх үгнээс үүссэн гэсэн домог бий.<ref>Many [[Semitic languages]], including [[Arabic language|Arabic]] and [[Hebrew language|Hebrew]], preserve a system with south on the "right" and north on the "left"</ref> Зарим судлаачид "Юмн" буюу "аз жаргал" гэсэн утга илэрхийлдэг гэж үздэг. ==К== === {{CPV}} === Португаль хэлний Кабо Верде буюу "Ногоон хошуу" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. 1444 онд энэ газар нутгийг илрүүлэхэд бүх юм нь ногооч харагдаж байсан тул аялагч, эзлэн түрэмгийлэгчид ийм нэр өгчээ. === Казахстан {{KAZ}} === Амальгам хэлээр "Казахуудын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. "казак" гэдэг нь "нүүдэлчин", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд "стан" гэдэг нь персээр "нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{CAM}} === Санскрит хэлний "камания бхожа" буюу "Сайныг мөрөөдөгсдийн өлгий" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref>Law, B.C. ''Some Ksatriya Tribes of Ancient India'', p. 233. 1975</ref> Түүнчлэн эрт цагт төвд, энэтхэг, пакистан, вьетнам, лаосын нутгийг хамран оршиж байсан Сваямбува Камбу гэх нутаг дэвсгэр, Хинди соёлын томоохон төвөөс нэр нь үүссэн гэж үзэх теологичид бий..<ref>Casey, Robert. ''Four Faces of Siva'', pp. 88–100. Bobbs-Merrill Company (Indianapolis), 1934.</ref><ref>George Coedes. ''Inscriptions du Cambodge'', II, pp. 10 & 155. {{fr icon}}</ref> Others suppose it to be an exonym derived from [[Old Persian]] ''Kambaujiya'' ("weak") or the cognate [[Avestan]] ''Kambishta'' ("the least")<ref>Harmatta, J. Op. cit. [disapprovingly] in ''Achaemenid History'', 13, pp. 110–111. PF 302 and PFNN 2350.</ref> Орон нутгийнхан тэр бүр таалан хүлээж аваад байдаггүй өөр тайлбар байдаг нь Перси хэлний "Камбаужия" буюу "үлбэгэр", Авестан хэлний "Камбишта" буюу "өчүүхэн" гэсэн утгатай үгнээс ч үүссэн гэх домог. === {{CMR}} === Герман хэлний "Камерун", Франц хэлний "Камероун" буюу "сам хорхой" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Энэ нь тус улсад урсдаг Вури голтой холбоотой нэр юм. Тус улсад ирсэн европынхон эрэг дагуу "сам хорхой" ихээр барьж байсантай энэ нэршил холбоотой.<ref name="MLW">{{cite book |url=http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |chapter=''Callianassa turnerana'' |title=FAO Species Catalogue, Vol. 13. Marine Lobsters of the World |author=Lipke B. Holthuis |author-link=Lipke Holthuis |publisher=[[Food and Agriculture Organization]] |year=1991 |isbn=92-5-103027-8 |series=FAO Fisheries Synopsis No. 125 |access-date=2017-07-20 |archive-date=2011-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724172129/http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |url-status=dead }}</ref> === {{CAN}} === Тус улсын уугуул иргэд болох Ироко омгийнхний "Канада" буюу "Тосгон" гэх үгнээс Канад улсын нэр үүсчээ.<ref>{{cite web|title=Origin of the Name, Canada|url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|publisher=Canadian Heritage|year=2008|accessdate=23 May 2011|archive-date=27 Долдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727225559/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|url-status=dead}}</ref> Британи, Францын дарангуйллын үеэс Канад гэж нэрлэсээр өдийг хүрсэн юм. Нутгийнхан дунд тархсан өөр нэг домгоор бол Испани, Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид алт, мөнгө хайж ирсэн боловч юуг ч эс олжээ. Чухамдаа үүнээс болж Испаничууд "ака", Португальчууд "ка-нада" гэж хэлээд буцсан гэдэг. Энэ нь "юу ч алга" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна. === {{QAT}} === Эртний Зубара улсын Катари тосгоны нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэж олонх катарчууд үзэх болжээ. Грекийн алдарт Птоломейн үеийн газрын зурагт "Катари" гэх үгийг ашигласан байдаг. Англи хэлтнүүд "Каттер" буюу "зүсэгч, таслагч, сийлбэрчин" гэж ойлгож, дууддаг боловч энэ нь тийм утгыг огтоос илэрхийлдэггүй билээ. === {{KEN}} === Кени уулын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Кени гэдэг нь Кикую омгийн хэлээр "Кере Ниага" буюу "Цагаан хайрхан" гэх утгатай үг ажээ. Мөн тус омгийнхний "Кирима Нгай" буюу "Бурхадын орших хайрхан" гэх утгатай байж магадгүй гэж Германы эрдэмтэд үздэг юм. === {{CYP}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга агуулдаг болох нь тодорхойгүй. Олон нийтэд түгсэн домгоор бол Латин болон Грек хэлний "зэс" гэх утгатай үгнээс үүссэн ажээ.<ref>Fisher, Fred H. ''Cyprus: Our New Colony And What We Know About It'', pp. 13–14. Geo. Routledge & Sons (London), 1878.</ref> Шумерийн "Кубар" буюу "хүрэл" гэх үгнээс ч үүссэн байж болох талтай. Өөр нэгэн домгоор бол Грекийн "кипариссос" буюу "агар задан мод" <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Cyprus |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> эсвэл "кипрос" буюу "улаан хүрэн" гэх үгнээс үүссэн гэж үздэг байна. === Киргизстан {{KGZ}} === Турк хэлний "кирк" буюу "40" гэсэн тооны нэрнээс үүдсэн "40 овгийнхний нутаг" гэсэн утгыг тус улсын нэр илэрхийлдэг байна. === {{KIR}} === Британийн аялагч Томас Гильберт тус арлыг нээсэнтэй холбогдуулан уугуул иргэд түүний нэрийг "Кирибат" гэж дуудсанаас үүдэн энэ нэршил үүссэн байна. === {{COL}} === Алдарт аялагч Кристофер Колумбийн нэрнээс үүдэн "Колумбийн газар нутаг" гэсэн утгатай үг юм. 1819 онд алдарт тэмцэгч Симон Боливар уг нэрийг хайрлаж, улмаар улсын албан ёсны нэр болгожээ. 1863 онд энэ нэрийг албан ёсоор соёрхон батласан юм.<ref>{{cite web|author=Carlos Restrepo Piedrahita|url=http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|title=El nombre "Colombia", El único país que lleva el nombre del Descubrimiento|work=Revista Credencial|date=February 1992|accessdate=29 February 2008|language=es|archive-date=5 Нэгдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080105031144/http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|url-status=dead}}</ref> === {{COM}} === Араб хэлний "Камар" буюу "Сар" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CGO}} === Францын дарангуйллаас ангижирч тусгаар тогтносон улс болсон 1960 онд Конго голын нэрнээс санаа аван ийнхүү нэрлэх болжээ. "Конго" гэсэн үг нь Баконго омгийнхний хэлээр "анчид" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Bentley, Wm. Holman. ''Pioneering on the Congo''. Fleming H. Revell Co., 1900.{{Verify source|date=October 2011}}</ref> Конго гол нь Ангол, Бурунди, Камерун, Төв Африк, хоёр Конго, Руанда, Танзани, Замби улсыг дамнан урсдаг, 4,700 км үргэлжилсэн гол юм. === {{COD}} === Улстөрийн үзэл суртлын хувьд хоёр хуваагдсан улс учир нэрний утгын тухайтад Бүгд найрамдах Конго улстай адилхан. === {{KOS}} === Серби хэлний "Кос" буюу "хар шувуу", "ово" буюу "нутаг" гэсэн утгтай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CRC}} === Испани хэлний "Баян эрэг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Аугаа аялагч Кристофер Колумб энэ газар анхлан хөл тавьсан 1502 онд "Коста дель Оро" буюу "Алтан эрэг" гэж уулга алдаж байсан удаатай. === {{CIV}} === Франц хэлний "Зааны ясан эрэг" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Францын дарангуйллын үед тус улс зааны ясны худалдааны гол түшиц газар байснаас үүдэн дээрх нэршил гарсан байна. Зарим улсууд тус улсыг "Алтан эрэг", "Боолын эрэг" гэх мэт янз бүрээр нэрлэдэг. === {{CUB}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга учиртай болох нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Гэвч Тайно омгийнхний "кубао" буюу "үржил шимт нутаг" <ref>Carrada, Alfred. ''The Dictionary of the Taino Language'', "{{Webarchiv|url=http://www.alfredcarrada.org/notes8.html |wayback=20090219192148 |text=Plate 8 |archiv-bot=2026-01-18 03:30:41 InternetArchiveBot }}".{{Unreliable source?|date=September 2009}}</ref> "коабана" буюу "сайхан нутаг" <ref>[http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm Taino Indigenous Peoples of the Caribbean Dictionary] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430163856/http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm |date=30 April 2008 }}".{{Unreliable source?|date=June 2009}}</ref> гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх тайлбар бий. Өөр нэг тайлбараар бол аугаа аялагч Кристофер Колумб Испанийн Женоа мужийн "Куба" гэх тосгоны нэрнээс санаа авч ийнхүү нэрлэсэн гэж үздэг байна. <ref>Barreto, Augusto Mascarenhas. ''O Português Cristóvão Colombo: Agente Secreto do Rei Dom João II.'' Lisbon, 1988. Translated edition: ''The Portuguese Columbus: Secret Agent of King John&nbsp;II''. Palgrave Macmillan, {{ISBN|0-333-56315-8}}.</ref><ref>Da Silva, Manuel L. and Silvia J. ''Christopher Columbus was Portuguese'', pp. 396 ff. Express Printing (Fall River), 2008. {{ISBN|978-1-60702-824-6}}.</ref> === {{KUW}} === Араб хэлний "кут", "коут" буюу "усны ойролцоо барьсан цайз" гэсэн утга үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. ==Л== === {{LAO}} === Энэтхэг хэлний "лава" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Лава гэдэг Лахорын домгоор Рама бурханы ихэр хүүхдийн нэгнийх нь нэр юм. Үүнээс гадна Хятад хэлний "Лан Шанг" буюу "сая, сая зааны өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болох юм. === {{LVA}} === Тус улсын нэр нь Балтын орнуудын хэлээр "Лиет" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэх үгнээс үүссэн гэж үзэх судлаачид бий. Мөн түүнчлэн Латгалиансуудын овгийн нэрнээс үүссэн гэж үзэх сүүлийн үед давамгайлах болжээ. === {{LSO}} === Сесото омгийнхний хэлээр "Басоточуудын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. <ref>{{cite book|title=No Place Left to Bury the Dead|first=Nicole|last=Itano|publisher=Simon and Schuster|year=2007|page=314|isbn=0-7432-7095-9}}</ref> Басото гэдэг нь тус улсад амьдарч байсан эртний овог аймаг бөгөөд "восото" буюу "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. <ref>Merriam-Webster Online. "[http://www.merriam-webster.com/dictionary/basotho Basotho]". Retrieved 11 May 2012.</ref> === {{LBR}} === Латин хэлний "Либер" буюу "эрх чөлөө" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. АНУ боолчилсон хар арьстнуудад тусгайлан газар заан өгч улс болгон суурьшуулахдаа энэ нэрийг өгсөн байна. === {{LIB}} === Араб хэлний "лебнан" буюу "цагаан", "лебнен" буюу "сүү" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Үүнээс гадна Ливан уулын нэрнээс үүдсэн нэр байж болно гэж судлаачид үздэг. Нутгийнхний хэлээр "ливан" гэдэг нь "Бурханы зүрх" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. МЭӨ 2900 онд зохиогдсон "Гигламешийн судар" бичигт Эбла гэж дурдагдсан бол Библийн сударт Эблагын тухай 71 удаа дурдагддаг юм. === {{LBY}} === Тус улсын нэрний утга учир тухайлан тодорхой болоогүй. Гэхдээ Египетийн газар нутагт хамаардаг байсан "Ливийн цөл"-өөс тус улсын нэршил үүссэн гэж ихэнх судлаачид үздэг. Эртний Берберчүүдийн хэлээр "Либианс" буюу "цөлийн баруун тал" гэсэн утгатай ч гэж зарим эрдэмтэд үздэг байна. === {{LTU}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг, тайлбар бий. Үүнээс дурдвал Балтын орнууд эрт цагт нэгдэн нэг эзэнт гүрэн байснаас үүдэн "лиети" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэсэн утгай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Түүнчлэн Грек хэлний "а-лей-сон" буюу "Аяга", Тохари хэлний "лиям" буюу "нуур" эртний слав хэлний "лияти" буюу "аадар бороо" гэх үгнүүдээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Литвачуудийн итгэдэгээр бол литва хэлний "лиетус" буюу "хур элбэгтэй нутаг" гэсэн утгатай юм байна. === {{LIE}} === Герман хэлний "гялтганасан чулуу" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Ариун Ромын эзэнт гүрний үед өөрөөр нэрлэж байсан ч Ариун Ромын эзэнт гүрэн задран унасны дараа энэ нэрээ сэргээн авсан байна. === {{LUX}} === Герман хэлний "люцл" буюу "жижиг", "бург" буюу "шилтгээн" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Эдгээр үгнүүд нийлээд "Жижиг шилтгээн" гэх утгыг илэрхийлнэ. ==М== === {{MRI}} === Нэрний утга учрын тухайтад дээр дурдсан Мауритани улсын утгатай тун төстэй. Түүнээс гадна эртний Голландын эзэнт гүрний Маурис Нассау гэх эзэн хааны нэрнээс үүссэн гэж зарим судлаачид таамагладаг. === {{MRT}} === Латин хэлний "Моорчуудын нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Моор гэдэг нь эртний араб үндэстнүүдийн нэг юм. === {{MAD}} === Малагаси омгийнхний хэлээр "Малагасичуудын эх орон" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Малагаси гэдэг нь чухам ямар үг болох талаар өнөө цаг үед ямар ч тайлбар ирээгүй байна. Харин Венецийн худалдаачин Марко Поло аялалынхаа үеэр тус улсын нэрийг буруу дуудсанаас болж "Мадагаскар" гэх улсын нэр бий болжээ. Чухам түүний буруу дуудсан нэрнээс болж газрын зурагт энэ нэрээр тэмдэглэх болсон байна. === {{MKD}} === Грек хэлний "Македовиа" буюу "хязгаар нутаг, дараагийн" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364599 Μακεδονία], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref><ref>[http://www.etymonline.com/index.php?term=Macedonia Macedonia], Online Etymology Dictionary</ref> Түүнээс гадна Грек хэлний "Македнос" буюу "өндөр, нарийхан" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. <ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364596 μακεδνός], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref> === {{MWI}} === Уугуул Малавичуудын хэлээр "оргилсон их усан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнээс гадна Малави нуурын нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Малави нуур нь 560 км урт, 75 км өргөн 706 метрийн гүн, Малави, Мозамбик, Танзани улсуудыг дамнан оршдог нуур юм. === {{MAS}} === Малайн хойгын нэрнээс тус улсын нэр үүссэн байх гэдэгт ихэнх түүхч, судлаачид итгэдэг. Чухамдаа эртний Энэтхэгийн худалдаачид энэ хойгоор дамжин олон арван төрлийн худалдаа хийдэг байсан түүх бий. Малай хэлний "мала" буюу "уулс" гэсэн үгнээс тус хойгын нэр үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Түүнчлэн япон, малай хэлний "мелаю", "млаю" буюу "шургуу ажиллагсдын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс үүссэн гэх домог бий. Энэ хоёр домог орчин цагт хамгийн элбэг тархжээ. === {{MDV}} === Санскрит хэлний "маладвипа" буюу "арлуудын цэцгэн титэм" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнчлэн малай хэлний "мала" буюу "уулс", санскрит хэлний "дива" буюу "арал" гэсэн үгнээс үүдсэн "Уулсын арал" гэх утгатай гэсэн өөр нэг домог ч бий. === {{MLI}} === Эртний Баруун Африк хэлний "мали" буюу "усны үхэр" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. === {{MLT}} === Тус улсад эрт цагт Грек болон Финикүүдийн соёл холилдож байснаас шалтгаалан дараах хоёр утгаар тайлбарлагддаг. <ref name="ndmh">{{cite news|url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|publisher=Department of Information – Maltese Government|title=Notable dates in Malta's history|date=6 February 2008|access-date=21 Долдугаар сар 2017|archive-date=25 Арван нэгдүгээр сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|url-status=dead}}</ref> Грек хэлний "мелита" буюу "зөгийн бал" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэх домог бий. Византийн эзэнт гүрэн аль 395 оноос эхлэн энэ нэрээр газрын зурагт тэмдэглэсэн байна.<ref name="ndmh"/><ref>{{cite news|url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |publisher=Malta Today |title=Controversy over unique Maltese bee population |date=6 February 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319221059/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |archivedate=19 March 2012 |df= }}</ref> Финикчүүдийн "малет" буюу "диваажин" гэх үгнээс үүссэн гэх өөр нэг хувилбар бас бий.<ref>{{cite book| last =Pickles| first =Tim| title =Malta 1565: Last Battle of the Crusades| publisher =Osprey Publishing| url =https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&pg=PA11&lpg=PA11&dq=Maleth+Malta+haven&source=web&ots=PGO2OF9Y9I&sig=rcodiMbexlDy5YwMXhelH7zEYyw| isbn =978-1-85532-603-3}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === {{MAR}} === Эртний Бербер хэлний "Мур Акуш" буюу "Бурхадын нутаг" гэсэн утгай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{MHL}} === Британийн нэрт аялагч, ахмад Жон Маршаллын нэрээр тус улсыг нэрлэжээ. === {{MEX}} === Эртний Нахуати омгийнхний хэлээр "нар" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Түүнээс гадна уугуул мексикчүүдийн хаан "Мексихтили" хааны нэрнээс ч үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Нахуати омгийн "метцтий" буюу "сар", "зиктий" буюу "гол" гэсэн үгнээс үүссэн гэх өөр нэг таамаг байдаг. Одоогийн Мексикчүүдийн итгэдэг өөр нэг домог бол эртний Ацтекын нийслэл "Мекихко" гэдэг байснаас үүдэн гарсан гэх домог юм. === {{FSM}} === Грек хэлний "микро" буюу "жижиг", "несос" буюу "арал" гэх үгнээс үүдсэн "жижиг арлууд" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{MDA}} === Эртний Готик хэлний "мулда" буюу "шороо", "шавар" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Түүнчлэн Румыньд орших Молдав голоос тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Румыньчуудын дунд тархсан домгийн дүрээс одоогийн нэр үүссэн гэх өөр нэг домог бий. Энэ домгоор бол Драгос Вода гэх залуу баатар эр нутгийн догшин сахиус, ад зэтгэрийн амьтадыг дарахаар нэгэн өдөр анд гарчээ. Тэр уг ан хийхдээ эр, эм хоёр нохой дагуулж явжээ. Молда гэх эм нохой нь ямар ч догшин амьтадыг номхоруулж чадах шидтэй бол Мадыш гэх эр нохой нь ад зэтгэрийн ямар ч амьтныг даран сөнөөх чадалтай юм байна. Үүнээс үүдэн тус улсын одоогийн нэр болох "Молдав" нэр үүссэн ажээ. === {{MON}} === Грек хэлний "Ганцаар амьдрах" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Эртний Грекчүүд тус улсыг МЭӨ 6-р зуунд эзлэн захирч байсан гэх домог бий. === {{MGL}} === "Монголчуудын нутаг" гэх үгнээс одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Монгол гэдэг нь уулын хажуугаар урсах "Мон" нэрт голоос одоогийн нэр үүссэн гэж үзэх өөр нэг домог бий. Түүнчлэн "Мөнх" гэх үгнээс үүссэн байж магадгүй гэж Монгол улсын их сургуулийн Түүх, нийгмийн ухааны сургуулиас гаргасан номонд дурджээ. <ref>{{cite book |author=[[National University of Mongolia]], School of Social Sciences, Department of History | title = Монгол улсын түүх | trans_title = History of Mongolia | year = 1999 | publisher = Admon | location = | language = Mongolian | isbn = | pages = 67–69 | chapter = 2. Хүний үүсэл, Монголчуудын үүсэл гарвал | trans_chapter = 2. Origins of Humanity; Origins of the Mongols }}</ref> Мөн монгол гэдэг нь "Ба" гэх эртний монгол үгнээс гаралтай бөгөөд "Ба" гэдэг нь бид гэсэн утгатай болно. Энэхүү "Ба" Гэдэг үгэн дээр олон тооны "-ууд" нөхцлийг залгаснаар "Багууд" буюу "Бангууд" гэмээн их инхлэг үсэгтэй бичдэг. Монгол хэлнээ Б болон М гийгүүлэгч сэлгэдэг. •Үүний жишээ болгож НУЛМИС (ᠨᠢᠯᠪᠤᠰᠤ) гэс үг бий. Ийн үсэг сэлгэн явсаар Мангууд буюу Мангул, Монгол гэсэн үг бий болсон гэсэн тайлбар бий. Мөнтүүнчлэн бидний өвөг дээдэс өөрсдийгөө Бида улус буюу Бидний улс гэсэн байдлаар нэрлэдэг байсан нь хачирхалтай хэрэг билээ. === {{MNE}} === Итали хэлний Венец аялагаар "Хар уул" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. ::'''''Чёрна Гора/Црна Гора''''' Монтенегрочууд өөрийн хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Орос болон Монтенегро дуудлагаар мөн л "Хар уул" гэх утгыг илэрхийлнэ. === {{MOZ}} === Эртний арабын гарамгай удирдагч болох Шейх Мусса бен Мбикигийн нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Нэг ёсондоо Мозамбик арлын нэрнээс одоогийн нэршил нь үүссэн байна. === {{MYA}} === Эртний Бирм хэлний "мьян" буюу "хурдан", "мар" буюу "хүчтэй" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэдэгт ард иргэд нь итгэдэг. Гэвч эртний Миндон улсын харьяанд байсан албатуудыг "Мьянмачууд" гэж нэрлэдэг байснаас шалтгаалан одоогийн нэрийг сонгосон гэж эрдэмтэд үздэг юм.<ref name="thantmyintu2001">{{cite book | first=Thant | last=Myint-U | year=2001 | title=The Making of Modern Burma | isbn=0-521-79914-7 | publisher=Cambridge Univ. Press | location=Cambridge}}</ref> ==Н== === {{NAM}} === Нама хэлний "Намиб" буюу "Юу ч үгүй газар орон" гэсэн утгатай үгнээс үүсчээ. Намибын цөл энэ нутагт оршдог учир улсын нэр үүнээс үүссэн байна. === {{NRU}} === Науру омгийнхний хэлээр "Анаоэро" буюу "Би далайн эрэг явлаа" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Герман хэлэнд энэ улсыг "Наводо" эсвэл "Онаверо" гэж тэмдэглэж байсан гэдэг. === {{NIG}} === Нигер голын нэрнээс тус улсын нэр үүсчээ. Нигер гэдэг нь Туарег хэлний "негхиррэн" буюу "урсаж буй ус" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна. Мөн нигер хэлний "Ни Гир" буюу "Гир мөрөн" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ.<ref>{{cite book | title =Atlas A-Z | publisher =Dorling Kindersley | year =2004 | location =New York City | page =289 }}</ref> Латин хэлт орнууд буюу барууныхан латин хэлний "нигер" буюу "хар арьст" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэдэгт итгэдэг. Гэвч энэ нь арьс өнгөөр ялгаварласан үзлээс өөр юу ч биш юм. === {{NGR}} === Нэрний утга учрын тухайд дээр дурдсан Нигер улстай ижилхэн юм. === {{NED}} === Голланд хэлээр "Доод нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. <ref>see:[http://www.etymonline.com/index.php?search=nether&searchmode=none Online Etymology Dictionary on Nether] However, the explanation given in this source about the origin of the word ''Nederlanden'' as used "by the Austrians" in contradistinction to their own mountainous country, is extremely implausible, if only because the use of the word antedates the [[Austrian Netherlands]] by two centuries at least. Austria itself has a ''Niederösterreich'' region ([[Lower Austria]]) that is quite mountainous, but derives its name from its downriver location.</ref> Герман улс цэвэр газар зүйн байршлаас шалтгаалан ингэж нэрлэх болсон байна. Учир нь Райн мөрний адаг хэсэгт тус улс байрладаг учир ийнхүү нэрлэхэд хүрчээ. <ref name=Duke>{{cite book|last=Duke|first=A.|title=Dissident identities in the early modern Low Countries|year=2009|publisher=Ashgate Publishing}}</ref>{{rp|37}} ::'''''Голланд''''' Олон улсад тус улсыг голцуу энэ нэрээр нь мэддэг. Энэ нь Герман хэлний "холт" буюу "модот нутаг" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж судлаачид үздэг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=holland&searchmode=none Holland]".</ref> === {{NCA}} === Никарагуа гэдэг нь тус улсын уугуул иргэдийн хэлээр "никари" буюу "нуур" гэсэн үгнээс үүсчээ. Уугуул иргэд "Никари" гэж тус улсад урсдаг голоо нэрлэдэг байсан гэдэг. Харин Испанийн аялагч Гил Гонзалез Давила энэ нутагт хөл тавихдаа "акуа" буюу "ус" гэсэн үг нэмж одоогийн бидний мэдэх "Никарагуа" гэх үг бий болсон байна. Никарагуа нуур нь 161 метр урт, 71 км өргөн 26 метр гүн зөвхөн Никарагуа улсад байдаг нуур юм. === {{NOR}} === Хуучин Норс хэлний "норорвегр" буюу "Умардын зам" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. ::'''''Норге''''' Норвегичууд эх хэлээ улсаа ийн бичдэг бөгөөд энэ нь "Умард" гэсэн утгатай үг юм. ==О== === {{OMA}} === Араб хэлний "аамен", "амун" буюу "гэрээслэгдсэн, суурьшсан" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж олон судлаачид үздэг байна. Ромын алдарт жанжин Плиний, Птоломей нар энэ нутгиийг "Омана" гэж түүх шастирт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>[[Pliny the Elder]]. ''[[Natural History (Pliny)|Natural History]]'', VI.149.</ref> === {{RUS}} === Орос гэдэг нь хуучин Норд хэлний "родс" буюу "завьчин" гэх үгнээс үүдэлтэй ажээ. Византийн Грекчүүд "Росиа", Варангичууд "Рус гэж тэмдэглэж байжээ. ==Ө== === {{RSA}} === Газар нутгийн байршлын тухайд Африк тивийн өмнөд хэсэгт орших учир "Өмнөд Африк гэж нэрлэх болжээ. ::'''''Суйд-Африка''''' Өмнөд Африкчууд өөрийн эх хэлээрээ ингэж нэрлэдэг. Энэ нь Африкчуудын хэлээр "Өмнөд Африк" гэсэн үг юм. ::'''''Азаниа''''' Цагаан арьстанууд голчлон амьдардаг бүс нутагт африк хэлээс өөрөөр ингэж дууддаг. Энэ нь грек хэлний "Азайнейн" буюу "хуурай" гэсэн үгнээс үүдсэн нэр юм. === {{KOR}} === "Горео" болон "Гогурео" улсыг нэрлэдэг байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Йемаек хэлний "Гуру" буюу "хана хэрэмт хот", "Гаури" буюу "төвийн" гэсэн үгнээс гаралтай гэдэгт эрдэмтэд нэгджээ. Харин Өмнөд гэсэн тодотголыг Солонгосын дайнаас хойш хоёр хуваагдахад авчээ. ::'''''Гуулин улс''''' Энэ нь Хятад хэлний "Гао Ли" буюу "сүрлэг" гэсэн үгнээс гаралтай юм. === {{SSD}} === Судан гэдэг нь Араб хэлний "судан" буюу "хар арьстан" гэх үгнээс үүдсэн нэр юм. Харин урдаа "өмнөд" гэсэн дагавар нэмсэн нь одоогоос зургаан жилийн өмнө Суданы дайнаар хоёр хуваагдсанаас хойш ийм дагавар авах болжээ. ==П== === {{PAK}} === Пакистан гэдэг нь Урду хэлний "Паки" буюу "ариун", Перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн утгатай ажээ. Өөрөөр хэлбэл "Ариун улс" гэсэн утгатай үг юм. Улстөрийн үзэл суртлын үед Энэтхэгээс үргэлж тусдаа байхын тулд Пакистаны хөдөлгөөнийг удирдаж байсан Рахмат Али гэгч "Одоо эсвэл хэзээ ч үгүй" зохиолдоо "Пунжаб, Кашмир, Синдх, Балучистан мужууд нийлээд ПАКСТАН" болж байгаа гэж тайлбарлаж байжээ.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever%3F}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |title=Rahmat Ali ::Now or Never |publisher=The Pakistan National Movement |accessdate=14 April 2011 |author=Rahmat Ali |page=2 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110419012150/http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |archivedate=19 April 2011 |df=dmy }}</ref> === {{PLW}} === Палаучуудын домгоос тус улсын нэр үүсчээ. Палау хэлээр "Айбелау" буюу "Шууд бус хариултууд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Учир нь тус улсыг бүтээж байсан Чуаб гэх үлэмж биет бурханы асуултад булзайруулсан хариулт өгч байсан тул маш удаанаар тус улсыг бүтээсэн гэдэг домог бий билээ.<ref>Belau National Museum, cited by Pelnar, Bonnie. "[http://www.underwatercolours.com/bai/bais.html The Bais of Balau]". Retrieved 22 September 2011.</ref> ::'''''Белау''''' Палаучууд эх хэлээрээ өөрсдийн улсаа ийн нэрлэдэг билээ. Утгыг нь дээр дурдсан тул тайлбарлахаа азная. === {{PLE}} === Хебрю хэлний "Филистинчүүдийн газар орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://etymonline.com/index.php?term=Palestine&allowed_in_frame=0 Online Etymology Dictionary (Palestine)]</ref> Филистинчүүдийг Латин хэлэнд тэмдэглэхдээ "Палестина" гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эртний Филистиний нутагт одоогийн Газын зурвас, Ашдод, Ашкелон, Экрон, Гат хотын нутаг багтдаг байжээ. === {{PAN}} === Уугуул Куева индианчуудын хэлээр "Арвин их загасны орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Тус улсын нийслэл хотыг ч мөн ингэж нэрлэдэг билээ. === {{PNG}} === Папуа гэдэг нь Малай хэлний "папуах" буюу "үсэрхэг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Харин Шинэ Гвиней гэдэг нь тус улсыг анхлан нээсэн Испанийн аялагч Иниго Ортиз де Ретез Африкын Гвиней улстай яг ижилхэн учир "Шинэ Гвиней" гэх нэр өгсөн байна. === {{PAR}} === Тус улсын нэр нь чухам ямар утга учиртай нь бидний үед тодорхойгүй байна. Эртний Гуарани хэлний "пара" буюу "гол", "гуай" буюу "титэм" гэсэн үгнээс гаралтай гэх тайлбар байдаг. Мөн түүнчлэн "Их уст гол" гэсэн уугуул иргэдийн нэр гэсэн тайлбар ч бий. Тус улсад аж төрж байгаад устан үгүй болсон "Паяагуачуудын нутаг" гэсэн утгай үг гэсэн домог ч бас бий. === {{PER}} === Энэ улсын нэрний талаар хоёр тайлбар өнөө цаг үед хүрч иржээ. Эхнийх нь "Биру" буюу "Гол" гэсэн утгай үг гэсэн тайлбар бий. Харин удаах тайлбар нь Тус улсад ирсэн эзлэн түрэмгийлэгчид нутгийн гурван иргэнийг дагуулан шинэ газар нутагтайгаа танилцаж явжээ. Гэтэл Испаничууд "Энэ чухам ямар нэртэй газар вэ" гэж асуусан байна. Тэднийг дагалдаж явсан нутгийн гурван эр чухам юу гээд байгааг нь ойлгоогүй учир уугуул иргэдийг ахалж явсан ахмад настай нэгэн эр өөрийнхөө нэрийг асууж байна гэж бодон "Беру" гэж хариулснаас тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{POL}} === "Польшчуудын нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Польш гэдэг нь польш хэлний "Поле" буюу "Нээлттэй талбай" гэсэн үгнээс гаралтай ажээ. Аравдугаар зуунд Полан гэж судар номонд тэмдэглэгдэж байсан бол Полска гэх нэр 13-14-р зуунд өөргөн тархжээ. === {{POR}} === Тус улсын нэрний тайлбар олон янз. Тус улсын Порто болон Гайа хотуудын нэрнээс үүссэн гэсэн тайлбар байдаг бол латин хэлний "порт" буюу "боомт", Грек хэлний "каллис" буюу "үзэсгэлэнтэй", Латин хэлний "Калере" буюу "халуун" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. ==Р== === {{RWA}} === Кинярванда хэлний "кванда" буюу "Газар нутгаа тэлсэн" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ.<ref>Vansina, Jan ''[https://books.google.com/books?id=tgT-lyk40agC&pg=PA35 Antecedents to Modern Rwanda: the Nyiginya Kingdom]'', p. 35. University of Wisconsin Press, 2004. {{ISBN|0-299-20124-4}}. Retrieved 1 October 2011.</ref> Түци омгийн хаадууд эрт цагт зэргэлдээ овог аймгуудаа байлдан эзэлж байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{ROU}} === Ромчуудын харьяанд орших нутаг гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Ромын эзэнт гүрний үеэс тус нутгийг ийн нэрлэх болсон юм. Түүнчлэн тус улсын ард иргэдийг ч ромчууд гэдэг байсан түүхтэй. Анх I Карол хаан 1866 оноос тус улсын одоогийн нэршлийг ашиглаж эхэлсэн гэдэг. ==С== === {{SAM}} === Уугуул Самоачуудын хэлний "са" буюу "ивээгдсэн", "моа" буюу "төв" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Бас өөр нэг домгоор бол "Моа шувуунуудын орон" гэсэн үг гэсэн утгатай ажээ. === {{SMR}} === Италийн алдарт Католик шашны гэгээнтэн, Католик номлолыг сурталдагч "Гэгээн Маринус"-ын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Гэгээн Маринус нь манай эриний 301-305 оны орчимд одоогийн Сан Марино орчимд сүм дуган бариулах ажил эрхэлж байгаад Ромчуудын хяхалт хавчлагаас шалтгаалан Хорват руу дүрвэж байсан түүхтэй юм. === {{STP}} === :'''Сан Томе''': Португалын эзлэн түрэмгийлэгчид 1470 юм уу 1471 оны 12-р сарын 21-нд буюу Гэгээн Томасын өдөр тус газрыг нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Принсипи''': Гэдэг нь португал хэлний "Гүн, ван, хунтайж" гэсэн үг юм. === {{KSA}} === Саудчуудын Араб гэсэн утгатай араб үг. Учир нь тус улсыг Сауд угсааны хаадууд ээлжлэн захирдаг учир ийнхүү нэрлэх болжээ. "Сауд" гэдэг үг нь арабын зурхайн нэгэн одны систем юм. === {{SWZ}} === Сваци омгийнхний хэлээр "Свацичуудын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Тус омгийг "Сваци" гэх хаан эрт цагт үндэслэжээ. === Сейнт Винсент ба Гренадинес === :'''Сейнт Винсент''': Аунгаа аялагч Кристофер Колумб 1498 оны нэгдүгээр сарын 22-ны өдөр буюу Гэгээн Винсентын өдөр нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Гренадинес''': Энэ нь Испанийн Гранада хотыг санагдуулсан учир ийнхүү нэрлэх болсонтой холбоотой ажээ. === Сейнт Киттс ба Невис === :'''Сейнт Киттс''': Алдарт аялагч Кристофер Колумб тус газар орныг нээхдээ Гэгээн Кристоферийн нэрийг хүндэтгэн ийнхүү нэрлэх болсон байна. :'''Невис''': Испани хэлний "Цасан хатан" гэх үгнээс энэхүү нэршил үүсчээ. === {{LCA}} === Францын далайчид 1502 оны 12-р сарын 13-ны өдөр буюу Гэгээн Люсын өдрөөр тус газрыг нээсэн учир шинээр нээсэн газраа ийнхүү нэрлэх болжээ. === {{SYC}} === Францын аялагчид 1754-1756 онд Францын эзэн хаан XV Луй хааны зарлигаар Сангийн сайд Жеан Море де Сейшэллийн нэрээр ийнхүү нэрлэсэн байна. === {{SEN}} === Сенегал голын нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Сенегал гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Зенага" буюу "газар нутаг" гэсэн үг юм. Сенегал гол өнөө цаг үед Сенегалын хойд хэсэг, Мавритани улсын нутагт урсаж байгаа билээ. === {{SRB}} === Тус улсын нэршил чухам ямар утгатай нь тодорхойгүй. Грек хэлний "сиро" буюу "давтах", хуучин Индик хэлний "сарбх" буюу "тулалдах", латин хэлний "серо" буюу "бүтээн байгуулах" Орос хэлний "Пасерб" буюу "дагавар хүүхэд", Украин хэлний "присербится" буюу "нэгдэн орох" гэсэн утгатай үгсээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Түүнчлэн судлаач Шустерын баталж байгаагаар Прото-Слав хэлний "уух" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ. === {{SIN}} === Санскрит хэлний "Симхапура" буюу "Арслант хот" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{SYR}} === Чухам ямар утга учиртай нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Ассирчуудыг нэрлэсэн үгнээс үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд байдаг бол Эртний Грек хэлний "сириак" буюу "хүмүүс" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг ч бий. === {{SVK}} === Славчууд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Слав гэдэг нь "слово" буюу "үг" гэх утгатай гэж эрдэмтэд тайлбарладаг. Түүнчлэн "слава" буюу "суу алдар, "слух" буюу "сонсох" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар ч бий. === {{SVN}} === Славчуудын Венеци гэх утга бүхий Герман үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{SOL}} === Испанийн алдарт аялагч Альваро де Менданиа и Нейра 1567 юм уу 1568 онд тус бүлэг арлыг нээхдээ Библи сударт дурдагдсан Соломон хааныг бодож үг нэрийг өгчээ. Чухамдаа тэрээр Соломон хааны нуусан эрдэнэ энд байгаа гэж бодож, хэсэг хугацаанд алт, эрдэнэс хайж өнгөрөөсөн юм. === {{SOM}} === Сомаличуудын нутаг гэсэн утгатай уугуул иргэдийн өгсөн нэр ажээ. Сомали гэдэг нь "сак мааль" буюу "үхэрчид" гэх үнээс үүссэн гэх өөр нэг домог ч бас бий. Түүнчлэн Самаале гэх хамба ламтаны нэрийг бэлгэдсэн гэж үзэх түүхчид ч байдаг. === {{SDN}} === Дээр дурдсан Өмнөд Суданы нэрний утгатай төстэй учир дурдахаа азная. === {{SUR}} === Суринен үндэстнүүдийн нутаг гэсэн утгатайгаар тус улсын нэрийг тайлбарладаг. === {{SLE}} === Испани хэлний "Сьерра Леона" буюу "Арслант уул" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. Португалийн аялагч Педро де Синтра 1462 онд энэ нутгийг нээхдээ арслан шиг хэлбэртэй сунаж тогтсон уул нурууг анхлан харж улмаар энэ нэрийг өгсөн гэх домог бий. ==Т== === {{THA}} === Тай хэлээр "Тай үндэстний өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. "Тай" үндэстнүүдийн нэр чухам ямар утгатай талаар олон янзын тайлбар бий. Тухайлбар "хүн ард", "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илтгэдэг гэж зарим эрдэмтэн үздэг бол зарим нь "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарладаг. ::'''''Ратча Аначак Тай''''' Эх хэлээрээ албан ёсны албан бичигт өөрийн улсаа ингэж бичдэг. Энэ нь "Тайландын язгуур угсаа" гэсэн утгатай тайланд үг юм. === {{TJK}} === "Тажикуудын эх нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. "Тажик" гэдэг нь Шинэ Перс хэлээр "Тази" буюу "Араб" гэсэн утгыг илтгэдэг. Түүнчлэн төвд хэлний "Таг Жиг" буюу "бар, ирвэс" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах судлаачид ч бий. Харин перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн үг нийлж одоогийн бидний мэдэх "Тажикистан" гэх нэр бий болжээ. === {{TAN}} === "Танганияка болон Занзибарын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1964 онд Танзаничууд тусгаар тогтнохдоо "Танганияка болон Занзибарын нэгдсэн улс " гэх нэрийг авсан байна. ::'''''Танганияка''''' Тус улсын хамгийн том нуур. Харин энэ нуурын нэр ямар учиртай талаар олон янзын тайлбар бий. Сир Ричард Френцис Бартон үүнийг "ту танганияка" буюу "нэгдэн орох", "ус тааралдах" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн үгнээс үүдсэн гэж үздэг бол Хенри Стенли гэх эрдэмтэн "тонга" буюу "арал", "хика" буюу "хавтгай" гэсэн утгатай гэж тайлбарласан байдаг. ::'''''Занзибар''''' Перс болон Араб хэлний "Занжибар" буюу "Хар эрэг" гэсэн утгатай үг юм. === {{TOG}} === Нутгийн уугуул иргэд болох Эве омгийн хэлээр "то" буюу "ус", "го" буюу "эрэг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref>{{cite book|title=Peoples of Africa: Togo-Zimbabwe |url=https://books.google.com/books?id=rlz2bWRPmvgC&pg=PA531 |year=2001 |publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7168-4|page=531}}</ref> <ref name="Togo1920s"/> Мөн Германчуудын нээсэн "Тоговилль" гэх тосгоны нэрнээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг хувилбар ч бий. === {{TGA}} === Уугуул Самоачуудын хэлээр "Өмнөд", "Өмнөдийн" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{CAF}} === Франц хэлний "République centrafricaine" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{TRI}} === Испани хэлний хоёр өөр утгатай үг нийлснээр тус улсын нэр бий болсон байна. ::'''''Тринидад''''' Аугаа аялагч Кристофер Колумб гурав дахь аялалынхаа үр дүнд тус газар нутгийг нээхдээ "Эцэг, хүү, ариун сүнсний ивээл шингэсэн ариун арал" гэх нэр хайрласан байна. Үүнээс "Тринидад" гэх нэршил үүссэн гэдэг. ::'''''Тобаго''''' "Тамхи" буюу "Тамхины орон" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар байдаг. Гэвч энэ тайлбар дээр эрдэмтэд өөр, өөр үзэл бодолтой байдаг билээ. === {{TUV}} === "Найман арал", "Өөр хоорондоо адилгүй найман арал" гэх Тувалу үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{TUN}} === Тус улсын нутаг дэвсгэр дээр эрт цагт оршин тогтнож байсан Тинес хотын нэрнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн гэж үздэг. "Таниф" буюу эртний Финикийн охин тэнгэрийн нэр нь "Тинес" хотын нэр болсон байна. <ref>{{cite book | last = Taylor | first = Isaac | title = Names and Their Histories: A Handbook of Historical Geography and Topographical Nomenclature | publisher = BiblioBazaar, LLC | year = 2008 | page = 281 | isbn = 0-559-29668-1 }}</ref> <ref name="ej-brill">{{cite book | last = Houtsma | first = Martijn Theodoor | title = E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936 | publisher = Brill | year = 1987 | page = 838 | isbn = 90-04-08265-4 }}</ref> Мөн түүнчлэн Бербер хэлний "доор орших", "цогцолсон" гэх үгнээс ч үүссэн байх гэсэн таамаг бий. <ref name="peter-ross">{{cite book | first1 = Peter M. | last1 = Rossi | first2 = Wayne Edward | last2 = White | title = Articles on the Middle East, 1947–1971: A Cumulation of the Bibliographies from the Middle East Journal | publisher = Pierian Press, [[University of Michigan]] | year = 1980 | page = 132 }}</ref> === {{TUR}} === Араб хэлний "Тюрк" буюу "цогцлоон бүтээсэн" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{TKM}} === "Туркменчүүдийн эх орон" гэсэн утгатай үг юм. "Туркмен" гэдэг нь Согдиан хэлний "Турк шиг харагддаг", "Турктэй ижилхэн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. Учир нь улстөрийн байгуулал, бүтцийн хувьд яг дуурайж анхлан үүссэн учир ийнхүү нэрлэх болжээ. <ref>[[Yury Zuev|Yu. Zuev]], ''"Early Türks: Essays on history and ideology"'', Almaty, Daik-Press, 2002, p. 157, {{Listed Invalid ISBN|9985-4-4152-9}}</ref> Туркменчууд заримдаа "Цэвэр Турк" гэж өөрсдийнхөө нэрийг тайлбарлах нь бий. <ref>''US Library of Congress Country Studies.'' "[http://memory.loc.gov/frd/cs/tmtoc.html Turkmenistan]."</ref> Исламын шашны түүхч, теологич Ибн Хатирийн үзэж байгаагаар "итгэл үнэмшил, ариун шүтээн" гэсэн үгнээс гаралтай гэж тайлбарласан байдаг. ==У== === {{UGA}} === Свахили хэлний "Буганда" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Буганда гэдэг нь тус улсад оршин тогтнож байсан Багандагын хаант улсын нэр юм. "Баганда" гэдэг нь "Ах дүүс", "эвтэй хүмүүс" гэсэн утгыг илтгэдэг байна. === {{UZB}} === Турк хэлний "уз" буюу "өөрийн", "бек" буюу "эрхэм", перс хэлний стан буюу "улс" гэсэн үгнүүд нийлж тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. Зарим судлаачид" Эрх чөлөөтэй нутаг" гэж тус улсын нэрний утгыг тайлдаг. === {{UKR}} === Украин гэдэг нь Слав хэлний "Крайна" буюу "улс", "хязгаар нутаг" гэх утгатай юм. === {{URY}} === "Уругвай голын хажууд орших улс" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн эршил үүсчээ. "Уругвай" гэдгийг эрдэмтэд олон янзаар тайлбарласан байдаг. Зарим нь "уругуа" буюу "дун", "и" буюу "ус" гэж тайлбарласан бол зарим нь "уру" буюу "шувууд", "гуаи" буюу "нүүдэллэж ирдэг" гэсэн утгатай гэж тайлбарлажээ. ==Ф== === {{FJI}} === Уугуул Фижичүүдийн хэлээр "фиси" буюу "хараач" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref>Thompson, Basil. "{{Webarchiv|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_1_1892/Volume_1,_No._3,_1892/The_land_of_our_origin_(Viti,_or_Fiji.)_by_Basil_Thompson,_p143-146/p1 |wayback=20180210080244 |text=The Land of Our Origin (Viti, or Fiji) |archiv-bot=2023-11-20 07:34:56 InternetArchiveBot }}". ''Journal of the Polynesian Society'', Vol. 1, No. 3, pp. 143–146. 1892</ref> Харин Британийн аялагч Жеймс Күүкийн тайлбарласнаар уугуул иргэд нь "Вити Левү" буюу "Аугаа Вити" гэж оршин суугаа газраа нэрлэдэг байсан гэжээ. <ref>{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/ |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208130939/http://www.fiji.gov.fj/ |archivedate=2020-12-08 |df= |access-date=2017-07-23 |url-status=dead }}. ''{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070403140105/http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |archivedate=3 April 2007 |df= }} '': "Europeans in Fiji".</ref> === {{FIN}} === Хуучин Норс хэлээр "Финчүүдийн өлгий нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref name="Names&Histories"/> Манай эриний анхдугаар зууны үеэс эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Фенни", "Финной", хоёрдугаар зуун буюу Птоломейн үед "Фани" гэх зэргээр тэмдэглэж иржээ. Фин гэдэг нь Прото Герман хэлний "финне" буюу "хэсүүлч", "анчид" гэх үгнээс үүссэн гэдэгт олонх судлаачид нэгддэг. :'''''Суоми''''' Финландчууд эх хэлээрээ улс орноо ингэж бичдэг. Фин хэлний "Суомаа" буюу "баянбүрд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. <ref name="Names&Histories"/> === {{FRA}} === Эртний Франк хэлээр "Франкуудын эх орон" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Франк гэдэг нь Прото-Герман хэлээр "франкон" буюу "жад" гэсэн үг юм. Үүнээс гадна Эртний Герман хэлний "Франкиш" буюу "эрх чөлөөт" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх хувилбар байдаг. <ref name="Names&Histories"/> ==Х== === {{HON}} === Хондурас гэх нэрийг нэрт аялагч Кристофер Колумб өгсөн гэдэг. Энэ нь Испани хэлээр "далайн гүн ёроол" гэсэн утгатай. Учир нь тус улсын хойд эрэгт маш гүн далай бий. === {{HRV}} === Улсын нэрний талаар тогтсон ойлголт байхгүй. Гэхдээ Дундад зууны латин хэлний "Круаити" буюу "ус нэрэгчид" гэх үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Збигнев Голаб гэх Хорват эрдэмтний тайлбараар бол "Хровати" буюу "жадны үзүүр бүтээгчид", "храват" буюу "уулчид" гэх үгнээс үүссэн гэжээ. === {{CHN}} === Эртний Санскрит хэлний "хина", Дундад зууны Перс хэлний "хини" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref name="AmHerChin">''The American Heritage Dictionary of the English Language''. "[http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 China]". Houghton-Mifflin (Boston), 2000.</ref> "Хина" гэдэг нь тусгайлсан утгагүй "Чин" болон "Жин" гүрнийг өөрсдийнхөө хэлээр нэрлэсэн гэж эрдэмтэд үздэг. ::'''''Жүнггүо''''' Олонд хамгийн өргөн тархсан энэ нэр нь "Дундад улс" гэсэн утгатай. ==Ч== === {{TCD}} === Тус улсын баруунөмнөд хэсэгт орших Чад нуурын нэрнээс Чад улсын нэр үүсчээ. Канури омгийнхний хэлээр Чад гэдэг нь "нуур" гэсэн үг юм байна. === {{CHL}} === Тус улсын нутаг дэвсгэрт 1553 онд хөл тавьсан Испанийн экспедицийн ахлагч Диего де Альмагро "Халуун ногоо хэрэглэдэг хүмүүс" гэж тэмдэглэснээс энэ нэр үүсчээ. Испани хэлний "Чили" гэх үг тус улсын нэр болсон байна. <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Chile |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Инкачуудын домогт хаан Тилигийн нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий.<ref>{{cite web|url=http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |title=Chile.com.La Incógnita Sobre el Origen de la Palabra Chile |publisher=Chile.com |date=15 June 2000 |accessdate=17 December 2009 |language=es |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090415204553/http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |archivedate=15 April 2009 |df=dmy }}</ref><ref>{{cite web|author=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/459648/Picunche |title=Picunche (people) – Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=17 December 2009}}</ref> Олонд төдийлөн түгээгүй ч Күечуа омгийн "чири" буюу "алт" <ref name="1911britannica">"CHILE." Encyclopædia Britannica. 11th ed. 1911. ("derived, it is said, from the Quichua chiri, cold, or tchili, snow")</ref>, Аймара омгийн "тчили" буюу "газрын төгсөгл", "цас" <ref name="1911britannica"/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |title=Chile (república) |encyclopedia=Enciclopedia Microsoft Encarta Online |year=2005 |accessdate=26 February 2005 |quote=The region was then known to its native population as Tchili, a Native American word meaning "snow." |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080510215421/http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |archivedate=10 May 2008 |df=dmy }} 31 October 2009.</ref>, Мапүче омгийн "чийли-чийли" буюу "шар далавчит хар шувуу" гэх утгатай гэсэн тайлбарууд байдаг. <ref name="hudson"/><ref>{{cite book |first=Miguel |last=de Olivares y González SJ |contribution=Historia de la Compañía de Jesús en Chile |url= |title=Colección de historiadores de Chile y documentos relativos a la historia nacional |year=1864 |origyear=1736 |editor=Imprenta del Ferrocarril |location=Santiago |volume=4 |number= |pages= |accessdate=14 October 2010|language=es}}</ref> === {{CZE}} === 1993 онд дэгдсэн ягаан хувьсгалын дараа энэ нэрийг сонгосон байна. "Чета" буюу "цэргийн нэг хороо" гэсэн утгатай гэсэн тайлбар байдаг. <ref>Online Etymology Dictionary. "[http://dictionary.reference.com/browse/czech Czech]". Retrieved 11 February 2011.</ref> ==Ш== === {{SWE}} === Хуучин Норс хэлний "свипиод" буюу "айлын ганц хүүхэд" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар өнөө цагт тархжээ. Түүнчлэн "Эх орны иргэн" гэх утгатай гэж Германы эрдэмтэд тайлбарласан байдаг. ::'''Свериге''' Шведчүүд эх хэлээрээ улс орноо ийн нэрлэдэг. "Шведийн хаант нутаг" гэсэн утгатай Швед үг юм. === {{CHE}} === Алеманик үндэстний хамгийн их тархсан, мөн уг үндэстнийг байгуулсан гэгдэх Швицо хааны нэрнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Анхлан МЭ 972 онд "Швиц" гэсэн нэрээр түүх шастирт тэмдэглэгдсэн байдаг. ::'''Хелветиа''' Олонд танигдсан домгийн нэр. Энэ нь Латин хэлээр Сельтик үндэстнүүдийг нэрлэдэг үг юм. === {{NZL}} === Голланд хэлний "Нова Зийландиа" буюу "Шинэ тэнгисийн нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсэн бий болжээ. Алдарт аялагч Жеймс Күүк тус нутагт анхлан хөл тавьмагцаа ангилаар ийн тэмдэглэсэн нь Голланд хэлэнд түгэж, улмаар газрын зурагт ийнхүү тэмдэглэх болсон байна. === {{LKA}} === Санскрит хэлний "Шри" буюу "ариун", "Ланка" буюу "арал" гэсэн үгнээс бүтсэн "Ариун Арал" гэх утгатай нэр юм. Домогт Равана хааны хаант улсын гол төв нь Шри Ланк байсан гэж үздэг. ==Э== === {{GNQ}} === Экваторын бүслүүрийг дайран оршдог улс учир ийнхүү экваторын гэсэн үгийг өмнөө авчээ. Харин "Гвиней" гэдэг нь Бербер хэлний "гинавен", "агинау", "агинаоу" буюу "түлэгдсэн", "хар арьстан" гэх үгнээс үүсэн бий болжээ.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{ECU}} === Испанийн эзлэн түрэмгийлэгчид Күйто хотноо колоничлолын захиргаа барих гэж байсан тэр цаг үед захиргааны барилга экваторын бүслүүрээс ердөө 40 км-ийн зайтай байсан тул ийнхүү нэрлэх болжээ. Экваторын бүслүүрийг Испаниар "Экуадор" гэж нэрлэдэг байсантай холбоотой. === {{SLV}} === Испани хэлний "Сальвадор" буюу "Авран нигүүлсэгч" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1525 оны 4-р сарын 1-ний өдөр тус улсыг нээсэн Гонзало де Альварадо энэ нутагт хөл тавиад "Ертөнцийн эзэн Исүс христийн өлгий нутаг л ийм байдаг байх" гэж өдрийн тэмдэглэлдээ бичсэн байжээ. {{es icon}}</ref><ref>San Salvador. [http://www.sansalvador.gob.sv Official website]. ''{{Webarchiv|url=http://www.sansalvador.gob.sv/?p=17 |wayback=20170704045822 |text=Historia oficial de la ciudad de San Salvador |archiv-bot=2023-11-29 13:57:21 InternetArchiveBot }}''. {{es icon}}</ref> === {{IND}} === Хуучин Перс хэлний "Хинду" үндэстнүүд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх тайлбар байдаг бол Латин хэлний "Индус голынхон" гэсэн утгатай гэж үзэх эрдэмтэд ч байдаг. Гэвч "Индус" гэж нэрлээд байгаа голыг энэтхэгээр "Синду" гэж нэрлэдэг юм. ::'''''Бхарат''''' Энэтхэгчүүд эх хэлээрээ өөрсдийгөө ийнхүү нэрлэдэг. Эртний энэтхэгийн домогт хоёр хааны нэг болох Бхаратагын нэрээр ийнхүү өөрсдийгөө нэрлэх болсон байна. === {{ERI}} === Эртний Грек хэлний "Эритра Талассиа" буюу "Улаан тэнгис" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 1890 онд Италичууд тус улсыг эзлэн захирах болж Грек үгийг Итали хэл рүү хөрвүүлэн "Эритрум" гэх болсоноор орчин үеийн "Эритри" гэх нэршил бий болсон байна. === {{EST}} === Латин хэлний "Аестигийн газар нутаг" гэсэн үгнээс одоогийн нэршил нь үүссэн гэх тайлбар бий. Аести гэдэг нь хуучин Литвын харьяанд байсан ханлигуудын нэгдэл хаант улсын нэр юм. Гэвч Прото-Герман хэлний "аустам, Прото-Индо-Европ хэлний "аус" буюу "зүүн", "өрнө" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар ч байдаг. === {{ETH}} === Латин хэлний "Аетопиа" буюу "Харуудын өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил бий болжээ. Мөн Грек хэлэнд "Алтиопс" буюу "Түлэгдсэн нүүртнүүдийн нутаг" гэх утгаас ч үүссэн байж болох талтай. Этиопчууд өөрсдөө Библид дурдагддаг Куш гэгээтний хүү "Итиоппс"-ын нэрнээс улсын нэр үүссэн гэж тайлбаралдаг байна.<ref name="Names&Histories"/> ==Я== === {{JPN}} === Шанхай хятад хэлний "Жеппун" буюу "Наран мандах нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Анх алдарт аялагч Марко Поло яг энэ утгаар нь олон улсад таниулж байсан юм. ::'''''Нихон / Ниппон''''' Сино-Япон хэлний "Онёоми" гэх утгатай үгтэй бичлэгийн хувьд ижилхэн бичигддэг. Энэ нь "ажиллах", "хийх" гэсэн утгыг агуулдаг ажээ. === {{JAM}} === Тайно/Аравак хэлний "Замайка", "Хамайка" буюу "Ус болон моддын нутаг" гэх үгнээс нэршил нь үүссэн байна. Зарим эрдэмтэд "Рашаан булагын эх орон" ч гэж тайлбарлах нь бий. == Мөн үзэх == {{Commonscat|Country names in non-Latin scripts|Улс орнуудын нэрийн утга учир}} * [[Дэлхийн улс орны нэрс]] ==Эшлэл== <references /> [[Ангилал:Хороним|!Улсууд]] [[Ангилал:Улсуудын жагсаалт|нэрийн утга учир]] 7taepyciwch4f0hmzlhmqgq6w0lqnjr 0 96573 859332 788531 2026-06-19T07:26:00Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859332 wikitext text/x-wiki {{Short description|ОХУ-ын засаг захиргааны нэгдүгээр түвшний нэгж}} {{Инфобокс ОХУ-ын холбооны субъект |mn_name=Саратов муж |ru_name=Саратовская область |image_map=Map of Russia (2014–2022) - Saratov Oblast.svg |coordinates = {{coord|51|47|N|46|44|E|type:adm1st_region:RU|display=inline,title}} |image_coa=Coat of Arms of Saratov oblast.svg |coa_caption=Саратов мужийн төрийн сүлд |image_flag=Flag of Saratov Oblast.svg |flag_caption=Саратов мужийн төрийн далбаа |anthem= |anthem_ref= |holiday |holiday_ref |political_status=Муж |political_status_link=Оросын мужууд |federal_district=[[Ижил Мөрний Холбооны тойрог|Ижил Мөрний ХТ]] |economic_region=[[Ижил Мөрний эдийн засгийн бүс|Ижил Мөрний ЭЗБ]] |adm_ctr_type=Засаг захиргааны төв |adm_ctr_name=[[Саратов]] |adm_ctr_ref=<ref name="AdmCtr">Саратов мужийн дүрэм,&nbsp;10.4-р зүйл</ref> |pop_2021census=2442575 {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |87.6% [[Оросууд]]|3.1% [[Казахууд]]|2.2% [[Татарууд]]|1.7% [[Украинчууд]]|1% [[Арменичууд]]||2.6% бусад}} |pop_2010census_rank=19-р байр |urban_pop_2021census=76.6% |rural_pop_2021census=23.4% |pop_2021census_ref=<ref name=2021census>{{cite web|title=Оценка численности постоянного населения по субъектам Российской Федерации|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx|publisher=[[Federal State Statistics Service (Russia)|Federal State Statistics Service]]|accessdate=1 September 2022}}</ref> |pop_density |pop_density_as_of |pop_density_ref |pop_latest=2503905 |pop_latest_date=beginning of 2014 |pop_latest_ref=<ref name="2014Est">Saratov Oblast Territorial Branch of the [[Russian Federal State Statistics Service|Federal State Statistics Service]]. {{Webarchiv|url=http://srtv.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/srtv/ru/statistics/population/9a9093004361f9a59b51db74665da2b8 |wayback=20170610033714 |text=Численность населения на начало 2014 г. |archiv-bot=2024-04-29 12:48:04 InternetArchiveBot }} {{in lang|ru}}</ref> |area_km2=101240 |area_km2_rank=36-р байр |established_date=12 сарын&nbsp;5, 1936 |established_date_ref=<ref name="Established">Саратов мужийн дүрэм, Оршил</ref> |license_plates=64, 164 |ISO=RU-SAR |gov_as_of=April 2014 |leader_title=[[Саратов мужийн захирагч|Захирагч]] |leader_title_ref=<ref name="HeadLegis">Саратов мужийн дүрэм,&nbsp;6-р зүйл</ref> |leader_name=[[Роман Бусаргин]] |leader_name_ref=<ref name="HeadName">Саратов мужийн албан ёсны вэбсайт. {{Cite web |url=http://saratov.gov.ru/governor/biography/ |title=Валерий Васильевич Радаев |access-date=2024-04-29 |archive-date=2014-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141102010237/http://www.saratov.gov.ru/governor/biography/ |url-status=dead }}, Саратов мужийн захирагч {{in lang|ru}}</ref> |legislature=[[Саратов мужийн Дум|Мужийн Дум]] |legislature_ref=<ref name="HeadLegis" /> |website=http://saratov.gov.ru/ |website_ref |date=July 2014 }} '''Саратов муж''' ({{lang-ru|Саратовская область}}) нь [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Ижил Мөрний Холбооны тойрог]]т харьяалагддаг [[ОХУ-ын мужууд|муж]] юм. == Эш холбоос == {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Saratov Oblast|Саратов муж}} {{Оросын холбооны байгууламж}} [[Ангилал:Оросын холбооны муж]] [[Ангилал:Саратов муж| ]] b4m0sr87to62nw05ykbw8d1lc4lozy5 0 103726 859366 750868 2026-06-19T10:43:28Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859366 wikitext text/x-wiki '''Хардалт''' бол нотолгоонд суурилаагүй, үндэслэлгүйгээр хүн болон эд хөрөнгө, эзэмшлийн зүйлээ алга болох, хомсдох гэж байна гэж төсөөлөн бодохыг хэлнэ. Хардалт нь хүнд болон асуудалд (үйл явдал, түүх) итгэхгүй байх, хэрэг явдалд сэжиг, таавар төрөх явдал юм. Ерөнхийдөө "''хайр дурлал, янаг амрагийн харилцаанд хамтрагчаа ба хань ижлээ бусадтай самуурав, самуурах гэж байна''" гэж бухимдах, уурлахыг хэлдэг. == Хэллэг == Хардалт үйл үг: хардах сэрдэх, хардах харамлах, хардах хамгаалах, хардах сэжиглэх, хар санах, хар буруу санах == Нэр томьёо == Анагаахын шинжлэх ухаанд хардах эмгэг, хардах солиорол гэж байдаг. === Хардах эмгэг === Хардах эмгэгтэй хүмүүс нь хүйсийн ялгаанаас * Хардах эмгэгтэй эрэгтэйчүүд: Дээрэнгүй, захирангуй, сагсуу, зөрүүд, ихэмсэг, бардам, хүйтэн харьцаатай, өөрийнхөө бодлыг тулгадаг, дарангуйлагчийн шинжтэй байдаг. * Хардах эмгэгтэй эмэгтэйчүүд: Гомдолломтгой, хэрүүл нэхдэг, итгэлгүй, заргач, өөрийнхөө бодлыг тулгадаг, үг хаядаг, өөнтөгч байдаг. == Төрөл ангилал == Сэтгэл зүйчид хардалтыг олдмол болон хэвшмэл хэмээн хоёр төрөлд хуваан үздэг. === Олдмол хардалт === Олдмол хардалт нь тухайн хүний амьдралын туршид бүрэлдэн тогтдог. === Хэвшмэл хардалт === Хэвшмэл хардалтын хувьд тухайн хүний зан байдлаас хамаардаг. == Зөвлөмж == "Сэтгэлийн утас" сэтгэл зүйн төв Сэтгэл зүйч Ж.Үйлст "Хардалтыг даван туулах зөвлөмж" гаргасан байдаг. === Хардалтыг даван туулах зөвлөмж === 1. “Нүдээрээ харж, гараараа бариагүй л бол юунд ч бүү итгэ” гэсэн үгийг санах хэрэгтэй. Харддаг хүмүүсийн хувьд ямар нэг зүйлийг ургуулан бодохдоо гаргууд улс болохоор хардалтаа бодит мэтээр төсөөлөх нь ч бий. 2. Хардалт бол өөрийгөө үгүйсгэж буй хэлбэр гэдгийг санах хэрэгтэй. Тухайн хүн өөртөө итгэлгүй, гундуу дорой, хулчгар байгаагийн шинж нь хардалтаар илэрдэг. Өөрөөр хэлбэл, энэ намайг орхичих вий, би хаягдчих вий гэсэн бодлоос үүдэн өөрийгөө тээр дор тавьж буй хэрэг юм. Хардах сэдэл төрөх л юм бол өөрөө өөртөө тавих анхаарал халамжаа нэм, улам гоё бол, өөрийгөө боловсруул. Хаана ч, хэнд ч хэрэгтэй хүн гэдгээ илүү ихээр мэдэр. Энэ нь сул дорой байдалтай тэмцэх хүчирхэг зэвсэг юм. Ингэх тусам хайртай хүн чинь танд татагдаж таны хүчирхэг байдлыг дээдлэх болно. 3. Хайртай бол хартай гэдэг үгэнд бүү авт. Хартай хүмүүс л өөрийгөө өмөөрч энэ үгийг хэрэглэдэг. Хүн бүхний дотор өмчирхөх, өөртөө хамаатуулах сэтгэл нуугдаж байдаг болохоор бид бүгдийн дотор хардалт унтаж байдаг. Харин түүнийг ухаанаараа дийлэх үү, эсвэл сэтгэлийнхээ жолоог алдаж гэр бүл, хайр сэтгэлээ хөмрүүлэх үү гэдэг нь энэ хэлцэнд итгэх үү, үгүй юу гэдэгтэй утга дүйнэ. 3. Өөртөө болон хайртай хүнд тань хувийн орон зай хэрэгтэй гэдгийг сана. Гэр бүл болно гэдэг нэгэн биеийн нөгөө хэсгээ оллоо гэдэг ч аливаа хүнд хувийн орон зай заавал байх хэрэгтэй байдаг. Одоо байгаа бодлоосоо ангижраад өөрийгөө таниж мэдэх, хөгжүүлэхэд илүү их цаг зав гарга. 4. Бүгд л сүүлэрдэг гэсэн явцуу бодлоосоо ангижир. Найзуудтай нь битгий жиш, яагаад хардаад байгаагаа өөрөөсөө асуу, хайрт чинь үнэхээр тийм хардахаар үйлдэл хийдэг хүн мөн үү? Ургуулан бодох оо яг одоо зогсоо 5. харилцаагаа халуун байлгаж, бие биедээ хайрын үг хэлж бай. Хэзээ хамгийн сүүлд итгэж хайрладагаа илэрхийлсэн бэ? Арай санахааргүй удаан хугацаанд хайртыгаа хардаж зовоосон юм биш биз? Хүн хэдий их итгэл хүлээлгэнэ төдий чинээ итгэлийг нь алдахгүйг хичээдэг юм шүү. 6. Хардаж, сэрдэхээ бүү урьтал болго. Хардалтын нүдээр эргэн тойронд байгаа зүйлс өөрөөр харагдаж, гэмгүй энгийн байгаа зүйлүүд ч хоорондоо уялдаа холбоотой, сэжиг бүхий болж хувирдаг. Тайвшир, тайван сайхан уур амьсгалыг бүрдүүлж байгаад түүнтэй ярилц, ойлгохыг хичээ, чиний төлөө юу хийгээгүйн тухай бус, юу хийсэн тухай нь бод. Хэрэв өмнө нь алдаа гаргаж байсан бол алдааг нь уучил. == Отелло Синдром == [[Уильям Шекспир]]<nowiki/>ийн "[[Отелло]]" жүжгийн нэрээр нэрлэгдсэн синдром байдаг. Нотлох баримт байхгүй ч гэлээ тухайн хүн хууртагдаж, араар тавиулж байна гэсэн бодол, итгэл үнэмшил нь тухайн хүнээ зүгээр ч нэг түгшүүртэй, зовлонт байдалд биш маш хүчтэй зовлонт байдалд хүргэдэг байна. === Отелло шинж тэмдэг === * Сэтгэл санааны байдал: Байнгын тогтворгүй, түгшүүртэй * Үг үйлдлийн байдал: 1. хамтрагчаа мөрдөж, 2.шалгах, 3.байцаах, 4.зарим тохиолдолд [[хүч хэрэглэх]] нь ч бий. == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20200220003116/http://psychology.mn/conversation41/ Сэтгэл судлалын үндэсний төв] * [https://web.archive.org/web/20240617163530/https://huree.mn/%D1%81%D1%8D%D1%82%D0%B3%D1%8D%D0%BB-%D0%B7%D2%AF%D0%B9%D0%BD-%D0%B7%D3%A9%D0%B2%D0%BB%D3%A9%D0%B3%D3%A9%D3%A9-%D3%A9%D0%B3%D3%A9%D1%85-%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D1%80%D1%83%D1%83%D0%B4%D1%8B%D0%BD-%D0%B6/ Сэтгэл зүйн зөвлөгөө өгөх газруудын жагсаалт] [[Ангилал:Хайр]] [[Ангилал:Сэтгэл зүйн эмгэг]] [[Ангилал:Сэтгэл хөдлөл]] dkdoicry9rgwfodk826clotwifkxu4g 0 105908 859365 859096 2026-06-19T10:28:13Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859365 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Хайфа | native_name = {{Hlist | {{Lang|he|{{Script/Hebrew|חֵיפָה}} |rtl=yes}} | {{Lang|ar|{{lang|ar|حيفا}} |rtl=yes}} }} | settlement_type = [[Израилын хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = Pic haifa.png | image_caption = '''Дээд зүүн талаас:''' [[Кармел уул|Кармел уулнаас]] харагдах шөнийн Хайфагийн үзэмж; [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]]; [[Хайфагийн Их Сургууль|Хайфагийн Их Сургуулийн]] агаарын үзэмж; [[Ахмадия]] [[Махмуд сүм, Хайфа|Махмуд сүм]]; [[Кармелит]]; [[Израилын Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей|Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей]]; Кармел уулнаас харагдах өдрийн Хайфагийн үзэмж. | image_flag = Flag of Haifa.svg | image_blank_emblem = [[File:Haifa coa.svg|60px]] | blank_emblem_type = Сүлд | image_map = Printable_map_haifa_israel_g_view_level_12_eng_svg.svg | mapsize = 250px | map_caption = Хайфагийн газрын зураг | pushpin_map_alt= | pushpin_map = Израил умард хайфа | pushpin_mapsize= | pushpin_label_position= left | pushpin_map_caption = Хайфагийн байршил | coordinates = {{coord|32|49|09|N|34|59|57|E|region:IL|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Израил}} | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = | subdivision_type2 = [[Израилын тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name2 = {{flag|Хайфа тойрог|name=Хайфа}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭ 1-р зуун | leader_title = Хотын дарга | leader_name = [[Йона Яхав]] | total_type = Нийт | area_total_km2 = 63666 | population_footnotes = {{Israel populations|reference}} | population_total = {{Israel populations|Haifa}} | population_urban = 600,000 | population_metro = 1,050,000 | population_as_of = {{Israel populations|Year}} | population_density_km2= 4,500 | website = {{URL|http://www.haifa.muni.il/English/Pages/default.aspx|www.haifa.muni.il}} }} '''Хайфа''' ({{lang-he|חֵיפָה‎}}; [[Араб хэл|Араб]]: حَيْفَا) — [[Израил]]д [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]] хотуудын дараа хэмжээгээрээ гуравт ордог, 285.3 мянган хүнтэй [[хот]].<ref name="CBS">{{cite web|url=http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|publisher=[[Israel Central Bureau of Statistics]]|title=Localities in Israel – 2014|access-date=2 October 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151003124527/http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|archive-date=3 October 2015}}</ref><ref name="pop">{{cite web|url=http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About+Israel/Cities/Haifa+9.htm|title=Haifa|access-date=5 May 2007|publisher=[[Jewish Agency for Israel|Jewish Agency]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926234156/http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About%2BIsrael/Cities/Haifa%2B9.htm|archive-date=26 September 2007|url-status=dead}}</ref> Хайфа тойргийн нийслэл, хойд зүгийн нийслэл, хамгийн том хот гэж тооцогддог. Хайфа [[Израил|Израил улсад]] нөлөөтэй аж үйлдвэр, тээвэр, соёлын төв гэж тооцогддог ба тус улсын далайн худалдааны том төвүүдийн нэг. Үүссэн цагаасаа хойш боомт хот байсан. 2000-аад онд ч гэсэн хотын бэлгэ тэмдэг нь Хайфагийн боомт байсаар байна. Энэ боомт нь Израил улсын томоохон худалдааны боомт юм. Кармел уулын энгэрт баригдсан уг суурин нь 3000 гаруй жилийн түүхтэй. Хамгийн анх баригдсан суурин нь МЭӨ 14-р зууны Тель Абу Хавам гэдэг нэртэй суурин юм.<ref name="Judaica">[[Encyclopaedia Judaica|Encyclopedia Judaica]], ''Haifa'', Keter Publishing, Jerusalem, 1972, vol. 7, pp. 1134–1139</ref> МЭ-ий 3-р зуунд Хайфаг будаг үйлдвэрлэлийн төв гэдэг байжээ. Мянган жилийн туршид Хайфаг кананчууд, еврейчүүд, финикчүүд, [[Перс үндэстэн|персүүд]], хасмонейчууд, [[Ромын эзэнт гүрэн|ромчууд]], [[Византын эзэнт гүрэн|византчууд]], [[арабчууд]], загалмайтнууд, [[Османы эзэнт гүрэн|османчууд]], [[Британийн эзэнт гүрэн|англичууд]] эзэлж, захирч байв. 1948 онд [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсанаас хойш Хайфа хотын захиргаа хотыг удирдаж байна. Энд [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ийн]] соёлын өв [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]] байдаг.<ref name="UNESCO">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/452|access-date=8 July 2008|date=8 July 2008|title=Three new sites inscribed on UNESCO's World Heritage List|author=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == Нэрний гарал үүсэл == Нэг таамаглалаар Хайфа хотын нэр нь [[Еврей хэл|еврей]] хэлний ‏חוף יפה‏‎ «''хоф яфе''» — «гоё эрэг» гэдэг үгээс үүссэн гэдэг.<ref>{{cite journal|last=Amit-Kokhavi|first=Hanah|title=Haifa—sea and mountain, Arab past and Jewish present, as reflected by four writers|journal=Israel Studies|volume=2|issue=3|year=2006|pages=142–167|doi=10.1353/is.2006.0025|s2cid=201768025}}</ref> == Түүх == === Османчуудын ноёрхол === [[1516 он|1516 онд]] [[Османы эзэнт гүрэн]] Палестиныг эзлэн авах үед Хайфад хүн амьдардаггүй байсан гэж үздэг. [[1596 он|1596 онд]] Хайфа [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] татварын бүртгэлд анх гарч ирэв. [[Ислам|Мусульман]] 32 өрх амьдардаг байсан бөгөөд [[улаан буудай]], [[арвай]], зуны ургац, чидун, [[ямаа]] зэрэг бүтээгдэхүүнээр татвар төлдөг байжээ. [[17-р зуун|17-р зуунд]] [[Европ]], Палестины хоорондох наймаа өргөжин тэлснээр Хайфа боомт хот болон хөгжин сэргэж, олон хөлөг онгоц [[Акко]] биш Хайфад ирэх болсон. [[1764 он|1764]]-[[1765 он|1765 онд]] 250 оршин суугчтай байв. [[1765 он|1765 онд]] Арабын Акко ба Галилийн захирагч Захир-аль-Умар хүн амаа зүүн зүгт 2.4 километрийн зайд бэхэлсэн шинэ газарт нүүлгэн шилжүүлжээ. Түүхч Моше Шароны хэлснээр шинэ Хайфаг Захир [[1769 он|1769 онд]] байгуулжээ.<ref>{{cite book|title=Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae: H-I|volume=5|url=https://books.google.com/books?id=X1uNAgAAQBAJ&pg=PA263|first=Moshe|last=Sharon|author-link=Moshe Sharon|year=2013|publisher=BRILL|isbn=9789004254817|page=262}}</ref> Энэхүү үйл явдал нь орчин үеийн Хайфагийн эхлэлийг тавьсан юм. [[1775 он|1775 онд]] аль-Умарыг нас барсны дараа энэ хоёр богино хугацааг эс тооцвол [[1918 он]] хүртэл [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] удирдлага дор байв. [[1799 он|1799 онд]] [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон Бонапарт]] Палестин, Сирийг эзлэх үеэр Хайфаг эзэлсэн боловч удалгүй ухрахаас өөр аргагүй болов. [[1831 он|1831]]-[[1840 он|1840 оны]] хооронд Ибрахим Паша хяналтаа тогтоосны дараа Мухаммед Али Хайфаг захирч байв.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|title=Haifa during the British Mandate Period|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=15 February 2008|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121907/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|url-status=dead}}</ref><ref name="modern">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|title=Modern Haifa|access-date=15 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121913/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|url-status=dead}}</ref> [[1858 он|1858 онд]] хотын хананы гадна уулын энгэрт анхны байшингуудыг барьж эхлэв. Баруун Палестины Британийн судалгаагаар Хайфагийн хүн амыг [[1859 он|1859 онд]] 3000 орчим гэж тооцжээ.<ref>Carmel, Alex: ''Ottoman Haifa: A History of Four Centuries under Turkish Rule'' (2010)</ref> Хайфад энэ хугацаанд хүн амын олонх нь [[Ислам|мусульман]] шашинтай хэвээр байсан боловч тэнд цөөн тооны [[еврей]] нийгэмлэг оршин тогтносоор байв. [[1839 он|1839 онд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] тоо 124 байв. Кармелит лам нарын нөлөө улам бүр нэмэгдэж байгаатай холбогдуулан Хайфагийн [[Христ итгэл|христийн]] шашинтны тоо мөн өссөн. [[1840 он]] гэхэд оршин суугчдын 40 орчим хувь нь [[Христ итгэл|христийн шашинтай]] арабчууд байв. [[1868 он|1868 онд]] өнөөгийн Германы колони хэмээх газар суурьшсан Германы мессианчууд ирсэн нь Хайфагийн хөгжлийн эргэлтийн цэг болсон. Германчууд уурын цахилгаан станц барьж ашиглалтад оруулж, үйлдвэрүүд нээж, [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]] руу тээвэрлэх үйлчилгээг нээж, хотыг шинэчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.<ref>{{cite web|url=http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|title=Templers|access-date=27 January 2008|publisher=University of Haifa|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701120321/http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|archive-date=1 July 2007}}</ref> [[Файл:Haifa_1975.jpg|thumb|[[1875 он|1875 оны]] Хайфа хотын газрын зураг]] [[Файл:Haifa_1942.jpg|right|thumb|[[1942 он|1942 оны]] Хайфа 1:20,000]] Хайфад [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлалын анхны томоохон давалгаа [[19-р зуун|19-р зууны]] дунд үед [[Марокко|Мароккогоос]] эхэлсэн бөгөөд хэдэн жилийн дараа [[Турк|Туркээс]] цагаачид олноор ирж суурьшиж байв. [[Еврей|Еврейчүүд]] Хайфа хотын хүн амын наймны нэгийг бүрдүүлдэг байсан бөгөөд ихэнх нь тус хотын зүүн хэсэгт байрлах еврей хороололд амьдардаг байсан. Ялангуяа [[Румын|Румынаас]] ирсэн [[еврей]] цагаачдын нэлээд хэсэг нь 1880-аад онд Хайфад суурьшжээ. [[Еврей|Еврейчүүдийн]] тоо [[1900 он|1900 онд]] 1500 байсан бол [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайны]] өмнөхөн 3000 болж өсчээ. [[20-р зуун|20-р зууны]] эхэн үед Хайфагийн хүн ам өсөн нэмэгдэж, аж үйлдвэрийн боомт хот болон хөгжиж эхэлсэн. Жезрелийн хөндийн төмөр зам гэгддэг Хежазын төмөр замыг [[1903 он|1903]]-[[1905 он|1905 оны]] хооронд барьсан. Төмөр зам нь хотын худалдааны хэмжээг нэмэгдүүлж, ажилчид болон гадаадын худалдаачдыг татдаг байв. Хайфагийн [[Еврей|еврейчүүд]] олон тооны үйлдвэр, соёлын байгууллагуудыг байгуулсан. [[Файл:Haifa_from_hill_side_1898.jpg|thumb|Хайфа, [[1898 он]]]] === Британийн мандат === [[1918 он|1918 оны]] [[9 сарын 22|9 сарын 22-нд]] [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрний]] цэргүүд [[Назарет|Назарет руу]] явж байхад [[Турк үндэстэн|туркүүд]] Хайфаг орхиж байгаа тухай тагнуулын мэдээлэл иржээ. Британийн мандатын үед Хайфад томоохон бүтээн байгуулалтууд хийгдэв.<ref>{{cite book|author1=Michael Dumper|author2=Bruce E. Stanley|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&pg=PA161|year=2007|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-919-5|pages=161–}}</ref> [[Усан боомт|Боомт]] нь орлогын томоохон эх үүсвэр байв. [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] явуулсан 1922 оны тооллогоор Хайфад 9377 [[Ислам|мусульман]], 8863 [[Христ итгэл|христ]], 630 [[еврей]], бусад 164 хүн амьдарч байсан гэж тэмдэглэгджээ. Палестины 1931 оны тооллогын үеэр хүн ам нь 20,324 [[Ислам|мусульман]], 13,824 [[Христ итгэл|христ]], 15,923 [[еврей]] болж нэмэгджээ.<ref>Bosworth, C. Edmund: ''Historic Cities of the Islamic World''</ref><ref name="Census1922">Barron, 1923, p. [https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n8/mode/1up 10]</ref> [[1922 он|1922]], [[1931 он|1931 оны]] тооллогын хооронд [[Ислам|мусульман]], [[еврей]], [[Христ итгэл|христийн]] хүн амын тоо 217%, 256%, 156% тус тус өсчээ. [[1938 он|1938 онд]] Хайфад 52,000 [[еврей]], 51,000 [[Ислам|мусульман]], [[Христ итгэл|христийн]] шашинтан амьдарч байжээ.<ref>{{cite book|editor=J. B. Barron|title=Palestine: Report and General Abstracts of the Census of 1922|publisher=Government of Palestine|year=1923|at=[https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n35/mode/1up Table XI ]}}; {{cite book|editor=E. Mills|title=Census of Palestine 1931. Population of Villages, Towns and Administrative Areas|publisher=Government of Palestine|location=Jerusalem|year=1932|page=91}}</ref> Хайфагийн бүтээн байгуулалт нь [[Их Британи|Их Британийг]] [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] газрын тосны гол боомт, зангилаа болгох төлөвлөгөөтэй холбоотой байв. Британийн засгийн газар боомтыг хөгжүүлж, газрын тос боловсруулах үйлдвэрүүд барьж, ингэснээр тус хотыг хүнд үйлдвэрлэлийн төв болгон хурдацтай хөгжүүлэхэд дөхөм болжээ. Хайфа нь бүрэн цахилгаанжсан анхны хотуудын нэг байв. Палестины цахилгааны компани [[1925 он|1925 онд]] Хайфагийн цахилгаан станцын нээлтийг хийснээр аж үйлдвэржилтийн үүд хаалгыг нээсэн. Улсын харьяа Палестины төмөр зам мөн Хайфад үндсэн цехүүдээ барьсан.<ref>Shamir, Ronen (2013) ''Current Flow: The Electrification of Palestine''. Stanford: Stanford University Press</ref> [[1947 он|1947 онд]] 70,910 орчим [[арабчууд]] (41,000 [[Ислам|мусульманчууд]] ба 29,910 [[Христ итгэл|христүүд]]), 74,230 [[Еврей|еврейчүүд]] тэнд амьдарч байжээ.<ref>{{Cite book|url=http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|title=Supplement to a Survey of Palestine|access-date=11 April 2008|archive-date=14 Наймдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814220537/http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|url-status=dead}}</ref> [[Файл:חיפה_-_מראה_חלקי-JNF013403.jpeg|thumb|Хайфа, [[1945 он]]]] === 1947–1948 оны Палестины иргэний дайн === [[1947 он|1947 оны]] 11-р сарын сүүлчээр НҮБ-ын Палестиныг хуваах төлөвлөгөөнд Хайфаг санал болгож буй Еврейчүүдийн улсын нэг хэсэг болгосон. Энэхүү шийдвэрийг эсэргүүцсэн [[Арабчууд|арабчуудын]] эсэргүүцэл нь [[Еврей|еврейчүүд]] болон [[Арабчууд|арабчуудын]] хоорондох тэмцэл болон хувирч, арванхоёрдугаар сард хэдэн арван хүн амь үрэгдэв. Хайфа хотын араб хорооллууд эмх замбараагүй байдалд байсан. Орон нутгийн Арабын үндэсний хороо нөхцөл байдлыг тогтворжуулахын тулд гарнизон зохион байгуулж, айдаст автсан оршин суугчдыг тайвшруулахыг оролдов. Хэчнээн их хүчин чармайлт гаргасан ч араб оршин суугчид еврей хорооллуудтай хил залгаа гудамжуудыг орхиж, 250 орчим араб гэр бүл Халиса хорооллыг орхисон.<ref>[[Yoav Gelber]], ''Independence Versus Nakba''; Kinneret–Zmora-Bitan–Dvir Publishing, 2004, {{ISBN|965-517-190-6}}, pp.136–137</ref> [[1947 он|1947 оны]] [[12 сарын 30|12 сарын 30-нд]] [[Иргун Цвай Леуми|Иргуний]] гишүүд Хайфа дахь Нэгдсэн боловсруулах үйлдвэрийн хаалганы гадна байсан [[арабчууд]] руу бөмбөг шидэж, зургаан хүн алагдаж, 42 хүн шархаджээ.<ref>{{Citation|title=The Israel/Palestine Question|author-link=Ilan Pappé|first=Ilan|last=Pappé|publisher=[[Routledge]]|year=1999|isbn=978-0-415-16947-9}}</ref> Үүний хариуд тус компанийн араб ажилчид 39 еврей ажилчныг хөнөөсөн юм. Еврей [[Хагана]] зэвсэгт бүлэглэл газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн олон араб ажиллагсдын амьдардаг арабын Балад аш-Шайх тосгонд дайралт хийв.<ref>Benny Morris, ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited'', p101.</ref> Хайфа дахь Британийн цэргийн хүчин [[1948 он|1948 оны]] [[4 сарын 21|4 сарын 21-нд]] хотын ихэнх нутгаас гарч, боомтын байгууламжуудыг хянасаар байв. Хотын дарга Шабтай Леви болон бусад еврей удирдагчид [[Арабчууд|арабчуудыг]] явахгүй байхыг уриалав.<ref>Morris, Benny (1987), ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem, 1947–1949''. Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-33028-9}}. Page 315. Quoting CP v/4/102, Stockwell Report. He comments: "Nor is there any evidence that a "massacre" took place in the town."</ref> [[Файл:שנות_ה-_50-.jpg|thumb|[[1950 он|1950-иад оны]] Хайфа хот]] === Израил улс === [[1948 он|1948 оны]] [[5 сарын 14|5 сарын 14-ний]] өдөр [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсаны дараа Хайфа нь [[Израил|Израилд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлах гарц болсон. [[1948 он|1948 оны]] [[Араб-Израилын дайн|Араб-Израилын дайны]] үеэр Хайфагийн хорооллууд заримдаа зөрчилдөөнтэй байсан. Дайны дараа еврей цагаачид шинэ хорооллуудад суурьшиж эхэлсэн.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=History since Independence|access-date=9 April 2008|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|publisher=Haifa Municipality|archive-date=12 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212183755/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|url-status=dead}}</ref> [[1953 он|1953 онд]] зам тээврийн мастер төлөвлөгөө болон ирээдүйн [[Архитектур|архитектурын]] төлөвлөгөөг гаргасан. [[Тел-Авив]] нь нийслэлийн статустай болсон бол Хайфа бүс нутгийн нийслэл болох үүргээ алдав. [[Ашдод|Ашдодод]] боомт нээгдсэн нь үүнийг улам даамжруулав. Израилын Аялал жуулчлалын яам Тиберийг аялал жуулчлалын төв болгон хөгжүүлэхэд анхаарч ажиллахад Хайфа хотын аялал жуулчлал буурчээ. Гэсэн хэдий ч Хайфагийн хүн ам 1970-аад оны эхээр 200,000-д хүрч, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсаас]] ирсэн олон тооны цагаачид хотын хүн амыг 35,000-аар нэмэгдүүлжээ. Израилын анхны өндөр технологийн парк 1970-аад онд Хайфад нээгдэв. [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] үеийн түүхэн олон барилга байгууламжийг нурааж, 1990-ээд онд Хуучин хотын томоохон хэсгийг нурааж, хотын захиргааны шинэ төв байгуулах ажлыг эхлүүлжээ.<ref name="Johal">{{cite web|title=Sifting Through the Ruins: Historic Wadi Salib Under Pressure.|first=Am|last=Johal|publisher=Media Monitors Network|date=18 August 2004|url=http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928015832/http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|archive-date=28 September 2007}}</ref> [[1999 он|1999]]-[[2003 он|2003]] онуудад [[Палестин|Палестины]] хэд хэдэн террорист халдлага Хайфад болж, 68 энгийн иргэн амиа алджээ. [[2006 он|2006 онд]] Хайфа хотыг Ливаны 2-р дайны үеэр [[Хезболла|Хезболла бүлэглэлийн]] 93 пуужингаар цохиж,<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5318424.stm|title=In focus: Haifa|access-date=9 April 2008|work=BBC News|date=6 September 2006}}</ref> 11 иргэний аминд хүрсэн. Пуужин харвасан газруудын дотор галт тэрэгний буудал, газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн цогцолбор байв.<ref>{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3276392,00.html|title=8 killed in rocket attack on Haifa – Israel News, Ynetnews|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|title=Katyusha rocket hit Haifa oil refineries complex during Second Lebanon War|work=Haaretz|access-date=5 May 2009|archive-date=24 Долдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080724135023/http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|url-status=dead}}</ref> == Хүн ам == {{Хүн амын түүхэн тоо|1800|15=1972|footnote=|align=right|24=279600|23=2016|22=264407|21=2008|20=255914|19=1995|18=225775|17=1983|16=219559|14=183021|1000|13=1961|12=145140|11=1947|10=24600|9=1922|8=20000|7=1914|6=6000|5=1880|4=2000|1840|percentages=pagr}} Хайфа нь 103,000 өрх буюу 285,316 хүн амтай, [[Израил|Израилд]] хэмжээгээрээ гуравт ордог хот. Хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] цагаачид Хайфа хотын хүн амын 25% -ийг бүрдүүлдэг.<ref name="Stats2003">{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|title=The Arab Population of Israel 2003|access-date=3 January 2008|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20071201024709/http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|archive-date=1 December 2007|url-status=dead}}</ref> Израилын Статистикийн төв товчооны мэдээллээр [[арабчууд]] Хайфа хотын хүн амын 10% -ийг эзэлдэг бөгөөд ихэнх нь Вади Ниснас, Аббас, Халисса хороололд амьдардаг.<ref>Faier, Elizabeth (2005) ''Organizations, Gender, and the Culture of Palestinian Activism in Haifa, Israel: fieldwork and Palestinians in Israel New venues: nongovernmental organizations and social change Activism: support, conflict, and ideas Two tales of a city: history, space, and identity Honor, land, and protest ...'' Routledge, {{ISBN|0-415-94951-3}}</ref> 1994-2009 оны хооронд [[Тел-Авив]], [[Иерусалим|Иерусалимтай]] харьцуулахад тус хотод хүн амын тоо буурч, хөгшрөлт ихэсч байсан бөгөөд залуучууд боловсрол, ажлын байр хайхын тулд улсын төв рүү нүүсээр байгаа. Гэсэн хэдий ч шинэ төслүүд болон дэд бүтцийн шинэчлэлтийн үр дүнд хот хүн амынхаа бууралтыг зогсоож, шилжилт хөдөлгөөнийг бууруулж, хот руу чиглэсэн дотоод шилжих хөдөлгөөнийг татав. [[2009 он|2009 онд]] хотод сүүлийн 15 жилийн хугацаанд анх удаа хүн амын эерэг өсөлттэй гарчээ.<ref name="demo">{{cite web|url=http://urbaneconomics.blogspot.com/2006/12/is-haifa-aging.html|publisher=urbaneconomics.blogspot.com|title=Is Haifa Ageing?|access-date=10 February 2008|date=6 December 2006|work=Central Bureau of Statistics, Statistical Abstract of Israel, no. 56, 2005}}</ref> [[2016 он|2016 онд]] батлагдсан хөгжлийн төлөвлөгөөнд 2025 он гэхэд Хайфа хотын хүн амыг 330,000 оршин суугчидтай болгохоор зорьж байна.<ref name="globes">{{cite web|title=Haifa plans for 55,000 more residents by 2025|url=https://en.globes.co.il/en/article-new-haifa-outline-plan-55000-more-residents-by-2025-1001159957|website=Globes|language=en|date=11 August 2016}}</ref> == Газар зүй == Хайфа нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эрэг хавиар, [[Европ]], [[Африк]], [[Ази]] тивийг холбосон түүхэн хуурай гүүр, Кишон голын аманд байрладаг.<ref>{{cite web|url=http://www.timeanddate.com/worldclock/city.html?n=1504|title=Haifa, Israel|publisher=Timeanddate.com|access-date=20 March 2008}}</ref> [[Кармел уул|Кармел уулын]] хойд энгэр, Хайфа булангийн эргэн тойронд байрладаг тус хот гурван давхаргад хуваагддаг.<ref name="tiers">{{cite web|url=http://www.tourism.gov.il/Tourism_Euk/Destinations/Haifa/general+info.htm|title=Haifa – General info|access-date=20 March 2008|publisher=Israeli Ministry of Tourism}}</ref> Хамгийн нам давхарга нь Хайфа боомтыг оролцуулаад худалдаа, аж үйлдвэрийн төв юм. Дунд түвшин нь [[Кармел уул|Кармел уулын]] энгэрт байрладаг бөгөөд хуучин хорооллуудаас бүрддэг бол дээд түвшин нь орчин үеийн хорооллуудаас бүрддэг. Хайфа нь [[Тел-Авив|Тель-Авив]] хотоос хойд зүгт 90 км зайд байрладаг бөгөөд [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эргийн олон тооны наран шарлагын газруудтай.<ref>{{cite web|url=http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|title=Road Distances Chart|publisher=Israel Ministry of Tourism|access-date=20 March 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409211830/http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|archive-date=9 April 2008}}</ref>{{wide image|Haifa BW 4.JPG|1000px|Кармел уулаас авсан Хайфа хотын дэлгэмэл зураг|align-cap=center}} == Уур амьсгал == Хайфа нь халуун хуурай зун, зөөлөн бороотой өвөлтэй [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] уур амьсгалтай.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html|title=Israel|access-date=20 March 2008|encyclopedia=Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028171259/http://encarta.msn.com/text_761575008___2/Israel.html|archive-date=28 October 2009|url-status=dead}}</ref> Гурван сард хавар ирэхэд температур нэмэгдэж эхэлдэг. Зуны дундаж температур 26°[[Цельсийн градус|C]], өвлийн улиралд 12°[[Цельсийн градус|C]]. Хайфад цас ховор ордог боловч, зарим үед өглөө 3°[[Цельсийн градус|C]] байх үед цас орох тохиолдол байдаг. Агаарын чийгшил жилийн туршид их байдаг бөгөөд бороо ихэвчлэн 9-р сараас 5-р сарын хооронд ордог. Жилийн дундаж [[хур тунадас]] нь 629 мм.{{Уур амьсгалын хүснэгт|TABELLE=|rdaug=0|nbjun=0|nbjul=0|nbaug=0|nbsep=2|nbokt=36|nbnov=93|nbdez=161|rdjan=14|rdfeb=12|rdmär=9|rdapr=4|rdmai=1|rdjun=0|rdjul=0|rdsep=1|nbapr=21|rdokt=4|rdnov=8|rddez=12|lfjan=68|lffeb=67|lfmär=63|lfapr=61|lfmai=63|lfjun=74|lfjul=80|lfaug=82|lfsep=74|lfokt=67|lfnov=59|nbmai=5|nbmär=71|DIAGRAMM TEMPERATUR=rechts|hmokt=36.3|DIAGRAMM NIEDERSCHLAG=deaktiviert|DIAGRAMM NIEDERSCHLAG HÖHE=200|QUELLE=|Überschrift=|Ort=Хайфа|hmjan=23.6|hmfeb=26.2|hmmär=32.9|hmapr=36.6|hmmai=39.0|hmjun=38.9|hmjul=36.6|hmaug=34.9|hmsep=38.9|hmnov=30.0|nbfeb=128|hmdez=28.3|lmjan=−0.3|lmfeb=1.3|lmmär=1.0|lmapr=4.2|lmmai=10.1|lmjun=11.5|lmjul=16.7|lmaug=18.1|lmsep=15.9|lmokt=8.8|lmnov=5.1|lmdez=2.5|nbjan=166|lfdez=65}} == Эдийн засаг == [[Файл:Haifa_Refinery_by_David_Shankbone.jpg|thumb|Хайфагийн газрын тос боловсруулах үйлдвэр]] [[Файл:Matam_hi-tech_park_(Haifa).jpg|thumb|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам]] Израилын "Хайфа ажилладаг, [[Иерусалим]] залбирдаг, [[Тел-Авив]] хөгжилддөг" гэсэн нийтлэг үг Хайфа нь ажилчид, аж үйлдвэржсэн хот гэдгээрээ нэр хүндтэй болохыг нотолж байна.<ref>{{Cite news|title=Tel Aviv: "Haifa works, Jerusalem prays, and Tel Aviv plays"|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works,-Jerusalem-prays,-and-Tel-Aviv-plays%22.html|access-date=23 March 2008|work=The Daily Telegraph|location=London|date=14 November 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415113817/http://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works%2C-Jerusalem-prays%2C-and-Tel-Aviv-plays%22.html|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфа хотын аж үйлдвэрийн бүс нь хотын зүүн хэсэгт, [[Кишон гол|Кишон голын]] эргэн тойронд байрладаг. Энд Израилын газрын тос боловсруулах хоёр үйлдвэрийн нэг болох Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр байрладаг (нөгөө үйлдвэр нь [[Ашдод|Ашдодод]] байрладаг). Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр жилд 9 сая тонн (66 сая [[баррель]]) түүхий нефть боловсруулдаг.<ref name="foundation">{{cite web|url=http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|title=Haifa Today|access-date=21 March 2008|publisher=Haifa Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415062842/http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> 1930-аад онд баригдсан өнөө үед ашиглагдаагүй, 80 метрийн өндөртэй хөргөгч цамхаг нь Британийн мандатын үед баригдсан хамгийн өндөр барилга байв.<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=haifaoilrefinerycoolingtowers-haifa-israel|title=Haifa Oil Refinery Cooling Towers|access-date=17 February 2008|publisher=Emporis.com}}</ref> Матам (Merkaz Ta'asiyot Mada - Scientific Industries Center гэсэн үг) нь [[Израил|Израилын]] хамгийн том, хамгийн эртний бизнес парк бөгөөд тус хотын өмнөд хэсэгт байрладаг бөгөөд Израил болон олон улсын өндөр технологийн компаниудын олон тооны үйлдвэр, судалгаа, шинжилгээний байгууламжийг байрлуулдаг: [[Apple]], [[Amazon.com|Amazon]], Abbot, Cadence, [[Intel]], IBM, Magic Leap, [[Microsoft]], Motorola, [[Google]], Yahoo!, Elbit, CSR, Philips, PwC, Amdocs гэх мэт.<ref>{{cite web|url=http://www.american.edu/carmel/ab5293a/Casestudy/Israel/israel.htm|title=Israel|publisher=American.edu|access-date=17 February 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haifa.il.ibm.com|title=IBM Haifa Labs|access-date=27 January 2008|publisher=IBM Haifa Labs|archive-url=https://web.archive.org/web/20080308204625/http://www.haifa.il.ibm.com/|archive-date=8 March 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфагийн худалдааны төвүүд нь Хуцот Хамифратц, Хорев Центр Молл, Панорама Центр, Кастра Центр, Колони Центр (Лев Ха-Мошава), Ханеви'им Тауэр Молл, Каньон Хайфа, Лев Хамифратц Молл, Гранд Каньон юм. [[2010 он|2010 онд]] Монокл сэтгүүл Хайфаг бизнесийн хамгийн ирээдүйтэй, дэлхийн хамгийн том хөрөнгө оруулалтын боломж бүхий хотоор тодруулсан. Хайфа хотын захиргаа зам, дэд бүтцэд 350 гаруй сая доллар зарцуулсан бөгөөд барилга барих зөвшөөрлийн тоо өмнөх хоёр жилд 83 хувиар өссөн байна.<ref name="Monocle">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3988794,00.html|title=Haifa: Greatest business potential|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=24 March 2013}}</ref> [[2014 он|2014 онд]] Тел-Авивын Хөрөнгийн биржтэй өрсөлдөхүйц технологид суурилсан хөрөнгийн бирж байгуулна гэж зарласан.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|title=Archived copy|access-date=2015-12-10|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222081450/http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|archive-date=22 December 2015}}</ref> Хайфа хотын захиргаа хотыг Хойд Израилын аялал жуулчлалын төв болгохоор зорьж байгаа бөгөөд тэндээс аялагчид өдөржингөө [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]], Галиль зэрэг газруудаар аялах боломжийг олгохоор зорьж байна.<ref name="hotels">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4319604,00.html|title=Dozens of hotels planned in Haifa|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref> 7.75 акр талбай дээр 85,000 метр квадрат талбай бүхий таван барилгыг багтаасан шинэ амьдралын шинжлэх ухааны аж үйлдвэрийн паркийг Матам аж үйлдвэрийн парктай зэрэгцүүлэн барьж байна.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=1000756854&fid=1124|title=Building to begin on Haifa life sciences park|work=Globes|date=13 June 2012|access-date=24 March 2013}}</ref> === Аялал жуулчлал === [[2005 он|2005 онд]] Хайфа хотод нийт 1462 өрөө бүхий 13 зочид буудал байжээ.<ref name="tourism">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|title=Hotels and Tourism|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|access-date=14 February 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230016/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Тус хот нь 17 километр эргийн шугамтай бөгөөд үүнээс 5 километр наран шарлагын газар юм.<ref name="leisure">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070330013119/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|url-status=dead|archive-date=30 March 2007|title=Leisure Activity|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|page=56|access-date=14 February 2008}}</ref> Хайфагийн аялал жуулчлалын гол үзмэр нь [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн ертөнцийн төв]] бөгөөд Бабын алтан бөмбөгөр сүм, хүрээлэн буй орчны цэцэрлэгүүд байдаг.<ref>{{cite web|url=http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|title=Terraces of the Shrine of the Bab|access-date=11 April 2008|archive-date=23 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080423225420/http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bahai.org/dir/bwc|title=Baha'i World Center|access-date=20 March 2008|publisher=[[Baháʼí International Community]]}}</ref> [[2005 он|2005]]-[[2006 он|2006 оны]] хооронд 86,037 хүн бурхан шүтлэгт зочилжээ. [[2008 он|2008 онд]] [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн цэцэрлэгүүдийг]] [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-гийн]] дэлхийн өвд бүртгэжээ. Хайфа хотын захиргааны захиалгаар [[2007 он|2007 онд]] гаргасан тайланд илүү олон зочид буудал, Хайфа-[[Акко]]-Кесарийн хоорондох гаталга онгоцны шугам барих, боомтын баруун бэхэлгээг амралт, зугаа цэнгэлийн бүс болгон хөгжүүлэх, орон нутгийн нисэх онгоцны буудал, боомтыг өргөтгөх шаардлагатай байгааг дурджээ.<ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|title=Making Haifa into an international tourist destination|date=30 May 2007|access-date=10 March 2008|work=Haaretz|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415044437/http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|url-status=dead}}</ref> == Урлаг ба соёл == [[Файл:South_Dado_Beach_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa_(1506044661).jpg|left|thumb|Дадо далайн эрэг дагуух зугаалгын газар]] [[Файл:Folk_dancing_in_Dado_Beach,_Haifa_2015.JPG|thumb|Ардын бүжиг]] Хайфа нь боомт, аж үйлдвэрийн хотын дүр төрхтэй хэдий ч хойд Израилын соёлын төв юм. 1950-иад оны үед хотын дарга [[Абба Хуши]] зохиолч, яруу найрагчдыг хот руу нүүхийг уриалахад онцгой хүчин чармайлт гаргаж, тус улсад байгуулагдсан анхны хотын театр болох Хайфа театрыг байгуулжээ.<ref name="culture">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng//modules/article/view.category.php/19|title=Culture & Leisure|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=18 February 2008|archive-date=11 Дөрөвдүгээр сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110411140703/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.category.php/19|url-status=dead}}</ref> Хотын бусад театруудад Кригерийн урлагийн төв, Раппапортын урлаг соёлын төв багтдаг. Конгрессийн төв нь үзэсгэлэн, концерт, тусгай арга хэмжээ зохион байгуулдаг.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|title=The Congress Center|publisher=Haifa Municipality|access-date=2 April 2008|archive-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101119054714/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|url-status=dead}}</ref> [[1975 он|1975 онд]] байгуулагдсан Хайфа кино театрт суккотын баярын өдрүүдэд жил бүр Хайфагийн олон улсын кино наадам болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|title=Haifa Symphony|access-date=20 January 2008|publisher=Haifa Symphony|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217224625/http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|archive-date=17 December 2007}}</ref> Хайфа нь 29 [[Кино театр|кино театртай]]. Тус хот орон нутгийн "Едиот Хайфа" сонинг эрхлэн гаргадаг бөгөөд өөрийн Хайфа радио станцтай. Израилын [[араб хэл]] дээр гардаг Аль-Иттихад, Аль-Мадина сонинууд мөн Хайфад байрладаг. 1990-ээд оны үед Хайфа хотод [[Боб Дилан]], Ник Кэйв, Блур, П.Ж.Харви нарын оролцсон Хайфа рок & блюз фестивалийг зохион байгуулж байжээ. === Музей === [[Файл:P1190557_-_בית_הטכניון_ההיסטורי_-_החצר.JPG|thumb|Үндэсний шинжлэх ухааны музей, Хайфа]] Хайфа нь арав гаруй музейтэй.<ref name="museums">{{cite web|url=http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|title=Haifa Museums|publisher=Get2Israel.com|access-date=18 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080229091637/http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|archive-date=29 February 2008}}</ref> Хамгийн алдартай музей бол Израилын Шинжлэх ухаан, технологи, сансар судлалын үндэсний музей бөгөөд [[2004 он|2004 онд]] бараг 150,000 хүн музейг зочилсон байна. Энэхүү музей нь Хадар хорооллын Технионы хуучин барилгад байрладаг. Японы уран зургийн Тикотины музей нь зөвхөн [[Японы урлагт]] зориулагдсан [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] цорын ганц музей юм. Хайфад орших бусад музейд Эртний түүхийн музей, Үндэсний далайн музей ба Хайфа хотын музей, Хехтийн музей, Дагоны археологийн үр тариа боловсруулах музей, Төмөр замын музей, Нууц цагаачдын болон тэнгисийн цэргийн музей багтдаг. Зураач Херманн Струкийн хуучин гэр, студи нь одоо Херманн Струкийн музей болжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|title=The Mane Katz Museum|access-date=25 January 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=13 Гуравдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080313222222/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|url-status=dead}}</ref> Ган Ха-Эм цэцэрлэгт хүрээлэн дэх Хайфагийн амьтны хүрээлэнд одоо [[Израил|Израил улсад]] устаж үгүй болсон Сирийн хүрэн баавгай бүхий жижиг амьтдын цуглуулга байдаг. == Засгийн газар == [[1940 он|1940 онд]] анхны еврей хотын даргаар Шабтай Леви сонгогдов. Левигийн хоёр орлогч нь [[Арабчууд|араб]] (нэг нь [[Ислам|мусульман]], нөгөө нь [[Христ итгэл|христийн]] шашинтай) байсан бөгөөд зөвлөлийн үлдсэн хэсэг нь дөрвөн [[еврей]], зургаан [[Арабчууд|арабаас]] бүрдсэн байв.<ref name="govt">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kUOK3a6hAMsC&q=haifa+municipality&pg=PA129|title=Mixed Towns, Trapped Communities: Historical Narratives, Spatial Dynamics|last=Daniel Monterescu|first=Dan Rabinowitz|pages=113–132|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|access-date=26 July 2009|isbn=978-0-7546-4732-4|year=2007}}</ref> Өнөөдөр Хайфаг хотын дарга [[Эйнат Калиш-Ротем]] тэргүүтэй 12 дахь хотын зөвлөл удирдаж байна. Хотын сонгуулийн үр дүн нь Кнессетийн сонгуультай адил зөвлөлийн бүрэлдэхүүнийг шийддэг. Хотын зөвлөл нь хотод хууль тогтоох зөвлөл бөгөөд туслах хууль батлах бүрэн эрхтэй.<ref name="council">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117042303/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-date=17 January 2008|title=City Council Overview|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> [[2003 он|2003 онд]] сонгогдсон 12 дахь зөвлөл 31 гишүүнтэй бөгөөд либерал Шинуй-Ногоонууд хамгийн олон суудал авсан (6), [[Ликуд]] 5 суудалтай хоёрт орсон.<ref name="councillors">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117045014/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-date=17 January 2008|title=Members of the 12th City Council|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> === Хотын дарга нар === [[Файл:PikiWiki_Israel_6692_haifa_city_hall.jpg|thumb|Хотын захиргаа]] {{Div col}} * [[Наджиб Эффенди аль-Ясин]] (1873–77) * [[Ахмад Эффенди Джалаби]] (1878–81) * [[Мустафа Бей аль-Салих]] (1881–84) * [[Мустафа Паша аль-Халил]] (1885–1903) * [[Джамиль Садик]] (1904–10) * [[Рифат аль-Салах]] (1910–11) * [[Ибрахим аль-Халил]] (1911–13) * [[Абд аль-Рахман аль-Хадж]] (1920–27) * [[Хасан Бей Шукри]] (1914–20, 1927–40) * [[Шабтай Леви]] (1940–51) * [[Абба Хуши]] (1951–1969) * [[Моше Флиманн]] (1969–1973) * [[Йосеф Альмоги]] (1974–1975) * [[Йерухам Цейсель]] (1975–1978) * [[Ари Гурель]] (1978–1993) * [[Амрам Мицна]] (1993–2003) * [[Гиора Фишер]] (түр хотын дарга, 2003) * [[Йона Яхав]] (2003–2018) * [[Эйнат Калиш-Ротем]] (2018-2024) * [[Йона Яхав]] (2024–одоо үе) {{Div col end}} == Эмнэлгийн байгууламж == [[Файл:Rambam_Health_Care_Campus_Main_Building.JPG|thumb|Рамбам эрүүл мэндийн төв]] [[Файл:Haifa_U_Rabin_Building.jpg|thumb|[[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]], Рабин барилга]] Хайфа хотын эрүүл мэндийн байгууллагууд нийт 4000 эмнэлгийн ортой.<ref>{{cite web|url=http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071108234444/http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|url-status=dead|archive-date=8 November 2007|title=research at rambam|publisher=Rambam.org.il|access-date=5 May 2009}}</ref> Хамгийн том эмнэлэг бол 2004 онд 78000 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн 900 ортой, засгийн газрын мэдэлд байдаг Рамбам эмнэлэг юм.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5197326.stm|title=Haifa hospital in the firing line|first=Raffi|last=Berg|work=BBC News|date=20 July 2006|access-date=5 January 2010}}</ref> Бнай-Цион эрүүл мэндийн төв, Кармел эмнэлэг тус бүр 400 ортой. Хайфа нь 20 гэр бүлийн эрүүл мэндийн төвтэй. 2004 онд Хайфад байдаг эмнэлэгүүдэд нийт 177.478 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн байна. Рамбам эрүүл мэндийн төв нь 2006 онд Ливаны хоёрдугаар дайны үеэр галын шууд шугаманд байсан тул өвчтөнүүдээ хамгаалахын тулд тусгай урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авах шаардлагатай болсон.<ref>{{Cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3287614,00.html|title=Haifa hospital goes underground|work=Ynetnews|access-date=18 February 2008|date=7 August 2006|first=Ahiya|last=Raved}}</ref> == Боловсрол == Хайфад олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн хоёр их сургууль, хэд хэдэн коллеж байрладаг. [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]] нь 1963 онд байгуулагдсан бөгөөд Кармел уулын оргилд байдаг. 30 давхар Эшкол цамхгийн дээд давхарт Израилын хойд хэсгийг дэлгэмэл байдлаар харуулдаг. Археологи, уран зургийн чухал цуглуулгатай Хехтийн музей нь [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургуулийн]] кампуст байрладаг. [[Технион - Израилын технологийн дээд сургууль]] нь 1912 онд байгуулагдсан. 18 факультет, 42 эрдэм шинжилгээний хүрээлэнтэй. Анхны байрлаж байсан барилгад одоо Хайфагийн шинжлэх ухааны музей байрладаг. Израилын анхны технологийн ахлах сургууль болох Босмат нь 1933 онд Хайфа хотод байгуулагдсан.<ref>{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|title=The closing of a dream come true|access-date=25 January 2008|work=Haaretz|archive-date=3 Арван хоёрдугаар сар 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071203085715/http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|url-status=dead}}</ref> 2006–2007 оны байдлаар Хайфа 70 бага сургууль, 23 дунд сургууль, 28 ахлах сургууль, 8 мэргэжлийн дунд сургуультай байв. Хайфа хотын цэцэрлэгт 5133, бага сургуульд 2081, дунд сургуульд 7911, ахлах сургуульд 8072, мэргэжлийн дунд сургуульд 2646, бүрэн дунд сургуулийн 2068 сурагч хичээллэж байв.<ref name="edu">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|title=Education|access-date=14 February 2008|date=1 June 2007|publisher=Haifa Municipality|work=Haifa Statistical Yearbook 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230026/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Оюутнуудын 86% нь [[Еврей хэл|еврей хэлээр]] ярьдаг, 14% нь [[Араб хэл|араб]] сургуулиудад сурч байсан. 2004 онд Хайфа хот нийт 367.323 ширхэг ном хадгалдаг 16 хотын номын сантай.<ref>{{cite web|last=Ratner|first=David|url=http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|title=Haifa's Christian schools lead the league|work=Haaretz|date=25 May 2004|access-date=24 March 2013|archive-date=3 Есдүгээр сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903212521/http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|url-status=dead}}</ref> == Тээвэр == === Нийтийн тээвэр === [[Файл:Haifa_cable_car.jpg|thumb|Кармел уулаас Бат Галим руу бууж буй кабель машин]] Хайфад зургаан төмөр замын өртөө, Кармелит, одоогоор [[Израил|Израилын]] цорын ганц метроны систем үйлчилдэг. [[Израил|Израилын]] төмөр замын [[Нагария]]-[[Тел-Авив|Тел-Авивын]] эрэг орчмын төмөр замын гол шугам Хайфагийн булангийн эргээр дайран өнгөрдөг бөгөөд хотын дотор зургаан буудалтай. Баруун өмнөөс зүүн хойд чиглэлд эдгээр станцууд нь: Хайфа Хоф Ха-Кармел, Хайфа Бат-Галим, Хайфа Мерказ Ха-Шмона, Ха-Мифрац Централ, Хутзот Ха-Мифратц, Кирьят-Хайм. Хайфагаас [[Тел-Авив]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]], [[Нагария]], [[Акко]], [[Кирьят-Моцкин]], [[Биньямина]], [[Лод]], [[Рамла]], [[Бейт Шемеш]], [[Иерусалим]] болон бусад байршил руу шууд галт тэрэг явдаг. Хайфагийн хот хоорондын автобусны холболтыг зөвхөн хоёр терминал ажиллуулдаг Egged автобус компани гүйцэтгэдэг: * Ха-Мифрац төв автобусны буудал, Ха-Мифрац төв төмөр замын буудлын хажууд * Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төмөр замын буудалтай залгаа Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудал Тус улсын хойд хэсэгт байрлах шугамууд Ха-Мифрац төв автобусны буудлыг ашигладаг бөгөөд тэдгээрийн хамрах хүрээ нь [[Израил|Израилын]] хойд хэсгийн ихэнх хотуудыг хамардаг. Өмнө зүг рүү чиглэсэн шугамууд Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны зогсоолыг ашигладаг. [[Файл:The_New_Carmelit_08-10-2018.jpg|left|thumb|Кармелит нь газар доорхи төмөр зам бөгөөд одоогоор Израилын цорын ганц метроны систем юм]] Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудлаас шууд хүрэх газрууд нь [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]], [[Эйлат]], [[Раанана]], [[Нетания]], [[Хадера]], [[Зихрон-Яаков]], Атлит, [[Тират-Кармель]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]] орно. Автобусны шугамууд бямба гарагийн өглөөнөөс хойш хот даяар хөнгөлөлттэй хуваарийн дагуу ажилладаг. 2008 оны зуны туршид эдгээр шугамууд долоо хоногт 7 шөнө ажилласан. Хайфа нь [[Израил|Израилын]] зуны цагт бямба гарагт далайн эрэг рүү автобусаар үйлчилдэг цорын ганц хот юм. [[Файл:Port_of_Haifa_2752-1.jpg|thumb|Хайфа хотын боомт]] Хайфагийн газар доорхи төмөр замын системийг Кармелит гэдэг. Энэ бол Парис талбайгаас Кармел уулын Ган Ха-Эм хүртэл явдаг төмөр зам дээрх газар доорхи фуникуляр юм.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|title=The Carmelit|access-date=19 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=4 Тавдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080504211823/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|url-status=dead}}</ref> Нэг зам, зургаан өртөө, хоёр галт тэргээр дэлхийн хамгийн богино метроны шугамаар Гиннесийн номонд бичигджээ. === Агаар болон далайн тээвэр === [[Хайфа нисэх онгоцны буудал]] нь [[Тел-Авив]], [[Эйлат]] руу нисэх дотоодын нислэгүүд болон [[Кипр]], [[Грек]], [[Йордан]] руу олон улсын нислэгийн нислэг үйлддэг. Хайфа хотоос нислэг үйлддэг онгоцууд нь Аркия, Исраир юм. Хөлөг онгоцнууд Хайфа боомтоос Зүүн Газар дундын тэнгис, Өмнөд Европ, Хар тэнгисийн чиглэлүүд хүртэл үйлчилдэг. === Зам === Хайфа ба тус улсын төв лүү аялахад далайн эргийн дагуух гол хурдны авто зам болох хурдны зам 2-оор дамжин өнгөрөх боломжтой. 4-р хурдны зам нь Хайфагийн хойд эрэг дагуу, мөн хурдны зам 2-оос урагш, дотогшоо урсдаг. Өмнө нь Хайфагийн хойд талын хурдны замын дагуух хөдөлгөөн хотын төв хэсгээр дайрч өнгөрөх ёстой байв. [[2010 он|2010 оны]] [[12 сарын 1|12-р сарын 1-ний]] өдөр нээгдсэн Кармелийн хонгилууд энэ хөдөлгөөнийг Кармел уулын доогуур чиглүүлж хотын төвийн түгжрэлийг бууруулж байна.<ref>{{cite web|url=http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|title=Carmel Tunnels|publisher=Israel MOF|access-date=22 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120712130111/http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|archive-date=12 July 2012}}</ref> == Спорт == [[Файл:SammyOferSTD.jpg|thumb|Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн]] Хайфагийн гол цэнгэлдэх хүрээлэнгүүд нь: [[УЕФА|УЕФА-гийн]] баталсан 30,780 хүний суудалтай Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн, Томас Д'Александро цэнгэлдэх хүрээлэн, Неве Шаанань Атлетик цэнгэлдэх хүрээлэн. Тус хотын хөлбөмбөгийн хоёр гол клуб нь одоогоор [[Израилын Премьер Лиг|Израилын Премьер Лигт]] тоглож байгаа Маккаби Хайфа, Хапоэл Хайфа нар юм. Маккаби Израилд арван хоёр түрүүлсэн бол Хапоэл нэг түрүүлсэн. Тус хотод Израилын хөлбөмбөгийн Лигийн нэг хэсэг болох [[Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэн|Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэнд]] тоглодог Америкийн Хайфа Андердогс хэмээх хөлбөмбөгийн клуб байдаг. Лигийн анхны улирлын аварга шалгаруулах тэмцээнд баг нь хожигдсон боловч [[2005 он|2005 онд]] Израилын хөлбөмбөгийн лигтэй нэгдсэн Америкийн хөлбөмбөгийн Израилын бүрэлдэхүүнд багтаж нэг цол хүртсэн. Хайфа Хоукс бол Хайфа хотоос гаралтай [[Хоккей|хоккейн]] баг юм. [[1996 он|1996 онд]] тус хот салхин сэнтийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулсан. == Ах дүү хотууд == Одоогийн байдлаар:<ref>{{cite web|title=Secretary General / Foreign Relations|url=https://www.haifa.muni.il/English/MayorsOffice/Pages/CitySecretary-.aspx|website=haifa.muni.il|publisher=Haifa|access-date=2020-01-30}}</ref> * {{flagicon|Украин}} [[Украин|Украины]] [[Одесса]] — 1992 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Массачусеттс]], [[Бостон]] — 1999 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Калифорни]], [[Сан-Франциско]] — 1984 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Флорида]], [[Форт-Лодердейл]] — 2002 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Портсмут]] — 1962 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Ньюкасл апон Тайн|Ньюкасл]] — 1980 он * {{flagicon|Итали}} [[Итали]], [[Турин]] — 1997 он *{{flagicon|Дани}} [[Дани]], [[Ольборг]] — 1972 он * {{flagicon|Бельги}} [[Бельги]], [[Антверпен]] — 1986 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Бремен]] — 1978 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Дюссельдорф]] — 1988 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Майнц]] — 1987 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Эрфурт]] — 2000 оны * {{flagicon|Франц}} [[Франц]], [[Марсель]] — 1962 он * {{flagicon|Кипр}} [[Кипр]], [[Лимасол]] — 2000 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Шанхай]] — 1994 он * {{flagicon|Филиппин}} [[Филиппин]], [[Манила]] — 1971 он * {{flagicon|Өмнөд Африк}} [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]], [[Кейптаун]] * {{flagicon|Аргентин}} [[Аргентин]], [[Росарио]] — 1988 он * {{flagicon|Орос}} [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Санкт-Петербург]] — 2008 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Чөндү|Чөнду]] — 2013 он == Зургийн цомог == <gallery widths="180" heights="180" perrow="6"> Файл:Haifa genel0301.jpg|Кармел уулын баруун энгэр ба худалдаа, ажил эрхлэлтийн бүс Матам, "Каньон Азриели Хайфа" худалдааны төв, Конгрессийн төв. Файл:Technion – Israel Institute of Technology19.jpg|Технионы кампус Файл:Eshkol tower haifa u.jpg|[[Хайфа их сургууль]], Эшкол цамхаг Файл:Matam hi-tech park (Haifa).jpg|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам Файл:Haifa Convention Center09 April2013.JPG|Хурлын төв Файл:Метронит..jpg|Метронит Файл:Lev Hamifratz-Citymall.JPG|Синемол худалдааны төв Файл:Haifa South Haifa Mall OIC.jpg|«Каньон Азриэли Хайфа» худалдааны төв Файл:Karmelit.jpg|Кармелит Файл:Carmel Tunnels, Check Post entrance 1.JPG|Кармелын хонгил Файл:Hof Hacarmel IMG 9919.JPG|Леонардо зочид буудал Файл:Port of Haifa 2752-1.jpg|Хайфагийн боомт Файл:Port of Haifa - aerial view.jpg|Хайфа булан Файл:Downterraces.jpg|Бахай цэцэрлэгээс харагдах үзэмж Файл:MerkazitHaMifrtaz b.jpg|[[Израил|Израилын]] хамгийн том тээврийн төв «Мерказит ха-Мифрац» </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Haifa|Хайфа}} {{Wikinews|Haifa|Хайфа}} {{Wikivoyage|Haifa|Хайфа}} == Эшлэл == <references responsive="" /> {{Израилын хот}} {{Хайфа тойрог}} [[Ангилал:Хайфа| ]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Хайфа тойргийн хот]] [[Ангилал:Хайфа тойрог]] [[Ангилал:Израилын хот]] jjrkcdtk845usz1p3rxf4mcg9rmof1k 0 113461 859347 784179 2026-06-19T08:46:08Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859347 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Их сургууль | нэр = Тел-Авивын Их Сургууль</br> אוניברסיטת תל אביב | logo = Tel_Aviv_university_logo_-_Hebrew.png | эххэлдээрх_нэр = | эх_хэл = | зураг = Tel_Aviv_University_from_Air.jpg | зургийн_хэмжээ = 250px | image_alt = | other_name = <!-- or: | other_names = --> | former_name = <!-- or: | former_names = --> | уриа =בעקבות הלא נודע | төрөл = Улсын, судалгааны | байгуулагдсан = {{start date|1956}} | хаагдсан = <!-- {{end date|YYYY}} --> | academic_affiliation = [[Газар Дундын Тэнгисийн Их Сургуулиудын Холбоо]] | president = Ариел Порат <ref>{{cite web|author=Basch_Interactive |url=https://english.tau.ac.il/President-Office |title=Office of the President &#124; Tel Aviv University &#124; Tel Aviv University |publisher=English.tau.ac.il |date=1980-01-01 |access-date=2020-02-18}}</ref> | vice-president = Раанан Реин </br> Йоав Хеннис </br> Амос Элад | vice_chancellor= | rector = Марк Штайф | principal = Мордехай Кохен | students = 26,300 (2017) | undergrad = 15,715 (2013) | postgrad = 11,577 (2013) | doctoral = 2,270 (2013) | city = [[Тел-Авив]] | state = | province = | country = [[Израил]] | campus = Хотын | хэл = [[Еврей хэл]] | colors = Хар ба Цагаан | цахим хаяг = [https://english.tau.ac.il/ tau.ac.il] | footnotes = }} '''Тел-Авивын Их Сургууль''' ([[Еврей хэл|еврей.]] אוּנִיבֶרְסִיטַת תֵּל אָבִיב‎, Унивэрситат Тел-Авив, [[Англи хэл|англи]]. ''Tel Aviv University'')— [[Израил|Израил улсын]] [[Тел-Авив]] хотод оршдог улсын их сургууль юм. 30,000 оюутан суралцдаг, [[Израил|Израилын]] хамгийн том их сургууль болно. [[Тел-Авив|Тел-Авивын]] баруун хойд хэсэгт байрладаг тус дээд боловсролын байгуулллага нь 9 факультет, 17 сургалтын эмнэлэг, 18 урлагийн төв, 27 сургууль, 106 тэнхим, 340 эрдэм шинжилгээний төв, 400 лабораторийг багтаасан хотын сургалт, судалгааны төвтэй юм. Тел-Авивын их сургууль нь мөн дэлхийн хамгийн том еврей их сургууль юм. [[1956 он|1956 онд]] боловсролын гурван байгууллага нэгдэж үүссэн. Анхны 170 акр талбай бүхий хотхоныг өргөтгөсөн бөгөөд одоо Тел-Авивын [[Рамат-Авив]] хорооллын 220 акр газрыг (89 га) эзэлж байна.<ref>Pullen, Lee and Lars Lindberg Christensen (2010). ''Postcards from the Edge of the Universe: An Anthology of Frontline Astronomy from Around the World''. ESO. Page 96. {{ISBN|9783923524648}}.</ref><ref>Bard, Mitchell Geoffrey and Moshe Schwartz (2005). ''1001 Facts Everyone Should Know About Israel''. Rowman & Littlefield. Page 95. {{ISBN|9780742543584}}.</ref> == Түүх == [[1956 он|1956 онд]] Тел-Авивын Эрх зүй, эдийн засгийн сургууль ([[1935 он|1935 онд]] байгуулагдсан), Байгалийн шинжлэх ухааны хүрээлэн ([[1931 он|1931 онд]] байгуулагдсан), Еврей судлалын хүрээлэн гэсэн гурван эрдэм шинжилгээний хүрээлэн нэгдсэнээр Тел-Авивийн их сургууль байгуулагджээ. Анх Тел-Авив хотын захиргаа удирдаж байсан тус их сургууль [[1963 он|1963 онд]] өөрөө удирдах эрхтэй болж, тэр жилээс [[1971 он]] хүртэл [[Жорж С.Вайц]] анхны Ерөнхийлөгчөөр нь ажиллав.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=QmxAAQAAIAAJ&q=%22tel+aviv+university%22+1963+%22ramat+aviv+campus%22|title=Who's who in Israel and in the work ...|date=January 21, 2011|access-date=September 29, 2011}}</ref><ref name="Basch_Interactive">{{cite web|author=Basch_Interactive|url=https://english.tau.ac.il/list_of_presidents|title=Presidents of Tel Aviv University &#124; Tel Aviv University|publisher=English.tau.ac.il|date=1980-01-01|access-date=2020-02-18}}</ref> Палестины [[Шейх-Мюнис]] хэмээх хуучин тосгоны буурин дээр 0.69 км2 талбайг хамарсан [[Рамат-Авив|Рамат-Авивын]] хотхоныг тэр жил байгуулсан. Их сургуулийн ерөнхийлөгчөөр 1971-1977 онд [[Ювал Неэман]], 1977-1983 онд [[Хаим Бен-Шахар]], 1983-1991 онд [[Моше Мани]], 1991-1999 онд [[Йорам Динштейн]], 1999-2006 онд [[Итамар Рабинович]], 2006-2009 онд [[Цви Галил]], 2009-2019 онд [[Йосиф Клафтер]] нар ажиллаж байсан бол 2019 оноос хойш [[Ариэл Порат]] Ерөнхийлөгчийн албыг хашиж байна. Тус их сургууль нь мөн [[Холон]] дахь Технологийн дизайны төв, [[Тел-Авив]] дахь Шинэ Эрдмийн коллеж, [[Афека Инженерийн коллеж]] зэрэг байгууллагуудыг удирддаг. == Алдартай хүмүүс == === Тэнхим === [[Файл:Prof_Ariel_Porat-012_(cropped).jpg|thumb|160x160px|[[Ариел Порат]], Тел-Авивын их сургуулийн ерөнхийлөгч]] [[Файл:Daniel_Chamovitz.png|thumb|231x231px|Даниел Хамовиц]] [[Файл:Israel_Ben-Shalom.jpg|thumb|213x213px|Исраэль Фриедман]] [[Файл:Benjamin_Isaac.jpg|thumb|160x160px|Биньямин Исаак]] [[Файл:Ariel_Rubinstein1.jpg|thumb|163x163px|[[Ариел Рубинштейн]]]] [[Файл:Anita_Shapira.jpg|thumb|160x160px|Анита Шапира]] [[Файл:Lev_vaidman.jpg|thumb|160x160px|Лев Валдман]] Тэнхимийн алдартай гишүүд: * [[Якир Ахаронов]], физикч * [[Нога Алон]], математикч * [[Ицхак Арад]], түүхч * [[Карен Аврахам]], генетикч * [[Шломо Бен-Ами]], түүхч, Гадаад хэргийн сайд асан * [[Зива Бен-Порат]], утга зохиолын онолч, зохиолч, редактор * [[Йосеф Бернштейн]], математикч * [[Силвия Блуменфелд]], цуглуулагч * [[Аталия Бреннер]], феминист Библийн судлаач * [[Даниел Хамовиц]], биологич * [[Гай Дойчер (физикч)|Гай Дойчер]], физикч * [[Йорам Динштейн]], олон улсын эрх зүйч профессор Эмеритус ба Тел-Авивын их сургуулийн ерөнхийлөгч асан * [[Узи Эвен]], химич, ЛГБТ эрхийн улс төрийн зүтгэлтэн * [[Маргалит Финкелберг]], түүхч ба хэл судлаач * [[Исраэль Финкелштейн]], археологич * [[Рафаэль Фреундлих]], Библи судлал ба Латин хэл * [[Эхуд Газит]], нанотехнологич, ахлах эрдэмтэн - Шинжлэх ухааны яам * [[Давид Гинцбург]], математикч * [[Боб Гриффин]], сагсан бөмбөгийн тоглогч, Английн уран зохиолын профессор * [[Дафна Хакер]], хуульч * [[Силви Хонигман]], эртний түүхийн ахлах багш * [[Биньямин Исаак]], түүхч * [[Жошуа Йортнер]], физик-химич * [[Шошана Камин]], математикч * [[Арье Кашер]], түүхч * [[Аса Кашер]], ёс зүй, эрх мэдлийн талаархи философич, ЦАХАЛ-ийн ёс зүйн дүрмийн зохиогч * [[Давид С. Кац]], түүхч * [[Йосиф Клафтер]], химийн физикч, Тел-Авивын их сургуулийн найм дахь ерөнхийлөгч * [[Шаул Ладани]], аж үйлдвэрийн инженер * [[Фред Ландман]], семантикист * [[Цви Ларон]], хүүхдийн эндокринологич * [[Орна Лин]], хуульч * [[Йосси Матиас]], Компьютер судлаач * [[Виталий Милман]], математикч * [[Моше Мизрахи]], Оскарын шагналт кино найруулагч * [[Барух Модан]], хавдрын эмч * [[Ювал Неэман]] (1925-2006), физикч, Шинжлэх ухаан, технологийн сайд асан * [[Абрахам Ницан]], химийн физикч. * [[Кеннеди Отиено]], криминологич * [[Ариел Порат]], хууль судлаач, Тел-Авивын их сургуулийн ерөнхийлөгч * [[Итамар Рабинович]], Израилын АНУ-д суугаа элчин сайд асан, Тел-Авивын их сургуулийн ерөнхийлөгч асан * [[Авиад Раз]], социологич * [[Таня Рейнхарт]] (1943-2007), хэл шинжлэлийн мэргэжилтэн * [[Амнон Рубинштейн]], хууль зүйн декан асан, мөн Боловсролын сайд асан * [[Ариел Рубинштейн]], эдийн засагч * [[Пнина Сальцман]], төгөлдөр хуурч, төгөлдөр хуурын сурган хүмүүжүүлэгч * [[Шломо Санд]], түүхч * [[Леон Шидловский]], хөгжмийн зохиолч * [[Анита Шапира]], түүхч * [[Миха Шарир]], математикч * [[Эдна Шавит]], жүжигчин * [[Маргот Шинер]], хоол боловсруулах эрхтний эмч * [[Жошуа Собол]], жүжгийн зохиолч, зохиолч, найруулагч * [[Давид Соудри]], математикч * [[Карло Стренгер]], сэтгэл зүйч, философич * [[Леонард Сусскинд]], физикч * [[Борис Цирелсон]], математикч * [[Яков Туркел]], Израилын Дээд шүүхийн шүүгч * [[Лев Вайдман]], физикч * [[Ави Вайнрот]], хуульч * [[Пол Векслер]], хэл шинжлэлийн мэргэжилтэн * [[Жорж С.Вайц]], их сургуулийн анхны ерөнхийлөгч (1963–1971) * [[Моше Волман]], невропатологич * [[Амоц Захави]], биологич * [[Моше Цвиран]], Коллер менежментийн сургуулийн декан == Эшлэл == <references /> == Цахим холбоос == {{Commons category|Tel Aviv University|Тел-Авивын Их Сургууль}} * {{Official website|http://english.tau.ac.il}} – [https://web.archive.org/web/20210427005915/https://english.tau.ac.il/about_tau Танилцуулга], ба [https://web.archive.org/web/20210426164900/https://english.tau.ac.il/tau_history Түүх]. * [https://web.archive.org/web/20210502072921/https://international.tau.ac.il/ Олон улсын Тел-Авив их сургууль] * [https://web.archive.org/web/20090215033833/http://www.aftau.org/site/PageServer?pagename=homepageDyske Тел-Авив их сургуулийн америк найзууд] {{Хөтлөгч мөр Израилын их сургууль}} [[Ангилал:Тел-Авивын Их Сургууль| ]] [[Ангилал:Израилын их сургууль]] [[Ангилал:1956 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Тел-Авивын барилга байгууламж]] [[Ангилал:Тел-Авивын боловсрол]] 1jecyq5m271whbziee2cx00bzdgrgau 0 122129 859374 849536 2026-06-19T11:30:53Z Yalalt114 103228 859374 wikitext text/x-wiki Ихэтуанийн бослого[[Файл:Beijing Castle Boxer Rebellion 1900 FINAL.jpg|thumb|1900 онд Бээжин]] [[Файл:Siege of Peking, Boxer Rebellion.jpg|thumb|8 гүрний цэрэг Бээжингийн хэрмэнд тулж ирэв, 1900 он]] [[Файл:Members of the Wuwei Corps or Kansu Braves Avax News 00004284.webp|thumb|Боксчдын цэрэгүүд]] [[Файл:Execution of Boxer leaders at Hsi-Kou 1900-1901.jpg|thumb|Цай-Ши-Коу дахь боксын удирдагчдыг цаазлах ажиллагаа]] '''Ихэтуань''' ({{lang-zh|義和團}})<ref>[https://mongoltoli.mn/history/h/467 Бадаргуулт төр]</ref> буюу '''Боксчдын бослого''' ('''Нударгатны бослого''', {{lang-zh|拳亂}}, ''цуанлуань''),<ref>[https://mn.eferrit.com/1900-оны-хятадын-боксчдын-бослого/ 1900 оны Хятадын боксчдын бослого]</ref> 1899-1901 он хүртэл [[Хятад]]ын хойд нутагт гарсан гадаадын нөлөөний эсрэг гарсан бослого. [[Чин улс|Манжийн]] төрийн сул дорой байдал болон гадаад гүрнүүдийн дээрэнгүй бодлого олон нийтийн дургүйцлийг хөдөлгөсний улмаас 1899 онд Хятадын хойд хэсэгт дэгдсэн бослого. Түүхэнд боксчдын бослого гэж нэрлэгдсэн энэ бослогод оролцогсод эрх тэгш бус хэлэлцээрүүдийг эсэргүүцэж, гаднын чөтгөрүүдийг хөөн зайлуулах уриан дор гаднынхныг алж хядах Христийн шашинд орсон эх орон нэгтнүүдээ цаазлах замаар өргөжсөөр 1900 он гэхэд [[Бээжин]] рүү довтлох хэмжээний хүчийг хуралдуулжээ. Энэ үед хатан хаан [[Цыши]] босогчидтой нэгдэж, тэдний тулгалтаар [[Их Британи]], [[Герман]], [[Австри-Унгар]], [[Франц]], [[Итали]], [[Япон]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], Орос гэх [[Найман улсын эвсэл]]д нэгэн зэрэг дайн зарлав. 2 сарын дараа 8 гүрний цэрэг [[Бээжин]]г эзлэн авч, хатан хаанд шинэ гутамшигт болзол тулгасан юм. Үүний дараа [[Цыши]] хатан хаан босогчдын эсрэг урваж Манжийн төр барууны эвсэлтэй хамтран 1901 онд бослогыг бүрэн даржээ. 1900 онд Манжийн засаг Хятадад гарсан Ихэтуанийн бослогыг дарахад зориулан Ар Монголоос 20000 монгол цэрэг татах гэтэл дөнгөж 2000 монгол цэрэг цуглаад, тэд нь тус тусын хошууны ноёдоос Улиастай дахь манж жанжны мэдэлд шилжмэгц, Энхтайваны удирдлагаар бослого гаргаж, Улиастайн манж цэргийг хядаж, хятад пүүсийг талж сүйтгээд гэр гэртээ тарцгаасан байна. == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Boxer Rebellion|Боксчдын бослого}} * [https://web.archive.org/web/20081222222444/http://web.wm.edu/news/archive/index.php?id=4174 Lost in the Gobi Desert: Hart retraces great-grandfather's footsteps], William & Mary News Story, 3 January 2005. * [http://chroniclingamerica.loc.gov/lccn/sn85066387/1900-07-01/ed-1/seq-9/ September 1900 San Francisco Newspaper] * {{DNB-Portal|4132498-5|TEXT=Утга зохиол:}} [[Ангилал:Ихэтуанийн бослого| ]] [[Ангилал:Хятадын түүхэн дэх дайн]] [[Ангилал:Австри-Унгарын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Германы Хаант Улсын зэвсэгт хүчин]] [[Ангилал:Италийн түүхэн дэх дайн]] [[Ангилал:Их Британийн дайн]] [[Ангилал:Нэгдсэн Улсын дайн]] [[Ангилал:Оросын эзэнт гүрний зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Францын дайн]] [[Ангилал:Японы Хаант Улсын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Хятадын бослого]] [[Ангилал:20-р зууны бослого]] [[Ангилал:Колоничлолын дайн]] [[Ангилал:Үндсэрхэг үзэл]] [[Ангилал:1899 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:1900 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:1901 оны зөрчилдөөн]] jigtr4me14urzo9a19wi9n5hjb70p5y 0 131852 859295 855245 2026-06-19T03:29:43Z Avirmed Batsaikhan 53733 859295 wikitext text/x-wiki [[Файл:Standard of the Prime Minister of Japan.svg|thumb|Японы Ерөнхий сайдын далбаа]] '''Японы Ерөнхий сайд''' ([[Япон хэл|япон]]. 内閣総理大臣, үгчилбэл: ''«Танхимыг Удирдах сайд»'') — Японы Засгийн газрын тэргүүн. 1885 онд энэхүү албан тушаал бий болсон цагаас хойших '''''Японы Ерөнхий сайд нарын''''' жагсаалт. [[Мэйжийн эрин|Мэйжи]] (1868—1912), Тайшоо (1912—1926), Шоова (1926—1989), Хэйсэй (1989—2019), [[Рэйва]] (2019 оноос). Мөн энд Ерөнхий сайдын үүрэг гүйцэтгэгч нарын нэрс багтсан болно. Ойлгомжтой болон цэцгтэй болгох үүднээс уг жагсаалтад Ерөнхий сайд нарыг япон маягаар эхлээд овог, дараа нь нэрийг бичсэн болно. == Японы Ерөнхий сайд нарын жагсаалт == {| class="wikitable" ! rowspan="2" |№ ! rowspan="2" |Нэр <small>(амьдарсан он жилүүд)</small> ! colspan="2" |Бүрэн эрх ! rowspan="2" |Нам ! rowspan="2" |Сонгууль ! rowspan="2" |Танхим |- !Эхлэл !Дуусгавар |- |1 (I) |Ван [[Ито Хиробүми]] <small>(1841—1909)</small> <small>[[Япон хэл|япон.]] 伊藤博文</small> |22.12.1885 |30.04.1888 | rowspan="9" |бие даагч | rowspan="3" | |Ито—I |- |2 |Ван Күрода Киётака <small>(1840—1900)</small> <small>[[Япон хэл|япон.]] 黒田 清隆</small> |30.04.1888 |25.10.1889 |Күрода |- |<abbr>ү. г.</abbr> |Гүн Санжоо Санэтоми <small>(1837—1891)</small> <small>[[Япон хэл|япон.]] 三条 実美</small> |25.10.1889 |24.12.1889 |Санжоо |- |3 (I) |Гүн, маршал бөгөөд армийн генерал Ямагата Аритомо <small>(1838—1922)</small> <small>япон. 山縣 有朋</small> |24.12.1889 |6.05.1891 |''1890'' |Ямагата—I |- |4 (I) |Гүн Мацүката Масаёши <small>(1835—1924)</small> <small>[[Япон хэл|япон.]] 松方 正義</small> |6.05.1891 |8.08.1892 |''1892'' |Мацүката—I |- |1 (II) |Ван, гэнро Ито Хиробүми <small>(1841—1909)</small> <small>япон. 伊藤博文</small> |8.08.1892 |31.08.1896 |''1894'' оны 3-р сар ''1894''  оны 8-р сар | rowspan="2" |Ито—II |- |<abbr>ү. г.</abbr> |Ван, гэнро Күрода Киётака <small>(1840—1900)</small> <small>[[Япон хэл|япон.]] 黒田 清隆</small> |31.08.1896 |18.09.1896 | rowspan="2" | |- |4 (II) |Гүн Мацүката Масаёши <small>(1835—1924)</small> <small>япон. 松方 正義</small> |18.09.1896 |12.01.1898 |Мацүката—II   |- |1 (III) |Гүн Ито Хиробүми <small>(1841—1909)</small> <small>[[Япон хэл|япон.]] 伊藤博文</small> |12.01.1898 |30.06.1898 |''1898'' оны 3-р сар |Ито—III   |- |5 (I) |Гүн Оокүма Шигэнобү <small>(1838—1922)</small> <small>[[Япон хэл|япон.]] 大隈 重信</small> |30.06.1898 |8.11.1898 |Үндсэн хуулийн нам |''1898'' оны 8-р сар |Оокүма—I |- |3 (II) |Ван, маршал армийн генерал Ямагата Аритомо <small>(1838—1922)</small> <small>япон. 山縣 有朋</small> |24.12.1898 |19.10.1900 |бие даагч | rowspan="3" | |Ямагата—II |- |1 (IV) |Ван, гэнро Ито Хиробүми <small>(1841—1909)</small> <small>япон. 伊藤博文</small> |19.10.1900 |10.05.1901 | rowspan="2" |Үндсэн хуульт Засгийн газрын нөхөд нам (япон. 立憲政友会 ''Риккэн Сэйюүкай'') | rowspan="2" |Ито—IV |- |<abbr>ү. г.</abbr> |Гүн Сайонжи Киммочи <small>(1849—1940)</small> <small>[[Япон хэл|япон.]] 西園寺 公望</small> |10.05.1901 |2.06.1901 |- |6 (I) |Гүн, генерал [[Кацүра Таро]] <small>(1848—1913)</small> <small>япон. 桂 太郎</small> |2.06.1901 |7.01.1906 |бие даагч |''1902'' ''1903'' ''1904'' |Кацүра—I |- |7 (I) |Гүн Сайонжи Киммочи <small>(1849—1940)</small> <small>япон. 西園寺 公望</small> |7.01.1906 |14.07.1908 |Үндсэн хуульт Засгийн газрын нөхөд нам (япон. 立憲政友会 ''Риккэн Сэйю:кай'') |''1908'' |Сайонзи—I   |- |6 (II) |Гүн, генерал Кацура Таро <small>(1848—1913)</small> <small>япон. 桂 太郎</small> |14.07.1908 |30.08.1911 |бие даагч | |Кацура—II |- |7 (II) |Гүн Сайондзи Киммоти <small>(1849—1940)</small> <small>япон. 西園寺 公望</small> |30.08.1911 |21.12.1912 |Үндсэн хуульт Засгийн газрын нөхөд нам (япон. 立憲政友会 ''Риккэн Сэйюүкай'') |''1912'' |Сайонжи—II   |- |6 (III) |Гүн, гэнро, генерал Кацүра Таро <small>(1848—1913)</small> <small>[[Япон хэл|япон.]] 桂 太郎</small> |21.12.1912 |20.02.1913 | rowspan="2" |бие даагч | rowspan="2" | |Кацүра—III |- |8 (I) |Ван, адмирал [[Ямамото Гомбээ]] <small>(1852—1933)</small> <small>[[Япон хэл|япон.]] 山本 権兵衛</small> |20.02.1913 |16.04.1914 |Ямамото—I   |- |5 (II) |Гүн Оокүма Шигэнобү <small>(1838—1922)</small> <small>[[Япон хэл|япон.]] 大隈 重信</small> |16.04.1914 |9.10.1916 |Үндсэн хуулийн холбоотнуудын Холбоо (япон: 立憲同志会, буюу энгийнээр-Dōshikai). |''1915'' |Оокүма—II   |- |9 |Ван, маршал бөгөөд армийн генерал [[Тэраүчи Масатакэ]] <small>(1852—1919)</small> <small>япон. 寺内正毅</small> |9.10.1916 |29.09.1918 |бие даагч |''1917'' |Тэраүчи   |- |10 |Хара Такаши <small>(1856—1921)</small> <small>япон. 原 敬</small> |29.09.1918 |4.11.1921 |Үндсэн хуульт Засгийн газрын нөхөд нам (япон. 立憲政友会 ''Риккэн Сэйюүкай''). |''1920''   | rowspan="2" |Хара |- |<abbr>ү.г.</abbr> |Гүн Үчида Косай <small>(1865—1936)</small> <small>япон. 内田康哉</small> |4.11.1921 |13.11.1921 |бие даагч | rowspan="5" | |- |11 |Такахаши Корэкиё <small>(1854—1936)</small> <small>япон. 高橋 是清</small> |13.11.1921 |12.06.1922 |Үндсэн хуульт Засгийн газрын нөхөд нам (япон. 立憲政友会 ''Риккэн Сэйюүкай'') |Такахаши |- |12 |маршал, усан цэргийн адмирал Като Томосабүро <small>(1861—1923)</small> <small>япон. 加藤 友三郎</small> |12.06.1922 |24.08.1923 | rowspan="4" |бие даагч | rowspan="2" |Като Том.   |- |<abbr>ү.г.</abbr> |Гүн Үчида Косай <small>(1865—1936)</small> <small>япон. 内田康哉</small> |24.08.1923 |2.09.1923 |- |8 (II) |Гүн, адмирал Ямамото Гомбээ <small>(1852—1933)</small> <small>[[Япон хэл|япон]]. 山本 権兵衛</small> |2.09.1923 |7.01.1924 |Ямамото—II   |- |13 |Киёүра Кэйго <small>(1850—1942)</small> <small>япон. 清浦 奎吾</small> |7.01.1924 |11.06.1924 |''1924'' |Киёүра   |- | rowspan="2" |14 (I—II) | rowspan="2" |Гүн Като Такааки <small>(1860—1926)</small> <small>яп</small><small>он</small><small>. 加藤 友三郎</small> |11.06.1924 |2.08.1925 |Үндсэн хуулийн улс төрчдийн Холбоо (япон. 憲政会, "Constitutional Politics Association") | rowspan="4" | | rowspan="3" |Като Так.   |- |2.08.1925 |28.01.1926 | rowspan="3" |Үндсэн хуулийн улс төрчдийн Холбоо (япон. 憲政会, "Constitutional Politics Association") |- |<abbr>и. о.</abbr> | rowspan="2" |Вакацүки Рэйжиро <small>(1866—1949)</small> <small>япон. 若槻 礼次郎</small> |28.01.1926 |30.01.1926 |- |15 (I) |30.01.1926 |20.04.1927 |Вакацүки—I   |- |16 |барон [[Танака Гиичи]] <small>(1863—1929)</small> <small>япон. 田中 義一</small> |20.04.1927 |2.07.1929 |Үндсэн хуульт Засгийн газрын нөхөд нам (япон. 立憲政友会 ''Риккэн Сэйюүкай''). |''1928''   |Танака |- |17 |Хамагүчи Осачи <small>(1870—1931)</small> <small>япон. 濱口雄幸</small> |2.07.1929 |14.04.1931 | rowspan="2" |Үндсэн хуулийн ардчилсан нам. |''1930'' |Хамагүчи |- |15 (II) |Вакацүки Рэйжиро <small>(1866—1949)</small> <small>япон. 若槻 礼次郎</small> |14.04.1931 |13.12.1931 | |Вакацүки—II |- |18 |Инүкаи Цүёши <small>(1855—1932)</small> <small>япон. 犬養毅</small> |13.12.1931 |15.05.1932 | rowspan="2" |Үндсэн хуульт Засгийн газрын нөхөд нам (япон. 立憲政友会 ''Риккэн Сэйюүкай''). |''1932''   | rowspan="2" |Инүкаи |- |<abbr>ү.г.</abbr> |Такахаши Корэкиё <small>(1854—1936)</small> <small>япон. 高橋 是清</small> |16.05.1932 |26.05.1932 | rowspan="2" | |- |19 |адмирал Сайто Макото <small>(1858—1936)</small> <small>япон. 斎藤 実</small> |26.05.1932 |8.07.1934 | rowspan="9" |бие даагч |Сайто   |- |20 |адмирал Окада Кэйсүкэ <small>(1868—1952)</small> <small>япон. 岡田啓介</small> |8.07.1934 |9.03.1936 |''1936'' |Окада |- |21 |адмирал Хирота Коки <small>(1868—1952)</small> <small>япон. 廣田 弘毅</small> |9.03.1936 |2.02.1937 | |Хирота |- |22 |генерал Хаяаши Сэнжюүро <small>(1876—1943)</small><small>япон. 林 銑十郎</small> |2.02.1937 |4.06.1937 |''1937'' |Хаяаши   |- |23 (I) |Гүн [[Коноэ Фүмимаро]] <small>(1891—1945)</small> <small>япон. 近衞 文麿</small> |2.02.1937 |4.06.1937 | rowspan="7" | |Коноэ—I |- |24 |Гүн, генерал Хиранүма Киичиро <small>(1867—1952)</small> <small>яп. 平沼 騏一郎</small> |4.06.1937 |5.01.1939 |Хиранүма |- |25 |генерал [[Абэ Нобүюки]] <small>(1875—1953)</small> <small>[[Япон хэл|япон]]. 阿部信行</small> |5.01.1939 |16.01.1940 |Абэ Н. |- |26 |адмирал Ёнай Мицүмаса <small>(1880—1948)</small> <small>яп. 米内 光政</small> |16.01.1940 |22.07.1940 |Ёнай   |- |23 (II—III) | rowspan="3" |ван Коноэ Фүмимаро <small>(1891—1945)</small> <small>япон. 近衞 文麿</small> |22.07.1940 |12.10.1940 | rowspan="2" |Коноэ—II   |- | rowspan="2" | |12.10.1940 |18.07.1941 | rowspan="5" |Эзэн хааны сэнтийд туслах Холбоо |- |18.07.1941 |18 .10.1941 |Коноэ—III   |- |27 |Армийн генерал [[Тоожоо Хидэки]] <small>(1884—1948)</small> <small>яп. 東條 英機</small> |18.10.1941 |22.07.1944 |''1942''   |Тоожоо |- |28 |генерал Коисо Күниаки <small>(1880—1950)</small> <small>яп. 小磯 國昭</small> |22.07.1944 |7.04.1945 | rowspan="4" | |Коисо   |- |29 | rowspan="2" |барон, адмирал [[Сүзүки Кантаро]] <small>(1868—1948)</small> <small>яп. 鈴木 貫太郎</small> |7.04.1945 |13.06.1945 | rowspan="2" |Сүзүки К. |- | |13.06.1945 |17.08.1945 |бие даагч |- |30 |генерал, хигашикүни-но-мия Нарүхико <small>(1887—1990)</small> <small>яп. 東久邇宮 稔彦王</small> |17.08.1945 |9.10.1945 |Эзэн хааны гэр |Нарүхико   |- |31 |барон Шидэхара Кижюүро <small>(1872—1951)</small> <small>яп. 幣原 喜重郎</small> |9.10.1945 |22.05.1946 |Японы Дэвшилт нам |''1946'' |Шидэхара   |- | rowspan="2" |32 (I) | rowspan="2" |[[Ёшида Шигэрү]] <small>(1878—1967)</small> <small>яп. 吉田 茂</small> |22.05.1946 |31.01.1947 | rowspan="2" |Либерал нам <small>Японы Дэвшилтэд намтай эвсэл болсон</small> | rowspan="2" | |Ёшида—I   |- |3101.1947 |24.05.1947 |(2)   |- |33 |Катаяма Тэцү <small>(1887—1978)</small> <small>яп. 片山 哲</small> |24.05.1947 |10.03.1948 |Японы Социалист нам <small>Ардчилсан нам, Үндэсний хамтын ажиллагааны намуудтай эвсэл болсон</small> | rowspan="2" |1947 |Катаяма |- |34 |Ашида Хитоши <small>(1887—1959)</small> <small>япон. 芦田 均</small> |10.03.1948 |15.10.1948 |Ардчилсан нам <small>Японы Социалист нам, Үндэсний хамтын ажллагааны намтай эвсэл болсон.</small> |Ашида |- | rowspan="2" |32 (II—V) | rowspan="7" |[[Ёшида Шигэрү]] <small>(1878—1967)</small> <small>япон. 吉田 茂</small> |15.10.1948 |16.02.1949 | rowspan="2" |Ардчилсан Либерал нам <small>Ардчилсан намтай эвсэл болсон.</small> | rowspan="4" |1949   |Ёшида—II   |- | rowspan="2" |16.02.1949 | rowspan="2" |7.04.1951 | rowspan="2" |Ёшида—III   |- | rowspan="5" | | rowspan="5" |Либерал нам. |- |7.04.1951 |26.12.1951 |(2) |- |26.12.1951 |30.10.1952 |1952 |(3) |- |30.10.1952 |21.05.1953 | rowspan="3" |1953   |Ёшида—IV   |- |21.05.1953 |10.12.1954 |Ёшида—V   |- | rowspan="2" |35 (I—III) | rowspan="3" |Хатояма Ичиро <small>(1883—1959)</small> <small>япон. 鳩山 一郎</small> |10.12.1954 |19.03.1955 | rowspan="2" |Японы Ардчилсан нам. |Хатояма—I |- |19.03.1955 |12.10.1955 | rowspan="5" |1955   |Хатояма—II |- | |12.10.1955 |23.12.1956 | rowspan="48" |[[Либерал Ардчилсан Нам (Япон)|Либерал-Адчилсан нам]] |Хатояма—III |- |36 |[[Ишибаши Танзан]] <small>(1884—1973)</small> <small>яп. 石橋 湛山</small> |23.12.1956 |25.02.1957 |Ишибаши |- | rowspan="4" |37 (I—II) | rowspan="4" |[[Киши Нобүсүкэ]] <small>(1896—1987)</small> <small>[[Япон хэл|япон]]. 岸 信介</small> |25.02.1957 |10.07.1957 |Киши—I   |- |10.07.1957 |12.06.1958 |(2)   |- |12.06.1958 |18.06.1959 | rowspan="3" |1958   |Киши—II |- |18.06.1959 |19.07.1960 |(2)   |- | rowspan="7" |38 (I—III) | rowspan="7" |Икэда Хаяато <small>(1899—1965)</small> <small>япон. 池田 勇人</small> |19.07.1960 |8.12.1960 |Икэда—I |- |8.12.1960 |18.07.1961 | rowspan="4" |1960 |Икэда—II |- |18 июля 1961 |18 июля 1962 |(2)   |- |18 июля 1962 |18 июля 1963 |(3)   |- |18 июля 1963 |9 декабря 1963 |(4)   |- |9 декабря 1963 |18 июля 1964 | rowspan="6" |1963 |Икэда—III |- |18 июля 1964 |9 ноября 1964 |(2)   |- | rowspan="9" |39 (I—III) | rowspan="9" |[[Сато Эйсакү]] <small>(1901—1975)</small> <small>япон. 佐藤 榮作</small> |9.11.1964 |3.06.1965 |Сато—I |- |3.06.1965 |1.08.1966 |(2) |- |1.08.1966 |3.12.1966 |(3) |- |3.12.1966 |17.02.1967 |(4)   |- |17.02.1967 |25.11.1967 | rowspan="3" |1967   |Сато—II   |- |25.11.1967 |30.11.1968 |(2)   |- |30.11.1968 |14.01.1970 |(3) |- |14.01.1970 |5.07.1971 | rowspan="3" |1969 |Сато—III |- |5.07.1971 |7.07.1972 |(3) |- | rowspan="4" |40 (I—II) | rowspan="4" |Танака Какүэй <small>(1918—1993)</small> <small>яп. 田中 角榮</small> |7.07.1972 |22.12.1972 |Танака—I |- |22.12.1972 |25.11.1973 | rowspan="5" |1972   |Танака—II |- |25.11.1973 |11.11.1974 |(2) |- |11.11.1974 |9.12.1974 |(3) |- | rowspan="2" |41 | rowspan="2" |[[Мики Такэо]] <small>(1907—1988)</small> <small>яп. 三木 武夫</small> |9.12.1974 |15.09.1976 |Мики |- |15.09.1976 |24.12.1976 |(2) |- | rowspan="2" |42 | rowspan="2" |[[Фүкүда Такэо]] <small>(1905—1995)</small> <small>яп. 福田 赳夫</small> |24.12.1976 |28.11.1977 | rowspan="3" |1976 |Фүкүда Т.   |- |28.11.1977 |7.12.1978 |(2) |- | rowspan="2" |43 (I—II) | rowspan="2" |Оохира Масаёши <small>(1910—1980)</small> <small>яп. 大平 正芳</small> |7.12.1978 |9.11.1979 |Оохира—I   |- |9.11.1979 |12.06.1980 | rowspan="2" |1979 | rowspan="2" |Оохира—II |- |<abbr>ү.г.</abbr> |Ито Масаёши <small>(1913—1994)</small> <small>яп. 伊東 正義</small> |12.06.1980 |17.07.1980 |- | rowspan="2" |44 | rowspan="2" |[[Сүзүки Зэнко]] <small>(1911—2004)</small> <small>япон. 鈴木 善幸</small> |17.07.1980 |30.11.1981 | rowspan="3" |1980   |Сүзүки Д.   |- |30.11.1981 |27.11.1982 |(2) |- | rowspan="5" |45 (I—III) | rowspan="5" |[[Накасонэ Ясүхиро]] <small>(1918—2019)</small> <small>япон. 中曽根 康弘</small> |27.11.1982 |27.12.1983 |Накасонэ—I |- |27.12.1983 |1.11.1984 | rowspan="3" |1983   |Накасонэ—II |- |1.11.1984 |28.12.1985 |(2) |- |28.12.1985 |22.07.1986 |(3)   |- |22.07.1986 |6.11.1987 | rowspan="3" |1986 |Накасонэ—III |- | rowspan="2" |46 | rowspan="2" |[[Такэшита Ноборү]] <small>(1924—2000)</small> <small>япон. 竹下 登</small> |6.11.1987 |27.12.1988 |Такэшита   |- |27.12.1988 |3.06.1989 |(2)   |- |47 |Үно Соосүкэ <small>(1922—1998)</small> <small>япон. 宇野 宗佑</small> |3.06.1989 |10.08.1989 | rowspan="2" |1989 |Үно |- | rowspan="3" |48 (I—II) | rowspan="3" |[[Кайфү Тошики]] <small>(1931—2022)</small> <small>япон. 海部 俊樹</small> |10.08.1989 |28.02.1990 |Кайфү—I |- |28.02.1990 |29.12.1990 | rowspan="2" |1990   |Кайфү—II   |- |29.12.1990 |5.11.1991 |(2) |- | rowspan="2" |49 | rowspan="2" |[[Миязава Киичи]] <small>(1919—2007)</small> <small>япон. 宮澤 喜一</small> |5.11.1991 |12.12.1992 | rowspan="2" |1992   |Миязава |- |12.12.1992 |9.08.1993 |(2)   |- |50 |[[Хосокава Морихиро]] <small>(1938—)</small> <small>япон. 細川 護煕</small> |8.08.1993 |28.04.1994 |Японы шинэ нам <small>Социалист нам, Шинэчлэлийн нам, Цэвэр бодлогын нам, Сакигакэ шинэ нам, Ардчилсан Социалист намтай «Социалист Ардчилсан Холбоо» эвсэл байгуулсан</small> | rowspan="2" |1993   |Хосокава |- |51 |Хата Цүтомү <small>(1935—2017)</small> <small>япон. 細川 護煕</small> |28.04.1994 |30.06.1994 |Шинэчлэл нам <small>Олон намуудтай эвсэл болсон.</small> |Хата |- | rowspan="2" |52 | rowspan="2" |[[Мүраяма Томиичи]] <small>(1924—2025)</small> <small>япон. 村山 富市</small> |30.06.1994 |8.08.1995 | rowspan="2" |Социалист нам <small>Либерал-Ардчилсан нам, Сакигаке шинэ намтай эвсэл болсон.</small> | rowspan="3" |1995 |Мүраяма   |- |8.08.1995 |11.01.1996 |(2) |- | rowspan="3" |53 (I—II) | rowspan="3" |[[Хашимото Рюүтаро]] <small>(1937—2006)</small> <small>япон. 橋本 龍太郎</small> |11.01.1996 |7.11.1996 |[[Либерал Ардчилсан Нам (Япон)|Либерал-Ардчилсан нам]] <small>Социал-демократ нам, Сакигаке шинэ намтай эвсэл болсон.</small> |Хашимото—I |- |7.11.1996 |11.09.1997 | rowspan="3" |[[Либерал Ардчилсан Нам (Япон)|Либерал-Ардчилсан нам]] | rowspan="6" |1996 |Хашимото—II   |- |11.09.1997 |30.07.1998 |(2) |- | rowspan="3" |54 | rowspan="3" |[[Обүчи Кэйзо]] <small>(1937—2000)</small> <small>япон. 小渕恵三</small> |30.07.1998 |14.01.1999 |Обүчи   |- |14.01.1999 |5.10.1999 |Либерал-Ардчилсан нам <small>Либерал намтай эвсэл болсон.</small> |(2) |- |5.10.1999 |5.04.2000 |Либерал-Ардчилсан нам |(3)   |- | rowspan="3" |55 (I—II) | rowspan="3" |[[Мори Ёшироо]] <small>(1937—)</small> <small>япон. 森 喜朗</small> |5.04.2000 |4.07.2000 | rowspan="4" |Либерал-Ардчилсан нам <small>Консерватив намтай эвсэл болсон</small> |Мори—I |- |4.07.2000 |5.12.2000 | rowspan="5" |2000   |Мори—II   |- |4.07.2000 |26.04.2001 |(2) |- | rowspan="7" |56 (I—III) | rowspan="7" |[[Коизүми Жүн-Ичироо]] <small>(1942—)</small> <small>япон. 小泉 純一郎</small> |26.04.2001 |30.09.2002 |Коизүми—I   |- |30.09.2002 |20.09.2003 |Либерал-Ардчилсан нам |(2) |- |20.09.2003 |19.11.2003 | rowspan="2" |Либерал-Ардчилсан нам <small>Цэвэр бодлоготой нам (япон. 公明党 ''Коомэйтоо'', англи. ''New Komeito'') болон Шинэ консерватив намуудтай эвсэл болсон.</small> |(3)   |- |19.11.2003 |27.09.2004 | rowspan="2" |2003   |Коизүми—II   |- |27.09.2004 |21.09.2005 | rowspan="8" |[[Либерал Ардчилсан Нам (Япон)|Либерал-Ардчилсан нам]] |(2)   |- |21.09.2005 |31.10.2005 | rowspan="7" |2005 |Коизүми—III |- |31.10.2005 |26.09.2006 |(2) |- | rowspan="2" |57 (I) | rowspan="2" |[[Абэ Шинзоо|Абэ Шинзо]] <small>(1954—2022)</small> <small>япон. 安倍 晋三</small> |26.09.2006 |27.08.2007 |Абэ—I   |- |27.08.2007 |26.09.2007 |(2) |- | rowspan="2" |58 | rowspan="2" |[[Фүкүда Ясүо]] <small>(1936—)</small> <small>япон. 福田 康夫</small> |26.09.2007 |1.08.2008 |Фүкүда Я.   |- |1.08.2008 |24.09.2008 |(2) |- |59 |[[Асо Таро]] <small>(1940—)</small> <small>япон. 麻生太郎</small> |24.09.2008 |16.09.2009 |Асо   |- |60 |Хатояма Юкио <small>(1947—)</small> <small>япон. 鳩山 由紀夫</small> |16.09.2009 |4.06.2010 |Японы Ардчилсан нам <small>Социал-демократ намтай эвсэл болсон</small> | rowspan="8" |2009 |Хатояма Ю. |- | rowspan="3" |61 | rowspan="3" |[[Кан Наото]] <small>(1946—)</small> <small>япон. 菅 直人</small> |4.06.2010 |17.09.2010 | rowspan="7" |Японы Ардчилсан нам <small>Шинэ Ардын нам эвсэл болсон</small> |Кан |- |17.09.2010 |14.01.2011 |(2) |- |14.01.2011 |30.08.2011 |(3)   |- | rowspan="4" |62 | rowspan="4" |[[Нода Ёшихико]] <small>(1957—)</small> <small>япон. 野田 佳彦</small> |30.08.2011 |13.01.2012 |Нода |- |13.01.2012 |4.06.2012 |(2)   |- |4.06.2012 |1.10.2012 |(3)   |- |01.10.2012 |28.12.2012 |(4)   |- | rowspan="9" |57 (II—IV) | rowspan="9" |[[Абэ Шинзоо|Абэ Шинзо]] <small>(1954—2022)</small> <small>япон. 安倍 晋三</small> |28.12.2012 |03.09.2014 | rowspan="13" |[[Либерал Ардчилсан Нам (Япон)|Либерал-Ардчилсан нам]] <small>Коомэйто нам (япон. 公明党 ''Коомэйтоо'', англи. ''New Komeito'')-тай эвсэл болсон.</small> | rowspan="2" |2012 |Абэ—II   |- |03.09.2014 |24.12.2014 |(2)   |- |24.12.2014 |05.10.2015 | rowspan="4" |2014 |Абэ—III   |- |05.10.2015 |03.08.2016 |(2)   |- |03.08.2016 |03.08.2017 |(3)   |- |03.08.2017 |01.11.2017 |(4)   |- |01.11.2017 |02.10.2018 | rowspan="5" |2017 |Абэ—IV   |- |02.10.2018 |11.09.2019 |(2) |- |11.09.2019 |16.09.2020 |(3) |- |63 |[[Сүга Ёшихидэ]] <small>(1948—)</small> <small>[[Япон хэл|япон]]. 菅 義偉</small> |16.09.2020 |4.10.2021 |Сүга   |- | rowspan="3" |64 (I—III) | rowspan="3" |[[Кишида Фүмио]] <small>(1957—)</small> <small>[[Япон хэл|япон]]. 岸田 文雄</small> |4.10.2021 |10.11.2021 |Кишида-I   |- |10.11.2021 |10.08.2022 | rowspan="2" |2021 |Кишида-II   |- |10.08.2022 | 01.10.2024 | Кишида-III |- |65 |[[Ишиба Шигэрү]] <small>( 1957-)</small> <small>[[Япон хэл|япон]]. 石破茂</small> |01.10.2024 | 21.10.2025 |[[Либерал Ардчилсан Нам (Япон)|Либерал-Ардчилсан нам]] | |Ишиба |- |66 |[[Такаичи Санаэ]] <small>( 1961-)</small> <small>[[Япон хэл|япон]]. 高市早苗</small> |21.10.2025 | |[[Либерал Ардчилсан Нам (Япон)|Либерал-Ардчилсан нам]] <small>Японы Инновацийн намтай эвссэн</small> | |Такаичи |} [[Ангилал:Японы ерөнхий сайд|*]] [[Ангилал:Засгийн газрын тэргүүний жагсаалт]] dnd8r6seiljese79btvgxx2nvvvvuia 0 133817 859208 859192 2026-06-18T12:43:38Z Enkhsaihan2005 64429 859208 wikitext text/x-wiki {{Short description|1707 оноос өмнө Европ дахь бүрэн эрхт улс}} {{For-multi|Одоогийн нэгжийн|Англи}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Английн хаант улс | iso3166code = omit<!-- For a country or geopolitical version of a country that ceased to exist prior to the introduction of iso3166--> | native_name = {{Native name|ang|Ænglalonde rīċe}}<br/>{{Native name|xno|Realme d'Engleterre}}<br/>{{Native name|enm|Kingdom of Engelond}}<br/>{{Native name|lat|Regnum Angliæ}}<br/>''Teyrnas Lloegr'' ([[Уэльс хэл|Уэльс]]) | image_flag = Flag of England.svg | image_flag2 = Royal standard of England (1406–1603).svg | flag_type = {{ubl|Дээр: [[Английн далбаа|Далбаа]] ({{nwr|16-р зуунаас)}} | Доор: [[Английн хааны далбаа|Хааны далбаа]] (1406–1603)}} | image_coat = Coat of Arms of England (1558-1603).svg | symbol_type = [[Английн Хааны Сүлд|Хааны Сүлд]] {{nwr|(1558-1603)}} | coa_size = 100px | symbol_width = | coat_alt = Хааны Сүлд | national_motto = {{native name|fr|"[[Dieu et mon droit]]"|italics=off|parensize=90%}}<br /> "Бурхан ба миний эрх"<ref>{{Cite web |title=Хааны сүлд |website=Хааны гэр бүл |date=2016-01-15 |url=https://www.royal.uk/coats-arms |access-date=2026-06-18}}</ref> {{nwr|(15-р зуунаас)}} | image_map = Location map of England in 1700.svg | image_map2 = English overseas possessions in 1700.png | map_width = 220px | map2_width = 325px | image_map_caption = Хаант улсын байршил, 1558–1707 (ногоон) | life_span = 927 – 1707<br />(1649–1660: Хамтын Нөхөрлөл) | event_start = Англи, Сакс, Даниуд нэгдэв{{sfn|Keynes|2014|pp=534–536}} | year_start = 927 | date_start = 7 сарын 12, | event1 = [[Хастингсийн тулалдаан]] | date_event1 = 10 сарын 14, 1066 | event2 = [[Англи-Норманы Ирланд руу хийсэн довтолгоо]] | date_event2 = 1169 оны 5 сар{{snd}}1177 оны 5 сар | event3 = [[Магна Карта]] | date_event3 = 6 сарын 15, 1215 | event4 = [[Загвар парламент]] | date_event4 = 11 сарын 13, 1295 | event5 = [[1535 ба 1542 оны Уэльсийн тухай хуулиуд|Уэльсийн нэгтгэл]] | date_event5 = 1535–1542 | event6 = [[Титмүүдийн Холбоо]] | date_event6 = 3 сарын 24, 1603 | event7 = [[Алдарт хувьсгал]] | date_event7 = 12 сарын 11, 1688 | event_end = [[1707 оны Холбооны тухай хуулиуд|Шотландтай холбоо]] | date_end = 5 сарын 1, | year_end = 1707 | p1 = Уэссексийн хаант улс{{!}}Уэссекс | p2 = Уэльсийн вант улс{{!}}Уэльсийн ванлиг | s1 = Их Британийн хаант улс | map_caption2 = 1700 онд Английн эзэмшил газар | capital = {{ubl | [[Винчестер]] (1066 он хүртэл) | [[Лондон]] (1066–1707) }} | official_languages = {{indented plainlist| * [[Англи хэл|Англи]] * [[Англи-Норман Франц хэл|Англи-Норман Франц]] (1066–1707) * [[Латин хэл|Латин]] }} | languages_type = Орон нутгийн хэл | languages = {{indented plainlist| * [[Корн хэл|Корн]] * [[Кумбри хэл|Кумбри]] {{nwr|(12-р зуун хүртэл)}} * [[Уэльс хэл|Уэльс]] }} | religion = {{indented plainlist| * [[Англи болон Уэльс дэх Католик сүм|Католик сүм]] {{nwr|(ойр. 6-р зуун–1534; 1553–1558)}} * [[Английн сүм]] {{nwr|(1534–1553; 1558–1707)}}{{Sfn|Carey|2011|page=41}} }} | demonym = Англичууд | government_type = [[Хаант засаг]] | title_leader = [[Английн хаадын жагсаалт|Хаан]] | leader1 = [[Этельстан]] | year_leader1 = 927–939 (анхны) | leader2 = [[Энн, Их Британийн хатан хаан|Энн]] | year_leader2 = 1702–1707 (сүүлчийн) | legislature = [[Английн парламент|Парламент]] | house1 = [[Лордуудын танхим]] | house2 = [[Английн Төлөөлөгчдийн танхим|Төлөөлөгчдийн танхим]] | currency = [[Фунт стерлинг]] | today = {{tree list}} * [[Нэгдсэн Хаант Улс]] ** [[Англи]] ** [[Уэльс]] ** [[Шотланд]] (хэсэг) {{tree list/end}} }} '''Английн хаант улс''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Kingdom of England'') - Их Британийн арлын өмнөд хэсэгт 927 оноос 1707 оны хооронд оршиж байсан улс. 927-939 оны хооронд Англо-Саксоны хаант улсуудыг Уэссексийн буюу Кердик (англи. ''House of Wessex, House of Cerdic'') угсааны Этелстан (''А́телстан''; эртн.-англи. ''Æðelstān''; 895 —939) нэгтгэж Английн хаант улс бий болсон гэж түүхчид үздэг. [[Файл:Britain 886.jpg|thumb|Британи арал 886 онд.]] 1016 онд Англи, Дани, Норвеги улсын холбоо болох Их Кнутын Умард тэнгисийн эзэнт гүрний нэг хэсэг болжээ. 1066 онд Английн Норманчуудын байлдан дагуулалт нь Английн нийслэл болон хааны оршин суух газрыг [[Винчестер|Винчестерээс]] Вестминстерт шилжүүлэхэд хүргэсэн бөгөөд [[Лондон]] хот хурдан хугацаанд Английн хамгийн том бөгөөд гол худалдааны төв болсон байна. 1066 оны Норманы байлдан дагуулалтаас хойшхи Английн хаант улсын түүхийг үндсэндээ дараалсан эрх баригч овогуудын нэрээр нэрлэгдэх үеүүдэд хуваадаг: Үүнд: # Норманд овог (англи. ''House of Normandy'') - 1066-1154, # Плантагенет (франц. ''Plantagenêt'', англи. ''Plantagenets'') - 1154-1485, # Тюдор - 1485-1603, # Стюарт ([[Англи хэл|англи]]. ''Steward, Stewart'', XVI зуунаас [[Англи хэл|англи]]. ''Stuart'')-1603-1714. Английн Хаан (Хатан) цол нь 1707 оноос хойш албан ёсоор утгаа алдсан боловч өнөөг хүртэл хэрэглэгдэж байна. Нэгдсэн Хаант Улсын одоогийн хаан [[III Чарльз]] нь Английн хаадын залгамжлагч юм. Сүүлд 1706-1707 оны туршид Англи, Шотландын парламентаар Холбооны тухай хууль ([[Англи хэл|англи]]. ''Acts of Union'') баталсанаар хоёр улс нэгдэж нэг парламенттай Их Британийн ([[Англи хэл|англи]]. ''Kingdom of Great Britain'') хаант улс байгуулсан байна. ==Эшлэл== {{reflist}} [[Ангилал:Хуучин хаант улс]] [[Ангилал:Английн хаант улс| ]] 95k4fkudq1ncdznciv2us05stdlgcu2 0 135267 859272 852603 2026-06-19T02:04:00Z Avirmed Batsaikhan 53733 859272 wikitext text/x-wiki '''Намсрайн Ням-Осор''' (1955 оны 1-р сарын 2-нд [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] [[Батширээт сум|Батширээт суманд]] төрсөн) - [[Их Засаг Их сургууль]] үүсгэн байгуулагч. 2024 онд [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар|Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар]], 2021 онд [[Ардын Багш|Ардын багш]] цол, Түүхийн шинжлэх ухааны доктор (Sc.D), профессор. == Намтар == 1980-1987 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын [[Москва]] хотод Комосомолын дээд сургуулийг түүхийн багш, хүмүүжлийн арга зүйч мэргэжлээр төгссөн. 1987 оноос Хэнтий аймагт Монголын Хувьсгалт Залуучуудын Эвлэлийн хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн даргаар ажилласан. 1991 онд “Хүннү” ХЭАА байгуулсан. 1992 онд “Зар бичиг” анхны хувийн сонин байгуулсан. 1998 онд Цэргийн их сургуульд хууль зүйн ухааны магистр, 1995-1998 онд [[Улаан-Үд]] хотын Буриадын их сургуулийн аспирантурт суралцаж "XIII зууны Монголын нийгэм, эдийн засгийн амьдралд Их Засаг хуулийн үзүүлсэн нөлөө" сэдвээр докторын (Ph.D) зэрэг хамгаалсан. 2003 онд ОХУ-ын шинжлэх ухааны академийн дэргэдэх Сибирийн салбарын Монгол, Төвд, Будда судлалын хүрээлэнд '13-14-р зууны Их Монгол Улсын түүхэн судлал' сэдвээр түүхийн шинжлэх ухааны докторын (Sc.D) зэрэг хамгаалсан. Тэрээр [[Их Засаг Их сургууль|"Их Засаг" олон улсын Их сургууль]] үүсгэн байгуулсан юм. == Бүтээлүүд == 'Чингис хааны Их Засаг хууль', 'Кочевая цивилизация Монголов', 'Монгольское государство и государственностъ в XIII-XIV вв', "13-р зууны монголын нийгэм, эдийн засгийн амьдралд 'Их Засаг' хуулийн гүйцэтгэсэн үүрэг", "Мөнх тэнгэрээс соёрхсон Чингис хааны зарлиг буюу Их Засаг хуулийн тайлбар", "Чингис хааны алтан аялгууны нууц буюу төр эрхэмсэг opшихуй", "Зүйр цэцэн үгийн тайлбар" зэрэг бүтээл, эрдэм шинжилгээ, судалгааны 70 гаруй өгүүлэл, илтгэл бичиж гадаад, дотоодод хэвлүүлсэн байна. ==Гэр бүл== Н.Ням-Осорын хүү нь Монгол Улсын 35 дахь Ерөнхий сайд [[Ням-Осорын Учрал]] бөгөөд охин [[Ням-Осорын Ундрал|Н.Ундрал]] телевизийн нэвтрүүлэгч. {{DEFAULTSORT:Ням-Осор, Намсрайн}} [[Ангилал:Монголын багш]] [[Ангилал:Монголын түүхч]] [[Ангилал:Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]] [[Ангилал:Монгол улсын гавьяат багш]] [[Ангилал:Монголчууд]] 09s6gj1yggf86qprqmy3czebpfys9s4 0 141363 859312 825583 2026-06-19T05:19:46Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 859312 wikitext text/x-wiki [[Нью-Йорк (муж улс)|Нью-Йорк]] Улсын Их Сургууль [[Байгаль]] орчны [[шинжлэх ухаан]], ойн коллеж (ESF) нь байгаль орчин, байгалийн нөөцийн чиглэлээр сургадаг ба Нью-Йоркийн Сиракуз дахь олон нийтийн судалгааны их сургууль юм. Нью-Йоркийн Улсын Их Сургуулийн (SUNY) системийн нэг хэсэг юм.<ref>{{Cite web |title=College of Environmental Science and Forestry - SUNY |url=https://www.suny.edu/campuses/esf/ |access-date=2025-07-25 |website=www.suny.edu}}</ref> ESF нь өөрийн үүсгэн байгуулагдсан сан Сиракузийн их сургуультай шууд зэргэлдээ оршдог ба тус сургуультай онцгой харилцаатай байдаг. Энэ нь "Р2: Докторын их сургуулиуд - Судалгааны өндөр идэвхжил"-ийн ангилалд багтдаг. ESF нь Адирондак цэцэрлэгт хүрээлэнд (Ванакена дахь байгаль хамгаалагчийн сургуулийг мөн багтдаг), Мянган арлууд, Төв Нью-Йоркийн бусад газруудаар, [[Коста-Рика|Коста Рика]] дахь [[боловсрол]], судалгааны байгууламжуудыг удирддаг. Коллежийн сургалтын хөтөлбөр нь байгаль орчин, байгалийн нөөцийн талаарх ойлголт, [[менежмент]], тогтвортой байдалд анхаарлаа төвлөрүүлдэг.<ref>{{Cite web |title=Welcome to ESF |url=https://www.esf.edu/index.php |access-date=2025-07-25 |website=www.esf.edu |language=en}}</ref> ESF-ийн зорилго нь "байгаль болон орчныг удирдахад шаардлагатай мэдлэг, ур чадварыг дээшлүүлж, манлайллыг сурталчлах  юм. ESF нь Нью-Йорк Улсын Их Сургуулийн "мэргэжлийн байгууллага" бөгөөд сургалтын хөтөлбөр нь чухалчлан нэг чиглэлээр, коллеж нь байгаль орчны менежмент, менежментийн чиглэлээр төвлөрдөг юм.<ref>{{Cite web |title=State University of New York College of Environmental Science and Forestry {{!}} Global Council for Science and the Environment (GCSE) |url=https://www.gcseglobal.org/member-month/state-university-new-york-college-environmental-science-and-forestry |access-date=2025-07-25 |website=www.gcseglobal.org |archive-date=2025-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250514214408/https://www.gcseglobal.org/member-month/state-university-new-york-college-environmental-science-and-forestry |url-status=dead }}</ref> [[Файл:ESF-Marshall-Hall.jpg|thumb|ESF Маршаллын танхим]] oyizj49u67593w3p002r5qf8i13r44r 0 141442 859287 828724 2026-06-19T03:03:54Z Avirmed Batsaikhan 53733 859287 wikitext text/x-wiki '''Японы эзэмшлийн Солонгос''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Korea under Japanese rule'')-1910-1945 онуудад Солонгос Японы эзэнт гүрний эрхшээлд Чосон буюу '''Chōsen''' (朝鮮) нэртэй байсан үе юм. Япон улс 1800-аад оны сүүлчээр Солонгосыг өөрийн нөлөөний бүсэд оруулж эхэлсэн. Тухайн үед Солонгос (Жосон) болон Япон аль аль нь тусгаарлагдсан бодлого баримталж байсан ба Жосон нь [[Чин улс|Чин]] гүрний вассал (тусгаар хараат) улс байв. Гэвч 1854 онд АНУ Японыг албадан нээж, Япон Мэйжийн шинэчлэлийн хүрээнд түргэн хөгжиж эхэлсэн бол Жосон гадаадын нөлөөнөөс татгалзсан хэвээр байв. Эцэст нь, Япон улс [[1876 оны Япон-Солонгосын гэрээ|1876 оны Япон-Солонгосын тэгш бус гэрээгээр]] Жосоныг албадан нээж чадсан. Үүний дараа Япон бүс нутгийн өрсөлдөгчдөө дараалан ялан дийлж, Барууны улсуудтай холбоотон болж, Солонгост нөлөөгөө тогтоох олон жилийн үйл явцыг эхлүүлсэн. Япон улс Солонгосын эсэргүүцэгч хатныг алж, Дунхакийн тариачдын бослогын үед оролцсон. 1894–1895 оны [[Хятад-Японы нэгдүгээр дайн|Хятад-Японы нэгдүгээр дайнд]] Япон Хятадыг ялсны дараа Жосон нэр төдий тусгаар тогтнол зарлаж, богино настай Солонгосын Эзэнт гүрнийг тунхаглав. Харин 1904–1905 оны [[Орос-Японы дайн]]д Япон Оросыг ялж, бүс нутгийн цорын ганц хүчирхэг гүрэн болж, Солонгосыг бүрэн өөртөө нэгтгэх алхмуудыг хийж эхэлсэн. Япон улс эхлээд 1905 оны Япон-Солонгосын гэрээгээр Солонгосыг протекторат (хамааралтай улс) болгож, улмаар Японы Солонгос дахь ерөнхий төлөөлөгчийн газраар дамжуулан шууд бус захиргаа тогтоов. 1907 онд Япон эзэн хаан Гожоныг албадан хаан ширээнээс нь буулгасны дараа, 1910 оны Япон-Солонгосын гэрээгээр Солонгосыг албан ёсоор колони болгосон. Ингээд колоничлолын төгсгөл хүртэл Чоосэн хэмээх нэртэйгээр, тухайн үеийн Сөүл хотод байрлах Чоосэний ерөнхий захирагчийн удирдлага дор Японы захиргаанд орсон. Япон улс Солонгост цогц өөрчлөлт хийсэн. “Ниссэн доосоорон” гэх арьсны ялгаанд суурилсан онолын нэрийн дор японжуулах үйл явцыг эхлүүлж, солонгос хэл, нэр хэрэглээг бүрэн хориглох хүртэл хүргэжээ. Япон улс колони газар нутгаа хөгжүүлэхийн тулд дэд бүтэц, аж үйлдвэрийг бий болгосон байна. Төмөр зам, далайн боомт, авто зам барих ажлыг хэрэгжүүлсэн боловч олон тохиолдолд ажилчид маш муу ажлын нөхцөл, ялгаварлан гадуурхагдахаас гадна маш бага цалин хөлстэй байсан. Солонгосын эдийн засаг Японы эрхшээл дахь үед өсөн нэмэгдэж байсан ч эрдэмтэд дэд бүтцийн олон төслийг Солонгосын хойгоос байгалийн баялаг нөөц олборлоход зориулагдсан болохоос ард түмэнд нь ашиг тусаа өгөхөд зориулагдаагүй гэж үздэг. Үүнээс гадна, солонгосчуудад өндөр татвар ногдуулдаг байсан бөгөөд зарим тохиолдолд хувь хэмжээ нь 50%-иас давсан байв. Энэ үед баригдсан Солонгосын дэд бүтцийн ихэнх нь 1950-1953 оны [[Солонгосын дайн|Солонгосын дайны]] үеэр сүйрсэн юм. Уг колоничлолын үе нь эдийн засгийн өндөр өсөлт, орчин цагийн Солонгосын соёл бий болж, орчин үеийн Солонгосын аж үйлдвэрийн үндэс суурь тавигдаж, дундаж наслалт бараг хоёр дахин нэмэгдсэн (23.5-аас 43 жил хүртэл) юм. Орчин үеийн бага боловсрол өргөн тархсан зэргээр тэмдэглэгдсэн байдаг юм. Үүний зэрэгцээ энэ үеийн эхний болон сүүлийн арван жилд колоничлолын эрх баригчид хүн амын эсрэг хатуу авторитар бодлого баримталж, энэ хугацаанд солонгосчуудыг үндэс угсаа, соёлоор нь ялгаварлан гадуурхаж байсан. Эдгээр нөхцөл байдал нь Солонгосын тусгаар тогтнолын хөдөлгөөнийг бий болгоход хүргэсэн бөгөөд энэ хөдөлгөөн нь улс төрийн болон дайсагнасан байдлаар, заримдаа Японы эзэнт гүрний дотор, гэхдээ ихэвчлэн гаднаас үйлдсэн байв. Солонгосчууд Гандогийн аллага, Кантогийн аллага, Жеамнигийн аллага, Шинано голын хэрэг зэрэг олон тооны аллага хядлагад өртсөн юм. 1939 оноос эхлэн Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеэр Япон улс дайны хүчнээ дэмжихийн тулд 5.4 сая орчим солонгосчуудыг дайчилсан байдаг. Олон хүнийг гэрээс нь хүчээр нүүлгэн шилжүүлж, ерөнхийдөө маш муу ажлын нөхцөлд ажиллахаар болгосон. Олон эмэгтэйчүүд, охидыг Японы цэргүүдэд "тайтгаруулагч эмэгтэйчүүд" болгон бэлгийн боолчлолд албадан оруулсан. Эдгээр харгислалаас гадна сая сая солонгосчууд колоничлолын үед Японы янз бүрийн дайны гэмт хэргийн золиос болсон бөгөөд үүнд албадан хөдөлмөр эрхлэлт, хүний ​​туршилт, системийн өлсгөлөн багтжээ. Эцэст нь Японы эзэнт гүрний засаглалын мөн чанар, өргөн тархсан дайны гэмт хэрэг нь асар их зовлон зүдгүүр, амь насыг авч одсон бөгөөд үндэстний түүхэнд гүн гүнзгий бөгөөд удаан үргэлжлэх сорви үлдээжээ. Дайны төгсгөлд Япон бууж өгсний дараа Солонгос улс Японы колоничлолын засаглалаас чөлөөлөгдсөн боловч тэр даруй Зөвлөлт Холбоот Улс болон АНУ-ын мэдэлд байсан эзлэн түрэмгийллийн бүсүүдэд хуваагджээ. Энэхүү колоничлолын үе [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн]] [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|хоёрдугаар дайнд]] [[Японы эзэнт гүрэн]] үг дуугүй бууж өгснөөр дуусгавар болсон. [[Ангилал:Солонгосын түүх]] [[Ангилал:Японы зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Солонгос Японы ноёрхолд]] [[Ангилал:1910 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1945 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:Солонгос-Японы харилцаа]] [[Ангилал:Нутаг дэвсгэр нэгтгэл]] qlepjk054tyft0ah9r3xq0y0huz00ri 859288 859287 2026-06-19T03:08:39Z Avirmed Batsaikhan 53733 859288 wikitext text/x-wiki [[Файл:統監府の旗.svg|thumb]] '''Японы эзэмшлийн Солонгос''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Korea under Japanese rule'')-1910-1945 онуудад Солонгос Японы эзэнт гүрний эрхшээлд Чосон буюу '''Chōsen''' (朝鮮) нэртэй байсан үе юм. Япон улс 1800-аад оны сүүлчээр Солонгосыг өөрийн нөлөөний бүсэд оруулж эхэлсэн. Тухайн үед Солонгос (Жосон) болон Япон аль аль нь тусгаарлагдсан бодлого баримталж байсан ба Жосон нь [[Чин улс|Чин]] гүрний вассал (тусгаар хараат) улс байв. Гэвч 1854 онд АНУ Японыг албадан нээж, Япон Мэйжийн шинэчлэлийн хүрээнд түргэн хөгжиж эхэлсэн бол Жосон гадаадын нөлөөнөөс татгалзсан хэвээр байв. Эцэст нь, Япон улс [[1876 оны Япон-Солонгосын гэрээ|1876 оны Япон-Солонгосын тэгш бус гэрээгээр]] Жосоныг албадан нээж чадсан. Үүний дараа Япон бүс нутгийн өрсөлдөгчдөө дараалан ялан дийлж, Барууны улсуудтай холбоотон болж, Солонгост нөлөөгөө тогтоох олон жилийн үйл явцыг эхлүүлсэн. Япон улс Солонгосын эсэргүүцэгч хатныг алж, Дунхакийн тариачдын бослогын үед оролцсон. 1894–1895 оны [[Хятад-Японы нэгдүгээр дайн|Хятад-Японы нэгдүгээр дайнд]] Япон Хятадыг ялсны дараа Жосон нэр төдий тусгаар тогтнол зарлаж, богино настай Солонгосын Эзэнт гүрнийг тунхаглав. Харин 1904–1905 оны [[Орос-Японы дайн]]д Япон Оросыг ялж, бүс нутгийн цорын ганц хүчирхэг гүрэн болж, Солонгосыг бүрэн өөртөө нэгтгэх алхмуудыг хийж эхэлсэн. Япон улс эхлээд 1905 оны Япон-Солонгосын гэрээгээр Солонгосыг протекторат (хамааралтай улс) болгож, улмаар Японы Солонгос дахь ерөнхий төлөөлөгчийн газраар дамжуулан шууд бус захиргаа тогтоов. 1907 онд Япон эзэн хаан Гожоныг албадан хаан ширээнээс нь буулгасны дараа, [[1910 оны Япон-Солонгосын гэрээ|1910 оны Япон-Солонгосын гэрээгээр]] Солонгосыг албан ёсоор колони болгосон. Ингээд колоничлолын төгсгөл хүртэл Чоосэн хэмээх нэртэйгээр, тухайн үеийн Сөүл хотод байрлах Чоосэний ерөнхий захирагчийн удирдлага дор Японы захиргаанд орсон. Япон улс Солонгост цогц өөрчлөлт хийсэн. “Ниссэн доосоорон” гэх арьсны ялгаанд суурилсан онолын нэрийн дор японжуулах үйл явцыг эхлүүлж, солонгос хэл, нэр хэрэглээг бүрэн хориглох хүртэл хүргэжээ. Япон улс колони газар нутгаа хөгжүүлэхийн тулд дэд бүтэц, аж үйлдвэрийг бий болгосон байна. Төмөр зам, далайн боомт, авто зам барих ажлыг хэрэгжүүлсэн боловч олон тохиолдолд ажилчид маш муу ажлын нөхцөл, ялгаварлан гадуурхагдахаас гадна маш бага цалин хөлстэй байсан. Солонгосын эдийн засаг Японы эрхшээл дахь үед өсөн нэмэгдэж байсан ч эрдэмтэд дэд бүтцийн олон төслийг Солонгосын хойгоос байгалийн баялаг нөөц олборлоход зориулагдсан болохоос ард түмэнд нь ашиг тусаа өгөхөд зориулагдаагүй гэж үздэг. Үүнээс гадна, солонгосчуудад өндөр татвар ногдуулдаг байсан бөгөөд зарим тохиолдолд хувь хэмжээ нь 50%-иас давсан байв. Энэ үед баригдсан Солонгосын дэд бүтцийн ихэнх нь 1950-1953 оны [[Солонгосын дайн|Солонгосын дайны]] үеэр сүйрсэн юм. Уг колоничлолын үе нь эдийн засгийн өндөр өсөлт, орчин цагийн Солонгосын соёл бий болж, орчин үеийн Солонгосын аж үйлдвэрийн үндэс суурь тавигдаж, дундаж наслалт бараг хоёр дахин нэмэгдсэн (23.5-аас 43 жил хүртэл) юм. Орчин үеийн бага боловсрол өргөн тархсан зэргээр тэмдэглэгдсэн байдаг юм. Үүний зэрэгцээ энэ үеийн эхний болон сүүлийн арван жилд колоничлолын эрх баригчид хүн амын эсрэг хатуу авторитар бодлого баримталж, энэ хугацаанд солонгосчуудыг үндэс угсаа, соёлоор нь ялгаварлан гадуурхаж байсан. Эдгээр нөхцөл байдал нь Солонгосын тусгаар тогтнолын хөдөлгөөнийг бий болгоход хүргэсэн бөгөөд энэ хөдөлгөөн нь улс төрийн болон дайсагнасан байдлаар, заримдаа Японы эзэнт гүрний дотор, гэхдээ ихэвчлэн гаднаас үйлдсэн байв. Солонгосчууд Гандогийн аллага, Кантогийн аллага, Жеамнигийн аллага, Шинано голын хэрэг зэрэг олон тооны аллага хядлагад өртсөн юм. 1939 оноос эхлэн Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеэр Япон улс дайны хүчнээ дэмжихийн тулд 5.4 сая орчим солонгосчуудыг дайчилсан байдаг. Олон хүнийг гэрээс нь хүчээр нүүлгэн шилжүүлж, ерөнхийдөө маш муу ажлын нөхцөлд ажиллахаар болгосон. Олон эмэгтэйчүүд, охидыг Японы цэргүүдэд "[[Зугаацуулагч эмэгтэйчүүд|'''Зугаацуулагч''' '''эмэгтэйчүүд''']]" болгон бэлгийн боолчлолд албадан оруулсан. Эдгээр харгислалаас гадна сая сая солонгосчууд колоничлолын үед Японы янз бүрийн дайны гэмт хэргийн золиос болсон бөгөөд үүнд албадан хөдөлмөр эрхлэлт, хүний ​​туршилт, системийн өлсгөлөн багтжээ. Эцэст нь Японы эзэнт гүрний засаглалын мөн чанар, өргөн тархсан дайны гэмт хэрэг нь асар их зовлон зүдгүүр, амь насыг авч одсон бөгөөд үндэстний түүхэнд гүн гүнзгий бөгөөд удаан үргэлжлэх сорви үлдээжээ. Дайны төгсгөлд Япон бууж өгсний дараа Солонгос улс Японы колоничлолын засаглалаас чөлөөлөгдсөн боловч тэр даруй Зөвлөлт Холбоот Улс болон АНУ-ын мэдэлд байсан эзлэн түрэмгийллийн бүсүүдэд хуваагджээ. Энэхүү колоничлолын үе [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн]] [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|хоёрдугаар дайнд]] [[Японы эзэнт гүрэн]] үг дуугүй бууж өгснөөр дуусгавар болсон. [[Ангилал:Солонгосын түүх]] [[Ангилал:Японы зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Солонгос Японы ноёрхолд]] [[Ангилал:1910 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1945 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:Солонгос-Японы харилцаа]] [[Ангилал:Нутаг дэвсгэр нэгтгэл]] emm5dncrxoxfbz6zvczpwmk6m8xrqff 859290 859288 2026-06-19T03:15:20Z Zorigt 49 859290 wikitext text/x-wiki [[Файл:統監府の旗.svg|thumb]] '''Японы эзэмшлийн Солонгос''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Korea under Japanese rule'') - 1910-1945 онуудад Солонгос Японы эзэнт гүрний эрхшээлд Чоосэн буюу '''Chōsen''' (朝鮮) нэртэй байсан үе юм. Япон улс 1800-аад оны сүүлчээр Солонгосыг өөрийн нөлөөний бүсэд оруулж эхэлсэн. Тухайн үед Солонгос (Жосон) болон Япон аль аль нь тусгаарлагдсан бодлого баримталж байсан ба Жосон нь [[Чин улс|Чин]] гүрний вассал (тусгаар хараат) улс байв. Гэвч 1854 онд АНУ Японыг албадан нээж, Япон Мэйжийн шинэчлэлийн хүрээнд түргэн хөгжиж эхэлсэн бол Жосон гадаадын нөлөөнөөс татгалзсан хэвээр байв. Эцэст нь, Япон улс [[1876 оны Япон-Солонгосын гэрээ|1876 оны Япон-Солонгосын тэгш бус гэрээгээр]] Жосоныг албадан нээж чадсан. Үүний дараа Япон бүс нутгийн өрсөлдөгчдөө дараалан ялан дийлж, Барууны улсуудтай холбоотон болж, Солонгост нөлөөгөө тогтоох олон жилийн үйл явцыг эхлүүлсэн. Япон улс Солонгосын эсэргүүцэгч хатныг алж, Дунхакийн тариачдын бослогын үед оролцсон. 1894–1895 оны [[Хятад-Японы нэгдүгээр дайн|Хятад-Японы нэгдүгээр дайнд]] Япон Хятадыг ялсны дараа Жосон нэр төдий тусгаар тогтнол зарлаж, богино настай Солонгосын Эзэнт гүрнийг тунхаглав. Харин 1904–1905 оны [[Орос-Японы дайн]]д Япон Оросыг ялж, бүс нутгийн цорын ганц хүчирхэг гүрэн болж, Солонгосыг бүрэн өөртөө нэгтгэх алхмуудыг хийж эхэлсэн. Япон улс эхлээд 1905 оны Япон-Солонгосын гэрээгээр Солонгосыг протекторат (хамааралтай улс) болгож, улмаар Японы Солонгос дахь ерөнхий төлөөлөгчийн газраар дамжуулан шууд бус захиргаа тогтоов. 1907 онд Япон эзэн хаан Гожоныг албадан хаан ширээнээс нь буулгасны дараа, [[1910 оны Япон-Солонгосын гэрээ|1910 оны Япон-Солонгосын гэрээгээр]] Солонгосыг албан ёсоор колони болгосон. Ингээд колоничлолын төгсгөл хүртэл Чоосэн хэмээх нэртэйгээр, тухайн үеийн Сөүл хотод байрлах Чоосэний ерөнхий захирагчийн удирдлага дор Японы захиргаанд орсон. Япон улс Солонгост цогц өөрчлөлт хийсэн. “Ниссэн доосоорон” гэх арьсны ялгаанд суурилсан онолын нэрийн дор японжуулах үйл явцыг эхлүүлж, солонгос хэл, нэр хэрэглээг бүрэн хориглох хүртэл хүргэжээ. Япон улс колони газар нутгаа хөгжүүлэхийн тулд дэд бүтэц, аж үйлдвэрийг бий болгосон байна. Төмөр зам, далайн боомт, авто зам барих ажлыг хэрэгжүүлсэн боловч олон тохиолдолд ажилчид маш муу ажлын нөхцөл, ялгаварлан гадуурхагдахаас гадна маш бага цалин хөлстэй байсан. Солонгосын эдийн засаг Японы эрхшээл дахь үед өсөн нэмэгдэж байсан ч эрдэмтэд дэд бүтцийн олон төслийг Солонгосын хойгоос байгалийн баялаг нөөц олборлоход зориулагдсан болохоос ард түмэнд нь ашиг тусаа өгөхөд зориулагдаагүй гэж үздэг. Үүнээс гадна, солонгосчуудад өндөр татвар ногдуулдаг байсан бөгөөд зарим тохиолдолд хувь хэмжээ нь 50%-иас давсан байв. Энэ үед баригдсан Солонгосын дэд бүтцийн ихэнх нь 1950-1953 оны [[Солонгосын дайн|Солонгосын дайны]] үеэр сүйрсэн юм. Уг колоничлолын үе нь эдийн засгийн өндөр өсөлт, орчин цагийн Солонгосын соёл бий болж, орчин үеийн Солонгосын аж үйлдвэрийн үндэс суурь тавигдаж, дундаж наслалт бараг хоёр дахин нэмэгдсэн (23.5-аас 43 жил хүртэл) юм. Орчин үеийн бага боловсрол өргөн тархсан зэргээр тэмдэглэгдсэн байдаг юм. Үүний зэрэгцээ энэ үеийн эхний болон сүүлийн арван жилд колоничлолын эрх баригчид хүн амын эсрэг хатуу авторитар бодлого баримталж, энэ хугацаанд солонгосчуудыг үндэс угсаа, соёлоор нь ялгаварлан гадуурхаж байсан. Эдгээр нөхцөл байдал нь Солонгосын тусгаар тогтнолын хөдөлгөөнийг бий болгоход хүргэсэн бөгөөд энэ хөдөлгөөн нь улс төрийн болон дайсагнасан байдлаар, заримдаа Японы эзэнт гүрний дотор, гэхдээ ихэвчлэн гаднаас үйлдсэн байв. Солонгосчууд Гандогийн аллага, Кантогийн аллага, Жеамнигийн аллага, Шинано голын хэрэг зэрэг олон тооны аллага хядлагад өртсөн юм. 1939 оноос эхлэн Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеэр Япон улс дайны хүчнээ дэмжихийн тулд 5.4 сая орчим солонгосчуудыг дайчилсан байдаг. Олон хүнийг гэрээс нь хүчээр нүүлгэн шилжүүлж, ерөнхийдөө маш муу ажлын нөхцөлд ажиллахаар болгосон. Олон эмэгтэйчүүд, охидыг Японы цэргүүдэд "[[Зугаацуулагч эмэгтэйчүүд]]" болгон бэлгийн боолчлолд албадан оруулсан. Эдгээр харгислалаас гадна сая сая солонгосчууд колоничлолын үед Японы янз бүрийн дайны гэмт хэргийн золиос болсон бөгөөд үүнд албадан хөдөлмөр эрхлэлт, хүний ​​туршилт, системийн өлсгөлөн багтжээ. Эцэст нь Японы эзэнт гүрний засаглалын мөн чанар, өргөн тархсан дайны гэмт хэрэг нь асар их зовлон зүдгүүр, амь насыг авч одсон бөгөөд үндэстний түүхэнд гүн гүнзгий бөгөөд удаан үргэлжлэх сорви үлдээжээ. Дайны төгсгөлд Япон бууж өгсний дараа Солонгос улс Японы колоничлолын засаглалаас чөлөөлөгдсөн боловч тэр даруй Зөвлөлт Холбоот Улс болон АНУ-ын мэдэлд байсан эзлэн түрэмгийллийн бүсүүдэд хуваагджээ. Энэхүү колоничлолын үе [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн]] [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|хоёрдугаар дайнд]] [[Японы эзэнт гүрэн]] үг дуугүй бууж өгснөөр дуусгавар болсон. [[Ангилал:Солонгосын түүх]] [[Ангилал:Японы зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Солонгос Японы ноёрхолд]] [[Ангилал:1910 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1945 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:Солонгос-Японы харилцаа]] [[Ангилал:Нутаг дэвсгэр нэгтгэл]] q1u6rtse10a6s7clv67t22a8exfz205 859294 859290 2026-06-19T03:27:33Z Avirmed Batsaikhan 53733 859294 wikitext text/x-wiki [[Файл:統監府の旗.svg|thumb]] '''Японы эзэмшлийн Солонгос''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Korea under Japanese rule'') - 1910-1945 онуудад Солонгос Японы эзэнт гүрний эрхшээлд Чоосэн буюу '''Chōsen''' (朝鮮) нэртэй байсан үе юм. Япон улс 1800-аад оны сүүлчээр Солонгосыг өөрийн нөлөөний бүсэд оруулж эхэлсэн. Тухайн үед Солонгос (Жосон) болон Япон аль аль нь тусгаарлагдсан бодлого баримталж байсан ба Жосон нь [[Чин улс|Чин]] гүрний вассал (тусгаар хараат) улс байв. Гэвч 1854 онд АНУ Японыг албадан нээж, Япон Мэйжийн шинэчлэлийн хүрээнд түргэн хөгжиж эхэлсэн бол Жосон гадаадын нөлөөнөөс татгалзсан хэвээр байв. Эцэст нь, Япон улс [[1876 оны Япон-Солонгосын гэрээ|1876 оны Япон-Солонгосын тэгш бус гэрээгээр]] Жосоныг албадан нээж чадсан. Үүний дараа Япон бүс нутгийн өрсөлдөгчдөө дараалан ялан дийлж, Барууны улсуудтай холбоотон болж, Солонгост нөлөөгөө тогтоох олон жилийн үйл явцыг эхлүүлсэн. Япон улс Солонгосын эсэргүүцэгч хатныг алж, Дунхакийн тариачдын бослогын үед оролцсон. 1894–1895 оны [[Хятад-Японы нэгдүгээр дайн|Хятад-Японы нэгдүгээр дайнд]] Япон Хятадыг ялсны дараа Жосон нэр төдий тусгаар тогтнол зарлаж, богино настай Солонгосын Эзэнт гүрнийг тунхаглав. Харин 1904–1905 оны [[Орос-Японы дайн]]д Япон Оросыг ялж, бүс нутгийн цорын ганц хүчирхэг гүрэн болж, Солонгосыг бүрэн өөртөө нэгтгэх алхмуудыг хийж эхэлсэн. Япон улс эхлээд 1905 оны Япон-Солонгосын гэрээгээр Солонгосыг протекторат (хамааралтай улс) болгож, улмаар Японы Солонгос дахь ерөнхий төлөөлөгчийн газраар дамжуулан шууд бус захиргаа тогтоов. 1907 онд Япон эзэн хаан Гожоныг албадан хаан ширээнээс нь буулгасны дараа, [[1910 оны Япон-Солонгосын гэрээ|'''1910 оны Япон-Солонгосын гэрээгээр''']] Солонгосыг албан ёсоор колони болгосон. Ингээд колоничлолын төгсгөл хүртэл Чоосэн хэмээх нэртэйгээр, тухайн үеийн Сөүл хотод байрлах Чоосэний ерөнхий захирагчийн удирдлага дор Японы захиргаанд орсон. Япон улс Солонгост цогц өөрчлөлт хийсэн. “Ниссэн доосоорон” гэх арьсны ялгаанд суурилсан онолын нэрийн дор японжуулах үйл явцыг эхлүүлж, солонгос хэл, нэр хэрэглээг бүрэн хориглох хүртэл хүргэжээ. Япон улс колони газар нутгаа хөгжүүлэхийн тулд дэд бүтэц, аж үйлдвэрийг бий болгосон байна. Төмөр зам, далайн боомт, авто зам барих ажлыг хэрэгжүүлсэн боловч олон тохиолдолд ажилчид маш муу ажлын нөхцөл, ялгаварлан гадуурхагдахаас гадна маш бага цалин хөлстэй байсан. Солонгосын эдийн засаг Японы эрхшээл дахь үед өсөн нэмэгдэж байсан ч эрдэмтэд дэд бүтцийн олон төслийг Солонгосын хойгоос байгалийн баялаг нөөц олборлоход зориулагдсан болохоос ард түмэнд нь ашиг тусаа өгөхөд зориулагдаагүй гэж үздэг. Үүнээс гадна, солонгосчуудад өндөр татвар ногдуулдаг байсан бөгөөд зарим тохиолдолд хувь хэмжээ нь 50%-иас давсан байв. Энэ үед баригдсан Солонгосын дэд бүтцийн ихэнх нь 1950-1953 оны [[Солонгосын дайн|Солонгосын дайны]] үеэр сүйрсэн юм. Уг колоничлолын үе нь эдийн засгийн өндөр өсөлт, орчин цагийн Солонгосын соёл бий болж, орчин үеийн Солонгосын аж үйлдвэрийн үндэс суурь тавигдаж, дундаж наслалт бараг хоёр дахин нэмэгдсэн (23.5-аас 43 жил хүртэл) юм. Орчин үеийн бага боловсрол өргөн тархсан зэргээр тэмдэглэгдсэн байдаг юм. Үүний зэрэгцээ энэ үеийн эхний болон сүүлийн арван жилд колоничлолын эрх баригчид хүн амын эсрэг хатуу авторитар бодлого баримталж, энэ хугацаанд солонгосчуудыг үндэс угсаа, соёлоор нь ялгаварлан гадуурхаж байсан. Эдгээр нөхцөл байдал нь Солонгосын тусгаар тогтнолын хөдөлгөөнийг бий болгоход хүргэсэн бөгөөд энэ хөдөлгөөн нь улс төрийн болон дайсагнасан байдлаар, заримдаа Японы эзэнт гүрний дотор, гэхдээ ихэвчлэн гаднаас үйлдсэн байв. Солонгосчууд Гандогийн аллага, Кантогийн аллага, Жеамнигийн аллага, Шинано голын хэрэг зэрэг олон тооны аллага хядлагад өртсөн юм. 1939 оноос эхлэн Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеэр Япон улс дайны хүчнээ дэмжихийн тулд 5.4 сая орчим солонгосчуудыг дайчилсан байдаг. Олон хүнийг гэрээс нь хүчээр нүүлгэн шилжүүлж, ерөнхийдөө маш муу ажлын нөхцөлд ажиллахаар болгосон. Олон эмэгтэйчүүд, охидыг Японы цэргүүдэд "[[Зугаацуулагч эмэгтэйчүүд]]" болгон бэлгийн боолчлолд албадан оруулсан. Эдгээр харгислалаас гадна сая сая солонгосчууд колоничлолын үед Японы янз бүрийн дайны гэмт хэргийн золиос болсон бөгөөд үүнд албадан хөдөлмөр эрхлэлт, хүний ​​туршилт, системийн өлсгөлөн багтжээ. Эцэст нь Японы эзэнт гүрний засаглалын мөн чанар, өргөн тархсан дайны гэмт хэрэг нь асар их зовлон зүдгүүр, амь насыг авч одсон бөгөөд үндэстний түүхэнд гүн гүнзгий бөгөөд удаан үргэлжлэх сорви үлдээжээ. Дайны төгсгөлд Япон бууж өгсний дараа Солонгос улс Японы колоничлолын засаглалаас чөлөөлөгдсөн боловч тэр даруй Зөвлөлт Холбоот Улс болон АНУ-ын мэдэлд байсан эзлэн түрэмгийллийн бүсүүдэд хуваагджээ. Энэхүү колоничлолын үе [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн]] [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|хоёрдугаар дайнд]] [[Японы эзэнт гүрэн]] үг дуугүй бууж өгснөөр дуусгавар болсон. [[Ангилал:Солонгосын түүх]] [[Ангилал:Японы зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Солонгос Японы ноёрхолд]] [[Ангилал:1910 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1945 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:Солонгос-Японы харилцаа]] [[Ангилал:Нутаг дэвсгэр нэгтгэл]] j2g5qx108xa4u92dxjg0l4ypskkh7sc 859305 859294 2026-06-19T04:12:40Z Avirmed Batsaikhan 53733 859305 wikitext text/x-wiki [[Файл:統監府の旗.svg|thumb]] '''Японы эзэмшлийн Солонгос''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Korea under Japanese rule'') - 1910-1945 онуудад Солонгос Японы эзэнт гүрний эрхшээлд Чоосэн буюу '''Chōsen''' (朝鮮) нэртэй байсан үе юм. Япон улс 1800-аад оны сүүлчээр Солонгосыг өөрийн нөлөөний бүсэд оруулж эхэлсэн. Тухайн үед Солонгос (Жосон) болон Япон аль аль нь тусгаарлагдсан бодлого баримталж байсан ба Жосон нь [[Чин улс|Чин]] гүрний вассал (тусгаар хараат) улс байв. Гэвч 1854 онд АНУ Японыг албадан нээж, Япон Мэйжийн шинэчлэлийн хүрээнд түргэн хөгжиж эхэлсэн бол Жосон гадаадын нөлөөнөөс татгалзсан хэвээр байв. Эцэст нь, Япон улс [[1876 оны Япон-Солонгосын гэрээ|1876 оны Япон-Солонгосын тэгш бус гэрээгээр]] Жосоныг албадан нээж чадсан. Үүний дараа Япон бүс нутгийн өрсөлдөгчдөө дараалан ялан дийлж, Барууны улсуудтай холбоотон болж, Солонгост нөлөөгөө тогтоох олон жилийн үйл явцыг эхлүүлсэн. Япон улс Солонгосын эсэргүүцэгч хатныг алж, Дунхакийн тариачдын бослогын үед оролцсон. 1894–1895 оны [[Хятад-Японы нэгдүгээр дайн|Хятад-Японы нэгдүгээр дайнд]] Япон Хятадыг ялсны дараа Жосон нэр төдий тусгаар тогтнол зарлаж, богино настай Солонгосын Эзэнт гүрнийг тунхаглав. Харин 1904–1905 оны [[Орос-Японы дайн]]д Япон Оросыг ялж, бүс нутгийн цорын ганц хүчирхэг гүрэн болж, Солонгосыг бүрэн өөртөө нэгтгэх алхмуудыг хийж эхэлсэн. Япон улс эхлээд 1905 оны Япон-Солонгосын гэрээгээр Солонгосыг протекторат (хамааралтай улс) болгож, улмаар Японы Солонгос дахь ерөнхий төлөөлөгчийн газраар дамжуулан шууд бус захиргаа тогтоов. 1907 онд Япон эзэн хаан Гожоныг албадан хаан ширээнээс нь буулгасны дараа, [[1910 оны Япон-Солонгосын гэрээ|'''1910 оны Япон-Солонгосын гэрээгээр''']] Солонгосыг албан ёсоор колони болгосон. Ингээд колоничлолын төгсгөл хүртэл Чоосэн хэмээх нэртэйгээр, тухайн үеийн Сөүл хотод байрлах Чоосэний ерөнхий захирагчийн удирдлага дор Японы захиргаанд орсон. Япон улс Солонгост цогц өөрчлөлт хийсэн. “Ниссэн доосоорон” гэх арьсны ялгаанд суурилсан онолын нэрийн дор японжуулах үйл явцыг эхлүүлж, солонгос хэл, нэр хэрэглээг бүрэн хориглох хүртэл хүргэжээ. Япон улс колони газар нутгаа хөгжүүлэхийн тулд дэд бүтэц, аж үйлдвэрийг бий болгосон байна. Төмөр зам, далайн боомт, авто зам барих ажлыг хэрэгжүүлсэн боловч олон тохиолдолд ажилчид маш муу ажлын нөхцөл, ялгаварлан гадуурхагдахаас гадна маш бага цалин хөлстэй байсан. Солонгосын эдийн засаг Японы эрхшээл дахь үед өсөн нэмэгдэж байсан ч эрдэмтэд дэд бүтцийн олон төслийг Солонгосын хойгоос байгалийн баялаг нөөц олборлоход зориулагдсан болохоос ард түмэнд нь ашиг тусаа өгөхөд зориулагдаагүй гэж үздэг. Үүнээс гадна, солонгосчуудад өндөр татвар ногдуулдаг байсан бөгөөд зарим тохиолдолд хувь хэмжээ нь 50%-иас давсан байв. Энэ үед баригдсан Солонгосын дэд бүтцийн ихэнх нь 1950-1953 оны [[Солонгосын дайн|Солонгосын дайны]] үеэр сүйрсэн юм. Уг колоничлолын үе нь эдийн засгийн өндөр өсөлт, орчин цагийн Солонгосын соёл бий болж, орчин үеийн Солонгосын аж үйлдвэрийн үндэс суурь тавигдаж, дундаж наслалт бараг хоёр дахин нэмэгдсэн (23.5-аас 43 жил хүртэл) юм. Орчин үеийн бага боловсрол өргөн тархсан зэргээр тэмдэглэгдсэн байдаг юм. Үүний зэрэгцээ энэ үеийн эхний болон сүүлийн арван жилд колоничлолын эрх баригчид хүн амын эсрэг хатуу авторитар бодлого баримталж, энэ хугацаанд солонгосчуудыг үндэс угсаа, соёлоор нь ялгаварлан гадуурхаж байсан. Эдгээр нөхцөл байдал нь Солонгосын тусгаар тогтнолын хөдөлгөөнийг бий болгоход хүргэсэн бөгөөд энэ хөдөлгөөн нь улс төрийн болон дайсагнасан байдлаар, заримдаа Японы эзэнт гүрний дотор, гэхдээ ихэвчлэн гаднаас үйлдсэн байв. Солонгосчууд Гандогийн аллага, Кантогийн аллага, Жеамнигийн аллага, Шинано голын хэрэг зэрэг олон тооны аллага хядлагад өртсөн юм. 1939 оноос эхлэн Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеэр Япон улс дайны хүчнээ дэмжихийн тулд 5.4 сая орчим солонгосчуудыг дайчилсан байдаг. Олон хүнийг гэрээс нь хүчээр нүүлгэн шилжүүлж, ерөнхийдөө маш муу ажлын нөхцөлд ажиллахаар болгосон. Олон эмэгтэйчүүд, охидыг Японы цэргүүдэд "[[Зугаацуулагч эмэгтэйчүүд]]" болгон бэлгийн боолчлолд албадан оруулсан. Эдгээр харгислалаас гадна сая сая солонгосчууд колоничлолын үед Японы янз бүрийн дайны гэмт хэргийн золиос болсон бөгөөд үүнд албадан хөдөлмөр эрхлэлт, хүний ​​туршилт, системийн өлсгөлөн багтжээ. Эцэст нь Японы эзэнт гүрний засаглалын мөн чанар, өргөн тархсан дайны гэмт хэрэг нь асар их зовлон зүдгүүр, амь насыг авч одсон бөгөөд үндэстний түүхэнд гүн гүнзгий бөгөөд удаан үргэлжлэх сорви үлдээжээ. Дайны төгсгөлд Япон бууж өгсний дараа Солонгос улс Японы колоничлолын засаглалаас чөлөөлөгдсөн боловч тэр даруй Зөвлөлт Холбоот Улс болон АНУ-ын мэдэлд байсан эзлэн түрэмгийллийн бүсүүдэд хуваагджээ. Энэхүү колоничлолын үе [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн]] [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|хоёрдугаар дайнд]] [[Японы эзэнт гүрэн]] үг дуугүй бууж өгснөөр дуусгавар болсон. '''Үзэх холбоос:''' * '''[[Тэраүчи Масатакэ]]''' * [[1910 оны Япон-Солонгосын гэрээ|'''1910 оны Япон-Солонгосын гэрээгээр''']] [[Ангилал:Солонгосын түүх]] [[Ангилал:Японы зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Солонгос Японы ноёрхолд]] [[Ангилал:1910 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1945 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:Солонгос-Японы харилцаа]] [[Ангилал:Нутаг дэвсгэр нэгтгэл]] pbxkssz0ddaap6y18614vr9yz21mc4o 859311 859305 2026-06-19T05:15:09Z Zorigt 49 859311 wikitext text/x-wiki [[Файл:統監府の旗.svg|thumb]] '''Японы эзэмшлийн Солонгос''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Korea under Japanese rule'') - 1910-1945 онуудад Солонгос Японы эзэнт гүрний эрхшээлд Чоосэн буюу '''Chōsen''' (朝鮮) нэртэй байсан үе юм. Япон улс 1800-аад оны сүүлчээр Солонгосыг өөрийн нөлөөний бүсэд оруулж эхэлсэн. Тухайн үед Солонгос (Жосон) болон Япон аль аль нь тусгаарлагдсан бодлого баримталж байсан ба Жосон нь [[Чин улс|Чин]] гүрний вассал (тусгаар хараат) улс байв. Гэвч 1854 онд АНУ Японыг албадан нээж, Япон Мэйжийн шинэчлэлийн хүрээнд түргэн хөгжиж эхэлсэн бол Жосон гадаадын нөлөөнөөс татгалзсан хэвээр байв. Эцэст нь, Япон улс [[1876 оны Япон-Солонгосын гэрээ|1876 оны Япон-Солонгосын тэгш бус гэрээгээр]] Жосоныг албадан нээж чадсан. Үүний дараа Япон бүс нутгийн өрсөлдөгчдөө дараалан ялан дийлж, Барууны улсуудтай холбоотон болж, Солонгост нөлөөгөө тогтоох олон жилийн үйл явцыг эхлүүлсэн. Япон улс Солонгосын эсэргүүцэгч хатныг алж, Дунхакийн тариачдын бослогын үед оролцсон. 1894–1895 оны [[Хятад-Японы нэгдүгээр дайн|Хятад-Японы нэгдүгээр дайнд]] Япон Хятадыг ялсны дараа Жосон нэр төдий тусгаар тогтнол зарлаж, богино настай Солонгосын Эзэнт гүрнийг тунхаглав. Харин 1904–1905 оны [[Орос-Японы дайн]]д Япон Оросыг ялж, бүс нутгийн цорын ганц хүчирхэг гүрэн болж, Солонгосыг бүрэн өөртөө нэгтгэх алхмуудыг хийж эхэлсэн. Япон улс эхлээд 1905 оны Япон-Солонгосын гэрээгээр Солонгосыг протекторат (хамааралтай улс) болгож, улмаар Японы Солонгос дахь ерөнхий төлөөлөгчийн газраар дамжуулан шууд бус захиргаа тогтоов. 1907 онд Япон эзэн хаан Гожоныг албадан хаан ширээнээс нь буулгасны дараа, [[1910 оны Япон-Солонгосын гэрээ]]гээр Солонгосыг албан ёсоор колони болгосон. Ингээд колоничлолын төгсгөл хүртэл Чоосэн хэмээх нэртэйгээр, тухайн үеийн Сөүл хотод байрлах Чоосэний ерөнхий захирагчийн удирдлага дор Японы захиргаанд орсон. Япон улс Солонгост цогц өөрчлөлт хийсэн. “Ниссэн доосоорон” гэх арьсны ялгаанд суурилсан онолын нэрийн дор японжуулах үйл явцыг эхлүүлж, солонгос хэл, нэр хэрэглээг бүрэн хориглох хүртэл хүргэжээ. Япон улс колони газар нутгаа хөгжүүлэхийн тулд дэд бүтэц, аж үйлдвэрийг бий болгосон байна. Төмөр зам, далайн боомт, авто зам барих ажлыг хэрэгжүүлсэн боловч олон тохиолдолд ажилчид маш муу ажлын нөхцөл, ялгаварлан гадуурхагдахаас гадна маш бага цалин хөлстэй байсан. Солонгосын эдийн засаг Японы эрхшээл дахь үед өсөн нэмэгдэж байсан ч эрдэмтэд дэд бүтцийн олон төслийг Солонгосын хойгоос байгалийн баялаг нөөц олборлоход зориулагдсан болохоос ард түмэнд нь ашиг тусаа өгөхөд зориулагдаагүй гэж үздэг. Үүнээс гадна, солонгосчуудад өндөр татвар ногдуулдаг байсан бөгөөд зарим тохиолдолд хувь хэмжээ нь 50%-иас давсан байв. Энэ үед баригдсан Солонгосын дэд бүтцийн ихэнх нь 1950-1953 оны [[Солонгосын дайн|Солонгосын дайны]] үеэр сүйрсэн юм. Уг колоничлолын үе нь эдийн засгийн өндөр өсөлт, орчин цагийн Солонгосын соёл бий болж, орчин үеийн Солонгосын аж үйлдвэрийн үндэс суурь тавигдаж, дундаж наслалт бараг хоёр дахин нэмэгдсэн (23.5-аас 43 жил хүртэл) юм. Орчин үеийн бага боловсрол өргөн тархсан зэргээр тэмдэглэгдсэн байдаг юм. Үүний зэрэгцээ энэ үеийн эхний болон сүүлийн арван жилд колоничлолын эрх баригчид хүн амын эсрэг хатуу авторитар бодлого баримталж, энэ хугацаанд солонгосчуудыг үндэс угсаа, соёлоор нь ялгаварлан гадуурхаж байсан. Эдгээр нөхцөл байдал нь Солонгосын тусгаар тогтнолын хөдөлгөөнийг бий болгоход хүргэсэн бөгөөд энэ хөдөлгөөн нь улс төрийн болон дайсагнасан байдлаар, заримдаа Японы эзэнт гүрний дотор, гэхдээ ихэвчлэн гаднаас үйлдсэн байв. Солонгосчууд Гандогийн аллага, Кантогийн аллага, Жеамнигийн аллага, Шинано голын хэрэг зэрэг олон тооны аллага хядлагад өртсөн юм. 1939 оноос эхлэн Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеэр Япон улс дайны хүчнээ дэмжихийн тулд 5.4 сая орчим солонгосчуудыг дайчилсан байдаг. Олон хүнийг гэрээс нь хүчээр нүүлгэн шилжүүлж, ерөнхийдөө маш муу ажлын нөхцөлд ажиллахаар болгосон. Олон эмэгтэйчүүд, охидыг Японы цэргүүдэд "[[Зугаацуулагч эмэгтэйчүүд]]" болгон бэлгийн боолчлолд албадан оруулсан. Эдгээр харгислалаас гадна сая сая солонгосчууд колоничлолын үед Японы янз бүрийн дайны гэмт хэргийн золиос болсон бөгөөд үүнд албадан хөдөлмөр эрхлэлт, хүний ​​туршилт, системийн өлсгөлөн багтжээ. Эцэст нь Японы эзэнт гүрний засаглалын мөн чанар, өргөн тархсан дайны гэмт хэрэг нь асар их зовлон зүдгүүр, амь насыг авч одсон бөгөөд үндэстний түүхэнд гүн гүнзгий бөгөөд удаан үргэлжлэх сорви үлдээжээ. Дайны төгсгөлд Япон бууж өгсний дараа Солонгос улс Японы колоничлолын засаглалаас чөлөөлөгдсөн боловч тэр даруй Зөвлөлт Холбоот Улс болон АНУ-ын мэдэлд байсан эзлэн түрэмгийллийн бүсүүдэд хуваагджээ. Энэхүү колоничлолын үе [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн]] [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|хоёрдугаар дайнд]] [[Японы эзэнт гүрэн]] үг дуугүй бууж өгснөөр дуусгавар болсон. ==Үзэх холбоос== * [[Тэраүчи Масатакэ]] * [[1910 оны Япон-Солонгосын гэрээ]] [[Ангилал:Солонгосын түүх]] [[Ангилал:Японы зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Солонгос Японы ноёрхолд]] [[Ангилал:1910 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1945 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:Солонгос-Японы харилцаа]] [[Ангилал:Нутаг дэвсгэр нэгтгэл]] gizkt2chqqloo0ca0duyvfa3gk35x4r 0 145987 859254 859196 2026-06-19T00:59:49Z Zorigt 49 859254 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс компани | name = LIME | logo = Onlime Network logo.png | industry = Харилцаа холбоо | founded = {{Start date|2021|10|24}} | hq_location = Монгол улс, Улаанбаатар хот | products = {{Unbulleted list|[[Хязгааргүй яриа, мессеж]]|[[Дуусдаггүй дата]]|[[Халаасны дата]]|[[Аяллын дата]]}} | num_employees = 80 }} '''LIME''' (кирилл. «ЛАЙМ») нь [[Монгол Улс]]-ын харилцаа холбооны оператор компани бөгөөд ''«Онлайм Нетворк» ХХК''-ийн эзэмшиж буй аппликейшнд суурилсан харилцаа холбооны үйлчилгээний брэнд юм.<ref name="lime-tos">{{cite web |url=https://lime.mn/terms-of-service |title=LIME үйлчилгээний нөхцөл |publisher=Онлайм Нетворк ХХК |accessdate=2026-04-17}}</ref><ref name="ikon">{{cite web |url=https://ikon.mn/n/2kna |title=«72» дугаарын ид шид |publisher=ikon.mn |date=2022-06-02 |accessdate=2026-04-17}}</ref> Хэрэглэгч нь [[сим карт]] ашиглахгүйгээр, зөвхөн гар утасны аппликейшнээр дамжуулан '''72'''-оор эхэлсэн монгол дугаар авч, дэлхийн хаанаас ч Монгол руу яриа хийх, мессеж бичих, дата ашиглах боломжтой.<ref name="lime-home">{{cite web |url=https://lime.mn/ |title=LIME — Виртуал оператор |publisher=Онлайм Нетворк ХХК |accessdate=2026-04-17}}</ref> == Түүх == ''«Онлайм Нетворк» ХХК'' нь [[2019 он|2019]] онд үүсгэн байгуулагдсан бөгөөд уламжлалт [[сим карт]]ыг халж, цахим дугаар болон аппликейшнд суурилсан харилцаа холбооны шинэ шийдлийг хэрэглэгчдэд санал болгохоор зорьжээ.<ref name="ikon" /> LIME аппликейшн нь [[Apple App Store]] болон [[Google Play]] дэлгүүрүүдэд 2020 оноос эхлэн тархаж эхэлсэн ба хөгжүүлэлтийг харилцаа холбооны салбарын туршлагатай мэргэжилтнүүдтэй CallPro компани гүйцэтгэсэн.<ref name="appstore">{{cite web |url=https://apps.apple.com/us/app/lime-mongolia/id1521593146 |title=LIME Mongolia App |publisher=Apple App Store |accessdate=2026-04-17}}</ref> == Үйлчилгээ == LIME нь [[үүлэн тооцооллын технологи|үүлэн технологи]] болон [[реал-тайм харилцаа холбоо|бодит цагийн харилцаа холбоо]] (RTC) дээр суурилсан ''over-the-top'' (OTT) үйлчилгээ бөгөөд үндсэн үйлчилгээнд [[Монгол Улс]]-ын бүх суурин болон үүрэн холбооны хэрэглэгчидтэй холбогдох боломжтой '''«72»'''-оор эхэлсэн дугаар багтана.<ref name="lime-home" /> Нэмэлт үйлчилгээнд дараах зүйлс орно: * '''«Хязгааргүй яриа, мессеж»''' — сард 5&nbsp;000₮-ийн [[багц үйлчилгээ]]гээр бүх сүлжээнд хязгааргүй ярих, мессеж бичих боломж.<ref name="lime-home" /> * '''«Дуусдаггүй дата»''' — ямар ч дугаартай хэрэглэгчдэд зориулсан тусдаа дата багц.<ref name="lime-home" /> * '''«Дата eSIM»''' — эх орондоо болон олон улсад ашиглах [[eSIM]] дата үйлчилгээ.<ref name="lime-home" /> * '''«Халаасны дата»''' — зөөврийн [[мобайл хотспот|халаасны дата төхөөрөмж]], Wi-Fi хайх шаардлагагүйгээр интернэтэд холбогдоно.<ref name="lime-home" /> * '''«Аяллын дата»''' — хилийн чанадад ашиглах өндөр хурдны дата eSIM.<ref name="lime-home" /> * '''«Халаасны кино»''', '''«Бэлгийн карт»''', '''«Challenge»''' зэрэг нэмэлт контент болон урамшууллын үйлчилгээнүүд.<ref name="lime-home" /> Хэрэглэгч E-Mongolia, банкны аппликейшн зэрэг өдөр тутмын цахим үйлчилгээнд 72-оор эхэлсэн LIME дугаараа бүртгүүлэн ашиглах боломжтой.<ref name="lime-home" /><ref name="ikon" /> == Технологи ба платформ == LIME аппликейшн нь [[iOS]] 15.0 ба түүнээс дээш, [[Android]] 9.0 ба түүнээс дээш үйлдлийн системтэй ухаалаг гар утсанд зориулагдсан.<ref name="lime-tos" /> Интернэт холболттой үед дэлхийн '''200 гаруй улсаас''' ашиглах боломжтой ба хэрэглэгч 5 оронтой нэг удаагийн баталгаажуулах кодоор бүртгэл үүсгэдэг.<ref name="lime-tos" /> Үйлчилгээг үзүүлэхдээ «Онлайм Нетворк» ХХК нь [[Харилцаа холбооны зохицуулах хороо (Монгол Улс)|Харилцаа холбооны зохицуулах хороо]]-ны тусгай зөвшөөрлийн үндсэн дээр хүргэдэг бөгөөд «Монгол Улсын сүлжээний дугаарлалтын нэгдсэн төлөвлөгөө»-г баримтлан ажилладаг.<ref name="lime-home" /> == Хэрэглэгчийн баталгаажуулалт == Тус компани нь хэрэглэгчийг 3 түвшний баталгаажуулалтын тогтолцоогоор таньдаг. Түвшин 1-д утсан дугаар/цахим шуудан, түвшин 2-т иргэний үнэмлэх/гадаад паспорт, түвшин 3-д оператортой шууд холбогдох буюу [[ДАН систем]]ээр баталгаажуулах боломжтой.<ref name="lime-tos" /> Зөвхөн 16 ба түүнээс дээш насны Монгол Улсын иргэн LIME-ийн хэрэглэгч болно.<ref name="lime-tos" /> == Хэрэглэгчийн үйлчилгээ == LIME нь хэрэглэгчийн төвийн '''+976 7211-7211''' дугаараар техникийн зөвлөгөө, мэдээлэл өгдөг.<ref name="lime-tos" /> Үйлчилгээтэй холбоотой санал гомдлыг аппликейшны «Тусламж» цэсээр мөн хүлээн авдаг.<ref name="lime-tos" /> == Хамтын ажиллагаа == LIME нь [[Голомт банк]]ны [[SocialPay]] дижитал хэтэвчтэй хамтран 72-оор эхэлсэн дугаараараа Голомт банкны Интернэт банк, Smart bank, Easy info зэрэг дижитал үйлчилгээнд бүртгүүлэх, SocialPay-ээр төлбөр хийх зэрэг шийдлүүдийг нэвтрүүлжээ.<ref name="ikon" /> == Мөн үзэх == * [[Виртуал оператор]] * [[Харилцаа холбоо Монголд]] * [[Мобиком Корпораци]] * [[Юнител]] * [[Скайтел]] * [[Жи-Мобайл]] * [[ОНДО]] == Эшлэл == <references /> == Гадаад холбоос == * {{official|https://lime.mn/}} * [https://apps.apple.com/us/app/lime-mongolia/id1521593146 LIME Mongolia — Apple App Store] * [https://play.google.com/store/apps/details?id=mn.callpro.onlime LIME — Google Play дэлгүүр] [[Ангилал:Монгол Улсын компаниуд]] [[Ангилал:Монгол Улсын харилцаа холбооны компаниуд]] [[Ангилал:Виртуал үүрэн холбооны операторууд]] [[Ангилал:2019 онд үүсгэн байгуулагдсан компаниуд]] 468j954t66j2mbebar069flbznlmllq 0 146721 859274 859185 2026-06-19T02:08:57Z Avirmed Batsaikhan 53733 859274 wikitext text/x-wiki '''АНУ-ын хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл''' бол [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын хэвлэмэл хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдийг хэлдэг юм. == Түүх == ===19-р зуун=== 19-р зууны дунд үед Америкийн тогтмол хэвлэлийн үнийн бодлогыг олон нийтийн амьдралд шинэ үзэгдэл гэж үздэг байв: сонинууд ердөө 1-2 центийн үнэтэй байсан юм. Эдгээр боломжийн үнэтэй хэвлэлүүд нь зөвхөн мэдээллийн эх сурвалж төдийгүй олон нийтийн санаа бодлыг удирдах гол хэрэгсэл болж, хэвлэлийн салбарыг дөрөв дэх засаглал болгон хувиргасан. Өдөр тутмын өнгөт "[[USA Today]]" сонин гарахаас өмнө тус улсад үндэсний хэвлэл гэж нэрлэгддэг хэвлэл байгаагүй юм. 1850-иад онд өдөр тутмын хэвлэлүүд нийтдээ 2.5 сая хувь хэвлэгддэг байсан бол долоо хоног тутмын хэвлэлүүд 10 сая орчим хувь хэвлэгддэг байжээ. Хойд хэсэгт [[Нью-Йорк хот]] нь хэвлэлийн тэргүүлэх нийслэл байв; бусад хойд мужуудын сонинууд санхүүгийн нөөц, мэргэшсэн сэтгүүлчгүй байсан тул тэргүүлэх сонин, орон нутгийн мэдээний уг мэдээг дахин хэвлэхээр хязгаарлагдаж байв. Нью-Йорк хотын хэвлэл 1850, 1860-аад онд улс оронд ноёрхож байв. 1860 оны 12-р сард Herald сонины өдөр тутмын дундаж хэвлэл 77,107 хувь, ням гарагийнх 82,656 хувь байв. Энэ нь дэлхийн хамгийн том эргэлт байсан бөгөөд алдарт Лондон Таймс сонин хүртэл 25,000 хувь цөөн байв. Tribune сонин 1861 оны 4-р сарын 10-нд өдөр тутмын эргэлт 55,000, долоо хоног тутмынх нь 287,750 хувь байжээ. Нью-Йорк Сан сонин өдөрт ойролцоогоор 60,000, ''[[The New York Times]]'' сонин 35,000, Нью-Йорк Ивнинг Пост сонин 20,000 хувь хэвлэгддэг байв. Гэсэн хэдий ч Нью-Йоркийн сонинуудын нөлөөг тэдний хэвлэгдэх тоогоор бус, харин тархалтын талбай, уншигчдын тоогоор нь тодорхойлсон - 300 мянга гаруй хувь хэвлэгддэг Нью-Йорк Трибюн буюу "New York Tribune" сонин уншигчдынхаа тоог саяд хүрч байна гэж мэдэгджээ. Энэ үед долоо хоног тутмын хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд өргөн тархсан бөгөөд үүнд 1857 онд хэвлэгдэж эхэлсэн Harper’s Weekly, мөн хэд хэдэн утга зохиолын болон улс төрийн сэтгүүлүүд багтжээ. ===20-р зуун=== [[Эрэн сурвалжлах сэтгүүл зүй|Эрэн сурвалжлах сэтгүүл зүйн]] төрлийг "makrakers" гэгддэг Америкийн сэтгүүлчид бий болгосон. [[Уотергейтын дуулиан]] (сурвалжлагч Карл Бенштейний бүтээл) нь энэ төрөлд багтаж, салбарын хамгийн шилдэг цаг үеийг тэмдэглэсэн юм. Америкийн баримтат кино найруулагч Майкл Фрэнсис Мур хожим нь энэ төрөл жанрын уламжлалыг өвлөн авсан. ===21-р зуун=== 2008 оны 5-р сарын 23-ны байдлаар АНУ-д 1422 өдөр тутмын сонин, 6253 долоо хоног тутмын сонин байсан. Өдөр тутмын сонины нэр хүнд жилээс жилд буурч байгаа нь хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдийн редакцын бие даасан байдлыг хадгалахад улам бүр хэцүү болгож байв. 1990 он гэхэд Нью-Йорк хотод ердөө 5 өдөр тутмын сонин үлдсэн нь 19-р зууны төгсгөлд 18 байсантай харьцуулахад бага тоо юм. 1995 он гэхэд АНУ-д өдөр тутмын сонины тоо 1538-аас 1532 болж буурсан байна. 2008 оны санхүүгийн хямралын дараа энэ салбар бүхэлдээ хүнд байдалд орсон. Зөвхөн 2008 онд л 16000 сэтгүүлч ажлаас халагджээ. == Хамгийн олноор хэвлэгддэг үзүүлэлтээр == * ''[[USA Today]]'' * ''[[The Wall Street Journal]]'' * ''[[The New York Times]]'' * ''[[Los Angeles Times]]'' * ''[[Chicago Tribune]]'' * ''[[The Washington Post]]'' * ''[[Daily News]]'' * ''[[New York Post]]'' * ''[[The Denver Post]]'' * ''The Times Of Earth'' * ''The Dallas Morning News'' * ''The Philadelphia Inquirer'' * ''Houston Chronicle'' * ''The Detroit News'' / ''Detroit Free Press'' * ''Star Tribune'' * ''The Star-Ledger'' * ''[[The Boston Globe]]'' * ''The Arizona Republic'' * ''The Atlanta Journal-Constitution'' * ''Newsday'' * ''The Plain Dealer'' * ''San Francisco Chronicle'' * ''Tampa Bay Times'' * ''The Seattle Times'' / ''Seattle Post-Intelligencer'' * ''St. Louis Post-Dispatch'' === Хамгийн ууган хэвлэлүүд === * ''The New Hampshire Gazette'' (1756) * ''Hartford Courant'' (1764) * ''The Augusta Chronicle'' (1785) * ''Daily Hampshire Gazette'' (1786) * ''Pittsburgh Post-Gazette'' (1786) * ''The Berkshire Eagle'' (1789) * ''The Recorder'' (1792) * ''Rutland Herald'' (1794) * ''The Bulletin'' (1796) * ''The Keene Sentinel'' (1799) * ''[[New York Post]]'' (1801) * ''The Post and Courier'' (1803) * ''The Post-Standard'' (1829) 88v6q601t5z6y87evodt3gbpasf52wk 0 146734 859253 859199 2026-06-19T00:58:22Z Zorigt 49 859253 wikitext text/x-wiki [[Файл:Leon Minkus -photo by B. Braquehais -circa 1865.JPG|thumb]] '''Людвиг Минкус''' ([[Герман хэл|герман.]] ''Ludwig Minkus''; 1826 оны 3-р сарын 23-нд Австрийн Вена хотод төрж, 1917 оны 12-р сарын 7-нд Вена хотод нас барсан) — [[Австри|Австрийн]] хөгжмийн зохиолч, хийлч, хөгжмийн удирдаач. == Намтар == Түүний эцэг эх нь Моравиас гаралтай еврейчүүд байсан бөгөөд тэд католик шашинд орж, Венад суурьшжээ. Түүний эцэг Теодор Иоханн Минкус дарсны худалдаачин байсан бөгөөд Венад жижиг найрал хөгжим тоглодог ресторан ажиллуулдаг байжээ. Бага наснаасаа хөгжимд автсан Минкус 4 настайгаасаа хийл тоглож эхэлсэн бөгөөд 12 настайдаа Вена дахь "Хөгжмийн Найзуудын Нийгэмлэг"-т хөгжим судалж эхэлжээ. Людвиг Минкусын анх 8 настайдаа олон нийтийн өмнө тоглолт хийсэн бөгөөд хөгжмийн шүүмжлэгчид түүнийг удалгүй гайхалтай авьяаслаг хүүхэд гэдгийг хүлээн зөвшөөрсөн. Людвиг Минкусын хийлд зориулсан анхны бүтээлүүд 1846 онд хэвлэгдсэн. Үүнтэй зэрэгцэн тэрээр хөгжмийн удирдаач болж хүчээ сорьсон. 1852 онд тэрээр Венийн Хааны Дуурийн тэргүүн хийлчний албан тушаалд очсон. 1853 онд тэрээр Оросын [[Санкт-Петербург]] руу нүүж, хунтайж Юсуповын гэрийн театрын найрал хөгжмийн найруулагчийн албан тушаалыг хашиж байжээ (1853–1855). 1855 онд тэрээр Мари Антуанетта Шварцтай гэрлэж, 1856-1861 онуудад Москвагийн Эзэн хааны [[Большой театр|Большой театрт]] тэргүүн хийлчээр ажиллаж, удалгүй хийл тоглохын зэрэгцээ хөгжмийн удирдаачийн ажилтай хослуулж эхэлсэн юм. Москвагийн консерватори нээгдсэний дараа түүнийг тэнд хийлийн хичээл заах багшаар урьсан байна. 1890 онд Австри руугаа буцаж ирээд 1917 онд нас бартлаа тэндээ уран бүтээлээ туурвиж байжээ. == Бүтээлүүд == Түүний үндсэн зохиолууд (зөвхөн бие даасан хөгжмийн зохиолууд): «Дон-Кихот», «Алтан загас», «Фиаметта», «Баядерка», «Ид шидийн эм», «Камарго», «Калькабрино», «Фетида Пелей хоёр». Людвиг Минкус балетын өвөрмөц мөн чанарыг гүнзгий ойлгож, өндөр түвшний мэргэжлийн ур чадвартай байв. Түүний баяр баясгалантай, аялгуулаг, хэмнэлтэй хөгжмөөр дүүрэн балетууд нь өнөө хүртэл дэлхийн тэргүүлэх театруудын репертуарын нэг хэсэг хэвээр байна. {{DEFAULTSORT:Минкус, Людвиг}} [[Ангилал:Австрийн хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Австрийн хийлч]] [[Ангилал:Австрийн удирдаач]] [[Ангилал:1826 онд төрсөн]] [[Ангилал:1917 онд өнгөрсөн]] t99f48jzf29lziyyzgvgyay0io4vwsf 0 146735 859263 859202 2026-06-19T01:36:24Z Avirmed Batsaikhan 53733 859263 wikitext text/x-wiki [[Файл:IrishSeaReliefMap.jpg|thumb|441x441px]] '''Хойд суваг''' ([[Англи хэл|англи.]] ''North Channel'', [[Ирланд хэл|ирланд.]] ''Sruth na Maoile'') — [[Их Британи]], Ирландын арлуудын хоорондох хоолой бөгөөд [[Ирландын тэнгис|Ирландын тэнгисийн]] хойд хэсгийг [[Атлантын далай|Атлантын далайтай]] холбодог. Энэ хоолой нь 170 км урт, 20–40 км өргөн, 272 м хүртэл гүнтэй (Бофортын шуудуу). Энэ хоолой нь заримдаа хүчтэй далайн салхинд өртдөг бөгөөд салхины хурд нь 12 км/цаг хүрдэг ажээ. k5ilc7d1tlkwoy1xjlhcngugaz92kph 0 146736 859203 2026-06-18T12:04:29Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Ирландын тэнгис''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Irish Sea'', [[Ирланд хэл|ирланд]]: ''Muir Éireann'', Уэльс: ''Môr Iwerddon'', Манкс: Mooir Vannin, Гэль: Muir Mhanainn, [[Шотланд хэл|шотланд]]: ''Erse Sea'') - [[Атлантын далай|Атлантын далайд]] орших, Их Британи, Ирландын арлуудын хооронд орших арлууд хооронд..." 859203 wikitext text/x-wiki '''Ирландын тэнгис''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Irish Sea'', [[Ирланд хэл|ирланд]]: ''Muir Éireann'', Уэльс: ''Môr Iwerddon'', Манкс: Mooir Vannin, Гэль: Muir Mhanainn, [[Шотланд хэл|шотланд]]: ''Erse Sea'') - [[Атлантын далай|Атлантын далайд]] орших, Их Британи, Ирландын арлуудын хооронд орших арлууд хоорондын тэнгис юм. Хойд талаараа Шотландын эргийг, баруун талаараа Ирландын Бүгд Найрамдах Улс, Хойд Ирландыг хүрээлдэг. Далайн өмнөд хэсэгт [[Уэльс]], зүүн талаараа [[Англи]] улсууд байрладаг. Баруун өмнөд хэсэгтээ Гэгээн Жоржийн суваг руу, хойд талаараа Хойд суваг руу орж, тус тус Кельтийн тэнгис болон далайтай холбогддог. Түүний талбай ойролцоогоор 100 мянган км² бөгөөд хамгийн гүн нь 175 метр юм. m0x0siefsmn2tx9ukrjoipjycbyu2el 859204 859203 2026-06-18T12:10:55Z Avirmed Batsaikhan 53733 859204 wikitext text/x-wiki [[Файл:Irish Sea – relief, ports, limits.tif|thumb]] '''Ирландын тэнгис''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Irish Sea'', [[Ирланд хэл|ирланд]]: ''Muir Éireann'', Уэльс: ''Môr Iwerddon'', Манкс: Mooir Vannin, Гэль: Muir Mhanainn, [[Шотланд хэл|шотланд]]: ''Erse Sea'') - [[Атлантын далай|Атлантын далайд]] орших, Их Британи, Ирландын арлуудын хооронд орших арлууд хоорондын тэнгис юм. Хойд талаараа Шотландын эргийг, баруун талаараа Ирландын Бүгд Найрамдах Улс, Хойд Ирландыг хүрээлдэг. Далайн өмнөд хэсэгт [[Уэльс]], зүүн талаараа [[Англи]] улсууд байрладаг. Баруун өмнөд хэсэгтээ Гэгээн Жоржийн суваг руу, хойд талаараа [[Хойд суваг]] руу орж, тус тус [[Кельтийн тэнгис]] болон далайтай холбогддог. Тэнгисийн талбай ойролцоогоор 100 мянган км² бөгөөд хамгийн гүн нь 175 метр юм. Ирландын тэнгисийн зүүн эрэгт Их Британийн хамгийн том боомт болох [[Ливерпүүл]] байрладаг. [[Манчестер]] хот нь Манчестерийн сувгаар дамжин Ирландын тэнгис рүү нэвтрэх боломжтой. Тэнгисийн баруун эрэгт, Дублины булан болон Лиффи гол дээр [[Дублин]] боомт байрладаг бөгөөд [[Ирландын Бүгд Найрамдах Улс|Ирландын Бүгд Найрамдах Улсын]] худалдааны нэлээд хэсэг нь үүгээр дамждаг байна. Загас агнуур энд сайн хөгжсөн. 1895 оноос хойш Ирландын тэнгис дээгүүр гүүр урт барих эсвэл түүний доогуур хонгил барих санааг хэлэлцэж ирсэн юм. bwjw7mdmnorn2vh3r8yab62xb3t6xpy 0 146737 859206 2026-06-18T12:29:00Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Францын хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл''' - Франц улсын олон төрлийн хэвлэмэл хэвлэлийг хэлдэг. 1789-1944 онд "Journal des débats" сонин хэвлэгдэн гарч байсан. 1829- 1944 онд "Revue des Deux Mondes" сэтгүүл хэвлэгдэж байв. 1945 оноос уг сэтгүүл өөр өөр нэрээр гардаг болсон. Хоёрдугаар э..." 859206 wikitext text/x-wiki '''Францын хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл''' - Франц улсын олон төрлийн хэвлэмэл хэвлэлийг хэлдэг. 1789-1944 онд "Journal des débats" сонин хэвлэгдэн гарч байсан. 1829- 1944 онд "Revue des Deux Mondes" сэтгүүл хэвлэгдэж байв. 1945 оноос уг сэтгүүл өөр өөр нэрээр гардаг болсон. Хоёрдугаар эзэнт гүрний үед (1852–1870, [[III Наполеон|III Наполеоны]] үе) хууль эрх зүйн хэвлэл мэдээллийн салбарт эсэргүүцэл бараг байгаагүй бөгөөд байж ч чадахгүй байсан; үүнийг зөвхөн гадаадаас ирсэн цагаачид (В. Хюго болон бусад) явуулдаг байв. 1861 оноос эхлэн эрх баригчдын хэвлэл мэдээллийн талаарх хандлага бага зэрэг зөөлөрсөн. 1868 оны 5-р сарын 11-нд батлагдсан хэвлэлийн тухай шинэ хууль нь урьдчилсан зөвшөөрөл, анхааруулга, захиргааны хоригийг цуцалсан боловч яаралтай буюу эцсийн шүүхийн хоригийг хэвээр үлдээсэн юм. 1908 оноос "La Nouvelle Revue française" хэвлэгдэн гарч байна. 1914 онд өдөр тутмын сонингууд 10 сая хувь гардаг байжээ. Үндэсний өдөр тутмын сонинуудын дунд хамгийн их эргэлттэй сонинууд нь [[Фигаро сонин|Le Figaro]], [[Le Parisienne]], [[Ле Монд (сонин)|Le Monde]], France-Soir, [[Libération]] зэрэг юм. [[La Tribune]] бол хөрөнгийн зах зээлийн мэдээллийг нийтэлж, зах зээлийн нөхцөл байдлыг шинжилдэг өдөр тутмын санхүү, эдийн засгийн сонин юм. Алдартай сэтгүүлүүдэд [[Paris Match]] (долоо хоног тутмын гэрэл зурагтай мэдээний сэтгүүл), Express, Point, Nouvelle Observateur (долоо хоног тутмын мэдээний сэтгүүлүүд), мөн Le Point (олон улсын асуудлаас эхлээд соёл, шинжлэх ухааны мэдээ хүртэл өргөн хүрээний сэдвийг хамарсан, консерватив үзэлтэй, Баасан гарагт хэвлэгддэг алдартай долоо хоног тутмын сэтгүүл) багтдаг. Спортын: «Экип», «[[France Football]]<nowiki/>». == Гол хэвлэлүүдийн өдөр тутмын хэвлэгддэг хувийн тоо == {| class="wikitable sortable" |+ !Нэр !2004 !2006 !2008 !2009 !2010 !2012 !2014 !2015 !2016 !2018 !2019 |- align="center" |''[[Фигаро сонин|Le Figaro]]'' |{{formatnum:341083}} |{{formatnum:338269}} |{{formatnum:336888}} |{{formatnum:331022}} |{{formatnum:330237}} |{{formatnum:335845}} |{{formatnum:325459}} |{{formatnum:321569}} |{{formatnum:315159}} |{{formatnum:317075}} |{{formatnum:325938}} |- align="center" |''[[Ле Монд (сонин)|Le Monde]]'' |{{formatnum:371803}} |{{formatnum:355017}} |{{formatnum:340143}} |{{formatnum:323039}} |{{formatnum:319022}} |{{formatnum:318236}} |{{formatnum:298529}} |{{formatnum:292054}} |{{formatnum:289555}} |{{formatnum:302624}} |{{formatnum:323565}} |- align="center" |''[[Le Parisien]]'' A.E.F |{{formatnum:501492}} |{{formatnum:517965}} |{{formatnum:524516}} |{{formatnum:499269}} |{{formatnum:470583}} |{{formatnum:462973}} |{{formatnum:385275}} |{{formatnum:360314}} |{{formatnum:342897}} |{{formatnum:306167}} |{{formatnum:283232}} |- align="center" |''[[L'Équipe]]'' |{{formatnum:365752}} |{{formatnum:365349}} |{{formatnum:323403}} |{{formatnum:315504}} |{{formatnum:314566}} |{{formatnum:285133}} |{{formatnum:226834}} |{{formatnum:229722}} |{{formatnum:237790}} |{{formatnum:253791}} |{{formatnum:233791}} |- align="center" |''Les Échos'' |{{formatnum:119370}} |{{formatnum:137448}} |{{formatnum:137775}} |{{formatnum:127361}} |{{formatnum:120444}} |{{formatnum:126601}} |{{formatnum:128196}} |{{formatnum:129455}} |{{formatnum:130262}} |{{formatnum:131413}} |{{formatnum:130059}} |- align="center" |''[[Libération]]'' |{{formatnum:146109}} |{{formatnum:135411}} |{{formatnum:130458}} |{{formatnum:117547}} |{{formatnum:118785}} |{{formatnum:124371}} |{{formatnum:97933}} |{{formatnum:91649}} |{{formatnum:77165}} |{{formatnum:70501}} |{{formatnum:71466}} |- align="center" |''[[La Croix]]'' |{{formatnum:96317}} |{{formatnum:103673}} |{{formatnum:104227}} |{{formatnum:103738}} |{{formatnum:106151}} |{{formatnum:105599}} |{{formatnum:102372}} |{{formatnum:100632}} |{{formatnum:100831}} |{{formatnum:97009}} |{{formatnum:87682}} |} 22fye5v8apxa1r4laegus5grelcdjoq 859264 859206 2026-06-19T01:40:49Z Avirmed Batsaikhan 53733 859264 wikitext text/x-wiki '''Францын хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл''' - [[Франц]] улсын олон төрлийн хэвлэмэл мэдээллийн хэрэгслүүд юм. 1789-1944 онд "Journal des débats" сонин хэвлэгдэн гарч байсан. 1829- 1944 онд "Revue des Deux Mondes" сэтгүүл хэвлэгдэж байв. 1945 оноос уг сэтгүүл өөр өөр нэрээр гардаг болсон. Хоёрдугаар эзэнт гүрний үед (1852–1870, [[III Наполеон|III Наполеоны]] үе) хууль эрх зүйн хэвлэл мэдээллийн салбарт эсэргүүцэл, шүүмжлэл бараг байгаагүй бөгөөд байх ч боломжгүй байсан; үүнийг зөвхөн гадаадаас ирсэн цагаачид ([[Виктор Гюго]] болон бусад) явуулдаг байв. 1861 оноос эхлэн эрх баригчдын хэвлэл мэдээллийн талаарх хандлага бага зэрэг зөөлөрсөн. 1868 оны 5-р сарын 11-нд батлагдсан шинэ хэвлэлийн тухай хууль нь урьдчилсан зөвшөөрөл, анхааруулга, захиргааны хоригийг цуцалсан боловч яаралтай буюу эцсийн шүүхийн хоригийг хэвээр үлдээсэн юм. 1908 оноос "La Nouvelle Revue française" хэвлэгдэн гарч байна. 1914 онд өдөр тутмын сонингууд 10 сая орчим хувь гардаг байжээ. Үндэсний өдөр тутмын сонинуудын дунд хамгийн их эргэлттэй сонинууд нь [[Фигаро сонин|Le Figaro]], [[Le Parisienne]], [[Ле Монд (сонин)|Le Monde]], France-Soir, [[Libération]] зэрэг юм. [[La Tribune]] бол хөрөнгийн зах зээлийн мэдээллийг нийтэлж, зах зээлийн нөхцөл байдлыг шинжилдэг өдөр тутмын санхүү, эдийн засгийн сонин юм. Алдартай сэтгүүлүүдэд [[Paris Match]] (долоо хоног тутмын гэрэл зурагтай мэдээний сэтгүүл), Express, Point, Nouvelle Observateur (долоо хоног тутмын мэдээний сэтгүүлүүд), мөн Le Point (олон улсын асуудлаас эхлээд соёл, шинжлэх ухааны мэдээ хүртэл өргөн хүрээний сэдвийг хамарсан, консерватив үзэлтэй, Баасан гарагт хэвлэгддэг алдартай долоо хоног тутмын сэтгүүл) багтдаг. Спортын: «Экип», «[[France Football]]<nowiki/>». == Гол хэвлэлүүдийн өдөр тутмын хэвлэгддэг хувийн тоо == {| class="wikitable sortable" |+ !Нэр !2004 !2006 !2008 !2009 !2010 !2012 !2014 !2015 !2016 !2018 !2019 |- align="center" |''[[Фигаро сонин|Le Figaro]]'' |{{formatnum:341083}} |{{formatnum:338269}} |{{formatnum:336888}} |{{formatnum:331022}} |{{formatnum:330237}} |{{formatnum:335845}} |{{formatnum:325459}} |{{formatnum:321569}} |{{formatnum:315159}} |{{formatnum:317075}} |{{formatnum:325938}} |- align="center" |''[[Ле Монд (сонин)|Le Monde]]'' |{{formatnum:371803}} |{{formatnum:355017}} |{{formatnum:340143}} |{{formatnum:323039}} |{{formatnum:319022}} |{{formatnum:318236}} |{{formatnum:298529}} |{{formatnum:292054}} |{{formatnum:289555}} |{{formatnum:302624}} |{{formatnum:323565}} |- align="center" |''[[Le Parisien]]'' A.E.F |{{formatnum:501492}} |{{formatnum:517965}} |{{formatnum:524516}} |{{formatnum:499269}} |{{formatnum:470583}} |{{formatnum:462973}} |{{formatnum:385275}} |{{formatnum:360314}} |{{formatnum:342897}} |{{formatnum:306167}} |{{formatnum:283232}} |- align="center" |''[[L'Équipe]]'' |{{formatnum:365752}} |{{formatnum:365349}} |{{formatnum:323403}} |{{formatnum:315504}} |{{formatnum:314566}} |{{formatnum:285133}} |{{formatnum:226834}} |{{formatnum:229722}} |{{formatnum:237790}} |{{formatnum:253791}} |{{formatnum:233791}} |- align="center" |''Les Échos'' |{{formatnum:119370}} |{{formatnum:137448}} |{{formatnum:137775}} |{{formatnum:127361}} |{{formatnum:120444}} |{{formatnum:126601}} |{{formatnum:128196}} |{{formatnum:129455}} |{{formatnum:130262}} |{{formatnum:131413}} |{{formatnum:130059}} |- align="center" |''[[Libération]]'' |{{formatnum:146109}} |{{formatnum:135411}} |{{formatnum:130458}} |{{formatnum:117547}} |{{formatnum:118785}} |{{formatnum:124371}} |{{formatnum:97933}} |{{formatnum:91649}} |{{formatnum:77165}} |{{formatnum:70501}} |{{formatnum:71466}} |- align="center" |''[[La Croix]]'' |{{formatnum:96317}} |{{formatnum:103673}} |{{formatnum:104227}} |{{formatnum:103738}} |{{formatnum:106151}} |{{formatnum:105599}} |{{formatnum:102372}} |{{formatnum:100632}} |{{formatnum:100831}} |{{formatnum:97009}} |{{formatnum:87682}} |} 2jfu6wdn0nsvu4ybl7t836njt98har0 0 146738 859209 2026-06-18T12:44:15Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Paris Match 1981 logo.svg|thumb|314x314px]] '''Paris Match''' (монголоор «'''Пари́-матч'''» гэж уншина) — [[Франц|Францын]] 1949 онд үүсэн байгуулагдсан франц хэл дээрх долоо хоног тутмын мэдээний сэтгүүл. Анхны дугаар нь 1949 оны 3-р сарын 25-нд гарсан түүхтэй. Дайны дараа 1949 онд Жан Пр..." 859209 wikitext text/x-wiki [[Файл:Paris Match 1981 logo.svg|thumb|314x314px]] '''Paris Match''' (монголоор «'''Пари́-матч'''» гэж уншина) — [[Франц|Францын]] 1949 онд үүсэн байгуулагдсан франц хэл дээрх долоо хоног тутмын мэдээний сэтгүүл. Анхны дугаар нь 1949 оны 3-р сарын 25-нд гарсан түүхтэй. Дайны дараа 1949 онд Жан Пруво "Paris Match" сэтгүүлийг үүсгэн байгуулжээ. Анхны ерөнхий редактор нь Францын сэтгүүлч, түүхч, шүүмжлэгч, зохиолч, хошин шогч Пол Гордо байсан бөгөөд тэрээр Лондон дахь Paris-Soir болон Match сэтгүүлүүдийн байнгын тусгай сурвалжлагчаар ажиллаж, Paris Match нэр болон түүний буланг (Le Match de la vie буюу "Амьдралын тоглолт") бий болгосон. 1950-иад оны сүүл хүртэл тус сэтгүүл Эрве Миллегийн редактороор асар их амжилтанд хүрсэн. Үүний дараа шинэ долоо хоног тутмын сонин, телевизийн нэвтрүүлэг гарч ирснээр борлуулалт буурч эхэлсэн. Жишээлбэл, 1958 онд 1,800,000 хувь хэвлэгдсэн бол 1975 онд 600,000 хувь хэвлэгдсэн байна. 1976 онд сэтгүүлийг радиогийн хөтлөгч, гэрэл зурагчин Даниэл Филипаччи ([[Франц хэл|франц.]] ''Daniel Filipacchi'') худалдан авч «Paris Match» сэтгүүлийг Францын хамгийн амжилттай бөгөөд нөлөө бүхий сэтгүүлийн нэг болгож чадсан юм. Францын сэтгүүлч Роже Терон ([[Франц хэл|франц.]] ''Roger Thérond'') ерөнхий редактораар эргэж ирсэн байна. Өнөө үед Paris Match нь Францын хамгийн том хэвлэл мэдээллийн групп болох [[Lagardère]]-ийн эзэмшдэг ''Hachette Filipacchi Médias'' хэвлэлийн газрын нэг хэсэг юм. 2008 онд Францад 633,000 гаруй, 2020 онд 568,115 хувь хэвлэгдэн гарч байсан юм. 2024 оны 2-р сард тансаг зэрэглэлийн брэнд LVMH нь хэвлэл мэдээллийн конгломерат болох Lagardère SA-аас Paris Match сэтгүүлийг худалдаж авахаар хэлэлцээр хийж байгаа тухай олон нийтэд мэдээллээд уг сэтгүүлийг 2024 оны 10-р сард 120 сая еврогоор худалдаж авсан байна. sqcimtb9mpag4eirm6bono15t5rofkn 859258 859209 2026-06-19T01:24:36Z Zorigt 49 859258 wikitext text/x-wiki [[Файл:Paris Match 1981 logo.svg|thumb|314x314px]] '''Paris Match''' (монголоор «'''Пари-матч'''» гэж уншина) — [[Франц|Францын]] 1949 онд үүсэн байгуулагдсан франц хэлээрх долоо хоног тутмын мэдээний сэтгүүл. Анхны дугаар нь 1949 оны 3-р сарын 25-нд гарсан түүхтэй. Дайны дараа 1949 онд Жан Пруво "Paris Match" сэтгүүлийг үүсгэн байгуулжээ. Анхны ерөнхий редактор нь Францын сэтгүүлч, түүхч, шүүмжлэгч, зохиолч, хошин шогч Пол Гордо байсан бөгөөд тэрээр Лондон дахь Paris-Soir болон Match сэтгүүлүүдийн байнгын тусгай сурвалжлагчаар ажиллаж, Paris Match нэр болон түүний буланг (Le Match de la vie буюу "Амьдралын тоглолт") бий болгосон. 1950-иад оны сүүл хүртэл тус сэтгүүл Эрве Миллегийн редактороор асар их амжилтад хүрсэн. Үүний дараа шинэ долоо хоног тутмын сонин, телевизийн нэвтрүүлэг гарч ирснээр борлуулалт буурч эхэлсэн. Жишээлбэл, 1958 онд 1,800,000 хувь хэвлэгдсэн бол 1975 онд 600,000 хувь хэвлэгдсэн байна. 1976 онд сэтгүүлийг радиогийн хөтлөгч, гэрэл зурагчин Даниэл Филипаччи ([[Франц хэл|франц.]] ''Daniel Filipacchi'') худалдан авч «Paris Match» сэтгүүлийг Францын хамгийн амжилттай бөгөөд нөлөө бүхий сэтгүүлийн нэг болгож чадсан юм. Францын сэтгүүлч Роже Терон ([[Франц хэл|франц.]] ''Roger Thérond'') ерөнхий редактораар эргэж ирсэн байна. Өнөө үед Paris Match нь Францын хамгийн том хэвлэл мэдээллийн групп болох [[Lagardère]]-ийн эзэмшдэг ''Hachette Filipacchi Médias'' хэвлэлийн газрын нэг хэсэг юм. 2008 онд Францад 633,000 гаруй, 2020 онд 568,115 хувь хэвлэгдэн гарч байсан юм. 2024 оны 2-р сард тансаг зэрэглэлийн брэнд LVMH нь хэвлэл мэдээллийн конгломерат болох Lagardère SA-аас Paris Match сэтгүүлийг худалдаж авахаар хэлэлцээр хийж байгаа тухай олон нийтэд мэдээллээд уг сэтгүүлийг 2024 оны 10-р сард 120 сая еврогоор худалдаж авсан байна. 63k7mjx09ieiud3b03mim7woi4vt56o 0 146739 859211 2026-06-18T12:54:29Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:4, rue de Presbourg.jpg|thumb]] '''Lagardère S.A.''' (монголоор -"Лагардэр" гэж уншина)- 40 гаруй оронд үйл ажиллагаа явуулдаг олон улсын групп юм. Парисын 16-р дүүрэгт төвтэй уг бүлгийг 1992 онд Жан-Лүк Лагардэр "Matra", "Hachette & Lagardère" нэртэйгээр үүсгэн байгуулжээ. Арно Лагардэрийн..." 859211 wikitext text/x-wiki [[Файл:4, rue de Presbourg.jpg|thumb]] '''Lagardère S.A.''' (монголоор -"Лагардэр" гэж уншина)- 40 гаруй оронд үйл ажиллагаа явуулдаг олон улсын групп юм. Парисын 16-р дүүрэгт төвтэй уг бүлгийг 1992 онд Жан-Лүк Лагардэр "Matra", "Hachette & Lagardère" нэртэйгээр үүсгэн байгуулжээ. Арно Лагардэрийн удирдлага дор тус компани нь хоёр үндсэн чиглэлд төвлөрдөг: Lagardère Publishing болон Lagardère Travel Retail. Ном, цахим хэвлэлийн хэлтэс (Lagardère Publishing) нь Hachette Livre-ийн томоохон хэвлэлийг багтаасан бол Travel Retail (Lagardère Travel Retail) нэгж нь ихэвчлэн нисэх онгоцны буудал болон төмөр замын буудлуудад байрлах дэлгүүрийн жижиглэн худалдааг багтаасан. Группийн бизнесийн хүрээ нь бусад үйл ажиллагааг багтаасан бөгөөд голчлон Lagardère News (Le Journal du Dimanche болон Elle брэндийн лиценз), Lagardère Radio (Europe 1, Europe 2, RFM), Lagardère Live Entertainment (концерт, шоу нэвтрүүлэг бэлтгэх, байршлын менежмент) болон Lagardère Paris Racing (спортын клуб) зэрэг орно. == Эзэмшигчид болон удирдлага == Арно Лагардэр (1961 оны 3-р сарын 18-нд төрсөн) нь Захирлуудын зөвлөлийн дарга болон гүйцэтгэх захирал бөгөөд 5.12%-ийн хувьцаа эзэмшдэг. Вивенди медиа групп нь хяналтын хувьцааг (59.71%) эзэмшдэг бол бусад томоохон хувьцаа эзэмшигчдийн тоонд Катарын Хөрөнгө оруулалтын газар (11.52%) болон Бернард Арно (7.97%) багтдаг. Францын Ерөнхийлөгч асан [[Николя Саркози]] захирлуудын зөвлөлд ордог байна. qii8sul1ho06x528p1tnpfl22ysr6e1 859262 859211 2026-06-19T01:33:51Z Avirmed Batsaikhan 53733 859262 wikitext text/x-wiki [[Файл:4, rue de Presbourg.jpg|thumb]] '''Lagardère S.A.''' (монголоор -"Лагардэр" гэж уншина)- 40 гаруй оронд үйл ажиллагаа явуулдаг Францын олон улсын групп юм. Парисын 16-р дүүрэгт төвтэй уг группыг 1992 онд Жан-Лүк Лагардэр "Matra", "Hachette & Lagardère" нэртэйгээр үүсгэн байгуулжээ. Өннө үед Арно Лагардэрийн удирдлага дор тус компани нь хоёр үндсэн чиглэлд төвлөрдөг: Lagardère Publishing болон Lagardère Travel Retail. Ном, цахим хэвлэлийн хэлтэс (Lagardère Publishing) нь Hachette Livre-ийн томоохон хэвлэлийг багтаасан бол Travel Retail (Lagardère Travel Retail) нэгж нь ихэвчлэн нисэх онгоцны буудал болон төмөр замын буудлуудад байрлах дэлгүүрийн жижиглэн худалдааг эрхэлэх чиглэгддэг байна. Группийн бизнесийн хүрээ нь бусад үйл ажиллагаанаас гадна голчлон Lagardère News (Le Journal du Dimanche болон Elle брэндийн лиценз), Lagardère Radio (Europe 1, Europe 2, RFM), Lagardère Live Entertainment (концерт, шоу нэвтрүүлэг бэлтгэх, байршлын менежмент) болон Lagardère Paris Racing (спортын клуб) зэрэг орно. == Эзэмшигчид болон удирдлага == Группын 5.12%-ийн хувьцаа эзэмшдэг Арно Лагардэр (1961 оны 3-р сарын 18-нд төрсөн) - Захирлуудын зөвлөлийн дарга болон гүйцэтгэх захирал юм. Вивенди медиа групп нь хяналтын хувьцааг (59.71%) эзэмшдэг бол бусад томоохон хувьцаа эзэмшигчдийн тоонд Катарын Хөрөнгө оруулалтын газар (11.52%) болон Арно Бернард (7.97%) ордог юм. Францын Ерөнхийлөгч асан [[Николя Саркози]] захирлуудын зөвлөлд байдаг. r6dtft3ivfar4vlkhjsagl7ouy9k7z0 6 146740 859212 2026-06-18T13:13:55Z Enkhsaihan2005 64429 859212 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 6 146741 859213 2026-06-18T13:14:21Z Enkhsaihan2005 64429 859213 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 6 146742 859229 2026-06-18T20:23:14Z Enkhsaihan2005 64429 859229 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 6 146743 859234 2026-06-18T21:12:59Z Enkhsaihan2005 64429 859234 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 6 146744 859235 2026-06-18T21:13:06Z Enkhsaihan2005 64429 859235 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 146745 859292 2026-06-19T03:25:36Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:General power of attorney to Lee Wan-Yong signed and sealed by Sunjong.jpg|thumb|313x313px|1910 оны Япон-Солонгосын гэрээ]] '''1910 оны Япон-Солонгосын гэрээ''' буюу Япон Солонгосыг эзлэх гэрээ ([[Солонгос хэл|солонгос:]] 한일병합조약, [[Англи хэл|англи.]] ''Japan–Korea Treaty of 1910'' ) -Японы эзэнт гүрэн боло..." 859292 wikitext text/x-wiki [[Файл:General power of attorney to Lee Wan-Yong signed and sealed by Sunjong.jpg|thumb|313x313px|1910 оны Япон-Солонгосын гэрээ]] '''1910 оны Япон-Солонгосын гэрээ''' буюу Япон Солонгосыг эзлэх гэрээ ([[Солонгос хэл|солонгос:]] 한일병합조약, [[Англи хэл|англи.]] ''Japan–Korea Treaty of 1910'' ) -Японы эзэнт гүрэн болон Солонгосын эзэнт гүрний төлөөлөгчид 1910 оны 8-р сарын 22-нд байгуулсан гэрээ юм. Өмнөх 1905 оны Япон-Солонгосын гэрээ (Солонгос Японы хамгаалалтад орсон) болон 1907 оны Япон-Солонгосын гэрээ (Солонгос дотоод хэргийн захиргаанаас хасагдсан)-ний дараа Япон улс Солонгосыг албан ёсоор эрхшээлдээ оруулсан тухай гэрээ юм. Японы тоймчид солонгосчууд Японы эзэнт гүрэнд амархан уусах болно гэж таамаглаж байсан. Энэхүү гэрээг 1910 оны 8-р сарын 29-нд олон нийтэд зарлан тунхаглаж (мөн хүчин төгөлдөр болсон), Солонгост Японы ноёрхлын үеийг албан ёсоор эхлүүлсэн юм. Гэрээ нь 8 зүйлтэй байсан бөгөөд эхнийх нь: "Солонгосын эзэн хаан Солонгосын бүх нутаг дэвсгэр дахь бүрэн эрхийг Японы эзэн хаанд бүрмөсөн шилжүүлж байна" гэсэн байжээ. Сүүлд 1965 онд Өмнөд Солонгос, Японы хоорондох Үндсэн харилцааны гэрээгээр энэхүү гэрээ "аль хэдийн хүчингүй болсон" болохыг баталсан байна. o5xx1z6xqmqfmx3vnzwklcue4vwfbev 859313 859292 2026-06-19T05:20:18Z Zorigt 49 859313 wikitext text/x-wiki [[Файл:General power of attorney to Lee Wan-Yong signed and sealed by Sunjong.jpg|thumb|313x313px|1910 оны Япон-Солонгосын гэрээ]] '''1910 оны Япон-Солонгосын гэрээ''' буюу '''Япон Солонгосыг нэгтгэх гэрээ''' ({{langx|ko|한일병합조약}}, {{langx|ja|韓国併合ニ関スル条約}}, {{langx|en|Japan–Korea Treaty of 1910}}) - [[Японы эзэнт гүрэн]] болон Солонгосын эзэнт гүрний төлөөлөгчид 1910 оны 8-р сарын 22-нд байгуулсан гэрээ юм. Өмнөх 1905 оны Япон-Солонгосын гэрээ (Солонгос Японы ивээлд орсон) болон 1907 оны Япон-Солонгосын гэрээ (Солонгос дотоод хэргийн захиргаанаас хасагдсан)-ний дараа Япон улс Солонгосыг албан ёсоор эрхшээлдээ оруулсан тухай гэрээ юм. Японы тоймчид солонгосчууд Японы эзэнт гүрэнд амархан уусах болно гэж таамаглаж байсан. Энэхүү гэрээг 1910 оны 8-р сарын 29-нд олон нийтэд зарлан тунхаглаж (мөн хүчин төгөлдөр болсон), Солонгост Японы ноёрхлын үеийг албан ёсоор эхлүүлсэн юм. Гэрээ нь 8 зүйлтэй байсан бөгөөд эхнийх нь: "Солонгосын эзэн хаан Солонгосын бүх нутаг дэвсгэр дэх бүрэн эрхийг Японы эзэн хаанд бүрмөсөн шилжүүлж байна" гэсэн байжээ. Сүүлд 1965 онд Өмнөд Солонгос, Японы хоорондох Үндсэн харилцааны гэрээгээр энэхүү гэрээ "аль хэдийн хүчингүй болсон" болохыг баталсан байна. [[Ангилал:Солонгосын түүх]] [[Ангилал:Японы түүх]] [[Ангилал:Солонгос-Японы харилцаа]] cakamc00uhqnw17ics0dfjg7x3kwah4 0 146746 859304 2026-06-19T04:09:41Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Masatake Terauchi uniform.jpg|thumb|Тэраүчи Масатакэ]] Ван '''Тэраүчи Масатакэ''' (япон. 寺内正毅,&#x20;1852 оны 2-р сарын 5-нд Токугава шогуны Хираи тосгонд /өнөөгийн Ямагүчи хот/ төрсөн — 1919 оны 11-р сарын 3-нд [[Токио]] хотод нас барсан) — [[Япон|Японы]] цэргийн жанжин бөгөөд төри..." 859304 wikitext text/x-wiki [[Файл:Masatake Terauchi uniform.jpg|thumb|Тэраүчи Масатакэ]] Ван '''Тэраүчи Масатакэ''' (япон. 寺内正毅,&#x20;1852 оны 2-р сарын 5-нд Токугава шогуны Хираи тосгонд /өнөөгийн Ямагүчи хот/ төрсөн — 1919 оны 11-р сарын 3-нд [[Токио]] хотод нас барсан) — [[Япон|Японы]] цэргийн жанжин бөгөөд төрийн зүтгэлтэн, маршал, 1910-1916 онд Японы Солонгос дахь анхны амбан захирагч, 1916-1918 онд [[Японы ерөнхий сайд|Японы Ерөнхий сайд]] байсан. == Намтар == Тэраүчи Масатакэ 1852 оны 2-р сарын 5-нд Хаги овгийн Утада Масасүки гэх самурайн гэр бүлд төрсөн. Хожим нь түүнийг эхийнх нь талын хамаатан Тэраучи Кануэмо өргөж авсан үүнээс хойш тэрээр овогоо "Тэраүчи" болгон өөрчилжээ. 1864 оноос тэрээр Кихэйтай цэргийн бүлэглэлийн гишүүн байжээ. Бошин дайны үеэр тэрээр Эзэн хааны талд Хакодатегийн тулалдаанд оролцож байжээ. Дараа нь тэрээр [[Киото]] руу явж, Дайны яаманд орж, Францын багш нараар барууны зэвсэг, тактикийн сургалтанд хамрагджээ. 1870 онд тэрээр [[Эзэн Хаан Мэйжи|Эзэн хаан Мэйжигийн]] шадар харуул болж, түүнтэй хамт [[Токио]] руу явжээ. 1871 онд тэрээр хэлний сургалтаа үргэлжлүүлэхийн тулд цэргийн албанаас гарсан боловч тэр жилдээ Японы эзэн хааны арми байгуулагдсаны улмаас эргүүлэн татагдсан байна. Тояама армийн сургуульд сурсны дараа түүнд ахлах дэслэгч цол олгосон байна. 1873 онд тэрээр шинээр байгуулагдсан Японы эзэн хааны армийн цэргийн академид элссэн. 1877 онд Сайго Такаморигийн Сацумагийн бослогын үеэр тэрээр Табарузакагийн тулалдаанд шархадаж, баруун гараа алджээ. 1882 онд тэрээр Франц руу ханхүү Кан'ин-но-мия Котохитогийн туслахаар явсан бөгөөд дараа жил нь Францад цэргийн атташегаар томилогдсон. Тэрээр боловсролоо үргэлжлүүлэхийн тулд 1886 он хүртэл тус улсад үлджээ. Японд буцаж ирээд Армийн сайдын туслах нарийн бичгийн дарга, 1887 онд Армийн академийн командлагчаар томилогдсон байна. 1891 онд тэрээр 1-р дивизийн Штабын дарга, жилийн дараа Японы Эзэн хааны армийн Жанжин штабын Үйл ажиллагааны 1-р товчооны даргаар томилогджээ. 1894 онд [[Хятад-Японы нэгдүгээр дайн|'''Хятад-Японы''']] [[Хятад-Японы нэгдүгээр дайн|'''нэгдүгээр дайн''']] эхэлснээр тэрээр Эзэн хааны Ерөнхий штабын Тээвэр, харилцаа холбооны нарийн бичгийн даргаар томилогдож, дайны үеэр бүх цэрэг, хангамжийн асуудлыг хариуцаж байв. 1900 онд тэрээр Армийн штабын орлогч дарга болж, Боксерын бослогын үеэр Японы цэргүүдийг биечлэн хянахаар Хятад руу томилогдсон байна. 1901 онд тэрээр [[Кацүра Таро|Кацүра Тарогийн]] анхны засгийн газарт Армийн сайдаар томилогджээ. Тэрээр [[Орос-Японы дайн|Орос-Японы дайны]] туршид албан тушаалаа хадгалж, Японыг ялалтад хүргэсэн байна. Дайны дараа түүнд барон цол, 1907 онд маркиз цол олгосон. 1906 онд тэрээр нэгэн зэрэг "''Өмнөд Манжуурын төмөр зам''" компанийн даргаар томилогджээ. 1909 оны 10-р сард Солонгосын үндсэрхэг үзэлтэн Ан Чунг-гюн Харбин өртөөнд Ерөнхий сайд асан [[Ито Хиробүми|Ито Хиробүмиг]] хөнөөсний дараа тэрээр 1910 оны 5-р сард Солонгос дахь Ерөнхий төлөөлөгчөөр томилогдсон. Тэрээр энэ албан тушаалд Сонэ Арасукег орлон очоод [[1910 оны Япон-Солонгосын гэрээ|1910 оны Солонгосыг Японд нэгтгэх гэрээнд]] гарын үсэг зурснаар Солонгосыг захирах үйл явц албажсан байна. Солонгосын талаас Ерөнхий сайд И Ван-ён гарын үсэг зурж, Солонгосын эзэн хаан Сунжонгийн зөвшөөрлийг авсан. 1910 оны 8-р сарын 29-нд уг баримт бичгийг олон нийтэд зарласны дараа түүнийг '''''Солонгос''''' '''''дахь Японы анхны Ерөнхий амбан захирагчаар''''' томилсон. Энэ албан тушаалд тэрээр [[Японы эзэн хаан|Японы эзэн хаанд]] шууд захирагдаж, хууль тогтоох, захиргааны, шүүхийн байгууллагаас эхлээд өөрчлөлт, шинэчлэл хийх хүртэл өргөн хүрээний эрх мэдэлтэй байв. Солонгосыг Японд нэгтгэх 1910 оны гэрээг солонгосчуудын нэлээд хэсэг нь сөрөг хүлээн авсан. Тэрээр эсэргүүцлийг дарахын тулд цэргийн хүч хэрэглэж байсан. Тэрээр хоёр ард түмний гүн гүнзгий түүх, соёлын холбоог ашиглан өөрийн эцсийн зорилго болох Солонгосыг Япон бүрэн уусгах явдлыг зөвтгөж байсан. Түүний тушаалаар улс орон даяар олон мянган сургууль нээгдэж, тэнд япон хэл, уран зохиолыг тулган заадаг байв. Тэрээр Солонгост газрын шинэчлэл хийсэн: газрын бүртгэлийг бий болгосон боловч үүнийг зөвхөн бичгээр баримт бичигт үндэслэн эмхэтгэсэн бол Солонгост газрын харилцааг ихэвчлэн заншлын хуулиар зохицуулдаг байв. Энэ нь Солонгосын тариачдын нэлээд хэсэг газрыг алдахад хүргэсэн бөгөөд бичгээр баримт бичиг өгч чадаагүй хүмүүст (ихэвчлэн доод давхаргынхан болон зөвхөн уламжлалт аман "тариалагчийн эрх"-ийг эзэмшдэг зарим эзэмшигчид) өмчлөх эрхийг нь хассан. Энэхүү шинэчлэл нь засгийн газарт Солонгосын асар их хэмжээний газрыг хураан авч, Японы хөгжүүлэгчдэд зарах боломжийг олгосон. Солонгост хийсэн ажлыг нь үнэлж Эзэн хаан түүнд 1911 онд "Ван" цол олгосон. 1916 онд тэрээр [[Японы ерөнхий сайд|'''Японы Ерөнхий сайдаар''']] томилогдсон. Тэр жилдээ тэрээр маршал цол хүртжээ. Тэрээр засгийн газартаа Ерөнхий сайд, Сангийн сайд, Гадаад хэргийн сайдын албан тушаалуудыг нэгтгэн хавсран ажиллуулж байжээ. Түүний засгийн газар нь зөвхөн мэргэжлийн түшмэдүүдээс бүрддэг байсан, учир нь тэрээр иргэний улс төрчдөд итгэдэггүй байсан гэдэг. Тэрээр түрэмгий гадаад бодлого баримталж Хятадын засгийн газар доторх сөрөг бүлэглэлүүдийг ивээн тэтгэдэг байжээ. 1918 оны 9-р сард тэрээр дайны дараах инфляцийн улмаас Японд дэгдсэн "будааны үймээн"-ий улмаас огцорч жилийн дараа нас барсан байна. Түүний хүү Тэраүчи Хисайчи мөн маршал болж, Дэлхийн 2-р дайнд Японы Өмнөд армийн бүлгийг командлаж байжээ. stlfblv3na8ce9gu15de77drkrd5tc3 859318 859304 2026-06-19T05:33:47Z Zorigt 49 859318 wikitext text/x-wiki [[Файл:Masatake Terauchi uniform.jpg|thumb|Тэраүчи Масатакэ]] Гүн '''Тэраүчи Масатакэ''' ({{langx|ja|寺内正毅}}; 1852 оны 2-р сарын 5-нд Токүгава шогуны Хираи тосгонд (өнөөгийн Ямагүчи хот) төрж, 1919 оны 11-р сарын 3-нд [[Токио]] хотод нас барсан) — [[Япон|Японы]] цэргийн жанжин бөгөөд төрийн зүтгэлтэн, маршал, 1910-1916 онд Японы Солонгос дахь анхны амбан захирагч, 1916-1918 онд [[Японы ерөнхий сайд|Японы Ерөнхий сайд]] байсан. == Намтар == Тэраүчи Масатакэ 1852 оны 2-р сарын 5-нд Хаги овгийн Үтада Масасүкэ гэх самурайн гэр бүлд төрсөн. Хожим нь түүнийг эхийнх нь талын хамаатан Тэраүчи Кан-Эмон өргөж авсан үүнээс хойш тэрээр овгоо "Тэраүчи" болгон өөрчилжээ. 1864 оноос тэрээр Кихэйтай цэргийн бүлэглэлийн гишүүн байжээ. Бошин дайны үеэр тэрээр Эзэн хааны талд Хакодатэгийн тулалдаанд оролцож байжээ. Дараа нь тэрээр [[Киото]] руу явж, Дайны яаманд орж, Францын багш нараар барууны зэвсэг, тактикийн сургалтад хамрагджээ. 1870 онд тэрээр [[Эзэн Хаан Мэйжи|Эзэн хаан Мэйжийн]] шадар харуул болж, түүнтэй хамт [[Токио]] руу явжээ. 1871 онд хэлний сургалтаа үргэлжлүүлэхийн тулд цэргийн албанаас гарсан боловч тэр жилдээ Японы эзэн хааны арми байгуулагдсаны улмаас эргүүлэн татагдсан байна. Тояма армийн сургуульд сурсны дараа түүнд ахлах дэслэгч цол олгосон байна. 1873 онд тэрээр шинээр байгуулагдсан Японы эзэн хааны армийн цэргийн академид элссэн. 1877 онд Сайго Такаморигийн Сацүмагийн бослогын үеэр тэрээр Табарүзакагийн тулалдаанд шархдаж, баруун гараа алджээ. 1882 онд тэрээр Франц руу ханхүү Кан'ин-но-мия Котохитогийн туслахаар явсан бөгөөд дараа жил нь Францад цэргийн атташегаар томилогдсон. Тэрээр боловсролоо үргэлжлүүлэхийн тулд 1886 он хүртэл тус улсад үлджээ. Японд буцаж ирээд Армийн сайдын туслах нарийн бичгийн дарга, 1887 онд Армийн академийн командлагчаар томилогдсон байна. 1891 онд тэрээр 1-р дивизийн Штабын дарга, жилийн дараа Японы Эзэн хааны армийн Жанжин штабын Үйл ажиллагааны 1-р товчооны даргаар томилогджээ. 1894 онд [[Хятад-Японы нэгдүгээр дайн]] эхэлснээр тэрээр Эзэн хааны Ерөнхий штабын Тээвэр, харилцаа холбооны нарийн бичгийн даргаар томилогдож, дайны үеэр бүх цэрэг, хангамжийн асуудлыг хариуцаж байв. 1900 онд тэрээр Армийн штабын орлогч дарга болж, Боксерын бослогын үеэр Японы цэргүүдийг биечлэн хянахаар Хятад руу томилогдсон байна. 1901 онд тэрээр [[Кацүра Таро|Кацүра Тарогийн]] анхны засгийн газарт Армийн сайдаар томилогджээ. Тэрээр [[Орос-Японы дайн|Орос-Японы дайны]] туршид албан тушаалаа хадгалж, Японыг ялалтад хүргэсэн байна. Дайны дараа түүнд барон цол, 1907 онд маркиз цол олгосон. 1906 онд тэрээр нэгэн зэрэг "Өмнөд Манжуурын төмөр зам" компанийн даргаар томилогджээ. 1909 оны 10-р сард Солонгосын үндсэрхэг үзэлтэн Ан Чунг-гюн Харбин өртөөнд Ерөнхий сайд асан [[Ито Хиробүми|Ито Хиробүмиг]] хөнөөсний дараа тэрээр 1910 оны 5-р сард Солонгос дахь Ерөнхий төлөөлөгчөөр томилогдсон. Тэрээр энэ албан тушаалд Сонэ Арасүкэг орлон очоод [[1910 оны Япон-Солонгосын гэрээ|1910 оны Солонгосыг Японд нэгтгэх гэрээнд]] гарын үсэг зурснаар Солонгосыг захирах үйл явц албажсан байна. Солонгосын талаас Ерөнхий сайд И Ван-ён гарын үсэг зурж, Солонгосын эзэн хаан Сунжонгийн зөвшөөрлийг авсан. 1910 оны 8-р сарын 29-нд уг баримт бичгийг олон нийтэд зарласны дараа түүнийг Солонгос дахь Японы анхны Ерөнхий амбан захирагчаар томилсон. Энэ албан тушаалд тэрээр [[Японы эзэн хаан|Японы эзэн хаанд]] шууд захирагдаж, хууль тогтоох, захиргааны, шүүхийн байгууллагаас эхлээд өөрчлөлт, шинэчлэл хийх хүртэл өргөн хүрээний эрх мэдэлтэй байв. Солонгосыг Японд нэгтгэх 1910 оны гэрээг солонгосчуудын нэлээд хэсэг нь сөрөг хүлээн авсан. Тэрээр эсэргүүцлийг дарахын тулд цэргийн хүч хэрэглэж байсан. Тэрээр хоёр ард түмний гүн гүнзгий түүх, соёлын холбоог ашиглан өөрийн эцсийн зорилго болох Солонгосыг Япон бүрэн уусгах явдлыг зөвтгөж байсан. Түүний тушаалаар улс орон даяар олон мянган сургууль нээгдэж, тэнд япон хэл, уран зохиолыг тулган заадаг байв. Тэрээр Солонгост газрын шинэчлэл хийсэн: газрын бүртгэлийг бий болгосон боловч үүнийг зөвхөн бичгээр баримт бичигт үндэслэн эмхэтгэсэн бол Солонгост газрын харилцааг ихэвчлэн заншлын хуулиар зохицуулдаг байв. Энэ нь Солонгосын тариачдын нэлээд хэсэг газрыг алдахад хүргэсэн бөгөөд бичгээр баримт бичиг өгч чадаагүй хүмүүст (ихэвчлэн доод давхаргынхан болон зөвхөн уламжлалт аман "тариалагчийн эрх"-ийг эзэмшдэг зарим эзэмшигчид) өмчлөх эрхийг нь хассан. Энэхүү шинэчлэл нь засгийн газарт Солонгосын асар их хэмжээний газрыг хураан авч, Японы хөгжүүлэгчдэд зарах боломжийг олгосон. Солонгост хийсэн ажлыг нь үнэлж Эзэн хаан түүнд 1911 онд "Гүн" цол олгосон. 1916 онд тэрээр [[Японы ерөнхий сайд]]аар томилогдсон. Тэр жилдээ тэрээр маршал цол хүртжээ. Тэрээр засгийн газартаа Ерөнхий сайд, Сангийн сайд, Гадаад хэргийн сайдын албан тушаалуудыг нэгтгэн хавсран ажиллуулж байжээ. Түүний засгийн газар нь зөвхөн мэргэжлийн түшмэдээс бүрддэг байсан, учир нь тэрээр иргэний улс төрчдөд итгэдэггүй байсан гэдэг. Тэрээр түрэмгий гадаад бодлого баримталж, Хятадын засгийн газар доторх сөрөг бүлэглэлүүдийг ивээн тэтгэдэг байжээ. 1918 оны 9-р сард тэрээр дайны дараах инфляцийн улмаас Японд дэгдсэн "будааны үймээн"-ий улмаас огцорч, жилийн дараа нас барсан байна. Түүний хүү Тэраүчи Хиса-ичи мөн маршал болж, Дэлхийн 2-р дайнд Японы Өмнөд армийн бүлгийг командалж байжээ. [[Ангилал:Японы маршал]] [[Ангилал:Японы ерөнхий сайд]] [[Ангилал:Японы сангийн сайд]] [[Ангилал:Японы гадаад хэргийн сайд]] [[Ангилал:Японы армийн сайд]] [[Ангилал:Японы Солонгос дахь амбан захирагч]] [[Ангилал:1852 онд төрсөн]] [[Ангилал:1919 онд өнгөрсөн]] asvy3p24qy3p0s2jylcavdj5k6wwgxf 0 146747 859322 2026-06-19T05:44:32Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Кремлийн шидтэн''' ([[Франц хэл|франц:]] ''Le Mage du Kremlin,'' [[Англи хэл|англи.]] ''The Wizard of the Kremlin'' ) Жулиано да Эмполигийн ижил нэртэй номоос сэдэвлэсэн Оливье Ассаясийн найруулсан Францын уран сайхны кино бөгөөд гол дүрүүдэд Пол Дано, Алисия Викандер, Жуд Лоу нар т..." 859322 wikitext text/x-wiki '''Кремлийн шидтэн''' ([[Франц хэл|франц:]] ''Le Mage du Kremlin,'' [[Англи хэл|англи.]] ''The Wizard of the Kremlin'' ) Жулиано да Эмполигийн ижил нэртэй номоос сэдэвлэсэн Оливье Ассаясийн найруулсан Францын уран сайхны кино бөгөөд гол дүрүүдэд Пол Дано, Алисия Викандер, Жуд Лоу нар тоглосон. Киноны нээлт 2025 оны 8-р сарын 31-нд 82 дахь [[Венецийн кино наадам|Венецийн кино наадмын]] үеэр болсон. == Үйл явдал == Орос улс, 1990-ээд оны эхэн үе. [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] задарч, улс орон эрх чөлөөний уур амьсгал болон эмх замбараагүй байдалтай байв. Энэхүү хурцадмал уур амьсгалын дунд залуу, үл мэдэгдэх уран бүтээлчээс реалити шоуны продюсер болсон Вадим Баранов амжилтанд хүрдэг. Тэрээр аажмаар саятан [[Борис Березовский|Борис Березовскийгаар]] дамжуулан ирээдүйтэй Оросын [[Холбооны Аюулгүй Байдлын Алба|Холбооны Аюулгүй байдлын албаны]] ажилтан [[Владимир Путин|Владимир Путины]] PR-чин болдог. Баранов шинэ Орос улсыг бүрдүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэж, ялангуяа олон нийтийн хэлэлцүүлэг, засгийн газрын дүр төрхийг бий болгоход оролцдог. Гэвч Вадим хайртай Ксения гэдэг эмэгтэйг хянаж чадахгүй байв. 15 жилийн дараа Баранов огцорч, эрх мэдэлд ойр байсан жилүүдийнхээ талаар ярихаар тохиролцдог юм. hz8b27qo4a4vcycw2lckkcyci2jcjoi 0 146748 859345 2026-06-19T08:38:36Z Delgermurun Shishkhed goliin sav gazriin zahirgaa 90862 Чигжий гол 859345 wikitext text/x-wiki '''Физик газарзүй''' Чигжийн гол нь физик газарзүйн мужлалаар Хангай-Хэнтийн уулархаг их мужийн Орхон–Сэлэнгийн савын дундаж өндөр уулсын мужид багтах бөгөөд уулын ойт хээрийн байгалийн бүслүүрт оршдог. '''Уур амьсгал''' Чигжийн голын сав газар нь чийглэгдүү, хүйтэвтэр зунтай, хахир өвөл бүхий уур амьсгалын мужид хамаардаг. Хуурайшлын коэффициент 1.1–2.5 бөгөөд жилийн агаарын дундаж температур (-4) - (-6) С⁰, жилийн хур тунадасны хэмжээ 250–300 мм байна. Мөн нэн халуун өдрийн тоо 10-аас бага, хүйтэн өдрийн тоо 40–50 хоног байдаг. '''Хөрс, ургамал''' Тухайн бүс нутаг нь хөрс-газарзүйн мужлалын ангиллаар Хангайн их мужийн Дэлгэрмөрний дэд мужид хамаардаг. Тус нутагт уулын хар хүрэн хөрс болон өндөр уулын нугат хээрийн хөрс зонхилон тархсан байдаг. Ургамалжилтын хувьд ойн бүсийн өвслөг болон хөвдөт ургамал түгээмэл тархсан бөгөөд хээрийн бүсийн ургамлаас бушилз, ботуульт ургамал элбэг тохиолддог. '''Гидрологи''' Тус нь Хөвсгөл аймгийн Бүрэнтогтох сумын нутаг дахь Эрчмийн нурууны Цагаан Бургасны давааны ар талаас далайн түвшнээс дээш 1642 м өндрөөс эх авч, ойролцоогоор орчим 15 км урсан Нүүрстийн Улаан уулын зүүн талаар өнгөрч, далайн түвшнээс дээш 1270 м өндөрт Дэлгэрмөрөн голын ар биеэс цутган нийлдэг. Ус зүйн сүлжээний хувьд Чигжийн гол нь Дэлгэрмөрөн голын сав газарт хамаарах бөгөөд тухайн бүс орчмын нийлбэр урсацын модуль нь 1–2 л/с·км² байдаг. Голын тэжээл нь хур тунадас, цасны хайлмаг болон газрын доорх уснаас бүрдэх бөгөөд урсацын горимд улирлын шинж чанар тодорхой илэрдэг. '''Гидрогеологи''' Гидрогеологийн мужлалаар Чигжийн голын сав газар нь Сэлэнгийн гидрогеологийн мужийн түр зуурын элбэг тэжээлтэй мужид хамаардаг. Газрын доорх усны тархалт, бүрдлийн хувьд гол болон эх газрын нуурын гаралтай хурдсын дунд дундаж ундаргатай уст давхарга зонхилон тархсан байдаг. Мөн янз бүрийн настай тунамал, хувирмал болон бялхмал чулуулгийн тогтоцод бага ундаргатай уст бүрдлүүд тохиолддог. Иймээс тус бүс нутгийн газрын доорх ус нь геологийн тогтоц, хурдсын найрлагаас хамааран харилцан адилгүй тархалт, ундаргын нөхцөлтэй байдаг. bifwb99787811c5rv8kqs1x5n5naks7 0 146749 859353 2026-06-19T09:43:16Z Yalalt114 103228 шинэ хуудас үүсгэлээ. хятад baidu сайтаас эх сурвалжаа авлаа аль болох байгаа чигээр нь оруулаасай гэж хүсэж байна үг үсгийн алдаа байвал өөрчлөөрэй баярлалаа Хүндэтгэсэн С. Ялалт БНХАУ улсын хөх хотоос 859353 wikitext text/x-wiki '''Наянт ван'''[[Файл:Nayantu.jpg|thumb|Наянт ван Чин улсын дотоод журганы дотоод хиаг захирах сайдын алба хашиж байх үе 1905 он]] Наянт (Хятад: 那彥圖 ''Nǎyàntú'', Өргөсөн нэр: 矩甫 ''Jǔfǔ'', Жү Фү 1867 оны 12 сарын 2 — 1938 оны 4 сар) нь [[Чин улс|Манж Чин улсын]] сүүлч, [[Дундад Иргэн Улс|Дундад Иргэн Улсын]] эхэн үеийн Монголын төр, цэргийн зүтгэлтэн, Халхын [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан аймгийн]] Сэцэн чин ван юм. Тэрээр Чингис хааны 27 дахь үеийн тасархай, Халхын [[Эфү Цэрэн|Эфү Цэрэнгийн]] шууд удмын хүн бөгөөд Чин улсын төрд өндөр зиндааны түшмэл буюу дотоод журганы дотоод хиаг захирах сайдын алба хашиж, цэргийн жанжин хашиж, хожим [[Юань Шикай|Юань ши кай]]-аас ван цол хүртэн. Бээжин хотод суурин амьдардаг тухайн үеийн хамгийн нөлөө бүхий монгол язгууртнуудын нэг байв. Түүнийг түүхэнд мөн "На ван" хэмээн товчлон нэрлэдэг. === Угсаа гарал ба Бага нас === Наянт нь 1867 оны 12 дугаар сарын 2-ны өдөр ( Бүрэн засагчийн 11-р оны 11 сарын 7) үе улиран залгамжлах Хошой чин вангийн гэр бүлд төржээ. Түүний өвөг дээдэс, Халхын Сэцэн чин ван [[Эфү Цэрэн|Цэрэн]] нь Зүүнгарын Галданцэрэнгийн цэргийг дарахад байгуулсан гавьяаныхаа төлөө Чин улсын хаанаас засаг ноён, "Шешиг залгамжлах" (世袭罔替) Хошой чин ван цол, "Суу билэгт баатар" (超勇王) чимэг хүртэж, улмаар Манжийн хааны гэр бүлээс гурван удаа эфү цол авч байсаны нэг нь наянт билээ. түүний эцэг Дармаа нь хааны төрөл Ихэн чин ван Цайюаний хүргэн байв. 1874 онд Наянт 7 насандаа эцгийнхээ 7 дахь үеийн залгамжлагч Сэцэн чин вангийн хэргэмийг хүртэж, тус хошууны сүүлчийн засаг ноён болсон. Тэрээр багадаа [[Бадаргуулт төр|Бадаргуулт төр хаанаас]] 4 насаар ах бөгөөд хааныг хүүхэд байхад нь хамт нум сум харваж, морь унах эрдэмд суралцсан шадар анд (伴读) нь байсан гэж тэмдэглэдэг * '''Эфү цол ба анхны алба:''' Бадаргуулт төрийн 10-р он буюу 1884 онд Наянт нь Чин улсын сүүл үеийн нөлөө бүхий сайд, [[Төр гэрэлт|Төр гэрэлт хаан]]<nowiki/>ы 5-р хүү Чин ван Икуаны ууган охинтой гэрлэж, '''Эфү''' цол хүртэв. Ийнхүү гэрлэснийхээ дараа тэрээр Нийслэл Бээжин хотод Дотоод журганы хиаг захирах сайдын албан тушаалд томилогдсоноор Бээжинд суух болжээ. Түүний хадам эцэг Икуан нь сүүлд Манж Чин улсын анхны Ерөнхий сайд болсон тул [[Цыши]] хатан хаан Гадаад Монголын нөлөөг барьж байхын тулд Наянт ванг ихэд ивээж, тэдний гэр бүл Бээжингийн төрд асар их эрх мэдэлтэй болсон байна. == Манж Чин улсын үеийн алба ба Түүхэн үйл явдлууд == Наянт ван залуугаасаа Чин улсын төрийн болон цэргийн дээд албан тушаалуудыг дараалан хашжээ: * 1893 онд Шулуун цагаан тугийн Монгол цэргийн хянан захирагч Хишигтэн цэргийн дотоод сайд. * 1898 онд Шулуун улаан тугийн Манж цэргийн даамал, мөн оны 6 сард Цэргийн шалгалтын сайдаар томилогдов. * '''1900 оны Ихэтуаний бослого ба Баруун руу дүрвэсэн нь:''' 1900 оны 8 сард [[Ихэтуанийн бослого|Ихэтуаний бослого]] дэгдэж, Найман гүрний холбоот цэрэг Бээжин рүү довтлох үеэр Төр баригч [[Цыши]] хатан хаан, [[Бадаргуулт төр]] хаан нарыг Шиань хот руу дүрвэхэд Наянт ван өөрийн цэргийг удирдан амь хайргүй хамгаалж явжээ. Энэхүү үнэнч зүтгэлийг нь үнэлж Цыши хатан хаан түүнд онцгойлон итгэж, маш сайн ханддаг болсон байна. * 1903 онд хадам эцэг Икуань нь Цэргийн зөвлөлийн сайд болохдоо өөрийн хашиж байсан Хөвөөт шар тугийн Манж цэргийн даамал, Ордны хамгаалалтын сайдын тушаалаа хүргэн Наянт вандаа шилжүүлэн өгчээ. * 1908 онд "Жяньруй янь" (Элит тусгай цэрэг)-ийн даамалаар томилогдов. === "Бээжингийн өдрийн сонин"-ы дуулиан (1905 он) === 1905 оны 8 дугаар сард Бээжингийн Наянт вангийн өргөөнд нэгэн жигшүүрт хэрэг гарсан нь сонин хэвлэлээр цацагджээ. Тухайн үеийн дэвшилтэт үзэлтэн Пэн Ижуны эрхлэн гаргадаг '''"Жинхуа өдрийн сонин"''' буюу '''Нийслэлийн өдрийн сонин''' (京话日报)-д Наянт ван өөрийн нэгэн татвар эм ямар ч шалтгаангүйгээр амьдаар нь вангийн өргөөний хуурай худагт булах тушаал өгч, амь насыг нь хохироосон тухай дуулиант нийтлэл гаргав. Наянт ван үүнийг нуун дарахаар сонины газрыг заналхийлж, их хэмжээний мөнгө амлан худал мэдэлэл гэж залруулга гаргахыг шаардсан боловч сонины эрхлэгч Пэн Ижун татгалзаж, "Манай сурвалжлагч өөрийн нүдээр харсан оршин суугчид цөм гэрчилнэ" хэмээн үнэний төлөө зогсчээ. Энэхүү хэргээс хойш жилийн дараа буюу 1906 онд Чин улсын төрөөс сонины газрыг хааж, Пэн Ижуныг Шинжиань руу цөлсөн бөгөөд үүнд Наянт вангийн нөлөө орсон гэж үздэг. == Шинэчлэл ба Дундад иргэн улсын үеийн улс төр == * 1909 оны 1 сард Наянт ван Бээжинд сууж байсан монгол вангуудын хамтаар хязгаар нутгийг соён гэгээрүүлэх '''"殖边学堂" (Хязгаарыг тэтгэх сургууль)''' байгуулах зөвшөөрөл авж. * 1910 онд Чин улсын анхны парламент болох Зөвлөлдөх танхимд гишүүнээр сонгогдсон. * 1911 оны Синьхайн хувьсгал дэгдэхэд тэрээр харчин ван [[Гүнсэнноров]] нарын хамт '''"[[Монгол ван гүн нарын холбоо]]"'''-г байгуулж, тэргүүлэгчээр нь ажиллав. Тэд Манж Чин улсын хаант засгийг хэвээр хадгалах, Бүгд найрамдах засаглалыг эсэргүүцэх байр суурьтай байсан ч цаг үе өөрчлөгдөхөд [[Юань Шикай|Юань Шикайг]] дэмжиж, түүнийг Түр Ерөнхийлөгч болоход нь цахилгаан илгээн баяр хүргэж байв. * 1912 онд Дундад иргэн улс байгуулагдахад Юань Шикай түүнийг '''Улиастайн жанжнаар''' томилж, дээд цэргийн цол олгосон боловч Гадаад Монгол нэгэнт тусгаар тогтнолоо зарлаад байсан тул албандаа очиж чадаагүй. * ДИУ-ын үед тэрээр Ерөнхийлөгчийн шадар хамгаалагчийн орлогч, Улсын хурлын гишүүн, 1916 Юань Шикай-ын хаант засаглалыг сэргээхийг дэмжсэн холбооны дэд дарга зэрэг олон алба хашжээ. Гэвч Гоминдан нам засгийн эрхэнд гарсны дараа ч түүний нөлөөг ашиглах зорилгоор 1932 онд Луояны Үндэсний аюулын хуралд урьж, [[Монголын өөртөө засах комиссын]] гишүүнээр томилж байв. == Тансаг хэрэглээ ба Хоолны соёл == Наянт ван нь насан туршдаа Бээжин дэх өөрийн тансаг өргөөндөө асар үрэлгэн, хээнцэр амьдарсан байна. Тэрээр Дундад газрын хоолны урлагийг маш их шимтэн сонирхдог, ширээн дээр нь далай болон хуурай газрын хамгийн ховор нандин зоог үргэлж засагддаг байжээ. * Тэрээр хадам эцэг Икуанаас '''"Шанбайжю" (香白酒 - Анхилуун цагаан архи)''' нэрэх арга ухааныг сурч, өөрийн өргөөндөө нэрж уудаг байв. * Түүний хамгийн дуртай зоог нь Тяньжин хавийн уснаас л барьдаг, тухайн үед хааны ордонд өргөдөг байсан маш ховор '''"Вэйшүй мөнгөн загас" (卫水银鱼)''' байжээ. Жил бүрийн Цагаан сараар [[Жили муж|Жили]] мужийн амбан захирагч Наянт вангийн тааллыг олохын тулд энэхүү загасыг тусгайлан бэлтгэж вангийн өргөөнд хүргүүлдэг байв. * ДИУ-ын үед улс төрийн нөлөө нь буурсан ч түүний тансаг хэрэглээ хэвээр байсан бөгөөд [[Хармөрөн муж|Хар мөрөн муж]]<nowiki/>ийн цэргийн захирагч Ү Жүншэн Бээжин рүү Наянт вангийн өргөөнд зориулж Хар мөрний баавгайн савар, ховор загаснуудыг тогтмол бэлэг болгон илгээдэг байжээ. == Амьдралын сүүл үе == Амьдралынхаа сүүлийн жилүүдэд тэрээр Бээжин хотын Гуошян хуучинд (国祥胡同) байх өөрийн ордноо асар их өр ширний улмаас барьцаанд алдсан байдаг. Тэрээр 1938 оны 4 дүгээр сард Бээжин хотноо насан эцэслэгчээ (Зарим эх сурвалжид 66 насандаа, заримд нь билгийн тооллоор 72 насандаа таалал төгссөн гэж тэмдэглэсэн байдаг). Түүний амьдарч байсан "На вангийн өргөө" өдгөө ч Бээжин хотод хадгалагдан үлдсэн бөгөөд түүхэн дурсгалт газарт тооцогддог. == Түүний бээжин дахь тансаг ордон На вангийн өргөө (那王府) == Бээжин дэх На вангийн өргөө (Хятадаар: 那王府 - ''На Ванфу'') буюу түүхэн нэрээрээ Халхын Сайн ноён хан Наянтын ордон нь Бээжин хотын түүх соёлын маш чухал дурсгалуудын нэг бөгөөд бээжин нийслэлд өнөөг хүртэл хадгалагдан үлдсэн Монгол ноёдын хамгийн том өргөө, эдлэн газар юм. * '''Түүхэн гарал үүсэл:''' Тус өргөөг анх 1770 онд [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэрийн тэтгэсэн]] хааны долоодугаар хошой гүнж Хэжинийг Халхын Сэцэн чин ван эфү Цэрэнгийн ач хүү, Чин ван Лавандоржид хадамлан очиход нь зориулан хааны ордноос бариулж өгч байжээ. Ван Лавандорж нь [[Чингүнжав|Хотгойдын Шадар ван Чингүнжавыг]] дарахад байгуулсан гавьяатай тул Чин улсын төрд ихэд үнэлэгддэг байв. Хожим нь энэ ордон үе залгамжлан явсаар уг ургийн хамгийн сүүлчийн ван болох Сайн ноён хан Наянтын мэдэлд ирсэн тул Бээжингийнхэн түүний нэрний эхний үеэр "На вангийн өргөө" гэж нэрлэх болсон байна. * '''Байршил ба бүтэц:''' Бээжин хотын Зүүн дүүрэг (дүнчэнь), Аньдинмэнийн дотор талын Гошян гудамны 2-р тоот хаягт байрладаг. Анх баригдахдаа 240 гаруй тасалгаа өрөө бүхий асар том хэмжээтэй, Манжийн Чин вангийн зэрэг дэвийн ордны бүх архитектурыг шингээсэн (Их хаалга, Сүүн асгат асрамжийн асар, Морин уяа, Чулуун арслангууд гэх мэт) гоёмсог дөрвөн талтай хэрэм бүхий өргөө юм * '''Монголын түүхтэй холбогдох нь:''' Энэ өргөө нь зөвхөн Наянт вангийн амьдардаг газар байсангүй, Бээжин дэх Халх, Өвөр Монголын ноёдын гол цугларах цэг байв. 1911-1912 онд Монголчууд тусгаар тогтнолоо зарлаж, Богд хаант Монгол Улсыг байгуулах үеэр Бээжинд байсан Монгол ноёд Чин улсыг мөхөхөөс сэргийлэх, Монгол угсаатны эрх ашгийг хамгаалах зорилгоор '''"Монгол ураг төрлийн холбоо"''' (蒙古王公联合会)-г яг энэ өргөөнд байгуулан хуралдаж, түүхэн шийдвэрүүдийг гаргаж байжээ. Мөн өвөг дээдсийнх нь үеэс тахиж байсан '''Монгол Данжуурын 226 боть''' судрыг Монгол улсын Судар бичгийн хүрээлэнд хүлээлгэж өгөх 9 зүйлт түүхэн гэрээг 1914 онд энэхүү өргөөнд байгуулж байв. === Өргөөний хожмын хувь заяа ба Эмгэнэлт түүх === Тус өргөө нь маш гунигтай түүхээр төгссөн байдаг. Наянт ван сүүлдээ мөрийтэй тоглоомд донтож, асар их өрөнд оржээ. Улмаар өрөө дарахын тулд өөрийн хүү Сэчимэдийн хамтаар Бээжингийн католик сүмд энэхүү асар том өргөөгөө барьцаанд тавьсан байна. Гэвч барьцааны мөнгөө төлж чадалгүй шүүхээр заргаа алдан 1933 онд өөрийн өргөөнөөсөө хөөгдөн гарчээ. Үүний дараа На вангийн гэр бүл Бээжингийн нэгэн жижиг хашаа түрээслэн ядуу зүдүү амьдрах болсон түүхтэй. Католик сүм ордныг авсныхаа дараа 1940-өөд онд Жиньчэн банкинд худалдсан бөгөөд сүүлд Сэтгэцийн эмнэлэг, Цэцэрлэг зэргээр ашиглагдаж байв. * '''Өнөөгийн байдал:''' Өнөөдөр На вангийн өргөөний ихэнх хэсэг нурж өөрчлөгдсөн ч ордоны хэрэм нь маш сайн хадгалагдан үлдсэн. Энэхүү үлдсэн хэсэг нь Бээжин хотын Түүх соёлын хамгаалалттай бүсэд бүртгэгдсэн бөгөөд одоогоор дотор нь Хятадын Үйлдвэр худалдааны банкны (ICBC) Бээжин салбарын Түүхийн музей байрлаж байна. rl8748udejtumyga7jpy2vfku4tkcl4 859356 859353 2026-06-19T09:49:14Z Yalalt114 103228 859356 wikitext text/x-wiki '''Наянт ван'''[[Файл:Nayantu.jpg|thumb|Наянт ван Чин улсын дотоод журганы дотоод хиаг захирах сайдын алба хашиж байх үе 1905 он]] Наянт (Хятад: 那彥圖 ''Nǎyàntú'', Өргөсөн нэр: 矩甫 ''Jǔfǔ'', Жү Фү 1867 оны 12 сарын 2 — 1938 оны 4 сар) нь [[Чин улс|Манж Чин улсын]] сүүлч, [[Дундад Иргэн Улс|Дундад Иргэн Улсын]] эхэн үеийн Монголын төр, цэргийн зүтгэлтэн, Халхын [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан аймгийн]] Сэцэн чин ван юм. Тэрээр Чингис хааны 27 дахь үеийн тасархай, Халхын [[Эфү Цэрэн|Эфү Цэрэнгийн]] шууд удмын хүн бөгөөд Чин улсын төрд өндөр зиндааны түшмэл буюу дотоод журганы дотоод хиаг захирах сайдын алба хашиж, цэргийн жанжин хашиж, хожим [[Юань Шикай|Юань ши кай]]-аас ван цол хүртэж. Бээжин хотод суурин амьдардаг тухайн үеийн хамгийн нөлөө бүхий монгол язгууртнуудын нэг байв. Түүнийг түүхэнд мөн "На ван" хэмээн товчлон нэрлэдэг. === Угсаа гарал ба Бага нас === Наянт нь 1867 оны 12 дугаар сарын 2-ны өдөр ( Бүрэн засагчийн 11-р оны 11 сарын 7) үе улиран залгамжлах Хошой чин вангийн гэр бүлд төржээ. Түүний өвөг дээдэс, Халхын Сэцэн чин ван [[Эфү Цэрэн|Цэрэн]] нь Зүүнгарын Галданцэрэнгийн цэргийг дарахад байгуулсан гавьяаныхаа төлөө Чин улсын хаанаас засаг ноён, "Шешиг залгамжлах" (世袭罔替) Хошой чин ван цол, "Суу билэгт баатар" (超勇王) чимэг хүртэж, улмаар Манжийн хааны гэр бүлээс гурван удаа эфү цол авч байсаны нэг нь Наянт билээ. түүний эцэг Дармаа нь хааны төрөл Ихэн чин ван Цайюаний хүргэн байв. 1874 онд Наянт 7 насандаа эцгийнхээ 7 дахь үеийн залгамжлагч Сэцэн чин вангийн хэргэмийг хүртэж, тус хошууны сүүлчийн засаг ноён болсон. Тэрээр багадаа [[Бадаргуулт төр|Бадаргуулт төр хаанаас]] 4 насаар ах бөгөөд хааныг хүүхэд байхад нь хамт нум сум харваж, морь унах эрдэмд суралцсан шадар анд (伴读) нь байсан гэж тэмдэглэдэг * '''Эфү цол ба анхны алба:''' Бадаргуулт төрийн 10-р он буюу 1884 онд Наянт нь Чин улсын сүүл үеийн нөлөө бүхий сайд, [[Төр гэрэлт|Төр гэрэлт хаан]]<nowiki/>ы 5-р хүү Чин ван Икуаны ууган охинтой гэрлэж, '''Эфү''' цол хүртэв. Ийнхүү гэрлэснийхээ дараа тэрээр Нийслэл Бээжин хотод Дотоод журганы хиаг захирах сайдын албан тушаалд томилогдсоноор Бээжинд суух болжээ. Түүний хадам эцэг Икуан нь сүүлд Манж Чин улсын анхны Ерөнхий сайд болсон тул [[Цыши]] хатан хаан Гадаад Монголын нөлөөг барьж байхын тулд Наянт ванг ихэд ивээж, тэдний гэр бүл Бээжингийн төрд асар их эрх мэдэлтэй болсон байна. == Манж Чин улсын үеийн алба ба Түүхэн үйл явдлууд == Наянт ван залуугаасаа Чин улсын төрийн болон цэргийн дээд албан тушаалуудыг дараалан хашжээ: * 1893 онд Шулуун цагаан тугийн Монгол цэргийн хянан захирагч Хишигтэн цэргийн дотоод сайд. * 1898 онд Шулуун улаан тугийн Манж цэргийн даамал, мөн оны 6 сард Цэргийн шалгалтын сайдаар томилогдов. * '''1900 оны Ихэтуаний бослого ба Баруун руу дүрвэсэн нь:''' 1900 оны 8 сард [[Ихэтуанийн бослого|Ихэтуаний бослого]] дэгдэж, Найман гүрний холбоот цэрэг Бээжин рүү довтлох үеэр Төр баригч [[Цыши]] хатан хаан, [[Бадаргуулт төр]] хаан нарыг Шиань хот руу дүрвэхэд Наянт ван өөрийн цэргийг удирдан амь хайргүй хамгаалж явжээ. Энэхүү үнэнч зүтгэлийг нь үнэлж Цыши хатан хаан түүнд онцгойлон итгэж, маш сайн ханддаг болсон байна. * 1903 онд хадам эцэг Икуань нь Цэргийн зөвлөлийн сайд болохдоо өөрийн хашиж байсан Хөвөөт шар тугийн Манж цэргийн даамал, Ордны хамгаалалтын сайдын тушаалаа хүргэн Наянт вандаа шилжүүлэн өгчээ. * 1908 онд "Жяньруй янь" (Элит тусгай цэрэг)-ийн даамалаар томилогдов. === "Бээжингийн өдрийн сонин"-ы дуулиан (1905 он) === 1905 оны 8 дугаар сард Бээжингийн Наянт вангийн өргөөнд нэгэн жигшүүрт хэрэг гарсан нь сонин хэвлэлээр цацагджээ. Тухайн үеийн дэвшилтэт үзэлтэн Пэн Ижуны эрхлэн гаргадаг '''"Жинхуа өдрийн сонин"''' буюу '''Нийслэлийн өдрийн сонин''' (京话日报)-д Наянт ван өөрийн нэгэн татвар эм ямар ч шалтгаангүйгээр амьдаар нь вангийн өргөөний хуурай худагт булах тушаал өгч, амь насыг нь хохироосон тухай дуулиант нийтлэл гаргав. Наянт ван үүнийг нуун дарахаар сонины газрыг заналхийлж, их хэмжээний мөнгө амлан худал мэдэлэл гэж залруулга гаргахыг шаардсан боловч сонины эрхлэгч Пэн Ижун татгалзаж, "Манай сурвалжлагч өөрийн нүдээр харсан оршин суугчид цөм гэрчилнэ" хэмээн үнэний төлөө зогсчээ. Энэхүү хэргээс хойш жилийн дараа буюу 1906 онд Чин улсын төрөөс сонины газрыг хааж, Пэн Ижуныг Шинжиань руу цөлсөн бөгөөд үүнд Наянт вангийн нөлөө орсон гэж үздэг. == Шинэчлэл ба Дундад иргэн улсын үеийн улс төр == * 1909 оны 1 сард Наянт ван Бээжинд сууж байсан монгол вангуудын хамтаар хязгаар нутгийг соён гэгээрүүлэх '''"殖边学堂" (Хязгаарыг тэтгэх сургууль)''' байгуулах зөвшөөрөл авжээ. * 1910 онд Чин улсын анхны парламент болох Зөвлөлдөх танхимд гишүүнээр сонгогдсон. * 1911 оны Синьхайн хувьсгал дэгдэхэд тэрээр харчин ван [[Гүнсэнноров]] нарын хамт '''"[[Монгол ван гүн нарын холбоо]]"'''-г байгуулж, тэргүүлэгчээр нь ажиллав. Тэд Манж Чин улсын хаант засгийг хэвээр хадгалах, Бүгд найрамдах засаглалыг эсэргүүцэх байр суурьтай байсан ч цаг үе өөрчлөгдөхөд [[Юань Шикай|Юань Шикайг]] дэмжиж, түүнийг Түр Ерөнхийлөгч болоход нь цахилгаан илгээн баяр хүргэж байв. * 1912 онд Дундад иргэн улс байгуулагдахад Юань Шикай түүнийг '''Улиастайн жанжнаар''' томилж, дээд цэргийн цол олгосон боловч Гадаад Монгол нэгэнт тусгаар тогтнолоо зарлаад байсан тул албандаа очиж чадаагүй. * ДИУ-ын үед тэрээр Ерөнхийлөгчийн шадар хамгаалагчийн орлогч, Улсын хурлын гишүүн, 1916 Юань Шикай-ын хаант засаглалыг сэргээхийг дэмжсэн холбооны дэд дарга зэрэг олон алба хашжээ. Гэвч Гоминдан нам засгийн эрхэнд гарсны дараа ч түүний нөлөөг ашиглах зорилгоор 1932 онд Луояны Үндэсний аюулын хуралд урьж, [[Монголын өөртөө засах комиссын]] гишүүнээр томилж байв. == Тансаг хэрэглээ ба Хоолны соёл == Наянт ван нь насан туршдаа Бээжин дэх өөрийн тансаг өргөөндөө асар үрэлгэн, хээнцэр амьдарсан байна. Тэрээр Дундад газрын хоолны урлагийг маш их шимтэн сонирхдог, ширээн дээр нь далай болон хуурай газрын хамгийн ховор нандин зоог үргэлж засагддаг байжээ. * Тэрээр хадам эцэг Икуанаас '''"Шанбайжю" (香白酒 - Анхилуун цагаан архи)''' нэрэх арга ухааныг сурч, өөрийн өргөөндөө нэрж уудаг байв. * Түүний хамгийн дуртай зоог нь Тяньжин хавийн уснаас л барьдаг, тухайн үед хааны ордонд өргөдөг байсан маш ховор '''"Вэйшүй мөнгөн загас" (卫水银鱼)''' байжээ. Жил бүрийн Цагаан сараар [[Жили муж|Жили]] мужийн амбан захирагч Наянт вангийн тааллыг олохын тулд энэхүү загасыг тусгайлан бэлтгэж вангийн өргөөнд хүргүүлдэг байв. * ДИУ-ын үед улс төрийн нөлөө нь буурсан ч түүний тансаг хэрэглээ хэвээр байсан бөгөөд [[Хармөрөн муж|Хар мөрөн муж]]<nowiki/>ийн цэргийн захирагч Ү Жүншэн Бээжин рүү Наянт вангийн өргөөнд зориулж Хар мөрний баавгайн савар, ховор загаснуудыг тогтмол бэлэг болгон илгээдэг байжээ. == Амьдралын сүүл үе == Амьдралынхаа сүүлийн жилүүдэд тэрээр Бээжин хотын Гуошян хуучинд (国祥胡同) байх өөрийн ордноо асар их өр ширний улмаас барьцаанд алдсан байдаг. Тэрээр 1938 оны 4 дүгээр сард Бээжин хотноо насан эцэслэжээ (Зарим эх сурвалжид 66 насандаа, заримд нь билгийн тооллоор 72 насандаа таалал төгссөн гэж тэмдэглэсэн байдаг). Түүний амьдарч байсан "На вангийн өргөө" өдгөө ч Бээжин хотод хадгалагдан үлдсэн бөгөөд түүхэн дурсгалт газарт тооцогддог. == Түүний бээжин дахь тансаг ордон На вангийн өргөө (那王府) == Бээжин дэх На вангийн өргөө (Хятадаар: 那王府 - ''На Ванфу'') буюу түүхэн нэрээрээ Халхын Сайн ноён хан Наянтын ордон нь Бээжин хотын түүх соёлын маш чухал дурсгалуудын нэг бөгөөд бээжин нийслэлд өнөөг хүртэл хадгалагдан үлдсэн Монгол ноёдын хамгийн том өргөө, эдлэн газар юм. * '''Түүхэн гарал үүсэл:''' Тус өргөөг анх 1770 онд [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэрийн тэтгэсэн]] хааны долоодугаар хошой гүнж Хэжинийг Халхын Сэцэн чин ван эфү Цэрэнгийн ач хүү, Чин ван Лавандоржид хадамлан очиход нь зориулан хааны ордноос бариулж өгч байжээ. Ван Лавандорж нь [[Чингүнжав|Хотгойдын Шадар ван Чингүнжавыг]] дарахад байгуулсан гавьяатай тул Чин улсын төрд ихэд үнэлэгддэг байв. Хожим нь энэ ордон үе залгамжлан явсаар уг ургийн хамгийн сүүлчийн ван болох Сайн ноён хан Наянтын мэдэлд ирсэн тул Бээжингийнхэн түүний нэрний эхний үеэр "На вангийн өргөө" гэж нэрлэх болсон байна. * '''Байршил ба бүтэц:''' Бээжин хотын Зүүн дүүрэг (дүнчэнь), Аньдинмэнийн дотор талын Гошян гудамны 2-р тоот хаягт байрладаг. Анх баригдахдаа 240 гаруй тасалгаа өрөө бүхий асар том хэмжээтэй, Манжийн Чин вангийн зэрэг дэвийн ордны бүх архитектурыг шингээсэн (Их хаалга, Сүүн асгат асрамжийн асар, Морин уяа, Чулуун арслангууд гэх мэт) гоёмсог дөрвөн талтай хэрэм бүхий өргөө юм * '''Монголын түүхтэй холбогдох нь:''' Энэ өргөө нь зөвхөн Наянт вангийн амьдардаг газар байсангүй, Бээжин дэх Халх, Өвөр Монголын ноёдын гол цугларах цэг байв. 1911-1912 онд Монголчууд тусгаар тогтнолоо зарлаж, Богд хаант Монгол Улсыг байгуулах үеэр Бээжинд байсан Монгол ноёд Чин улсыг мөхөхөөс сэргийлэх, Монгол угсаатны эрх ашгийг хамгаалах зорилгоор '''"Монгол ураг төрлийн холбоо"''' (蒙古王公联合会)-г яг энэ өргөөнд байгуулан хуралдаж, түүхэн шийдвэрүүдийг гаргаж байжээ. Мөн өвөг дээдсийнх нь үеэс тахиж байсан '''Монгол Данжуурын 226 боть''' судрыг Монгол улсын Судар бичгийн хүрээлэнд хүлээлгэж өгөх 9 зүйлт түүхэн гэрээг 1914 онд энэхүү өргөөнд байгуулж байв. === Өргөөний хожмын хувь заяа ба Эмгэнэлт түүх === Тус өргөө нь маш гунигтай түүхээр төгссөн байдаг. Наянт ван сүүлдээ мөрийтэй тоглоомд донтож, асар их өрөнд оржээ. Улмаар өрөө дарахын тулд өөрийн хүү Сэчимэдийн хамтаар Бээжингийн католик сүмд энэхүү асар том өргөөгөө барьцаанд тавьсан байна. Гэвч барьцааны мөнгөө төлж чадалгүй шүүхээр заргаа алдан 1933 онд өөрийн өргөөнөөсөө хөөгдөн гарчээ. Үүний дараа На вангийн гэр бүл Бээжингийн нэгэн жижиг хашаа түрээслэн ядуу зүдүү амьдрах болсон түүхтэй. Католик сүм ордныг авсныхаа дараа 1940-өөд онд Жиньчэн банкинд худалдсан бөгөөд сүүлд Сэтгэцийн эмнэлэг, Цэцэрлэг зэргээр ашиглагдаж байв. * '''Өнөөгийн байдал:''' Өнөөдөр На вангийн өргөөний ихэнх хэсэг нурж өөрчлөгдсөн ч ордоны хэрэм нь маш сайн хадгалагдан үлдсэн. Энэхүү үлдсэн хэсэг нь Бээжин хотын Түүх соёлын хамгаалалттай бүсэд бүртгэгдсэн бөгөөд одоогоор дотор нь Хятадын Үйлдвэр худалдааны банкны (ICBC) Бээжин салбарын Түүхийн музей байрлаж байна. 5u19g10ciyob8vuzoy1burxczxoqlgz 859359 859356 2026-06-19T09:58:42Z Yalalt114 103228 859359 wikitext text/x-wiki '''Наянт ван'''[[Файл:Nayantu.jpg|thumb|Наянт ван Чин улсын дотоод журганы дотоод хиаг захирах сайдын алба хашиж байх үе 1905 он]] Наянт (Хятад: 那彥圖 ''Nǎyàntú'', Өргөсөн нэр: 矩甫 ''Jǔfǔ'', Жү Фү 1867 оны 12 сарын 2 — 1938 оны 4 сар) нь [[Чин улс|Манж Чин улсын]] сүүлч, [[Дундад Иргэн Улс|Дундад Иргэн Улсын]] эхэн үеийн Монголын төр, цэргийн зүтгэлтэн, Халхын [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан аймгийн]] Сэцэн чин ван юм. Тэрээр Чингис хааны 27 дахь үеийн тасархай, Халхын [[Эфү Цэрэн|Эфү Цэрэнгийн]] шууд удмын хүн бөгөөд Чин улсын төрд өндөр зиндааны түшмэл буюу дотоод журганы дотоод хиаг захирах сайдын алба хашиж, цэргийн жанжин хашиж, хожим [[Юань Шикай|Юань ши кай]]-аас ван цол хүртэж. Бээжин хотод суурин амьдардаг тухайн үеийн хамгийн нөлөө бүхий монгол язгууртнуудын нэг байв. Түүнийг түүхэнд мөн "На ван" хэмээн товчлон нэрлэдэг. === Угсаа гарал ба Бага нас === Наянт нь 1867 оны 12 дугаар сарын 2-ны өдөр ( Бүрэн засагчийн 11-р оны 11 сарын 7) үе улиран залгамжлах Хошой чин вангийн гэр бүлд төржээ. Түүний өвөг дээдэс, Халхын Сэцэн чин ван [[Эфү Цэрэн|Цэрэн]] нь Зүүнгарын Галданцэрэнгийн цэргийг дарахад байгуулсан гавьяаныхаа төлөө Чин улсын хаанаас засаг ноён, "Шешиг залгамжлах" (世袭罔替) Хошой чин ван цол, "Суу билэгт баатар" (超勇王) чимэг хүртэж, улмаар Манжийн хааны гэр бүлээс гурван удаа эфү цол авч байсаны нэг нь Наянт билээ. түүний эцэг Дармаа нь хааны төрөл Ихэн чин ван Цайюаний хүргэн байв. 1874 онд Наянт 7 насандаа эцгийнхээ 7 дахь үеийн залгамжлагч Сэцэн чин вангийн хэргэмийг хүртэж, тус хошууны сүүлчийн засаг ноён болсон. Тэрээр багадаа [[Бадаргуулт төр|Бадаргуулт төр хаанаас]] 4 насаар ах бөгөөд хааныг хүүхэд байхад нь хамт нум сум харваж, морь унах эрдэмд суралцсан шадар анд (伴读) нь байсан гэж тэмдэглэдэг * [[Файл:那彥圖.jpg|thumb|Наянт ван 1919 он[[Файл:民國九年八月蒙藏院招待外蒙王公全體攝影.jpg|thumb|Монгол ноёд Бээжинд 1920 ]]]]'''Эфү цол ба анхны алба:''' Бадаргуулт төрийн 10-р он буюу 1884 онд Наянт нь Чин улсын сүүл үеийн нөлөө бүхий сайд, [[Төр гэрэлт|Төр гэрэлт хаан]]<nowiki/>ы 5-р хүү Чин ван Икуаны ууган охинтой гэрлэж, '''Эфү''' цол хүртэв. Ийнхүү гэрлэснийхээ дараа тэрээр Нийслэл Бээжин хотод Дотоод журганы хиаг захирах сайдын албан тушаалд томилогдсоноор Бээжинд суух болжээ. Түүний хадам эцэг Икуан нь сүүлд Манж Чин улсын анхны Ерөнхий сайд болсон тул [[Цыши]] хатан хаан Гадаад Монголын нөлөөг барьж байхын тулд Наянт ванг ихэд ивээж, тэдний гэр бүл Бээжингийн төрд асар их эрх мэдэлтэй болсон байна. == Манж Чин улсын үеийн алба ба Түүхэн үйл явдлууд == Наянт ван залуугаасаа Чин улсын төрийн болон цэргийн дээд албан тушаалуудыг дараалан хашжээ: * 1893 онд Шулуун цагаан тугийн Монгол цэргийн хянан захирагч Хишигтэн цэргийн дотоод сайд. * 1898 онд Шулуун улаан тугийн Манж цэргийн даамал, мөн оны 6 сард Цэргийн шалгалтын сайдаар томилогдов. * '''1900 оны Ихэтуаний бослого ба Баруун руу дүрвэсэн нь:''' 1900 оны 8 сард [[Ихэтуанийн бослого|Ихэтуаний бослого]] дэгдэж, Найман гүрний холбоот цэрэг Бээжин рүү довтлох үеэр Төр баригч [[Цыши]] хатан хаан, [[Бадаргуулт төр]] хаан нарыг Шиань хот руу дүрвэхэд Наянт ван өөрийн цэргийг удирдан амь хайргүй хамгаалж явжээ. Энэхүү үнэнч зүтгэлийг нь үнэлж Цыши хатан хаан түүнд онцгойлон итгэж, маш сайн ханддаг болсон байна. * 1903 онд хадам эцэг Икуань нь Цэргийн зөвлөлийн сайд болохдоо өөрийн хашиж байсан Хөвөөт шар тугийн Манж цэргийн даамал, Ордны хамгаалалтын сайдын тушаалаа хүргэн Наянт вандаа шилжүүлэн өгчээ. * 1908 онд "Жяньруй янь" (Элит тусгай цэрэг)-ийн даамалаар томилогдов. === "Бээжингийн өдрийн сонин"-ы дуулиан (1905 он) === 1905 оны 8 дугаар сард Бээжингийн Наянт вангийн өргөөнд нэгэн жигшүүрт хэрэг гарсан нь сонин хэвлэлээр цацагджээ. Тухайн үеийн дэвшилтэт үзэлтэн Пэн Ижуны эрхлэн гаргадаг '''"Жинхуа өдрийн сонин"''' буюу '''Нийслэлийн өдрийн сонин''' (京话日报)-д Наянт ван өөрийн нэгэн татвар эм ямар ч шалтгаангүйгээр амьдаар нь вангийн өргөөний хуурай худагт булах тушаал өгч, амь насыг нь хохироосон тухай дуулиант нийтлэл гаргав. Наянт ван үүнийг нуун дарахаар сонины газрыг заналхийлж, их хэмжээний мөнгө амлан худал мэдэлэл гэж залруулга гаргахыг шаардсан боловч сонины эрхлэгч Пэн Ижун татгалзаж, "Манай сурвалжлагч өөрийн нүдээр харсан оршин суугчид цөм гэрчилнэ" хэмээн үнэний төлөө зогсчээ. Энэхүү хэргээс хойш жилийн дараа буюу 1906 онд Чин улсын төрөөс сонины газрыг хааж, Пэн Ижуныг Шинжиань руу цөлсөн бөгөөд үүнд Наянт вангийн нөлөө орсон гэж үздэг. == Шинэчлэл ба Дундад иргэн улсын үеийн улс төр == * 1909 оны 1 сард Наянт ван Бээжинд сууж байсан монгол вангуудын хамтаар хязгаар нутгийг соён гэгээрүүлэх '''"殖边学堂" (Хязгаарыг тэтгэх сургууль)''' байгуулах зөвшөөрөл авжээ. * 1910 онд Чин улсын анхны парламент болох Зөвлөлдөх танхимд гишүүнээр сонгогдсон. * 1911 оны Синьхайн хувьсгал дэгдэхэд тэрээр харчин ван [[Гүнсэнноров]] нарын хамт '''"[[Монгол ван гүн нарын холбоо]]"'''-г байгуулж, тэргүүлэгчээр нь ажиллав. Тэд Манж Чин улсын хаант засгийг хэвээр хадгалах, Бүгд найрамдах засаглалыг эсэргүүцэх байр суурьтай байсан ч цаг үе өөрчлөгдөхөд [[Юань Шикай|Юань Шикайг]] дэмжиж, түүнийг Түр Ерөнхийлөгч болоход нь цахилгаан илгээн баяр хүргэж байв. * 1912 онд Дундад иргэн улс байгуулагдахад Юань Шикай түүнийг '''Улиастайн жанжнаар''' томилж, дээд цэргийн цол олгосон боловч Гадаад Монгол нэгэнт тусгаар тогтнолоо зарлаад байсан тул албандаа очиж чадаагүй. * ДИУ-ын үед тэрээр Ерөнхийлөгчийн шадар хамгаалагчийн орлогч, Улсын хурлын гишүүн, 1916 Юань Шикай-ын хаант засаглалыг сэргээхийг дэмжсэн холбооны дэд дарга зэрэг олон алба хашжээ. Гэвч Гоминдан нам засгийн эрхэнд гарсны дараа ч түүний нөлөөг ашиглах зорилгоор 1932 онд Луояны Үндэсний аюулын хуралд урьж, [[Монголын өөртөө засах комиссын]] гишүүнээр томилж байв. == Тансаг хэрэглээ ба Хоолны соёл == Наянт ван нь насан туршдаа Бээжин дэх өөрийн тансаг өргөөндөө асар үрэлгэн, хээнцэр амьдарсан байна. Тэрээр Дундад газрын хоолны урлагийг маш их шимтэн сонирхдог, ширээн дээр нь далай болон хуурай газрын хамгийн ховор нандин зоог үргэлж засагддаг байжээ. * Тэрээр хадам эцэг Икуанаас '''"Шанбайжю" (香白酒 - Анхилуун цагаан архи)''' нэрэх арга ухааныг сурч, өөрийн өргөөндөө нэрж уудаг байв. * Түүний хамгийн дуртай зоог нь Тяньжин хавийн уснаас л барьдаг, тухайн үед хааны ордонд өргөдөг байсан маш ховор '''"Вэйшүй мөнгөн загас" (卫水银鱼)''' байжээ. Жил бүрийн Цагаан сараар [[Жили муж|Жили]] мужийн амбан захирагч Наянт вангийн тааллыг олохын тулд энэхүү загасыг тусгайлан бэлтгэж вангийн өргөөнд хүргүүлдэг байв. * ДИУ-ын үед улс төрийн нөлөө нь буурсан ч түүний тансаг хэрэглээ хэвээр байсан бөгөөд [[Хармөрөн муж|Хар мөрөн муж]]<nowiki/>ийн цэргийн захирагч Ү Жүншэн Бээжин рүү Наянт вангийн өргөөнд зориулж Хар мөрний баавгайн савар, ховор загаснуудыг тогтмол бэлэг болгон илгээдэг байжээ. == Амьдралын сүүл үе == Амьдралынхаа сүүлийн жилүүдэд тэрээр Бээжин хотын Гуошян хуучинд (国祥胡同) байх өөрийн ордноо асар их өр ширний улмаас барьцаанд алдсан байдаг. Тэрээр 1938 оны 4 дүгээр сард Бээжин хотноо насан эцэслэжээ (Зарим эх сурвалжид 66 насандаа, заримд нь билгийн тооллоор 72 насандаа таалал төгссөн гэж тэмдэглэсэн байдаг). Түүний амьдарч байсан "На вангийн өргөө" өдгөө ч Бээжин хотод хадгалагдан үлдсэн бөгөөд түүхэн дурсгалт газарт тооцогддог. == Түүний бээжин дахь тансаг ордон На вангийн өргөө (那王府) == Бээжин дэх На вангийн өргөө (Хятадаар: 那王府 - ''На Ванфу'') буюу түүхэн нэрээрээ Халхын Сайн ноён хан Наянтын ордон нь Бээжин хотын түүх соёлын маш чухал дурсгалуудын нэг бөгөөд бээжин нийслэлд өнөөг хүртэл хадгалагдан үлдсэн Монгол ноёдын хамгийн том өргөө, эдлэн газар юм. * '''Түүхэн гарал үүсэл:''' Тус өргөөг анх 1770 онд [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэрийн тэтгэсэн]] хааны долоодугаар хошой гүнж Хэжинийг Халхын Сэцэн чин ван эфү Цэрэнгийн ач хүү, Чин ван Лавандоржид хадамлан очиход нь зориулан хааны ордноос бариулж өгч байжээ. Ван Лавандорж нь [[Чингүнжав|Хотгойдын Шадар ван Чингүнжавыг]] дарахад байгуулсан гавьяатай тул Чин улсын төрд ихэд үнэлэгддэг байв. Хожим нь энэ ордон үе залгамжлан явсаар уг ургийн хамгийн сүүлчийн ван болох Сайн ноён хан Наянтын мэдэлд ирсэн тул Бээжингийнхэн түүний нэрний эхний үеэр "На вангийн өргөө" гэж нэрлэх болсон байна. * '''Байршил ба бүтэц:''' Бээжин хотын Зүүн дүүрэг (дүнчэнь), Аньдинмэнийн дотор талын Гошян гудамны 2-р тоот хаягт байрладаг. Анх баригдахдаа 240 гаруй тасалгаа өрөө бүхий асар том хэмжээтэй, Манжийн Чин вангийн зэрэг дэвийн ордны бүх архитектурыг шингээсэн (Их хаалга, Сүүн асгат асрамжийн асар, Морин уяа, Чулуун арслангууд гэх мэт) гоёмсог дөрвөн талтай хэрэм бүхий өргөө юм * '''Монголын түүхтэй холбогдох нь:''' Энэ өргөө нь зөвхөн Наянт вангийн амьдардаг газар байсангүй, Бээжин дэх Халх, Өвөр Монголын ноёдын гол цугларах цэг байв. 1911-1912 онд Монголчууд тусгаар тогтнолоо зарлаж, Богд хаант Монгол Улсыг байгуулах үеэр Бээжинд байсан Монгол ноёд Чин улсыг мөхөхөөс сэргийлэх, Монгол угсаатны эрх ашгийг хамгаалах зорилгоор '''"Монгол ураг төрлийн холбоо"''' (蒙古王公联合会)-г яг энэ өргөөнд байгуулан хуралдаж, түүхэн шийдвэрүүдийг гаргаж байжээ. Мөн өвөг дээдсийнх нь үеэс тахиж байсан '''Монгол Данжуурын 226 боть''' судрыг Монгол улсын Судар бичгийн хүрээлэнд хүлээлгэж өгөх 9 зүйлт түүхэн гэрээг 1914 онд энэхүү өргөөнд байгуулж байв. === Өргөөний хожмын хувь заяа ба Эмгэнэлт түүх === Тус өргөө нь маш гунигтай түүхээр төгссөн байдаг. Наянт ван сүүлдээ мөрийтэй тоглоомд донтож, асар их өрөнд оржээ. Улмаар өрөө дарахын тулд өөрийн хүү Сэчимэдийн хамтаар Бээжингийн католик сүмд энэхүү асар том өргөөгөө барьцаанд тавьсан байна. Гэвч барьцааны мөнгөө төлж чадалгүй шүүхээр заргаа алдан 1933 онд өөрийн өргөөнөөсөө хөөгдөн гарчээ. Үүний дараа На вангийн гэр бүл Бээжингийн нэгэн жижиг хашаа түрээслэн ядуу зүдүү амьдрах болсон түүхтэй. Католик сүм ордныг авсныхаа дараа 1940-өөд онд Жиньчэн банкинд худалдсан бөгөөд сүүлд Сэтгэцийн эмнэлэг, Цэцэрлэг зэргээр ашиглагдаж байв. * '''Өнөөгийн байдал:''' Өнөөдөр На вангийн өргөөний ихэнх хэсэг нурж өөрчлөгдсөн ч ордоны хэрэм нь маш сайн хадгалагдан үлдсэн. Энэхүү үлдсэн хэсэг нь Бээжин хотын Түүх соёлын хамгаалалттай бүсэд бүртгэгдсэн бөгөөд одоогоор дотор нь Хятадын Үйлдвэр худалдааны банкны (ICBC) Бээжин салбарын Түүхийн музей байрлаж байна. 9zb8t1rfjauc3y8qzrngfypnfc5wcw9