Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.15 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Дэлхий 0 3589 866205 865842 2026-08-15T01:57:12Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 866205 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Гараг | bgcolour=#c0c0ff | name = дэлхий | symbol = [[Файл:Earth symbol (small, bold).svg|32px|alt=🜨|Дэлхийн одон орны тэмдэг]] | image = [[File:The Blue Marble (remastered).jpg|frameless|center]] | caption = | epoch = [[J2000.0]] | apoapsis = 152,097,701&nbsp;км <br />1.0167103335&nbsp;[[Одон орны нэгж|а.н.]] | periapsis = 147,098,074&nbsp;км <br /> 0.9832898912&nbsp;А.Н. | semimajor = 149,597,887.5&nbsp;км <br /> 1.0000001124&nbsp;А.Н. | eccentricity = 0.016710219 | inclination = 1°34'43.3"<ref name=Allen294>{{cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N. | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA294 | pages=294}}</ref> <br /> [[тогтмол хавтан|тогтмол хавтанд]] | asc_node = 348.73936° | arg_peri = 114.20783° | period = 365.256366&nbsp;өдөр<br /> 1.0000175&nbsp;[[Юлианы жил (одон орон)|Юлианы жил]] | avg_speed = 29.783&nbsp;км/с <br /> 107,218&nbsp;км/цаг | satellites = 1&nbsp;([[Сар]]) | physical_characteristics = yes | flattening = 0.0033528<ref name=iers/> | equatorial_radius = 6,378.1&nbsp;км<ref name=iers>{{cite conference | а.н.thor=IERS Working Groups | editor=McCarthy, Dennis D.; Petit, Gérard | title=General Definitions and Numerical Standards | year=2003 | booktitle=IERS Technical Note No. 32 | publisher=U.S. Naval Observatory and Bureа.н. International des Poids et Mesures | url=http://www.iers.org/MainDisp.csl?pid=46-25776 | accessdate=2008-08-03 }}</ref> | polar_radius = 6,356.8&nbsp;км<ref>{{cite book | first=Anny | last=Cazenave | editor=Ahrens, Thomas J. | year=[[1995]] | chaptertitle=Geoid, Topography and Distribution of Landforms | title=Global earth physics a handbook of physical constants | publisher=American Geophysical Union | location=Washington, DC | isbn=0-87590-851-9 | url=http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf | accessdate=2008-08-03 | format=PDF | archive-date=2006-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061016024803/http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf | url-status=dead }}</ref> | mean_radius = 6,371.0&nbsp;км<ref>{{cite book | а.н.thor=Various | editor=David R. Lide | year=2000 | title=Handbook of Chemistry and Physics | edition=81st | publisher=CRC | isbn=0849304814 }}</ref> | circumference = 40,075.02&nbsp;км&nbsp;([[экватор]]ын)<br />40,007.86&nbsp;км&nbsp;([[уртрагийн]])<br />40,041.47&nbsp;км&nbsp;(дундаж) | surface_area = 510,072,000&nbsp;км²<ref>{{cite journal | last = Pidwirny | first = Michael | date=2006-02-02 | title=Surface area of our planet covered by oceans and continents.(Table 8o-1) | publisher=University of British Columbia, Okanagan | url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html | accessdate=2007-11-26 }}</ref><ref name=cia>{{cite web | author=Staff | date=2008-07-24 | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html | title=World | work=The World Factbook | publisher=Central Intelligence Agency | accessdate=2008-08-05 | archive-date=2010-01-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html | url-status=dead }}</ref> 148,940,000&nbsp;км²&nbsp;- хуурай газар &nbsp;&nbsp;(29.2 %)<br /> 361,132,000&nbsp;км²&nbsp;- ус &nbsp;(70.8 %) | volume = [[Дэлхийн эзлэхүүн|1.0832073{{e|12}}]]&nbsp;км<sup>3</sup> | mass = 5.9736{{e|24}}&nbsp;кг<ref name="earth_fact_sheet">{{cite web | last = Williams | first = David R. | date = 2004-09-01 | url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | title = Earth Fact Sheet | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-17 | archive-date = 2013-05-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130508021904/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | url-status = dead }}</ref> | density = 5.5153&nbsp;г/см<sup>3</sup> | surface_grav = [[Дэлхийн татах хүч|9.780327]] м/с²<ref name="yoder12">Yoder, C. F. (1995) p. 12.</ref><br />0.99732&nbsp;[[хүндийн хүчний хурдатгал|''g'']] | escape_velocity = 11.186&nbsp;км/с&nbsp; | sidereal_day = 0.99726968&nbsp;өдөр<ref name=Allen296>{{cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N. | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA296 | pages=296}}</ref><br />23{{smallsup|ц}}&nbsp;56{{smallsup|м}}&nbsp;4.100{{smallsup|с}} | rot_velocity = 1,674.4 км/цаг (465.1 м/с) | axial_tilt = 23.439281° | albedo = 0.367<ref name="earth_fact_sheet"/> | atmosphere = yes | temperatures = yes | temp_name1 = [[Кельвин]] | min_temp_1 = 184&nbsp;K | mean_temp_1 = 287&nbsp;K | max_temp_1 = 331&nbsp;K | temp_name2 = [[Цельс]] | min_temp_2 = −89&nbsp;°C | mean_temp_2 = 14&nbsp;°C | max_temp_2 = 57.7&nbsp;°C | surface_pressure = 101.3&nbsp;[[кПа]] ([[Далайн түвшнээс дээш өндөр|Дундаж далайн түвшин]]) | atmosphere_composition = 78.08%&nbsp;[[Азот]] (N<sub>2</sub>)<br /> 20.95%&nbsp;[[Хүчилтөрөгч]] (O<sub>2</sub>)<br /> 0.93%&nbsp;[[Аргон]]<br /> 0.038%&nbsp;[[Нүүрсхүчлийн хий]]<br /> 1% орчмын [[усны уур]] ([[уур амьсгал]]аас хамаарч өөр байна)<ref name="earth_fact_sheet"/> |note=no }} '''Дэлхий''' нь [[Нарны аймаг|нарны аймгийн ]]ганц амьдралт гараг ([[ертөнц]]) бөгөөд нарны аймгийн 3 дахь [[гариг|гараг]] юм. Дэлхий нь 4.57 тэрбум [[жил|жилийн]] өмнө үүссэн<ref name="age_earth">{{cite book | first=G.B. | last=Dalrymple | year=1991 | title=The Age of the Earth | url=https://archive.org/details/ageofearth00unse | publisher=Stanford University Press | location=California | id=ISBN 0-8047-1569-6 }}</ref> бөгөөд нэг дагуултай ([[Сар]]). 365.26 [[өдөр|өдөрт]] [[Нар|Нарыг]] бүтэн тойрдог).<ref>This period is known as the [[sidereal year]]. The number of solar өдөр is one less than the number of [[Sidereal day|sidereal days]] becа.н.se the orbital motion of the Earth about the Sun results in one additional revolution of the planet about its axis.</ref>. Дэлхийн эргэлтийн тэнхлэг 23.5° хазайсан байдаг нь дэлхийн [[Жилийн дөрвөн улирал|улирлын]] өөрчлөлтийн шалтгаан болно<ref>Ahrens, ''Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants'', p. 8.</ref>. Дэлхий нь [[агаар мандал|агаар мандалтай]], гадаргуугийнх нь 71% нь [[далай]] ([[ус]]), үлдсэн 29% нь хуурай газар ([[тив]], [[арал]]). Дэлхийн гадаргуу нь [[Плит тектоник|тектоникийн хавтангуудад]] хуваагдах ба тэдгээр нь тасралтгүй нүүж (хөвж) байдаг. Дэлхий нь гүн рүүгээ бүслүүрлэг тогтоцтой бөгөөд [[Дэлхийн цөм|цөм]], [[манти]], [[Дэлхийн царцдас|царцдасаас]] тогтоно. == Дэлхийн үүсэл == 4.57 тэрбум жилийн өмнө<ref name="age_earth" /> Дэлхий болон [[Нарны аймаг|Нарны аймгийн]] бусад гарагууд хийн мананцраас (''Solar Nebula'') үүссэн гэж [[Шинжлэх ухааны таамаглал|таамаглаж]] байгаа бөгөөд дэлхий нь эхлээд халуун хайлмаг байгаад аажмаар хөрж, хатуу царцдастай болсон байна. Дэлхийн дагуул [[Сар]] нь, Дэлхийг Ангараг гарагтай ойролцоо хэмжээтэй биет ("Тейя" гэж нэрлэдэг) мөргөх үед үүссэн гэж таамагладаг<ref>{{cite journal | last = R. Canup and E. Asphа.н.g | title = Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation | journal = Nature | volume = 412 | pages = 708-712 | date = 2001 | url = http://www.nature.com/nature/journal/v412/n6848/abs/412708a0.html }}</ref>. Аажмаар Дэлхийн [[температур]] 100&nbsp;°C (212&nbsp;°F) орчим болоход эртний [[агаар мандал]] дахь [[ус|усны]] уур коденсацлагдан, [[далай]] үүсэж эхэлсэн байна. Агаар мандалд [[хүчилтөрөгч]], улмаар агаар мандлын дээд давхаргад [[озон]] (O<sub>3</sub>) үүссэнээр, [[нар|нарнаас]] ирэх [[хэт ягаан туяа]] багасаж, анхны нийлмэл эст амьтад, улмаар жинхэнэ [[олон эст амьтад]] үүсэж эхэлжээ<ref>{{cite web | last = Burton | first = Kathleen | date = [[November 29]], [[2000]] | url = http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | title = Astrobiologists Find Evidence of Early Life on Land | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-05 | archive-date = 2011-10-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111011032824/http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | url-status = dead }}</ref>. Дэлхийн гадаргуу байнга, тасралтгүй өөрчлөгдөж байсан гэж үздэг. Өөрөөр хэлбэл эх газрууд нүүж, хоорондоо нэгдэн супер [[тив]] үүсгэн, дараа нь задраж байснаас нилээд чухал [[супер тив]] нь 600-540 [[сая]] [[жил|жилийн]] өмнө үүсэж, 180 сая [[жил|жилийн]] өмнө задарсан ([[супер тив|Гондван]], [[супер тив|Лаурази]] 2 супер тивийг үүсгэсэн) [[супер тив|Пангей]] юм<ref>{{cite journal | а.н.thor=Murphy, J. B.; Nance, R. D. | title=How do supercontinents assemble? | journal=American Scientist | year=1965 | volume=92 | pages=324–33 | url=http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm | accessdate=2007-03-05 | archive-date=2007-07-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070713194319/http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm | url-status=dead }}</ref>. Дэлхий дээр хэд хэдэн томоохон [[мөстлөг|мөстлөгүүд]] явагдсан гэж таамагладаг ба эхнийх нь 750-580 сая жилийн өмнө (Неопротерозой), сүүлийнх нь 10,000 жилийн өмнө дууссан байна<ref>{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.lakepowell.net/sciencecenter/paleoclimate.htm | title = Paleoclimatology - The Study of Ancient Climates | publisher = Page Paleontology Science Center | accessdate = 2007-03-02 }}</ref>. Дэлхийн хөгжлийн түүхэнд [[амьд организм|амьд организмын]] томоохон сүйрлүүд тохиолдож байснаас сүүлийнх нь 65 [[сая]] жилийн өмнө болсон [[үлэг гүрвэл|үлэг гүрвэлүүдийн]] мөхөл юм (Шалтгааныг нь дэлхий дээр [[солир]] унасантай холбон таамагладаг). Уг сүйрлийн дараагаар жижиг амьтад жишээлбэл [[сүүн тэжээлтэн]] амьтад эрчимтэй тархаж эхэлсэн ба хэдэн сая жилийн өмнө [[Африк|Африкийн]] [[мич|мичтэй]] төстэй амьтдыг хоёр хөл дээрээ явдаг болсон гэж [[Шинжлэх ухааны таамаглал|таамагладаг]]<ref>{{cite journal | last = Gould | first = Stephan J. | title=The Evolution of Life on Earth | journal=Scientific American | date=October , 1994 | url=http://brembs.net/gould.html | accessdate=2007-03-05 }}</ref>. == Дэлхийн бүтэц == [[Нарны аймaг|Нарны аймгийн]] 4 гариг (Наранд ойрхон 4 гариг) хатуу, чулуурхаг гадаргуутай ("Хөрст гариг") бөгөөд тэдгээрээс Дэлхий нь хамгийн том, их [[нягт|нягттай]], хүчтэй [[соронзон орон|соронзон оронтой]], газрын татах хүч хамгийн ихтэй [[гариг]] юм. Дэлхий нь ерөнхийдөө зуйвандуу бөмбөлөг хэлбэртэй боловч, үнэндээ гадаргуу нь тэгш биш учир Дэлхийн хэлбэрийг [[Геоид]] гэж нэрлэнэ. === Химийн найрлага === Дэлхийн [[масс]] ойролцоогоор 5.98 ×10<sup>24</sup> [[кг]]. Гол бүрдүүлэгч [[химийн элемент|элементүүд]] нь [[төмөр]] (32.1%), [[хүчилтөрөгч]] (30.1%), [[цахиур]] (15.1%), [[магни]] (13.9%), [[хүхэр]] (2.9%), [[никель]] (1.8%), [[кальци]] (1.5%), [[хөнгөнцагаан]] (1.4%) ба үлдэх 1.2% нь бусад [[химийн элемент|химийн элементүүд]] юм<ref>{{cite journal | а.н.thor=Morgan, J. W.; Anders, E. | title=Chemical composition of Earth, Venus, and Mercury | journal=Proceedings of the National Academy of Science | year=1980 | volume=71 | issue=12 | pages=6973–6977 | url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | accessdate=2007-02-04 | archive-date=2013-07-18 | archive-url=https://archive.today/20130718075202/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | url-status=dead }}</ref>. [[АНУ|АНУ-ын]] [[геохими|геохимич]] [[Ф.Кларк|Ф.Кларк-ийн]] тооцоогоор, Дэлхийн царцдасын 47% нь [[хүчилтөрөгч]] бөгөөд нийт чулуулагийн 99.22% нь [[цахиур]], [[хөнгөн цагаан]], [[төмөр]], [[кальци]] зэрэг нийт 11 ислээс тогтдог байна. {| {{prettytable}} |+ Ф.Кларкийн хүснэгт <br />(Дэлхийн царцдасын үндсэн ислүүд) !Найрлага !Химийн томъёо !Тархалт |- |[[Цахиурын исэл]] |style="text-align: center;"|SiO<sub>2</sub> |style="text-align: right;"|59.71% |- |[[Хөнгөнцагааны исэл]] |style="text-align: center;"|Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub> |style="text-align: right;"|15.41% |- |[[Кальцийн исэл]] |style="text-align: center;"|CaO |style="text-align: right;"|4.90% |- |[[Магнийн исэл]] |style="text-align: center;"|MgO |style="text-align: right;"|4.36% |- |[[Натрийн исэл]] |style="text-align: center;"|Na<sub>2</sub>O |style="text-align: right;"|3.55% |- |[[Төмрийн (II) исэл]] |style="text-align: center;"|FeO |style="text-align: right;"|3.52% |- |[[Калийн исэл]] |style="text-align: center;"|K<sub>2</sub>O |style="text-align: right;"|2.80% |- |[[Төмрийн (III) исэл]] |style="text-align: center;"|Fe<sub>2</sub>O<sub>3</sub> |style="text-align: right;"|2.63% |- |[[Ус]] |style="text-align: center;"|H<sub>2</sub>O |style="text-align: right;"|1.52% |- |[[Титаний давхар исэл]] |style="text-align: center;"|TiO<sub>2</sub> |style="text-align: right;"|0.60% |- |[[Фосфорийн тавч исэл]] |style="text-align: center;"|P<sub>2</sub>O<sub>5</sub> |style="text-align: right;"|0.22% |- !colspan="2"|Нийт !style="text-align: right;"|99.22% |} === Дэлхийн дотоод бүтэц === [[Файл:Earth-crust-cutaway-mn.png|thumbnail|upright=1.25|Дэлхийн бүтэц (хэмжээ харгалзаагүй, схем).]] Дэлхий нь гүн рүүгээ үелэсэн бүтэцтэй бөгөөд химийн найрлагынхаа хувьд: * Хамгийн гадна талдаа, силикатлаг найрлагатай, хатуу [[Дэлхийн царцдас|царцдас]], * Түүний дотор талд шингэн [[манти]], * [[Манти|Мантитай]] харьцуулахад харьцангуй халуун [[Дэлхийн цөм|гадаад цөм]], * Хамгийн төвдөө хатуу [[Дэлхийн цөм|дотоод цөм]] гэж хуваагдана. Харин [[Геологи|Геологийн]] хувьд [[литосфери]], [[астеносфери]], [[манти|дээд манти]], [[манти|доод манти]], [[Дэлхийн цөм|гадаад]] болон [[Дэлхийн цөм|дотоод цөм]] гэсэн үе давхрагуудтай<ref>{{cite book | first=Toshiro | last=Tanimoto | editor=Thomas J. Ahrens | year=1995 | title=Crustal Structure of the Earth | booktitle=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants | publisher=American Geophysical Union | location=Washington, DC | id=ISBN 0-87590-851-9 | url=http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf | accessdate=2007-02-03 | archive-date=2006-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061016194153/http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf | url-status=dead }}</ref> . {| {{prettytable}} class="wikitable" !colspan=2 style="width: 33%;"|Гүн !rowspan=2 valign="bottom"|Үе давхрага !rowspan=2 style="width: 15%;"|Нягт<br />гр/см<sup>3</sup> |- !Километр !Миль |- |style="text-align: center;"|0–60 |style="text-align: center;"|0–37 |[[Литосфери]] (Зузаан нь 5-200 км хүртэл өөрчлөгддөг) |style="text-align: center;"|— |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|0–35 |style="text-align: center;"|0–22 |... [[Дэлхийн царцдас|Царцдас]] (Зузаан нь 5-70км хүртэл өөрчлөгддөг) |style="text-align: center;"| 2.2–2.9 |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|35–60 |style="text-align: center;"|22–37 |... Мантийн дээд хэсэг |style="text-align: center;"| 3.4–4.4 |- |style="text-align: center;"|35–2890 |style="text-align: center;"|22–1790 |[[Манти]] |style="text-align: center;"| 3.4–5.6 |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|100–700 |style="text-align: center;"|62–435 |... [[Астеносфери]] |style="text-align: center;"|— |- |style="text-align: center;"|2890–5100 |style="text-align: center;"|1790–3160 |[[Дэлхийн цөм|Гадаад цөм]] |style="text-align: center;"| 9.9–12.2 |- |style="text-align: center;"|5100–6378 |style="text-align: center;"|3160–3954 |[[Дэлхийн цөм|Дотоод цөм]] |style="text-align: center;"| 12.8–13.1 |} ==== Цөм ==== * Дэлхийн дундаж [[нягт]] 5515 кг/м³, харин гадаргуугийн дундаж [[нягт]] 3017 кг/м³ тул [[Дэлхийн цөм|Дэлхийн цөмийг]] харьцангуй илүү нягттай гэж үздэг ба энэ нь [[геофизик|сейсмийн]] судалгаагаар батлагддаг байна. Сейсмийн (чичирхийллийн) S долгионы хурдны сааралтаар гадаад цөмийг шингэн зуурмаг хэмээн баталжээ. Учир нь S долгион нь шингэн биеийг нэвтэрдэггүй байна. Дэлхийн үүслийн эхний үед, ойролцоогоор 4.52 [[тэрбум]] [[жил|жилийн]] орчим, хүнд химийн нэгдлүүд дэлхийн төврүү сууж буюу бөөгнөрөн, хөнгөн нь дэлхийн царцдас буюу гадаргуу руу шилжин, ялгаралт явагдсаны үр дүнд цөм нь үүссэн гэж үздэг. Цөм нь үндсэндээ [[төмөр]] (80%), [[никель]], мөн багахан хэмжээний бусад [[химийн элемент|химийн элементээс]] тогтоно. Эдгээр бусад элементүүдийг хүхэр, карбон, устөрөгч байх магадлалтай хэмээн үздэг. ==== Манти ==== [[Файл:Slice_earth.svg|thumbnail|right|Дэлхийн дотоод бүтэц. 1. Эх газрын царцдас - 2. Далайн царцдас - 3. Дээд манти - 4. Доод манти - 5. Гадаад цөм - 6. Дотоод цөм </br>A: [[Мохийн зааг]] </br> B: [[Гутенбергийн зааг]] </br>C: [[Лехманий зааг]]]] * ''Гол өгүүллэг: [[Манти]]'' Манти нь Дэлхийн нийт [[эзэлхүүн|эзэлхүүний]] 70%-ийг эзэлдэг, нийтдээ 2,890 [[км]] зузаан. Даралт [[манти]] ба [[Дэлхийн цөм|цөмийн]] заагт ~140 [[Паскаль|ГПа]] (1.4 Мaтм), [[температур]] 500&nbsp;°C-900&nbsp;°C (932&nbsp;°F-1,652&nbsp;°F) хооронд хэлбэлзэх ба [[манти]], [[Дэлхийн цөм|гадаад цөмийн]] зааг дээр 4,000&nbsp;°C (7,200&nbsp;°F) байна. Мантийг үндсэн 2 хэсэгт хуваадаг. Дээд болон доод манти. Энэ хоёр үе нь бүрдүүлэгч эрдэс минералаараа ялгагдана. ==== Царцдас ==== * ''Гол өгүүллэг: [[Дэлхийн царцдас]]'' Геологийн үүднээс, [[Дэлхийн царцдас]] нь Дэлхийн хамгийн гадна талын хатуу бүрхүүл ([[литосфери|литосферийн]] дээд хэсэг) бөгөөд [[магмын чулуулаг|базальтлаг]] болон [[магмын чулуулаг|боржинлог]] чулуулгаас тогтоно. Дэлхийн нийт эзэлхүүний < 1% эзлэнэ. === Тектоникийн плит === * ''Гол өгүүллэг: [[Плит тектоник]]'' [[Плит тектоник|Литосфери]] нь [[Плит тектоник|тектоникийн плитүүд]] гэж нэрлэгдэх хэсгүүдэд хуваагдсан (эвдэрсэн) байдаг бөгөөд [[Плит тектоник|астеносфери]] дээгүүр нүүж (хөвж) байдаг байна. Нийтдээ 7 том [[Плит тектоник|плит]], олон тооны жижиг [[Плит тектоник|плитүүд]] байна. === Дэлхийн гадаргуу === Дэлхийн нийт гадаргуугийн 70.8% нь [[ус|усаар]] ([[Далай|Далайгаар]]) бүрхэгдэнэ<ref name="Pidwirny2006">{{cite web | last = Pidwirny | first = Michael | year = 2006 | url = http://www.physicalgeography.net/fundamentals/7h.html | title = Fundamentals of Physical Geography | edition = 2nd Edition | publisher = PhysicalGeography.net | accessdate = 2007-03-19 }}</ref>. [[Далай|Далайн]] ёроолын гадаргуу нь тэгш бус бөгөөд уул нурууд ([[Далайн голч нуруу]]), [[галт уул]], хавцал, дэвсэг зэрэгтэй байна<ref name="ngdc2006">{{cite web | author=Sandwell, D. T.; Smith, W. H. F. | date = 2006-07-07 | url =http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML | title =Exploring the Ocean Basins with Satellite Altimeter Data | publisher = NOAA/NGDC | accessdate = 2007-04-21 }}</ref>. Үлдэх 29.2% нь [[тив|хуурай газар]] бөгөөд [[цөл]], тэгш тал, өндөр уулс зэрэг [[геоморфологи|геоморфологийн]] олон элементүүдээс бүрдэнэ. Хуурай газрын гадаргуугийн 75% нь [[чулуу|тунамал чулуулгаар]] хучигдана<ref>{{cite web | last = Jessey | first = David | url = http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | title = Weathering and Sedimentary Rocks | publisher = Cal Poly Pomona | accessdate = 2007-03-20 | archive-date = 2007-07-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070703170212/http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | url-status = dead }}</ref>. Үлдэх хэсэгт нь [[чулуу|магмын]] болон [[чулуу|хувирмал чулуулаг]] тархана. Дэлхийн газрын гадаргуу дээр хамгийн өргөн тархалттай [[эрдэс|эрдэсүүд]] бол [[Силикатын бүлгийн эрдэс|кварц]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|хээрийн жонш]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|амфибол]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|гялтгануур]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|пироксен]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|оливин]], [[Карбонатын бүлгийн эрдэс|кальцит]], [[Карбонатын бүлгийн эрдэс|доломит]] зэрэг юм<ref>{{cite web | а.н.thor = Staff | url = http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | title = Minerals | publisher = Museum of Natural History, Oregon | accessdate = 2007-03-20 | archive-date = 2007-07-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070703170251/http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | url-status = dead }}</ref>. Дэлхийн гадаргуу нь тектоник хөдөлгөөн болон элэгдэл, [[өгөршил|өгөршлөөс]] хамааран тасралтгүй өөрчлөгддөг байна. Дэлхийн [[тив|хуурай газрын]] хамгийн нам дор цэг нь [[далай|далайн]] төвшнөөс доош 418 м-т орших [[Сөнөсөн тэнгис]], хамгийн өргөгдсөн цэг нь 8,848 м өргөгдсөн [[Эверест]] оргил юм. Эх газар дунджаар далайн төвшнөөс дээш 686 м өргөгдсөн байдаг<ref name="hr_mill">{{cite journal | last=Mill | first=Hugh Robert | title=The Permanence of Ocean Basins | journal=The Geographical Journal | year=1893 | volume=1 | issue=3 | pages=230-234 | url=http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm | accessdate=2007-02-25 | archive-date=2007-02-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070225054604/http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm | url-status=dead }}</ref>. === Усан мандал === Дэлхийн нийт гадаргуугийн ихэнхи нь [[ус|усаар]] бүрхэгдсэн байдгаараа [[нарны аймаг|Нарны аймгийн]] бусад [[гариг|гаригуудаас]] ялгаатай бөгөөд "Цэнхэр Гариг" гэж нэрлэгддэг. Дэлхийн усан мандал үндсэндээ [[далай|Дэлхийн далайнуудаас]] бүрдэх боловч, үүнд бас [[Тив|эх газрын]] [[тэнгис]], [[нуур]], [[гол|гол мөрөн]], газрын гадаргуугаас 2000 [[метр|м]] хүртэл гүнд орших гүний [[ус|усыг]] оруулдаг байна. Дэлхийн хамгийн гүн [[ус|устай]] газар бол [[Номхон далай|Номхон далайд]] орших [[Марианы хотгор]] (10,911 м гүн)<ref name="rain.org">{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.rain.org/ocean/ocean-studies-challenger-deep-mariana-trench.html | title = "Deep Ocean Studies" | work = Ocean Studies | publisher = RAIN National Public Internet and Community Technology Center | accessdate = 2006-04-02 }}</ref>. Далайн дундаж гүн 3,794 м байдаг. [[Далай|Далайн]] нийт [[масс]] 1.35 х 10<sup>18</sup> [[тонн]] буюу Дэлхийн нийт массын 1/4400, [[эзэлхүүн]] нь 1.386 × 109 км³. Дэлхий дээрхи нийт усны 97.5% нь давстай [[ус]] бөгөөд үлдэх 2.5% нь цэвэр ус юм. Цэвэр усны 68.7% нь [[ус|мөс]] хэлбэрээр оршино<ref>{{cite web | а.н.thor = Igor A. Shiklomanov ''et al'' | year = 1999 | url = http://espejo.unesco.org.uy/ | title = World Water Resources and their use Beginning of the 21st Century" Prepared in the Framework of IHP UNESCO | publisher = State Hydrological Institute, St. Petersburg | accessdate = 2006-08-10 | archive-date = 2006-08-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060808204116/http://espejo.unesco.org.uy/ | url-status = dead }}</ref>. Далайн ус нь [[нар|нарны]] [[энерги|энергийг]] их хэмжээгээр шингээдэг учир далайн усны [[температур|температурын]] тархалтаар дэлхийн [[цаг уур]] тодорхойлогдоно<ref>{{cite web | last = Scott | first = Michon | date = [[April 24]], [[2006]] | url = http://earthobservatory.nasa.gov/Study/HeatBucket/ | title = Earth's Big heat Bucket | publisher = NASA Earth Observatory | accessdate = 2007-03-14 }}</ref>. Үүний тод жишээ бол [[ЭНСО]] (El Niño-Southern Oscillation) юм<ref>{{cite web | first =Sharron | last =Sample | date =June 21, 2005 | url =http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html | title =Sea Surface Temperature | publisher =NASA | accessdate =2007-04-21 | archive-date =2007-04-29 | archive-url =https://web.archive.org/web/20070429030121/http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html | url-status =dead }}</ref>. === Агаар мандал === * ''Гол өгүүллэг: [[Агаар мандал]]'' Дэлхийн агаар мандал гэж [[Дэлхийн татах хүч|Дэлхийн татах хүчинд]] захирагдан, Дэлхийн гадна талаар хүрээлэн байгаа [[хийн төлөв|хийн]] давхрагыг хэлнэ. Агаар мандлын 78% нь [[азот]], 20.95% [[хүчилтөрөгч]], 0.93% [[аргон]], 0.038% [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]], 1% [[ус|усны уур]] болон маш бага хэмжээтэй бусад [[хийн төлөв|хийнүүд]] байна. Эдгээр хийнүүдийг нийлүүлээд бид [[агаар]] гэж нэрлэдэг. Агаар мандал нь [[Нар|Нарнаас]] ирэх [[хэт ягаан туяа|хэт ягаан туяаг]] шингээж, [[өдөр]], [[шөнө|шөнийн]] [[температур|температурын]] ялгааг тогтворжуулан, Дэлхий дээр [[амьдрал]] байх нөхцөлийг бүрдүүлнэ<ref name="atmosphere">{{cite web | а.н.thor = Staff | date = October 8, 2003 | url = http://www.nasa.gov/а.н.dience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html | title = Earth's Atmosphere | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-21 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Газрын гадаргуу орчмын агаар мандлын дундаж [[температур]] 15&nbsp;°C байдаг. == Сар == * ''Гол өгүүллэг: [[Сар]]'' Сар нь дэлхийн [[байгалийн дагуул]] юм.Бидний амьдарч буй орчин дэлхий бол орой өдөр гэсэн цаг байдаг тэдний нэг бол нар,сар хоёр юм.Түүнийг ялгахад амархан юм үүн нэг нь гэгээтэй нэг нь харанхуй байдаг == Дэлхийн эргэлт ба орбит == Дэлхий тэнхлэгээрээ 23 цаг, 56 минут, 4.091 секундэд нэг бүтэн эргэдэг бөгөөд <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Rick | date = January, 30, 1996 | url = http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html | title = Astronomical Times | publisher = National Radio Astronomy Observatory | accessdate = 2007-03-21 | archive-date = 2011-08-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110818022038/http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html | url-status = dead }}</ref> Нарнаас дунджаар 150 сая км зайд, 30 км/сек (108,000 км/ц) хурдтайгаар 365.2564 өдөрт Нарыг нэг бүтэн тойрно. Дэлхийн тэнхлэг нь Нар-Дэлхийг дайрсан хавтгайтай харьцуулахад 23.5 градусаар хазайсан байх ба энэ нь Дэлхий дээрх өвөл зуны улирал солигдох шалтгаан болно. == Нийгмийн газарзүй == Дэлхийн [[хүн ам]] нь [[2006]] [[он|оны]] [[2 сар|2 сарын]] байдлаар 6,600,000,000 байгаа<ref>Currently it is closer to 6.6&nbsp;billion than 6.5&nbsp;billion. It will reach 6.6&nbsp;billion in June 2007.</ref><ref name="LiveScience"> {{cite news | first= Leonard | last= David | url= http://www.livescience.com/othernews/060224_world_population.html | title= Planet's Population Hit 6.5 Billion Saturday | work= Live Science | date= [[2006-02-24]] | accessdate= 2006-04-02 }} </ref> бөгөөд [[2013]] онд 7 тэрбум, [[2050]] онд 9.2 тэрбум хүрнэ гэсэн тооцоо байдаг<ref>{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/wpp2006.htm | title = World Population Prospects: The 2006 Revision | publisher = United Nations | accessdate = 2007-03-07 }}</ref>. Хүн амын өсөлтийн дийлэнх нь хөгжиж буй орнуудад хамаарна. Дэлхийн нийт гадаргуугийн 1/8 нь хүн оршин суухад тохиромжтой гэж тооцогддог байна (2/3 нь [[далай]], үлдэх хуурай газрын тэн хагас нь [[цөл]] (14%)<ref>{{cite journal | а.н.thor=Peel, M. C.; Finlayson, B. L.; McMahon, T. A. | title=Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification | journal=Hydrology and Earth System Sciences Discussions | year=2007 | volume=4 | pages=439-473 | url=http://overview.sref.org/1812-2116/hessd/2007-4-439 | accessdate=2007-03-31 }}</ref>, өндөр уулс (27%) зэрэг)<ref>{{cite web | а.н.thor = Staff | url = http://www.biodiv.org/programmes/defа.н.lt.shtml | title = Themes & Issues | publisher = Secretariat of the Convention on Biological Diversity | accessdate = 2007-03-29 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2007 оны байдлаар суверн статустай 201 [[улс|орон]], [[НҮБ]]-ийн гишүүн 192 [[улс]] байна. == Мөн үзэх == * [[Нарны аймаг]] == Цахим холбоос == * [http://www.wikimapia.org/ WikiSatellite view of Earth at WikiMapia] * [http://geomag.usgs.gov USGS Geomagnetism Program] * [http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/BlueMarble NASA Earth Observatory] * [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Earth Earth Profile] by [http://solarsystem.nasa.gov NASA's Solar System Exploration] * [http://www.co-intelligence.org/newsletter/comparisons.html The size of Earth compared with other planets/stars] * [https://web.archive.org/web/20090122063915/http://www.nasa.gov/centers/goddard/earthandsun/earthshape.html Climate changes causes the earth's shape to change - Nasa] * [https://web.archive.org/web/20071116132744/http://www.funonthenet.in/content/view/282/31/ Beautiful Views of Planet Earth] Pictures of Earth from space * [http://www.flashearth.com/ Flash Earth] A Flash-based viewer for satellite and aerial imagery of the Earth * [https://web.archive.org/web/20130218015318/http://www.projectshum.org/Planets/earth.html Projectshum.org's Earth fact file] (for younger folk) * [http://www.geody.com/?world=terra Geody Earth] World's search engine that supports Google Earth, NASA World Wind, Celestia, GPS, and other applications. * [https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space Planet Earth] From AOL Research & Learn: Photos, quizzes and info about Earth's climate, creatures and science. * [https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space Earth From Space] Some Photos From the Exhibit == Эшлэл == {{reflist}} {{Нарны аймаг}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Дэлхий| ]] [[Ангилал:Дэлхий (гараг)| ]] [[Ангилал:Нарны аймгийн гараг]] 7jmkryh7dq5qqggwf89ciismslqdusl Нүүрс 0 4349 866208 865946 2026-08-15T03:38:22Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 866208 wikitext text/x-wiki [[Файл:Coal.jpg|thumb|right|250px|Нүүрс]] {{Хадмал |монгол_бичиг =[[Зураг:Negüresü.PNG|21px]] |кирилл_буриад = |кирилл_монгол =нүүрс |кирилл_халимаг =нүүрсн }} [[Файл:Struktura chemiczna węgla kamiennego.svg|thumb|right|250px|Нүүрсний химийн найрлага (жишээ)]] '''Нүүрс''' нь хар, хар хүрэн өнгөтэй, амархан шатдаг нэгэн төрлийн "" шиг өнгөтэй чулуу юм. Нүүрс нь дээд ургамлын үлдэгдэл [[хүлэр|хүлэрээс]] үүсэх ба дотроо [[хүрэн нүүрс]], [[чулуун нүүрс]], [[антрацит]] гэсэн төрөлд хуваагдана. Бүрдүүлэгч үндсэн химийн элемент нь [[нүүрстөрөгч]], [[устөрөгч]] бөгөөд, [[хүчилтөрөгч]], [[хүхэр]], [[азот]] тодорхой хэмжээгээр агуулагдана. Нүүрс нь эрчим хүчний үндсэн эх үүсвэр бөгөөд нүүрсний ордыг [[уурхай|ил]] болон [[уурхай|далд уурхайгаар]] ашиглана. Нүүрс нь Дэлхийн хэмжээнд цахилгаан эрчим хүч гарган авах хамгийн гол түүхий эд бөгөөд мөн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]]ийн гол үүсвэр болж байна. СО<sub>2</sub> нь [[хүлэмжийн хий]] бөгөөд [[цаг уур]]ын өөрчлөлт, [[Дэлхийн дулаарал|Дэлхийн дулаарлын]] гол шалтгаан гэж үзэж байна<ref>{{Webarchiv|url=http://www.agu.org/sci_soc/policy/positions/climate_change2008.shtml|wayback=20080513085904|text="Human Impacts on Climate"|archiv-bot=2023-09-26 16:04:59 InternetArchiveBot}} [[American Geophysical Union]]. Retrieved on Sept 23rd 2008</ref>. Нүүрсийг шатаах явцад [[байгалийн хий]]нээс хоёр дахин их, [[газрын тос]]ноос арай илүү хэмжээний СО<sub>2</sub> ялгардаг байна<ref> The EIA reports the following emissions in million metric tons of carbon dioxide: * Nat gas: 5,840.07 * Petroleum: 10,995.47 * Coal: 11,357.19 For 2005 as the official energy statistics of the US Government.[http://www.eia.doe.gov/iea/carbon.html]</ref>. Монгол орон нүүрсний нөөцөөр баялаг бөгөөд одоогоор [[таамаг нөөц]] 162 тэрбум тонноор үнэлэгдэж байна. == Нэршил == [[Англи хэл]]ний ''"Coal"'' буюу нүүрс гэдэг үг нь герман гаралтай үг ([[Герман хэл|германаар]] ''Kohle'', [[Швед хэл|шведээр]] ''kol''<ref>''[[Oxford English Dictionary]]'' 1989 edition</ref>) бөгөөд [[нүүрстөрөгч]] ("carbon") гэдэг нэр томьёо бас ижил үүсэлтэй. Модыг агааргүй орчинд халаан, түүнд агуулагдах ус, дэгдэмхий бодисыг зайлуулан, нүүрстөрөгчийн өндөр агуулгатай (нүүрстөрөгч 85-95 %), хар өнгөтэй, хөнгөн, нүх сүвэрхэг, бутрамтгай үлдэгдэл гаргаж авахыг "Модны нүүрс" ("Charcoal") гэж нэрлэнэ. == Нүүрсний төрөлүүд == * [[Хүрэн нүүрс]] (''Lignite'' мөн ''Brown coal'') нь бага хувирсан нүүрс бөгөөд ихэвчлэн дулааны цахилгаан станцaд түлш болгон хэрэглэдэг. * [[Чулуун нүүрс]] (''Sub-bituminous coal'' болон ''Bituminous coal'') - нүүрсний хувирлын дунд шатны бүтээгдэхүүн. Дулааны цахилгаан станцд түлш болгон хэрэглэхээс гадна зарим онцгой төрөл-[[коксжих нүүрс|коксжих нүүрсийг]] коксжуулан [[ган]]гийн үйлдвэрт хэрэглэнэ. * [[Хагас антрацит]] болон [[антрацит]] (''Anthracite'') - хамгийн их хувирсан нүүрс. Голчлон утаагүй түлш болгон хэрэглэнэ. == Нүүрсний хэрэглээ == === Түлшинд хэрэглэх === Нүүрсийг дулааны цахилгаан станцад шатааж, [[цахилгаан]], [[дулаан]] гаргаж авахад хэрэглэх ба дэлхийн нүүрсний жилийн хэрэглээ ойролцоогоор 7 тэрбум тонн. Нийт нүүрсний 75% нь цахилгаан гаргаж авахад зориулагдаж байгаа ба хамгийн том хэрэглэгч [[БНХАУ]], [[Энэтхэг]] 2 улс бөгөөд одоогийн байдлаар нэг жилд 1.7 тэрбум [[тонн]] нүүрс хэрэглэж байна. Уг бүс нутгийн нүүрсний хэрэглээ урьдчилсан тооцоогоор [[2025]] онд 2.7 тэрбумд хүрнэ гэж таамаглаж байна <ref>{{cite web | title=International Energy Outlook | url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/ieo/coal.html | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. Одоогийн байдлаар нүүрсний хэрэглээ 3 жил тутамд ойролцоогооор 25% нэмэгдэж байгаа нь бусад төрлийн [[Шатах ашигт малтмал|эрчим хүчний түүхий эдүүдтэй]] харьцуулахад хамгийн их хурдацтайгаар хэрэглээ нь нэмэгдэх байгаа түүхий эд болж байна. Дэлхий дээр үйлдвэрлэж буй нийт эрчим хүчний 40%-ийг нүүрснээс гарган авч байгаа <ref>{{Cite web |url=http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |title=Archive copy |access-date=2008-10-22 |archive-date=2009-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518072233/http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |url-status=dead }}</ref> ба АНУ-д энэ хэмжээ 49% байна<ref>http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/epa/figes1.html</ref>. === Коксжуулах === [[Кокс]] нь бага [[үнсжилт]], [[хүхэр|хүхрийн]] агуулгатай коксжих нүүрсийг агааргүй орчинд 1,000 <sup>o</sup>С дээш хэмд халаан гаргаж авсан саарал өнгөтэй, нүх сүвэрхэг бүтээгдэхүүн юм. Дулаан ялгаруулах чадвар өндөр, 29.6Мж/кг. [[кокс|Коксыг]] [[төмөр|төмрийн]] [[хүдэр]] хайлуулахад түлш, мөн ангижруулагч болгон хэрэглэнэ. Нүүрсийг коксжуулах явцад коксоос гадна нүүрсний давирхай (coal tar), хөнгөн [[газрын тос|тос]], [[байгалийн хий|хий]] ялгарна. === Хийжүүлэх === [[Газрын тос]], [[шатдаг хий|хийн]] үнийн өсөлтөөс хамааран сүүлийн жилүүдэд нүүрснээс [[байгалийн хий|шатдаг хий]] болон шингэн бүтээгдэхүүн (газрын тостой адил бүтээгдэхүүн) гарган авах технологийг эрчтэй хөгжүүлж байна. Нүүрсийг хийжүүлнэ гэдэг нь нүүрсийг өндөр даралт, температурын нөлөөн дор задлан, хийн бүтээгдэхүүн гаргаж авахыг хэлнэ. [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс]] нүүрсийг хийжүүлэх технологийг өргөнөөр хэрэглэж байгаа (ганц) орон юм. === Шингэрүүлэх === Нүүрсийг шууд болон шууд бус аргаар шингэрүүлэн [[бензин]], [[дизел|дизелийн]] түлш гарган авахад зориулсан хэд хэдэн технологи боловсрогдож, бэлэн болсон байна. Шууд бус аргаар шингэрүүлэх, [[Фишер Тропш технологи]] [[дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн II дайны]] үед [[Герман|Германд]] боловсрогдсон бөгөөд одоо Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улсын Сасол компани хэрэглэж байна. Уг технологи нь эхлээд нүүрсийг хийжүүлээд (тодорхой хэмжээний СО ба Н<sub>2</sub>-ийг нэмж), дараа нь уг хийгээ конденсацлан хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авах арга юм. Эцэст нь нүүрсустөрөгчөө дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авна. Шууд шингэрүүлэх буюу устөрөгчжүүлэн шингэрүүлэх (''liquefaction by hydrogenation'') "Бергиус" технологийг Германд боловсруулсан<ref>Robert Haul: Friedrich Bergius (1884-1949), p. 62 in 'Chemie in unserer Zeit', VCH-Verlagsgesellschaft mbH, 19. Jahrgang, April 1985, Weinheim Germany </ref> ба Дэлхийн I ба II дайны үед ашиглаж байв. Шууд шингэрүүлэх хэд хэдэн өөр технологи боловсрогдсоноос, АНУ-ын Гальф Ойл компанийн боловсруулсан SRC-I and SRC-II (''Solvent Refined Coal'') технологи<ref>{{cite paper | author=Cleaner Coal Technology Programme | title=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction | publisher=Department of Trade and Industry (UK) | date=October 1999 | url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | accessdate=2006-11-23 | format=PDF | archiveurl=http://web.archive.org/web/20070616133813/www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | archivedate=2007-06-16 }} {{Webarchiv|url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf |wayback=20070604213700 |text=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction |archiv-bot=2026-08-15 03:38:22 InternetArchiveBot }}</ref>, [[1976]] онд Вильбурн Шроедэр (''Wilburn C. Schroeder'') нэр дээр [[патент|патентлагдсан]] NUS корпорацийн технологи зэргийг дурьдах хэрэгтэй юм. NUS корпорацийн устөрөгчжүүлэн, шууд шингэрүүлэх технологи нь нүүрсийг нунтаглан, хатааж, 1% [[молибдени]] [[катализатори|катализаторийн]] тусламжтайгаар өндөр [[температур]], [[даралт|даралтын]] нөлөөгөөр, бага хэмжээний хий (C3/C4), шингэн (C5-C10) - бензиний фракц, NH<sub>3</sub>, ба CO<sub>2</sub> гаргаж авна <ref>{{cite paper | author=Phillip A. Lowe, Wilburn C. Schroeder, Anthony L. Liccardi | title=Technical Economies, Synfuels and Coal Energy Symposium, Solid-Phase Catalytic Coal Liquefaction Process | publisher=The American Society of Mechanical Engineers | date=1976 | page=35}}</ref>. Нүүрснээс шингэн бүтээгдэхүүн гаргаж авах өөр нэг арга нь бага температурт [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчжүүлэх]] юм. Нүүрсийг бага температурт (450 and 700&nbsp;°C) коксжуулахад, [[нүүрсний давирхай|давирхай]] нь жирийн [[нүүрсний давирхай|давирхайнаас]] (800 to 1000&nbsp;°C-д [[кокс|коксжуулсанаас]]) илүү их хэмжээний хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] агуулдаг байна. Уг давирхайг дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авах боломжтой юм. Эдгээр бүх нүүрсийг шингэрүүлэх технологиудын сул тал нь [[газрын тос|газрын тосноос]] бензин, дизель түлш ялгаж авахаас хамаагүй илүү их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO<sub>2</sub>) ялгаруулдаг явдал юм. Тиймээс цаашид уг технологийг их хэмжээгээр хэрэглэх тохиолдолд, нүүрсийг шингэрүүлэх явцад ялгарч буй СО2-ийг багасгах, мөн агаар мандалд цацалгүйгээр СО<sub>2</sub>-ийг [[азот]], эсвэл бусад хийн тусламжтайгаар шингэрүүлэх зэрэг аргаар шийдэх хэрэгтэй гэж үзэж байна. Нүүрсийг шингэрүүлэх нь нэгэн төрлийн нөөц технологи бөгөөд, газрын тосны нөөц, олборлолт багасан, эрэлт их хэмжээгээр нэмэгдсэн үед хэрэглэх боломжтой юм. Зарим судлаачдийн тооцоогоор, газрын тосны үнэ 35 ам.доллар/баррель орчим (болон түүнээс дээш) байгаа тохиолдолд, [[АНУ]] дотоодынхоо нүүрснээс бензин гаргаж авах нь эдийн засгийн хувьд ашигтай гэж гарсан байна<ref>{{cite web | title=Diesel Fuel News: Ultra-clean fuels from coal liquefaction: China about to launch big projects - Brief Article | url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477 | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2004-12-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20041214151435/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477/print | url-status=dead }}</ref>. Хэдийгээр 35 ам.доллар/баррель гэдэг урт хугацааны [[газрын тос]]ны дундаж үнээс өндөр байгаа ч, яг одоогийн байдлаар газрын тосны үнэ үүнээс өндөр байгаа билээ. Одоо хэрэглэгдэж буй нүүрс шингэрүүлэх технологиудын талаархи Вилиамс, Ларсон (Williams and Larson, 2003) нарын тайлангаас үзэхэд, [[Хятад|Хятадад]] нүүрснээс гарган авч буй шингэн бүтээгдэхүүний өөрийн өртөг 25-35 ам.доллар/баррель байна. == Сөрөг нөлөө == === Нүүрсний уурхай, олборлолт === [[Файл:Coal mine Wyoming.jpg|thumb|Нүүрсний ил уурхай, [[Вайомин муж]], [[АНУ]]]] [[уурхай|Нүүрс олборлолт]] байгальд муугаар нөлөөлдөг. Нүүрсний уурхайд хөрс хуулалтын дараа, нүүрсэнд агуулагдах [[пирит]] (төмрийн сульфид) нь [[ус]], [[агаар|агаарын]] [[хүчилтөрөгч|хүчилтөрөгчтэй]] урвалд орж, [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уурхайн усыг шүүрүүлэх явцад уг [[хүхрийн хүчил]] гадагшлах ба уурхайн овоолго дахь [[пирит]] ч борооны устай урвалд орон удаан хугацааны туршид, тасралтгүй хүхрийн хүчил үүсгэсээр байдаг. Хүхрийн хүчил нь [[хөрс]], [[хөрсний ус|хөрсний усанд]] нэвчин, улмаар урсгал болон тогтмол усны [[рН]]-ын хэмжээг өөрчилж, [[амьтан]], [[ургамaл|ургамaлыг]] хордуулах ба улмаар мөхөхөд хүргэнэ. Ялангуяа усны амьтад рН-ийн өөрчлөлтийг тэсвэрлэдэггүй байна. 1930-аад оны үед, АНУ-ын нүүрсний [[уурхай|уурхайнуудын]] олборлолтын явцад, жилд 2.3 сая тн хүхрийн хүчил үүсдэг байсан гэсэн тооцоо байдаг. 1960-аад оны үед зөвхөн Огайо голын савд (the Ohio River), олборлолт хийж буй 1200 уурхайгаас жилд 1.4 сая тн [[хүхрийн хүчил]] гадагшилдаг байв. === Нүүрсийг шатаах === Бусад [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалуудтай]] адил, нүүрсийг шатаах явцад их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO<sub>2</sub>), азотын исэлүүд (NO<sub>x</sub>), [[хүхрийн давхар исэл]] (SO<sub>2</sub>) ялгарна. [[Хүхрийн давхар исэл]] хүчилтөрөгчтэй урвалд орон [[хүхрийн гуравч исэл]] (SO<sub>3</sub>), улмаар [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уг хүхрийн хүчил нь борооны усыг хүчиллэгжүүлнэ. [[Хүчиллэг бороо]] нь химийн идэмхий шинжтэй, амьд байгаль болон хүний биед үлэмж хортой. Нүүрсний цахилгаан станцаас үлэмж хэмжээний (CO<sub>2</sub>), мөн ажиллаж байгаа болон хаагдсан уурхайгаас нилээдгүй хэмжээний [[метан]] ялгарах ба эдгээр нь [[дэлхийн цаг уурын дулааралт|дэлхийн цаг уурын дулааралтын]] гол шалтгаан болж байна<ref>http://www.columbia.edu/~jeh1/2007/IowaCoal_20071105.pdf</ref>. Нүүрсэнд агуулагдах [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчийн]] хэмжээ [[газрын тос|газрын тосныхоос]] илүү бөгөөд бусад хортой хольцыг нүүрснээс салгах нь тосныхоос илүү төвөгтэй. Зөвхөн АНУ-д нүүрсний цахилгаан станцын хорт хаягдлаас болон жил бүр хэдэн арван мянган хүмүүс нас барж байгаа гэсэн судалгаа байна<ref>{{cite web | title=Deadly power plants? Study fuels debate | url=http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ | accessmonthday=September 4 |accessyear=2006}}</ref>. Сүүлийн үед цахилгаан станцын хортой хаягдалыг багасгах талаар нилээдгүй туршилт судалгаа хийж байна. Жишээлбэл, станцаас ялгарч буй [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO<sub>2</sub>]] цуглуулан, [[нүүрстөрөгч]]ийг ялгаж, хадгалах технологи юм (одоогоор хэрэглэгдэж эхлээгүй). Нүүрс болон түүний хаягдалд (шатаах явцад ялгарах хий болон үнсэнд) [[хүнцэл]], [[хар тугалга]], [[меркури]], [[никель]], [[ванади]], [[берилли]], [[кадми]], [[бари]], [[хром]], [[зэс]], [[молибден]], [[цайр]], [[селени]], [[ради]] зэрэг [[хүнд металууд]], мөн бага хэмжээгээр [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[тори]] зэрэг байгальд тааралдах [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисыг]] агуулдаг <ref>{{cite web | title=Coal Combustion | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Radioactive Elements in Coal and Fly Ash, USGS Factsheet 163-97 | url=http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2006-12-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061209214403/http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | url-status=dead }}</ref> . Эдгээр нь, ялангуяа [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисууд]], байгаль дээр нүүрсэнд агуулагдахдаа сарнимал, бага хэмжээтэй байх ч, их хэмжээний нүүрсийг шатаах явцад хуримтлагдан, зарим тохиолдолд атомын цахилгаан станцын хаягдлаас өндөр цацраг идэвхит бодисын агуулгатай байх тохиолдол бий <ref>{{cite web | title=Coal Combustion: Nuclear Resource or Danger | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=October 16 | accessyear=2006 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref>. Нүүрс нь дэлхийн цаг уурын өөрчлөлт болон агаарын бохирдлын талаар хяналт султай нутаг дэвсгэрт хүний эрүүл мэндэд маш сөргөөр нөлөөлж байгаа болно. == Энергийн хэмжээ == Нүүрсний ялгаруулах [[энерги|энергийн]] хэмжээ ойролцоогоор 24 Мж/кг <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Juliya | title = Energy Density of Coal | work = The Physics Factbook | url = http://hypertextbook.com/facts/2003/JuliyaFisher.shtml|accessdate = 2006-08-25 }}</ref>, хэрэв kW-цаг -аар хэмжвэл 6.67 kW-цаг/кг болно. Нүүрсний цахилгаан станцын ашигт ажиллагааны коэффициент 30%. Өөрөөр хэлбэл 1 кг нүүрс шатаахад ялгарах 6.67 kW-цаг энергийн 30% буюу 2.0 kW-ц нь цахилгаан эрчим хүч болон хувирна. Жишээ нь, 100W-ийн компютер нэг жилд 876 kW-ц (100 W × 24 цаг × 365 {өдөр} = 876000 W-ц = 876 kW-ц) эрчим хүч хэрэглэнэ. Энэ хэмжээний эрчим хүчийг гарган авахын тулд : 876 kW-цаг/2.0 kW-цаг = 438 кг нүүрс зарцуулна<ref>A similar result, using a lightbulb instead, see<br />{{cite web | title = How much coal is required to run a 100-watt light bulb 24 hours a day for a year? | work = Howstuffworks | url = http://science.howstuffworks.com/question481.htm | accessdate = 2006-08-25 }}</ref>. Гэхдээ цахилгаан дамжуулах үед гарах шугамын цахилгаан эсэргүүцлийн алдагдлыг (5 - 10%) тооцвол үүнээс илүү хэмжээний цахилгаан (нүүрс) хэрэгтэй болох юм. == Нүүрстөрөгчийн хэмжээ == Нүүрсэнд агуулагдах нүүрстөрөгчийн хэмжээ хамгийн багадаа 50% буюу 1кг нүүрс 0.5кг-с дээш хэмжээний нүүрстөрөгч агуулна. байна. 0.5kg/12kg kmol<suр>-1</suр> = 1/24kmol, 1 mol N<sub>A</sub> -тэй ([[Авогадрогийн тоо]]) тэнцүү. Энэ агаарын хүчилтөрөгчтэй нэгдэн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] үүсгэх ба (12 + 16 × 2 = жин(CO<sub>2</sub>) = 44 кг/кмоль) болно. 1 кг нүүрс шатаахад, 1/24 кmol [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO<sub>2</sub>]] ялгарах ба 1/24 кmol х 44 kг/kmol = 11/6 кг буюу ойролцоогоор 1.83 кг CO<sub>2</sub> болно. 1 кг нүүрсний 29.9% нь 2 kW-ц цахилгаан болон хувирах учир бид 1 kW-ц цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээ тутамд 0.370 kg(CO<sub>2</sub>) үүсгэж байна<ref>[http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/page/co2_report/co2report.html CO<sub>2</sub> Emissions Report<!-- Bot generated title -->]</ref>. == Нүүрсний гүний шаталт == Нүүрсний давхраас ой, хээрийн түймэр болон, уурхайн дотоод шаталтын улмаас газрын гүнд шатна <ref>{{cite web | title=Sino German Coal fire project | url=http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2020-05-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200516134445/https://web.archive.org/web/20050830091254/http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web | title=Committee on Resources-Index | url=http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2005-08-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050825231038/http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2016-08-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160829162308/https://web.archive.org/web/20060218013724/http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url-status=dead }}</ref>. Нүүрсний гүний шаталтын улмаас БНХАУ-д жил бүр 109 сая тн нүүрс шатаж, 200 сая тн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] ялгарч байна. Энэ нь дэлхийн хэмжээнд [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалаас]] үүсэж буй нийт CO<sub>2</sub>-ийн 2-3% юм. АНУ-ын Пенсилвани мужийн хаагдсан нүүрсний уурхайд байрлаж байсан хогийг шатаасны улмаас [[1962]] онд эхэлсэн нүүрсний давхраасын гүний шаталт одоо хүртэл үргэлжилсээр байна. Австралийн "Шатаж буй уул"-ыг (Burning Mountain) галт уул гэж үздэг байв. Гэвч энэ нь сүүлийн 5,500 жилийн турш шатсаар байгаа нүүрсний гүний шаталтаас үүссэн утаа, үнс болохыг тогтоосон байна <ref>{{cite web | title=Burning Mountain Nature Reserve | url=http://www.nationalparks.nsw.gov.au/parks.nsf/ParkContent/N0503?Opendocument&ParkKey=N0503&Type=xo | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. == Дэлхийн нүүрсний нөөц == [[Файл:Coal mine in Dhanbad, India.jpg|thumb|Энэтхэгийн Жакарканд уурхай. Энэтхэгт Дэлхийн нүүрсний нөөцийн 10% ноогдоно.]] [[1996]] оны үнэлгээгээр дэлхийн нийт олборлож болох нөөцийг нэг [[грамм|эксаграмм]] (1 × 10<sup>15</sup> кг буюу 1 триллон тн)-аар, түүний хагас нь чулуун нүүрс гэж үнэлсэн байна. Уг хэмжээний нүүрснээс гаргаж авах энергийн хэмжээг нь 290 зеттажоул <ref>Sustainable Energy" 2005 page 303 The MIT Press by Jefferson W. Tester et al. ISBN 0-262-20153-4</ref>, дэлхийн жилийн хэрэглээг 15 терраватт гэвэл <ref>BP2006 energy report, and US EIA 2006 overview</ref>, 600 жил хүрэлцэх хэмжээний нөөц юм. Английн [[Бритиш Петролеум]] компанийн 2005 оны эцсээр хийсэн тооцоогоор, дэлхийн нүүрсний нөөц 909,064 сая тн-оор үнэлэгдсэн байна. [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Оросын Холбооны Улс]], [[Австрали]], [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] зэрэг орнууд нүүрсний ихээхэн нөөцтэй юм. {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний нийт нөөц, [[1999]] оны байдлаар (сая тн)<ref>{{Cite web |url=http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |title=Archive copy |access-date=2007-06-28 |archive-date=2007-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070127034512/http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |url-status=dead }}</ref>''' |- | width="100pt"|'''Орон''' | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Битумжсан нүүрс]]''' ([[антрацит]] багтсан) | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Хагас битумжсан нүүрс]]''' | width="120pt"|'''[[Хүрэн нүүрс]]''' | width="100pt"|'''Нийт''' |- |[[Америкийн Нэгдсэн Улс]] ||115891||101021||33082||249994 |- |[[Оросын Холбооны Улс]] ||49088||97472||10450||157010 |- |[[Хятад]] ||62200||33700||18600||114500 |- |[[Энэтхэг]] ||82396||||2000||84396 |- |[[Австрали]] ||42550||1840||37700||82090 |- |[[Герман]] ||23000||||43000||66000 |- |[[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] ||49520||||||49520 |- |[[Украин]] ||16274||15946||1933||34153 |- |[[Казахстан]] ||31000||||3000||34000 |- |[[Польш]] ||20300||||1860||22160 |} == Нүүрс экспортлогч орнууд == {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний экспорт, орон болон жилээр (сая тн)'''<ref>http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/supplement/pdf/suptab_114.pdf </ref> |- | width="130pt"|'''Орон''' | width="100pt"|'''2003''' | width="100pt"|'''2004''' |- | [[Австрали]] | 238.1 | 247.6 |- | [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | 43.0 | 48.0 |- | [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] | 78.7 | 74.9 |- | [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Хуучин Зөвлөлт Холбоот Улс]] | 41.0 | 55.7 |- | [[Польш]] | 16.4 | 16.3 |- | [[Канад]] | 27.7 | 28.8 |- | [[Хятад]] | 103.4 | 95.5 |- | [[Өмнөд Америк]] | 57.8 | 65.9 |- | [[Индонез]] | 107.8 | 131.4 |- | '''Нийт''' | '''713.9''' | '''764.0''' |} [[Файл:Tagebau Garzweiler Panorama 2005.jpg|center|1000px|thumb|Германы Гарцвайлер дахь нүүрсний ил уурхай. Өндөр нарийвчлалтай дэлгэмэл зураг.]] == Бусад холбоотой сэдвүүд == * [[Шатах ашигт малтмал]] * [[Дэлхийн дулаарал]] * [[Газрын тос]] * [[Геологи]] * [[Шингэрүүлсэн байгалийн хий]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20080119164838/http://www.coalonline.org/site/coalonline/content/home Coal Online] Утаагүй түлш боловсруулах технологийн талаар * [https://web.archive.org/web/20110225003728/http://www.worldcoal.org/ World Coal Institute] Дэлхийн нүүрсний хүрээлэн * [http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ MSNBC report on coal pollution health effects in the United States] * [https://web.archive.org/web/20050621112309/http://www.uic.com.au//nip83.htm Clean coal technologies] Нүүрс боловсруулах технологи ** [https://web.archive.org/web/20100809105829/http://www.jcoal.or.jp/overview_en/gijutsu.html Advanced methods of using coal] * [https://web.archive.org/web/20130303040016/http://www.fe.doe.gov/programs/fuels/hydrogen/Hydrogen_from_Coal_R%26D.html USDOE Hydrogen from Coal Research] Нүүрснээс устөрөгч ялгах * [http://smtc.uwyo.edu/coal/ Wyoming Coal] Вайомингийн Их Сургуулийн вэб хуудас * [https://web.archive.org/web/20070704031944/http://www.our-energy.com/coal_en.html Coal - origin, purification and consumption] Нүүрсний гарал үүсэл, баяжуулалт, хэрэглээ * [https://web.archive.org/web/20071206003202/http://www.stoke.gov.uk/ccm/museums/museum/2006/gladstone-pottery-museum/information-sheets/coal-in-north-staffordshire.en History of coal seams and the practice of coal mining in North Staffordshire, UK] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Ашигт малтмалын геологи]] [[Ангилал:Нүүрс| ]] [[Ангилал:Нүүрсний уурхай]] [[Ангилал:Шатах ашигт малтмал]] joam0wqnrq3w9seqyycme14bnomm75j Оман 0 6386 866209 865948 2026-08-15T03:43:21Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 866209 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Оманы Султант Улс | common_name = Оман | native_name = {{native name|ar|سلطنة عُمان|italics=off}}<br />''{{transliteration|ar|Salṭanat ʻUmān}}'' | image_flag = Flag of Oman.svg | flag_type = [[Оманы төрийн далбаа|Далбаа]] | image_coat = National emblem of Oman.svg | symbol_type = [[Оманы үндэсний сүлд|Үндэсний сүлд]] | national_anthem = {{lang|ar|نشيد السلام السلطاني}}<br />"[[Оманы төрийн дуулал|ас-Салам ас-Султани]]"<br />"Султаны ёсолгоо"{{parabr}}{{center|[[File:Peace to the Sultan (نشيد السلام السلطاني).ogg]]}} | image_map = File:Oman (better) (orthographic projection).svg | map_caption = Арабын хойг дахь Оманы байршил (хар ногоон) | capital = [[Маскат]] | coordinates = {{Coord|23|35|20|N|58|24|30|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]<ref>{{cite web |title=Basic Statute of the State promulgated by Royal Decree 101/96 |url=https://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |website=MINISTRY OF JUSTICE AND LEGAL AFFAIRS |access-date=2023-07-10 |archive-date=2020-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707234954/http://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |url-status=dead }}</ref> | religion = {{tree list}} *88.9% [[Оман дахь лалын шашин|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]]) **47.2% [[Суннит Ислам|Суннит]] **35.2% [[Ибадит Ислам|Ибадит]] **6.5% [[Шиит Ислам|Шиит]] *5.5% [[Оман дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] *3.6% [[Оман дахь христийн шашин|Христ]] *2% [[Оман дахь шашин шүтлэг|Бусад]]<ref>{{cite web | url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=171c | title=National Profiles }}</ref> | religion_year = 2020 | demonym = [[Оманчууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Исламын улс|Исламын]] [[хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Оманы удирдагчдын жагсаалт|Султан]] | leader_name1 = [[Хейсам бен Тарик]] | leader_title2 = [[Оманы хунтайж|Хунтайж]] | leader_name2 = [[Тейязин бин Хейсам]] | legislature = [[Оманы Зөвлөл]] | upper_house = [[Оманы Төрийн зөвлөл|Төрийн зөвлөл (Мажлис аль-Давла)]] | lower_house = [[Оманы Зөвлөлдөх Ассамблей|Зөвлөлдөх Ассамблей (Мажлис аль-Шура)]] | sovereignty_type = Түүх | established_event1 = [[Бану Азд|Азд]] омгийн нүүдэл | established_date1 = 130 | established_event2 = Аль-Жуланда | established_date2 = 629 | established_event3 = {{nowrap|[[Имамат Оман|Имамат]] улс байгуулагдав<ref>{{cite encyclopedia|title=Oman|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|publisher=MSN Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028154443/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|archive-date=28 October 2009|quote=In 751 Ibadi Muslims, established an imamate in Oman. Despite interruptions, the Ibadi imamate survived until the mid-20th century.|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html |wayback=20091028154443 |text=Oman |archiv-bot=2026-08-15 03:43:21 InternetArchiveBot }}</ref>}} | established_date3 = 751 | established_event4 = [[Набаны улс]] | established_date4 = 1154 | established_event5 = [[Португалын Оман]] | established_date5 = 1507–1656 | established_event6 = [[Ярубын улс]] | established_date6 = 1624 | established_event7 = [[Аль-Саид]]ын угсаа | established_date7 = 1744 | established_event8 = [[Маскат-Оман]] | established_date8 = 1 сарын 8, 1856 он | established_event9 = [[Жабал-Ахдарын дайн]] | established_date9 = 1954–1959 | established_event10 = [[Дофарын бослого]] | established_date10 = 1963 оны 6 сарын 9 – 1976 оны 3 сарын 11 | established_event11 = Оманы Султант Улс | established_date11 = 8 сарын 9, 1970 он | established_event12 = НҮБ-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 299-р тогтоол|элсэв]] | established_date12 = 10 сарын 7, 1971 он | established_event13 = [[Оманы үндсэн дүрэм|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date13 = 1 сарын 6, 2021 он<ref>{{cite web |title=Oman |url=https://carnegieendowment.org/2010/07/15/oman-pub-41227 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |access-date=31 December 2021 |date=15 July 2010}}</ref> | area_km2 = 309,500 | area_rank = 70 | area_sq_mi = 119,498 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = бага | population_estimate = {{UN_Population|Oman}}{{UN_Population|ref}} | population_census = 2,773,479<ref name="2010Census">{{cite web |url=http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |title=Final Results of Census 2010 |publisher=National Center for Statistics & Information |access-date=7 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518190005/http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |archive-date=18 May 2013 }}</ref> | population_estimate_year = {{UN_Population|Year}} | population_estimate_rank = 125 | population_census_year = 2010 | population_density_km2 = 15 | population_density_sq_mi = 40 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 177 | GDP_PPP = {{increase}} $165.947&nbsp;тэрбум<ref name=imf2>{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=64&pr.y=5&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=449&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=20 October 2019}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 78 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $35,286 | GDP_PPP_per_capita_rank = 71 | GDP_nominal = {{increase}} $110.127&nbsp;тэрбум<ref name=imf9>{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPD,&sy=2022&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date= August 22, 2022 }}</ref> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 66 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $23,416 | GDP_nominal_per_capita_rank = 55 | Gini = 30.75 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |title=Urban – Gini index – Omani – Total |publisher=The National Centre for Statistics and Information, Sultanate of Oman |access-date=20 May 2018 |archive-date=21 Тавдугаар сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180521021256/https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |url-status=dead }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.816 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!--Please use the year to which the HDI refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 54 | currency = [[Оманы риал]] | currency_code = OMR | time_zone = [[Персийн Булангийн Стандарт Цаг|GST]] | utc_offset = +4 | date_format = өө.сс.жжжж | drives_on = Баруун | calling_code = [[+968]] | cctld = [[.om]], [[عمان.]] | official_website = [http://www.oman.om www.oman.om] }} '''Ома́н''', бүтэн нэрээрээ '''Оманы Султант Улс''' ([[Араб хэл|араб.]] سَلْطَنَةُ عُمَان‎ [saltˤaˈnaːt(u) ʕʊˈmaːn]) — [[Өрнөд Ази]]д [[Арабын хойг|Арабын хойгт]] оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм. Оман улс [[Арабын тэнгис]] болон [[Оманы булан|Оманы булангаар]] хүрээлүүлдэг далайд гарцтай. Хуурай газраар [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араб Нэгдсэн Эмират]], [[Саудын Араб]], [[Йемен]]тэй хиллэдэг. [[Ормузын хоолой]]н тал хагасыг хянаж, [[Иран]], [[Пакистан]]тай усаар хиллэнэ. [[Мусандам]] хойг нь үндсэн биеэс тусдаа оршдог. 309 мянган км² газар, 4.6 сая хүн амтай. [[Маскат]] нийслэлтэй, томоохон хотууд нь- [[Сиб]], [[Низва]] зэрэг юм. Тэнгисийн эрэг, [[цөл]] бүхий Оманд [[Арабчууд|араб угсаатан]] голлон амьдардаг. Хүн амын тал хувь нь Оманы иргэн, тал нь гадаад улсын иргэн байдаг ажээ. Албан бичигт [[араб хэл]]ийг хэрэглэнэ. [[Лал]] шашны [[ибадит]] урсгал зонхилдог ганц орон юм. Оманд эртнээс хүн амьдарсан ба нутгийн гүнд овог аймаг буюу шашны тэргүүн [[имам]]ын мэдлийн улс, харин эргээр худалдаачин буюу [[султан]]ы улс оршин байв. 17-р зуунаас Оманы султан хүчирхэгжиж [[Португал]], [[Британи]]тай зэрэгцэн газар тэнгис гатлан газар колоничлох болсон ба [[Дорнод Африк]]ийн [[Занзибар Султант улс|Занзибарт]] султан амьдран суужээ. Маскат худалдааны боомт хот байсаар байв. 1959 онд султан улсын цор ганц удирдагч болсон. Оман Британийн дэмжлэгийг авсан, уламжлалт харилцаатай. Хэмжээгүй эрхт [[хаант засаг]]тай. [[Кабус]] султан 1970 оноос хойш төр барьж, парламентат ёсыг үүсгэж, эдийн засгийг чөлөөлжээ. Оман [[газрын тос]] экспортолдог, өндөр орлоготой орон юм. {{Олон нэр |хэл1 = Монгол‎‎ бичиг |бичиг1 = Оман <sup>кирил</sup> |хэл2 = [[латин үсэг|Араб үсэг]] |бичиг2 = عمان <sup>араб</sup> → ''Уман'' |хэл3 = [[латин үсэг|Латин үсэг]] |бичиг3 = Oman <sup>англи</sup> |хэл4 = [[кирил үсэг|Кирил үсэг]] |бичиг4 = Оман <sup>орос</sup> |тэмдэглэл = }} == Газар зүй == Оман 309,500 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|71-р том]] орон юм. [[Зураг:Oman_Topography.png|thumb|left|150px|Физик газрын зураг]] [[Зураг:Oman-Oasis.jpg|thumb|left|150px|Цөлийн баян бүрд]] === Байрлал === Оман хойд өргөргийн 16° — 28°, зүүн уртрагийн 52° — 60° дотор [[Өрнөд Ази]], [[Өрнөд өмнөд Ази]]д хамааран [[Арабын хойг]]ийн дорнод өмнөд хязгаарт байна. Эргийн урт - 3165 км. Дорнод талаараа [[Оманы булан]], өмнөд талаараа [[Арабын тэнгис]]ийн эрэгтэй. Өрнөд талаараа [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араын Нэгдсэн Эмират улстай]] -410 км, [[Саудын Араб]]тай -676 км, [[Йемен]]тэй -288 км урт зурвасаар хиллэдэг. Умард үзүүр [[Мусандам]] хойг нутгийн бусад хэсгээс салангид, [[Ормузын хоолой]]н эрэгт байдаг. === Газрын тогтоц === Оманы газар нутгийн 82% [[Арабын цөл]]ийн хэсэг байна. 15% нь уул нуруу, 3% нь эргийн нам зурвас байна. [[Руб эль-Халийн цөл]] нь Арабын хойгийн цөм хэсгээс Оманыг тусгаарладаг байгалийн бартаа юм. Дорнод эргээр [[Хажарын нуруу]] Мусандам хойгоос [[Сур хот]] хүртэл нумран тогтжээ. Хажар нуруу эрэг хоёрын дундуур [[Батина]] нутаг байна. Оманы эрэг дагуух арлаас том нь [[Масира]] юм. Оманы хамгийн өндөр цэг нь [[Шам]] (3000 м) бол нам доор цэг нь тэнгисийн эрэг болно. === Цаг уур === Оман хуурай, халуун, тэнгисийн чийглэг уур амьсгалтай. Дунджаар 30 °C - 40 °C хална. Жилийн хур тунадас [[Маскат]] хавьд 100 мм, уулархаг нутгаар 400 мм унадаг. == Хүн ам зүй == {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам |- | 1950 || 456,000 |- | 1970 || 732,000 |- | 1990 || 1,868,000 |- | 2010 || 2,782,000 |- | 2016 || 4,550,538 |} [[Зураг:Population pyramid of Oman 2015.png|thumb|left|150px|Нас хүйсний зураг]] Оманы хүн амын 80 орчим хувь нь арабууд юм. Тэднийг хоёр бүлэгт хуваадаг: эртний үед Йеменээс нүүж ирсэн омгийн үр удам багтдаг Араб-Ариба ("цэвэр арабууд") болон Муста-Ариба ("холимог арабууд"). Оман улсад 2021 оны байдлаар 3,694,755 хүн оршин сууж байна. Хүн амын 87% нь хотын оршин суугчид. Хүн амын дунд 0-14 насны багачууд 22%, 15-64 насны хөдөлмөрийн чадвартан 75%, 65-аас дээш өндөр настан 2%-ийг бүрдүүлж байна. Дундаж наслалт - 74 жил. Хүйсийн харьцаа - 1.46 эр/эм. Хүн амын жилийн өсөлт - 2.2%. Хүн амын 91% бичиг үсэгт тайлагдсан. Эрэгтэйд 93%, эмэгтэйд 85% байна. [[Зураг:Bedouin family-Wahiba Sands.jpg|thumb|left|180px|Бедуйн айл]] [[Зураг:Oman_(124).jpg|thumb|left|180px|1899 он. Оманы айл]] === Ард түмэн === Оманы 2.3 сая оршин суугч нь Оманы иргэн, 2.2 сая нь гадаадын иргэн, цагаач байна. Хүн амын дунд [[араб угсаатан]] олонх бөгөөд тэнгисийн худалдааны мөрөөр холбогдсон [[балуч ястан|балуч]], [[Энэтхэг]], [[Пакистан]], [[Шри Ланка]], [[Бангладеш]], [[Африк]] гаралтай хүмүүс цөөнх байна. === Хэл бичиг === Оман улсад [[араб хэл]]ийг албан ёсноо хэрэглэнэ. [[Араб үсэг|Араб үсгээр]] бичдэг. Мөн [[балуч хэл|балуч]], [[хинди хэл|хинди]] зэрэг хэл хүн амын цөөн хэсэгт хэрэглэгдэнэ. [[Англи хэл]]ийг гуравдагч хэл болгон бага сургуульд зааж сургадаг. Гудамж, замын хаяг тэмдэг араб, англи хос бичигтэй. === Шашин шүтлэг === Оманы хүн амын 86% нь [[лал]] шашин шүтдэг. Ибадит урсгал зонхилж, цөөнхөд суннит, шийт ёс мөрдөгдөнө. Хүн амын 6% [[христийн шашин|христ]], 5% [[хиндү шашин|хиндү]], 1% [[буддын шашин|буддын]] шашин шүтлэгтэй. === Хот суурин === [[Зураг:Ruwi quarter in Mascat, Oman.jpg|thumb|left|180px|[[Маскат]]]] Оманы хүн амын 71% хот газар суудаг. Томоохон хотоос дурдвал: {|class="wikitable" |+ |- valign="top" | * [[Маскат]] (797,000 хүнтэй) * [[Сиб]] (237,816) * [[Салала]] (163,140) * [[Баушар]] (159,487) || * [[Сухар]] (108,274) * [[Сувайк]] (107,143) * [[Ибри]] (101,640) * [[Сахам]] (89,327) |} == Түүх == === Эртний үе === [[Зураг:World Heritage Grave Al Ayn Oman.JPG|thumb|left|180px|Аль-Айн агуй нь дэлхийн соёлын өвд багтжээ]] Оманд [[Африк]]ийн дорно умар эрэгт олдсон чулуун зэвсгийн олдвортой төстэй НТӨ 100,000 оны үед хамаарах [[чулуун зэвсэг]] хэрэглэл 2011 онд олдсон. [[Ибри]] хотын ойрх Дереазед НТӨ 8000 оны үеэс [[газар тариалан]] эрхэлсэн, хүний ул мөр байна. [[Шумер]]ийн цаг тооны бичигт [[зэс]]ийн уурхай бүхий Оманы нутгийг «Маган» гэдэг байв. Оманы нутаг түүхийн хувьд хоёр хэсгээс бүрдсээр 20-р зуунтай золгосон. Нэг нь [[имам]]ын захиргааны дотор газар, нөгөө нь [[султан]]ы захиргааны эргийн газар. Олон газраас ирэл гарвалтай [[араб угсаатан|араб]] угсаатан зонхилон амьдарч ирсэн. [[Йемен]]ы Уман нутгаас ихэнх нь иржээ. НТӨ I мянганд Оманы [[Сохар]] зэрэг эргийн хот суурин [[Ахемен]], [[Парфын улс|Парф]], [[Сасан]] зэрэг [[перс]] улсын мэдэлд байв. Дотор Оманд нутгийн хүмүүс амьдарч байв. Загас, мал аж ахуй голчлон эрхэлж байв. === Дотор Оман === [[Зураг:Maskat & Oman map.png|thumb|right|180px|Оманы хоёр нутаг]] 7-р зуунд зөнч [[Мухаммед]]ийн илгээсэн Зайд ибн Харита Оманд [[лал]] шашныг дэлгэрүүлэв. Лал шашны [[ибадит]] урсгал 8-р зуунаас өнөөг хүртэл нутгийн ардын гол ёс дэг болсон. Идабит ёсонд шашны тэргүүн имамын хүч нөлөө их бөгөөд 1970 он хүртэл Дотор Оманы овог аймгийн ноёд имамд захирагдаж байв. Оманыг [[Кармат]] (931-932), [[Буи]] (967-1053), [[Сельжук]] (1053-1154) зэрэг харь улс халдан эзэлж байв. Дотор Оманд [[Набаны улс]] (1154-1470), [[Ярубын улс]] (1624-1742) зэрэг нутгийн имамт улс оршин тогтножээ. === Эргийн Оман === [[Зураг:Sultan's_Palace,_Zanzibar.JPG|thumb|left|180px|19-р зуунд баригдсан [[Занзибар]] дахь султаны харш]] 1515-1650 онд [[Маскат]] нь [[Португал]]ын колони байсан ба Ярубын улс Маскатыг буцаан авч, Дорно Африк дахь Португалын колониудыг авч боол худалдаалах болсон. 1719 онд хаан ширээ залгамжлах будлианаас дайтсаар 1742 онд [[Аль-Саид]]ын угсааныхан султан суусан нь одоо ч хэвээр байна. Дайнаар алдагдсан нутгуудаа эргүүлэн авч [[Султан Саид ибн]] султан Дорно Африкийн [[Занзибар]] арлыг болон Пакистан дахь [[Гвадар]]ыг эзэмшиж, [[боолын худалдаа]]наас орлого олж байв. Султаныг нас барахад хоёр хүү нь улсыг [[Маскат-Оман]], Занзибар гэж хоёр салгав. Мөн Аззам нь өөрийгөө имам өргөмжилж зарим аймгийн дэмжлэгийг олов. Маскат-Омантай [[Британийн эзэнт гүрэн|Британи]] дотно харилцаж байв. Султанд олон улстай харилцах эрх байсан бөгөөд 1920-оод оны газрын тосны гэрээнд Оманыг бүхэлд нь төлөөлж гарын үсэг зурсан. Султан болон имамын зөрчилдөөн явагдсаар байсан. [[Жабал-Ахдарын дайн|1954-1959 онд]] иргэний дайн болж султан [[Низва]], Ибри хотыг эзэлж, имам [[Саудын Араб]] руу дутаажээ. Улсын нэрийг дан «Оман» гэж нэрийдэв. 1958 онд Гвадарыг [[Пакистан]]д худалдав. === Нэгдсэн улс === [[Зураг:Oman._Dhofar_1970_(8596723373).jpg|thumb|right|180px|Дофарын бослого. 1970 он.]] 1964 онд [[Дофар]] мужид [[коммунист]] хүчин бослого гаргажээ. [[Саид бин Таймур]] султаны назгай байдлыг төрийн эргэлтээр шийдэж хүү Кабус нь султан ор залгав. Их Британи, [[Иран]]ы тусламжаар цэрэг техникээ зузаатгаж 1976 онд бослогыг даран сөнөөв. Үндсэн хууль, төр засаг, эдийн засгийн шинэчлэл хийгдэв. Оман газрын тос экспортолдог, эдийн засгийн эрх чөлөө сайн орон болсон. Оманд улс төрийн намуудыг хориглосон. Өмнө нь нөлөө бүхий сөрөг хүчний хөдөлгөөн болох Оманы чөлөөлөх ардын фронт одоо идэвхгүй болсон. Хамгийн сүүлийн сонгууль 2011 оны 10-р сарын 15-нд болсон. Оманы Султанат улс дотоод тогтвортой байдлын өндөр түвшинд байгаа ч [[Персийн булангийн дайн]] болон [[Иран-Иракийн дайн|Иран-Иракийн дайны]] дараах бүс нутгийн хурцадмал байдал нь батлан ​​​​хамгаалахын ихээхэн хэмжээний зардал шаардсаар байна. Оман одоогоор стратегийн ач холбогдолтой [[Ормузын хоолой]]н тал хэсгийг хянаж байна. Оманд 2004 онд эмэгтэй хүн төрийн өндөр албанд сонгогдон ажилласан нь [[Араб дахин]]д сонин тохиолдол юм. 2011 оны [[Арабын хавар|Арабын хавраар]] эсэргүүцэл жагсаал гарсанд [[Кабус]] султан ажлын байр, тэтгэмж амлан намжаажээ. == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}} {{OIC}} [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Оман| ]] [[Ангилал:Хаант Улс]] 3240g802zcia85e57fo49m1bp9n6jb6 Нелсон, Шинэ Зеланд 0 8162 866207 816611 2026-08-15T03:32:05Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 866207 wikitext text/x-wiki '''Нелсон''' хот [[Шинэ Зеланд]]ын төвд ойрхон байрладаг. Тус хот [[Өмнөд Арал|Өмнөд Арлын]] хойд үзүүрт [[Тасманы булан]]гийн эрэгт оршдог бөгөөд Нелсон дүүргийн засаг захиргааны төв юм. Нелсон нь урлаг, гар урлалын төв бөгөөд жил бүр [[Нелсоны урлагийн их наадам]] хэмээх томоохон арга хэмжээг зохион явуулдаг. Жил бүрийн [[Дэлхийн өмсгөлийн урлаг]]ийн шагнал гардуулах ёслолыг Нелсоны ойролцоо анх зохион байгуулсан бөгөөд Нелсоны нисэх онгоцны буудлын ойролцоо байх музейд энэ шагналыг хүртсэн загваруудыг тавьсан байдаг. Нобелийн шагналт физикч, Шинэ Зеландын хамгийн том дэвсгэрт болох 100 долларын дэвсгэрт дээр хөрөг нь байдаг [[Эрнест Рутерфорд|Лорд Рутерфорд]] Нелсоны ойр байх [[Брайтвотер]] хэмээх газар төржээ. 1805 онд [[Трафалгарын тулалдаан]]д [[Франц]], Испанийн флотыг бутцохисон Британийн флотыг командлагч адмирал [[Хорацио Нелсон|Гүн I Нелсоны]] нэрээр энэ хотыг нэрлэжээ. Хотын олон зам, талбайг энэхүү тулалдаантай холбоотой хүмүүс болон хөлөг онгоцнуудын нэрээр нэрлэсэн бөгөөд Трафалгарын гудамж нь тус хотын худалдааны гол гудамж юм. Нелсоны [[Маори]] нэр нь Вхакату,<ref name=Maori>{{cite web | url = http://www.tetaurawhiri.govt.nz/english/resources_e/list_placenames.shtm | title = NZ government Māori Language Commission | accessmonthday = Aug 25 | accessyear = 2007 | language = English }}{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> гэдэг ба энэ нь 'байгуулах, босгох' гэсэн утгатай үг юм. ===Үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн=== Нелсон нь гурван талаараа уулсаар хүрээлэгдсэн бөгөөд нөгөө талаараа Тасманы булангаар хашигдсан юм. Тус бүс нутгаар [[Абел Тасманы үндэсний байгалийн хүрээлэн]], [[Кахурангийн Үндэсний байгалийн хүрээлэн]], [[Нелсоны Нууруудын байгалийн хүрээлэн]]гийн [[Ротойти нуур, Нелсон|Ротойти]], [[Ротороа нуур, Нелсон|Ротороа]] нууруудад хүрэх гол зам дайрч өнгөрдөг. Тийм ч учраас энд [[эко-жуулчлал]], [[адал явдалт жуулчлал]] хөгжсөн ба Такака Хилл болон Овэн, Артур уулсын эргэн тойрны агуйнууд нь [[агуй]] сонирхогчдын очих дуртай газар билээ. Энд дэлхийн өмнөд хагасын хамгийн гүн судлагдсан агуй байдаг юм. ===Уур амьсгал=== Олон хүн Нелсоныг Шинэ Зеландын хамгийн сайхан уур амьсгалтай нутаг гэж боддог. Учир нь энд жилийн 2400 гаруй цагт тэнгэр цэлмэг байдаг нь улсдаа тэргүүлэх үзүүлэлт юм.<ref>{{cite web|title=Mean Monthly Sunshine|url=http://www.niwascience.co.nz/edu/resources/climate/sunshine/|work=NIWA|accessdate=2007-11-02}}</ref> ===Хүн ам=== Нелсоны нийт хүн ам 2001 онд 41568 байснаа 2006 онд 42888 болж өссөн бол Тасманы дүүргийн хүн ам 41352-оос 44625 болж өсчээ. Энэ нь Нелсоны хүн амын өсөлтийг давсан анхны тохиолдол болжээ<ref>[http://www.nelsoncitycouncil.co.nz/aboutnelson/census-2006/census-2006.htm]</ref> [[2007]] оны [[дөрөвдүгээр сарын 23]]-нд Шинэ Зеландын Статистикийн газраас гаргасан тоо баримтаас үзэхэд Нелсон хотод [[Нэгдсэн Вант Улс]] болон [[Ирланд]]ад төрсөн 3774 хүн оршин сууж байсан нь хүн амынх нь 9.1%-ийг бүрдүүлж байв [https://web.archive.org/web/20080518093145/http://www.amberhouse.co.nz/location.html#Population]. Энэ нь Шинэ Зеландын бусад хоттой харьцуулбал хамгийн өндөр хувь бөгөөд хотын хүн амын 9.5% нь өөр улсад төржээ. ==Эгч дүү хотууд== * {{flagicon|Япон}} [[Миязу, Киото|Миязу]], Япон * {{flagicon|Хятад}} [[Хуангши]] хот, [[Хятад|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]; * {{flagicon|АНУ}} [[Эурека, Калифорни]], АНУ ==Гадны гогцоонууд== *{{wikitravel|Nelson}} * [http://www.nelsoncitycouncil.co.nz/index.htm Nelson City Council] * [https://web.archive.org/web/20170501065417/http://www.nelsonnz.com/ Nelson Tasman Tourism] * [http://www.harlequin.co.nz/nelson/ The Harlequin Guide to Nelson] {{Regions of New Zealand}} {{Territorial Authorities of New Zealand}} {{coor title dm|41|17|S|173|17|E|region:NZ_type:city(57,700)}} [[Ангилал:Шинэ Зеландын суурин]] rz4ma35i8gyagnwf5fl7xs81leaneo1 Индонез 0 8249 866206 865847 2026-08-15T02:20:26Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 866206 wikitext text/x-wiki {{short description|Зүүн өмнөд Ази, Океанд оршдог улс}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Индонез Улс | common_name = Индонез | native_name = {{native name|id|Republik Indonesia}} | image_flag = Flag of Indonesia.svg | flag_type = [[Индонезийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg | symbol_type = [[Индонезийн төрийн сүлд|Үндэсний тамга <br />(Сүлд)]] | national_motto = <br>{{native phrase|kaw|[[Индонезийн үндэсний уриа|Bhinneka Tunggal Ika]]|paren=omit}} ([[Хуучин Ява хэл|Хуучин Ява]])<br>"Олон янз байдалд эв нэгдэл" | other_symbol = {{lang|id|[[Панчасила (улс төр)|Панчасила]]}}<br />(Таван зарчим) | other_symbol_type = Үндэсний үзэл суртал: | national_anthem = {{lang|id|[[Индонезийн төрийн дуулал|Indonesia Raya]]}}<br />"Их Индонез"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;"> </div> | image_map = {{Switcher|[[File:Indonesia (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Indonesia ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Жакарта]] | largest_city = [[Жакарта]] | coordinates = {{Coord|6|10|S|106|49|E|type:city_region:ID}} | languages_type = Албан ёсны хэл | languages = [[Индонез хэл]]<!--Note: Not just the official language, but also the national language (bahasa pemersatu)--> | languages2_type = Орон нутгийн хэл | languages2 = [[Индонезийн хэлнүүд|700+ хэлнүүд]]<ref name="ethnologue"/> | ethnic_groups = [[Индонезийн ард түмэн|1,300+ угсаатан]]<ref name="BPS">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|title=Nationality, Ethnicity, Religion, and Languages of Indonesians|language=id|last1=Na'im|first1=Akhsan|last2=Syaputra|first2=Hendry|publisher=[[Statistics Indonesia]]|date=2010|access-date=2015-09-23|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923194534/http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|archive-date=2015-09-23}}</ref> | religion_year = 2018 | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|86.7% [[Индонез дэх ислам|Ислам]]|10.7% [[Индонез дэх христийн шашин|Христийн шашин]]|1.7% [[Индонез дэх хиндүизм|Хиндүизм]]|0.8% [[Индонез дэх буддизм|Буддизм]]| 0.1% [[Алиран Кеперкаян|Уламжлалт]], [[Индонез дэх күнзийн сургаал|Күнз]], <br>болон [[Индонез дэх шашин шүтлэг|бусад]]}} | religion_ref = <ref name="RELIGION">{{cite web|url=https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|title=Statistik Umat Menurut Agama di Indonesia|publisher=[[Ministry of Religious Affairs (Indonesia)|Ministry of Religious Affairs]]|date=2018-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903221250/https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|archive-date=2020-09-03|access-date=2020-09-24|language=id}}</ref> | demonym = [[Индонезчүүд‎]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Индонезийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Прабово Субианто]] | leader_title2 = {{nowrap|[[Индонезийн Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]}} | leader_name2 = [[Гибран Ракабуминг Рака]] | leader_title3 = {{nowrap|[[Төлөөлөгчдийн Танхимын Дарга (Индонез)|Танхимын Дарга]]}} | leader_name3 = [[Пуан Махарани]] | leader_title4 = {{nowrap|[[Индонезийн Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]]}} | leader_name4 = [[Мухаммед Сирифуддин]] | legislature = [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ) | upper_house = [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ) | lower_house = [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ) | sovereignty_type = Тусгаар тогтнол | sovereignty_note = ([[Голландын колонийн эзэнт гүрэн|Нидерландаас]])<!-- Based on consensus, please discuss on the Talk Page before changing Netherlands to Japan, or adding both --> | established_event1 = [[Индонезийн тусгаар тогтнолыг тунхаглал|Тунхагласан]] | established_date1 = 8 сарын 17, 1945 он | established_event2 = [[Нидерланд-Индонезийн дугуй ширээний хурал|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]] | established_date2 = 12 сарын 27, 1949 он | area_km2 = 1,904,569<ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|title=UN Statistics|publisher=United Nations|date=2005|access-date=2007-10-31|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071031023924/http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|archive-date=2007-10-31}}</ref> | area_rank = 14 | area_sq_mi = 735,358 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = | area_data2 = 4.85 | population_estimate = {{increaseNeutral}} 277,749,853<ref>{{cite web|url=https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|publisher=[[Ministry of Home Affairs (Indonesia)]]|title=Indonesian Population 2022|access-date=12 April 2023|archive-date=13 Аравдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013070650/https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|url-status=dead}}</ref> | population_census = 270,203,917<ref name="2020census" /> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 4 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 143 | population_density_sq_mi = 371 | population_density_rank = 90 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|4.398 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF">{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=536,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|publisher=International Monetary Fund|access-date=2023-04-12}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 7 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|15,855|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 98 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|1.392 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 16 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|5,016|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 112 | Gini = 37.9 | Gini_year = 2021 | Gini_change = increase <!--/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=GINI index (World Bank estimate) – Indonesia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=ID|publisher=[[World Bank]]|access-date=2021-04-15}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.705 | HDI_year = 2021 | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=2022-09-08|access-date=2022-09-08}}</ref> | HDI_rank = 114 | currency = [[Индонез рупиа]] (Rp) | currency_code = IDR | time_zone = [[Индонез дэх цаг|янз бүрийн]] | utc_offset = +7 - +9 | date_format = ӨӨ/СС/ЖЖЖЖ | drives_on = зүүн | calling_code = [[+62]] | cctld = [[.id]] }} [[Зүүн Өмнөд Ази]]йн, [[Далайн орнууд]]ын ч гэж хэлж болох байрлалд 17,508 арлын дээр оршдог<ref>[http://ec.europa.eu/europeaid/where/asia/regional-cooperation/support-regional-integration/asem/documents/10.03.10_info_on_indonesia_finale_en.pdf Information on Indonesia]. ASEM Development conference II: Towards an Asia-Europe partnership for sustainable development. 26–27 May 2010, Yogyakarta, Indonesia. ec.europa.eu</ref> [[Тусгаар тогтнол|тусгаар тогтносон]], [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]ыг '''Бүгд Найрамдах Индонез Улс''' ({{lang-id|Republik Indonesia}}), товчоор '''Индонез улс''', '''Индонез''' гэнэ. [[Нидерланд]] XVII зууны үеэс [[Зондын арлууд]]ад эзэмшил орон (''колони'')-оо тэлсээр байлаа. [[XX зуун]]ы эхнээс [[Индонезийн ард түмэн|нутгийн ард түмэн]] яс үндэс харгалзалгүй эвлэн нэгдэж тусгаар тогтнохын төлөө тэмцсээр олон улсын дэмжлэгийг ч хүртэж, 1949 онд нэгэн шинэ улсыг үүсгэжээ. [[Жава үндэстэн|Жава]] тэргүүтэй [[Индонез#Хүн ам|энэ олон ястан]] одоо хэр нь нэг хэлтэн, нэг үндэстэн болох ирээдүй рүүгээ дөтөлсөөр л яваа. 1950 оноос Индонез төрийн байгууламжийн хувьд [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]], төрийн хэлбэрийн хувьд ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]] болжээ. Одоо [[Индонез#Орон нутаг|орон нутаг, засаг захиргааны]] шаардлагаар дотроо 33 [[муж]] болж хуваагддаг. Ойр хавийн [[Сингапур]], [[Бруней]], [[Малайз]] гурван улсынхтай яг адил [[Малай хэлний]] нэгэн аялгууг албан ёсоор батлан сурцгааж байгаа. Түүнийгээ [[Индонез хэл]] гэж итгэж, [[латин үсэг|латин үсгээр]] бичдэг. Дурдсан улсуудаас гадна [[Зүүн Тимор]], [[Папуа-Шинэ Гвиней]], [[Австрали]], [[Палау]], [[Филиппин]], [[Энэтхэг]]тэй газар эс бөгөөс тэнгисийн усаар хиллэдэг. Индонезийн харьяаны 1.9 сая хавтгай дөрвөлжин километр газарт 2020 онд 270 сая 203 мянган хүн амьдарч байв. Дэлхийн олон улсаас хүн амын тоогоор [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|4-р олон]], газар нутгийн хэмжээгээр [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|15-р том]] улс мөн гэдэг. Нэгт км-т 123.7 ноогддог гэдэг нь харин дундаж (79-р) байрынх. VII зууны [[Шривижая]], XIII зууны [[Мажапахит]] гэх мэтээр түрүү үеийн улс-нийгэмд [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрсэн. Дараа нь XIII зуунаас араб худалдаачдын сурталд автаж XVI зуун гэхэд олонх нь [[Ислам]]ын ёс үйлдэлт хүмүүс болцгоожээ. Одоо Индонезийн хүн амын 86% нь [[Ислам|мусульман (хотон)]] гэдэг. [[Исламын улс]] гэдэгт багтахгүй ч Ислам шашинтны тооны олноор дэлхийд тэргүүлнэ. Индонезийн газрын доор [[техтоник хавтан]]гууд шүргэлцдэгээс шалтгаалаад газрын чичирхийлэл олон давтагддаг, сүрхий идэвхтэй [[галт уул]]стай. Үүгээрээ хүнд халтай ч гэсэн галт уулын бялхдас газрын хөрсийг үржил шимтэй болгодгоос хүн эртнээс бөөгнөрч сууж нутагшсан. Халуун орны дагуу эн ихтэй учир [[амьтан]], [[ургамал|ургамлаар]] баялаг. Индонезийн худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн [[ДНБ]] [2010 онд] 1.124 тэрбум [[америк доллар]]тай тэнцэж байгаагаараа дэлхийн [[Олон улсын харьцуулалт:ХАЧ-аар тэгшитгэсэн ДНБ|16-р их орлогот]] улс гэгдэж [[Их Хорь|Их Хорийн]] эгнээнд багтаж байгаа юм. Гэвч хүн ардын олонх ядуу байгаа,<ref name=economist1>{{cite journal |title=Poverty in Indonesia: Always with them |journal=[[The Economist]] |date=14 September 2006 |accessdate=26 December 2006 |url= http://www.economist.com/node/7925064?story_id=7925064}}; [http://www.economist.com/node/8001604?story_id=8001604 correction].</ref><ref name = "Asia">{{cite journal |last=Guerin |first=G |title=Don't count on a Suharto accounting |journal=Asia Times Online |location=Hong Kong |date=23 May 2006 |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |access-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2012 |archive-date=14 Арван нэгдүгээр сар 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114103951/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |url-status=dead }}</ref> нэг хүнд ноогдох ДНБ [2010 онд] $4,666-аар хэмжигдэж байна. 1967 онд [[АСЕАН]]-ыг байгуулалцсан. == Нэр == Тус улсын одооны «Индонез» төрлийн нэрс Европт үүссэн. Индонезийг эзэмшиж асан Нидерландынхан [[нидерландаар]]аа ''Maleische Archipel'' (Малайн олтриг), ''Nederlandsch Oost Indië'' (Нидерландын Дорнод Энэтхэг), ''Indië'' (Энэтхэг), ''de Oost'' (Дорнод) гэх мэтээр тоомжиргүйхэн нэрийдэж байжээ.<ref name = "Kroef">{{cite journal |title = The Term Indonesia: Its Origin and Usage |journal= Journal of the American Oriental Society |author = Justus M van der Kroef | volume = 71 | issue = 3 | pages = 166–71 | year = 1951 | doi =10.2307/595186 |jstor=595186}}</ref> 1850 онд Английн угсаатны зүйч [[Жорж Виндзор Эрл]] [[Англи хэл|Англи]] хэлнээ ''Indunesians'' (''Индунезианс'', «Энэтхэгийн арлынхан») гэх нэрийг анх оруулж иржээ.<ref name="JIAEA_1">{{cite journal |last=Earl |first= George SW |title=On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations |journal= Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA) |year=1850 |page = 119}}</ref> Үгийн уг гарлыг мөшгөвөл ''Indus'' ([[Инд мөрөн]] дахь нутаг буюу «[[Энэтхэг]]» гэсэн үг) гэх латин, νῆσος (''несос'' - «[[арал]]») гэх грек үгсийн нийлэмж юмсанжээ.<ref name = "EcoSeas1">{{cite book | last = Tomascik | first = T | coauthors=Mah, JA, Nontji, A, Moosa, MK |title = The Ecology of the Indonesian Seas&nbsp;– Part One | url = https://archive.org/details/ecologyofindones0000unse | publisher = Periplus Editions | year = 1996 | location = Hong Kong | isbn = 962-593-078-7}}</ref> 1900 он гарахад англи ''Indonesia'' нэрээс бусад хэлнээ хувилан тархсан бөгөөд Индонезийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгчид Нидерландын нэрээс татгалзаж, энэ нэрийг гол болгожээ.<ref name = "Kroef" />. Монголд 20-р зуунд [[оросоор]] ''Индонезия'' гэж байдгийг харгалзан «улс» «орон», «нутаг» гэх утгатай ''-ия'' дагаврыг салгаж [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл монголоор]] '''Индонез''' гэж бичдэг болжээ. ==Түүх== [[Жава арал|Жава]] арлаас ''[[босоо хүн]]ий'' (''homo erectus'') хэсэг яс олдсон нь Индонезийн арлуудад [[балар эртний үе]]д хүн амьдарч байсны баталгаа юмсанжээ. Хожим "[[Жава хүн]]" гэж алдаршсан түүнийг 1.5 сая, бүр 35 мянган жилийн өмнөх ч гэж янз бүрээр таасан байдаг.<ref>{{cite journal|title=Shell tool use by early members of Homo erectus in Sangiran, central Java, Indonesia: cut mark evidence |doi=10.1016/j.jas.2006.03.013|year=2007|last1=Choi|first1=Kildo|last2=Driwantoro|first2=Dubel|journal=Journal of Archaeological Science|volume=34|page=48}}</ref><ref>[http://www.terradaily.com/reports/Finding_showing_human_ancestor_older_than_previously_thought_offers_new_insights_into_evolution_999.html Finding showing human ancestor older than previously thought offers new insights into evolution]. Terradaily.com. 5 July 2011. Retrieved 29 January 2012.</ref><ref>{{Cite journal |last=Pope |title= Recent advances in far eastern paleoanthropology | journal = Annual Review of Anthropology | volume = 17 | pages = 43–77 | year =1988 |doi=10.1146/annurev.an.17.100188.000355 |first1= GG}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |pages=309–12}}; {{Cite journal |last = Pope | first = GG | title = Evidence on the age of the Asian Hominidae | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 80 | issue=16 |pages=4988–92 |year= 1983|pmid = 6410399 | doi = 10.1073/pnas.80.16.4988 | pmc =384173}} cited in {{cite book |last=Whitten |first= T | coauthors = Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali | publisher =Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |page= 309}}; {{Cite journal | last = de Vos | first = JP | coauthors = PY Sondaar | title = Dating hominid sites in Indonesia |journal=Science |volume=266 |issue=16 |pages=4988–92 |year=1994 |doi=10.1126/science.7992059}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T | coauthors =Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title= The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location= Hong Kong |page = 309}}</ref> Одоогийн Индонезийн хүн амын олонх нь [[Австронез]] угсаа, бүлэгт хамаарна. "Австронез хүмүүс [[Зүүн Өмнөд Ази]], [[Тайвань]] зэрэг газраас эхлэн нүүгээд [[нийтийн он тооллын өмнөх|М.Э.Ө]] 2000 оны үед Индонезэд ирсэн. Тэгээд нутгийн [[Меланез]] хүмүүсийг дорнош шахан нутаглуулжээ" гэх судалгаа байдаг.<ref>Taylor (2003), pp. 5–7</ref> М.Э.Ө VIII зуунд эндхийн хүмүүс [[газар тариалан]] эрхлэх, [[тутарга|тутаргын]] талбайд ажилладаг болцгоож,<ref>Taylor (2003), pp. 8–9</ref> М.Э I зуун гэхэд жижиг төр улс, гацаа тосгон хэлбэржин тогтсон байлаа. Далайн тээвэр зайлшгүй дайрах чухал байрлал нь Индонезийг үеийн үед Энэтхэг, Хятадтай холбож олон улсын, арал хоорондын худалдааг цэцэглүүлсэн.<ref>Taylor (2003), pp. 15–18</ref> Ер нь Индонезийн түүхийн гол сэдэв нь худалдаа арилжаа мөн юм.<ref>Taylor (2003), pp. 3, 9–11, 13–5, 18–20, 22–3</ref><ref>Vickers (2005), pp. 18–20, 60, 133–4</ref> [[Image:Myristica fragrans - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-097.jpg|thumb|left|150px|[[Банда арлууд]]ад ургадаг анхилам үнэрт [[задь]] мод]] [[File:Presiden Sukarno.jpg|thumb|left|150px|Индонез улсыг байгуулагч [[Сукарно]]]] [[VII зуун]]аас өөр хоорондоо, ойр хавьтайгаа далайн тээврээр харилцдаг [[Шривижая]] улс (аймгийн холбоо ч гэж хэлж болох) нийгэм Суматра, Жава арлаар тогтсон. Энэ үед [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрчээ.<ref>Taylor (2003), pp. 22–26</ref><ref>Ricklefs (1991), p. 3</ref> [[VIII зуун|VIII]]-[[X зуун]]д Жава арлын дорнод Будда шүтлэгт [[Сайлендра]], Хиндү шүтлэгт [[Матарам]] зэрэг улс нийгэм оршин байсныг үлдээсэн [[суврага]], шүтлэгийн газар зэргээс нь мэдэж болно. [[XIII зуун]]аас хоёр зуугаад жил тогтносон дорно Жавад төвтэй [[Мажапахит]] гэх Хиндү шашинт улс бараг л Индонез даяар алдаршиж үлгэрлэж байв.<ref>{{cite journal |title=The next great empire |author=Peter Lewis |journal=Futures |volume=14 |issue= 1 | year = 1982 | pages=47–61 |doi=10.1016/0016-3287(82)90071-4}}</ref> Мусульман (хотон) худалдаачид [[Суматра арал|Суматра]] арлын умард эрэгт олон жил ирж очиж байхдаа XIII зуунд [[Ислам]] шашиндаа итгүүлээд амжжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 3–14</ref> Эхлээд ноёд язгууртан, умард эргийнхэнд л таалагдсан ч аажмаар түгсээр [[XVI зуун]] гэхэд Суматра, Жава арлынхны үндсэн бишрэл, зан заншил болсон.<ref>Ricklefs (1991), pp. 12–14</ref> Европынхноос Индонезийн ард түмэнтэй анх [[задь]], [[башир цэцэг]] гэх мэт үнэт [[халуун ногоо]] авахын тулд 1512 онд ирсэн Португалийн [[Франсишку Серран]]ы ахалсан худалдаачид учирсан гэдэг.<ref>Ricklefs (1991), pp. 22–24</ref> Араас нь Нидерланд, Британийнхан ирдэг болж 1602 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг компани]] үүссэн. 1800 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг]] гэх нэртэй эзэмшил орон (''колони'') гэгдэх болжээ. [[Нидерланд]] анхандаа, дунд үедээ зөвхөн эргийн ойр хавьд эзэрхэж байлаа. [[XX зуун]]ы эхэнд л өнөөгийн Индонезийн хил хязгаар дотор ноёрхож чаджээ.<ref>Dutch troops were constantly engaged in quelling rebellions both on and off Java. The influence of local leaders such as [[Prince Diponegoro]] in central Java, [[Imam Bonjol]] in central Sumatra and [[Pattimura]] in [[Maluku Islands|Maluku]], and a bloody [[Aceh War|thirty-year war in Aceh]] weakened the Dutch and tied up the colonial military forces.({{Cite document |last=Schwartz |year=1999 |pages=3–4}}</ref> Сөргүүлээд 1908 оноос Индонезийн ард түмэн ямар оронд амьдарч байгаагаа мэдэрч, үндэсний ухамсар бүрдэж, тусгаар тогтнолын төлөө зорьцгоосон. [[Дэлхийн II дайн]]ы үед Индонезийг [[Япон]] эзлэж Нидерландынхан талийж одсон.<ref name="Ricklefs">Ricklefs (1991)</ref><ref>{{cite journal | title = Dutch Attitudes towards Colonial Empires, Indigenous Cultures, and Slaves |journal= Eighteenth-Century Studies | volume=31 |issue=3 | author = Gert Oostindie and Bert Paasman |pages=349–55 |year=1998 |url=http://muse.jhu.edu/journals/eighteenth-century_studies/v031/31.3oostindie.html |doi= 10.1353/ecs.1998.0021}}</ref> Япон дайнд бууж өгсний нөгөөдөр нь Индонезийнхан үндсэрхэг тэмцлийн удирдагч [[Сукарно]]г ерөнхийлөгч болгож, Индонез улсын тусгаар тогтнолыг тунхаглажээ.<ref>{{cite journal |title=Indonesia | author = HJ Van Mook | authorlink =Hubertus Johannes van Mook |journal=Royal Institute of International Affairs | year = 1949 |volume=25 |issue=3 |pages=274–85 |jstor=3016666}}</ref><ref name="Charles1945">{{cite journal |title=Independence the Issue |journal=Far Eastern Survey |author=Charles Bidien | volume =14 |issue=24 |pages=345–8 |date= 5 December 1945 | doi = 10.1525/as.1945.14.24.01p17062 |jstor=3023219}}</ref><ref>{{cite book | last =Taylor | first =Jean Gelman | title = Indonesia: Peoples and History | url =https://archive.org/details/indonesiapeoples0000tayl | publisher =Yale University Press | year =2003 | page =[https://archive.org/details/indonesiapeoples0000tayl/page/325 325] | isbn = 0-300-10518-5 }}</ref><ref>Reid (1973), p. 30</ref> Гэвч Нидерланд эзэмшилдээ дахин оруулах гэж дайтав. Хотуудыг эзлэвч бүхэл орныг эзлэж чадахгүй байсаар 1949 онд олон улсын буруушаалт, дарамтанд аргагүй дийлдэн тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрсөн.<ref name="Charles1945" /><ref>{{cite web |url= http://www.globalsecurity.org/military/world/war/indo-inde.htm |title=Indonesian War of Independence |accessdate=11 December 2006 |publisher=Global Security |work=Military}}</ref> Тэгэхдээ [[Нидерландын Шинэ Гвиней]]г өгөөгүй байсан бөгөөд 1962 оны [[Нью-Йоркийн гэрээ]], 1969 оны НҮБ-ийн тогтоолоор Индонезийн харьяанд шилжжээ.<ref>[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB128/ Indonesia's 1969 Takeover of West Papua Not by "Free Choice"]. National Security Archive, Suite 701, Gelman Library, The George Washington University.</ref> Сукарно улсаа холбооноос нэгдмэл, ардчилалаас эзэрхэг дэглэмд тогтоон барьж, сөргөлдөгч [[Индонезийн цэрэг зэвсэг|цэргийнхэн]] болон [[Индонезийн коммунист нам]] (ИКН)-ынхныг эвлэрүүлэн намжааж байв.<ref>Ricklefs (1991), pp. 237–280</ref> 1965 онд цэргийнхэн төрийг эргүүлж, [[коммунизм]]ыг [[1965-1966 онд Индонезэд олон хүн алж хядагдсан нь|зэвсгийн хүчээр дараад]] (хагас сая хүн алагдсан уу?<ref>{{cite journal |author=John Roosa and Joseph Nevins |date=5 November 2005 |url=http://www.counterpunch.org/2005/11/05/the-mass-killings-in-indonesia/|title= 40 Years Later: The Mass Killings in Indonesia |accessdate=12 November 2006 |journal=[[CounterPunch]]}}</ref><ref>{{cite journal |title= Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |author=Robert Cribb |journal=Asian Survey |volume=42 |issue=4 |year=2002 |pages=550–563 |doi = 10.1525/as.2002.42.4.550}}</ref>), яллан буруутгаж байхын аргагүй болгосноор ИКН сэхээгүй.<ref>Friend (2003), pp. 107–109</ref><ref>{{cite video | people =Chris Hilton (writer and director) | title =Shadowplay | medium =Television documentary | publisher =Vagabond Films and Hilton Cordell Productions |year=2001}}</ref><ref>Ricklefs (1991), pp. 280–283, 284, 287–290</ref> Цэргийн дарга нараас генерал [[Сухарто]] 1968 оны 3 сард улсын ерөнхийлөгч болж дэвшив. Сухарто улсаа [[Шинэ эмх журам (Индонез)|шинээр журамлаж]], [[АНУ]]-аар тэтгүүлж байв.<ref>US National Archives, RG 59 Records of Department of State; [https://web.archive.org/web/20040701005635/http://www.state.gov/r/pa/ho/frus/john%D0%B1%D0%B0sonlb/xxvi/4445.htm cable no. 868], ref: Embtel 852, 5 October 1965.</ref><ref>Vickers (2005), p. 163</ref><ref>David Slater, ''Geopolitics and the Post-Colonial: Rethinking North-South Relations,'' London: Blackwell, p. 70</ref> Сухартогийн гучин жилд улсын эдийн засаг тэнхэрсэн, үүнд [[гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт]] ч сайнаар нөлөөлж байв.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> Гэхдээ түүний дарангуйлал [[авлига|авлигыг]] тэнхрүүлж, улс төрийн сөрөг бодол санааг боомилж байжээ.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> [[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]]аар Индонез их хохирсон.<ref>{{cite book | last =Delhaise | first = Philippe F | title =Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems | publisher =Willey | year =1998 | page =123 | isbn = 0-471-83450-5}}</ref> 1998 онд газар газарт эсэргүүцлийн жагсаал, үймээн самуун дэгдэж Сухарто аргагүй огцров.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm |title=President Suharto resigns |publisher=BBC |date=21 May 1998 |accessdate=12 November 2006}}</ref> Индонезэд эзлэгдээд 25 жил болсны эцэст 1999 онд [[НҮБ]]-ийн дэмжлэгтэйгээр [[Зүүн Тимор]] тусгаар тогтнолын харгуйд шуударсан.<ref>{{cite web |last=Burr |first=W. |coauthors=Evans, M.L. |title=Ford and Kissinger Gave Green Light to Indonesia's Invasion of East Timor, 1975: New Documents Detail Conversations with Suharto |work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 62 |publisher=[[National Security Archive]], [[The George Washington University]], Washington, DC |date=6 December 2001 |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB62/ |accessdate=17 September 2006 }}; {{cite web |title=International Religious Freedom Report |work=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |location=US |publisher=Department of State |date=17 October 2002 |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716060553/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archivedate=16 Долдугаар сар 2011 |accessdate=29 September 2006 |url-status=live }}</ref> Индонез Сухартогоос хойш орон нутгийн эрхийг нэмэгдүүлж, 2004 онд ерөнхийлөгчөө шууд сонгосон гэх маягаар төр засгаа ардчилсаар байна. Улс төр, эдийн засаг тогтворжиж, нийгэм тайвширч, алан хядлага, авлигын тоо цөөрч байгаа. Гэхдээ 2005 онд [[Аче]]гийн салан тусгаарлах үзэлтнүүд засгийн цэрэгтэй мөргөлдөөд үзсэн.<ref>{{cite news |title=Aceh rebels sign peace agreement |publisher=BBC |date = 15 August 2005 |accessdate=12 December 2006 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm}}</ref> {{clear}} == Төр засаг== [[File:Indonesia DPR session.jpg|thumb|right|Жакартад Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл хуралдаж байгаа нь]] Индонез бол ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]], төв засгийн газартаа эрх мэдэл базагддаг [[нэгдмэл улс|нэгдмэл төрийн байгууламжтай]] улс юм. Гучаад жил эрх барьсан [[Сухарто]] 1998 онд огцорсны дараа төр засаг нэлээд шинэчлэгдсэн. 1998-2001 оны хооронд үндсэн хуулиа дөрвөн удаа хэсэгчлэн зассан.<ref>In 1998, 1999, 2000 and 2001</ref> Төр улсын тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхийлөгч командлагч бөгөөд дотоод гадаад хэрэг, бодлогыг зангидагч нь улсын ерөнхийлөгч. Сайд нарын зөвлөлийг ерөнхийлөгч томилно. 2004 онд анх удаа ард түмэн улсынхаа хоёр ерөнхийлөгчийг анх сонгожээ.<ref>{{cite press release |publisher=[[Carter Center|The Carter Center]] |year=2004 |title=The Carter Center 2004 Indonesia Election Report |url=http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf |format=PDF |accessdate=13 December 2006 |archivedate=14 Зургадугаар сар 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614025148/http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf }}</ref> Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа 5 жил, дараалан ахин нэг удаа сонгогдох боломжтой.<ref>(2002), ''The fourth Amendment of 1945 Indonesia Constitution'', Chapter III&nbsp;– The Executive Power, Art. 7.</ref> Индонез улсын хурлыг [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ, ''People's Consultative Assembly'') гэнэ. АЗХ нь үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг батлах, шинэ ерөнхийлөгчийг батлах, улсын бодлогийг өргөнөөр тодорхойлох мэтийн үүрэгтэй. Мөн ерөнхийлөгчийг буруутгах эрхтэй.<ref>{{id icon}} {{cite book |title=Ketetapan MPR-RI Nomor II/MPR/2000 tentang Perubahan Kedua Peraturan Tata Tertib Majelis Permusyawaratan Rakyat Republik Indonesia |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |authorlink=People's Consultative Assembly |url=http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721122810/http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archivedate=21 Долдугаар сар 2011 |format=PDF |accessdate=7 November 2006 |url-status=live }}</ref> Дотроо 560 суудалт [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ, ''People's Representative Council''), 132 суудалт [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ, ''Regional Representative Council'')<ref name="USSTATE">{{cite web |title=Background Note: Indonesia |work=U.S. Library of Congress |publisher=U.S. Department of State|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2748.htm |accessdate=26 November 2009}}</ref> гэсэн хоёр танхимтай. Хууль цааз батлах, бүх шатны засгийн газрыг (хэрэгжүүлэх байгууллага) хянах үүрэг АТЗ-д оногдоно. Сонгогчид намд саналаа өгч, намууд цуглуулсан саналын хувиараа АТЗ-д суудал эзлэдэг.<ref name="Harijanti2006">{{cite journal |title=Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court |journal=International Journal of Constitutional Law |author=Susi Dwi Harijanti and Tim Lindsey |volume=4 |issue=1 |year=2006 |pages=138–150 |doi=10.1093/icon/moi055}}</ref> 1998 оны шинэтгэлээс хойш АТЗ-ийн эрх үүрэг мэдэгдэхүйц нэмэгдсэн.<ref>Reforms include total control of [[Statute|statutes]] production without executive branch interventions; all members are now elected ([[Reserved political positions|reserved seats]] for military representatives have now been removed); and the introduction of fundamental rights exclusive to the DPR. (see Harijanti and Lindsey 2006)</ref> ОНТЗ болохоор сүүлд орон нутгийн хөгжлийг зөв залахад чиглэн байгуулагджээ.<ref>Based on the 2001 constitution amendment, the DPD comprises four popularly elected [[non-partisan]] members from each of the thirty-three provinces for national political representation. {{cite book |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |url=http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |title=Third Amendment to the 1945 Constitution of The Republic of Indonesia |format=PDF |url-status=dead |authorlink=People's Consultative Assembly |accessdate=13 December 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061201025250/http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |archivedate=1 Арван хоёрдугаар сар 2006 |deadurl=yes}}</ref> == Орон нутаг == {{Индонезийн газрын зураг}} Индонез улсын газар нутаг олон түвшинд шатлан захирагддаг. Дээд гурван түвшнийг нь л анхаарахад хангалттай. * I зэрэгт [[муж]] (индонезээр ''provinsi'') гэх зүйлийн нэгж байна. Одоогийн байдлаар Индонез 33 мужтай. * II зэрэг буюу мужийн доорх нутаг нэг бол [[хот]] (''kota'' - ''кота'') эсвэл тойрог (''kabupaten'' - ''капубатен'') байна. * III зэргийн нэгжийг нь индонезээр ''kecamatan'' гэнэ. Монгол хэлтэнд энэ нэгж тийм ч сонин биш байх болохоор ''кечаматан''<br>гэж галиглахад буруудахгүй биз дээ. Эсвэл хошууны доорх нэгж юм чинь [[сум]] гэвэл зохино. ===33 муж=== Онцгой эрхтэй таван мужийг <nowiki>*</nowiki>-оор тэмдэглэв. {{Col-begin}} {{Col-break}} '''[[Суматра]] арлын 10 муж''' * [[Аче]]<sup>*</sup>&nbsp; (''Aceh'') * [[Умард Суматра]] (''Sumatera Utara'') * [[Өрнөд Суматра]] (''Sumatera Barat'') * [[Риау]] ''(Riau)'' * [[Риау арлуудын муж|Риау арлуудын]] (''Kepulauan Riau'') * [[Жамби]] (''Jambi'') * [[Өмнөд Суматра]] (''Sumatera Selatan'') * [[Банка-Белитун]] (''Kepulauan Bangka Belitung'') * [[Бенкулу]] (''Bengkulu'') * [[Лампунгг]] (''Lampung'') '''[[Жава]] арлын 6 муж''' * [[Жакарта]]<sup>*</sup> (''Jakarta'') * [[Бантен]] (''Banten'') * [[Өрнөд Жава]] (''Jawa Barat'') * [[Төв Жава]] (''Jawa Tengah'') * [[Иогякарта|Иогякарта]]<sup>*</sup> (''Yogyakarta'') * [[Дорнод Жава]] (''Jawa Timur'') '''[[Бага Зондын арлууд|Бага Зондын]] арлуудын 3 муж''' * [[Бали]] (''Bali'') * [[Өрнөд Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Barat'') * [[Дорнод Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Timur'') {{Col-break}} '''[[Калимантан]] арлын 4 муж''' * [[Өрнөд Калимантан]] (''Kalimantan Barat'') * [[Төв Калимантан]] (''Kalimantan Tengah'') * [[Өмнөд Калимантан]] (''Kalimantan Selatan'') * [[Дорнод Калимантан]] (''Kalimantan Timur'') '''[[Сулавеси]] арлын 6 муж''' * [[Умард Сулавеси]] (Sulawesi Utara) * [[Горонтало]] (''Gorontalo'') * [[Төв Сулавеси]] (''Sulawesi Tengah'') * [[Өрнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Barat'') * [[Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Selatan'') * [[Дорнод-Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Tenggara'') '''[[Малуку арлууд|Малуку]] арлуудын 2 муж''' * [[Малуку]] (''Maluku'') * [[Умард Малуку]] (''Maluku Utara'') '''[[Шинэ Гвиней]] арлын 2 муж''' * [[Өрнөд Папуа]]<sup>*</sup> (''Papua Barat'') * [[Папуа]]<sup>*</sup> (''Papua'') {{Col-end}} ==Газар орон== [[File:Indonesia 2002 CIA map.png|thumb|right|Индонезийн газрын зураг]] [[Өмнөд өргөрөг|Ө.ө. 11°]] – [[хойд өргөрөг|х.ө. 6°]], [[зүүн уртраг|з.у. 95° – 141°]] хооронд Индонез орон бүхлээрээ багтдаг. Экваторын хоёр талд бүгд 17,508 аралтайгаас 6 мянга нь л хүнтэй.<ref>{{cite press release |publisher=[[International Monetary Fund]] |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2006/01/data/dbcoutm.cfm?SD=2005&ED=2005&R1=1&R2=1&CS=3&SS=2&OS=C&DD=0&OUT=1&C=536&S=PPPWGT-PPPPC&RequestTimeout=120&CMP=0&x=45&y=5 |title=World Economic Outlook Database |accessdate=5 October 2006 |date=April 2006 }}; {{cite web | first =Hendriawan | title =Indonesia Regions | publisher =Indonesia Business Directory | url =http://www.indonext.com/Regions/ | accessdate =24 April 2007 | archive-date =28 Арван хоёрдугаар сар 2005 | archive-url =https://web.archive.org/web/20051228011848/http://www.indonext.com/Regions/ | url-status =dead }}</ref> Эднээс [[Жава]], [[Суматра]], [[Калимантан]] (Малайз, Бруней улстай хуваадаг), [[Шинэ Гвиней]] (Папуа-Шинэ Гвиней улстай хуваадаг), [[Сулавеси]] гэсэн таван томыг онцлох хэрэгтэй. Индонез улс Калимантан арал дээр Малайзтай, Шинэ Гвиней арал дээр Папуа-Шинэ Гвинейтэй, [[Тимор]] арал дээр [[Зүүн Тимор]]той хил залгадаг бол [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Филиппин]], [[Палау]], [[Австрали]]тай далай тэнгисийн усаараа хаяалдаг. Хамгийн олон хүнтэй хот нь нийслэл [[Жакарта]]. Залгуулаад бичвэл [[Сурабая]], [[Бандун]], [[Медан]], [[Семаран]] гээд томоохон хотууд байдаг.<ref name="Witton2003">{{cite book | last =Witton | first =Patrick | title =Indonesia | url =https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4 | publisher =Lonely Planet | year =2003 | location =Melbourne | pages =[https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4/page/139 139], 181, 251, 435 | isbn=1-74059-154-2 }}</ref> 1,919,440 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай Индонезэд нэг км-т 134 хүн ноогддог. Харьцуулвал дэлхийн 16-р том газар нутагтай орон, 79-р нягт шигүү суурьшилт улс нь Индонез юмсанжээ.<ref name="ciarank">{{cite web |last=Central Intelligence Agency |title=Rank Order Area |work=The World Factbook |publisher=US [[CIA]], Washington, DC |date=17 October 2006 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |accessdate=3 November 2006 |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Population density&nbsp;– Persons per&nbsp;km<sup>2</sup> 2006 |work=CIA world factbook |publisher=Photius Coutsoukis |year=2006 |url=http://www.photius.com/rankings/geography/population_density_2006_1.html |accessdate=4 October 2006}}</ref> Тэр дотроо дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь болох Жавад нэг км-т 940 хүн ноогдоно.<ref name="JOSHUA">{{cite web | last = Calder | first = Joshua | title = Most Populous Islands | publisher = World Island Information | date = 3 May 2006 | url = http://www.worldislandinfo.com/POPULATV2.htm | accessdate =26 September 2006 }}</ref> Хамгийн өргөгдсөн газар нь Папуа мужийн нутагт байгаа [[Пунчак Жая]] уулын оргил (д.т.д. 4884 м), хамгийн том нуур нь Суматра арлын 1,145 км<sup>2</sup> талбайт [[Тоба нуур]] юм. [[Махакам]], [[Барито]] гэх мэт Калимантан арлын гол мөрд хамгийн уртад тооцогдоно.<ref>{{cite encyclopedia |title=Republic of Indonesia |work=Encarta |publisher=Microsoft |year=2006 |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |archiveurl=http://www.webcitation.org/5kwrIjXxw |archivedate=31 October 2009 |deadurl=yes }} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |wayback=20091028130659 |text=Republic of Indonesia |archiv-bot=2026-08-15 02:20:26 InternetArchiveBot }}</ref> [[File:Mahameru-volcano.jpeg|thumb|left|Индонезийн галт уулс]] [[Номхон далайн хавтан|Номхон далайн]], [[Евразийн хавтан|Евразийн]], [[Австралийн хавтан|Австралийн]] гурван техтоник хавтны уулзвар зааг дээр Индонез байрладаг. Тиймээс ч 19-р зуунд сүйд хийж асан [[Кракатоа]], [[Тамбора]] хоёрыг оруулаад цөөндөө л гэхэд 150 гаруй [[галт уул]] үе үе идэвхждэг.<ref>{{cite web|url=http://www.volcano.si.edu/world/region.cfm?rnum=06&rpage=list| title=Volcanoes of Indonesia| publisher=[[Smithsonian Institution]]| accessdate=25 March 2007| work=Global Volcanism Program}}</ref> Саяхан л гэхэд 2004 оны цуут цунами 167,736 хүнийг нь урсгаж<ref>{{cite web | title =The Human Toll | work =UN Office of the Special Envoy for Tsunami Recovery | publisher =United Nations | url =http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070519133441/http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archivedate =19 Тавдугаар сар 2007 | accessdate =25 March 2007 | url-status =live }}</ref>, 2006 оны Иогякартын газар хөдлөлт 5,782 хүнийг үхүүлсэн гайтай. Гэлээ ч галт уулын бялхдас газрыг үржил шимтэй болгодог учир Жава, Балид хүн хамгаас олноор суурьшжээ.<ref>{{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, R. E., Suraya A. A. |title=The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions Ltd |year=1996 |location=Hong Kong |pages=95–97}}</ref> Экваторын дагуу байршдаг тул [[борооны улирал|борооны]], [[хуурай улирал|хуурай]] хоёр улиралтай, [[халуун орны уур амьсгал]]тай. Эрэг хавийн нам газраар жилд 1,780–3,175 мм, уулархаг нутгаар 6,100 мм хүртэл хур буудаг. Суматрын өрнөд эрэг, өрнө Жава, Калимантан, Сулавеси, Папуагийн уулархаг нутгаар хур бороосог. Маш чийглэг, дунджаар 80%. Жилийн турш агаарын температур тогтмол, Жакарта орчмоор өдөрт дунджаар 26–30 °C халуун.<ref>{{cite web |title =About Jakarta And Depok |work =University of Indonesia |publisher =University of Indonesia |url =http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |accessdate =24 April 2007 |archiveurl =https://web.archive.org/web/20060504191815/http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |archivedate =4 Тавдугаар сар 2006 |url-status =live }}</ref> {{clear}} ==Хүн ам== :''Мөн үзэх: [[Индонезийн ард түмэн]]'' [[File:Ubud-Kids.jpg|thumb|Олон ястны улсын [[Бали ястан|Бали]] яст жаалууд]] 2010 оны байдлаар Индонез улсын хүн амын тоо 237.6 саяд хүрч,<ref name="bps2010">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/65tahun/SP2010_agregat_data_perProvinsi.pdf |title=Central Bureau of Statistics: ''Census 2010'' |publisher=Badan Pusat Statistik |accessdate=17 January 2011}} {{id}}</ref> жилд 1.9%-иар өсч байна.<ref>{{cite web|url=http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&view=article&id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&catid=30:english-news&Itemid=101 |title=Fifty years needed to bring population growth to zero |publisher=Waspada.co.id |date=19 March 2011 |accessdate=10 April 2011}}</ref> Хүн амын 58% нь дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь гэх<ref name="JOSHUA" /> Жава аралд оршин суудаг.<ref name="bps2010"/> [[Гэр бүл төлөвлөлт|Гэр бүл төлөвлөх]] хөтөлбөр 1960 оноос эхлэн хэрэгжсээр байгаа ч гэсэн 2020 онд 265 сая, 2050 онд 306 сая хүнтэй болох төлөв харагддаг.<ref>[http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/DB04_Population_ByAgeSex_Annual/WPP2010_DB4_F1B_POPULATION_BY_AGE_BOTH_SEXES_ANNUAL_2011-2100.XLS World Population Prospects (2010). Annual Population 2011–2100]. (XLS table). United Nations</ref> Индонезэд [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгуугаар]] ярилцдаг [[Индонезийн ард түмэн|300 гаран яс үндэс]]ний хүмүүс аж төрөн суудаг.<ref>{{cite web |publisher=Expat Web Site Association |title=An Overview of Indonesia |work=Living in Indonesia, A Site for Expatriates |url=http://www.expat.or.id/info/overview.html |accessdate=5 October 2006}}</ref><ref>{{cite web |last=Merdekawaty |first=E. |title="Bahasa Indonesia" and languages of Indonesia |work=UNIBZ&nbsp;– Introduction to Linguistics |publisher=Free University of Bozen |date=6 July 2006 |url=http://www.languagestudies.unibz.it/Bahasa%20Indonesia_Merdekawaty.pdf |format=PDF|accessdate=17 July 2006}}</ref> Тэгэхдээ ихэнх нь бүр дээр үед Тайвань, Зүүн Өмнөд Азиас нүүсэн байх гэж таахуйц [[Австронез]] язгуурын хэлтэй байдаг. Дорно Индонезээр үүнээс ялгагдах [[Меланез]] язгуурын ард түмэн бас байдаг.<ref name="Witton2003" /><ref>Taylor (2003), pp. 5–7, {{cite book | last = Dawson| first = B.| coauthors = Gillow, J.| title = The Traditional Architecture of Indonesia | url = https://archive.org/details/traditionalarchi0000daws| publisher = Thames and Hudson Ltd | year = 1994 | location = London | page = [https://archive.org/details/traditionalarchi0000daws/page/7 7] | isbn = 0-500-34132-X }}</ref> Нэр бүхий ард түмнээс [[Жава үндэстэн]] хүн амын 42% эзлэдэг.<ref>{{cite book |last=Kingsbury |first=Damien |title=Autonomy and Disintegration in Indonesia |publisher=Routledge |page=131 |isbn=0-415-29737-0 |year=2003}}</ref> Жавагийн араас [[Сунда үндэстэн|Сунда]], [[Малай үндэстэн|Малай]], [[Мадура ястан|Мадура]] гэх мэт үндэстэн ч юм шиг, ястан ч юм шиг саяаас олон хүнт арваад ард түмэн байдаг. Мөн 8 сая [[Хятад үндэстэн|Хятад]], 5 сая [[Араб үндэстэн|Араб]] гэх мэтээр хаа хол хальж очсон үндэстэд ч байна. Шинээр нэгдэж томорсон улс, хэдэн зуун цөөн тоот ястны орон болохоор ч тэр үү иймэрхүү нутгийн ялгааг давж хараад "Индонез" [үндэстэн] гэж өөриймсөх сэтгэлгээ ард түмнийх нь дунд хэдийнээ дэлгэрчээ.<ref name="RICKLEFS_256">Ricklefs (1991), p. 256</ref> Ийм эв найртай нийгэм бүрдсэн ч гэсэн зарим газар соёл, шашин, ястнаараа мөргөлдөх явдал гарч л байдаг.<ref>Domestic migration (including the official [[Transmigrasi]] program) are a cause of violence including the massacre of hundreds of Madurese by a local [[Dayak people|Dayak]] community in West Kalimantan, and conflicts in Maluku, [[Sulawesi Tengah|Central Sulawesi]], and parts of Papua and West Papua {{Cite journal |author=T.N. Pudjiastuti |year=2002 |title=Migration & Conflict in Indonesia |url=http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |url-status=dead |format=PDF |publisher=International Union for the Scientific Study of Population (IUSSP), Paris |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209225410/http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2012 |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |title=Kalimantan The Conflict |work=Program on Humanitarian Policy and Conflict Research |url=http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091212135147/http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archivedate=12 Арван хоёрдугаар сар 2009 |accessdate=7 January 2007 |publisher=Conflict Prevention Initiative, Harvard University |url-status=live }}</ref><ref>{{cite conference |author=J.W. Ajawaila; M.J. Papilaya; Tonny D. Pariela; F. Nahusona; G. Leasa; T. Soumokil; James Lalaun and W. R. Sihasale |title=Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon |publisher=Fica-Net |year=1999 |location=Ambon, Indonesia |url=http://www.fica.org/h/ambon/idRusuh1.html |accessdate=29 September 2006 |booktitle=Report on Church and Human Rights Persecution in Indonesia }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}; Kyoto University: Sulawesi Kaken Team & Center for Southeast Asian Studies {{PDFlink|[http://sulawesi.cseas.kyoto-u.ac.jp/lib/pdf/MRidwanAlimuddin.pdf Bugis Sailors]|124&nbsp;KB}}</ref> Эндхийн Хятадууд сэргэлэн гарууд байж баялгийг нэлээд хуримтлуулсан, олон пүүс компанийг эзэмшдэгт<ref>Schwarz (1994), pp. 53, 80–81</ref><ref>Friend (2003), pp. 85–87, 164–165, 233–237</ref> зөвхөн Индонезэд л байдаг ард түмэн сэжиглэн дургүйцэж зодолдож нүдэлцээд авсан нь цөөнгүй.<ref>{{cite web |author=M. F. Swasono |title=Indigenous Cultures in the Development of Indonesia |work=Integration of endogenous cultural dimension into development |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts, New Delhi |year=1997 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |first=S. Long |date=9 April 1998 |title=The Overseas Chinese |url=http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008055514/http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |archive-date=8 Аравдугаар сар 2011 |accessdate=10 April 2011 |publisher=Prospect Magazine}} The [[May 1998 riots of Indonesia#Jakarta (12–14 May)|riots in Jakarta in 1998]]—much of which were aimed at the Chinese—were, in part, expressions of this resentment. {{cite web |author=M. Ocorandi |date=28 May 1998 |title=An Analysis of the Implication of Suharto's resignation for Chinese Indonesians |url=http://www.hartford-hwp.com/archives/54b/083.html |accessdate=26 September 2006 |publisher=Worldwide HuaRen Peace Mission}}</ref><ref>{{cite web |author=F.H. Winarta |title=Bhinneka Tunggal Ika Belum Menjadi Kenyataan Menjelang HUT Kemerdekaan RI Ke-59 |publisher=Komisi Hukum Nasional Republik Indonesia (National Law Commission, Republic of Indonesia), Jakarta |month=August | year=2004 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |language=Indonesian}}</ref> [[Жохорын султант улс]]ын үеэс Индонезийн арлуудын ард түмний хоорондоо ойлголцох хэл болсоор ирсэн [[Малай хэл]]ний [[чухал аялгуу|чухал нэгэн аялгуу]] байдаг. Энэ аялгуунд суурилсан Малай хэлийг [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Бруней]], Индонез дөрвөн улсад [[албан ёсны хэл]] болгожээ. Тэгэхдээ нэр нь өөр. Индонезэд үүнийг [[Индонез хэл]] (''Bahasa Indonesia'') гэж заадаг. Ер нь Индонезийнхэн бүгд л энэ хэлээр ярилцдаг, Индонезэд энэ хэл ажил хэрэг, улс төр, хэвлэл мэдээлэл, боловсрол гээд бүх салбарт өөр ямар ч хэлнээс илүү сонсдоно. Гэхдээ л нөгөө ястан үндэстнээрээ ард түмний хэл ялгаатай. Хүмүүс [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгууныхаа]] нэгийг өөрийн [[төрөлх хэл]] гэж боддог. Үүнээс мэдээж [[Жава хэл]]ийг хамгийн олуулаа тээж яваа.<ref name="CIA"/> Папуад харьцангуй цөөн буюу 2.7 сая хүн байдаг мөртлөө бүр [зарим нь Папуа төрлийн, зарим нь Австронез төрлийн] 242 янзаар хэлж ярьцгаадаг.<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IDP |title=Ethnologue report for Indonesia (Papua) |publisher=Ethnologue.com |accessdate=28 April 2010}}</ref> Индонезийн үндсэн хуулинд шашин шүтэх нь хүний дур зоргынх<ref>{{cite web |title=The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia |work=US-ASEAN |url=http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |accessdate=2 October 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060109203358/http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |archivedate=9 Нэгдүгээр сар 2006 |url-status=live }}</ref> гэсэн мөртлөө өөр баримтаар [[Ислам]], [[Протестант]], [[Католик]], [[Хиндү]], [[Буддын шашин]], [[Күнзийн суртал]] зургааг албан ёсны гэж онцлон батласан байх юм.<ref name="Yang">{{cite journal |last=Yang |first=Heriyanto |title=The History and Legal Position of Confucianism in Post Independence Indonesia |journal=Religion |volume=10 |issue=1 |page=8 |month=August | year=2005 |url=http://archiv.ub.uni-marburg.de/mjr/pdf/2005/yang2005.pdf |format=PDF|accessdate=2 October 2006}}</ref> 2000 оны тооллогийг үндэслэхэд Индонезийн ард түмний 86.1% нь Ислам шашны Сунни дэгтэй. Ингэхэд Индонез улс Исламын улс биш боловч хамгийн олон Ислам шүтлэгтэн (хотон хүн)-тэй улс юм байна гэж ойлгогдоно.<ref name="CIA">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |title=Indonesia |publisher=CIA |accessdate=10 April 2011 |archive-date=10 Арван хоёрдугаар сар 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210041527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |url-status=dead }}</ref> Хиндү шашинтны олонх нь [[Бали ястан|бали]], Буддын шашинтны олонх нь [[Хятад үндэстэн|хятад]].<ref>{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Buddhism |publisher=U.S. Library of Congress |url= http://countrystudies.us/indonesia/40.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Хэдий цөөн шүтэн бишрэгчтэй ч Хиндү, Будда хоёр шашин Индонезийн соёлд их л нэвчжээ. Ислам нь худалдаачдын чармайлтаар 13-р зуунд умар Суматрад нэвтрээд 16-р зуун гэхэд Индонез орны зонхилох шашин болсон.<ref name="csi">{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Islam |publisher=U.S. Library of Congress|url=http://countrystudies.us/indonesia/37.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Харин Католик шашныг Португалийн авралын зар тараагчид, колончлогчид эхлүүлсэн<ref>Ricklefs (1991), pp. 25, 26, 28</ref><ref>{{cite web | title =1500 to 1670: Great Kings and Trade Empires | publisher = Sejarah Indonesia | url =http://www.gimonca.com/sejarah/sejarah02.shtml | accessdate =25 April 2007 }}</ref> бол Протестант нь Нидерландын эзэмшилд байх үед Калвинч, Лютеранч номлогчдын тарьсан үр юмсанжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 28, 62</ref><ref>Vickers (2005), p. 22</ref><ref>{{cite book | last = Goh | first = Robbie B.H. | title = Christianity in Southeast Asia | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | page = 80 | isbn = 981-230-297-2 | year = 2005 }}</ref> == Зургийн цомог == <center><gallery caption="Индонез" widths="180px" heights="120px" perrow="5/'"> File:Museum Nasional Indonesia.jpg|National Museum of Indonesia in [[Central Jakarta]] File:Jakarta Skyline Part 2.jpg|[[Wisma 46]], Indonesia's tallest office building, located in the middle of Jakarta skyscraper. File:Central Jakarta.JPG|Jalan Thamrin, the main avenue in Central Jakarta File:Gambir Station Platform.jpg|A train at [[Gambir]] station in [[Central Jakarta]] File:BungKarno-indonoob.JPG|The [[Bung Karno Stadium]] is capable of hosting 100,000 spectators File:Indonesia 2002 CIA map.png|Map of Indonesia File:Indonesia provinces english.png|Provinces of Indonesia File:Jalan malioboro - Jogjakarta.JPG|Malioboro, the most famous street in Yogyakarta city Image:transjogja.jpg|Trans Jogja Bus. A bus rapid transit system in Yogyakarta city File:SOTO FOOD.jpg|A selection of [[Indonesian cuisine|Indonesian food]], including ''Soto Ayam'' (chicken soup), ''sate kerang'' ([[satay|shellfish kebabs]]), ''telor pindang'' (preserved eggs), ''perkedel'' (fritter), and ''es teh manis'' (sweet iced tea) File:Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|An Indonesian Army infantryman participating in the U.N.'s Global Peacekeeping Operation Initiative Image:Panser side left.JPG|Pindad Panser "Anoa" shown during Indo Defense and Aerospace Expo 2008 |Indonesian Naval vessels Image:AURI B-25.jpg|B-25 Mitchell bombers of the AURI in the 1950s Image:Jmnei.jpg|A [[Javanese people|Javanese]] engineer closes one of the gun bay doors on a Dutch [[Brewster Buffalo|Buffalo]], January 1942. |[[Mazda6]] used by the Jakarta Metro Highway Patrol (''Ditlantas Polda Metro Jaya'') as a patrol car |[[Mitsubishi Lancer]] used by Vital Object Protection of Indonesian National Police File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in [[Indonesia]], #CC201-05 File:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C "Full-Width Cabin" in Indonesia, #CC203-22 [...] </gallery></center> ==Зүүлтийн тайлбар== {{лавлах холбоос|3}} == Цахим холбоос == * {{commons|Indonesia|Индонез}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Австрали ба далайн орнууд}} {{OIC}} [[Ангилал:Индонез| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] fw1j61finw0ftiyg8tuoweo1i8nu2v7 Словак хэл 0 8627 866210 865950 2026-08-15T04:15:09Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 866210 wikitext text/x-wiki {{short description|Словак улсад голчлон ярьдаг Баруун славян хэл}} {{Инфобокс хэл | name = Словак хэл | altname = | nativename = {{lang|sk|slovenčina}}, {{lang|sk|slovenský jazyk}} | pronunciation = {{IPA-sk|ˈslɔʋentʂina|}}, {{IPA-sk|ˈslɔʋenskiː ˈjazik|}} | states = [[Словак]], [[Чех]], [[Унгар]], [[Карпатын Русь]], [[Славони]] болон [[Воеводина]]<ref>{{cite web | url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-url=https://web.archive.org/web/20171220044137/http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-date=20 December 2017 | title=Autonomous Province of Vojvodina &#124; Покрајинска влада }}</ref> | ethnicity = [[Словакчууд‎]], [[Панноны Русинчууд]] | speakers = Төрөлх: {{sigfig|5.206080|1}} сая | date = 2011–2021 | ref = e25 | speakers2 = Хоёрдогч: {{sigfig|2.045000|1}} сая<ref name=e25/> | speakers_label = Ярилцагчид | script = [[Латин бичиг|Латин]] ([[Словак цагаан толгой]])<br/>[[Словак брайл үсэг]]<br/>[[Кирилл үсэг|Кирилл]] ([[Панноны Русинчууд#Дүрэм ба цагаан толгой|Панноны Русин цагаан толгой]]) | familycolor = Энэтхэг-Европ | fam2 = [[Балт-Слав хэлнүүд|Балт-Слав]] | fam3 = [[Слав хэлнүүд|Слав]] | fam4 = [[Баруун Слав хэлнүүд|Баруун Слав]] | fam5 = [[Чех-Словак хэлнүүд|Чех-Словак]] | dia1 = [[Баруун Словак аялга|Баруун Словак]] | dia2 = [[Төв Словак аялга|Төв Словак]] | dia3 = [[Зүүн Словак аялга|Зүүн Словак]]<ref>{{Cite book |title=Brill Encyclopedia of Slavic Languages and Linguistics |last=Habijanec |first=Siniša |publisher=[[Brill Publishers]] |year=2020 |doi=10.1163/2589-6229_ESLO_COM_031961 |url=https://referenceworks.brill.com/display/db/eslo |editor-last=Greenberg |editor-first=Marc |chapter=Pannonian Rusyn |issn=2589-6229 |quote=The third theory defines Pannonian Rusyn as a West Slavic language originating in the East Slovak Zemplín and Šariš dialects and being a mixture of the two. It fits the linguistic data in the most consistent manner and has been accepted by an overwhelming majority of scholars in the field (Bidwell 1966; Švagrovský 1984; Witkowski 1984; Lunt 1998; Čarskij 2011) and verified by several comprehensive analyses of Pannonian Rusyn language data (Bidwell 1966; Lunt 1998; Čarskij 2011). |access-date=2024-04-01 |editor-last2=Grenoble |editor-first2=Lenore}}</ref> | nation = {{SVK}}<br>''{{EU}}''<br>{{flag|Воеводина}} ([[Серби]])<ref>{{cite web|url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina|title=Autonomous Province of Vojvodina|publisher=Government of the Autonomous Province of Vojvodina|date=2013|access-date=25 May 2017}}</ref> | minority = {{CZE}}<ref>{{cite web | url=https://vlada.gov.cz/cz/ppov/rnm/narodnostni-mensiny---uvod-1361/ | title=Národnostní menšiny &#124; Vláda ČR }}</ref> <br>{{POL}}<ref name="7th EFNIL">{{cite conference |title=The relationship between official and minority languages in Poland |conference=7th Annual Conference: The Relationship between Official Languages and Regional and Minority Languages in Europe |location=Dublin, Ireland |publisher=European Federation of National Institutions for Language |last1=Pisarek |first1=Walery |date=2009 |page=18 |url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |access-date=28 November 2019 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214104352/http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |wayback=20191214104352 |text=The relationship between official and minority languages in Poland |archiv-bot=2026-08-15 04:15:09 InternetArchiveBot }}</ref><br>{{HUN}}<ref>{{cite web|author=<!--Not stated-->|title=Hungary needs to strengthen use of and access to minority languages|url=https://www.coe.int/en/web/european-charter-regional-or-minority-languages/home/-/asset_publisher/VzXuex45jmKt/content/hungary-needs-to-strengthen-use-of-and-access-to-minority-languages|publisher=[[Европын Зөвлөл]]|place=Strasbourg, France|date=14 December 2016|access-date=29 June 2020|quote=The following languages have been given special protection under the European Charter [in Hungary]: Armenian, Beas, Bulgarian, Croatian, German, Greek, Polish, Romani, Romanian, Ruthenian, Serbian, Slovak, Slovenian and Ukrainian.}}</ref><br> {{CRO}}<ref>{{cite web | url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2020_07_78_1484.html | title=Odluka o donošenju kurikuluma za nastavni predmet Slovački jezik i kultura u osnovnim i srednjim školama u Republici Hrvatskoj (Model C) }}</ref><ref>{{cite web | url=https://pravamanjina.gov.hr/nacionalne-manjine/nacionalne-manjine-u-republici-hrvatskoj/slovaci/369 | title=Slovaci }}</ref><br> {{ROM}}<ref>{{cite web | url=https://www.pukanec.sk/fotogaleria/navsteva-mesta-nadlak-24-26-8-2012.html#fgallery--21419-1 | title=Pukanec }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | title=Slováci v Rumunsku | access-date=2024-06-09 | archive-date=2024-01-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240127162600/http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | url-status=dead }}</ref><ref>https://www.edu.ro/semnarea-programului-de-cooperare-%C3%AEn-domeniul-educa%C8%9Biei-%C3%AEntre-ministerul-educa%C8%9Biei-na%C8%9Bionale-din-0</ref><ref>{{cite web | url=https://www.slovenskezahranicie.sk/rumunsko/ | title=Rumunsko }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.bihon.ro/stirile-judetului-bihor/75-de-ani-de-invatamant-in-limba-slovaca-444889/ | title=75 de ani de invatamant in limba slovaca | date=16 September 2011 }}</ref> | agency = [[Соёлын яам (Словак)|Словакийн Соёлын Яам]] | iso1 = sk | iso2b = slo | iso2t = slk | iso3 = slk | glotto = slov1269 | glottorefname = Slovak | lingua = 53-AAA-db < [[West Slavic languages|53-AAA-b...–d]]<br/>(varieties: 53-AAA-dba to 53-AAA-dbs) | notice = IPA | map = Idioma eslovaco.PNG | mapcaption = {{Legend|#0080ff|Словак хэл нь олонхын хэл байдаг бүс нутгууд}} {{Legend|#88c4ff|Словак хэл нь цөөнхийн хэл байдаг бүс нутгууд}} }} '''Словак хэл''' (словак. ''slovenčina'', ''slovenská reč'') нь [[Словак|Бүгд Найрамдах Словак Улс]]ын [[албан ёсны хэл]] юм. [[Энэтхэг-Европын хэлний язгуур]], [[Слав хэлний бүлэг]]т багтана. Слав хэлний бүлэг дундаа [[чех хэл]], [[польш хэл]] зэрэгтэй хамт Баруун Слав хэлний дэд бүлэгт харьяалагдах бөгөөд ялангуяа чех хэлтэй төстэй учраас [[чех хэл|чех]], словак хэлээр ярилцагсад харилцан ойлголцдог байна. Хэлний код [[ISO 639]]-1 нь [[SK|sk]], ISO 639-2 нь SLO/SLK. Мөн словак хэл нь Европын Холбооны албан ёсны 24 хэлний нэг юм. Словак хэлээр Бүгд Найрамдах Словак улсад 5,2 сая орчим хүн харилцдаг. Бусад улсуудын хувьд АНУ-д 500 мянга, Чех улсад 320 мянга, Унгарт 110 мянга, [[Серби]]д 80 мянга, Румынд 22 мянга, Польшид 20 мянга, Канадад 20 мянга, Австрали, Украин, Болгар, Хорват зэрэг улсуудад 5,000 орчим ярилцагсад бий. Бичиг үсгийн хувьд [[латин үсэг]]т DZ, CH гэсэн нийлмэл үсгүүдийг нэмж хэрэглэхээс гадна [[өргөлтийн тэмдэг]] ашигладаг. == Словак утга зохиолын хэл == Словак үндэстэн бүрэлдэн тогтох үйл явцтай нягт холбоотой Словак утга зохиолын хэл нь 18-р зууны төгсгөл - 19-р зууны эхний хагаст үүссэн гэж үздэг. Шинээр бий болсон утга зохиолын словак хэл нь Словакчуудын амьдралд зөвхөн харилцааны хэрэгсэл, шинжлэх ухаан, уран зохиолын хэл төдийгүй үндэсний өвөрмөц байдлыг бэхжүүлэх, Словак үндэстнийг нэгтгэх, үндэсний соёлыг хөгжүүлэх хүчин зүйл болж ирсэн. Словакийн утга зохиолын хэл эцэст нь 19-р зууны хоёрдугаар хагаст үүссэн. 20-р зуунд хэлний хөгжилд Словакийн газар нутгийг [[Чех улс]]<nowiki/>тай нэгтгэсэн нь ихээхэн нөлөөлсөн байна. Сүүлд 1993 онд тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Словак Улс байгуулагдсан нь олон нийтийн амьдралын бүхий л салбарт Словакийн утга зохиолын хэл бүрэн хөгжих нөхцөлийг бүрдүүлээд байна. == Үгсийн сан == Словак хэлний үгсийн сангийн үндэс нь эртний слав хэлний үгсийн сангаас гаралтай. Словак хэл хөгжих явцад түүний үгсийн санг 30 гаруй хэлнээс зээлж авах замаар бүрдсэн байна. Хамгийн эртний зээлүүд нь [[Латин хэл|Латин]], [[Герман хэл|Герман]], [[Унгар хэл|Унгар]] хэлнээс орж ирсэн байдаг юм. Хэл хоорондын урт хугацааны харилцааны улмаас Герман, Унгарын зээлүүд олон зууны туршид янз бүрийн эрчимтэй Словак хэл рүү нэвтэрч байв. Баруун Европын хэлнүүдээс, ялангуяа орчин үед [[англи хэл]] нь Словак хэлний үгсийн санд хамгийн их нөлөө үзүүлж байна. Түүнчлэн [[Румын хэл|румын]], [[Франц хэл|франц]], [[Итали хэл|итали]] болон бусад хэлнээс зээлсэн үгс нь Словак хэлний үгсийн санд нэвтэрсэн. Славян хэлнүүдээс хамгийн их зээл авсан нь [[чех хэл]] юм. == Дүрэм == Үйл үг нь өгүүлэгдэхүүний тоо, хүйсээс хамаарч хувирна. Ерөнхийдөө өгүүлбэр нь SVO бүтэцтэй. 2 янзын өнгөрсөн цаг, 1 ирээдүй цагийн хэлбэртэй. == Аялга == Ерөнхийд нь 3 ангилж болно: * Зүүн Словак аялга * Төв Словак аялга * Баруун Словак аялга {{Словак хэлний цагаан толгой}} ==Эшлэл== {{Reflist}} == Гадаад холбоос == {{Wikipedia|sk}} [[Ангилал:Словак хэл| ]] [[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]] [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Словакийн хэл]] [[Ангилал:Чехийн хэл]] [[Ангилал:Унгарын хэл]] [[Ангилал:Монтенегрогийн хэл]] [[Ангилал:Сербийн хэл]] [[Ангилал:Өрнөд славян хэлнүүд]] stfz1vvfv084xamfudvnqcm64lj0vu6 Унгар 0 9091 866197 866123 2026-08-14T18:19:46Z Enkhsaihan2005 64429 866197 wikitext text/x-wiki {{short description|Европ дахь улс}} {{about|улсын|хэрэглээг|Унгар (салаа утга)}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Унгар | common_name = Унгар | native_name = {{native name|hu|Magyarország}} | image_flag = Flag of Hungary.svg | flag_type = [[Унгарын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of Hungary.svg | symbol_type = [[Унгарын төрийн сүлд|Сүлд]] | symbol_width = 50px | national_motto = | national_anthem = {{native name|hu|"[[Унгарын төрийн дуулал|Himnusz]]"|italics=no}}<ref>{{cite web|url=http://magyarnews.org/news.php?viewStory=619|title=The Story Behind the Hungarian National Anthem|publisher=Jules S. Vállay|access-date=8 May 2017|archive-date=10 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010075407/http://magyarnews.org/news.php?viewStory=619|url-status=dead}}</ref><br />({{Lang-mn|"Төрийн дуулал"}})<br /><div style="display:inline-block;padding-top:0.4em;">[[File:Hungarian national anthem, performed by the United States Navy Band (1997 arrangement).mp3]]</div> | image_map = EU-Hungary.svg | map_caption = {{map caption |location_color=хар ногоон |region=Европ |region_color=хар саарал |subregion=Европын Холбоо |subregion_color=ногоон |legend=EU-Hungary.svg}} | capital = [[Будапешт]] | coordinates = {{Coord|47|26|N|19|15|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Унгар хэл]]<ref name="Flaw" /> | ethnic_groups = {{unbulleted list | 98.3% [[Унгарчууд‎]] | 3.2% [[Унгар дахь цыганууд|Цыганууд]] | 1.8% [[Унгарын германчууд|Германчууд]] | 0.4% [[Унгар дахь румынчууд‎|Румынчууд‎]] | 1% тунхаглаагүй<ref group="note">Унгарт хүмүүс олон угсаатан сонгож чадах тул нийлбэр нь 100% давж болно.</ref><ref name="census 2016">{{cite book|last=Vukovich|first=Gabriella|url=http://www.ksh.hu/docs/hun/xftp/idoszaki/mikrocenzus2016/mikrocenzus_2016_12.pdf|title=Mikrocenzus 2016 – 12. Nemzetiségi adatok|trans-title=2016 microcensus – 12. Ethnic data|language=hu|work=Hungarian Central Statistical Office|location=Budapest|year=2018|access-date=10 January 2019|isbn=978-963-235-542-9}}</ref> }} | ethnic_groups_year = 2022 тооллого | religion_year = 2011 тооллого | religion_ref = <ref name="Census2011det" /> | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |54.3% [[Христийн шашин|Христ]] |—39.0% [[Унгар дахь католик сүм|Католик]] |—11.8% [[Протестант урсгал|Протестант]] |—3.5% бусад [[Христийн урсгалын жагсаалт|урсгал]] |18.2% [[Шашин шүтэхгүй байдал|шашингүй]] |0.3% [[Унгар дахь шашин шүтлэг|бусад]] |27.2% хариулаагүй}} | demonym = [[Унгарчууд‎]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[парламентын бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Унгарын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Бака Андраш]] | leader_title2 = [[Унгарын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Мадьяр Петер]] | leader_title3 = [[Үндэсний Ассамблейн даргын жагсаалт (Унгар)|Үндэсний Ассамблейн дарга]] | leader_name3 = [[Форстхоффер Агнеш]] | legislature = [[Үндэсний Ассамблей (Унгар)|Үндэсний Ассамблей]] | sovereignty_type = [[Унгарын түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Унгарын гүнт улс]] | established_date1 = 895<ref>{{cite book|title=Encyclopedia Americana: Heart to India|url=https://books.google.com/books?id=igzYAAAAMAAJ|volume=1|year=2006|publisher=Scholastic Library Pub.|isbn=978-0-7172-0139-6|page=581}}</ref> | established_event2 = [[Унгарын хаант улс|Христийн хаант улс]] | established_date2 = 12 сарын 25, 1000 он<ref>University of British Columbia. Committee for Medieval Studies, [https://books.google.com/books?id=xV7xAAAAMAAJ Studies in medieval and renaissance history], Committee for Medieval Studies, University of British Columbia, 1980, p. 159</ref> | established_event3 = [[1222 оны Алтан бух]] | established_date3 = 4 сарын 24, 1222 он | established_event4 = {{nowrap|[[Мохачийн тулаан]]}} | established_date4 = 8 сарын 29, 1526 он | established_event5 = {{nowrap|[[Будагийн бүслэлт (1686)|Будаг чөлөөлөв]]}} | established_date5 = 9 сарын 2, 1686 он | established_event6 = {{nowrap|[[1848 оны Унгарын хувьсгал|1848 оны хувьсгал]]}} | established_date6 = 3 сарын 15, 1848 он | established_event7 = [[Австри-Унгар]] | established_date7 = 3 сарын 30, 1867 он | established_event8 = [[Трианоны гэрээ]] | established_date8 = 6 сарын 4, 1920 он | established_event9 = [[Унгарын түүх#Гуравдугаар бүгд найрамдах улс (1989 оноос)|Гуравдугаар бүгд найрамдах улс]] | established_date9 = 10 сарын 23, 1989 он | established_event10 = [[НАТО]]-д [[НАТО-гийн өргөтгөл#Вильнюсийн бүлгэм|нэгдэв]] | established_date10 = 3 сарын 12, 1999 он | established_event11 = [[Европын Холбоо]]нд [[2004 оны Европын Холбооны өргөжилт|элсэв]] | established_date11 = 5 сарын 1, 2004 он | area_km2 = 93,030<ref name=area>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/hungary/|title=Hungary|publisher=CIA The World Factbook|access-date=27 March 2014|archive-date=12 Наймдугаар сар 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210812150943/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/hungary/|url-status=dead}}</ref> | area_rank = 108 | area_sq_mi = 35,919 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers|WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 3.7<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/hungary/ |title=CIA World Factbook weboldal |access-date=3 June 2009 |archive-date=12 Наймдугаар сар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210812150943/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/hungary/ |url-status=dead }}</ref> | population_estimate = 9,678,000<ref>{{cite web|url=https://www.ksh.hu/stadat_files/nep/en/nep0001.html|title=22.1.1.1. Main indicators of population and vital events|publisher=Hungarian Central Statistical Office (KSH)|website=www.ksh.hu|access-date=9 February 2022}}</ref>|| | population_estimate_year = 2023 | population_estimate_rank = 92 | population_density_km2 = {{#expr:9769526/93030 round 0}} | population_density_sq_mi = {{#expr:9769526/35919 round 0}} <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers|WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 78 | GDP_PPP = {{increase}} $427 тэрбум<ref name="IMFWEOHU">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=944,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2024&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=World Economic Outlook Database, April 2023|date=April 2023|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 54 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $43,907<ref name="IMFWEOHU"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 42 | GDP_nominal = {{increase}} $188 тэрбум<ref name="IMFWEOHU"/> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 58 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $19,385<ref name="IMFWEOHU"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 57 | Gini = 28.3 <!--number only--> | Gini_year = 2020 | Gini_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name=eurogini>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|publisher=[[Eurostat]] |website=ec.europa.eu |access-date=9 August 2021}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.846 <!--number only--> | HDI_year = 2021 | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 46 | currency = [[Унгарын форинт|Форинт]] | currency_code = HUF | time_zone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | date_format = жжжж.сс.өө. | drives_on = баруун | calling_code = [[Унгар дахь утасны дугаар|+36]] | patron_saint = [[Stephen I of Hungary|Saint Stephen]] | cctld = [[.hu]]{{ref label|aaa|a}} | footnote_a = {{note|aaa}} [[Европын Холбоо]]ны бусад гишүүн орнуудтай хамт [[.eu]] домэйныг мөн ашигладаг. | today = }} '''Унгар''' ({{lang-hu|Magyarország}}, ''Мажярорсааг''), албан ёсоор '''Унгар Улс''' нь [[Карпатын нам дор газар]]т орших [[Далайд гарцгүй улс|далайд гарцгүй]], [[Төв Европ|төв]] [[Европ]]ын [[улс]] юм. Хуурай газраар [[Австри]], [[Словак]], [[Украин]], [[Румын]], [[Серби]], [[Хорват]], [[Словени]] улсуудтай хиллэдэг. 2024 оны байдлаар 9,603,634 хүн амтай, 93,036 км² газар нутагтай улс. Нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь [[Будапешт]]. Унгар улс нь [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]], [[НАТО]], [[Европын Холбоо]] болон [[Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа Хөгжлийн Байгууллага|ЭЗХАХБ]]-ын гишүүн, [[Шенгений гэрээ|Шенгений гэрэнд]] нэгдсэн. [[Албан ёсны хэл]] нь [[Урал хэлний бүлэг|Урал хэлний бүлгийн]] [[Унгар хэл|унгар]] буюу мажяр хэл. Европын Холбооны 24 албан ёсны хэлний нэг боловч [[Энэтхэг-Европ хэлний язгуур]]т багтдаггүй. == Түүх == 235 оноос хойш Ромын эзэнт гүрэн бослого, өрсөлдөөн, эзэн хаадын хурдацтай өөрчлөлтөөс үүдэлтэй үймээн самууныг туулсан. Баруун Ромын эзэнт гүрэн 5-р зуунд герман овог аймгуудын нүүдэл, Карпийн шахалтын дор нуран унасан. Энэ үед Хүннү гүрнээс (370-469 он) Төв Европт олон нүүдэлчид ирсэн. Хүннү гүрний хамгийн хүчирхэг удирдагч нь [[Аттила хаан]] (434–453) байсан бөгөөд хожим Унгарын домогт гол дүр болсон хүн юм. Хүннү гүрэн задран унасны дараа Хүннү гүрний вассал байсан Зүүн Германы овог Гепидүүд Карпатын сав газарт өөрсдийн хаант улсаа байгуулсан нь Унгар байсан гэж үздэг. [[Кельтүүд|Кельт]] (НТӨ 450 оноос хойш) болон [[Эртний Ром|Ромын]] (НТӨ IX-IV зуун) үеэс хойш IX зууны сүүл үед мажааруудын удирдагч [[Арпад]] Унгар улсыг үндэслэн байгуулсан бөгөөд түүний гуч [[I Иштван]] 1000 онд [[Ром]]оос илгээсэн титмийг хүлээн авч хаан ширээнд суужээ. Унгарын Вант Улс дундаа бага сага тасалдалтай 946 жилийн турш оршин тогтносон. Зарим үед тус улс Өрнөдийн соёлын төвүүдийн нэг гэж тооцогдож байлаа. ХХ зуунд [[Унгарын хаант улс (1920–1946)]] залгаад дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа коммунист үе (1947-1989) тогтсон бөгөөд энэ үед гарсан [[1956 оны Унгарын хувьсгал]], 1989 онд Австритай залгаа хилээ нээж социалист орнуудын эвслийн бутралыг түргэсгэсэн зэрэг нь олон улсын анхаарлыг татсан юм. Одоо тус улс нь Парламентын Бүгд найрамдах засаглалтай (1989 оноос хойш). Өнөөдөр Унгар улс өндөр орлоготой эдийн засаг<ref>[https://archive.is/20120630221216/web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/DATASTATISTICS/0,,contentMDK:20421402~pagePK:64133150~piPK:64133175~theSitePK:239419,00.html%23High_income World Bank Country Classification], 2007</ref> болсон бөгөд зарим эдийн засгийн үзүүлэлтээрээ бүс нутагтаа тэргүүлдэг<ref>{{Cite web |url=http://www.amcham.hu/events/2008/20060326ICEG/Panel%201/Presentation_Retfalvi.pdf |title=PowerPoint bemutató<!-- Bot generated title --> |access-date=2008-09-14 |archive-date=2015-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150914211037/http://www.amcham.hu/events/2008/20060326ICEG/Panel%201/Presentation_Retfalvi.pdf |url-status=dead }}</ref>. Тус улсын одоогийн зорилго нь [[Олон Улсын Валютын Сан|ОУВС]]-гийн стандартаар (тус улсын [[Хүний хөгжлийн индекс|ХХИ]]<ref>{{Cite web |url=http://duihk.hu/fileadmin/user_upload/Dokumente/Wirtschaftsinfos/HU/Foerdermittel/2006-10-25_NFT2_en.pdf |title=Microsoft Word - NHDP_HU_NSRF_en_r1.doc<!-- Bot generated title --> |access-date=2008-09-14 |archive-date=2008-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527200119/http://duihk.hu/fileadmin/user_upload/Dokumente/Wirtschaftsinfos/HU/Foerdermittel/2006-10-25_NFT2_en.pdf |url-status=dead }}</ref> дэлхийд 36-д орох бөгөөд улам бүр өссөөр байгаа билээ) хөгжингүй улс болоход оршино. Унгар нь сүүлийн арван жилд дэлхийн хамгийн их жуулчид очдог 15 газрын нэг байсан<ref>[http://index.hu/gazdasag/vilag/szmturizm07/ Index - Miért menjünk Magyarországra? Miért menjünk Szlovákiába?<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.mth.gov.hu/download.php?ctag=download&docID=185 |title=Archive copy |access-date=2008-09-14 |archive-date=2007-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070423123629/http://www.mth.gov.hu/download.php?ctag=download&docID=185 |url-status=dead }}</ref>. Нийслэл [[Будапешт]] хот нь дэлхийн хамгийн үзэсгэлэнтэй хотуудын нэг гэж тооцогддог<ref>http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/400bis.pdf</ref><ref>[http://www.worldheritagesite.org/sites/budapest.html Будапешт Дунай мөрний эрэг, Буда цайз, Андрасси өргөн чөлөөний хамт Дэлхийн өвд бүртгэгдсэн - Зураг, мэдээлэл, аялал жуулчлалын сурвалжилгууд<!-- Bot generated title -->]</ref>. Тус улсад дэлхийн хоёр дахь том халуун [[Хэвиц нуур]], Төв Европын хамгийн том [[Балатон нуур]], Европ дахь хамгийн том байгалийн хээр байдаг. == Хүн ам == 2024 оны байдлаар Унгарын хүн ам 9,603,634 байв. Хүн амын дийлэнх нь унгарууд (8,314,029 буюу 2011 оны хүн амын 83.7%) юм. 2011 оны хүн амын тооллогоор (хүмүүс гарал үүслээ олон үндэстнээр зааж болох тул эцсийн тооллого 100%-иас давсан) Унгарын хамгийн чухал үндэсний цөөнх нь германчууд (29,647 буюу 0.3%), цыганууд (131,951 буюу 1.3%), румынчууд (26,345 буюу 0.3%), словакууд (26,345 буюу 0.3%), хорватууд (23,561 буюу 0.2%), сербичүүд (0.2%) юм. Судалгаанд оролцогчдын 1,455,883 нь (тухайн үеийн хүн амын 14.7%) гарал үүслээ заагаагүй байна. Хөрш зэргэлдээ орнуудад, ялангуяа Словак, Украин, Румын (Трансильвани), Серби (Воеводина), Хорват зэрэг улсуудад Унгарын томоохон нийгэмлэгүүд байдаг. Унгарын томоохон хотууд — [[Дебрецен]], [[Сегед]], [[Мишкольц]], [[Печ]] болон бусад. == Төрийн тогтолцоо == Унгар бол парламентын Бүгд найрамдах улс юм. Хууль тогтоох байгууллага нь ард түмнээс 4 жилийн хугацаатай сонгогддог Төрийн чуулган ([[Унгар хэл|унгар.]] ''Országgyűlés'') юм. Төрийн тэргүүн Ерөнхийлөгч нь Төрийн чуулганаар 5 жилийн хугацаатай сонгогддог (''elnök'') юм. Гүйцэтгэх засаглал нь Унгарын Засгийн газар бөгөөд Ерөнхий сайд (''Miniszterelnök'') болон сайд нараас бүрддэг. Төрийн чуулганаар томилогдон түүний өмнө хариуцлага хүлээдэг байна. Үндсэн хуулийн хяналтын байгууллага нь Унгарын Үндсэн хуулийн шүүх юм. 2010 оноос хойш [[Орбан Виктор]] Ерөнхий сайдаар ажиллаж байна. ==Орон нутаг == {| class="wikitable" |- style="background-color:#ffd700;text-align:left" ! Газар (орон) <br> [[Зураг:HU NUTS 1.png|120px]] ! Муж (бүс) <br> [[Зураг:HU NUTS 2.png|120px]] ! Аймаг (хошуу) <br> [[Зураг:HU NUTS 3.png|120px]] ! Хүн ам <br> (2012) |- | rowspan=2 | [[Төв Унгар]] <br> (Унгарын төв газар) | rowspan=2 | [[Төв Унгар]] <br> (Унгарын төв муж) | [[Зураг:Coa Hungary Town Budapest big.svg |18px]] [[Будапешт]] || 1,740,041 |- | [[Зураг:FLAG-Pest-megye.svg|18px]] [[Пешт]] || 1,245,048 |- | rowspan=9 | [[Дунантуль]] <br> (Дунайн цаад газар) | rowspan=3 | [[Төв Дунантуль]]<br> (Дунайн цаад<br>газрын төв муж) | [[Зураг:FLAG-Fejér-megye.svg|18px]] [[Фейер]] || 425,581 |- | [[Зураг:FLAG-Komárom-Esztergom-megye.svg|18px]] [[Комаром-Эстергом]] || 310,200 |- | [[Зураг:FLAG-Veszprém-megye.svg|18px]] [[Веспрем хошуу|Веспрем]] || 354,565 |- | rowspan=3 | [[Өрнө Дунантуль]]<br> (Дунайн цаад<br>газрын өрнөд муж) | [[Зураг:FLAG-Gyor-Moson-Sopron-megye.svg|18px]] [[Дьёр-Мошон-Шопрон]] || 451,827 |- | [[Зураг:FLAG-Vas-megye.svg|18px]] [[Ваш]] || 256,458 |- | [[Зураг:FLAG-Zala-megye.svg|18px]] [[Зала]] || 285,154 |- | rowspan=3 | [[Өмнө Дунантуль]]<br> (Дунайн цаад<br>газрын өмнөд муж) | [[Зураг:Baranya Flag(HUNGARY).png|18px]] [[Баранья]] || 388,907 |- | [[Зураг:FLAG-Somogy-megye.svg|18px]] [[Шомодь]] || 315,850 |- | [[Зураг:FLAG-Tolna-megye.svg|18px]] [[Тольна]] || 229,116 |- | rowspan=9 | [[Умард Альфёльд хоёр]]<br> (Умард газар ба<br> Нам доор газар) | rowspan=3 | [[Умар Унгар]] <br> (Унгарын умард муж) | [[Зураг:FLAG-Borsod-Abauj-Zemplén-megye.svg|18px]] [[Боршод-Абауй-Земплен]] || 678,261 |- | [[Зураг:FLAG-Heves-megye.svg|18px]] [[Хевеш]] || 305,336 |- | [[Зураг:FLAG-Nograd.svg|18px]] [[Ноград]] || 198,933 |- | rowspan=3 | [[Умар Альфёльд]] <br> (Умард нам доор газар) | [[Зураг:Hajdú-Bihar Flag(HUNGARY).png|18px]] [[Хайду-Бихар]] || 538,037 |- | [[Зураг:FLAG-Jasz-Nagykun-Szolnok.svg|18px]] [[Яс-Надькун-Сольнок]] || 383,128 |- | [[Зураг:Flag-Szabolcs-Szatmar-Bereg-megye.svg|18px]] [[Сабольч-Сатмар-Берег]] || 551,871 |- | rowspan=3 | [[Өмнө Альфёльд]] <br> (Өмнөд нам доор газар) | [[Зураг:FLAG-Bacs-Kiskun-megye.svg|18px]] [[Бач-Кишкун]] || 522,312 |- | [[Зураг:FLAG-Békés-megye.svg|18px]] [[Бекеш]] || 357,740 |- | [[Зураг:Flag of Csongrad-Csanad megye.svg|18px]] [[Чонград]] || 419,366 |- style="background: #f0f0f0;" | 3 газар || 7 муж || 19 аймаг + Будапешт || 9,957,731 |} == Эдийн засаг == Унгар бол дунд зэргийн хөгжсөн аж үйлдвэр-хөдөө аж ахуйн орон бөгөөд зах зээлийн шилжилт хийж дууссан байна. Унгарын гол экспорт нь машин бүтээн байгуулалтын бүтээгдэхүүн болон бусад үйлдвэрийн бараа юм. Унгарын гадаад худалдааны гол түнш нь Герман (2006 онд Унгарын худалдааны эргэлтийн 1/4-ээс илүү хувийг эзэлдэг). Унгарын хамгийн том банк бол OTP банк юм. Валют нь Унгарын форинт (forint) бөгөөд задгай мөнгө нь филер (fillér) юм. Форинтыг Унгарын Үндэсний Банк ([[Унгар хэл|унгар.]] Magyar Nemzeti Bank) гаргадаг. 2026 оны 1-р сарын 1-нээс эхлэн мэргэшсэн ажилчдын хувьд хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ 322,800 форинт буюу 1000 орчим америк доллар (цэвэр цалин 214,662 форинт), харин чадварлаг мэргэжлийн ажилчдын хувьд 373,200 форинт (цэвэр цалин 248,178 форинт) болсон. Тус улс тогтвортой зах зээлийн эдийн засагт амжилттай шилжсэн. Инфляци бага (3.2%) байна. Тус улс нь Европын Холбооны нэгдсэн зах зээлийн гишүүн юм. Эдийн засгийн өсөлтийн хурд харьцангуй өндөр, улсын өр багатай. === Аж үйлдвэр === * Унгарын хамгийн том газрын тос, байгалийн хийн компани — MOL. * Автомашин үйлдвэрлэл: ** Suzuki (Эстергом хотод); ** Audi (Дьёр хот) — хөдөлгүүр, Audi ТТ, «А3 седан»; ** Rába — автомашины эд ангийн үйлдвэр (Дьёр хот); ** Mercedes-Benz — Кечкемет хотод; ** Knorr-Bremse — Будапешт болон Кечкемет хотод. * Химийн аж үйлдвэр: ** BorsodChem (Боршодхем); ** TVK. * Эм зүйн аж үйлдвэр: ** Gedeon Richter; ** Egis. Унгарын гадаад худалдаа Европын Холбооны улсууд руу голлон чиглэгдсэн байдаг. 2017 онд экспорт -$98,72 тэрбум, импорт — $93,28 тэрбум. Гол түншүүд: * экспорт: Герман— 27,7%, Румын— 5,4%, Итали— 5,1%, Австри— 5%, Словак— 4,8%, Франц— 4,4%, Чех— 4,4%, Польш — 4,3%; * импорт — Герман— 26,2%, Австри— 6,3%, Хятад — 5,9%, Польш— 5,5%, Словак— 5,3%, Нидерланд— 5%, Чех— 4,8%, Итали— 4,7%, Франц— 4%. == Боловсролын тогтолцоо == Дээд боловсролын байгууллага — Их сургууль эрдмийн 3 шатлалтай — бакалавр (''alap''), магистр (''mester'') болон доктор (''doktor''); Дунд тусгай боловсролын байгууллагууд — мэргэжлийн сургуулиуд (''szakközépiskola''); ерөнхий дунд боловсролын байгууллагууд — гимнази (''gimnázium''); анхан шатны боловсролын байгууллагууд — бага сургуулиуд (''általános iskola''). Унгар улс дээд боловсролын эртний уламжлалтай: тус улсын их сургуулиудад дэлхийн хамгийн эртний их сургуулиудын нэг болох 1367 онд байгуулагдсан [[Печийн Их Сургууль]] багтдаг. [[Обудагийн Их Сургууль]] 1395 онд байгуулагдсан. Дэлхийн анхны технологийн хүрээлэн 1735 онд Селмекбан (Унгарын Вант Улс)-д байгуулагдсан бөгөөд одоогийн залгамжлагч нь [[Мишкольцын Их Сургууль]] юм. [[Будапештын технологи, эдийн засгийн их сургууль|Будапештын Технологи, Эдийн Засгийн Их Сургууль]] нь их сургуулийн статус, бүтэцтэй дэлхийн хамгийн эртний технологийн хүрээлэн гэж тооцогддог: түүний хууль ёсны өмнөх "''Institutum Geometrico-Hydrotechnicum''"-г 1782 онд Германы Эзэн хаан Лотарингийн II Иосеф байгуулсан. == Тэмдэглэл == {{reflist|group="note"}} == Эшлэл == {{Reflist|3}} == Цахим холбоос == * [http://www.parlament.hu/parl_en.htm Official site of the National Assembly] * [http://www.magyarorszag.hu/english hungary.hu] * [http://eudocs.lib.byu.edu/index.php/History_of_Hungary:_Primary_Documents History of Hungary: Primary Documents] * [http://www.hungarianhistory.com History of Hungary – The Corvinus Library] * [https://web.archive.org/web/20051127051117/http://www.bh.org.il/V-Exh/hungary/index.html In The Land of Hagar - The Jews of Hungary] – A Virtual Exhibition * [https://web.archive.org/web/20001209172700/http://translations.bookfinder.hu/indexa.htm Translation of Hungarian literary works - a database] * {{dmoz|Regional/Europe/Hungary|Hungary}} * [https://web.archive.org/web/20081204115841/http://www.fao.org/ag/agp/agpc/doc/Counprof/Hungary/hungary.htm Agricultural land use profile] {{Европ}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Европын холбооны улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}} [[Ангилал:Унгар| ]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Европын Холбооны гишүүн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]] o9zpmh64e0wmwmgr6q8lto0ivbu3req Монгол Улсын Засгийн газар 0 9180 866240 852554 2026-08-15T10:39:01Z Egzs 88168 866240 wikitext text/x-wiki {{Монгол улсын улс төр}} [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] [[Ням-Осорын Учрал|Ням-Осорын Учралын]] тэргүүлж буй '''Монгол Улсын Засгийн Газрын''' өнөөгийн бүрэлдэхүүн нь 2026 оны 3-р сарын 16 нд хаврын чуулган нээсний<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2026-03-16 |title=Монгол Улсын Их Хурлын 2026 оны хаврын ээлжит чуулган нээлтээ хийлээ |url=https://ikon.mn/n/3m1j |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> дараа 3-р сарын 27 нд ерөнхий сайд Гомбожавын Занданшатар өөрийн хүсэлтээр огцрох<ref name=":0">{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2026-03-27 |title=Ерөнхий сайд Г.Занданшатар чөлөөлөгдөх хүсэлтээ МАН-ын Удирдах зөвлөлд өгчээ |url=https://ikon.mn/n/3md3 |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> өргөдлөө өгч, энэ өдөртөө багтаж УИХ-ын чуулганаар огцрохыг хуралд оролцсон гишүүдийн 74 хувь нь дэмжиж<ref name=":0" /> огцруулан, 3-р сарын 29 нд МАН-ын бага хурлаар намын дарга Ням-Осорын Учралыг ерөнхий сайдад нэр дэвшүүлж<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2026-03-29 |title=МАН-ын дарга Н.Учралыг Ерөнхий сайдад нэр дэвшүүлэхийг 99.7 хувийн саналаар дэмжив |url=https://ikon.mn/n/3me5 |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=en}}</ref>, 3-р сарын 30-ний өдрийн УИХ-ын хуралдаанд оролцсон 107 гишүүний 88 нь буюу 82.2 хувийн саналаар Н.Учралыг Монгол Улсын Ерөнхий сайдаар томилохыг дэмжив.<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2026-03-30 |title=Монгол Улсын 35 дахь Ерөнхий сайдаар Н.Учралыг томиллоо |url=https://ikon.mn/n/3mf4 |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> == Бүрэн эрх == Монгол Улсын Засгийн Газар төрийн хуулийг биелүүлж, аж ахуй, нийгэм, соёлын байгуулалтыг удирдах нийтлэг чиг үүргийн дагуу дараах үндсэн бүрэн эрхийг хэрэгжүүлнэ. # Үндсэн хууль, бусад хуулийн биелэлтийг улс даяар зохион байгуулж хангах; # Шинжлэх ухаан, технологийн нэгдсэн бодлого, улсын эдийн засаг, нийгмийн хөгжлийн үндсэн чиглэл, улсын төсөв, зээл, санхүүгийн төлөвлөгөөг боловсруулж Улсын Их Хуралд өргөж, гарсан шийдвэрийг биелүүлэх; # Салбарын ба салбар хоорондын, түүнчлэн бүс нутгийн хөгжлийн асуудлаар арга хэмжээ боловсруулж хэрэгжүүлэх; # Хүрээлэн байгаа орчныг хамгаалах, байгалийн баялгийг зүй зохистой ашиглах, нөхөн сэргээх арга хэмжээ авах; # Төрийн захиргааны төв байгууллагыг шуурхай удирдаж, нутгийн захиргааны байгууллагын үйл ажиллагааг удирдан чиглүүлэх; # Улсыг батлан хамгаалах хүчин чадлыг бэхжүүлж, үндэсний аюулгүй байдлыг хангах; # Хүний эрх, эрх чөлөөг хамгаалах, нийгмийн хэв журмыг бэхжүүлэх, гэмт хэрэгтэй тэмцэх арга хэмжээ авч хэрэгжүүлэх; # Төрийн гадаад бодлого хэрэгжүүлэх; # Улсын Их Хуралтай зөвшилцөж дараа соёрхон батлуулахаар Монгол Улсын олон улсын гэрээ байгуулах, хэрэгжүүлэх, түүнчлэн Засгийн газар хоорондын гэрээ байгуулах, цуцлах. ==Бүрэлдэхүүн== === Тэргүүлэгчид<ref name=":1">{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2026-04-03 |title=ТАНИЛЦ: Ерөнхий сайд Н.Учралын зурсан танхимын бүрэлдэхүүн |url=https://ikon.mn/n/3mju |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> === {| class="wikitable" !Албан тушаал||Нэр||Нам, эвсэл |- |[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайд]]||'''[[Ням-Осорын Учрал]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |Тэргүүн шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд||'''[[Жадамбаагийн Энхбаяр]]'''||align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |Онцгой байдлын алба хариуцсан Шадар Сайд||'''[[Нямтайширын Номтойбаяр]]'''|| align="center" bgcolor="#005f33" |ҮЭ |- |Худалдан авах, хөрөнгө оруулалт, өрсөлдөөн хариуцсан Шадар Сайд||'''[[Тогмидын Доржханд]]'''|| align="center" bgcolor=#8d40c0|ХҮН |- |[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]]||'''[[Баттөмөрийн Энхбаяр]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |} === Яамдын сайд нар<ref name=":1" /> === {| class="wikitable" !Яам||Сайд||Нам, эвсэл |- |[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны яам]]||'''[[Батмөнхийн Батцэцэг]]'''||align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн яам]]||'''[[Загджавын Мэндсайхан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Хууль зүйн, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн яам]]||'''[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яам (Монгол)|Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам]]||'''[[Цэндийн Сандаг-Очир]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалах яам]]||'''[[Дамбын Батлут]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}"|МАН |- |[[Боловсрол, шинжлэх ухааны яам (Монгол)|Боловсролын яам]]||'''[[Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Барилга, хот байгуулалтын яам (Монгол)|Хот байгуулалт, барилга, орон сууцжуулалтын яам]]||'''[[Энхтайваны Бат-Амгалан]]'''|| align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |[[Зам тээврийн хөгжлийн яам (Монгол)|Зам тээврийн яам]]||'''[[Борхүүгийн Дэлгэрсайхан]]'''||align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |[[Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам (Монгол)|Гэр бүл, нийгмийн хамгааллын яам]]||'''[[Тилеуханы Аубакир]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам (Монгол)|Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам]]||'''[[Цагаанхүүгийн Идэрбат]]'''||align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |[[Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам (Монгол)|Аж Үйлдвэр, эрдэс баялгийн яам]]||'''[[Гонгорын Дамдинням]]'''|| align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |[[Эрчим хүчний яам (Монгол)|Эрчим хүчний яам]]||'''[[Бадрахын Найдалаа]]'''||align="center" bgcolor=#8d40c0|ХҮН |- |[[Соёлын яам (Монгол)|Аялал жуулчлал, Соёл, Спорт, Залуучуудын яам]]||'''[[Жуковын Алдаржавхлан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам (Монгол)|Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам]]||'''[[Чинбатын Ундрам]]'''|| align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |[[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл Мэндийн Яам]]||'''[[Энхбаярын Батшугар]]''' || align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |} * '''Жич: УИХ-ын гишүүнээр давхар ажилладаг нэрсийг тодруулав.''' == Үе үеийн Засгийн газрууд == {| class="wikitable" |+ !Д.д !Засгийн газар !Ажилласан хугацаа !Ерөнхий сайд ! colspan="2" |Нам эвсэл |- |1 ![[Дашийн Бямбасүрэнгийн Засгийн газар|Д.Бямбасүрэнгийн танхим]] |1990 оны 9 сарын 11 - 1992 оны 7 сарын 21 |[[Дашийн Бямбасүрэн]] |bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[МАХН]] / [[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам|МҮДН]] / [[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]] |- |2 ![[Пунцагийн Жасрайн Засгийн газар|П.Жасрайн танхим]] |1992 оны 7 сарын 21 - 1996 оны 7 сарын 19 |[[Пунцагийн Жасрай]] |bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[МАХН]] |- |3 ![[Мэндсайханы Энхсайханы Засгийн газар|М.Энхсайханы танхим]] |1996 оны 7 сарын 19 - 1998 оны 4 сарын 23 |[[Мэндсайханы Энхсайхан]] | rowspan="4" bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | | rowspan="4" |[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] / [[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]] |- |4 ![[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар#1998 оны Засгийн газар|Ц.Элбэгдоржийн I танхим]] |1998 оны 4 сарын 23 - 1998 оны 12 сарын 9 |[[Цахиагийн Элбэгдорж]] |- |5 ![[Жанлавын Наранцацралтын Засгийн газар|Ж.Наранцацралтын танхим]] |1998 оны 12 сарын 9 - 1999 оны 7 сарын 22 |[[Жанлавын Наранцацралт]] |- |6 ![[Ринчиннямын Амаржаргалын Засгийн газар|Р.Амаржаргалын танхим]] |1999 оны 7 сарын 30 - 2000 оны 7 сарын 26 |[[Ринчиннямын Амаржаргал]] |- |7 ![[Намбарын Энхбаярын Засгийн газар|Н.Энхбаярын танхим]] |2000 оны 7 сарын 26 - 2004 оны 8 сарын 20 |[[Намбарын Энхбаяр]] |bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[МАХН]] |- |8 ![[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар#2004-2006 оны Засгийн газар|Ц.Элбэгдоржийн II танхим]] |2004 оны 8 сарын 20 - 2006 оны 1 сарын 13 |[[Цахиагийн Элбэгдорж]] |bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[МАХН]] |- |9 ![[Миеэгомбын Энхболдын Засгийн газар|М.Энхболдын танхим]] |2006 оны 1 сарын 25 - 2007 оны 11 сарын 22 |[[Миеэгомбын Энхболд]] | rowspan="2" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | rowspan="2" |[[МАХН]] |- |10 ![[Санжаагийн Баярын Засгийн газар|С.Баярын I танхим]] |2007 оны 11 сарын 22 - 2008 оны 8 сар | rowspan="2" |[[Санжийн Баяр]] |- |11 ![[Санжаагийн Баярын Засгийн газар|С.Баярын II танхим]] |2008 оны 8 сар - 2009 оны 10 сарын 29 | rowspan="2" bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | | rowspan="2" |[[МАХН]] / [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |12 ![[Сүхбаатарын Батболдын Засгийн газар|Сү.Батболдын танхим]] |2009 оны 10 сарын 29 - 2012 оны 8 сарын 10 |[[Сүхбаатарын Батболд]] |- |13 ![[Норовын Алтанхуягийн Засгийн газар|Н.Алтанхуягийн танхим]] |2012 оны 8 сарын 10 - 2014 оны 11 сарын 5 |[[Норовын Алтанхуяг]] |bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] / [[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] / [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]] |- |14 ![[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|Ч.Сайханбилэгийн I танхим]] |2014 оны 11 сарын 21 - 2015 оны 8 сар | rowspan="2" |[[Чимэдийн Сайханбилэг]] |bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[Монгол Ардын Нам|МАН]] / [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] / [[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] |- |15 ![[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|Ч.Сайханбилэгийн II танхим]] |2015 оны 8 сар - 2016 оны 7 сарын 7 |bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] / [[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] |- |16 ![[Жаргалтулгын Эрдэнэбатын Засгийн газар|Ж.Эрдэнэбатын танхим]] |2016 оны 7 сарын 7 - 2017 оны 10 сарын 4 |[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]] | rowspan="4" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | rowspan="4" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |17 ![[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар|У.Хүрэлсүхийн I танхим]] |2017 оны 10 сарын 4 - 2020 оны 7 сарын 8 | rowspan="2" |[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |- |18 ![[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар|У.Хүрэлсүхийн II танхим]] |2020 оны 7 сарын 8 - 2021 оны 1 сарын 27 |- |19 ![[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар|Л.Оюун-Эрдэнийн I танхим]] |2021 оны 1 сарын 27 - 2024 оны 7 сарын 10 | rowspan="2" |[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |- |20 ![[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар|Л.Оюун-Эрдэнийн II танхим]] |2024 оны 7 сарын 10 - 2025 оны 6 сарын 13 |bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] / [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[ХҮН нам|ХҮН]] |- |21 ![[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Г.Занданшатарын танхим]] |2025 оны 6 сарын 18 - 2026 оны 4 сарын 4 |[[Гомбожавын Занданшатар]] |bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] / [[ХҮН нам|ХҮН]] / [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]] |- |22 ![[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Н.Учралын танхим]] |2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл |[[Ням-Осорын Учрал]] |bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] / [[ХҮН нам|ХҮН]] / [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|ҮЭ]] |} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20210420110631/https://zasag.mn/ Монгол Улсын Засгийн Газар] [[Ангилал:Монголын засгийн газар| ]] [[Ангилал:Монголын эрх зүй|засгийн газар]] [[Ангилал:Улсын Засгийн газар]] [[Ангилал:Монголын яам|*]] == Эшлэл == if7wvhu4tn9vsowt5h7s6rgg3qroic2 Филиппин 0 9223 866217 865974 2026-08-15T04:46:27Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 866217 wikitext text/x-wiki {{short description|Archipelagic country in Southeast Asia}} {{redirect|Филиппин|Нидерландын сууринг|Филиппин, Нидерланд}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Филиппин Улс | common_name = Филиппин | native_name = {{native name|fil|Republika ng Pilipinas}} | image_flag = Flag of the Philippines.svg | flag_size = 130 | flag_type = [[Филиппиний төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of the Philippines.svg | symbol_type = [[Филиппиний төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = <br />{{lang|fil|[[Филиппиний үндэсний уриа|Maka-Diyos, Maka-tao, Makakalikasan at Makabansa]]}}<ref>{{Cite PH act |title=Flag and Heraldic Code of the Philippines |chamber=RA |number=8491 |date=February 12, 1998 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084350/https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=March 8, 2014 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Metro Manila, Philippines}}</ref><br />"Бурхан, Ард Түмэн, Байгаль, Улсынхаа төлөө" | national_anthem = "{{lang|fil|[[Филиппиний төрийн дуулал|Lupang Hinirang]]}}"<br />"Шилмэл нутаг"{{parabr}}{{center|[[File:Lupang Hinirang instrumental.ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:PHL orthographic.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Philippines ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Манила]] (''де-юре'')<br />[[Нийслэлийн бүс (Филиппин)|Их Манила]]{{efn|name=a|Манила нь улсын нийслэлээр тооцогддог ч [[засгийн газрын суудал]] нь Манила хот нь нэг хэсэг болох "Метро Манила" гэгддэг Үндэсний Нийслэлийн бүс юм.<ref>{{Cite PH act |title=Establishing Manila as the Capital of the Philippines and as the Permanent Seat of the National Government |chamber=PD |number=940, s. 1976 |date=May 29, 1976 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084430/https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=April 4, 2015 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Manila, Philippines}}</ref><ref>{{cite web|title=Quezon City Local Government – Background |url=https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820074250/https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |archive-date=August 20, 2020 |access-date=August 25, 2020 |publisher=Quezon City Local Government}}</ref> Олон улсын төрийн байгууллагууд Манилагийн нийслэлд байрладаг [[Малаканянг ордон]] болон бусад байгууллага/агентлагуудаас гадна Метро Манилагийн янз бүрийн хэсэгт байрладаг.}} (''де-факто'') | largest_city = [[Кесон хот]]<!--Although [[Davao City]] has the largest land area, the article on [[largest city]] says we should refer to the most populous city, which, {{As of|2006|lc=y}}, is [[Quezon City]]. See the discussion page for more information. Changing this information without citation would be reverted.--> | official_languages = [[Филиппин хэл|Филиппин]] ба [[Англи хэлний Филиппин аялга|Англи хэл]] | recognized_regional_languages = {{collapsible list | title = [[Филиппиний хэлнүүд|19 хэлнүүд]]<ref name="GMA-DepEd-7-Languages" /> | [[Акланон хэл]] | [[Бикол хэл]] | [[Варай хэл]] | [[Иватан хэл]] | [[Ибанаг хэл]] | [[Илокано хэл]] | [[Капампанган хэл]] | [[Кинарайа хэл]] | [[Магинданао хэл]] | [[Маранао хэл]] | [[Пангасинан хэл]] | [[Самбал хэл]] | [[Себуана хэл]] | [[Суригаонон хэл]] | [[Тагалог хэл]] | [[Таусуг хэл]] | [[Хилигайнон хэл]] | [[Чабакано хэл]] | [[Якан хэл]] | }} | languages_type = Үндэсний [[дохионы хэл]] | languages = [[Филиппиний дохионы хэл]] | languages_sub = yes | languages2_type = Бусад зөвшөөрөгдсөн хэл{{efn|name=b|1987 оны Үндсэн хуульд: "Испани, араб хэлийг сайн дурын үндсэн дээр сурталчлах ёстой." гэж заасан байдаг<ref name="GovPH-OfficialLanguage" />}} | languages2 = [[Испани хэлний Филиппин аялга|Испани]] ба [[Араб хэл]] <!--Do not remove Spanish and Arabic from the languages list as it is recognized as an optional language in the 1987 Constitution of the Philippines--> | languages2_sub = yes | ethnic_groups = {{#invoke:list|unbulleted | 33.7% [[Висаяа үндэстэн|Висаяа]] | 24.4% [[Тагалог үндэстэн|Тагалон]] | 8.4% [[Илокано үндэстэн|Илокано]] | 6.8% [[Бикол үндэстэн|Бикол]] | 26.2% [[Филиппин дэх угсаатны бүлгүүд|бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2010<ref name="PSAGovPH-2021-Figures" /><!-- using figures for 2010 given in the cited source--><!--parameter ethnic_groups_ref not supported by the infobox--> | demonym = [[Филиппинчүүд‎]]<br /> [[Пиной]]<br />(''ярианы'') | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[Филиппиний Үндсэн хууль|үндсэн хуульт]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Филиппиний Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Бонгбонг Маркос]]<!-- Article is at Bongbong Marcos, do NOT use Ferdinand Marcos Jr. unless the article itself is renamed. --> | leader_title2 = [[Филиппиний Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Сара Дутерте]]<!-- Article is at Sara Duterte, do NOT use Sara Duterte-Carpio unless the article itself is renamed. --> | leader_title3 = [[Филиппиний Сенатын дарга|Сенатын дарга]] | leader_name3 = [[Мигз Зубири]]<!-- Article is at Migz Zubiri, do NOT use Juan Miguel Zubiri unless the article itself is renamed. --> | leader_title4 = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхимын дарга|Танхимын дарга]] | leader_name4 = [[Мартин Ромуалдес]]<!-- Article is at Martin Romualdez, do NOT use Ferdinand Martin Romualdez unless the article itself is renamed. --> | leader_title5 = [[Филиппиний Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name5 = [[Александр Гесмундо]] | legislature = [[Филиппиний Конгресс|Конгресс]] | upper_house = [[Филиппиний Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = [[Филиппиний бүрэн эрхт байдал|Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = ([[АНУ]]-аас) | established_event1 = [[Филиппиний тусгаар тогтнолын тунхаглал|Испанийн эзэнт гүрнээс тусгаар тогтнолоо зарлав]] | established_date1 = 6 сарын 12, 1898 он | established_event2 = [[Парисын гэрээ (1898)|Испаниас АНУ-д шилжүүлэв]] | established_date2 = 12 сарын 10, 1898 он | established_event3 = [[Филиппиний хамтын нөхөрлөл|АНУ-тай хамтын нөхөрлөлийн статус]] | established_date3 = 11 сарын 15, 1935 он | established_event4 = [[Манилагийн гэрээ (1946)|АНУ-аас тусгаар тогтнол олгов]] | established_date4 = 7 сарын 4, 1946 он | established_event5 = [[Филиппиний Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date5 = 2 сарын 2, 1987 он | area_km2 = 300000 | area_footnote = <ref name="NAMRIAGovPH-InfoMapper-1991">{{cite journal|date=December 1991 |title=Land Use and Land Classification of the Philippines |url=http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |journal=Infomapper |publisher=[[National Mapping and Resource Information Authority]] |volume=1 |issue=2 |page=10 |issn=0117-1674 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122012339/http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |archive-date=January 22, 2021}}</ref><ref name="Boquet-2017">{{cite book|last=Boquet |first=Yves |url=https://books.google.com/books?id=90C4DgAAQBAJ |title=The Philippine Archipelago |series=Springer Geography |year= 2017 |publisher=[[Springer International Publishing|Springer]] |location=Cham, Switzerland |isbn=978-3-319-51926-5 |access-date=April 25, 2023}}</ref>{{rp|page=15}}{{efn|name=land-area}} | area_link = Филиппиний газарзүй | area_label = Нийт | area_rank = 72 | area_sq_mi = {{convert|{{data Philippines|pst2|total area}}|km2|sqmi|0|disp=output number only}} <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 0.61<ref name="CIAWorldFactBook">{{cite web |date=June 7, 2023 |title=Philippines |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |accessdate=June 19, 2023 |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |archive-date=Наймдугаар сар 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210820022910/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |url-status=dead }}</ref> (дотоод ус) | area_label2 = [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|Нийт хуурай газар]] | area_data2 = 298,170 км<sup>2</sup> | population_census = 109,035,343 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 336 | population_density_sq_mi = {{Data/popdens|Philippines|comma|areaunit=sqmi}}<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 37 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|1.289 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO">{{cite web|title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=566,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |access-date=April 11, 2023 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 29 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|11,420|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 117 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|440 тэрбум|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 36 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|3,905|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 124 | Gini = 41.2 <!--number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{Cite press release |title=Highlights of the Preliminary Results of the 2021 Annual Family Income and Expenditure Survey |url=https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516030556/https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-date=May 16, 2023 |access-date=August 15, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority|PSA]] |url-status=live}}</ref> | HDI = 0.699 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNDPOrg-HDI">{{cite report|date=September 8, 2022 |title=Human Development Report 2021/22: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908052326/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=September 8, 2022 |access-date=September 8, 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |at=Table 1 |language=en |location=New York |isbn=978-92-1-001640-7}}</ref> | HDI_rank = 116 | currency = [[Филиппин песо]] ([[Филиппин песогийн тэмдэг|₱]]) | currency_code = PHP | time_zone = [[Филиппины Стандарт Цаг|ФСЦ]] | utc_offset = +08:00 | drives_on = баруун<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ |title=Philippine Yearbook |edition=1978 |date=1978 |publisher=[[National Economic and Development Authority]], [[Philippine Statistics Authority|National Census and Statistics Office]] |location=Manila, Philippines |page=[https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ&pg=PA716 716] |language=en }}</ref> | calling_code = [[Филиппин дэх утасны дугаар|+63]] | cctld = [[.ph]] | religion = {{#invoke:list|unbulleted|item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 90.1% [[Филиппин дэх христийн шашин|Христ]] ** 80.6% [[Филиппин дэх католик сүм|Католик]] ** 9.5% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Христийн шашин|Бусад урсгал]] {{Tree list/end}} |5.6% [[Филиппин дэх ислам|Ислам]] |4.3% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Бусад шашин|бусад]] / [[Филиппин дэх шашингүй хүмүүс|шашингүй]] }} | religion_year = 2015 | religion_ref = <ref name="PSAGovPH-2021-Figures">{{Cite report |type=Booklet |last=Mapa |first=Claire Dennis S. |title=2021 Philippines in Figures |issn=1655-2539 |url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20%281%29.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303065148/https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20(1).pdf |archive-date=March 3, 2022 |access-date=July 17, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority]] |pages=23–24}}</ref> }} '''Филиппин''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Philippines'' , <small>[[Филиппин хэл|Филиппинээр]]</small> ''Pilipinas''), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Филиппин Улс''' (англи. ''Republic of the Philippines'' [rɪˈpʌblɪk ɒv ðiː ˈfɪlɪpiːnz], [[тагалог хэл]]. ''Republika ng Pilipinas'' [reˈpublika ŋ ˌpɪlɪˈpinɐs]) нь баруун [[Номхон далай]] дахь Филиппиний [[олтриг]]т орших [[Зүүн Өмнөд Ази|зүүн өмнөд]] [[Ази]]йн арлын [[улс|орон]] юм. Нийслэл нь [[Манила]] хот, хамгийн том нь Бөөн Манилагийн Кесон хот болно. Филиппиний олтриг нь [[Номхон Далай]]н баруун хэсэгт байх 7,641<ref>{{cite web|url=http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|title=More islands, more fun in PH|date=2 сарын 20 2016|language=Англи хэл|access-date=6 сарын 20 2018|archive-date=2018-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181007074415/http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|url-status=dead}}</ref> арлаас бүрдэх бөгөөд усаар [[Индонез]], [[Малайз]], [[Палау]], [[Тайвань]], [[Вьетнам]]тай хиллэнэ. Филиппиний хүн ам 2020 оны байдлаар 114 сая орчим.<ref name="population" /><ref name="IMF2006" /> Эдийн засгийн хэмжээгээр дэлхийд 46-д ордог. Тухайлбал дотоодын нийт бүтээгдхүүн нь [[2008]] онд 154.073 тэрбум ам. доллар хүрч байсан.<ref name="IMF2006" /> Дэлхий даяар 11 сая гаруй филиппинчүүд тархан суурьшсан нь Филиппиний нийт хүн амын 11% нь болно. 1521 оны 3-р сарын 16-нд [[Фернан Магеллан]] ирэхээс өмнө <ref>{{Webarchiv|url=http://www.asianweek.com/2008/08/26/name-change-for-the-philippines/|wayback=20090129142616|text="Name Change for the Philippines"|archiv-bot=2023-09-26 20:13:48 InternetArchiveBot}}. [[AsianWeek]]. Retrieved on [[2008]]-[[08-30]].</ref>, Филиппинд [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Япон]], [[Малайн олтриг]] зэрэг [[Ази]]йн бусад орны оршин суугчидтай худалдаа наймаа хийдэг байсан австронез угсааны ард түмэн нутагладаг байжээ. Филиппин XVI зуунд [[Испани]]йн колони болсон бөгөөд XX зууны эхээр [[АНУ]]-ын эрхшээлд оржээ. 1896 онд [[Катипунан]]аар удирдуулсан [[Филиппиний хувьсгал]]аар Испаниас тусгаар тогтносон. [[Испани-Америкийн дайн]]ы явцад АНУ-ын цэрэг Филиппинийг эзлэн авснаар [[Филиппин-Америкийн дайн]] дэгдсэн ажээ. 1935 онд [[Филиппиний Хамтын Нөхөрлөл|Хамтын Нөхөрлөл]] маягийн засгийн газар байгуулагдсанаар өөртөө засах эрхтэй болсон ба Филиппиний анхны сонгууль явагджээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] Номхон Далайд дууссаны дараа тус улс 1946 оны 7-р сарын 4-нд АНУ-аас тусгаар тогтножээ. [[Фердинанд Маркос]] 1972 онд дайны байдал зарласны улмаас Филиппинд бослого тэмцэл өрнөж, Ардын Шинэ Арми, Моро Үндэсний Чөлөөлөх Фронт зэрэг босогчдын бүлэглэл үүссэн. [[Бага Бенино Акино|Ниной Акино]] алуурчны гарт амь үрэгдсэнээс хойш удалгүй түүний бэлэвсэн эхнэр [[Корасон Акино]], тухайн үед тус улсын оюуны санааны удирдагч байсан Хайме Кардинал Син нар 1986 онд Ардын эрхийн хувьсгал хийж, тус улсыг эргээд ардчилсан засаглалтай болгосон юм. Ардчилал сэргэн тогтсоноос хойш улс төрийн эргэлт, авлигын дуулиан шуугиант хэргүүд гарч, төрийн эрх тайван замаар шилжсээр ирсэн билээ.<ref name="CIAfactbook" /> 2016 оны 6-р сарын 30-нд [[Родриго Дутерте|Родриго Роа Дутерте]] тус улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. 2022 оны 6-р сарын 30-нд болсон сонгуулиар олонхын санал авсан Ерөнхийлөгч 1965-1986 онд Ерөнхийлөгч байсан [[Фердинанд Маркос|Фердинанд Маркосын]] хүү Фердинанд Ромуалдес Маркос буюу Бонгбонг Маркос Филиппиний Ерөнхийлөгч болсон байна. Орчин үеийн Филиппин Өрнөдийн ертөнцийн олон шинжийг агуулсан байдаг нь [[Испани]], [[Латин Америк]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын соёлоос голдуу залгамжлагдсан байдаг. Тус улсын зонхилох шашин нь [[Католик шашин]] бөгөөд Испаничууд ирэхээс өмнө байсан уламжлалт шашны зан үйл хадгалагдан үлдсэн байдаг. Түүнчлэн [[Исламын шашин|Исламын шашныг]] шүтэгчид байдаг.<ref name="encarta">{{cite encyclopedia|last=Steinberg|first=David Joel|title=Philippines|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html|encyclopedia=[[Encarta]]|date=2007}}</ref> 1973 он хүртэл [[испани хэл]] Филиппиний албан ёсны хэл байсан. Түүнээс хойш [[Филиппин хэл|филиппин]], [[Англи хэл|англи]] хэмээх хоёр албан ёсны хэлтэй болсон.<ref name=CIAfactbook /> == Нэрийн гарал үүсэл == Тус улсын нэр нь XVI зууны сүүл үеийн Испанийн ван [[II Филип]]ийн нэрнээс үүдэлтэй юм.<ref name="etymology">{{Citation |author= Gregorio F. Zaide, Sonia M. Zaide|title=Philippine History and Government, Sixth Edition |publisher=All-Nations Publishing Company |year= 2004}}</ref> Испанийн аялагч Руй Липес де Вияалобос анх ''Las Islas Filipinas'' хэмээх нэрийг тухайн үед угсаа залгамжлах хунтайж байсан Филипийг хүндэтгэн [[Лейт арал]] болон [[Самар арал]]д өгсөн ажээ. Бусад арал нь өөр өөрийн нэртэй байсан боловч энэ нэр нь яваандаа тус олтригийг тэр чигт нь нэрлэх нэр болсон.<ref name="etymology" /> [[Файл:Ortigas_Center_Skyline_panoramic.jpg|thumb|center|600px|Бөөн Манила]] == Улс төрийн тогтолцоо == 1987 оны Үндсэн хуулийн дагуу Филиппин нь хоёр танхимтай парламент, бие даасан шүүх засаглалтай ерөнхийлөгчийн Бүгд найрамдах улс юм. Төрийн тэргүүн нь бүх нийтийн шууд сонгуулиар 6 жилийн хугацаагаар сунгах, дахин нэр дэвшүүлэх эрхгүйгээр сонгогддог байна. Ерөнхийлөгч нь Сайд нарын танхимыг (Засгийн газар) тэргүүлдэг бөгөөд зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч юм. Тус улсын хууль тогтоох дээд байгууллага нь Филиппиний Сенат (24 суудал) ба Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим (316 суудал) гэсэн хоёр танхимаас бүрддэг Конгресс юм. Сенаторуудыг 6 жилийн хугацаатай (гурван жил тутамд 12 хүн ээлжлэн, гэхдээ дараалсан хоёроос илүүгүй), Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүдийг гурван жилээр (дараалсан гурваас илүүгүй хугацаатай) сонгодог. == Гадаад харилцаа == Филиппиний олон улсын харилцаа нь бусад улс орнуудтай хийх худалдаа, 11 сая Филиппинчүүд өөр улс оронд амьдардаг гэх мэтээр эргэлддэг. Филиппин улс нь НҮБ-ыг үүсгэн байгуулагч, идэвхтэй гишүүн орон бөгөөд НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн Байнгын бус гишүүнээр олон удаа сонгогдсон. Филиппин улс АНУ-тай тогтоосон харилцаандаа ихээхэн анхаардаг. Тэд [[Хүйтэн дайн|хүйтэн дайны]] үед болон терроризмын эсрэг тэмцэлд АНУ-ыг дэмжиж байсан. Филиппин бол [[НАТО]]-гийн гол холбоотнуудын нэг юм. Филиппин улс өмнө нь Америкийн колони байсан ч АНУ-д өөрийн нутаг дэвсгэрт цэргийн бааз байгуулахыг зөвшөөрсөн. [[Япон]] бол Филиппин улсын хөгжилд бусдаас илүү тусалдаг орны нэг юм. Филиппин улс бусад оронтой ерөнхийдөө сайн харилцаатай байдаг. Филиппин улс өндөр хөгжилтэй эдийн засагтай орнуудын дэмжлэгийг өндрөөр үнэлдэг ч эдийн засгийн хувьд буурай хөгжилтэй бусад орнуудыг дэмждэг. Түүхэн хэлхээ холбоо, соёлын ижил төстэй байдал нь Испанитай хамтран ажиллах сайн үндэс суурь юм. Хэдийгээр хилийн чанад дахь Филиппинчүүдийн амьдралын нөхцөл тийм ч сайн байдаггүй бөгөөд заримдаа ялгаварлан гадуурхалт, хүчирхийлэлд өртдөг ч олон Филиппинчүүд бусад оронд ажилладаг. == Тэмдэглэл == <references group="lower-alpha" /> == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Албан ёсны''' * [https://web.archive.org/web/20120101105754/http://www.gov.ph/ Official website of the Philippine Government] - Gateway to governmental sites '''Газрын зураг''' * [http://www.wikimapia.org/#y=12554564&x=122915039&z=6&l=0&m=a WikiSatellite view of Philippines at WikiMapia] <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Бусад''' <!--DO NOT SPAM! THANK YOU!!!--> * [http://uk.youtube.com/watch?v=1QgTdk6fLAk WOW Philippines Tourism Ad] * [http://newsweek.washingtonpost.com/postglobal/america/philippines Washington Post's: How the Philippines Sees America] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1262783.stm BBC Country Profile on the Philippines] * [https://web.archive.org/web/20061108072347/https://www.cia.gov/cia//publications/factbook/geos/rp.html CIA World Factbook: Philippines] * [http://countrystudies.us/philippines/ U.S. Country Studies: Philippines] * [https://web.archive.org/web/20181202025242/http://www.philippinesdailyphotos.com/ Philippines Daily Photos] * [http://web.kssp.upd.edu.ph/linguistics/plc2006/papers/FullPapers/I-2_Solheim.pdf Origins of the Filipinos and Their Languages by Wilhelm G. Solheim II] ([[Portable Document File|PDF]]) * [http://www.gutenberg.org/browse/authors/b#a2296 History of the Philippine Islands] in many volumes, from [[Project Gutenberg]] (and indexed under [[Emma Helen Blair]], the general editor) * [http://wiki.answers.com/Q/FAQ/2802 WikiAnswers: Q&A about the Philippines] {{Ази}} <!--Categories--> <!--Interwikis--> [[Ангилал:Филиппин| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:АСЕАН-ы гишүүн орнууд]] [[Ангилал:Азийн арлын бүлэг]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] 7zjyywzj72fsg99ezytx6zspgl9nxtn Аризона 0 9487 866200 760487 2026-08-15T00:29:51Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 866200 wikitext text/x-wiki {{АНУ-ын муж улс |бүтэн нэр =Аризона Муж Улс |англи нэр =State of Arizona |далбаа =Flag of Arizona.svg |сүлд =Arizona-StateSeal.svg |хуучин нэр =Аризонын Нутаг Дэвсгэр ({{lang-en|Arizona Territory}}) |хуучин далбаа = |хоч =The Grand Canyon State ([[Гранд Каньон]]ы муж улс),<br /> The Copper State (Зэсийн муж улс) |уриа =Ditat Deus ("Бурхан баяжуулна") |албан ёсны хэл =[[Англи хэл|англи]] |хэлнүүд =[[Англи хэл|англи]] (74.1%)<br />[[Испани хэл|испани]] (19.5%)<br /> [[Навахо хэл|Навахо]] (1.9%) |газрын зураг =Map_of_USA_AZ.svg |нийслэл =[[Финикс (Аризона)|Финикс]] |хамгийн том хот =[[Финикс (Аризона)|Финикс]] |хамгийн том метрополитан бүс =[[Финиксийн метрополитан бүс]] |нутаг дэвсгэрийн байр =6 |нийт нутаг дэвсгэр =295,254 |өргөн =500 |урт =645 |усны эзлэх хувь =0.32 |өргөрөг =31° 20′ N - 37° N |уртраг =109° 3′ W - 114° 49′ W |хүн ам =6,338,755 (2007 оны тооцоо)<ref>http://www.census.gov/popest/states/NST-ann-est.html 2007 Population Estimates</ref> |нягтшил =21.54 |хүн амын байр =16 |өрхийн дундаж орлого = |орлогын байр = |нягтшил байр =33 |хамгийн өндөр цэг =[[Хамфрийс оргил]]<ref name=usgs>{{cite web| date =April 29, 2005| url =http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| title =Elevations and Distances in the United States| publisher =U.S Geological Survey| accessmonthday =November 3| accessyear =2006| access-date =Аравдугаар сар 17, 2008| archive-date =Зургадугаар сар 1, 2008| archive-url =https://web.archive.org/web/20080601170143/http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| url-status =dead}}</ref> |хамгийн өндөр =3,851 |дундаж өндөр =1,250 |хамгийн нам цэг =[[Колорадо гол]]<ref name=usgs/> |хамгийн нам =22 |нэгдсэн өдөр =1912 оны хоёрдугаар сарын 14 |нэгдсэн дараалал =48 |амбан захирагч =[[Жанет Наполитано]] (АН) |дэд захирагч =Байхгүй<ref>Амбан захирагчийн албан тушаалд хүн сонгогдоогүй үед Аризонын Төрийн нарийн бичгийн дарга үүрэг гүйцэтгэнэ.</ref> |сенатчид =[[Жон МакКэйн]] (БНН) <br /> [[Жон Кил]] (БНН) |төлөөлөгч =4 БНН ба 4 АН |цагийн бүс =[[Уулын Стандарт Цагийн Бүс|Уулын]]: [[Гринвичийн цаг|UTC]]-7 |цагийн бүс 1 хаана =Муж улсын ихэнхи хэсэг |цагийн бүс 2 =[[Уулын Стандарт Цагийн Бүс|Уулын]]: UTC-7/-6 |цагийн бүс 2 хаана =[[Навахо Үндэстэн]] |шуудангийн товчлол =AZ |уламжлалт товчлол =Ariz. |ISOкод =US-AZ |зип код = |бүсийн код = |вэбсайт =www.az.gov |тайлбар = }} [[Image:Grand_Canyon_Powell_Point_Evening_Light_02_2013.jpg|thumb|right|250px]] '''Аризона''' ({{lang-en|Arizona}}, [[Навахо хэл|навахо]] ''Hoozdo Hahoodzo'') нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын Баруун Өмнөд бүсэд оршдог АНУ-ын муж улс. Нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь [[Феникс, Аризона|Феникс]]. Хоёрдахь том хот нь [[Таксон, Аризона|Таксон]] бөгөөд үүний дараа Фениксийн бүсийн дөрвөн хот, тухайлбал [[Меза, Аризона|Меза]], [[Чандлер, Аризона|Чандлер]], [[Глендэйл, Аризона|Глендэйл]], [[Скоттсдэйл, Аризона|Скоттсдэйл]] хотууд орно.<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_cities_in_Arizona_%28by_population%29</ref> Аризона [[1912]] оны хоёрдугаар сарын 14-нд Холбоонд нэгдсэн, АНУ-ын эх газрын муж улсуудаас хамгийн сүүлийн буюу 48 дахь муж улс болсон.<ref>[http://www.americaslibrary.gov/cgi-bin/page.cgi/es/az Arizona<!-- Bot generated title -->]</ref> Аризона нь цөлийн уур амьсгал, ялангуяа халуун зун, өнтэй өвлөөрөө нэртэй. Гэвч хойд зүгт байх өндөрлөг нутгаараа цөлөөс сэрүүн уур амьсгалтай нарсан ой, уул нуруудтай. 2006 оны долдугаар сарын 1-ний хүн амын тооцоогоор Аризона хүн амын өсөлтөөр АНУ-д тэргүүлж, [[Невада]]г гүйцэж түрүүлжээ. Аризона нь [[Дөрвөн өнцөг|Дөрвөн өнцгийн]] (Four Corners) муж улсуудын нэг юм. Аризона [[Нью-Мексико]], [[Юта]], [[Невада]], [[Калифорни]] муж улсуудтай хиллэдэг бөгөөд [[Колорадо]] муж улстай нэг үзүүрээрээ нийлдэг. Түүнчлэн [[Мексик]]ийн [[Сонора]], [[Баха Калифорни]] муж улсуудтай хил залгадаг. Аризонад [[Гранд Каньоны Үндэсний парк|Гранд Каньоноос]] гадна олон ой мод, үндэсний парк, дурсгалт газар, индианы нөөц газар байдаг билээ. == Лавлах бичиг == {{reflist|2}} == Хэтдээ унших == * Bayless, Betsy, 1998, ''Arizona Blue Book, 1997-1998.'' Phoenix, Arizona. * McIntyre, Allan J., 2008, [https://web.archive.org/web/20090124192652/http://www.arcadiapublishing.com/mm5/merchant.mvc?Screen=PROD&Product_Code=0738556335&Store_Code=arcadia&search=NEW&offset=100&filter_cat=&PowerSearch_Begin_Only=&sort=name.asc&range_low=&range_high=%20&srch_newbook=1 ''The Tohono O'odham and Pimeria Alta.''] Charleston, SC: Arcadia Publishing, (ISBN 978-0-7385-5633-8) * Miller, Tom (editor), 1986, ''Arizona: The Land and the People.'' Tucson, AZ: University of Arizona Press. (ISBN 0-8165-1004-0) * Thomas, David M. (editor), 2003, ''Arizona Legislative Manual.'' In ''<ref>[http://www.azleg.state.az.us/alispdfs/Council/legman2003.pdf Arizona<!-- Bot generated title -->]</ref>.'' Phoenix, AZ: Arizona Legislative Council. Google Print. Retrieved January 16 2006. * Trimble, Marshall, 1998, ''Arizona, A Cavalcade of History.'' Tucson, AZ: Treasure Chest Publications. (ISBN 0-918080-43-6) == Гадагш холбоос == === Засгийн газрын албан ёсны цахим сүлжээ === * [http://www.az.gov/ Official Website of the State of Arizona] === Бусад === * [http://www.loc.gov/rr/program/bib/states/arizona/index.html Arizona State Guide, from the Library of Congress] * [http://www.bea.doc.gov/bea/regional/map/map.asp?po=AZ Arizona Regional Accounts Data] * [https://web.archive.org/web/20030421010246/http://www.fedstats.gov/qf/states/04000.html Arizona Demographic Data from FedStats] * [http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=AZ Energy Data & Statistics for Arizona] * [https://web.archive.org/web/20171109085739/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Arizona Arizona State Databases] - Annotated list of searchable databases produced by Arizona state agencies and compiled by the Government Documents Roundtable of the American Library Association. * [https://web.archive.org/web/20040626115848/http://www.lib.az.us/ Arizona State Library, Archives and Public Records] * [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=AZ USGS real-time, geographic, and other scientific resources of Arizona] * [https://web.archive.org/web/20150505060710/http://www.ers.usda.gov/StateFacts/AZ.htm Arizona State Facts] * [http://www.azcentral.com Arizona Republic -- daily newspaper serving the state] * History topics timeline of Arizona 1862-1962<ref>[http://www.usastatesdates.com/arizona.htm Arizona History Timeline 1862-1962 by USAStatesDates<!-- Bot generated title -->]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Аялал жуулчлалын мэдээлэл === * [https://web.archive.org/web/20030220022708/http://arizonaguide.com/ Official Arizona Office of Tourism] * [http://www.azgfd.gov Arizona Game & Fish Department (Hunting, Boating & Fishing)] * [http://azstateparks.com/index.html Arizona State Parks] * [https://web.archive.org/web/20141119053519/http://russianlibraryclub.com/ Arizona Russian Center] * [http://www.nps.gov/history/nr/travel/amsw/ American Southwest, a National Park Service ''Discover Our Shared Heritage'' Travel Itinerary] {{АНУ-ын засаг захиргааны нэгжүүд}} [[Ангилал:АНУ-ын холбооны муж улс]] [[Ангилал:Аризона| ]] b1hho0jtqoc60ea2cn21atgopqnevyk Мутаци 0 9958 866235 798624 2026-08-15T09:49:54Z Koldobin 106481 Өгүүллийг өргөжүүлж, мутацийн ангилал, шалтгаан, үр дагавар, зураг болон эх сурвалж нэмэв 866235 wikitext text/x-wiki [[File:Deletion Insertion Substitution-en.svg|thumb|300px|ДНХ-ийн дараалал дахь делеци, инсерц болон орлуулалтын жишээ.]] '''Мутаци''' нь организмын [[генетикийн материал]]ын дараалалд үүссэн өөрчлөлт юм. ДНХ бүхий организмд энэ нь [[ДНХ]]-ийн нуклеотидын дарааллын өөрчлөлтөөр илэрдэг. Мутаци нь [[ДНХ репликаци]]йн үеийн алдаа, ДНХ-ийн гэмтэл, мутаген бодисын нөлөө эсвэл зарим вирусийн халдварын үр дүнд үүсэж болно.<ref name="NHGRI-mutation">National Human Genome Research Institute. [https://www.genome.gov/genetics-glossary/Mutation Mutation]. ''Talking Glossary of Genomic and Genetic Terms''. 2026 оны 8 сарын 15-нд хандсан.</ref> Мутаци нь нэг [[нуклеотид]]ын өөрчлөлтөөс эхлээд хромосомын томоохон хэсгийн бүтэц, зарим тохиолдолд хромосомын тоонд нөлөөлөх хэмжээний өөрчлөлт байж болно. Мутацийн нөлөө нь саармаг, хортой эсвэл ховор тохиолдолд организмд ашигтай байж болно. Мөн бүх мутаци [[фенотип]]д заавал мэдэгдэхүйц өөрчлөлт үүсгэдэггүй.<ref name="Brown2002">Brown TA. [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK21114/ Mutation, Repair and Recombination]. ''Genomes''. 2nd edition. Oxford: Wiley-Liss; 2002.</ref> Удамшлын хувьслын хувьд [[Бэлгийн эс|бэлгийн эс]] болон тэдгээрийг үүсгэгч үржлийн шугамын эсүүдэд гарсан мутаци онцгой ач холбогдолтой. Ийм мутаци үр удамд дамжих боломжтой. Харин биеийн буюу соматик эсийн мутаци тухайн организмд нөлөөлж болох боловч ердийн нөхцөлд үр удамд дамждаггүй.<ref name="NHGRI-mutation" /> == Үүсэх шалтгаан == Мутацийг үүсэх шалтгаанаар нь ерөнхийдөө '''аяндаа үүссэн''' болон '''нөлөөллөөр үүссэн''' гэж ангилж болно. === Аяндаа үүссэн мутаци === '''Аяндаа үүссэн мутаци''' нь зориудаар мутаген хүчин зүйл хэрэглээгүй үед үүсдэг мутаци юм. Үүний шалтгаанд: * ДНХ репликацийн үеийн алдаа; * ДНХ засварын механизмын алдаа; * нуклеотидын аяндаа явагдах химийн өөрчлөлт; * эсийн бодисын солилцооны үед үүсэх идэвхтэй хүчилтөрөгчийн нэгдлүүд; * хөдөлгөөнт генетикийн элементүүдийн шилжилт зэрэг орж болно.<ref name="Brown2002" /><ref>Riddle DL, Blumenthal T, Meyer BJ, et al., editors. [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK20054/ Induced Mutations]. ''C. elegans II''. 2nd edition. Cold Spring Harbor Laboratory Press; 1997.</ref> === Нөлөөллөөр үүссэн мутаци === '''Нөлөөллөөр үүссэн мутаци''' нь гаднын мутаген хүчин зүйлийн үйлчлэлээр мутацийн давтамж нэмэгдэхийг хэлнэ. Жишээлбэл, ионжуулагч цацраг, хэт ягаан туяа болон тодорхой химийн бодисууд ДНХ-г гэмтээж мутаци үүсгэж болно.<ref name="NHGRI-mutagen">National Human Genome Research Institute. [https://www.genome.gov/genetics-glossary/Mutagen Mutagen]. ''Talking Glossary of Genomic and Genetic Terms''. 2026 оны 8 сарын 15-нд хандсан.</ref> == Мутаген == Мутаци үүсэх давтамжийг нэмэгдүүлэх хүчин зүйлийг '''мутаген''' гэнэ. Мутагенууд ДНХ-г шууд гэмтээх, нуклеотидын химийн бүтцийг өөрчлөх эсвэл ДНХ репликаци ба засварын үйл явцад саад учруулах байдлаар үйлчилж болно.<ref name="NHGRI-mutagen" /> Мутаген хүчин зүйлүүдийг дараах байдлаар авч үздэг. === Физикийн мутаген === Физикийн мутагений жишээнд: * [[хэт ягаан туяа]]; * [[рентген туяа]]; * гамма туяа; * бусад төрлийн ионжуулагч цацраг орно.<ref name="NHGRI-mutagen" /> Ионжуулагч цацраг нь ДНХ-ийн нэг болон хоёр гинжийг таслах, томоохон хромосомын өөрчлөлт үүсгэх боломжтой. Хэт ягаан туяа нь ДНХ-ийн сууриудын хооронд хэвийн бус холбоо үүсгэж, репликацийн алдаанд хүргэж болно. === Химийн мутаген === Олон төрлийн химийн бодис мутаген үйлчлэлтэй. Үүнд ДНХ-ийн суурийн бүтцийг өөрчилдөг, ДНХ-д химийн бүлэг нэмж өгдөг, эсвэл ДНХ-ийн хоёр гинжийн хооронд холбоо үүсгэдэг бодисууд орно. Тамхины утаанд агуулагдах зарим химийн нэгдэл мөн мутаген шинжтэй.<ref name="NHGRI-mutagen" /> === Биологийн хүчин зүйл === Зарим [[вирус]] болон хөдөлгөөнт генетикийн элемент геномд өөрийн дарааллыг оруулах замаар генийн хэвийн үйл ажиллагааг алдагдуулж болно. Үүнийг '''инсерцийн мутагенез'''ийн нэг хэлбэр гэж үзэж болно. Вирусийн халдвар нь мөн мутаци үүсэх нэг боломжит шалтгаан болохыг генетикийн тодорхойлолтуудад дурддаг.<ref name="NHGRI-mutation" /> == Эсийн төрлөөр нь == === Үржлийн шугамын мутаци === [[Бэлгийн эс]] буюу өндгөн эс, сперматозоид болон тэдгээрийг үүсгэх үржлийн шугамын эсүүдэд үүссэн мутаци нь үр тогтолтын дараа үр удамд дамжих боломжтой. Хэрэв ийм мутаци агуулсан бэлгийн эс үр тогтоход оролцвол тухайн мутациас үүссэн организмын олон эсэд тархаж болно.<ref name="NHGRI-mutation" /> === Соматик мутаци === '''Соматик мутаци''' нь бэлгийн эсээс бусад биеийн эсэд үүссэн мутаци юм. Энэ мутаци тухайн эс болон түүнээс үүсэх охин эсүүдэд дамжих боловч ердийн бэлгийн үржлийн үед дараагийн үеийн организмд дамжихгүй.<ref>National Human Genome Research Institute. [https://www.genome.gov/genetics-glossary/Somatic-Cells Somatic Cells]. ''Talking Glossary of Genomic and Genetic Terms''. 2026 оны 8 сарын 15-нд хандсан.</ref> Зарим соматик мутаци нь эсийн өсөлт, хуваагдлыг зохицуулдаг генд нөлөөлснөөр [[хорт хавдар]] үүсэхэд хувь нэмэр оруулж болно. == Өөрчлөлтийн хэмжээгээр нь == Мутацийг өөрчлөгдөж буй ДНХ-ийн хэмжээгээр нь хэд хэдэн түвшинд ангилж болно. === Цэгэн мутаци === '''Цэгэн мутаци''' нь нэг нуклеотид буюу нэг суурийн хос өөрчлөгдөх, нэмэгдэх эсвэл алдагдах жижиг хэмжээний мутаци юм.<ref name="NHGRI-point">National Human Genome Research Institute. [https://www.genome.gov/genetics-glossary/Point-Mutation Point Mutation]. ''Talking Glossary of Genomic and Genetic Terms''. 2026 оны 8 сарын 15-нд хандсан.</ref> Цэгэн мутаци нь генийн үйл ажиллагаанд огт нөлөөлөхгүй байж болохоос гадна уургийн амин хүчлийн дарааллыг өөрчлөх эсвэл генийн экспрессэд нөлөөлөх боломжтой. === Жижиг хэмжээний инсерц ба делеци === Нэг эсвэл хэд хэдэн нуклеотид ДНХ-ийн дараалалд нэмэгдэхийг '''инсерц''', алга болохыг '''делеци''' гэнэ. Уураг кодлох хэсэгт гурвын үржвэр биш тооны нуклеотид нэмэгдэх эсвэл алдагдвал унших хүрээ шилжиж '''кодын хүрээний шилжилтийн мутаци''' (''frameshift mutation'') үүснэ.<ref name="Brown2002" /> === Хромосомын бүтцийн өөрчлөлт === [[File:Single Chromosome Mutations.svg|thumb|320px|Нэг хромосомд үүсэх бүтцийн өөрчлөлтийн үндсэн хэлбэрүүд: делеци, дупликаци болон инверс.]] Хромосомын том хэсгийг хамарсан өөрчлөлтийг хромосомын бүтцийн өөрчлөлт гэж үзнэ. Үүнд: * '''Делеци''' — хромосомын тодорхой хэсэг алга болох; * '''Дупликаци''' — хромосомын нэг хэсэг давтагдах; * '''Инверс''' — хромосомын хэсэг тасарч, 180° эргэн эсрэг чиглэлээр буцаж холбогдох; * '''Транслокаци''' — хромосомын хэсэг өөр байрлалд, заримдаа өөр хромосомд шилжих; * '''Инсерц''' — ДНХ буюу хромосомын хэсэг өөр байрлалд орж нэмэгдэх зэрэг орно.<ref>Riddle DL, Blumenthal T, Meyer BJ, et al., editors. [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK20054/ Induced Mutations]. ''C. elegans II''. 2nd edition. Cold Spring Harbor Laboratory Press; 1997.</ref> === Хромосомын тооны өөрчлөлт === Эсийн хромосомын тоо өөрчлөгдөхийг геномын том хэмжээний өөрчлөлтөд хамруулж болно. Тухайлбал: * '''моносоми''' — тодорхой хромосомын нэг хувь дутагдах; * '''трисоми''' — тодорхой хромосомын нэг нэмэлт хувьтай болох; * '''полиплоиди''' — бүхэл хромосомын бүрдлийн тоо нэмэгдэх зэрэг хэлбэр бий. == Нуклеотидын орлуулалт == [[File:Point mutations.svg|thumb|300px|Нуклеотидын орлуулалтыг шилжилт (transition) ба трансверс (transversion) гэж ангилах нь.]] Нэг нуклеотид өөр нуклеотидаар солигдохыг '''нуклеотидын орлуулалт''' гэнэ. Химийн төрлөөр нь: * '''Шилжилт''' (''transition'') — пурин суурь өөр пуринаар эсвэл пиримидин өөр пиримидинаар солигдох; * '''Трансверс''' (''transversion'') — пурин пиримидинаар эсвэл пиримидин пуринаар солигдох гэж ангилна. Уураг кодлох хэсэгт үүссэн орлуулалтыг үр дагавраар нь дараах байдлаар ангилдаг. === Ижил утгат мутаци === '''Ижил утгат''' буюу ''synonymous'' мутацийн үед кодон өөрчлөгдсөн ч генетикийн кодын давхардлын улмаас ижил амин хүчлийг кодолно. Ийм өөрчлөлтийг уламжлалт нэршлээр '''чимээгүй мутаци''' гэж нэрлэх нь бий. Гэхдээ ижил утгат өөрчлөлт бүхэн биологийн хувьд заавал ямар ч нөлөөгүй гэсэн үг биш. === Миссенс мутаци === '''Миссенс''' (''missense'') мутацийн үед нуклеотидын орлуулалтын үр дүнд кодон өөр амин хүчлийг заадаг болно. Үүний улмаас уургийн амин хүчлийн дараалал өөрчлөгдөж болно. Миссенс мутацийн нөлөө нь тухайн амин хүчлийн байрлал болон уургийн үүргээс хамаарч ихээхэн ялгаатай байна. === Нонсенс мутаци === '''Нонсенс''' (''nonsense'') мутацийн үед амин хүчил кодолдог кодон хугацаанаас өмнөх [[зогс-кодон]] болон хувирна. Үүний үр дүнд уургийн нийлэгжилт хэвийн байрлалаасаа өмнө зогсож, богиноссон уураг үүсэх боломжтой. [[File:Point mutations-en.svg|thumb|320px|Кодлох дараалал дахь ижил утгат, миссенс болон нонсенс мутацийн үр дагаврын жишээ.]] == Инсерц, делеци ба кодын хүрээний шилжилт == Уураг кодлох ДНХ-ийн дарааллыг [[кодон]] гэж нэрлэгдэх гурван нуклеотидын бүлгээр уншдаг. Хэрэв кодлох хэсэгт нэмэгдсэн эсвэл алдагдсан нуклеотидын тоо гурвын үржвэр биш байвал тухайн цэгээс хойших кодонуудын унших хүрээ өөрчлөгдөнө. Үүнийг '''кодын хүрээний шилжилт''' гэнэ.<ref name="Brown2002" /> Жишээлбэл, нэг нуклеотидын делеци нь мутацийн байрлалаас хойших олон амин хүчлийг өөрчилж, эрт зогс-кодон үүсэхэд хүргэж болно. Харин яг гурван нуклеотид эсвэл гурвын үржвэр тооны нуклеотид нэмэгдэх, алдагдах үед унших хүрээ бүхэлдээ шилжихгүй боловч уурагт нэг буюу хэд хэдэн амин хүчил нэмэгдэх эсвэл алга болно. == Давталтын тэлэлт == Зарим геномын хэсэгт нэг богино дараалал олон удаа дараалан давтагддаг. Эдгээр давталтын тоо үе дамжих эсвэл эс хуваагдах явцад нэмэгдэж болно. Ийм өөрчлөлтийг '''давталтын тэлэлт''' (''repeat expansion'') гэж нэрлэдэг. Ялангуяа гурван нуклеотидын давталтын тэлэлт нь зарим удамшлын өвчний шалтгаан болдог. Зарим давталтын мутацид үе дамжих тусам давталтын тоо өсөж, өвчин эрт илрэх эсвэл хүнд хэлбэртэй болох үзэгдэл ажиглагдаж болно. == Микроделеци == '''Микроделеци''' нь хромосомын харьцангуй жижиг хэсэг алдагдсан өөрчлөлт юм. Энэ нэр томьёо нь ердийн гэрлийн микроскопын хромосомын шинжилгээгээр шууд ялгахад хэт жижиг байж болох хромосомын делециудыг тодорхойлоход хэрэглэгддэг. Микроделецийг зөвхөн «1–2 нуклеотид алга болох» гэж тодорхойлох нь зөв биш. Нэг буюу цөөн нуклеотидын алдагдлыг жижиг делеци буюу инделийн төрөлд авч үздэг. == Мутацийн үр дагавар == Мутацийн үр нөлөө нь геномын аль хэсэгт үүссэнээс хамаарна. === Саармаг мутаци === Олон мутаци организмын фенотип болон нөхөн үржихүйн чадварт мэдэгдэхүйц нөлөө үзүүлэхгүй. Жишээлбэл, генийн үйл ажиллагаанд чухал бус хэсгийн өөрчлөлт эсвэл ижил амин хүчлийг кодолсон орлуулалт саармаг байж болно. === Хортой мутаци === Генийн үйл ажиллагааг алдагдуулсан мутаци нь эс, эд эсвэл бүх организмын үйл ажиллагаанд сөргөөр нөлөөлж болно. Зарим мутаци удамшлын өвчинтэй холбоотой. Соматик эсийн тодорхой мутациуд эсийн өсөлт, хуваагдлыг хянах механизмыг алдагдуулснаар хавдрын үүсэл, хөгжилд оролцож болно. === Ашигтай мутаци === Тодорхой орчинд зарим мутаци организмын амьд үлдэх эсвэл үржих боломжийг нэмэгдүүлж болно. Ийм мутацийн давтамж [[байгалийн шалгарал]]ын үр дүнд популяцид өсөх боломжтой. Гэхдээ мутаци өөрөө организмд «хэрэгтэй» болохын тулд зориудаар үүсдэггүй. Мутаци үүсэх болон тухайн мутаци байгалийн шалгаралд өртөх нь тусдаа үйл явц юм. == ДНХ-ийн засвар == Эсүүд ДНХ-д байнга үүсдэг гэмтэл болон репликацийн алдааг илрүүлж засах олон механизмтай. ДНХ-ийн засварын системүүдийн зарим нь репликациас өмнө гэмтсэн суурийг илрүүлэн засдаг бол зарим нь шинээр нийлэгжсэн ДНХ-ийн алдааг шалгаж засварладаг.<ref name="Brown2002" /> Гэсэн хэдий ч бүх гэмтэл бүрэн засагддаггүй. Засварлагдаагүй өөрчлөлт дараагийн репликацийн дараа тогтвортой генетикийн өөрчлөлт болон үлдэж болно. == Мутаци ба хувьсал == Мутаци нь популяцийн генетикийн шинэ хувилбаруудын анхдагч эх үүсвэрийн нэг юм. Үүссэн шинэ [[аллел]]ууд [[байгалийн шалгарал]], [[генетикийн дрейф]] болон бусад хувьслын хүчин зүйлийн нөлөөнд орно. Олон эст организмд хувьслын дараагийн үе шатанд дамжихын тулд мутаци үржлийн шугамд үүссэн байх шаардлагатай. Соматик мутаци тухайн организмын эрүүл мэндэд чухал нөлөө үзүүлж болох боловч ихэнх тохиолдолд дараагийн үед дамждаггүй.<ref name="Brown2002" /> Иймээс мутаци нь [[эволюци]]йн генетикийн олон янз байдлыг бий болгох үндсэн механизмын нэг юм. == Мөн үзэх == * [[Ген]] * [[ДНХ]] * [[Хромосом]] * [[Аллел]] * [[Генотип]] * [[Фенотип]] * [[ДНХ репликаци]] * [[Бэлгийн эс]] * [[Кроссинговер]] * [[Генийн холбоо]] * [[Байгалийн шалгарал]] * [[Эволюци]] == Эх сурвалж == {{Reflist}} {{Commons category|Mutation}} [[Ангилал:Эволюци]] [[Ангилал:Генетик]] [[Ангилал:Молекул биологи]] g3ak5hm4yeaqdujeq7j96rj6dbf2jgk Ген 0 10130 866145 864810 2026-08-14T14:29:38Z Koldobin 106481 Устгагдсан шилжүүлгийн холбоосыг засав 866145 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ген.png|thumb|270px|Энэ диаграмм нь ДНХ-ийн хос спираль бүтэц ба хромосомтой (баруун талаас) ген яаж холбогдож байгааг харуулж байна. Хромосом нь хуваагдаж байгаа тул Х хэлбэртэй байна.]] '''Ген''' (''{{lang-grc|γένος}} - Эх'') нь амьд организмын удамшлын (жич : удамшлын мэдээллийг агуулагч уураг хистон) мэдээллийг агуулсан [[молекул|бүрхүүл]] нэгж юм. Шинжлэх ухааны хүрээнд, [[Дезоксирибонуклейн хүчил|дезоксирибонуклейн хүчлийн]] (ДНХ) ба [[Рибонуклейн хүчил|рибонуклейн хүчлийн]] (РНХ), [[Пептид|полипептид]] эсвэл РНХ-н хэлхээг [[кодлох (генетик)|кодчилдог]] (дарааллыг тогтоодог) хэсгийг нь '''ген''' гэж нэрлэдэг. Гэсэн хэдий ч генийн материалын үүргийг юу гүйцэтгэдэг тухай маргасаар байна.<ref>Sarkar, S. and Plutynski, A. (2008). A Companion to the Philosophy of Biology. Oxford: Blackwell.</ref> Ген нь бүхий л уураг болон РНХ-ийн ажиллагаатай хэлхээг тодорхойлдог учир амьд биетүүд нь генээс шууд хамааралтай. Генүүд нь организмын [[Эс|эсүүдийг]] тэтгэх ба үүсгэх мэдээллийг агуулдаг (хадгалдаг) ба үржлийн үед эцэг эхээс үр удамдаа генийн шинж тэмдгүүдийг дамжуулан өгдөг. Бүх организмууд нь өөр өөр биологийн шинж тэмдгүүдэд хамааралтай генүүдийг агуулдаг. Организмын бүх генийн нийлбэрийг "геном" харин "генотип" гэдэг нь ямарваа нэг шинж тэмдгийг илэрхийлж болохуйц гений хэсгийг тодотгож хэлж байгаа нэршил юм. Нийт генотипээс давуу чанартай ген нь амьтанд харагдахуйц илрэх ба түүнийг "фенотип" шинж гэнэ. Жишээ нь, нүдний өнгө, үсний өнгө, мөчны тоо, ургамлын ишний урт ба богино байдал гэх мэт шинжүүд нь бүгд "фенотип" юм. Мөн зарим фенотип шинж гаднаас мэдэгдэхгүй далд байдаг, жишээлбэл, [[цусны бүлэг]], зарим өвчин тусах магадлал их байх, ааш авир болон бие физилогийн өсөлтийн хандлага г.м.. Үүнтэй адил өөр мянга мянган амьдралыг бүтээгч [[биохими]]йн үндсэн [[процесс]]ууд шууд үл мэдэгдэх удамшдаг шинжүүдэд багтдаг. Ген гэдэг нь грекийн ''genesis'' буюу ''төрөлт'' эсвэл ''genos'' буюу ''эх'' гэдэг үгнээс гаргаж авсан ойлголт юм. Генийг орчин цагт ''"тохируулах хэсэг, транскрибчилах хэсэг, эсвэл өөр үйлдлийн хэсгүүдтэй холбогдолтой удамшлын нэгжтэй зохицох [[геном]]ын дарааллын [[Локус (генетик)|хувьсах байрлал]]"'' гэж тодорхойлдог.<ref name=Pearson_2006>{{cite journal |author=Pearson H |title=Genetics: what is a gene? |journal=Nature |volume=441 |issue=7092 |pages=398–401 |year=2006 |pmid=16724031 |doi=10.1038/441398a|bibcode = 2006Natur.441..398P }}</ref><ref name = "Rethink">{{cite journal |author=Elizabeth Pennisi|title=DNA Study Forces Rethink of What It Means to Be a Gene |journal=Science |volume=316|issue=5831 |pages=1556–1557 |year=2007|doi=10.1126/science.316.5831.1556|pmid=17569836}}</ref> Генийн ярианы ойлголт нь (сайн ген г.м.) [[аллел]]ийг илтгэдэг. Ген нь суурь ухагдахуун ба нуклеиний хүчлийн (ДНХ эсвэл зарим [[вирус]]ийн [[рибонуклейн хүчил]]) дараалал, харин аллел нь генд байх ялгаатай, боломжит хувилбаруудыг хэлнэ. Иймд, тодорхой шинж тэмдгийг зааж буй гентэй гэж ярих нь ерөнхийдөө буруу юм. Ихэнх тохиолдолд хүмүүс тодорхой шинж тэмдгийн хэд хэдэн гентэй байдаг, харин зарим хүмүүс тухайн генийн давуу, хүчтэй аллелтэй байдгаас шинж тэмдгүүд илрэх эсэх нь шийдэгддэг. Үүнээс гадна, ген нь [[уураг (молекул)|уургийг]] кодчилдог ба уураг нь шинж тэмдгийг тодорхой болгодог. ==Тодорхойлт== ===РНХ ген болон геном=== [[уураг (молекул)|Уураг]] үүсэх явцад, ген нь [[Рибонуклейн хүчил]] уруу хуулагдаж, завсрын бүтээгдэхүүнийг үүсгэдэг. Бусад үед РНХ молекулууд нь үүрэг гүйцэтгэгчид юм. Жишээлбэл, РНХ [[Рибозим|рибозимууд]] нь [[ферментлэг үүрэг]] гүйцэтгэдэг бол, [[микроРНХ]] нь тохируулах үүрэгтэй. РНХ-ийн [[Ген#Транскрипц|транскрипцлэгддэг]] [[ДНХ]]-ын дарааллыг [[РНХ ген]] гэж нэрлэгддэг. Зарим [[Вирус|вирусууд]] нь өөрийнхөө бүтэн [[геном]]ыг РНХ хэлбэрээр хадгалдаг ба [[ДНХ]] огт агуулдаггүй. Эдгээр вирусууд нь генээ РНХ-д хадгалдаг учир ийм вирус [[Халдвар|халдмагц]] тэдний [[эс]] нь өөрийн уургийг шууд үйлдвэрлэж эхэлдэг ба ингэхдээ ДНХ-аас РНХ-г [[Ген#Транскрипц|транскрипцлэгдэхийг]] хүлээж хугацаа алддаггүй. Нөгөөтэйгүүр, [[дархлалын олдмол хомсдол]] мэтийн РНХ [[ретровирус]]ууд нь уургаа үйлдвэрлэхээсээ өмнө геномынхоо эсрэг транскрипцыг шаарддаг (РНХ-аас ДНХ). 2006 онд [[Франц]]ын эрдэмтэд [[хулгана]]д, учир битүүлэг (толгой эргүүлсэн) завсрын РНХ [[Удамшил|удамшлын]] нэг жишээтэй таарчээ. Генийн багцдаа зарим [[Мутаци|үүргээ гээхээр (зарим үүргээ гүйцэтгэж чадхааргүй) мутацлагдсан]] хулганууд цагаан сүүлтэй болдог. Эдгээр мутантуудын үр төлийн генийн багц нь энгийн атлаа цагаан сүүлтэй байдаг. Судалгааны баг энэ үзэгдлийг мөрдөн судалсаар мутацлагдсан РНХ-ийн багц уруу буцаад иржээ.<ref name="rass">{{cite journal |author=Rassoulzadegan M, Grandjean V, Gounon P, Vincent S, Gillot I, Cuzin F |title=RNA-mediated nonfkfkfinheritance of an epigenetic change in the mouse |journal=Nature |volume=441 |issue=7092 |pages=469–74 |year=2006 |pmid=16724059 |doi=10.1038/nature04674|bibcode = 2006Natur.441..469R }}</ref> Удамшлын мэдээлэл РНХ хэлбэрээр удамших нь вирусүүдэд энгийн үзэгдэл боловч, [[сүүн тэжээлтэн]]д тохиолдох нь маш ховор байдаг. ===Генийн функцийн бүтэц=== [[Файл:514px-DNA chemical structure.svg.png|thumb|300px|[[ДНХ]]-ийн [[Хос спираль|хос спиралийн]] дөрвөн үндсэн нэгжийн химийн бүтэц.]] Амьд организмын ихэнх нь генээ [[ДНХ]]-ийн(Дизоксирибонуклеиний хүчил) урт хэлхээ дээр кодчилдог. ДНХ нь 4 төрлийн [[нуклеотид]]ын дэд нэгжтэй урт гинжин хэлхээ ба эдгээр дэд нэгжүүд нь дор бүрдээ 5 нүүрстөрөгчтэй сахар ([[дезоксирибоз|2'-дезоксирибоз]]), нэг [[фосфатын бүлэг]] болон [[аденин]], [[гуанин]], [[тимин]], [[цитозин]] гэх дөрвөн суурийн аль нэгийг агуулдаг. Хамгийн өргөн тархсан ДНХ-ын [[Эс|эсийн]] бүтэц нь [[хос спираль]] (хеликс - мушгиа) бүтэц юм. Спираль бүтэц нь хоёр бие даасан ДНХ-ийн хэлхээ, баруун гар тал уруу бие биеэ тойрон мушгирахад үүсдэг. Энэ бүтцэд, сууриудын хослох дүрэм үйлчилдэг ба, гуанин зөвхөн цитозинтэй, аденин зөвхөэ тиминтэй тус тус хослодог. Гуанин болон цитозин хоорондын суурийн холбоо нь 3 [[устөрөгчийн холбоо]] байдаг бол, аденин болон тимин хооронд 2 устөрөгчийн холбоо байдаг. Хос спиралийн хоёр хэлхээ нь бие биенээ нөхөж нэгдмэл байна. Өөрөөр хэлбэл нэг хэлхээний аденин нь нөгөө хэлхээний тиминтэй холбогсон байх ба бие биенээ нөхөж байна. Сууриудын [[пентоз]]ын үлдэгдлийн [[химийн агуулга]]ас хамааран ДНХ нь чиглэлтэй байдаг. ДНХ [[полимер]]ийн нэг төгсгөл нь [[дизоксирибоз]] дээр нээлттэй [[гидроксил бүлэг]]тэй байдаг ба үүнийг молекулын [[3' төгсгөл]] гэж нэрлэдэг. Нөгөө төгсгөл нь нээлттэй [[фосфатын бүлэг]]тэй байдаг ба үүнийг [[5' төгсгөл]] гэдэг. ДНХ-ийн чиглэл нь эсийн олон процессуудад маш чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Хос спираль нь чиглэлтэй байдаг учир ДНХ-ийн хуулбарлалт г.м. процессууд зөвхөн нэг чиглэлтэй явагддаг. Бүх нуклеиний хүчлүүдийн эс дэх синтез 5'-3' чиглэлтэй явагддаг. Учир нь, шинэ [[мономер]]ууд нь [[дегидратацийн урвал]]аар хэлхээнд нэмэгддэг ба нээлттэй 3' гидроксил бүлэг нь уг урвалд [[нуклеофил]] болон ашиглагддаг. ДНХ-д кодчлогдсон [[генийн экспресс]] нь генийн РНХ руу [[Транскрипци (Мэдээллийн РНХ-н нийлэгжилт)|транскрипц]] хийгдсэнээр эхэлнэ. РНХ нь, ДНХ тай маш төстэй, 2 дахь нуклеиний хүчил. Гэхдээ РНХ нь дизоксирибозын оронд [[рибоз]]ыг, тимины оронд [[урацил]]ыг агуулдаг. РНХ-ын молекулууд нь ДНХ-аас тогтвор муутай ба 2 эгнээ бүхий биш дан хэлхээ хэлбэрээр байдаг. Уургыг кодчилдог генүүд нь 3 ширхэг цуваа [[нуклеотид]]ын дараалал буюу [[Кодон|кодонуудаас]] бүрддэг бөгөөд тэдгээрийг генийн ''хэлний үг'' гэж хэлж болно. [[Генетик код|Генийн кодчлол]] нь уургын нийлэгжилтийн үед [[кодон]] болон [[Амин хүчил|амин хүчлүүдийн]] хооронд үүсэх зохицолыг тодотгож өгдөг. Генийн кодчлол нь бүх организмд бараг адилхан байдаг. Бүх генүүд нь уургийг эсвэл РНХ-н бүтээгдэхүүнийг тодорхой кодчилдог хэсгээс гадна [[тохируулагч хэсэг]]тэй байдаг. Генүүдэд байдаг тохируулах хэсгийг [[Промоутэр (биологи)|промоутэр]] гэж нэрлэгддэг. Энэ хэсэг нь генийг транскрипцлэгдэх ба экспресслэгдэх үед транскрипцийн механизмд танигдахуйц байрлалыг бий болгож өгдөг. 5' төгсгөлд өөр өөрөөр урттай РНХ үүсдэг нь, генүүд нь олон промоутэртэй байхын үр дүн юм.<ref>{{cite journal |author=Mortazavi A, Williams BA, McCue K, Schaeffer L, Wold B |title=Mapping and quantifying mammalian transcriptomes by RNA-Seq |journal=Nat. Methods |date=May 2008 |pmid=18516045 |doi=10.1038/nmeth.1226 |volume=5 |pages=621–8 |issue=7}}</ref> Промоутэр хэсэг нь [[зохицолтой хэлхээ]] ба тухайн байрлалдаа хамгийн энгийн дараалал боловч, зарим генүүд нь ''"хүчтэй"'' промоутэртэй (транскрипцийн механизмын холболтыг сайн явуулдаг), зарим нь ''"сул"'' промоутэртэй байдаг. Сул промоутэрууд нь транскрипцийн хурд багатай байдаг(хүчтэй промоутэруудтай харьцуулхад), учир нь транскрипцийн механизм нь тэдгээртэй холбогдож транскрипцийг эхлүүлэх дэвтамжийг багасгадаг. Өөр боломжит тохируулагч хэсгүүд [[Хүч нэмэгдүүлэгч (генетик)|хүч нэмэгдүүлэгчүүдийг]] агуулдаг ба тэдгээр нь сул промоутэрийг нөхөн тэтгэдэг. Ихэнх тохируулах хэсгүүд ''"дээш урсгалтай"'', өөрөөр хэлбэл транскрипц эхлэх талаас 5' төгсгөл уруу чиглэсэн байдаг. [[Эукариот]] промоутэр хэсэг нь маш хүнд бүтэцтэй ба [[прокариот]] промоутэр хэсэгтэй харьцуулахад тодорхойлоход хэцүү байдаг. Олон прокариот генүүд [[оперон]] эсвэл бүлэг ген байдлаар зохион байгуулагдсан байдаг. Эдгээр бүлэг генүүдийн бүтээгдэхүүнүүд нь ижил төстэй үүрэгтэй ба бөөнөөрөө нэг бүхэл гэж транскрипцлэгддэг. Өөрөөр хэлбэл, нэг удаад нэг эукариот ген транскрипцлэгддэг боловч, тэр нь [[интрон]] гэдэг ДНХ-ын урт хэлхээг агуулдаг ба эдгээр нь уураг болдоггүй, трансляцын өмнө тасардаг. Прокариот генийг энэ үзэгдэл мөн хамардаг ч, эукариот гентэй харьцуулхад ховор тохиолдог.<ref>{{cite journal |author=Woodson SA |title=Ironing out the kinks: splicing and translation in bacteria |journal=Genes Dev. |volume=12 |issue=9 |pages=1243–7 |year=1998 |pmid=9573040 |url=http://genesdev.cshlp.org/content/12/9/1243.full |doi=10.1101/gad.12.9.1243 |accessdate=2009-08-07 |archive-date=2015-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151014213049/http://genesdev.cshlp.org/content/12/9/1243.full |url-status=dead }}</ref> ===Хромосом=== Тухайн организм болон эсэд орших бүх генийн нийлбэрийг [[геном]] гэдэг. Геном нь нэг эсвэл олон тооны [[хромосом]] дээр хадгалагддаг. Хромосом дээр тодорхой ген байрлаж байгаа хэсгийг тухайн генийн [[Локус (генетик)|локус]] гэдэг. Хромосом нь, [[ДНХ]]-ын маш урт дан спиралиас (хеликсээс) бүрдэх ба түүн дээр мянга мянган генүүд кодчилогдсон байдаг. [[Прокариот]]-[[бактери]]уд болон [[архей]] өөрсдийн геномыг ганц, том, цагираг хэлбэртэй хромосом дээр хадгалдаг. Заримдаа эдгээр том хромосомууд нь [[плазмид]] гэж нэрлэгдэх жижиг дугуй ДНХ-г агуулдаг. Плазмидууд нь цөөхөн хэдхэн генийг кодчилдог ба [[индивид]] хооронд хялбар тээвэрлэгддэг. Жишээ нь, [[Антибиотикийн эсэргүүцэл|антибиотикийн эсэргүүцлийг]] агуулдаг ген нь бактерийн [[плазмид]] дээр орших ба эс хооронд, тэр бүү хэл бүр зүйл хооронд [[генийн хэвтээ шилжилт]]ээр дамждаг. Зарим энгийн [[эукариот]]ууд нь цөөн тооны гентэй плазмидтай байдаг боловч, ихэнх эукариот генүүд нь хэд хэдэн шулуун хромосом дээр байрлаж, [[гистон]] гэдэг агуулах үүрэг бүхий [[уураг (молекул)|уураг]]тай хамт [[бөөм]] дотор баглаатай байдаг. ДНХ гистон дээр ямар байдлаар хадгалагдаж байгаа арга болон гистоны өөрийнх нь химийн найрлага нь, ДНХ-ийн тухайн хэсэг [[генийн экспресс]]д орох боломжтой эсэхийг тохируулах механизм болдог. Эукариот хромосомын төгсгөлүүд нь [[теломер]] гэж нэрлэгдэх, давтагдсан дараалалтай урт хэлхээ ба эдгээр нь ямар ч генийн бүтээгдэхүүнийг илэрхийлдэггүй боловч, [[ДНХ-ын репликаци]]йн үед кодчилолын алдаа (деградаци) болон удирдах хэсэгт алдаа гаргахгүй үүрэгтэй. Эсийн хуваагдлын бэлтгэл ажлын хүрээнд, геном репликацид орох болгонд теломерийн урт багасах хандлагатай байдаг. Теломерийн алдагдлыг организмын нас ахих (хөгшрөх) процесстой холбоотой [[Хөгшрөлт (биологи)|эсийн хөгшрөлтийн]] илрэл эсвэл эсийн хуваагдах чадварын алдагдал гэж үздэг.<ref name="Braig">{{cite journal |author=Braig M, Schmitt C |title=Oncogene-induced senescence: putting the brakes on tumor development |journal=Cancer Res |volume=66 |issue=6 |pages=2881–4 |year=2006 |pmid=16540631 |doi=10.1158/0008-5472.CAN-05-4006}}</ref> Прокариотуудын хромосомуудийн генийн нягтаршил харьцангуй их байхад, эукариотуудынх ихэнхдээ ''"хаягдал ДНХ"'' гэгдэх үүрэг гүйцэтгэдэггүй ДНХ-ийн хэсгүүдийг агуулдаг. Энгийн ганц эст эукариотууд ийм ДНХ харьцангуй багатай байхад, хүн мэт [[олон эст организм]]уудад тогтоогдсон үүрэггүй ДНХ маш их агууллагддаг.<ref name="IHSGC2004">{{cite journal | author = International Human Genome Sequencing Consortium | title = Finishing the euchromatic sequence of the human genome | journal = Nature | volume = 431 | issue = 7011 | pages = 931–45 | year = 2004 | url = http://www.nature.com/nature/journal/v431/n7011/full/nature03001.html | pmid = 15496913 | doi = 10.1038/nature03001 | accessdate = 2009-08-07|bibcode = 2004Natur.431..931H }}</ref> Гэхдээ [[хүний геном]]ын хоёрхон хувь нь уураг-кодчилодог ДНХ байдаг ч, геном дахь сууриудын 80% нь экспресслэгдэх боломжтой гэдэг нь тогтоогдоод байна. Хромосом нь эсийн бөөм дотор байрлана. Генүүд нь ДНХ молекулаас тогтоно. ==Генийн экспресс== [[Файл:708px-Gene2-plain.svg.png|thumb|400px|Diagram of the "typical" [[Eukaryote|eukaryotic]] protein-coding '''gene'''. [[promoter (biology)|Promoter]]s and [[Enhancer (genetics)|enhancers]] determine what portions of the [[DNA]] will be [[transcription (genetics)|transcribed]] into the [[precursor mRNA]] (pre-mRNA). The pre-mRNA is then spliced into [[messenger RNA]] (mRNA) which is later [[Translation (biology)|translated]] into [[protein]].]] {{main|Генийн экспресс}} Бүх организмд, уураг-кодлох генийг түүний уургаас салгах хоёр үндсэн шат бий. Нэгдүгээрт, тухайн ген оршиж байгаа ДНХ нь [[мессенжер РНХ]] буюу mРНХ болон транскрипцлагддаг, хоёрдугаарт mРНХ-ээс уураг болон трансляцлагдана. РНХ-г кодчилдог генүүд нь эхний шатыг дамжих ёстой боловч, [[уураг (молекул)|уураг]] болон трансляцлагддаггүй. Биологийн үүрэгтэй [[молекул]] (уураг эсвэл РНХ) бүтээж байгаа процессыг [[генийн экспресс]], үүсэж байгаа бүтээгдэхүүнийг [[генийн бүтээгдэхүүн]] гэж тус тус нэрлэдэг. ===Генетик код=== {{Main|Генетик код}} Ажиллагаатай уураг болон трансляцлагддаг генийг илтгэх химийн тэмдгүүдийн олонлогийг генетик код гэнэ. Ген болгон нь ДНХ-ийн хэлхээ дээр (зарим вирусийн хувьд РНХ-ийн хэлхээ дээр<ref>MeSH (2008) National Library of Medicine&nbsp;— Medical Subject Headings. ''National library of medicine '' http://www.nlm.nih.gov/cgi/mesh/2008/MB_cgi?mode=&term=RNA+Viruses&field=entry (accessed 27 September 2011) B04.820. 19990101.</ref>) байрлах нуклеотидуудын тодорхой дараалал байдлаар кодлогдсон байдаг. Нуклеотид (генийн материалын бүтээгч үндсэн блок) болон амин хүчил (уургыг бүтээгч үндсэн блок) хоёрын хоорондын харилцаа нь генийг уураг болон амжилттай трасляцлагдахаар тогтоогдсон байх ёстой. Гурван нуклеотидын багцыг [[кодон]] гэж нэрлэх ба багц бүр нь тодорхой амин хүчил эсвэл дохиололыг заадаг. Гурван кодоныг ''"зогсоох кодон"'' гэж нэрлэдэг ба тэд шинэ амин хүчлийг тодорхойлохгүй, харин генийн төгсгөл гэдгийг трансляцын механизмд зааж өгдөг. Нийт 64 кодон (4 нуклеотидийн 3 байрлалд байх боломж 4<sup>3</sup>), 20 амин хүчил байдаг. Үүнээс дүгнэхэд хэд хэдэн кодон нэг амин хүчлийг зааж болдог. Бүх мэдэгдэж буй организмуудын кодон болон амин хүчлийн хоорондын хамаарал нь универсал байдаг. ===Транскрипц=== [[Файл:DNA transcription UKR.png|thumb|Цэнхэрээр дүрслэгдсэн ДНХ-гийн хос эрчлээс түр тайлагдан ногоон өнгөөр дүрслэгдсэн РНХ болон хуулагдаж буй '''транскрипц''' үйл явц. Шараар дүрслэгдсэн зүйл бол РНХ-ын нуклеотидыг өрөн үүсгэж буй '''полимераз''' юм. ]] Генийн транскрипц нь [[мессенжер РНХ]] гэж нэрлэгддэг дан хэлхээтэй РНХ молекулыг үүсгэдэг. Үүссэн РНХ-ийн нуклеотидуудын дараалал нь транскрипц хийсэн ДНХ-ийн (уг РНХ-г үүсгэсэн ДНХ) дараалалтай адилхан байдаг. РНХ-ийн хэлхээний дараалалтай дараалал нь таарч байгаа ДНХ-ийн хэлхээг [[кодлогч хэлхээ]] гэж нэрлэдэг. Тухайн РНХ-г үүсгэсэн (нийлэгжүүлсэн) анхдагч ДНХ-ийн хэлхээг '''загвар хэлхээ''' гэж нэрлэнэ. [[РНХ полимераз]] гэдэг [[фермент]] транскрипцийн процессийг явуулдаг. Энэ фермент нь ДНХ-г [[3' төгсгөл|3']] - [[5' төгсгөл|5']] чиглэлтэй уншиж, РНХ-г [[5' төгсгөл|5']] - [[3' төгсгөл|3']] чиглэлтэй нийлэгжүүлдэг. Транскрипцийг эхлүүлэхийн тулд полимераз нь генийн [[промоутэр (биологи)|промоутэр]] хэсгийг таньж, түүнтэй холбогддог. [[Генийн тохируулга|Генийн тохируулгын]] үндсэн механизм нь: a) промоутэр хэсгийг хаах (блоклох) эсвэл тусгаарлахад оршино; б) [[Дарангуйлагч (биологи)|дарангуйлагч]] (репрессор) молекулыг нягт холбож, уг молекул нь физик төвшинд полимеразыг блоклоход оршино; в) промоутэр хэсэгт хандах боломжгүйгээр ДНХ-г зохион багйуулахад оршино. [[Прокариот]]уудын хувьд транскрипц нь [[цитоплазм]]д явагддаг. Маш урт транскрипцийн үед, РНХ-ийн 3' төгсгөлийн транскрипц дуусаагүй байхад, 5' төгсгөлөөс трансляц нь эхлэх боломжтой. [[Эукариот]]уудын хувьд транскрипц нь эсийн цөм дотор явагддаг ба тэнд эсийн ДНХ нь тусгаарлагдсан байдаг. Полимеразийн үүсгэсэн РНХ-ийн молекулыг [[анхны транскрипт]] гэж нэрлэдэг бөгөөд, энэ нь цитоплазмлуу орж трансляцлагдахаас өмнө [[транскрипцийн дараах сайжруулалт]]ад орох ёстой. Транскрипцлэгдсэн хэсэгт оршиж буй интронуудын [[Сплайсинг (генентик)|сплайсинг]] (холболт) нь эукариотуудын хувьд өвөрмөц өөрчлөлт (модификаци) юм. [[Альтернатив сплайсинг]]ийн (өөр өөр холболтын) механизмууд нь нэг генээс өөр өөр дараалалтай транскрипцуудыг үүсгэдэг ба эдгээр нь өөр өөр уургыг кодчилдог. Энэ нь эукариот эсийн чухал тохируулах хэлбэр юм. ===Трансляц=== [[Файл:Protein Synthesis-Translation.png|thumb|Том саарал гэр бүхий зүйл нь '''рибосом''' юм. Рибосомд орсон мРНХ хэлхээний гурван нуклеотид (1 кодон) бүрт доош харсан "Т" хэлбэрээр дүрслэгдсэн '''зөөгч РНХ''' (tRNA) амин хүчил залгаж байна. Хамгийн дээр харагдаж буй жижиг бөмбөлөгүүд нь амин хүчлийн цуваа буюу "полипептидид"-ийн хэлхээ юм. Тэр нь цаашлан нугаларч '''уураг''' үүснэ.]] Боловсорсон [[Мессенжер РНХ|мРНХ]] (mRNA) молекулыг загвар болгон ашиглаж шинэ [[уураг (молекул)|уураг]] үүсгэх процессыг [[трансляц]] гэдэг. Трансляц нь [[рибосом]]уудаар гүйцэтгэгддэг. Рибосомууд нь РНХ ба уургаас бүрдсэн том цогцолбор бөгөөд, томорч байгаа [[полипептидын хэлхээ]]нд шинэ [[амин хүчил]] залгах замаар [[пептидын холбоо]]г үүсгэдэг [[химийн урвал]]ыг хариуцдаг. Генийн кодчилол нь гурван [[нуклеодтид]]ээс бүрдэх [[кодон]]уудаас тогтох ба [[зөөгч РНХ]] (tRNA) гэж нэрлэгддэг тусгай РНХ-ийн тусламжтайгаар (нэг удаад 1 кодон буюу 3 нуклеотид) уншигддаг. Зөөгч РНХ болгон, уншиж байгаа кодоныг нөхөж өгдөг гурван хослоогүй суурьтай байдаг ба тэдгээрийг [[антикодон]] гэдэг. Зөөгч РНХ нь мөн [[амин хүчил]]тэй [[ковалент холбоо]]гоор холбогдсон байдаг. Зөөгч РНХ нь мессенжер РНХ хэлхээнд орших кодонтой нэгдэхэд, рибосом лигатууд нь өөрийн [[Амин хүчил|амин хүчлийг]] шинэ полипептидийн хэлхээ рүү тээвэрлэдэг. Энэ нь шинэ полипиптидын хэлхээ нийлэгжүүлдэг. Шинэ уураг, [[эс]]ийн үүрэг гүйцэтгэж эхлэхээс өмнө, үүсэж байх үедээ болон үүссэний дараа өөрийн идэвхтэй гурван хэмжээст хэлбэрт шилжинэ. ==ДНХ репликац (хуулбарлалт) болон удамшил== Организмын өсөлт, хөгжил ба үржил нь [[эсийн хуваагдал]] дээр суурилдаг. Өөрөөр хэлбэл нэг [[эс]] хоёр ихэвчлэн ижил [[охин эс]] болон хуваагдах [[процесс]]оос хамааралтай байдаг. Процесс нь, юуны өмнө [[ДНХ репликац]] гэж нэрлэгдэх процессоор [[геном]] дахь бүх генийн хуулбарлахыг шаарддаг. Хуулбарууд нь [[ДНХ полимераз]] гэдэг тусгай [[фермент]]ээр хийгддэг. ДНХ полимераз нь загвар хэлхээ болох хос ДНХ спиралийн нэгийг нь уншиж түүнээс шинэ эсрэг хэлхээг нь нийлэгжүүлдэг. Учир нь, хос ДНХ спиралийн хэлхээнүүд нь хоорондоо [[Суурь хослох дүрэм|суурь хослох холбоо]]гоор холбогдсон байдаг учир нэг хэлхээ нь нөгөөгөө тодорхойлдог. Иймээс фермент нь хос хэлхээний нэгийг нь л уншихад баталгаатай хуулбар хийхэд хангалттай байдаг. ДНХ репликац нь [[хагас консерватив]] процесс юм. Өөрөөр хэлбэл, охин эс бүрээс удамшсан геномын хуулбар нь нэг эх хувь, нэг шинээр нийлэгжсэн хуулбар ДНХ-ын хэлхээтэй байдаг.<ref name=Watson_2004>{{cite book | author = Watson JD, Baker TA, Bell SP, Gann A, Levine M, Losick R | title = Molecular Biology of the Gene | url = https://archive.org/details/molecularbiology0005wats | edition = 5th | publisher = Peason Benjamin Cummings (Cold Spring Harbor Laboratory Press) | year = 2004 | isbn = 0-8053-4635-X }}</ref> ДНХ репликаци дууссаны дараа, эс нь үүссэн хоёр геномын хуулбарыг хоёр тусдаа мембранаар бүрхэгдсэн эс болгон салгах ёстой. [[Прокариот]]уудын хувьд ([[бактери]] болон [[архебактери]]) энэ нь [[бинар хуваагдал]] гэдэг харьцангуй хялбар процессын дагуу явагддаг (дугуй геном бүр [[эсийн мембран]]д бэхлэгдэж байгаад, мембран нь [[цитоплазм]]ыг хоёр мембранаар бүрхэгдсэн хэсэг болгохоор нээгдэх үед охин эс рүү ордог). Бинар хуваагдал нь [[эукариот]]ууд дахь эсийн хуваагдалтай харьцуулахад асар хурдан юм. Эукариот эсийн хуваагдал нь [[эсийн цикл]] гэж нэрлэгддэг илүү нарийн процесс юм. ДНХ-ийн репликаци нь энэ циклийн [[ЭС үе шат]] гэдэг үед явагддаг бол, [[хромосом]]ын задрах процесс болон [[цитоплазм]]ын хуваагдал нь [[ЭМ үе шат]]ад явагддаг. Ихэнх нэг эст эукариотуутад (дрожж мэтийн) нахиалж үржих явдал нь энгийн үзэгдэл бөгөөд, үүссэн хоёр эсийн цитоплазм нь тэгш бус хуваагдсан байдаг. ===Молекул удамшил=== Хуулбарлалт (дубликаци) болон дамжуулалтаар, генийн материал нэг эсээс дараагийнхад шилжих нь молекул удамшлын үндэс бөгөөд, генийн молекулын ба сонгодог дүрслэлийн хоорондын холбоо юм. Организмууд нь эцэг эхийнхээ шинж тэмдгүүдийг агуулдаг учир нь, үр төлийн эсүүд нь эцэг эхийн генийн хуулбарыг агуулдагт оршино. [[Бэлгийн бус үржил]]тэй организмуудын үр төл нь эх организмын генетик хуулбар эсвэл [[клон]] байдаг. [[Бэлгийн үржил|Бэлгийн үржлээр]] үрждэг организмууд нь [[мейоз]] гэж нэрлэгддэг эсийн хуваагдлын тусгай хувилбартай байдаг. Энэ хуваагдлын үр дүнд [[гамет]]ууд буюу [[үржлийн эс]]үүд үүсдэг. Үржлийн эсүүд нь [[гаплойд]] буюу ген тус бүрээс зөвхөн ганц хуулбарыг агуулдаг. Эм организмаас үүсдэг гаметыг [[өндгөн эс]] гэж нэрлэдэг ба эрээс үүсдэг гаметыг [[сперм]] гэдэг. Хоёр гамет нь нийлээд [[үр хөврөлийн эс]]ийг үүсгэдэг ба энэ эс нь [[диплоид]] тооны генийг агуулдаг (эцэг болон эхээс ирсэн ген бүрийн хуулбар нийлээд). [[Меотик хуваагдал|Меотик эсийн хуваагдлын]] үед, [[генийн рекомбинаци]] эсвэл ''кросс овер'' (дамжих) гэдэг нэртэй үзэгдэл заримдаа дагалддаг. Энэ үзэгдлээр нэг [[хроматид]] дээр байгаа тодорхой урттай [[ДНХ]] нь эгч (хамааралтай) хроматидын тодорхой урттай ДНХ-аар солигддог. Хэрвээ хроматидууд дээр байгаа [[аллел]]ууд нь адилхан байвал энэ процесс ямар ч нөлөөлөл үзүүлдэггүй, харин холбогдсон аллелууд нь өөр өөр байвал тэдгээрийн байрлал нь солигддог. Менделийн үл хамаарах багцын тухай зарчмаар бол, ''ямар ч шинж тэмдгийг илэрхийлэх эцэг эхийн хоёр ген үл хамаарах байдлаар гамет уруу орно. Организмд аль нэг шинж тэмдгийг илэрхийлэх эцэх эхийн аллелийн аль нь удамших нь, өөр шинж тэмдгийн аль аллел удамшихтай хамааралгүй байдаг.'' Энэ зарчим нь зөвхөн нэг хромосом дээр оршдоггүй генүүдэд, эсвэл нэг хромосом дээр мөртлөө хоорондоо хол орших генүүдийн хувьд үйлчилнэ. Нэг хромосом дээр генүүд ойрхон орших тусмаа гамет дээр илүү ойр байрлаж цуг удамших магадлал нь ихэснэ. Хэт ойрхон орших генүүд нь огт бие биеэсээ салдаггүй гэж хэлж болно. Учир нь, тэнд ''кросс овер'' явагдах боломжгүй. Үнийг [[генийн холбоо]] гэж нэрлэдэг. ==Түүх== [[File:Gregor Mendel.png|thumb|200px|Грегор Мендел]] Генийн тухай ойлголт нь анх [[Грегор Мендел]] биологийн өөрчлөлтүүд нь эцэг-эх организмаас удамшдаг, тодорхой, тусгай шинжтэй гэдгийг анзаарсан үеэс эхэлж, генийн шинжлэх ухаантай хамт хөгжиж байгаа. Шинж тэмдгийг илэрхийлдэг биологийн нэршлийг ген гэж нэлээд хожим нэрлэх болсон. Гэвч удамшлын биологийн суурь нь 1940-өөд онд ДНХ нь генийн материал гэдэг тогтоогдох хүртэл тодорхойгүй байсан. Менделийн нээлтээс өмнө "эцэг-эхийн шинжүүд нь үр төл дотор үргэлжлэн холилддог" гэдэг удамшлын тухай давамгайлсан онол байсан. Менделийн нээлт нь 1866 нийтлэгдсэнийхээ дараа шууд хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй боловч, сүүлд 1900 онд [[Хуго дэ Вриэс]], [[Карл Корренс]], [[Эрик вон Чермак]] нар Менделийн дүгнэлттэй ижил дүгнэлтэд хүрсэн нь, Менделийн бүтээлийг дахин нээж өгсөн юм. Хэдийгээр эдгээр эрдэмтдийн дүгнэлт зөв байсан ч тэд генийн материал оршдог ''"тусгай нэгж"''-ийн тухай ямар ч ойлголтгүй байсан. Генүүд оршдог гэдгийг анх Грегор Мендел (1822-1884) санал болгосон юм. Тэрээр 1860 онд [[вандуй]]ны (''Pisum sativum'') тариалан дээр удамшлыг судалж байсан ба шинж тэмдгийг эцэг эхээс үр төл уруу дамжуулдаг хүчний талаар таамаг дэвшүүлсэн. Тэр амьдралынхаа 10 гаруй жилийг нэг туршилтад зарцуулсан. Тэр ген гэдэг нэршлийг ашиглаагүй ч, өөрийн дүгнэлтүүдэд удамшдаг шинж тэмдгүүд гэж тайлбарласан байдаг. Мендел мөн, [[Менделийн удамшил#Хоёрдугаар хууль|үл хамаарах удамшил]], [[доминант]] болон [[рецессив]] хоорондын ялгаа, [[гетерозигот]] болон [[гомозигот]] хоорондын ялгаа ба хожим [[генотип]] (организмын генетик материал) болон [[фенотип]] (тухайн организмын үзэгдэх шинжүүд) хоёрын ялгааны талаар таамгуудын дэвшүүлсэн анхны хүн байсан. [[Чарльз Дарвин]] удамшлын микроскопын хэмжээний нэгжийг [[геммул]] гэж нэрлэн судалж байсан нь хожим [[хромосом]] гэж нэрлэгдэх болсон ба 1848 оны эхээр [[Вильгелм Хофмайстер]] эсийн хуваагдлын үеэр хромосомуудыг салж байхыг ажигласан. Хромосомууд нь удамшлыг тээвэрлэн дамжуулдаг гэдэг саналыг 1883 онд [[Вильгелм Роукс]] дэвшүүлсэн. Мөн Дарвин ''[[пангенесис]]'' гэдэг ойлголтыг 1868 онд шинээр нэвтрүүлсэн<ref name="Darwin">Darwin C. (1868). Animals and Plants under Domestication (1868).</ref>. Пангенесис нь, ''pan ('бүтэн' болон 'нийтлэг')'' гэсэн угтвар ба ''genesis ('төрөлт')'' эсвэл ''genos ('эх')'' гэдэг грек үгнүүдээс үүсэлтэй. 1889 онд [[Хюго дэ Вриэс]] ''"Эсийн доторх пангенесис"'' гэдэг номдоо анх Менделийн онолд нэр өгсөн. Тэрээр магадгүй Менделийн ажлын тухай мэдээгүй байх үедээ, удамшдаг шинжийн хамгийн бага нэг нэгжийг ''"панген"'' гэж нэрлэсэн<ref name="pangen">Vries, H. de (1889) ''Intracellular Pangenesis'' [http://www.esp.org/books/devries/pangenesis/facsimile/] ("pangen" definition on page 7 and 40 of this 1910 translation in English)</ref>. [[Дани]]йн ургамал судлаач [[Вильгелм Ёхансэн]] 1909 онд удамшлын физикийн болон үйлдлийн нэгжийг ''"ген"'' гэж нэрлэн тайлбарлаж байхад<ref name="genome">{{cite web | url=http://www.genome.gov/25019879 | title=The Human Genome Project Timeline | accessdate=2006-09-13 }}</ref>, 1905 онд ''"[[генетик]]"'' гэсэн гентэй хамааралтай үгийн анх [[Вильям Байтэсон]] ашигласан. Тэр, уг ойлголтыг Хюго дэ Вриэсийн ''"панген"'' гэдэг үгнээс гарган авсан. 19 дүгээр зууны эхээр Менделийн ажил нь эрдэмтдийн анхаарлыг маш ихээр татах болсон. 1910 онд [[Томас Хант Морган]] генүүд нь тодорхой [[хромосом]] дээр байрладаг гэдгийг харуулсан. Хожин тэрээ генүүд нь хромосом дээр тодорхой байрлал эзэлдэг гэдгийг тогтоосон. Энэ нээлтээ ашиглан Морган ба түүний шавь нар Дрософила (''Drosophila'') гэдэг жимсний ялааны хромосомын анхны дүрслэлийг зохиож эхэлсэн. 1928 онд, [[Фредерик Гриффит]] генийг шилжүүлж болдог гэдгийг харуулсан. Дулааны үйлчлэлээр үхүүлсэн, үхлийн аюултай үйлдэрийн (штамм) [[бактери]]йн генийн мэдээллийг уг бактерийн аюулгүй үйлдэрт суулган хулганад хийхэд хулгана үхдэг. Энэ туршилтыг одоо цагт [[Гриффитийн туршилт]] гэж нэрлэгддэг. Хэд хэдэн дараалсан нээлтүүд нь хэдэн арван жилийн дараа [[эс]] дэх [[хромосом]]ууд нь генетик материалын тээгч ба тэдгээр нь [[ДНХ]]-аас бүрддэг гэдэг дүгнэлтэд хүргэсэн. Менделийн удамшлын салангид нэгжүүд кодчилогдсон, бүх эсүүдэд агуулагддаг полимер молекулыг ДНХ гэж нэрлэдэг. 1941 онд, [[Жорж Уэллс Бидл]], [[Эдвард Лори Татум]] нар, ген дэх [[мутаци]] нь [[метаболизм]]ийн тодорхой үе шатуудад алдаа учруулдгийг баталсан. Энэ нь тодорхой генүүд тодорхой уургуудыг кодчилдог болохыг харуулж, "''[[нэг ген, нэг фермент]]''" гэдэг таамаглалыг дэвшүүлэхэд хүргэсэн<ref name="Gerstein"/>. 1944 онд, [[Освальд Эйвери]], [[Колин Манро Маклеод]], [[Маклин МакКарти]] нар, [[Эйвери-Маклеод-МакКартигийн туршилт|генийн мэдээллийг ДНХ агуулж байдгийг баталсан]]<ref>{{cite journal |author=Steinman RM, Moberg CL |title=A triple tribute to the experiment that transformed biology |journal=J. Exp. Med. |volume=179 |issue=2 |pages=379–84 |date=February 1994 |pmid=8294854 |pmc=2191359 |doi=10.1084/jem.179.2.379}}</ref>. 1953 онд, [[Жеймс Д.Ватсон]], [[Фрэнсис Крик]] нар, ДНХ-ийн бүтцийг хийж харуулсан. Эдгээр нээлтүүд нь, ''уургууд, ДНХ-аас транскрипцлагдсан РНХ-аас трансляцлагддаг'' гэдэг молекулын биологийн гол онолын нээлтэд хүргэсэн. Хожим энэ онолд захирагддаггүй зүйл байдаг гэдэг нь харагдсан. Жишээ нь, [[ретровирус]]д [[эсрэг транскрипц]] явагддаг. 1972 онд, [[Уолтэр Фирс]] ба [[Гентийн их сургууль|Гентийн Их сургуулийн]] ([[Бельги]]) Молекулын биологийн лаборатори дахь түүний баг, генийн дарааллыг тогтоосон анхны хүмүүс байсан. Тэд [[Бактериофаг MS2]] бүрхүүлийн уургын генийн дарааллыг тогтоосон<ref name=Min_1972>{{cite journal |author=Min Jou W, Haegeman G, Ysebaert M, Fiers W |title=Nucleotide sequence of the gene coding for the bacteriophage MS2 coat protein |journal=Nature |volume=237 |issue=5350 |pages=82–8 |year=1972 |pmid=4555447 |doi=10.1038/237082a0|bibcode = 1972Natur.237...82J }}</ref>. 1977 онд, [[Ричард Жэй.Робертс]], [[Филлип Шарп]] нар, ген нь сегментүүдэд хуваагдаж болдгийг нээснээр, нэг ген хэд хэдэн уургийг кодчилох чадвартай гэдэг саналыг дэвшүүлэхэд хүргэсэн. Саяхан (2003-2006 онуудад), [[биологи]]йн судалгаануудын үр дүнд генийн тухай ойлголт өөрчлөгдсөн. ДНХ дээр генүүд нь сувдан зүүлт шиг дараалсан байрлалтай байдаггүй, харин ДНХ-гийн өөр өөр уургыг кодчилох хэсгүүд нь давхцаж болдог гэдгээс, ''"[[Үргэлжилсэн генийн онол|генүүд нь нэг урт үргэлжилсэн зүйл]]"'' гэдэг таамаг гарч ирсэн<ref name=Pearson_2006 />. Энэ таамгийг анх 1986 онд [[Уолтэр Гилбэрт]] дэвшүүлсэн. Тэрээр, ''"РНХ нь катализаторын болон генийн мэдээллийг хадгалах процессорын үүргүүдийг хялбархан гүйцэтгэж чадах, дэлхийн маш эртний үетэй адил ийм энгийн системд, ДНХ ч, уураг ч хэрэггүй байхсан"'' гэжээ. Орчин үед генийг, ДНХ-гийн хэмжээнд судалж байгаа ухааныг [[молекулын генетик]] гэдэг бөгөөд, уламжлалт [[Дарвины эволюци]]йн хамт молекулын генетикийг, [[орчин цагийн эволюцийн синтез]] гэж нэрлэдэг. ==Менделийн удамшил ба сонгодог генетик== [[Менделийн удамшил|Менделийн удамшлын]] онолоор, [[фенотип]] янз бүр байх (организмын физик ба үйл хөдлөлийн шинж чанаруудын ялгаатай байдал) нь [[генотип]]ийн өөрчлөлтөөс, эсвэл тухайн организмын генүүдийн багцаас (ген бүр тодорхой шинж тэмдэг илэрхийлдэг) хамаардаг. Генийн өөр өөр хэлбэрүүд нь өөр өөр фенотипийг заах ба тэдгээр генийн ялгаатай хэлбэрүүдийг [[аллел]] гэдэг. Менделийн ажиллаж байсан олон ургамал, амьтдаас вандуйтай мэт организмуудад, нэг шинж тэмдгийг, эцэг эх тус бүрээс уламжилж ирсэн хоёр аллел тодорхойлдог. Аллелиудийг [[Доминант ген|доминант]] (давамгай) эсвэл [[Рецессив ген|рецессив]] (сул дорой) гэж ангилдаг. Доминант аллелууд нь түүнтэй ижил шинж чанарыг агуулдаг ямар ч аллелтэй хослоход өөрийн фенотипийг илтгэдэг байхад, рецессив аллелууд нь зөвхөн өөртэй нь адил аллелтэй (өөртэй нь ижил аллелийн хуулбартай) хосолбол шинжээ илтгэдэг. Жишээлбэл, вандуй эцэг эхээсээ нэг өндөр ишний аллел, нэг богино ишний аллел уламжилж авсан ба өндөр ишний шинжийг агуулдаг аллел нь доминант байвал, тэр вандуй өндөр иштэй байна. Менделийн судалгааны ажлууд нь, ''"аллелууд нь, [[гамет]]ууд эсвэл [[Үржлийн эс|үржлийн эсүүдийн]] үйлдвэрлэлд бие даан оролцож, үр удам дахь өөрчлөлтүүдийг бий болгодог"'' болохыг харуулж чадсан. ===Мутаци=== [[ДНХ репликаци]] нь ерөнхийдөө маш нарийвчлалтай ч, [[эукариот]]уудад нэг удаад алдаа гарах давтамж нь 10<sup>-6</sup>-аас 10<sup>-10</sup> байдаг бол, [[прокариот]]ууд ба [[вирус]]уудад үүнээс нэлээд өндөр байдаг<ref name=Watson_2004 />. Маш ховор тохиолддог, сууриудын дарааллын гэнэтийн (спонтан) өөрчлөлт нь хэд хэдэн шалтгаанаас үүсэлтэй байдаг: [[ДНХ репликаци]]йн алдаа, [[ДНХ-н эвдрэл]]ийн нөлөөлөл. Эдгээр алдаануудыг [[мутаци]] гэж нэрлэдэг. Эс нь мутаци явагдахыг зогсоох болон [[геном]]ыг алдаагүй байлгах зориулалт бүхий [[ДНХ засах]] механизмуудтай байдаг. Гэсэн хэдий ч, зарим тохиолдлуудад (ДНХ-гийн хос хэлхээ нь хоёулаа тасрах мэт) физик эвдрэлийг засах нь яг ижил шинэ хуулбар үүсгэх ажлаас илүү чухал болдог. Генетик кодчлолын дегенерацийн улмаас, зарим уураг кодчилдог генийн мутаци нь тайван эсвэл кодчилон үүсгэж байгаа уургийн [[Пептидийн дараалал|амин хүчлийнх нь дараалалд]] ямар ч нөлөө (өөрчлөлт) үзүүлдэггүй. Жишээлбэл: УЦУ ([[Урацил]]-[[Цитозин]]-Урацил), УЦЦ (Урацил-Цитозин-Цитозин) [[кодон]]ууд нь [[серин]]ийг кодчилодог учир У-г Ц-гээр солих мутаци нь уурагт ямар ч нөлөө үзүүлдэггүй. [[Фенотип]]д нөлөөлдөг мутаци нь тухайн организмдаа ихэвчлэн саармаг эсвэл хортой нөлөөллийг үзүүлдэг. Мутацийн хувилбарууд нь организмын [[дасан зохицох чадвар]]т эерэг нөлөө үзүүлэх боломжтой ба, ерөнхийдөө мутацийг ашигтай хувилбаруудыг үүсгэдэг гэж үздэг. Хамгийн өргөн тархсан мутаци нь ''"цэгэн мутаци"'' юм. Цэгэн мутацийн үед, ДНХ-ийн хэлхээнд нэг нуклеотид суурь нэмэгдсэнээс эсвэл устан үгүй болсноос тухайн хэлхээний бүх сууриуд шилждэг. ''"Чимээгүй цэгэн мутацийн"'' үед, кодчилогдож байгаа амин хүчлийн бусад хэлхээнд өөрчлөлт орохгүйгээр нэг нуклеотид суурь солигддог. ''"Утгагүй цэгэн мутацийн"'' үед, ганц нуклеотид суурь өөрчлөгдсөнөөр тухайн кодон [[зогс-кодон]] болон хувирч энэ цэгт траскрипц тасалдана (зогсоно). Дараагийн үед ([[удам]]д) дамжсан мутаци нь тодорхой [[популяц]]ад өөрчлөлтүүдийг үүсгэдэг. Нэг генийн өөр өөр хэлбэрүүд нь [[аллел]] ба, аллелд орсон өөрчлөлтүүд нь ялгаатай шинжүүдийг үүсгэх магадлалтай. Гэхдээ ганц ген дэх хувилбарууд нь тод ялгарах фенотипийн шижнийг үүсгэх нь маш бага магадлалтай ч, зарим тод ялгарах шинжүүдийг нэг [[генетик локус]] хянадаг (удирддаг). Генийн хамгийн элбэг тохиолдох аллелуудыг [[зэрлэг аллел]] гэж нэрлэгддэг бол, ховор тохиолдог аллелуудыг [[мутант]] гэж нэрлэгддэг. Энэ нь зэрлэг аллел нь мутант аллелуудын [[өвөг эцэг]] гэсэн үг биш юм. Дийлэнх тохиолдолд мутациуд нь [[рецессив]] (сул дорой) байдаг ба хурдан үгүй болдог ч, зарим тохиолдолд бусад аллелуудад [[доминант]] (давамгайлагч) болдог ба түүний давамгайлж байгааг дараачийн популяцаас харж болно. ==Геном== ===Хромосомт бүтэц=== Организмийн эсвэл эсийн генүүдийн нийлбэрийг түүний [[геном]] гэдэг. [[Прокариот]]уудад, генүүдийн ихэнх нь [[цагираг ДНХ]]-ээс тогтох ганцхан [[хромосом]] дээр байрладаг бол, [[эукариот]]уудад ихэвчлэн хромосом гэж нэрлэгдэх, ДНХ ба уургаас тогтох комлекс (иж бүрдэл) дээр орших, олон бие даасан шулуун спираль ДНХ-үүд дээр агуулагддаг. Нэг зүйлийн нэг хромосом дээр илэрч байгаа генүүд нь өөр зүйлийн хромосом дээр илрэх магадлалтай. Олон зүйлүүд өөрийн геномын нэгээс илүү хуулбарыг, өөрийн [[соматик эс]] болгонд хадгалж байдаг. Хромосомуудын зөвхөн ганц хуулбартай эс эсвэл организмыг [[гаплойд]] гэж нэрлэдэг бөгөөд, хоёр ба түүнээс дээш хуулбартайг нь [[полиплойд]] гэдэг. Хромосом дээр орших генүүдийн хуулбарууд нь заавал адил байх шаардлагагүй. Бэлгийн үржлээр үрждэг организмуудад, эцэг эх хоёроос нэг нэг хуулбар удамшдаг. ===Генийн тоо=== [[Дарааллыг илтгэх зэрэг|Дарааллыг илтгэх зэргийг]] ашиглан тооцоолсон хүний генийн анхны тоо нь 50 000–100 000<ref>{{cite journal |author=Schuler GD, Boguski MS, Stewart EA, ''et al'' |title=A gene map of the human genome |journal=Science |volume=274 |issue=5287 |pages=540–6 |date=October 1996 |pmid=8849440 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/274/5287/540 |doi=10.1126/science.274.5287.540|bibcode = 1996Sci...274..540S }}</ref>. Хүний геном болон бусад геномуудын дарааллуудыг судлах явцад, цөөхөн тооны ген (хүн, хулгана, ялаанд ~20 000, ~ 13 000 аскаридуудад, > 46 000 цагаан будаанд<ref name="pmid11935017">{{cite journal |author=Yu J, Hu S, Wang J, ''et al.'' |title=A draft sequence of the rice genome (Oryza sativa L. ssp. indica) |journal=Science |volume=296 |issue=5565 |pages=79–92 |date=April 2002 |pmid=11935017 |doi=10.1126/science.1068037 |url=|bibcode = 2002Sci...296...79Y }}</ref>) тухайн организм дахь бүх уургыг кодчилдог болохыг тогтоосон<ref name=Carninci2007>{{cite journal |author=Carninci P, Hayashizaki Y |title=Noncoding RNA transcription beyond annotated genes |journal=Curr. Opin. Genet. Dev. |volume=17 |issue=2 |pages=139–44 |date=April 2007 |pmid=17317145 |doi=10.1016/j.gde.2007.02.008}}</ref>. Хүний [[уураг (молекул)|уураг]] кодчилдог дарааллууд нь хүний нийт геномын 1-2 хувийг эзэлдэг<ref name=Claverie2005>{{cite journal |author=Claverie JM |title=Fewer genes, more noncoding RNA |journal=Science |volume=309 |issue=5740 |pages=1529–30 |date=September 2005 |pmid=16141064 |doi=10.1126/science.1116800|bibcode = 2005Sci...309.1529C }}</ref>. Геномын дийлэнх хэсэг нь [[интрон]], [[ретротранспосон]] болон маш олон [[кодлох үүрэггүй РНХ]] дараалал болон транскрипцлагддаг<ref name=Carninci2007/><ref name=Claverie2005/>. Нийт уургийн тоо нь (Дэлхийн [[протеом]]) ойролцоогоор 5 сая юм<ref>{{cite journal |author=Carolina Perez-Iratxeta, ''et al'' |title=Towards completion of the Earth's proteome |journal=Nature EMBO reports |volume=8 |issue=12 |pages=1135–1141 |year=2007 |url=http://www.nature.com/embor/journal/v8/n12/full/7401117.html |pmid=18059312 |pmc=2267224 |doi=10.1038/sj.embor.7401117 |last2=Palidwor |first2=Gareth |last3=Andrade-Navarro |first3=Miguel A}}</ref>. ===Ген бa геномын бүртгэл=== [[Хүний генийн байгууллага|ХГБ]] дэргэдэх [[генийн бүртгэлийн хороо]] (ГБХ) нь генийн бүртгэлийг анх хийж, хүний мэдэгдэж буй бүх генд тусгай нэр болон тэмдэглэгээг ([[товчлол]]) олгосон. Бүртгэгдсэн бүх ген нь [[Генийн сан|ГБХ-ны мэдээллийн санд]] оршдог. Тэмдэглэгээ болгон нь үл давтагдах бөгөөд, ген бүр зөвшөөрөгдсөн ганц тэмдэгтэй. Энэ нь мэдээллээс [[цахим]] өгөгдлийг ялган авахад маш их тус болдог. Бүртгэлд, генүүдийн тэмдэглэгээ бүр нь тухайн [[генийн бүл]]ийн гишүүдтэй зэрэгцээ оршдог. Хүний генийн бүртгэлийг өөр [[зүйл]]үүдэд (ихэвчлэн [[хулгана]]д) ашиглаж болдог. ===Үндсэн генүүд=== Организм амьд оршиход зайлшгүй шаардлагатай генүүдийг үндсэн генүүд гэж нэрлэдэг. Бактериуд амьд оршиход зайлшгүй шаардлагатай хэдхэн ген байдаг гэдгийг тогтоосон нь гайхалтай явдал юм. Жишээ нь, [[гэдэсний савханцар]] (Escherichia coli) оршин тогтноход түүнд агуулагддаг генүүдийн (~4200) зөвхөн 10% нь л шаардлагатай байдаг. ==Ген уламжлалын ойлголт== [[Георг С.Виллиамс]] анх 1966 онд өөрийнхөө "Дасан зохицох нь ба байгалийн шалгарал" гэдэг номдоо [[ген-төвт эволюцийн үзэл]] санаагаа маш тодоор хамгаалсан юм. Тэрээр генийн эволюцийн [[концепц]]ийг (үзэл санаа) санал болгосон бөгөөд, энэ концепц [[байгалийн шалгарал]] нь зарим генийг дэмждэг тухай ойлгоход тусалдаг. Тодорхойлолт нь: "that which segregates and recombines with appreciable frequency." Энэ тодорхойлолтын дагуу бол, [[асексуал]] геномыг (үргүй геном) хүртэл ген гэж үзэх юм. Учир нь, тэд олон үе удам дамжин тогтмол байдагт оршино. Молекул ген нь нэг нэгж гэж транскрипцлагддаг ба уламжлалт ген нь бас нэг нэгж гэж уламжлагддаг. [[Ричард Давкинс]], ''"[[Хувиа хичээсэн ген]]"'' (1976) болон ''"[[Өргөтгөсөн Фенотип]]"'' (1982) номууддаа, ген нь амьд системийн цорын ганц [[репликатор]] гэдэг санааг үлдээсэн. Энэ нь, зөвхөн генүүд өөрсдийнхөө бүтцийг том хэвээр нь дамжуулдаг гэсэн үг ба өөрөөр хэлбэл хуулбарын хэлбэрээрээ үхэшгүй гэсэн үг. Үүнээс үзэхэд генүүд нь [[шалгарлын нэгж]] байх ёстой. ''"Хувиа Хичээсэн Ген"'' номдоо Давкинс ген гэдэг үгийг "уураг кодчилдог ДНХ ийн бүтцийн хэсэг" гэдэг утгын оронд "уламжлагддаг нэгж" гэдэг утгатайгаар тодорхойлохыг хичээсэн. ''"[[Эдемээс эхтэй гол]]"'' номдоо Давкинс амьдралыг, геологийн хугацаа дундуур урсах хоорондоо тохирох (авцалдах) генүүдтэй мөрөн гол гэж дүрслэн, ген-төвт шалгарлын тухай ойлголтыг илүү боловсронгуй болгосон. Энэ голоос саваар ген хутгаж авахад, тур хугацааны эрхтэн болж чадах организм эсвэл [[амьдрахын төлөө тэмцэх төхөөрөмж]] үүснэ. Генийн гол нь хоёр урсгалд салах магадлалтай ба энэ нь газар зүйн салалтын улмаас үүсэх хоёр хоорондоо үрждэггүй [[зүйл]]үүдийг тодорхойлдог. ==Генийн таргетинг (targeting) ба үр дагавар== Хүний [[үр хөврөлийн хөгжил]]д, хүний организмд горим алдагдахад, хөгшрөлт болон өвчлөлийн үед, тухайн генийн гүйцэтгэх үүргийг судлахын тулд хулганы генийг өөрчилж эсвэл сүйтгэж үүсэн модель хулгана дээр судалгаа хийх аргачлалыг генийн таргетинг гэж ойлгодог. Нэг буюу түүнээс дээш генүүдийг нь идэвхгүй эсвэл ажиллагаагүй болгосон модель хулгануудыг [[Нокаут хулгана|нокаут хулганууд]] гэдэг. [[Үр хөврөлийн голын эс]]үүд доторх [[гомолог хромосом]]уудын [[гомолог сэлгээ]]г ашиглан ген таргеталсан хулгануудыг үүсгэдэг тухай анх мэдээлснээс хойш<ref>Thomas KR, Capecchi MR. Site-directed mutagenesis by gene targeting in mouse embryo-derived stem cells. Cell. 1987;51:503-12</ref>, ген таргетлах нь сүүн тэжээлтний геномыг нарийн удирдах хүчирхэг арга болж хөгжсөн ба багаар тооцоход хулганы 10 мянган [[мутант]] [[штамм]]ыг бий болгосон бөгөөд, одоогийн байдлаар тодорхой хугацааны агшинд, эсвэл тодорхой [[эс]] болон эрхтэнд идэвхжүүлж болдог [[мутаци]]йг, үр хөврөлийн үед болон насанд хүрсэн амьтанд хэрэглэх боломжтой болсон<ref>[http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2007/press.html The 2007 Nobel Prize in Physiology or Medicine - Press Release<!-- Bot generated title -->]</ref><ref name=Deng_2007>Deng C. In Celebration of Dr. Mario R. Capecchi's Nobel Prize. Int J Biol Sci 2007; 3:417-419. [http://www.biolsci.org/v03p0417.htm International Journal of Biological Sciences]</ref>. Ген таргетлах аргууд нь хүрээгээ тэлж, [[цэгэн мутаци]], изоформ устгалт, мутант аллелийн засвар, хромосомын ДНХ-ийн том хэсгийг [[суулгалт (генетик)|суулгалт]] болон [[устгалт (генетик)|устгалт]] гэх мэт бүх төрлийн хувиргалтыг хамарсан. Урьдчилан тодорхойлогдсон фенотиптэй модель хулгана гарган авах боломж нь сайжруулалт, [[иммунологи|дархлаа судлал]], [[нейробиологи|мэдрэлийн биологи]], [[Онкологи|хавдар судлал]], [[физиологи]], [[метаболизм]] болон хүний өвчнүүдийн шатуудын судалгаанд маш их нөлөө үзүүлнэ гэж таамаглаж байгаа. Онолын хувьд, генийн таргетингийг зүйлүүдэд, [[титопотент]] [[үр хөврөлийн голын эс]]ийг суулгахад ашиглаж болох ба ингэснээр гэрийн тэжээмэл амьтан, ургамлуудыг сайжруулах боломж нэмэгдэх боломжтой<ref name="Deng_2007"/><ref>{{Cite web |url=http://www.hhmi.org/research/investigators/capecchi.html |title=Mario R. Capecchi<!-- Bot generated title --> |access-date=2014-03-10 |archive-date=2013-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130628104443/http://www.hhmi.org/research/investigators/capecchi.html |url-status=dead }}</ref>. ==Өөрчлөгдөж буй ойлголт== Генийн тухай ойлголт нь мэдэгдэхүйц өөрчлөгдсөөр ирсэн юм. Генийн тодорхойлолт нь, анхны "удамшлын нэгж" гэсэн ойлголтоос, "[[ДНХ]] дээр суурилдаг ба [[Рибонуклейн хүчил|РНХ]] болон [[уураг (молекул)|уургаар]] дамжуулж организмд нөлөөллөө илэрхийлдэг нэгж" гэдэг утгатай болон сайжирсан. Өмнө нь нэг ген нэг уураг кодчилодог гэдэгт итгэдэг байсан бол, [[альтернатив холболт]] болон [[транс холболт]]ууд нээгдсэнээр энэ таамаг худал болох нь тогтоогдсон. Генийн тодорхойлолт одоо хүртэл өөрчлөгдсөөр байгаа билээ. РНХ дээр тулгуурласан [[удамшил]] нь анх сүүн тэжээлтнүүдэд тогтоогджээ<ref name=autogenerated1>{{cite journal | pmid = 16724059 | doi=10.1038/nature04674 | volume=441 | issue=7092 | title=RNA-mediated non-mendelian inheritance of an epigenetic change in the mouse |date=May 2006 | journal=Nature | pages=469–74 | author=Rassoulzadegan M, Grandjean V, Gounon P, Vincent S, Gillot I, Cuzin F|bibcode = 2006Natur.441..469R }}</ref>. Генийн [[удирдах хэсэг]] нь кодчилж байгаа дараалалтай ойрхон байх албагүй ба бүүр нэг [[хромосом]] дээр ч байх шаардлагагүй гэж үзэх баталгаанууд цуглараад байгаа юм. Спилианакис ба түүний хамтрагч нар, хромосом 10 дээр байх [[интерферон-гамма]] ген дэх [[промоутэр хэсэг]] ба хромосом 11 дээрх T(H)2 [[цитокаин]] байрлалд байдаг тохируулах хэсгүүд, хамтдаа тохируулагдахаар [[бөөм]] дотор маш ойрхон байрлах бололцоотой гэдгийг судалсан<ref>{{cite journal | pmid = 15880101 | doi=10.1038/nature03574 | volume=435 | issue=7042 | title=Interchromosomal associations between alternatively expressed loci |date=June 2005 | journal=Nature | pages=637–45 | author=Spilianakis CG, Lalioti MD, Town T, Lee GR, Flavell RA|bibcode = 2005Natur.435..637S }}</ref>. Тэр бүү хэл, генийн кодчилох дараалал нь тухайн гентэй нэг хромосом дээр байх албагүй: Марандэ, Бургер нар [[протист]] ''Diplonema papillatum''-ийн [[митохондр]] дотор генүүд нь эмх цэгцтэйгээр жижиг хэсгүүдэд хуваагдсан ба тэдгээр нь өөр өөр хромосом дээр кодчилогдсон байдаг бөгөөд нэг нэгээрээ транскрипцлагдаад дараа нь мессенжер РНХ молекулыг үүсгэн нэгддэг болохыг тогтоосон<ref>{{cite journal |last1=Marande |first1=William |last2=Burger |first2=Gertraud |date=19 October 2007 |title=Mitochondrial DNA as a genomic jigsaw puzzle |journal=Science |volume=318 |issue=5849 |pages=415 |publisher=AAAS |doi=10.1126/science.1148033 |pmid=17947575 |bibcode = 2007Sci...318..415M }}</ref>. Генүүд тод хязгаартай байдаг гэсэн ойлголт яваандаа үгүй болж байна. Тус тусдаа уураг гаргах чадвартай залгаа хоёр генээс нийлмэл уургууд үүсээд байгаа гэдэг нь батлагдсан<ref>{{cite journal |pmid = 16344564 | doi=10.1101/gr.4145906 | volume=16 | issue=1 | title=Tandem chimerism as a means to increase protein complexity in the human genome | pmc=1356127 |date=January 2006 | journal=Genome Res. | pages=37–44 | author=Parra G, Reymond A, Dabbouseh N, ''et al.''}}</ref>. Эдгээр нийлмэл уургууд ажиллагаатай эсэх нь тогтоогдоогүй байгаа боловч, энэ уургууд үүсэх давтамж нь өмнө үзэж байснаас их байдаг нь илэрсэн. Нийлмэл уургаас илүү шинэлэг нээлт нь, зарим уургууд зайтай орших хэсгүүдийн ексонуудаас тогтдог, тэр бүү хэл өөр өөр хромосомын эксонуудаас бүрддэг тухай ажиглалт юм<ref name="Rethink"/><ref>{{cite journal |pmid = 15998911 | doi=10.1101/gr.3455305 | volume=15 | issue=7 | title=Examples of the complex architecture of the human transcriptome revealed by RACE and high-density tiling arrays | pmc=1172043 |date=July 2005 | journal=Genome Res. | pages=987–97 | author=Kapranov P, Drenkow J, Cheng J, ''et al.''}}</ref>. Энэ шинэ нээлт нь генийн шинэчлэгдсэн, магадгүй урьдчилсан тодорхойлолтыг бий болгосон: "хоорондоо давхцах боломжтой, ажиллагаатай бүлэг бүтээгдэхүүнүүдийг кодчилдог геномын дарааллуудын нэгдэл"<ref name="Gerstein">{{cite journal | author = Gerstein Mark B. ''et al.'' | year = 2007 | title = What is a gene, post-ENCODE? History and updated definition | url = | journal = Genome Research | volume = 17 | issue = 6| pages = 669–681 | doi = 10.1101/gr.6339607 | pmid = 17567988 | last2 = Bruce | first2 = C. | last3 = Rozowsky | first3 = J. S. | last4 = Zheng | first4 = D. | last5 = Du | first5 = J. | last6 = Korbel | first6 = J. O. | last7 = Emanuelsson | first7 = O. | last8 = Zhang | first8 = Z. D. | last9 = Weissman | first9 = S. }}</ref>. Энэ шинэ тодорхойлолт нь генүүдийг (уураг эсвэл РНХ гэдгээс нь хамаарахгүйгээр) ДНХ-ийн байрлалаар нь бус, ажиллагаатай бүтээгдэхүүнээр нь ангилах болсон. Үүнээс үүдэн ДНХ-ийн тохируулах бүх элементүүдийг ген дүрст хэсэг гэж ангилагдана<ref name="Gerstein"/>. == Мөн үзэх == {{Columns-list|3| * [[Хуулбарын хувилбарын тоо]] * [[Эпигенетик]] * [[Генийн бүрэн дараалал]] * [[Эволюцийн ген төвт үзэл]] {{nb5}} * [[Генийн тун]] * [[Генийн экспресс]] * [[Генийн бүл]] * [[Генийн номенклатур]] * [[Генийн патент]] * [[Генийн сан]] * [[Генийн давхцал]] * [[Генийн алгоритм]] * [[Генийг тамаглах программ хангамж]] * [[Урьдчилан таамаглах анагаах ухаан]] * [[Псевдоген]] * [[Тоон шинж чанарын локус]] }} == Эх сурвалж == {{Reflist|2}} [[Ангилал:Википедиа:Уншууштай өгүүлэл]] [[Ангилал:Ген| ]] [[Ангилал:Нуклейн хүчил]] [[Ангилал:Молекул биологи]] gdgnn5obczssqrgp4eqb90xun75fk2i 866146 866145 2026-08-14T14:40:05Z Koldobin 106481 Устгагдсан [[Кодлох (генетик)]] холбоосуудыг [[Генетик код]] руу засав 866146 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ген.png|thumb|270px|Энэ диаграмм нь ДНХ-ийн хос спираль бүтэц ба хромосомтой (баруун талаас) ген яаж холбогдож байгааг харуулж байна. Хромосом нь хуваагдаж байгаа тул Х хэлбэртэй байна.]] '''Ген''' (''{{lang-grc|γένος}} - Эх'') нь амьд организмын удамшлын (жич : удамшлын мэдээллийг агуулагч уураг хистон) мэдээллийг агуулсан [[молекул|бүрхүүл]] нэгж юм. Шинжлэх ухааны хүрээнд, [[Дезоксирибонуклейн хүчил|дезоксирибонуклейн хүчлийн]] (ДНХ) ба [[Рибонуклейн хүчил|рибонуклейн хүчлийн]] (РНХ), [[Пептид|полипептид]] эсвэл РНХ-н хэлхээг [[Генетик код|кодчилдог]] (дарааллыг тогтоодог) хэсгийг нь '''ген''' гэж нэрлэдэг. Гэсэн хэдий ч генийн материалын үүргийг юу гүйцэтгэдэг тухай маргасаар байна.<ref>Sarkar, S. and Plutynski, A. (2008). A Companion to the Philosophy of Biology. Oxford: Blackwell.</ref> Ген нь бүхий л уураг болон РНХ-ийн ажиллагаатай хэлхээг тодорхойлдог учир амьд биетүүд нь генээс шууд хамааралтай. Генүүд нь организмын [[Эс|эсүүдийг]] тэтгэх ба үүсгэх мэдээллийг агуулдаг (хадгалдаг) ба үржлийн үед эцэг эхээс үр удамдаа генийн шинж тэмдгүүдийг дамжуулан өгдөг. Бүх организмууд нь өөр өөр биологийн шинж тэмдгүүдэд хамааралтай генүүдийг агуулдаг. Организмын бүх генийн нийлбэрийг "геном" харин "генотип" гэдэг нь ямарваа нэг шинж тэмдгийг илэрхийлж болохуйц гений хэсгийг тодотгож хэлж байгаа нэршил юм. Нийт генотипээс давуу чанартай ген нь амьтанд харагдахуйц илрэх ба түүнийг "фенотип" шинж гэнэ. Жишээ нь, нүдний өнгө, үсний өнгө, мөчны тоо, ургамлын ишний урт ба богино байдал гэх мэт шинжүүд нь бүгд "фенотип" юм. Мөн зарим фенотип шинж гаднаас мэдэгдэхгүй далд байдаг, жишээлбэл, [[цусны бүлэг]], зарим өвчин тусах магадлал их байх, ааш авир болон бие физилогийн өсөлтийн хандлага г.м.. Үүнтэй адил өөр мянга мянган амьдралыг бүтээгч [[биохими]]йн үндсэн [[процесс]]ууд шууд үл мэдэгдэх удамшдаг шинжүүдэд багтдаг. Ген гэдэг нь грекийн ''genesis'' буюу ''төрөлт'' эсвэл ''genos'' буюу ''эх'' гэдэг үгнээс гаргаж авсан ойлголт юм. Генийг орчин цагт ''"тохируулах хэсэг, транскрибчилах хэсэг, эсвэл өөр үйлдлийн хэсгүүдтэй холбогдолтой удамшлын нэгжтэй зохицох [[геном]]ын дарааллын [[Локус (генетик)|хувьсах байрлал]]"'' гэж тодорхойлдог.<ref name=Pearson_2006>{{cite journal |author=Pearson H |title=Genetics: what is a gene? |journal=Nature |volume=441 |issue=7092 |pages=398–401 |year=2006 |pmid=16724031 |doi=10.1038/441398a|bibcode = 2006Natur.441..398P }}</ref><ref name = "Rethink">{{cite journal |author=Elizabeth Pennisi|title=DNA Study Forces Rethink of What It Means to Be a Gene |journal=Science |volume=316|issue=5831 |pages=1556–1557 |year=2007|doi=10.1126/science.316.5831.1556|pmid=17569836}}</ref> Генийн ярианы ойлголт нь (сайн ген г.м.) [[аллел]]ийг илтгэдэг. Ген нь суурь ухагдахуун ба нуклеиний хүчлийн (ДНХ эсвэл зарим [[вирус]]ийн [[рибонуклейн хүчил]]) дараалал, харин аллел нь генд байх ялгаатай, боломжит хувилбаруудыг хэлнэ. Иймд, тодорхой шинж тэмдгийг зааж буй гентэй гэж ярих нь ерөнхийдөө буруу юм. Ихэнх тохиолдолд хүмүүс тодорхой шинж тэмдгийн хэд хэдэн гентэй байдаг, харин зарим хүмүүс тухайн генийн давуу, хүчтэй аллелтэй байдгаас шинж тэмдгүүд илрэх эсэх нь шийдэгддэг. Үүнээс гадна, ген нь [[уураг (молекул)|уургийг]] кодчилдог ба уураг нь шинж тэмдгийг тодорхой болгодог. ==Тодорхойлт== ===РНХ ген болон геном=== [[уураг (молекул)|Уураг]] үүсэх явцад, ген нь [[Рибонуклейн хүчил]] уруу хуулагдаж, завсрын бүтээгдэхүүнийг үүсгэдэг. Бусад үед РНХ молекулууд нь үүрэг гүйцэтгэгчид юм. Жишээлбэл, РНХ [[Рибозим|рибозимууд]] нь [[ферментлэг үүрэг]] гүйцэтгэдэг бол, [[микроРНХ]] нь тохируулах үүрэгтэй. РНХ-ийн [[Ген#Транскрипц|транскрипцлэгддэг]] [[ДНХ]]-ын дарааллыг [[РНХ ген]] гэж нэрлэгддэг. Зарим [[Вирус|вирусууд]] нь өөрийнхөө бүтэн [[геном]]ыг РНХ хэлбэрээр хадгалдаг ба [[ДНХ]] огт агуулдаггүй. Эдгээр вирусууд нь генээ РНХ-д хадгалдаг учир ийм вирус [[Халдвар|халдмагц]] тэдний [[эс]] нь өөрийн уургийг шууд үйлдвэрлэж эхэлдэг ба ингэхдээ ДНХ-аас РНХ-г [[Ген#Транскрипц|транскрипцлэгдэхийг]] хүлээж хугацаа алддаггүй. Нөгөөтэйгүүр, [[дархлалын олдмол хомсдол]] мэтийн РНХ [[ретровирус]]ууд нь уургаа үйлдвэрлэхээсээ өмнө геномынхоо эсрэг транскрипцыг шаарддаг (РНХ-аас ДНХ). 2006 онд [[Франц]]ын эрдэмтэд [[хулгана]]д, учир битүүлэг (толгой эргүүлсэн) завсрын РНХ [[Удамшил|удамшлын]] нэг жишээтэй таарчээ. Генийн багцдаа зарим [[Мутаци|үүргээ гээхээр (зарим үүргээ гүйцэтгэж чадхааргүй) мутацлагдсан]] хулганууд цагаан сүүлтэй болдог. Эдгээр мутантуудын үр төлийн генийн багц нь энгийн атлаа цагаан сүүлтэй байдаг. Судалгааны баг энэ үзэгдлийг мөрдөн судалсаар мутацлагдсан РНХ-ийн багц уруу буцаад иржээ.<ref name="rass">{{cite journal |author1=Rassoulzadegan M |author2=Grandjean V |author3=Gounon P |author4=Vincent S |author5=Gillot I |author6=Cuzin F |title=RNA-mediated nonfkfkfinheritance of an epigenetic change in the mouse |journal=Nature |volume=441 |issue=7092 |pages=469–74 |year=2006 |pmid=16724059 |doi=10.1038/nature04674 |bibcode=2006Natur.441..469R }}</ref> Удамшлын мэдээлэл РНХ хэлбэрээр удамших нь вирусүүдэд энгийн үзэгдэл боловч, [[сүүн тэжээлтэн]]д тохиолдох нь маш ховор байдаг. ===Генийн функцийн бүтэц=== [[Файл:514px-DNA chemical structure.svg.png|thumb|300px|[[ДНХ]]-ийн [[Хос спираль|хос спиралийн]] дөрвөн үндсэн нэгжийн химийн бүтэц.]] Амьд организмын ихэнх нь генээ [[ДНХ]]-ийн(Дизоксирибонуклеиний хүчил) урт хэлхээ дээр кодчилдог. ДНХ нь 4 төрлийн [[нуклеотид]]ын дэд нэгжтэй урт гинжин хэлхээ ба эдгээр дэд нэгжүүд нь дор бүрдээ 5 нүүрстөрөгчтэй сахар ([[дезоксирибоз|2'-дезоксирибоз]]), нэг [[фосфатын бүлэг]] болон [[аденин]], [[гуанин]], [[тимин]], [[цитозин]] гэх дөрвөн суурийн аль нэгийг агуулдаг. Хамгийн өргөн тархсан ДНХ-ын [[Эс|эсийн]] бүтэц нь [[хос спираль]] (хеликс - мушгиа) бүтэц юм. Спираль бүтэц нь хоёр бие даасан ДНХ-ийн хэлхээ, баруун гар тал уруу бие биеэ тойрон мушгирахад үүсдэг. Энэ бүтцэд, сууриудын хослох дүрэм үйлчилдэг ба, гуанин зөвхөн цитозинтэй, аденин зөвхөэ тиминтэй тус тус хослодог. Гуанин болон цитозин хоорондын суурийн холбоо нь 3 [[устөрөгчийн холбоо]] байдаг бол, аденин болон тимин хооронд 2 устөрөгчийн холбоо байдаг. Хос спиралийн хоёр хэлхээ нь бие биенээ нөхөж нэгдмэл байна. Өөрөөр хэлбэл нэг хэлхээний аденин нь нөгөө хэлхээний тиминтэй холбогсон байх ба бие биенээ нөхөж байна. Сууриудын [[пентоз]]ын үлдэгдлийн [[химийн агуулга]]ас хамааран ДНХ нь чиглэлтэй байдаг. ДНХ [[полимер]]ийн нэг төгсгөл нь [[дизоксирибоз]] дээр нээлттэй [[гидроксил бүлэг]]тэй байдаг ба үүнийг молекулын [[3' төгсгөл]] гэж нэрлэдэг. Нөгөө төгсгөл нь нээлттэй [[фосфатын бүлэг]]тэй байдаг ба үүнийг [[5' төгсгөл]] гэдэг. ДНХ-ийн чиглэл нь эсийн олон процессуудад маш чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Хос спираль нь чиглэлтэй байдаг учир ДНХ-ийн хуулбарлалт г.м. процессууд зөвхөн нэг чиглэлтэй явагддаг. Бүх нуклеиний хүчлүүдийн эс дэх синтез 5'-3' чиглэлтэй явагддаг. Учир нь, шинэ [[мономер]]ууд нь [[дегидратацийн урвал]]аар хэлхээнд нэмэгддэг ба нээлттэй 3' гидроксил бүлэг нь уг урвалд [[нуклеофил]] болон ашиглагддаг. ДНХ-д кодчлогдсон [[генийн экспресс]] нь генийн РНХ руу [[Транскрипци (Мэдээллийн РНХ-н нийлэгжилт)|транскрипц]] хийгдсэнээр эхэлнэ. РНХ нь, ДНХ тай маш төстэй, 2 дахь нуклеиний хүчил. Гэхдээ РНХ нь дизоксирибозын оронд [[рибоз]]ыг, тимины оронд [[урацил]]ыг агуулдаг. РНХ-ын молекулууд нь ДНХ-аас тогтвор муутай ба 2 эгнээ бүхий биш дан хэлхээ хэлбэрээр байдаг. Уургыг кодчилдог генүүд нь 3 ширхэг цуваа [[нуклеотид]]ын дараалал буюу [[Кодон|кодонуудаас]] бүрддэг бөгөөд тэдгээрийг генийн ''хэлний үг'' гэж хэлж болно. [[Генетик код|Генийн кодчлол]] нь уургын нийлэгжилтийн үед [[кодон]] болон [[Амин хүчил|амин хүчлүүдийн]] хооронд үүсэх зохицолыг тодотгож өгдөг. Генийн кодчлол нь бүх организмд бараг адилхан байдаг. Бүх генүүд нь уургийг эсвэл РНХ-н бүтээгдэхүүнийг тодорхой кодчилдог хэсгээс гадна [[тохируулагч хэсэг]]тэй байдаг. Генүүдэд байдаг тохируулах хэсгийг [[Промоутэр (биологи)|промоутэр]] гэж нэрлэгддэг. Энэ хэсэг нь генийг транскрипцлэгдэх ба экспресслэгдэх үед транскрипцийн механизмд танигдахуйц байрлалыг бий болгож өгдөг. 5' төгсгөлд өөр өөрөөр урттай РНХ үүсдэг нь, генүүд нь олон промоутэртэй байхын үр дүн юм.<ref>{{cite journal |author1=Mortazavi A |author2=Williams BA |author3=McCue K |author4=Schaeffer L |author5=Wold B |title=Mapping and quantifying mammalian transcriptomes by RNA-Seq |journal=Nat. Methods |date=May 2008 |pmid=18516045 |doi=10.1038/nmeth.1226 |volume=5 |pages=621–8 |issue=7}}</ref> Промоутэр хэсэг нь [[зохицолтой хэлхээ]] ба тухайн байрлалдаа хамгийн энгийн дараалал боловч, зарим генүүд нь ''"хүчтэй"'' промоутэртэй (транскрипцийн механизмын холболтыг сайн явуулдаг), зарим нь ''"сул"'' промоутэртэй байдаг. Сул промоутэрууд нь транскрипцийн хурд багатай байдаг(хүчтэй промоутэруудтай харьцуулхад), учир нь транскрипцийн механизм нь тэдгээртэй холбогдож транскрипцийг эхлүүлэх дэвтамжийг багасгадаг. Өөр боломжит тохируулагч хэсгүүд [[Хүч нэмэгдүүлэгч (генетик)|хүч нэмэгдүүлэгчүүдийг]] агуулдаг ба тэдгээр нь сул промоутэрийг нөхөн тэтгэдэг. Ихэнх тохируулах хэсгүүд ''"дээш урсгалтай"'', өөрөөр хэлбэл транскрипц эхлэх талаас 5' төгсгөл уруу чиглэсэн байдаг. [[Эукариот]] промоутэр хэсэг нь маш хүнд бүтэцтэй ба [[прокариот]] промоутэр хэсэгтэй харьцуулахад тодорхойлоход хэцүү байдаг. Олон прокариот генүүд [[оперон]] эсвэл бүлэг ген байдлаар зохион байгуулагдсан байдаг. Эдгээр бүлэг генүүдийн бүтээгдэхүүнүүд нь ижил төстэй үүрэгтэй ба бөөнөөрөө нэг бүхэл гэж транскрипцлэгддэг. Өөрөөр хэлбэл, нэг удаад нэг эукариот ген транскрипцлэгддэг боловч, тэр нь [[интрон]] гэдэг ДНХ-ын урт хэлхээг агуулдаг ба эдгээр нь уураг болдоггүй, трансляцын өмнө тасардаг. Прокариот генийг энэ үзэгдэл мөн хамардаг ч, эукариот гентэй харьцуулхад ховор тохиолдог.<ref>{{cite journal |author=Woodson SA |title=Ironing out the kinks: splicing and translation in bacteria |journal=Genes Dev. |volume=12 |issue=9 |pages=1243–7 |year=1998 |pmid=9573040 |url=http://genesdev.cshlp.org/content/12/9/1243.full |doi=10.1101/gad.12.9.1243 |accessdate=2009-08-07 |archive-date=2015-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151014213049/http://genesdev.cshlp.org/content/12/9/1243.full |url-status=dead }}</ref> ===Хромосом=== Тухайн организм болон эсэд орших бүх генийн нийлбэрийг [[геном]] гэдэг. Геном нь нэг эсвэл олон тооны [[хромосом]] дээр хадгалагддаг. Хромосом дээр тодорхой ген байрлаж байгаа хэсгийг тухайн генийн [[Локус (генетик)|локус]] гэдэг. Хромосом нь, [[ДНХ]]-ын маш урт дан спиралиас (хеликсээс) бүрдэх ба түүн дээр мянга мянган генүүд кодчилогдсон байдаг. [[Прокариот]]-[[бактери]]уд болон [[архей]] өөрсдийн геномыг ганц, том, цагираг хэлбэртэй хромосом дээр хадгалдаг. Заримдаа эдгээр том хромосомууд нь [[плазмид]] гэж нэрлэгдэх жижиг дугуй ДНХ-г агуулдаг. Плазмидууд нь цөөхөн хэдхэн генийг кодчилдог ба [[индивид]] хооронд хялбар тээвэрлэгддэг. Жишээ нь, [[Антибиотикийн эсэргүүцэл|антибиотикийн эсэргүүцлийг]] агуулдаг ген нь бактерийн [[плазмид]] дээр орших ба эс хооронд, тэр бүү хэл бүр зүйл хооронд [[генийн хэвтээ шилжилт]]ээр дамждаг. Зарим энгийн [[эукариот]]ууд нь цөөн тооны гентэй плазмидтай байдаг боловч, ихэнх эукариот генүүд нь хэд хэдэн шулуун хромосом дээр байрлаж, [[гистон]] гэдэг агуулах үүрэг бүхий [[уураг (молекул)|уураг]]тай хамт [[бөөм]] дотор баглаатай байдаг. ДНХ гистон дээр ямар байдлаар хадгалагдаж байгаа арга болон гистоны өөрийнх нь химийн найрлага нь, ДНХ-ийн тухайн хэсэг [[генийн экспресс]]д орох боломжтой эсэхийг тохируулах механизм болдог. Эукариот хромосомын төгсгөлүүд нь [[теломер]] гэж нэрлэгдэх, давтагдсан дараалалтай урт хэлхээ ба эдгээр нь ямар ч генийн бүтээгдэхүүнийг илэрхийлдэггүй боловч, [[ДНХ-ын репликаци]]йн үед кодчилолын алдаа (деградаци) болон удирдах хэсэгт алдаа гаргахгүй үүрэгтэй. Эсийн хуваагдлын бэлтгэл ажлын хүрээнд, геном репликацид орох болгонд теломерийн урт багасах хандлагатай байдаг. Теломерийн алдагдлыг организмын нас ахих (хөгшрөх) процесстой холбоотой [[Хөгшрөлт (биологи)|эсийн хөгшрөлтийн]] илрэл эсвэл эсийн хуваагдах чадварын алдагдал гэж үздэг.<ref name="Braig">{{cite journal |author1=Braig M |author2=Schmitt C |title=Oncogene-induced senescence: putting the brakes on tumor development |journal=Cancer Res |volume=66 |issue=6 |pages=2881–4 |year=2006 |pmid=16540631 |doi=10.1158/0008-5472.CAN-05-4006}}</ref> Прокариотуудын хромосомуудийн генийн нягтаршил харьцангуй их байхад, эукариотуудынх ихэнхдээ ''"хаягдал ДНХ"'' гэгдэх үүрэг гүйцэтгэдэггүй ДНХ-ийн хэсгүүдийг агуулдаг. Энгийн ганц эст эукариотууд ийм ДНХ харьцангуй багатай байхад, хүн мэт [[олон эст организм]]уудад тогтоогдсон үүрэггүй ДНХ маш их агууллагддаг.<ref name="IHSGC2004">{{cite journal | author = International Human Genome Sequencing Consortium | title = Finishing the euchromatic sequence of the human genome | journal = Nature | volume = 431 | issue = 7011 | pages = 931–45 | year = 2004 | url = http://www.nature.com/nature/journal/v431/n7011/full/nature03001.html | pmid = 15496913 | doi = 10.1038/nature03001 | accessdate = 2009-08-07|bibcode = 2004Natur.431..931H }}</ref> Гэхдээ [[хүний геном]]ын хоёрхон хувь нь уураг-кодчилодог ДНХ байдаг ч, геном дахь сууриудын 80% нь экспресслэгдэх боломжтой гэдэг нь тогтоогдоод байна. Хромосом нь эсийн бөөм дотор байрлана. Генүүд нь ДНХ молекулаас тогтоно. ==Генийн экспресс== [[Файл:708px-Gene2-plain.svg.png|thumb|400px|Diagram of the "typical" [[Eukaryote|eukaryotic]] protein-coding '''gene'''. [[promoter (biology)|Promoter]]s and [[Enhancer (genetics)|enhancers]] determine what portions of the [[DNA]] will be [[transcription (genetics)|transcribed]] into the [[precursor mRNA]] (pre-mRNA). The pre-mRNA is then spliced into [[messenger RNA]] (mRNA) which is later [[Translation (biology)|translated]] into [[protein]].]] {{main|Генийн экспресс}} Бүх организмд, уураг-кодлох генийг түүний уургаас салгах хоёр үндсэн шат бий. Нэгдүгээрт, тухайн ген оршиж байгаа ДНХ нь [[мессенжер РНХ]] буюу mРНХ болон транскрипцлагддаг, хоёрдугаарт mРНХ-ээс уураг болон трансляцлагдана. РНХ-г кодчилдог генүүд нь эхний шатыг дамжих ёстой боловч, [[уураг (молекул)|уураг]] болон трансляцлагддаггүй. Биологийн үүрэгтэй [[молекул]] (уураг эсвэл РНХ) бүтээж байгаа процессыг [[генийн экспресс]], үүсэж байгаа бүтээгдэхүүнийг [[генийн бүтээгдэхүүн]] гэж тус тус нэрлэдэг. ===Генетик код=== {{Main|Генетик код}} Ажиллагаатай уураг болон трансляцлагддаг генийг илтгэх химийн тэмдгүүдийн олонлогийг генетик код гэнэ. Ген болгон нь ДНХ-ийн хэлхээ дээр (зарим вирусийн хувьд РНХ-ийн хэлхээ дээр<ref>MeSH (2008) National Library of Medicine&nbsp;— Medical Subject Headings. ''National library of medicine '' http://www.nlm.nih.gov/cgi/mesh/2008/MB_cgi?mode=&term=RNA+Viruses&field=entry (accessed 27 September 2011) B04.820. 19990101.</ref>) байрлах нуклеотидуудын тодорхой дараалал байдлаар кодлогдсон байдаг. Нуклеотид (генийн материалын бүтээгч үндсэн блок) болон амин хүчил (уургыг бүтээгч үндсэн блок) хоёрын хоорондын харилцаа нь генийг уураг болон амжилттай трасляцлагдахаар тогтоогдсон байх ёстой. Гурван нуклеотидын багцыг [[кодон]] гэж нэрлэх ба багц бүр нь тодорхой амин хүчил эсвэл дохиололыг заадаг. Гурван кодоныг ''"зогсоох кодон"'' гэж нэрлэдэг ба тэд шинэ амин хүчлийг тодорхойлохгүй, харин генийн төгсгөл гэдгийг трансляцын механизмд зааж өгдөг. Нийт 64 кодон (4 нуклеотидийн 3 байрлалд байх боломж 4<sup>3</sup>), 20 амин хүчил байдаг. Үүнээс дүгнэхэд хэд хэдэн кодон нэг амин хүчлийг зааж болдог. Бүх мэдэгдэж буй организмуудын кодон болон амин хүчлийн хоорондын хамаарал нь универсал байдаг. ===Транскрипц=== [[Файл:DNA transcription UKR.png|thumb|Цэнхэрээр дүрслэгдсэн ДНХ-гийн хос эрчлээс түр тайлагдан ногоон өнгөөр дүрслэгдсэн РНХ болон хуулагдаж буй '''транскрипц''' үйл явц. Шараар дүрслэгдсэн зүйл бол РНХ-ын нуклеотидыг өрөн үүсгэж буй '''полимераз''' юм. ]] Генийн транскрипц нь [[мессенжер РНХ]] гэж нэрлэгддэг дан хэлхээтэй РНХ молекулыг үүсгэдэг. Үүссэн РНХ-ийн нуклеотидуудын дараалал нь транскрипц хийсэн ДНХ-ийн (уг РНХ-г үүсгэсэн ДНХ) дараалалтай адилхан байдаг. РНХ-ийн хэлхээний дараалалтай дараалал нь таарч байгаа ДНХ-ийн хэлхээг [[кодлогч хэлхээ]] гэж нэрлэдэг. Тухайн РНХ-г үүсгэсэн (нийлэгжүүлсэн) анхдагч ДНХ-ийн хэлхээг '''загвар хэлхээ''' гэж нэрлэнэ. [[РНХ полимераз]] гэдэг [[фермент]] транскрипцийн процессийг явуулдаг. Энэ фермент нь ДНХ-г [[3' төгсгөл|3']] - [[5' төгсгөл|5']] чиглэлтэй уншиж, РНХ-г [[5' төгсгөл|5']] - [[3' төгсгөл|3']] чиглэлтэй нийлэгжүүлдэг. Транскрипцийг эхлүүлэхийн тулд полимераз нь генийн [[промоутэр (биологи)|промоутэр]] хэсгийг таньж, түүнтэй холбогддог. [[Генийн тохируулга|Генийн тохируулгын]] үндсэн механизм нь: a) промоутэр хэсгийг хаах (блоклох) эсвэл тусгаарлахад оршино; б) [[Дарангуйлагч (биологи)|дарангуйлагч]] (репрессор) молекулыг нягт холбож, уг молекул нь физик төвшинд полимеразыг блоклоход оршино; в) промоутэр хэсэгт хандах боломжгүйгээр ДНХ-г зохион багйуулахад оршино. [[Прокариот]]уудын хувьд транскрипц нь [[цитоплазм]]д явагддаг. Маш урт транскрипцийн үед, РНХ-ийн 3' төгсгөлийн транскрипц дуусаагүй байхад, 5' төгсгөлөөс трансляц нь эхлэх боломжтой. [[Эукариот]]уудын хувьд транскрипц нь эсийн цөм дотор явагддаг ба тэнд эсийн ДНХ нь тусгаарлагдсан байдаг. Полимеразийн үүсгэсэн РНХ-ийн молекулыг [[анхны транскрипт]] гэж нэрлэдэг бөгөөд, энэ нь цитоплазмлуу орж трансляцлагдахаас өмнө [[транскрипцийн дараах сайжруулалт]]ад орох ёстой. Транскрипцлэгдсэн хэсэгт оршиж буй интронуудын [[Сплайсинг (генентик)|сплайсинг]] (холболт) нь эукариотуудын хувьд өвөрмөц өөрчлөлт (модификаци) юм. [[Альтернатив сплайсинг]]ийн (өөр өөр холболтын) механизмууд нь нэг генээс өөр өөр дараалалтай транскрипцуудыг үүсгэдэг ба эдгээр нь өөр өөр уургыг кодчилдог. Энэ нь эукариот эсийн чухал тохируулах хэлбэр юм. ===Трансляц=== [[Файл:Protein Synthesis-Translation.png|thumb|Том саарал гэр бүхий зүйл нь '''рибосом''' юм. Рибосомд орсон мРНХ хэлхээний гурван нуклеотид (1 кодон) бүрт доош харсан "Т" хэлбэрээр дүрслэгдсэн '''зөөгч РНХ''' (tRNA) амин хүчил залгаж байна. Хамгийн дээр харагдаж буй жижиг бөмбөлөгүүд нь амин хүчлийн цуваа буюу "полипептидид"-ийн хэлхээ юм. Тэр нь цаашлан нугаларч '''уураг''' үүснэ.]] Боловсорсон [[Мессенжер РНХ|мРНХ]] (mRNA) молекулыг загвар болгон ашиглаж шинэ [[уураг (молекул)|уураг]] үүсгэх процессыг [[трансляц]] гэдэг. Трансляц нь [[рибосом]]уудаар гүйцэтгэгддэг. Рибосомууд нь РНХ ба уургаас бүрдсэн том цогцолбор бөгөөд, томорч байгаа [[полипептидын хэлхээ]]нд шинэ [[амин хүчил]] залгах замаар [[пептидын холбоо]]г үүсгэдэг [[химийн урвал]]ыг хариуцдаг. Генийн кодчилол нь гурван [[нуклеодтид]]ээс бүрдэх [[кодон]]уудаас тогтох ба [[зөөгч РНХ]] (tRNA) гэж нэрлэгддэг тусгай РНХ-ийн тусламжтайгаар (нэг удаад 1 кодон буюу 3 нуклеотид) уншигддаг. Зөөгч РНХ болгон, уншиж байгаа кодоныг нөхөж өгдөг гурван хослоогүй суурьтай байдаг ба тэдгээрийг [[антикодон]] гэдэг. Зөөгч РНХ нь мөн [[амин хүчил]]тэй [[ковалент холбоо]]гоор холбогдсон байдаг. Зөөгч РНХ нь мессенжер РНХ хэлхээнд орших кодонтой нэгдэхэд, рибосом лигатууд нь өөрийн [[Амин хүчил|амин хүчлийг]] шинэ полипептидийн хэлхээ рүү тээвэрлэдэг. Энэ нь шинэ полипиптидын хэлхээ нийлэгжүүлдэг. Шинэ уураг, [[эс]]ийн үүрэг гүйцэтгэж эхлэхээс өмнө, үүсэж байх үедээ болон үүссэний дараа өөрийн идэвхтэй гурван хэмжээст хэлбэрт шилжинэ. ==ДНХ репликац (хуулбарлалт) болон удамшил== Организмын өсөлт, хөгжил ба үржил нь [[эсийн хуваагдал]] дээр суурилдаг. Өөрөөр хэлбэл нэг [[эс]] хоёр ихэвчлэн ижил [[охин эс]] болон хуваагдах [[процесс]]оос хамааралтай байдаг. Процесс нь, юуны өмнө [[ДНХ репликац]] гэж нэрлэгдэх процессоор [[геном]] дахь бүх генийн хуулбарлахыг шаарддаг. Хуулбарууд нь [[ДНХ полимераз]] гэдэг тусгай [[фермент]]ээр хийгддэг. ДНХ полимераз нь загвар хэлхээ болох хос ДНХ спиралийн нэгийг нь уншиж түүнээс шинэ эсрэг хэлхээг нь нийлэгжүүлдэг. Учир нь, хос ДНХ спиралийн хэлхээнүүд нь хоорондоо [[Суурь хослох дүрэм|суурь хослох холбоо]]гоор холбогдсон байдаг учир нэг хэлхээ нь нөгөөгөө тодорхойлдог. Иймээс фермент нь хос хэлхээний нэгийг нь л уншихад баталгаатай хуулбар хийхэд хангалттай байдаг. ДНХ репликац нь [[хагас консерватив]] процесс юм. Өөрөөр хэлбэл, охин эс бүрээс удамшсан геномын хуулбар нь нэг эх хувь, нэг шинээр нийлэгжсэн хуулбар ДНХ-ын хэлхээтэй байдаг.<ref name=Watson_2004>{{cite book |author1=Watson JD |author2=Baker TA |author3=Bell SP |author4=Gann A |author5=Levine M |author6=Losick R |title=Molecular Biology of the Gene |url=https://archive.org/details/molecularbiology0005wats |edition=5th |publisher=Peason Benjamin Cummings (Cold Spring Harbor Laboratory Press) |year=2004 |isbn=0-8053-4635-X }}</ref> ДНХ репликаци дууссаны дараа, эс нь үүссэн хоёр геномын хуулбарыг хоёр тусдаа мембранаар бүрхэгдсэн эс болгон салгах ёстой. [[Прокариот]]уудын хувьд ([[бактери]] болон [[архебактери]]) энэ нь [[бинар хуваагдал]] гэдэг харьцангуй хялбар процессын дагуу явагддаг (дугуй геном бүр [[эсийн мембран]]д бэхлэгдэж байгаад, мембран нь [[цитоплазм]]ыг хоёр мембранаар бүрхэгдсэн хэсэг болгохоор нээгдэх үед охин эс рүү ордог). Бинар хуваагдал нь [[эукариот]]ууд дахь эсийн хуваагдалтай харьцуулахад асар хурдан юм. Эукариот эсийн хуваагдал нь [[эсийн цикл]] гэж нэрлэгддэг илүү нарийн процесс юм. ДНХ-ийн репликаци нь энэ циклийн [[ЭС үе шат]] гэдэг үед явагддаг бол, [[хромосом]]ын задрах процесс болон [[цитоплазм]]ын хуваагдал нь [[ЭМ үе шат]]ад явагддаг. Ихэнх нэг эст эукариотуутад (дрожж мэтийн) нахиалж үржих явдал нь энгийн үзэгдэл бөгөөд, үүссэн хоёр эсийн цитоплазм нь тэгш бус хуваагдсан байдаг. ===Молекул удамшил=== Хуулбарлалт (дубликаци) болон дамжуулалтаар, генийн материал нэг эсээс дараагийнхад шилжих нь молекул удамшлын үндэс бөгөөд, генийн молекулын ба сонгодог дүрслэлийн хоорондын холбоо юм. Организмууд нь эцэг эхийнхээ шинж тэмдгүүдийг агуулдаг учир нь, үр төлийн эсүүд нь эцэг эхийн генийн хуулбарыг агуулдагт оршино. [[Бэлгийн бус үржил]]тэй организмуудын үр төл нь эх организмын генетик хуулбар эсвэл [[клон]] байдаг. [[Бэлгийн үржил|Бэлгийн үржлээр]] үрждэг организмууд нь [[мейоз]] гэж нэрлэгддэг эсийн хуваагдлын тусгай хувилбартай байдаг. Энэ хуваагдлын үр дүнд [[гамет]]ууд буюу [[үржлийн эс]]үүд үүсдэг. Үржлийн эсүүд нь [[гаплойд]] буюу ген тус бүрээс зөвхөн ганц хуулбарыг агуулдаг. Эм организмаас үүсдэг гаметыг [[өндгөн эс]] гэж нэрлэдэг ба эрээс үүсдэг гаметыг [[сперм]] гэдэг. Хоёр гамет нь нийлээд [[үр хөврөлийн эс]]ийг үүсгэдэг ба энэ эс нь [[диплоид]] тооны генийг агуулдаг (эцэг болон эхээс ирсэн ген бүрийн хуулбар нийлээд). [[Меотик хуваагдал|Меотик эсийн хуваагдлын]] үед, [[генийн рекомбинаци]] эсвэл ''кросс овер'' (дамжих) гэдэг нэртэй үзэгдэл заримдаа дагалддаг. Энэ үзэгдлээр нэг [[хроматид]] дээр байгаа тодорхой урттай [[ДНХ]] нь эгч (хамааралтай) хроматидын тодорхой урттай ДНХ-аар солигддог. Хэрвээ хроматидууд дээр байгаа [[аллел]]ууд нь адилхан байвал энэ процесс ямар ч нөлөөлөл үзүүлдэггүй, харин холбогдсон аллелууд нь өөр өөр байвал тэдгээрийн байрлал нь солигддог. Менделийн үл хамаарах багцын тухай зарчмаар бол, ''ямар ч шинж тэмдгийг илэрхийлэх эцэг эхийн хоёр ген үл хамаарах байдлаар гамет уруу орно. Организмд аль нэг шинж тэмдгийг илэрхийлэх эцэх эхийн аллелийн аль нь удамших нь, өөр шинж тэмдгийн аль аллел удамшихтай хамааралгүй байдаг.'' Энэ зарчим нь зөвхөн нэг хромосом дээр оршдоггүй генүүдэд, эсвэл нэг хромосом дээр мөртлөө хоорондоо хол орших генүүдийн хувьд үйлчилнэ. Нэг хромосом дээр генүүд ойрхон орших тусмаа гамет дээр илүү ойр байрлаж цуг удамших магадлал нь ихэснэ. Хэт ойрхон орших генүүд нь огт бие биеэсээ салдаггүй гэж хэлж болно. Учир нь, тэнд ''кросс овер'' явагдах боломжгүй. Үнийг [[генийн холбоо]] гэж нэрлэдэг. ==Түүх== [[File:Gregor Mendel.png|thumb|200px|Грегор Мендел]] Генийн тухай ойлголт нь анх [[Грегор Мендел]] биологийн өөрчлөлтүүд нь эцэг-эх организмаас удамшдаг, тодорхой, тусгай шинжтэй гэдгийг анзаарсан үеэс эхэлж, генийн шинжлэх ухаантай хамт хөгжиж байгаа. Шинж тэмдгийг илэрхийлдэг биологийн нэршлийг ген гэж нэлээд хожим нэрлэх болсон. Гэвч удамшлын биологийн суурь нь 1940-өөд онд ДНХ нь генийн материал гэдэг тогтоогдох хүртэл тодорхойгүй байсан. Менделийн нээлтээс өмнө "эцэг-эхийн шинжүүд нь үр төл дотор үргэлжлэн холилддог" гэдэг удамшлын тухай давамгайлсан онол байсан. Менделийн нээлт нь 1866 нийтлэгдсэнийхээ дараа шууд хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй боловч, сүүлд 1900 онд [[Хуго дэ Вриэс]], [[Карл Корренс]], [[Эрик вон Чермак]] нар Менделийн дүгнэлттэй ижил дүгнэлтэд хүрсэн нь, Менделийн бүтээлийг дахин нээж өгсөн юм. Хэдийгээр эдгээр эрдэмтдийн дүгнэлт зөв байсан ч тэд генийн материал оршдог ''"тусгай нэгж"''-ийн тухай ямар ч ойлголтгүй байсан. Генүүд оршдог гэдгийг анх Грегор Мендел (1822-1884) санал болгосон юм. Тэрээр 1860 онд [[вандуй]]ны (''Pisum sativum'') тариалан дээр удамшлыг судалж байсан ба шинж тэмдгийг эцэг эхээс үр төл уруу дамжуулдаг хүчний талаар таамаг дэвшүүлсэн. Тэр амьдралынхаа 10 гаруй жилийг нэг туршилтад зарцуулсан. Тэр ген гэдэг нэршлийг ашиглаагүй ч, өөрийн дүгнэлтүүдэд удамшдаг шинж тэмдгүүд гэж тайлбарласан байдаг. Мендел мөн, [[Менделийн удамшил#Хоёрдугаар хууль|үл хамаарах удамшил]], [[доминант]] болон [[рецессив]] хоорондын ялгаа, [[гетерозигот]] болон [[гомозигот]] хоорондын ялгаа ба хожим [[генотип]] (организмын генетик материал) болон [[фенотип]] (тухайн организмын үзэгдэх шинжүүд) хоёрын ялгааны талаар таамгуудын дэвшүүлсэн анхны хүн байсан. [[Чарльз Дарвин]] удамшлын микроскопын хэмжээний нэгжийг [[геммул]] гэж нэрлэн судалж байсан нь хожим [[хромосом]] гэж нэрлэгдэх болсон ба 1848 оны эхээр [[Вильгелм Хофмайстер]] эсийн хуваагдлын үеэр хромосомуудыг салж байхыг ажигласан. Хромосомууд нь удамшлыг тээвэрлэн дамжуулдаг гэдэг саналыг 1883 онд [[Вильгелм Роукс]] дэвшүүлсэн. Мөн Дарвин ''[[пангенесис]]'' гэдэг ойлголтыг 1868 онд шинээр нэвтрүүлсэн<ref name="Darwin">Darwin C. (1868). Animals and Plants under Domestication (1868).</ref>. Пангенесис нь, ''pan ('бүтэн' болон 'нийтлэг')'' гэсэн угтвар ба ''genesis ('төрөлт')'' эсвэл ''genos ('эх')'' гэдэг грек үгнүүдээс үүсэлтэй. 1889 онд [[Хюго дэ Вриэс]] ''"Эсийн доторх пангенесис"'' гэдэг номдоо анх Менделийн онолд нэр өгсөн. Тэрээр магадгүй Менделийн ажлын тухай мэдээгүй байх үедээ, удамшдаг шинжийн хамгийн бага нэг нэгжийг ''"панген"'' гэж нэрлэсэн<ref name="pangen">Vries, H. de (1889) ''Intracellular Pangenesis'' [http://www.esp.org/books/devries/pangenesis/facsimile/] ("pangen" definition on page 7 and 40 of this 1910 translation in English)</ref>. [[Дани]]йн ургамал судлаач [[Вильгелм Ёхансэн]] 1909 онд удамшлын физикийн болон үйлдлийн нэгжийг ''"ген"'' гэж нэрлэн тайлбарлаж байхад<ref name="genome">{{cite web | url=http://www.genome.gov/25019879 | title=The Human Genome Project Timeline | accessdate=2006-09-13 }}</ref>, 1905 онд ''"[[генетик]]"'' гэсэн гентэй хамааралтай үгийн анх [[Вильям Байтэсон]] ашигласан. Тэр, уг ойлголтыг Хюго дэ Вриэсийн ''"панген"'' гэдэг үгнээс гарган авсан. 19 дүгээр зууны эхээр Менделийн ажил нь эрдэмтдийн анхаарлыг маш ихээр татах болсон. 1910 онд [[Томас Хант Морган]] генүүд нь тодорхой [[хромосом]] дээр байрладаг гэдгийг харуулсан. Хожин тэрээ генүүд нь хромосом дээр тодорхой байрлал эзэлдэг гэдгийг тогтоосон. Энэ нээлтээ ашиглан Морган ба түүний шавь нар Дрософила (''Drosophila'') гэдэг жимсний ялааны хромосомын анхны дүрслэлийг зохиож эхэлсэн. 1928 онд, [[Фредерик Гриффит]] генийг шилжүүлж болдог гэдгийг харуулсан. Дулааны үйлчлэлээр үхүүлсэн, үхлийн аюултай үйлдэрийн (штамм) [[бактери]]йн генийн мэдээллийг уг бактерийн аюулгүй үйлдэрт суулган хулганад хийхэд хулгана үхдэг. Энэ туршилтыг одоо цагт [[Гриффитийн туршилт]] гэж нэрлэгддэг. Хэд хэдэн дараалсан нээлтүүд нь хэдэн арван жилийн дараа [[эс]] дэх [[хромосом]]ууд нь генетик материалын тээгч ба тэдгээр нь [[ДНХ]]-аас бүрддэг гэдэг дүгнэлтэд хүргэсэн. Менделийн удамшлын салангид нэгжүүд кодчилогдсон, бүх эсүүдэд агуулагддаг полимер молекулыг ДНХ гэж нэрлэдэг. 1941 онд, [[Жорж Уэллс Бидл]], [[Эдвард Лори Татум]] нар, ген дэх [[мутаци]] нь [[метаболизм]]ийн тодорхой үе шатуудад алдаа учруулдгийг баталсан. Энэ нь тодорхой генүүд тодорхой уургуудыг кодчилдог болохыг харуулж, "''[[нэг ген, нэг фермент]]''" гэдэг таамаглалыг дэвшүүлэхэд хүргэсэн<ref name="Gerstein"/>. 1944 онд, [[Освальд Эйвери]], [[Колин Манро Маклеод]], [[Маклин МакКарти]] нар, [[Эйвери-Маклеод-МакКартигийн туршилт|генийн мэдээллийг ДНХ агуулж байдгийг баталсан]]<ref>{{cite journal |author1=Steinman RM |author2=Moberg CL |title=A triple tribute to the experiment that transformed biology |journal=J. Exp. Med. |volume=179 |issue=2 |pages=379–84 |date=February 1994 |pmid=8294854 |pmc=2191359 |doi=10.1084/jem.179.2.379}}</ref>. 1953 онд, [[Жеймс Д.Ватсон]], [[Фрэнсис Крик]] нар, ДНХ-ийн бүтцийг хийж харуулсан. Эдгээр нээлтүүд нь, ''уургууд, ДНХ-аас транскрипцлагдсан РНХ-аас трансляцлагддаг'' гэдэг молекулын биологийн гол онолын нээлтэд хүргэсэн. Хожим энэ онолд захирагддаггүй зүйл байдаг гэдэг нь харагдсан. Жишээ нь, [[ретровирус]]д [[эсрэг транскрипц]] явагддаг. 1972 онд, [[Уолтэр Фирс]] ба [[Гентийн их сургууль|Гентийн Их сургуулийн]] ([[Бельги]]) Молекулын биологийн лаборатори дахь түүний баг, генийн дарааллыг тогтоосон анхны хүмүүс байсан. Тэд [[Бактериофаг MS2]] бүрхүүлийн уургын генийн дарааллыг тогтоосон<ref name=Min_1972>{{cite journal |author1=Min Jou W |author2=Haegeman G |author3=Ysebaert M |author4=Fiers W |title=Nucleotide sequence of the gene coding for the bacteriophage MS2 coat protein |journal=Nature |volume=237 |issue=5350 |pages=82–8 |year=1972 |pmid=4555447 |doi=10.1038/237082a0 |bibcode=1972Natur.237...82J }}</ref>. 1977 онд, [[Ричард Жэй.Робертс]], [[Филлип Шарп]] нар, ген нь сегментүүдэд хуваагдаж болдгийг нээснээр, нэг ген хэд хэдэн уургийг кодчилох чадвартай гэдэг саналыг дэвшүүлэхэд хүргэсэн. Саяхан (2003-2006 онуудад), [[биологи]]йн судалгаануудын үр дүнд генийн тухай ойлголт өөрчлөгдсөн. ДНХ дээр генүүд нь сувдан зүүлт шиг дараалсан байрлалтай байдаггүй, харин ДНХ-гийн өөр өөр уургыг кодчилох хэсгүүд нь давхцаж болдог гэдгээс, ''"[[Үргэлжилсэн генийн онол|генүүд нь нэг урт үргэлжилсэн зүйл]]"'' гэдэг таамаг гарч ирсэн<ref name=Pearson_2006 />. Энэ таамгийг анх 1986 онд [[Уолтэр Гилбэрт]] дэвшүүлсэн. Тэрээр, ''"РНХ нь катализаторын болон генийн мэдээллийг хадгалах процессорын үүргүүдийг хялбархан гүйцэтгэж чадах, дэлхийн маш эртний үетэй адил ийм энгийн системд, ДНХ ч, уураг ч хэрэггүй байхсан"'' гэжээ. Орчин үед генийг, ДНХ-гийн хэмжээнд судалж байгаа ухааныг [[молекулын генетик]] гэдэг бөгөөд, уламжлалт [[Дарвины эволюци]]йн хамт молекулын генетикийг, [[орчин цагийн эволюцийн синтез]] гэж нэрлэдэг. ==Менделийн удамшил ба сонгодог генетик== [[Менделийн удамшил|Менделийн удамшлын]] онолоор, [[фенотип]] янз бүр байх (организмын физик ба үйл хөдлөлийн шинж чанаруудын ялгаатай байдал) нь [[генотип]]ийн өөрчлөлтөөс, эсвэл тухайн организмын генүүдийн багцаас (ген бүр тодорхой шинж тэмдэг илэрхийлдэг) хамаардаг. Генийн өөр өөр хэлбэрүүд нь өөр өөр фенотипийг заах ба тэдгээр генийн ялгаатай хэлбэрүүдийг [[аллел]] гэдэг. Менделийн ажиллаж байсан олон ургамал, амьтдаас вандуйтай мэт организмуудад, нэг шинж тэмдгийг, эцэг эх тус бүрээс уламжилж ирсэн хоёр аллел тодорхойлдог. Аллелиудийг [[Доминант ген|доминант]] (давамгай) эсвэл [[Рецессив ген|рецессив]] (сул дорой) гэж ангилдаг. Доминант аллелууд нь түүнтэй ижил шинж чанарыг агуулдаг ямар ч аллелтэй хослоход өөрийн фенотипийг илтгэдэг байхад, рецессив аллелууд нь зөвхөн өөртэй нь адил аллелтэй (өөртэй нь ижил аллелийн хуулбартай) хосолбол шинжээ илтгэдэг. Жишээлбэл, вандуй эцэг эхээсээ нэг өндөр ишний аллел, нэг богино ишний аллел уламжилж авсан ба өндөр ишний шинжийг агуулдаг аллел нь доминант байвал, тэр вандуй өндөр иштэй байна. Менделийн судалгааны ажлууд нь, ''"аллелууд нь, [[гамет]]ууд эсвэл [[Үржлийн эс|үржлийн эсүүдийн]] үйлдвэрлэлд бие даан оролцож, үр удам дахь өөрчлөлтүүдийг бий болгодог"'' болохыг харуулж чадсан. ===Мутаци=== [[ДНХ репликаци]] нь ерөнхийдөө маш нарийвчлалтай ч, [[эукариот]]уудад нэг удаад алдаа гарах давтамж нь 10<sup>-6</sup>-аас 10<sup>-10</sup> байдаг бол, [[прокариот]]ууд ба [[вирус]]уудад үүнээс нэлээд өндөр байдаг<ref name=Watson_2004 />. Маш ховор тохиолддог, сууриудын дарааллын гэнэтийн (спонтан) өөрчлөлт нь хэд хэдэн шалтгаанаас үүсэлтэй байдаг: [[ДНХ репликаци]]йн алдаа, [[ДНХ-н эвдрэл]]ийн нөлөөлөл. Эдгээр алдаануудыг [[мутаци]] гэж нэрлэдэг. Эс нь мутаци явагдахыг зогсоох болон [[геном]]ыг алдаагүй байлгах зориулалт бүхий [[ДНХ засах]] механизмуудтай байдаг. Гэсэн хэдий ч, зарим тохиолдлуудад (ДНХ-гийн хос хэлхээ нь хоёулаа тасрах мэт) физик эвдрэлийг засах нь яг ижил шинэ хуулбар үүсгэх ажлаас илүү чухал болдог. Генетик кодчлолын дегенерацийн улмаас, зарим уураг кодчилдог генийн мутаци нь тайван эсвэл кодчилон үүсгэж байгаа уургийн [[Пептидийн дараалал|амин хүчлийнх нь дараалалд]] ямар ч нөлөө (өөрчлөлт) үзүүлдэггүй. Жишээлбэл: УЦУ ([[Урацил]]-[[Цитозин]]-Урацил), УЦЦ (Урацил-Цитозин-Цитозин) [[кодон]]ууд нь [[серин]]ийг кодчилодог учир У-г Ц-гээр солих мутаци нь уурагт ямар ч нөлөө үзүүлдэггүй. [[Фенотип]]д нөлөөлдөг мутаци нь тухайн организмдаа ихэвчлэн саармаг эсвэл хортой нөлөөллийг үзүүлдэг. Мутацийн хувилбарууд нь организмын [[дасан зохицох чадвар]]т эерэг нөлөө үзүүлэх боломжтой ба, ерөнхийдөө мутацийг ашигтай хувилбаруудыг үүсгэдэг гэж үздэг. Хамгийн өргөн тархсан мутаци нь ''"цэгэн мутаци"'' юм. Цэгэн мутацийн үед, ДНХ-ийн хэлхээнд нэг нуклеотид суурь нэмэгдсэнээс эсвэл устан үгүй болсноос тухайн хэлхээний бүх сууриуд шилждэг. ''"Чимээгүй цэгэн мутацийн"'' үед, кодчилогдож байгаа амин хүчлийн бусад хэлхээнд өөрчлөлт орохгүйгээр нэг нуклеотид суурь солигддог. ''"Утгагүй цэгэн мутацийн"'' үед, ганц нуклеотид суурь өөрчлөгдсөнөөр тухайн кодон [[зогс-кодон]] болон хувирч энэ цэгт траскрипц тасалдана (зогсоно). Дараагийн үед ([[удам]]д) дамжсан мутаци нь тодорхой [[популяц]]ад өөрчлөлтүүдийг үүсгэдэг. Нэг генийн өөр өөр хэлбэрүүд нь [[аллел]] ба, аллелд орсон өөрчлөлтүүд нь ялгаатай шинжүүдийг үүсгэх магадлалтай. Гэхдээ ганц ген дэх хувилбарууд нь тод ялгарах фенотипийн шижнийг үүсгэх нь маш бага магадлалтай ч, зарим тод ялгарах шинжүүдийг нэг [[генетик локус]] хянадаг (удирддаг). Генийн хамгийн элбэг тохиолдох аллелуудыг [[зэрлэг аллел]] гэж нэрлэгддэг бол, ховор тохиолдог аллелуудыг [[мутант]] гэж нэрлэгддэг. Энэ нь зэрлэг аллел нь мутант аллелуудын [[өвөг эцэг]] гэсэн үг биш юм. Дийлэнх тохиолдолд мутациуд нь [[рецессив]] (сул дорой) байдаг ба хурдан үгүй болдог ч, зарим тохиолдолд бусад аллелуудад [[доминант]] (давамгайлагч) болдог ба түүний давамгайлж байгааг дараачийн популяцаас харж болно. ==Геном== ===Хромосомт бүтэц=== Организмийн эсвэл эсийн генүүдийн нийлбэрийг түүний [[геном]] гэдэг. [[Прокариот]]уудад, генүүдийн ихэнх нь [[цагираг ДНХ]]-ээс тогтох ганцхан [[хромосом]] дээр байрладаг бол, [[эукариот]]уудад ихэвчлэн хромосом гэж нэрлэгдэх, ДНХ ба уургаас тогтох комлекс (иж бүрдэл) дээр орших, олон бие даасан шулуун спираль ДНХ-үүд дээр агуулагддаг. Нэг зүйлийн нэг хромосом дээр илэрч байгаа генүүд нь өөр зүйлийн хромосом дээр илрэх магадлалтай. Олон зүйлүүд өөрийн геномын нэгээс илүү хуулбарыг, өөрийн [[соматик эс]] болгонд хадгалж байдаг. Хромосомуудын зөвхөн ганц хуулбартай эс эсвэл организмыг [[гаплойд]] гэж нэрлэдэг бөгөөд, хоёр ба түүнээс дээш хуулбартайг нь [[полиплойд]] гэдэг. Хромосом дээр орших генүүдийн хуулбарууд нь заавал адил байх шаардлагагүй. Бэлгийн үржлээр үрждэг организмуудад, эцэг эх хоёроос нэг нэг хуулбар удамшдаг. ===Генийн тоо=== [[Дарааллыг илтгэх зэрэг|Дарааллыг илтгэх зэргийг]] ашиглан тооцоолсон хүний генийн анхны тоо нь 50 000–100 000<ref>{{cite journal |author1=Schuler GD |author2=Boguski MS |author3=Stewart EA |display-authors=etal |title=A gene map of the human genome |journal=Science |volume=274 |issue=5287 |pages=540–6 |date=October 1996 |pmid=8849440 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/274/5287/540 |doi=10.1126/science.274.5287.540 |bibcode=1996Sci...274..540S }}</ref>. Хүний геном болон бусад геномуудын дарааллуудыг судлах явцад, цөөхөн тооны ген (хүн, хулгана, ялаанд ~20 000, ~ 13 000 аскаридуудад, > 46 000 цагаан будаанд<ref name="pmid11935017">{{cite journal |author1=Yu J |author2=Hu S |author3=Wang J |display-authors=etal |title=A draft sequence of the rice genome (Oryza sativa L. ssp. indica) |journal=Science |volume=296 |issue=5565 |pages=79–92 |date=April 2002 |pmid=11935017 |doi=10.1126/science.1068037 |bibcode=2002Sci...296...79Y }}</ref>) тухайн организм дахь бүх уургыг кодчилдог болохыг тогтоосон<ref name=Carninci2007>{{cite journal |author1=Carninci P |author2=Hayashizaki Y |title=Noncoding RNA transcription beyond annotated genes |journal=Curr. Opin. Genet. Dev. |volume=17 |issue=2 |pages=139–44 |date=April 2007 |pmid=17317145 |doi=10.1016/j.gde.2007.02.008}}</ref>. Хүний [[уураг (молекул)|уураг]] кодчилдог дарааллууд нь хүний нийт геномын 1-2 хувийг эзэлдэг<ref name=Claverie2005>{{cite journal |author=Claverie JM |title=Fewer genes, more noncoding RNA |journal=Science |volume=309 |issue=5740 |pages=1529–30 |date=September 2005 |pmid=16141064 |doi=10.1126/science.1116800|bibcode = 2005Sci...309.1529C }}</ref>. Геномын дийлэнх хэсэг нь [[интрон]], [[ретротранспосон]] болон маш олон [[кодлох үүрэггүй РНХ]] дараалал болон транскрипцлагддаг<ref name=Carninci2007/><ref name=Claverie2005/>. Нийт уургийн тоо нь (Дэлхийн [[протеом]]) ойролцоогоор 5 сая юм<ref>{{cite journal |author1=Carolina Perez-Iratxeta |author2=Gareth Palidwor |author3=Miguel A Andrade-Navarro |display-authors=etal |title=Towards completion of the Earth's proteome |journal=Nature EMBO reports |volume=8 |issue=12 |pages=1135–1141 |year=2007 |url=http://www.nature.com/embor/journal/v8/n12/full/7401117.html |pmid=18059312 |pmc=2267224 |doi=10.1038/sj.embor.7401117}}</ref>. ===Ген бa геномын бүртгэл=== [[Хүний генийн байгууллага|ХГБ]] дэргэдэх [[генийн бүртгэлийн хороо]] (ГБХ) нь генийн бүртгэлийг анх хийж, хүний мэдэгдэж буй бүх генд тусгай нэр болон тэмдэглэгээг ([[товчлол]]) олгосон. Бүртгэгдсэн бүх ген нь [[Генийн сан|ГБХ-ны мэдээллийн санд]] оршдог. Тэмдэглэгээ болгон нь үл давтагдах бөгөөд, ген бүр зөвшөөрөгдсөн ганц тэмдэгтэй. Энэ нь мэдээллээс [[цахим]] өгөгдлийг ялган авахад маш их тус болдог. Бүртгэлд, генүүдийн тэмдэглэгээ бүр нь тухайн [[генийн бүл]]ийн гишүүдтэй зэрэгцээ оршдог. Хүний генийн бүртгэлийг өөр [[зүйл]]үүдэд (ихэвчлэн [[хулгана]]д) ашиглаж болдог. ===Үндсэн генүүд=== Организм амьд оршиход зайлшгүй шаардлагатай генүүдийг үндсэн генүүд гэж нэрлэдэг. Бактериуд амьд оршиход зайлшгүй шаардлагатай хэдхэн ген байдаг гэдгийг тогтоосон нь гайхалтай явдал юм. Жишээ нь, [[гэдэсний савханцар]] (Escherichia coli) оршин тогтноход түүнд агуулагддаг генүүдийн (~4200) зөвхөн 10% нь л шаардлагатай байдаг. ==Ген уламжлалын ойлголт== [[Георг С.Виллиамс]] анх 1966 онд өөрийнхөө "Дасан зохицох нь ба байгалийн шалгарал" гэдэг номдоо [[ген-төвт эволюцийн үзэл]] санаагаа маш тодоор хамгаалсан юм. Тэрээр генийн эволюцийн [[концепц]]ийг (үзэл санаа) санал болгосон бөгөөд, энэ концепц [[байгалийн шалгарал]] нь зарим генийг дэмждэг тухай ойлгоход тусалдаг. Тодорхойлолт нь: "that which segregates and recombines with appreciable frequency." Энэ тодорхойлолтын дагуу бол, [[асексуал]] геномыг (үргүй геном) хүртэл ген гэж үзэх юм. Учир нь, тэд олон үе удам дамжин тогтмол байдагт оршино. Молекул ген нь нэг нэгж гэж транскрипцлагддаг ба уламжлалт ген нь бас нэг нэгж гэж уламжлагддаг. [[Ричард Давкинс]], ''"[[Хувиа хичээсэн ген]]"'' (1976) болон ''"[[Өргөтгөсөн Фенотип]]"'' (1982) номууддаа, ген нь амьд системийн цорын ганц [[репликатор]] гэдэг санааг үлдээсэн. Энэ нь, зөвхөн генүүд өөрсдийнхөө бүтцийг том хэвээр нь дамжуулдаг гэсэн үг ба өөрөөр хэлбэл хуулбарын хэлбэрээрээ үхэшгүй гэсэн үг. Үүнээс үзэхэд генүүд нь [[шалгарлын нэгж]] байх ёстой. ''"Хувиа Хичээсэн Ген"'' номдоо Давкинс ген гэдэг үгийг "уураг кодчилдог ДНХ ийн бүтцийн хэсэг" гэдэг утгын оронд "уламжлагддаг нэгж" гэдэг утгатайгаар тодорхойлохыг хичээсэн. ''"[[Эдемээс эхтэй гол]]"'' номдоо Давкинс амьдралыг, геологийн хугацаа дундуур урсах хоорондоо тохирох (авцалдах) генүүдтэй мөрөн гол гэж дүрслэн, ген-төвт шалгарлын тухай ойлголтыг илүү боловсронгуй болгосон. Энэ голоос саваар ген хутгаж авахад, тур хугацааны эрхтэн болж чадах организм эсвэл [[амьдрахын төлөө тэмцэх төхөөрөмж]] үүснэ. Генийн гол нь хоёр урсгалд салах магадлалтай ба энэ нь газар зүйн салалтын улмаас үүсэх хоёр хоорондоо үрждэггүй [[зүйл]]үүдийг тодорхойлдог. ==Генийн таргетинг (targeting) ба үр дагавар== Хүний [[үр хөврөлийн хөгжил]]д, хүний организмд горим алдагдахад, хөгшрөлт болон өвчлөлийн үед, тухайн генийн гүйцэтгэх үүргийг судлахын тулд хулганы генийг өөрчилж эсвэл сүйтгэж үүсэн модель хулгана дээр судалгаа хийх аргачлалыг генийн таргетинг гэж ойлгодог. Нэг буюу түүнээс дээш генүүдийг нь идэвхгүй эсвэл ажиллагаагүй болгосон модель хулгануудыг [[Нокаут хулгана|нокаут хулганууд]] гэдэг. [[Үр хөврөлийн голын эс]]үүд доторх [[гомолог хромосом]]уудын [[гомолог сэлгээ]]г ашиглан ген таргеталсан хулгануудыг үүсгэдэг тухай анх мэдээлснээс хойш<ref>Thomas KR, Capecchi MR. Site-directed mutagenesis by gene targeting in mouse embryo-derived stem cells. Cell. 1987;51:503-12</ref>, ген таргетлах нь сүүн тэжээлтний геномыг нарийн удирдах хүчирхэг арга болж хөгжсөн ба багаар тооцоход хулганы 10 мянган [[мутант]] [[штамм]]ыг бий болгосон бөгөөд, одоогийн байдлаар тодорхой хугацааны агшинд, эсвэл тодорхой [[эс]] болон эрхтэнд идэвхжүүлж болдог [[мутаци]]йг, үр хөврөлийн үед болон насанд хүрсэн амьтанд хэрэглэх боломжтой болсон<ref>[http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2007/press.html The 2007 Nobel Prize in Physiology or Medicine - Press Release<!-- Bot generated title -->]</ref><ref name=Deng_2007>Deng C. In Celebration of Dr. Mario R. Capecchi's Nobel Prize. Int J Biol Sci 2007; 3:417-419. [http://www.biolsci.org/v03p0417.htm International Journal of Biological Sciences]</ref>. Ген таргетлах аргууд нь хүрээгээ тэлж, [[цэгэн мутаци]], изоформ устгалт, мутант аллелийн засвар, хромосомын ДНХ-ийн том хэсгийг [[суулгалт (генетик)|суулгалт]] болон [[устгалт (генетик)|устгалт]] гэх мэт бүх төрлийн хувиргалтыг хамарсан. Урьдчилан тодорхойлогдсон фенотиптэй модель хулгана гарган авах боломж нь сайжруулалт, [[иммунологи|дархлаа судлал]], [[нейробиологи|мэдрэлийн биологи]], [[Онкологи|хавдар судлал]], [[физиологи]], [[метаболизм]] болон хүний өвчнүүдийн шатуудын судалгаанд маш их нөлөө үзүүлнэ гэж таамаглаж байгаа. Онолын хувьд, генийн таргетингийг зүйлүүдэд, [[титопотент]] [[үр хөврөлийн голын эс]]ийг суулгахад ашиглаж болох ба ингэснээр гэрийн тэжээмэл амьтан, ургамлуудыг сайжруулах боломж нэмэгдэх боломжтой<ref name="Deng_2007"/><ref>{{Cite web |url=http://www.hhmi.org/research/investigators/capecchi.html |title=Mario R. Capecchi<!-- Bot generated title --> |access-date=2014-03-10 |archive-date=2013-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130628104443/http://www.hhmi.org/research/investigators/capecchi.html |url-status=dead }}</ref>. ==Өөрчлөгдөж буй ойлголт== Генийн тухай ойлголт нь мэдэгдэхүйц өөрчлөгдсөөр ирсэн юм. Генийн тодорхойлолт нь, анхны "удамшлын нэгж" гэсэн ойлголтоос, "[[ДНХ]] дээр суурилдаг ба [[Рибонуклейн хүчил|РНХ]] болон [[уураг (молекул)|уургаар]] дамжуулж организмд нөлөөллөө илэрхийлдэг нэгж" гэдэг утгатай болон сайжирсан. Өмнө нь нэг ген нэг уураг кодчилодог гэдэгт итгэдэг байсан бол, [[альтернатив холболт]] болон [[транс холболт]]ууд нээгдсэнээр энэ таамаг худал болох нь тогтоогдсон. Генийн тодорхойлолт одоо хүртэл өөрчлөгдсөөр байгаа билээ. РНХ дээр тулгуурласан [[удамшил]] нь анх сүүн тэжээлтнүүдэд тогтоогджээ<ref name=autogenerated1>{{cite journal |pmid=16724059 |doi=10.1038/nature04674 |volume=441 |issue=7092 |title=RNA-mediated non-mendelian inheritance of an epigenetic change in the mouse |date=May 2006 |journal=Nature |pages=469–74 |author1=Rassoulzadegan M |author2=Grandjean V |author3=Gounon P |author4=Vincent S |author5=Gillot I |author6=Cuzin F |bibcode=2006Natur.441..469R }}</ref>. Генийн [[удирдах хэсэг]] нь кодчилж байгаа дараалалтай ойрхон байх албагүй ба бүүр нэг [[хромосом]] дээр ч байх шаардлагагүй гэж үзэх баталгаанууд цуглараад байгаа юм. Спилианакис ба түүний хамтрагч нар, хромосом 10 дээр байх [[интерферон-гамма]] ген дэх [[промоутэр хэсэг]] ба хромосом 11 дээрх T(H)2 [[цитокаин]] байрлалд байдаг тохируулах хэсгүүд, хамтдаа тохируулагдахаар [[бөөм]] дотор маш ойрхон байрлах бололцоотой гэдгийг судалсан<ref>{{cite journal |pmid=15880101 |doi=10.1038/nature03574 |volume=435 |issue=7042 |title=Interchromosomal associations between alternatively expressed loci |date=June 2005 |journal=Nature |pages=637–45 |author1=Spilianakis CG |author2=Lalioti MD |author3=Town T |author4=Lee GR |author5=Flavell RA |bibcode=2005Natur.435..637S }}</ref>. Тэр бүү хэл, генийн кодчилох дараалал нь тухайн гентэй нэг хромосом дээр байх албагүй: Марандэ, Бургер нар [[протист]] ''Diplonema papillatum''-ийн [[митохондр]] дотор генүүд нь эмх цэгцтэйгээр жижиг хэсгүүдэд хуваагдсан ба тэдгээр нь өөр өөр хромосом дээр кодчилогдсон байдаг бөгөөд нэг нэгээрээ транскрипцлагдаад дараа нь мессенжер РНХ молекулыг үүсгэн нэгддэг болохыг тогтоосон<ref>{{cite journal |last1=Marande |first1=William |last2=Burger |first2=Gertraud |date=19 October 2007 |title=Mitochondrial DNA as a genomic jigsaw puzzle |journal=Science |volume=318 |issue=5849 |pages=415 |publisher=AAAS |doi=10.1126/science.1148033 |pmid=17947575 |bibcode = 2007Sci...318..415M }}</ref>. Генүүд тод хязгаартай байдаг гэсэн ойлголт яваандаа үгүй болж байна. Тус тусдаа уураг гаргах чадвартай залгаа хоёр генээс нийлмэл уургууд үүсээд байгаа гэдэг нь батлагдсан<ref>{{cite journal |pmid=16344564 |doi=10.1101/gr.4145906 |volume=16 |issue=1 |title=Tandem chimerism as a means to increase protein complexity in the human genome |pmc=1356127 |date=January 2006 |journal=Genome Res. |pages=37–44 |author1=Parra G |author2=Reymond A |author3=Dabbouseh N |display-authors=etal}}</ref>. Эдгээр нийлмэл уургууд ажиллагаатай эсэх нь тогтоогдоогүй байгаа боловч, энэ уургууд үүсэх давтамж нь өмнө үзэж байснаас их байдаг нь илэрсэн. Нийлмэл уургаас илүү шинэлэг нээлт нь, зарим уургууд зайтай орших хэсгүүдийн ексонуудаас тогтдог, тэр бүү хэл өөр өөр хромосомын эксонуудаас бүрддэг тухай ажиглалт юм<ref name="Rethink"/><ref>{{cite journal |pmid=15998911 |doi=10.1101/gr.3455305 |volume=15 |issue=7 |title=Examples of the complex architecture of the human transcriptome revealed by RACE and high-density tiling arrays |pmc=1172043 |date=July 2005 |journal=Genome Res. |pages=987–97 |author1=Kapranov P |author2=Drenkow J |author3=Cheng J |display-authors=etal}}</ref>. Энэ шинэ нээлт нь генийн шинэчлэгдсэн, магадгүй урьдчилсан тодорхойлолтыг бий болгосон: "хоорондоо давхцах боломжтой, ажиллагаатай бүлэг бүтээгдэхүүнүүдийг кодчилдог геномын дарааллуудын нэгдэл"<ref name="Gerstein">{{cite journal |author1=Gerstein Mark B. |author2=C. Bruce |author3=J. S. Rozowsky |author4=D. Zheng |author5=J. Du |author6=J. O. Korbel |author7=O. Emanuelsson |author8=Z. D. Zhang |author9=S. Weissman |display-authors=etal |year=2007 |title=What is a gene, post-ENCODE? History and updated definition |journal=Genome Research |volume=17 |issue=6 |pages=669–681 |doi=10.1101/gr.6339607 |pmid=17567988 }}</ref>. Энэ шинэ тодорхойлолт нь генүүдийг (уураг эсвэл РНХ гэдгээс нь хамаарахгүйгээр) ДНХ-ийн байрлалаар нь бус, ажиллагаатай бүтээгдэхүүнээр нь ангилах болсон. Үүнээс үүдэн ДНХ-ийн тохируулах бүх элементүүдийг ген дүрст хэсэг гэж ангилагдана<ref name="Gerstein"/>. == Мөн үзэх == {{Columns-list|3| * [[Хуулбарын хувилбарын тоо]] * [[Эпигенетик]] * [[Генийн бүрэн дараалал]] * [[Эволюцийн ген төвт үзэл]] {{nb5}} * [[Генийн тун]] * [[Генийн экспресс]] * [[Генийн бүл]] * [[Генийн номенклатур]] * [[Генийн патент]] * [[Генийн сан]] * [[Генийн давхцал]] * [[Генийн алгоритм]] * [[Генийг тамаглах программ хангамж]] * [[Урьдчилан таамаглах анагаах ухаан]] * [[Псевдоген]] * [[Тоон шинж чанарын локус]] }} == Эх сурвалж == {{Reflist|2}} [[Ангилал:Википедиа:Уншууштай өгүүлэл]] [[Ангилал:Ген| ]] [[Ангилал:Нуклейн хүчил]] [[Ангилал:Молекул биологи]] k76qs48azpbu1wg5cn8qngyxxkqe0k3 Румын 0 10699 866168 859973 2026-08-14T16:19:24Z Enkhsaihan2005 64429 866168 wikitext text/x-wiki {{Short description|Европын улс}} {{энэ гарчиг}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Румын | common_name = Румын | native_name = {{native name|ro|România}} | image_flag = Flag of Romania.svg | flag_type = [[Румыны төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of Romania.svg | coa_size = 70 | symbol_type = [[Румыны төрийн сүлд|Сүлд]] | national_anthem = "[[Румыны төрийн дуулал|Deșteaptă-te, române!]]"<br />("Румынчууд аа, сэрцгээ!")<br /> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Desteapta-te, romane!.ogg]]</div> | image_map = {{Switcher|[[File:EU-Romania (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:EU-Romania.svg|upright=1.15|frameless]]|Европын газрын зураг|default=1}} | map_caption = {{map caption|location_color=хар ногоон|region=Европ|region_color=хар саарал|subregion=[[Европын Холбоо]]|subregion_color=ногоон|legend=EU-Romania.svg}} | capital = [[Бухарест]] | coordinates = {{Coord|44|25|N|26|06|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Румын хэл]]<ref>{{cite web|url=http://www.cdep.ro/pls/dic/site.page?den=act2_2&par1=1#t1c0s0a13|title=Constitution of Romania|publisher=Cdep.ro|access-date=2 October 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170907214119/http://www.cdep.ro/pls/dic/site.page?den=act2_2&par1=1#t1c0s0a13|archive-date=7 September 2017}}</ref> | languages2_type = Зөвшөөрөгдсөн цөөнхийн<br />хэл<!--Protected and/or co-official (regional) languages--><ref>{{cite web|title=Reservations and Declarations for Treaty No.148 – European Charter for Regional or Minority Languages|url=http://www.coe.int/en/web/conventions/full-list/-/conventions/treaty/148/declarations?p_auth=63PpH3zN|website=Council of Europe|access-date=3 December 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208122308/http://www.coe.int/en/web/conventions/full-list/-/conventions/treaty/148/declarations?p_auth=63PpH3zN|archive-date=8 December 2015}}</ref> | languages2 = {{Collapsible list | titlestyle=background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; | title= ''Жагсаалт:'' | [[Албани хэл]] | [[Армени хэл]] | [[Болгар хэл]] | [[Герман хэл]] | [[Грек хэл]] | [[Идиш хэл]] | [[Итали хэл]] | [[Македон хэл]] | [[Орос хэл]] | [[Польш хэл]] | [[Русин хэл]] | [[Серби хэл]] | [[Словак хэл]] | [[Крымын татар хэл|Татар хэл]] | [[Турк хэл]] | [[Украин хэл]] | [[Унгар хэл]] | [[Хорват хэл]] | [[Цыган хэл]] | [[Чех хэл]] }} | ethnic_groups = {{unbulleted list | 89.3% [[Румынчууд]] | 6.0% [[Румын дахь унгарчууд‎|Унгарчууд‎]] | 3.4% [[Румын дахь цыганууд|Цыган]] | 1.2% [[Румыны цөөнх|Бусад]] }} | ethnic_groups_year = [[2021 оны Румыны хүн амын тооллого|2021]] | ethnic_groups_ref = <ref name="Census2021"/> | demonym = [[Румынчууд]] | religion = {{ublist |item_style=white-space; |{{Tree list}} * 84.8% [[Христийн шашин|Христ]] ** 73.4% [[Румыны Үнэн алдартны сүм|Румыны Ортодокс]] ** 6.2% [[Протестант урсгал|Протестант]] ** 4.5% [[Румын дахь католик сүм|Католик]] ** 0.7% Бусад [[Христийн урсгалын жагсаалт|урсгал]] {{Tree list/end}} |9% Мэдээллээгүй/Шашингүй |5% Мэдээлэлгүй |0.5% [[Румын дахь шашин шүтлэг|Бусад]] }} | religion_year = [[2021 оны Румыны хүн амын тооллого|2021]] | religion_ref = <ref name="Census2021"/> | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Холимог засаглалын систем|хагас-ерөнхийлөгчийн]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Румыны ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Никушор Дан]] | leader_title2 = [[Румыны Ерөнхий сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Марчел Чолаку]] | legislature = [[Румыны Парламент|Парламент]] | upper_house = [[Румыны Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Төлөөлөгчдийн танхим (Румын)|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = [[Румыны түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Валахи]] | established_date1 = 1330 | established_event2 = [[Молдав (бүс нутаг)|Молдав]] | established_date2 = 1346 | established_event3 = [[Валахи болон Молдавын нэгдэл|Жижиг холбоо]] | established_date3 = 1 сарын 24, 1859 | established_event4 = [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрнээс]] [[Румыны тусгаар тогтнолын дайн|Де-юре тусгаар тогтнов]] | established_date4 = 1877/1878 оны 5 сарын 9 | established_event5 = [[Их Холбоо]] | established_date5 = 1918/1921 оны 12 сарын 1 | established_event6 = [[Румыны хаант улс|Цэргийн дарангуйлал]] | established_date6 = 1941 | established_event7 = [[Бүгд Найрамдах Социалист Румын Улс|Коммунист Румын]] | established_date7 = 12 сарын 30% 1947 | established_event8 = [[НҮБ]]-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 109-р тогтоол|элсэв]] | established_date8 = 12 сарын 14, 1955 | established_event9 = [[Румыны хувьсгал|Одоогийн засаглалын хэлбэр]] | established_date9 = 12 сарын 27, 1989<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=IsJADwAAQBAJ&pg=PA218|title=Political Leadership: A Pragmatic Institutionalist Approach|first=Robert|last=Elgie|date=28 November 2017|publisher=Springer|isbn=9781137346223|via=Google Books}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Qu3TAAAAMAAJ&q=emblem|title=Romania Directory|date=1 April 1990|publisher=Editura Cronos|isbn=9789739000000|via=Google Books}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://legislatie.just.ro/Public/DetaliiDocumentAfis/20050|title=DECRET-LEGE 2 27/12/1989 - Portal Legislativ|website=legislatie.just.ro}}</ref> | established_event13 = [[Румыны Үндсэн хууль|Үндсэн хуулиа баталсан]] | established_date13 = 12 сарын 8, 1991 | established_event14 = [[Европын Холбоо]]нд [[2007 оны Европын Холбооны өргөжилт|нэгдэв]] | established_date14 = 1 сарын 1, 2007 | area_km2 = 238,397 | area_footnote = <ref>{{Cite web |url=https://insse.ro/cms/sites/default/files/field/publicatii/anuarul_statistic_al_romaniei_carte-ed.2022.pdf |title=Romanian Statistical Yearbook (2022) – 1.8 Administrative organisation of Romanian territory, on December 31, 2021 (pg.17)|publisher=[[National Institute of Statistics (Romania)|INS]] (www.insse.ro/cms/en) |access-date=20 March 2023 |url-status=live|archive-date=20 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230320054533/https://insse.ro/cms/sites/default/files/field/publicatii/anuarul_statistic_al_romaniei_carte-ed.2022.pdf}}</ref> | area_rank = 81 <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]]--> | area_sq_mi = 92,043 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | percent_water = 3 | population_estimate = {{Increase}}19,892,812 | population_census = {{decreaseNeutral}} 19,053,815<ref name="Census2021">{{cite web|url=https://insse.ro/cms/sites/default/files/com_presa/com_pdf/cp-date-provizorii-rpl2021.pdf|title=2021 Romanian Census (preliminary results)|publisher=INSSE|access-date=7 January 2023|language=ro}}</ref> | population_estimate_year = 2023 | population_estimate_rank = 63 | population_census_year = [[2021 оны Румыны хүн амын тооллого|2021]] | population_census_rank = | population_density_km2 = 79.9 | population_density_sq_mi = 218.6 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | population_density_rank = 136 | GDP_PPP = {{increase}} $783.903 тэрбум<ref name="IMFWEORO"/> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 35 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $41,633<ref name="IMFWEORO"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 47 | GDP_nominal = {{increase}} $348.902 тэрбум<ref name="IMFWEORO">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=968,&s=NGDPD,%20PPPGDP,%20NGDPDPC,%20PPPPC,&sy=2019&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2023 Edition. (Romania) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |archive-date=11 April 2023 |access-date=11 April 2023 }}</ref> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 45 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $18,530<ref name="IMFWEORO"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 54 | Gini = 34.3 <!--number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name=eurogini>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|publisher=[[Eurostat]] |website=ec.europa.eu |access-date=16 August 2022}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.821 <!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 53 | currency = [[Румын лей]] | currency_code = RON | time_zone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | utc_offset_DST = +3 | time_zone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | date_format = өө.сс.жжжж&nbsp;([[Манай эрин|МЭ]]) | drives_on = Баруун | calling_code = [[Румын дахь утасны дугаар|+40]] | patron_saint = [[Andrew the Apostle|Saint Andrew]] | iso3166code = RO | cctld = [[.ro]]<sup>a</sup> | footnote_a = [[Европын Холбоо]]ны бусад гишүүн орнуудтай хамт [[.eu]] домэйныг мөн ашигладаг. | today = }} '''Румын''' нь [[Зүүн Европ]], Зүүн Өмнөд Европ болон [[Төв Европ|Төв Европын]] заагт орших [[улс]] юм. Баруун урд талаараа [[Серби]], баруун талаараа [[Унгар]], хойд талаараа [[Украин]], зүүн хойд талаараа [[Молдав]], өмнө талаараа [[Болгар]] улсуудтай хиллэх бөгөөд зүүн талаараа [[Хар тэнгис]] ээр хүрээлэгдэнэ. [[Нийслэл]] нь [[Бухарест]] хот. 2022 оны байдлаар 19 орчим сая хүн амтай улс. Зүүн Европын слав гаралтай улсууд дунд орших Ром гаралтай улс бөгөөд цорын ганц [[албан ёсны хэл]] нь [[румын хэл]] юм. [[Үнэн алдартны шашин|Үнэн алдартны шашны]] нөлөө ихтэй. [[Төрийн далбаа]] нь [[Чад]]ын төрийн далбаатай андуурагдах тохиолдол их байдаг ч Румыны төрийн далбааны цэнхэр өнгө нь арай бүдэг юм. [[1989]] онд [[ардчилал|ардчилсан системд]] шилжих хүртэл төрийн далбааны голд нь тэр үеийн [[төрийн сүлд]] нь дүрслэгдсэн байдаг байв. == Нэршил == Албан ёсны нэр нь румын хэлээр {{lang|ro|Romвnia}}, [[монгол хэл]]ээр Румын гэдэг. Уг нэр нь "[[Ром]]чуудын нутаг" хэмээх утгатай. Хуучин нэрүүдийг нь доор оруулав: * [[1947]]-[[1965]] '''Бүгд Найрамдах Румын Ард Улс''' * [[1965]]-[[1989]] '''Бүгд Найрамдах Социалист Румын Улс''' * [[1989]]- '''Румын Улс''' == Түүх == {{sectstub}} {{гол|Румыны түүх}} ''Мөн [[Молдавын түүх]]ийг үзнэ үү.'' [[Зураг:Dacia 82 BC.png|thumb|Эртний Даки]] [[Зураг:Vlad_Tepes_002.jpg|thumb|[[Влад Цепеш]] буюу [[Дракула]]]] Эрт цагт дакичууд Румыны нутагт оршин суудаг байв. Улмаар [[Ромын эзэнт гүрэн|Ромын эзэнт гүрний]] мэдэлд багтсанаар Румын хэмээх нэр үүсчээ. == Засаг захиргааны хуваарь == Румын засаг захиргааны хувьд 41 тойрог, 1 нийслэл ([[Бухарест]])-д хуваагдана. {{Румыны тойргийн газрын зураг}} == Газар зүй == [[Зураг:Ro-map.png|thumb|Румыны газрын зураг]] [[Серби]], [[Болгар]] улстай хиллэх хил нь ерөнхийдөө [[Дунай мөрөн|Дунай мөрний]] дагуу байдаг. [[Молдав]]тай хиллэх хил болох [[Прут гол]] нь Дунай мөрөнтэй нийлж, [[Хар тэнгис]]т цутгана. Дунай мөрний адаг дельт нь тусгай хамгаалалттай. Румыны нутгийн 34%-ийг уулс, 33%-ийг толгод, 33%-ийг тал газар эзэлнэ. Тус улсын төвд [[Карпатын нуруу]] Трансильваний тэгш өндөрлөгөөр хүрээлэгдэн оршино. Карпатын нуруунд далайн түвшнээс дээш 2,000 м-ээс өндөр 14 оргил бий. Хамгийн өндөр Молдовяну оргил нь 2,544 м өндөр юм. == Хүн ам == [[Зураг:Romania demography 1961-2010.svg|thumb|1961-2003 оны хүн амын өөрчлөлтийн график]] Оршин суугчдын 89% нь [[Румын үндэстэн|румын]], 6% нь [[мажар үндэстэн|мажар]], 2% нь [[цыган үндэстэн]] болно. Мөн [[Сербүүд|серб]], [[Украйн үндэстэн|украйн]], [[Герман үндэстэн|герман]], [[Турк үндэстэн|турк]], [[Татар үндэстэн|татар]], [[Словак үндэстэн|словак]], [[Болгар үндэстэн|болгар]], [[Орос үндэстэн|орос]], [[Еврей үндэстэн|еврей]]чүүд цөөн тоотой бий. Румынчууд нь эртний [[Даки үндэстэн|даки]] болон шилжин суурьшсан [[цыган үндэстэн|цыгануудын]] цус холилдож үүссэн гэж үздэг ч хүлээн зөвшөөрдөггүй хүмүүс бий. Мажаруудын ихэнх нь Унгартай газар нутгийн маргаантай [[Трансильвани]]д амьдардаг. [[Николай Чаушеску|Чаушескугийн]] засаглалын үед төрөлтийг дэмжих бодлого баримталж, Балканы хойгийн хамгийн их хүн амтай улс болсон ч зах зээлийн системд шилжсэний дараа хүүхдээ өсгөж хүчрэхгүй болсон эцэг эхчүүд хүүхдээ хаях үзэгдэл их гарсан билээ. === Дэлхийн өв === Румыны нутагт [[ЮНЕСКО]]-гийн [[Дэлхийн өв]]ийн жагсаалтад бүртгэгдсэн соёлын өв 6, байгалийн өв 1 бий. <gallery> Зураг:Delta Dunarii 500.jpg|[[Дунай мөрний дельт]] - (1991) Зураг:RomanianSaxonianChurchTartlau Prejmer0015jpg.JPG|Цайз-сүмүүд бүхий Трансильваний тосгод - (1993, 1999 онд өргөтгөсөн) Зураг:Horezu church.jpg|[[Хорезу сүм]] - (1993) Зураг:Ihopulele EOS 30D0173 Voronet.jpg|Молдавын хойд хэсгийн ханын зураг бүхий сүмүүд - (1993) Зураг:Sighisoara IMG 5622.jpg|[[Сигисоарагийн түүхэн бүс нутаг]] - (1999) Зураг:Sarmizegetusa temples.jpg|Дакичуудын цайз - (1999) </gallery> == Тэмдэглэл == {{Reflist|group=lower-alpha}} == Эшлэл == <references/> {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Romвnia}} * [http://www.gov.ro/main/index/l/2/ Румыны засгийн газар] * [http://www.presidency.ro/ Румыны ерөнхийлөгч] ; Засгийн газар * [https://web.archive.org/web/20091026201421/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-r/romania.html Төрийн тэргүүн болон түүний кабинет] * [https://web.archive.org/web/20061228063121/http://www.parlament.ro/index_en.html Румыны парламент] * [http://www.ccr.ro/default.aspx?lang=EN Румыны Үндсэн хуулийн цэц] ; Ерөнхий мэдээлэл * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/1057466.stm Country Profile] from BBC News * [http://www.state.gov/p/eur/ci/ro/ Romania] information from the United States Department of State * [http://www.loc.gov/rr/international/european/romania/ro.html Portals to the World] from the United States Library of Congress * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/romania.htm Romania] at ''UCB Libraries GovPubs'' ; Эдийн засаг болон хууль * [http://www.bnro.ro/En/Info/curs_ext.asp Exchange Rates] – from the National Bank of Romania * [https://web.archive.org/web/20070813000417/http://www.dreptonline.ro/resurse/resource.php Romanian Law and Miscellaneous - English] ; Соёл урлаг ба түүх * [http://www.badley.info/history/Romania.index.html Chronology of Romania from the World History Database] * [http://www.ici.ro/romania/en/index.html ICI.ro - A comprehensive site about Romania] * [http://www.theeuropeanlibrary.org/portal/libraries/Libraries.php?launch=1&language=en&page=Treasures&country=Romania Treasures of the national library of Romania] ; Жуулчлал * [http://www.romaniatourism.com/ Official Romanian Tourism Website] * [https://web.archive.org/web/20100820064355/http://www.the-romanian-beauty.com/ The Romanian Beauty] {{Европ}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Европын холбооны улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Хар тэнгисийн эдийн засгийн хамтын ажиллагааны байгууллага}} [[Ангилал:Румын| ]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Европын Холбооны гишүүн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] chm8vk0tmur8o7rlf0auqdeg9ahsgtw Улсын арслан 0 10756 866142 861784 2026-08-14T13:52:33Z ~2026-44491-43 106794 /* Улсын арслан цолтой бөхчүүд */ 866142 wikitext text/x-wiki '''Улсын арслан''' нь [[Үндэсний Их Баяр Наадам]]д 9 давсан бөхөд олгодог цол юм. == Улсын арслан цолтой бөхчүүд == {| class="wikitable" !д.д.||Нэр||Цол авсан он||Үндсэн захиргаа |- |1||[[Дүйнхордоржийн Далантай]]||[[1923_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1923]]||[[Архангай]], [[Ихтамир сум]] |- |2||[[Сосорын Шагдар]]||[[1924_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1924]]||[[Хөвсгөл]], [[Цагаан-Уул сум]] |- |3||[[Шагжийн Төмөрбаатар]]||[[1926_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1926]]||[[Архангай]], [[Тариат сум]] |- |4||[[Батжаргалын Яндаа]]||[[1926_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1926]]||[[Дорноговь]], [[Иххэт сум]] |- |5||[[Ономжавын Аюур]]||[[1928_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1928]]||[[Өвөрхангай]], [[Сант сум (Өвөрхангай)|Сант сум]] |- |6||[[Баясахын Банзар]]||[[1929_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1929]]||[[Архангай]], [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт сум]] |- |7||[[Сундуйн Лундаажанцан]]||[[1926_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1926]]||[[Архангай]], [[Ихтамир сум]] |- |8||[[Санжмятавын Шагж]]||[[1930_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1930]]||[[Завхан]], [[Тосонцэнгэл сум (Завхан)|Тосонцэнгэл сум]] |- |9||[[Мангалын Бэх-Очир]]||[[1931_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1931]]||[[Сэлэнгэ]], [[Сэлэнгэ сум]] |- |10||[[Пэлжидийн Бат-Очир]]||[[1932_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1932]]||[[Төв]], [[Дэлгэрхаан сум (Төв)|Дэлгэрхаан сум]] |- |11||[[Маамын Лхагва]]||[[1933_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1933]]||[[Завхан]], [[Идэр сум]] |- |12||[[Дамдинсүрэнгийн Данзан]]||[[1933_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1933]]||[[Сэлэнгэ]], [[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур сум]] |- |13||[[Хүрэлийн Дэлэг]]||[[1934_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1934]]||[[Архангай]], [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт сум]] |- |14||[[Лувсанмөрийн Чимэд]]||[[1935_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1935]]||[[Төв]], [[Мөнгөнморьт сум]] |- |15||[[Тамжавын Балсан]]||[[1936_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1936]]||[[Дорнод]], [[Чойбалсан сум]] |- |16||[[Гунгаагийн Намжилваанчиг]]||[[1936_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1936]]||[[Дорноговь]], [[Сайхандулаан сум]] |- |17||[[Шагдарын Гэлэг]]||[[1937_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1937]]||[[Дорнод]], [[Гурванзагал сум]] |- |18||[[Баатарын Төрбат]]||[[1938_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1938]]||[[Архангай]], [[Жаргалант сум (Архангай)|Жаргалант сум]] |- |19||[[Цэдэвийн Банди]]||[[1938_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1938]]||[[Өвөрхангай]], [[Тарагт сум]] |- |20||[[Шаравын Ванчинхүү]]||[[1940_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1940]]||[[Ховд]], [[Буянт сум (Ховд)|Буянт сум]] |- |21||[[Учралын Дамчаа]]||[[1940_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1940]]||[[Дорнод]], [[Чойбалсан сум]] |- |22||[[Хасын Өлзийсайхан]]||[[1941_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1941]]||[[Дорнод]], [[Халхгол сум]] |- |23||[[Өлзийтийн Чүлтэмсүрэн]]||[[1942_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1942]]||[[Хөвсгөл]], [[Түнэл сум]] |- |24||[[Шагдарын Санжсүрэн]]||[[1942_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1942]]||[[Завхан]], [[Сантмаргац сум]] |- |25||[[Довчингийн Лувсанжамц]]||[[1943_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1943]]||[[Архангай]], [[Хайрхан сум]] |- |26||[[Цэнджавын Содов]]||[[1943_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1943]]||[[Архангай]], [[Хайрхан сум]] |- |27||[[Сүнрэвийн Самданжигмэд]]||[[1946_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1946]]||[[Өвөрхангай]], [[Баянгол сум (Өвөрхангай)|Баянгол сум]] |- |28||[[Дашийн Самбуу]]||[[1946_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1946]]||[[Архангай]], [[Эрдэнэмандал сум]] |- |29||[[Гялдангийн Цоодол]]||[[1948_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1948]]||[[Өвөрхангай]], [[Гучин-Ус сум]] |- |30||[[Пагмын Аюуш]]||[[1949_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1949]]||[[Баянхонгор]], [[Богд сум (Баянхонгор)|Богд сум]] |- |31||[[Цэрэннадмидын Бадамсэрээжид]]||[[1954_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1954]]||[[Хөвсгөл]], [[Цагаан-Уул сум]] |- |32||[[Самдангийн Оргодол]]||[[1955_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1955]]||[[Төв]], [[Баянбараат сум]] |- |33||[[Жалбуугийн Чойжилсүрэн]]||[[1961_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1961]]||[[Архангай]], [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт сум]] |- |34||[[Бямбын Жамъяндорж]]||[[1961_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1961]]||[[Булган]], [[Сайхан сум (Булган)|Сайхан сум]] |- |35||[[Далайн Жамц]]||[[1962_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1962]]||[[Архангай]], [[Хотонт сум]] |- |36||[[Уламбаярын Мижиддорж]]||[[1963_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1963]]||[[Архангай]], [[Хашаат сум]] |- |37||[[Лувсанчимэдийн Сосорбарам]]||[[1963_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1963]]||[[Төв]], [[Баянбараат сум]] |- |38||[[Гомбо-Аюушийн Дэмүүл]]||[[1969_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1969]]||[[Өмнөговь]], [[Манлай сум]] |- |39||[[Пүрэвийн Дагвасүрэн]]||[[1971_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1971]]||[[Төв]], [[Батсүмбэр сум]] |- |40||[[Жамбалын Хайдав]]||[[1971_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1971]]||[[Увс]], [[Зүүнговь сум]] |- |41||[[Өлзийсайханы Эрдэнэ-Очир]]||[[1976_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1976]]||[[Төв]], [[Баянзүрх сум]] |- |42||[[Мядагийн Мөнгөн]]||[[1981_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1981]]||[[Увс]], [[Давст сум]] |- |43||[[Бандийн Ганбаатар]]||[[1985_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1985]]||[[Өвөрхангай]], [[Баян-Өндөр сум (Өвөрхангай)|Баян-Өндөр сум]] |- |44||[[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]]||[[1995_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1995]]||[[Архангай]], [[Булган сум (Архангай)|Булган сум]] |- |45||[[Дагвадоржийн Азжаргал]]||[[2006_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|2006]]||[[Говьсүмбэр]], [[Шивээговь сум]] |- |46||[[Хадбаатарын Мөнхбаатар]]||[[2007_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|2007]]||[[Хөвсгөл]], [[Шинэ-Идэр сум]] |- |47||[[Доржпаламын Ганхуяг]]||[[2008_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|2008]]||[[Өвөрхангай]], [[Зүүнбаян-Улаан сум]] |- |48||[[Батжаргалын Ганбат]]||[[2010_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|2010]]||[[Увс]], [[Баруунтуруун сум]] |- |49||[[Энхтөгсийн Оюунболд]]||[[2015_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|2015]]||[[Хэнтий]], [[Өмнөдэлгэр сум]] |- |50||[[Ренчинбямбын Пүрэвдагва]]||[[2016_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|2016]]||[[Архангай]], [[Эрдэнэбулган сум]] |- |51||[[Цэдэвийн Содномдорж]]||[[2017_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|2017]]||[[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]], [[Тосонцэнгэл сум (Хөвсгөл)|Тосонцэнгэл сум]] |- |52||[[Цэдэнсодномын Бямба-Отгон]]||[[2023_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|2023]]||[[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]], [[Төгрөг сум (Өвөрхангай)|Төгрөг сум]] |- |53||[[Энхтүвшиний Батмагнай]]||[[2025_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|2025]]||[[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]], [[Жинст сум]] |- |54||[[Баярхүүгийн Бат-Өлзий]]||[[2026_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|2026]]||[[Ховд аймаг|Ховд]], [[Зэрэг сум]] |} [[Ангилал:Бөхийн цол|21]] [[Ангилал:Улсын арслан| ]] s9qg1sb2dious6qvez7i6bnthcgyt38 Варнагийн тулалдаан 0 16141 866167 864872 2026-08-14T16:19:16Z Enkhsaihan2005 64429 866167 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн |conflict=Варнагийн тулалдаан |image=[[Зураг:Bitwa pod Warną (fragment - Władysław).jpg|300px]] |caption=[[Ян Матейко]]гийн зурсан зураг |partof=[[Османы Европ дахь дайнууд]]<br />[[Осман-Унгарын дайн]] |date=1444 оны 11 сарын 10 |place=одоогийн [[Болгар]]ын [[Варна]] хотын ойролцоо |result=Османы бүрэн ялалт |combatant1= [[Польшийн вант улс (1385–1569)|Польшийн вант улс]]<br />[[Зураг:Coat of Arms of Hungary.svg|20px]] [[Унгарын вант улс]]<br />[[Зураг:Flag of Wallachia.svg|20px]] [[Валахи]]<br />[[Зураг:Flag of Moldavia.svg|20px]] [[Молдавын вант улс]]<br />[[Зураг:Herb Lytwa (Alex K).svg|20px]] [[Литвын их вант улс]]<br />[[Зураг:Flag of the Papal States (pre 1808).svg|20px]] [[Папын газар нутаг]]<br />[[Зураг:Croatian Chequy.svg|20px]] [[Хорватын вант улс (дундад зуун)|Хорватын вант улс]]<br />[[Серби]]<br />[[Босни]]<br />[[Зураг:Den_tyske_ordens_skjold.svg|20px]] [[Тевтоны орден]] (Прусс)<br />[[Зураг:Wappen Königreich Böhmen.png|20px]] [[Бохемийн вант улс]] |combatant2=[[Зураг:Flag of the Ottoman Sultanate (1299-1453).svg|20px]] [[Османы эзэнт гүрэн]] |commander1=<table width="100%" border=0 cellpadding=0 cellspace=0><tr><td width="50%">[[Зураг:Wladyslaw III Warnenczyk (275177).jpg|75px|center]]</td><td>[[Зураг:Iancu Hunedoara.jpg|75px|center]]</td></tr><td width="50%" align="center">/[[Зураг:Coat of Arms of Hungary.svg|20px]]<br /> <small>[[III Владислав]] †</small></td><td width="50%" align="center">[[Зураг:Coat of Arms of Hungary.svg|20px]] <br /><small>[[Хуняди Янош]]</small></table> |commander2=<table width="100%" border=0 cellpadding=0 cellspace=0><tr><td width="50%">[[Зураг:Murat II.jpg|75px|center]]</td></tr><td width="50%" align="center">[[Зураг:Flag of the Ottoman Sultanate (1299-1453).svg|20px]] <small>[[II Мурад]]</small></table> |strength1=~ 20.000 |strength2=~ 60,000 |casualties1=11,000 (13,000) |caualties1=10.000 casualties2=13.000 }} '''Варнагийн тулалдаан''' нь 1444 оны 11 сарын 10-нд зүүн [[Болгар]]ын [[Варна]]гийн ойролцоо болсон тулалдаан юм. Энэхүү тулалдаанд [[султан]] [[II Мурад]]аар удирдуулсан [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] арми [[III Владислав]], [[Хуняди Янош]] нарын удирдсан [[Польш]], [[Унгар]]ын армийг ялжээ. Энэ нь [[Варнагийн загалмайтны аян дайн]]ы сүүлчийн тулалдаан болсон билээ<ref>Bodnar, Edward W. ''Ciriaco d'Ancona e la crociata di Varna, nuove prospettive''. ''Il Veltro'' 27, nos. 1-2 (1983): 235-51</ref><ref>Halecki, Oscar, ''The Crusade of Varna''. New York, 1943</ref>. == Эшлэл == {{Reflist}} == Гадны холбоос == * [http://www.mek.oszk.hu/01900/01919/html/cd4a/kepek/history/to056gf95172.jpg Тулалдааны газрын зураг] (унгар хэлээр) * {{cite book | last = Imber | first = Colin | title = The Crusade of Varna, 1443-45 | url = https://archive.org/details/crusadeofvarna140000imbe | year = 2006 | month = July | publisher = Ashgate Publishing | isbn = 0-7546-0144-7}} (Онлайнаар унших: [https://web.archive.org/web/20070628084856/http://www.ashgate.com/subject_area/downloads/sample_chapters/Crusade_of_Varna_Intro.pdf Номын танилцуулга] ([[PDF]])) [[Ангилал:Туркүүдийн дайны тулалдаан]] [[Ангилал:Варна|тулалдаан]] [[Ангилал:Болгарын тулалдаан]] [[Ангилал:Польшийн түүхэн дэх тулалдаан]] [[Ангилал:Сербийн түүхэн дэх тулалдаан]] [[Ангилал:1444 он]] [[Ангилал:15-р зууны тулалдаан]] foc2gwle36oihm7eilm20dqs7b1njht Төмөрийн улс 0 19373 866215 865956 2026-08-15T04:39:22Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 866215 wikitext text/x-wiki {{Short description|Central Asian Turco-Mongol empire (1370–1507)}} {{Инфобокс түүхэн улс | native_name = {{lang|fa|{{Nastaliq|گورکانیان}}}}<br />''Гүрканиян'' | national_motto = <br />[[Persian language|Persian]]:{{lang|fa|{{Nastaliq|راستى رستى}}}}<br />''Rāstī rustī''<br />"In rectitude lies salvation" "зөвт байдалд аврал оршдог" | conventional_long_name = Төмөрийн эзэнт гүрэн | common_name = Төмөрийн | era = [[Дундад зууны сүүл үе]] | status = [[Эмират]] | government_type = [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | area_km2 = | year_start = 1370 | date_start = | year_end = 1507 | event_pre = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] [[Төмөрийн байлдан дагуулалт, довтолгоо|байлдан дагуулалтаа]] эхлүүлэв | date_pre = 1363 | event_start = Төмөрийн эзэнт гүрэн байгуулагдав | event1 = Баруун зүгийн тэлэлт эхлэв | date_event1 = 1380 | event2 = [[Анкарагийн тулалдаан]] | date_event2 = 7 сарын 20, 1402 | event3 = [[Самарканд]]ын уналт | date_event3 = 1505 | event_end = [[Херат]]ын уналт | event_post = [[Их Могол Улс|Моголын эзэнт гүрэн байгуулагдав]] | date_post = 1526 | image_coat = <!-- DO NOT REPLACE this documented "Three annulets" symbol with false, conjectural or original research flags of the Timurids, such as this one: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/archive/6/6c/20230329042531%21Timurid.svg , which is falsely claimed to be from the Catalan Atlas. See paragraph "Symbols of the state" hereunder for details -->Three annulets symbol of the Timurid Empire.png | coa_size = 100 | coat_alt = Гурван цагираг сүлд | symbol_type = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн "Гурван цагираг" [[тамга]] тэмдэг.<ref>Coinage of Timur with "Three annulets" symbol (1393-1405): [[File:Coinage of Timur with 3 annulets symbol. Shaykh abu-Ishaq (Kazirun) mint. Undated, circa AH 795-807 AD 1393-1405.jpg|70px]]</ref><ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |last2=Blair |first2=Sheila S. |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture: Three-Volume Set |date=14 May 2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1 |page=426 |url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=PA426 |language=en| quote="Coinage issued by the Timurid dynasty (r. 1370-1506) comprised various silver coins and several coppers, most often anonymous, although some coppers struck in the name of Timur 1370–1405; here called amīr) have a tamghā of three annulets prominently on the reverse."}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kadoi |first1=Yuka |title=On the Timurid flag |journal=Beiträge zur islamischen Kunst und Archäologie |date=2010 |volume=2 |pages=144, 149, 159 Fig.5 |url=https://www.academia.edu/17410816}}</ref> | flag_border = no | image_map = Timurid Empire (greatest extent).svg | image_map_caption = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн үеийн газар нутаг | image_map_size = 300 | demonym = | p1 = Цагаадайн Улс | p2 = Суфи гүрэн | p3 = Жалайрын улс | p4 = Курт улс | p5 = Музаффарид | p6 = Сарбадар | p7 = Марашичууд | p8 = Афрасияб | p9 = Кара-Коюнлу | p10 = Гүржийн хаант улс | s1 = Бухарын хант улс | s2 = Сефевийн улс | s3 = Хивын ханлиг | s4 = Кара-Коюнлу | s5 = Ак-Коюнлу | s6 = Их Могол Улс | s7 = Гүржийн хаант улс | capital = {{plainlist| *[[Самарканд]] (1370–1405) *[[Херат]] (1405–1507)}} | common_languages = {{plainlist| *[[Перс хэл]] (албан ёсны, шүүх, дээд утга зохиол, лингва франка, засаг захиргаа)<ref> * Manz, Beatrice Forbes (1999). ''The Rise and Rule of Tamerlane''. [[Cambridge University Press]], p.109. {{ISBN|0-521-63384-2}}. {{google books|2xDm2DCPRKMC|Limited preview}}. [https://books.google.com/books?id=2xDm2DCPRKMC&pg=PA109 p.109]. "In almost all the territories which Temür incorporated into his realm Persian was the primary language of administration and literary culture. Thus the language of the settled '[[divan]]' was Persian." * B.F. Manz, W.M. Thackston, D.J. Roxburgh, L. Golombek, L. Komaroff, R.E. Darley-Doran. "Timurids" [[Encyclopaedia of Islam]] [[Brill Publishers]] 2007; "During the Timurid period, three languages, Persian, Turkish, and Arabic were in use. The major language of the period was Persian, the native language of the Tajik (Persian) component of society and the language of learning acquired by all literate and/or urban Turks. Persian served as the language of administration, history, belles lettres, and poetry." * {{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/central-asia-v|title=CENTRAL ASIA v. In the Mongol and Timurid Periodse|author=Bertold Spuler|publisher=[[Encyclopaedia Iranica]]|access-date=2017-09-14}} "Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917&nbsp;... Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible&nbsp;... * Robert Devereux (ed.) "Muhakamat Al-Lughatain (Judgment of Two Languages)" Mir 'Ali Shir Nawāi; Leiden, [[E.J. Brill]] 1966: "Nawa'i also employs the curious argument that most Turks also spoke Persian but only a few Persians ever achieved fluency in Turkic. It is difficult to understand why he was impressed by this phenomenon, since the most obvious explanation is that Turks found it necessary, or at least advisable, to learn Persian – it was, after all, the official state language – while Persians saw no reason to bother learning which was, in their eyes, merely the uncivilized tongue of uncivilized nomadic tribesmen. * David J. Roxburgh. ''The Persian Album, 1400–1600: From Dispersal to Collection''. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama."</ref> *[[Цагаадайн хэл]] (угсаатны, утга зохиол)<ref name="homelanguage" /> * [[Араб хэл]] (шашин)<ref name="EI - Manz2" />}} | religion = ;{{nobold|Төрийн шашин}} :{{hlist|[[Суннит Ислам]]}} ;{{nobold|Бусад шашин}} :{{hlist|[[Арван хоёр шиизм]]|[[Исмаилизм]]|[[Зороастризм]]|[[Хиндү шашин|Хиндүизм]]|[[Хуруфизм]]|[[Дорнодын сүм|Несторианизм]]}} | currency = [[Танка (зоос)|Танка]] | title_leader = [[Төмөрийн династи|Эмир]] | leader1 = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] (анхны) | leader2 = [[Бади аз-Заман Мирза|Бади аз-Заман]] (сүүлчийн) | year_leader1 = 1370–1405 | year_leader2 = 1506–1507 | stat_year1 = 1405 тоо.<ref>{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=222 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=2016-09-14 |issn= 1076-156X}}</ref><ref>{{cite journal|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|at=p. 500|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|author-link=Rein Taagepera|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807}}</ref> | stat_area1 = 4,400,000 }} [[Файл:Timurid Dynasty 821 - 873 (AH).png|thumb|250px|Төмөрийн эзэнт гүрэн хамгийн том нутагтай байх үеийн газрын зураг]] '''Төмөрийн эзэнт гүрэн''' бол XIV-XVI зууны үед Мавереннахр, [[Иран]], [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказын]] бүс нутагт оршин тогтнож байсан улс юм. Энэ улсыг [[Монгол|Монголын]] [[Барулас]] овгийн эмир [[Доголон Төмөр|Төмөр]] байгуулжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний хаад нь [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] угсааны Сюрьгатмишь, Махмуд нар байв. Эдгээр хаадыг [[Доголон Төмөр]] өргөмжилсөн бөгөөд ямар ч эрх мэдэлгүй бэлгэ тэмдгийн шинжтэй хаад байсан юм. Улсын бүх эрхийг Төмөр атгах бөгөөд эмир цолтойгоор улсаа удирдаж байлаа. Доголон Төмөрийн нас барсны дараа Төмөрийн эзэнт гүрэн эзлэгдсэн орнуудын ард түмний бослого, дотоодын тэмцлээс болж задран бутарчээ. XVI зууны эхэн үед [[Алтан Орд|Алтан ордны улсаас]] нүүж ирсэн узбекүүд Төмөрийн угсааныхныг бут цохисноор Төмөрийн эзэнт гүрэн бүрмөсөн мөхсөн болой. == Гарал үүсэл, угсаатны хамаарал == Төмөрийн эзэнт гүрний үүсэл нь [[Монгол үндэстэн|Монголын]] нүүдэлчин аймаг [[Барлас]]аас улбаатай бөгөөд тэд [[Чингис хаан]]ы армийн бүрэлдэхүүнд багтан тулалдаж явжээ.<ref>''"Timur"'', The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition, 2001-05 Columbia University Press, ([http://www.bartleby.com/65/ti/Timur.html LINK])</ref><ref>"Consolidation & expansion of the Indo-Timurids", Encyclopedia Britannica, ([http://www.britannica.com/eb/article-26937/Islamic-world LINK])</ref> Монголчууд Төв Азийг эзэлсний дараа Барлас аймгийнхан одоогийн [[Узбекистан]]д суурьшиж нутгийн [[түрэг]]үүдтэй холилдсон тул Төмөрийн үед барласууд зарим талаар түрэгжсэн байв. Түүнчлэн Цагадайн улсын баруун хэсгийн [[Ислам]]ын шашинд орсон түрэг, монгол угсаатнууд Исламын шашин дэлгэрэхээс өмнө Төв Азид ноёрхож байсан [[Персийн нийгэм|Персийн соёлын]] нөлөөнд орсон байжээ.<ref name="Iranica2">B. Spuler, "Central Asia in the Mongol and Timurid periods", published in [[Encyclopædia Iranica]], Online Edition, 2006/7, ({{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v5_articles/central_asia/mongol_and_timurid_periods&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html|wayback=20090224083111|text=LINK|archiv-bot=2024-02-08 23:20:46 InternetArchiveBot}}): ''"...&nbsp;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917 [...] Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible ..."''</ref>. Персийн утга зохиол нь Төмөрийн эзэнт гүрний элит хэсгийнхнийг Перс-Исламын соёлд ороход нь нөлөөлж байв.<ref>David J. Roxburgh. The Persian Album, 1400-1600: From Dispersal to Collection. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama</ref> Төмөрийн улсын ордны эмэгтэйчүүд монгол ёс заншилтай байсан ба Төмөр хааны үед албан хэрэгцээнд монгол, түрэг аль аль хэлийг ашигладаг, монгол бичгээр захиа бичин илгээдэг байв.<ref name="Майдар">Д.Майдар, "Чингис хаан ба Монголын их гүрэн" 1969</ref> Мавереннахрын монголчууд өөр угсаатны ёс заншилд орон монгол соёлоо гээж эхэлсэн боловч бүрмөсөн уусаагүй байв. Дундад зууны монгол эрчүүд гэзэг тавьдаг заншилтай байсан ба Төмөр хаан хүүгээ шийтгэхдээ гэзгийг нь тайрсан нь хүүгээ монголд үнэнч бус байсан гэж үзэж байсныг нь илэрхийлж байжээ.<ref name="Майдар"/> Төмөр хаан Чингис хааныг ихэд хүндлэн биширдэг байсан төдийгүй өөрийн бүх амьдрал, үйл хэргээ Чингисийн улсийн сүр хүчийг дахин сэргээн тогтоохын төлөө зориулжээ. Энэ нь саяхан байгуулагдаад бутарсан ИМУ-н сүр хүчийг хүмүүс хараахан мартаагүй мөн Төмөр өөрөө монголын барлас овгийн хүн байсантай холбоотой юм. Тэр Чингисийн зарлиг, ИМУ-н хууль цаазыг дээдлэн хүндэтгэж өөрийн улсад хэрэгжүүлж байв. Хожим Төмөрийн улсаас тасран байгуулагдсан [[Их Могол Улс]]ад монгол ёс заншлаа даган мөрдөхөө больсон бол Төмөр хааны хувьд лалын шашинд орсон ч монгол ёс заншлаа даган мөрдөж монгол гарлаараа бахархдаг байв. Бутралын үеийн Монгол улс, Төмөрийн улс хоёр найрсаг харилцаатай байжээ. [[Өлзийтөмөр хаан|Буняшир]] хаан болохоосоо өмнө Төмөр хааны ордонд байсан байдаг. Төмөрийн улсыг заримдаа монгол улс гэж бичсэн байдаг бол зарим тохиолдолд түрэг улс гэж бичсэн байдаг. [[Моголистан]], Төмөрийн зарим монголчуудыг 16-р зууны сүүл хүртэл монгол хэлээрээ ярьсан хэвээр байсан байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд таамагладаг. Эрдэмтэд Төмөрийн улсыг монголчуудын эсвэл түрэгүүдийн улс гэсэн зөрүүтэй байр суурь баримталдаг. Төмөрийн улс хэдийгээр монгол гаралтай улс ч 14-р зууны дунд үед [[Баруун Цагаадайн улс]]ын монголчууд буюу Мавереннахр дахь монголчууд нилээд түрэгжсэн байсан учир зарим эрдэмтэд энэ улсыг түрэгүүдийн улсад хамааруулдаг байна. == Байгуулагдсан нь == {{Гол|Доголон Төмөр}} Төмөр [[Мавереннахр]] буюу Трансоксиан (одоогийн Узбекистан, [[Тажикистан]], [[Туркменистан]]ы ихэнх хэсэг) болон [[Хорасан]]ы (одоогийн [[Иран]], [[Афганистан]]) ихэнх хэсгийг 1363 оноос эхлэн бусад ноёдтой хүч хавсран ([[Самарканд]]ийг 1366 онд, [[Балх]]ийг 1369 онд) мэдэлдээ оруулж, 1370 он гэхэд захирагчаар нь өргөмжлөгджээ. Албан ёсоор бол Монголын [[Цагадайн улс]]ын нэрээр үйл ажиллагаа явуулж байсан Төмөр Мавереннахр, [[Хорезм]]ыг дагаар оруулж, 1380 онд баруун тийш аян дайн хийв. 1389 онд Картидуудыг [[Херат]]аас үлдэн хөөж, 1382 оноос [[Персийн эзэнт гүрэн|Персийн]] нутаг руу түрж эхэлжээ ([[Исфахан]]ыг 1387 онд эзэлж, 1393 онд [[Музаффарид]]уудыг [[Шираз]]аас зайлуулж, [[Жалайрид]]уудаас [[Багдад]]ыг авсан). 1394/95 онд тэр [[Алтан Орд]] руу довтолж, [[Кавказ]]ад өөрийн засаглалыг тогтоон, улмаар 1398 онд одоогийн Пакистан, Энэтхэгийн нутаг дахь [[Мултан]], [[Дипалпур]]ыг дагаар оруулжээ. 1400/01 онд [[Алеппо]], [[Дамаск]], зүүн [[Анатолиа]]г эзлэн авч, 1401 онд Багдадыг сүйтгэж, [[Анкарагийн тулалдаан|1402 онд Османуудаас Анкараг булаан авав]]. Тэр Самаркандыг гол нийслэлээ болгосон бөгөөд түүний аян дайнаар ойролцоогоор 17 сая хүн үрэгдсэн гэдэг.<ref>[http://users.erols.com/mwhite28/warstat0.htm#Timur Selected Death Tolls: Timur Lenk (1369–1405)]</ref> 1506 онд Төмөрийн эзэнт гүрэн унасны дараа аавын талаасаа [[Доголон Төмөр|Төмөрийн]], эхийн талаасаа [[Чингис хаан]]ы удмын [[Бабур]] 1526 онд Афганистан, Энэтхэгт [[Их Монгол Улс|Моголын эзэнт гүрэн]]г байгуулсан түүхтэй. 17-р зуун гэхэд Моголын эзэнт гүрэн Энэтхэгийн ихэнх нутгийг хяналтдаа байлгаж байсан боловч 18-р зуунд хүч нь суларч Английн нөлөөнд орж эхэлжээ. 1857 онд [[II Бахадур Шах]] Энэтхэгийн бүх хүчийг нэгтгэж англичуудын эсрэг тулалдсан ч ялагдаж [[Бирм]] рүү цөлөгдсөнөөр Энэтхэгийн хойг бүхэлдээ [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрн]]ий мэдэлд орж Их Могол Улс бүрмөсөн мөхжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний явуулсан дайн тулаануудын үр дүнд Персийн соёлын төв нь Самарканд, Херат болон хувирч, Төмөрийн эзэнт гүрний хүч чадлын билэг тэмдэг болон мандаж байв.<ref name="Columbia">{{cite encyclopedia | encyclopedia = The Columbia Encyclopedia | title = Timurids | url = http://www.bartleby.com/65/ti/Timurids.html | edition = Sixth | publisher = [[Columbia University]] | location = New York City |accessdate=2006-11-08}}</ref> == Соёл == Төмөрийн эзэнт гүрэн нь хэдийгээр Монголын<ref name="UNESCO">M.S. Asimov & [[Clifford Edmund Bosworth|C. E. Bosworth]], ''History of Civilizations of Central Asia'', [[UNESCO]] Regional Office, 1998, ISBN 92-3-103467-7, p. 320: ''"...&nbsp;One of his followers was [...] Timur of the Barlas tribe. This Mongol tribe had settled [...] in the valley of Kashka Darya, intermingling with the Turkish population, adopting their religion (Islam) and gradually giving up its own nomadic ways, like a number of other Mongol tribes in Transoxania ..."''</ref> Барлас овгоос гаралтай ч Туркестан, Хорасанд төвлөрсөн, түрэг, [[Персийн соёл]]ын нөлөөнд орсон<ref>[[:en:Muhakamat al-Lughatayn|Muhakamat al-Lughatayn]]</ref><ref name=Iranica2 /><ref name="Iranica">{{cite encyclopedia | last = Lehmann | first = F. | encyclopedia = [[Encyclopædia Iranica]] | title = Zaher ud-Din Babor&nbsp;— Founder of Mughal empire | url = http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html | accessdate = 2006-11-07 | edition = Online | publisher = [[Columbia University]] Center for Iranian (Persian) Studies | location = New York City | pages = 320–323 | quote = "...&nbsp;''His origin, milieu, training, and culture were steeped in Persian culture and so Babor was largely responsible for the fostering of this culture by his descendants, the Mughals of India, and for the expansion of Persian cultural influence in the Indian subcontinent, with brilliant literary, artistic, and historiographical results'' ..." }}</ref>, [[Ислам]]ын шашинтай улс байжээ. == Эшлэл == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == *[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/596414/Timurid-dynasty#md-media-strip-tab-lists-content britannica.com] [[Ангилал:Афганистаны түүх]] [[Ангилал:Узбекистаны түүх]] [[Ангилал:Төмөрийн улс| ]] [[Ангилал:Исламын хант улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Перс]] [[Ангилал:1370 он]] 0d718q6jw29x8di58xfekj1c4woibbl Форест Уитакер 0 19582 866218 865975 2026-08-15T04:48:22Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 866218 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс жүжигчин | нэр = Форест Уитакер | зураг = Forest Whitaker.jpg | зурагныхэмжээ = | alt = | тайлбар = Форест Уитакер, 2007 оны гуравдугаар сар. | төрсөн нэр = Форест Стивен Уитакер | төрсөн огноо = {{Birth date and age|mf=yes|1961|7|15}} | төрсөн газар = [[Лонгвью]], [[Техас]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | мэргэжил = Жүжигчин, продюсер, найруулагч | идэвхтэй жил = 1982–одоо | нөхөр = ([[Жим Триплтон]] (1998-2001)<br />Сэм Мендес (2003-одоо) (тусдаа амьдарч буй) | дотнотүнш = | website = }} '''Форест Стивен Уитакер''' ({{lang-en|Forest Steven Whitaker}}, ''1961 оны долоодугаар сарын 15-нд төрсөн'') нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] [[жүжиг]]чин, [[кино]] продюсер, найруулагч юм. [[Шувуу (1988 оны кино)|Шувуу]] киногоороо жүжигчиний гараагаа эхлүүлж<ref name="Boston Globe">[http://www.boston.com/ae/movies/articles/2006/10/01/in_general_he_rules/?page=1 "In general, he rules."] ''[[The Boston Globe]]''. October 1, 2006.</ref><ref name="CBS">[http://www.cbsnews.com/stories/2007/01/31/sunday/main2418981.shtml "Forest Whitaker: The King Of The Oscars?"] ''CBS News''. February 4, 2007.</ref> байсан Уитакер [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] (2006) киноны [[Уганда]] улсын Ерөнхийлөгч, цэргийн эрхт генерал [[Иди Амин]]ы дүрээрээ 2007 оны [[Оскарын шагнал]], [[Алтан бөмбөрцөг]], [[Британийн Кино болон телевизийн урлагийн дээд шагнал|BAFTA]] болон [[Эммигийн шагнал]]ыг "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" номинацаар тус тус хүртэж байв. [[Оскарын шагнал|Оскарын]] "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" шагналыг өмнө нь [[Африк-америк]] гаралтай жүжигчидээс [[Сидни Пуатье]], [[Дензел Вашингтон]] болон [[Жейми Фокс]] нар хүртэж байсан бол дараагийнх нь Уитакер юм.<ref>[http://www.abc.net.au/news/newsitems/200702/s1857461.htm "Forest Whitaker wins Best Actor Oscar for Idi Amin role."] ''ABCNewsOnline''. February 26, 2007.</ref> == Намтар == Уитакер [[Техас]] мужийн [[Лонгвью]] хотод төрсөн<ref name="Patterson">Patterson, John. [http://www.guardian.co.uk/film/2002/apr/20/patterson.features "The bigger picture."] ''[[The Guardian]]. dildo 20, 2002.</ref> бөгөөд эцэг Форест Уитакер нь даатгалын компаний ажилтан, эх Лаура Фрэнсис багш хүн байсан бөгөөд Кен, Дэймон, Дэбора, Уитакер нарын хүүхдүүдээ боловсролтой хүмүүс болгохын тулд ихээхэн зүйлийг хийжээ.<ref>[http://www.filmreference.com/film/74/Forest-Whitaker.html "Forest Whitaker Biography (1961–)."] ''FilmReference.com''.</ref><ref name="IAS">{{cite episode |title=Forest Whitaker |url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |series=Inside the Actors Studio |airdate=2006-12-11 |season=13 |number=1 }} {{Webarchiv|url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |wayback=20081206094603 |text=Forest Whitaker |archiv-bot=2026-08-15 04:48:21 InternetArchiveBot }}</ref> Уитакер [[Помона]] хот дахь Калифорнийн Политехникийн дээд сургуулийг<ref>{{cite web| title=Cal Poly Pomona| url=http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| work=CSU Mentor| accessdate=2008-09-12| archive-date=2017-05-28| archive-url=https://web.archive.org/web/20170528104136/http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| url-status=dead}}</ref> дүүргээд Өмнөд Калифорнийн хөгжмийн сургуульд суралцаж дуурийн урлагийн тенороор төгсчээ. Дараа нь Лондоны жүжигчиний мэргэшил олгох сургалтад хамрагдсан гэдэг. == Кино ертөнцөд хөл тавьсан нь == Форестийн кинонд тоглох гараа нь ихээхэн азтай эхэлсэн гэдэг. Онцолбол, «[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]]» кинонд 1982 онд [[Николас Кейж]], [[Поеэб Кэтис]] болон [[Шон Пенн]] нарын хожмоо алдаршсан жүжигчидтэй тоглож байв. Түүний дараа 1986 онд [[Мартин Скорсезе]]гийн найруулсан [[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] кинонд [[Том Круз]], [[Пол Ньюман]] нарын жүжигчидтэй тогложээ. 1987 онд жүжигчин [[Робин Уильямс]]ийн хамт [[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] кинонд тоглож байлаа. Форест 1988 онд хоёр кинонд тогложээ. Эхнийх нь [[Жан-Клод Ван Дамм]]ын хамт [[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] кинонд тоглосон бол [[Клинт Иствуд]]ийн найруулсан [[Шувуу (кино)|Шувуу]] кинонд алдарт хөгжимчин [[Чарльз Паркер]]ын дүрийг чадварлаг бүтээн<ref name="Longino">Longino, Bob. {{Webarchiv|url=http://www.accessatlanta.com/services/content/movies/stories/2006/10/12/1013MMwhitaker.html |wayback=20071013143511 |text="The power of Forest Whitaker." |archiv-bot=2023-09-26 20:18:32 InternetArchiveBot }} ''The Atlanta Journal-Constitution''. October 12, 2006.</ref> [[Каннын Кино наадам]]д «Шилдэг эрэгтэй жүжигчиний» шагналыг хүртэж<ref name="festival-cannes.com">{{cite web |url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/316/year/1988.html |title=Festival de Cannes: Bird |accessdate=2009-07-25|work=festival-cannes.com}}</ref>, [[Алтан бөмбөрцөг]]т нэр дэвшиж Холливудын замналаа эхлүүлсэн юм. Уитакер Жима Жармуша найруулсан [[Сүнс нохой:Самурайн замнал]] кинонд бүлэг дээрэмчдийн гишүүн "Сүнст нохой" хочитын дүрд тогложээ."<ref>Scott, A.O. [http://www.nytimes.com/library/film/030300ghost-film-review.html "'Ghost Dog': Passions of Emptiness in an Essay on Brutality."] ''[[New York Times]]''. March 3, 2000.</ref> Уитакер 2002 онд [[Түгшүүрт өрөө]], [[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] гэх аймшгийн төрлийн хоёр кинонд тогложээ. 2006 онд [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] кинонд [[Уганда]]гийн Ерөнхийлөгч асан дарангуйлагч [[Иди Амин]]ы дүрийг Уитакер бүтээж тухайн оныхоо бүхий л кино урлагийн томоохон бүхий л шагналыг хүртсэн билээ.<ref name="PositiveKing">{{cite news|last=Hirshon|first=Nicholas|work=[[New York Daily News]]|title=Reel Study of a Tyrant|url=http://www.nydailynews.com/archives/ny_local/2006/09/17/2006-09-17_reel_study__of_a_tyrant__ami.html|date=September 17, 2006|accessdate=January 14, 2010}}</ref><ref name="SydneyKing">{{cite news|last=Hall|first=Sandra|work=[[The Sydney Morning Herald]]|title=The Last King of Scotland|url=http://www.smh.com.au/news/film-reviews/the-last-king-of-scotland/2007/02/02/1169919520376.html|date=February 2, 2007|accessdate=January 14, 2010}}</ref> == Кино бүтээлүүд == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" | Жүжигчин |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! Он ! Монгол хэлээр ! Англи хэлээр ! Бүтээсэн дүр |- |[[1982]] |[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]] |Fast Times at Ridgemont High |Чарльз Жефферсон |- |rowspan=3|[[1986]] |[[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] |The Color of Money |Амос |- |[[Хойд ба Өмнөд 2]] |North and South, Book II |Каффи |- |[[Цэргийн салаа (кино)|Цэргийн салаа]] |Platoon |Үлэмж биет Харольд |- |[[1987]] |[[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] |Good Morning, Vietnam |Эдвард Гэрлик |- |rowspan=2|[[1988]] |[[Шувуу (кино)|Шувуу]] |Bird |[[Чарльз Паркер]] |- |[[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] |Bloodsport |Роулинс |- |[[1990]] |[[Ширэнгэн ой (кино)|Ширэнгэн ой]] |Downtown |Деннис Куррен |- |rowspan=2|[[1991]] | |Diary of a Hitman |Деккер |- | |A Rage in Harlem |Жексон |- |rowspan=2|[[1992]] | |The Crying Game |Жоди |- | |Last Light |Фред Уитмор |- |[[1993]] | |Body Snatchers |хошууч Коллинз |- |rowspan=3|[[1994]] | |Blown Away |Энтони Франклин |- | |Prкt-а-Porter |Си Бьянко |- | |The Enemy Within |хурандаа Маккензи Кейси |- |rowspan=2|[[1995]] | |Species |Дэн Смитсон |- | |Smoke |Сайрус Кол |- |[[1996]] | |Phenomenon |Нэйт Поуп |- |[[1999]] |[[Сүнст нохой: Самурайн замнал (кино)|Сүнст нохой: Самурайн замнал]] |Ghost Dog: The Way of the Samurai |Сүнст нохой |- |[[2000]] | |Battlefield Earth |Кер |- |rowspan=2|[[2002]] |[[Түгшүүрт өрөө (кино)|Түгшүүрт өрөө]] |Panic Room |Бёрнхэм |- |[[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] |Phone Booth |ахмад Эд Рейми |- |rowspan=3|[[2005]] | |A Little Trip to Heaven |Эбе Холт |- | |American Gun |Картер |- | |Mary |Тэд Янгер |- |rowspan=2|[[2006]] |[[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] |The Last King of Scotland |[[Иди Амин]] |- | |The Marsh |Жеффри Хант |- |rowspan=2|[[2007]] | |The Air I Breathe | |- | |The Great Debaters |Доктор Жеймс Фармер |- |rowspan=2|[[2008]] | |Vantage Point |Ховард Льюис |- | |Street Kings |Ахмад Жек Уандер |- |[[2009]] | |Powder Blue |Чарли |- |[[2010]] | |''Repo Men'' |Жейк |- |[[2010]] | |''The Experiment'' |Бэррис |} == Эшлэл == {{Reflist | colwidth = 30em | refs = }} == Холбоос == * {{Commonscat|Forest Whitaker|Форест Уитакер}} * [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker|24x24px]] <span class="plainlinks">[https://web.archive.org/web/20151030154156/https://mn.wikipedia.org/wiki/Biligt/%D0%9D%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80:%D0%91%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B4_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4 Wikiquote] ([[Англи хэл|en]])</span> — <span class="plainlinks">[https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker?uselang=mn '''Форест Уитакер''']</span> * {{imdb|0001845}} * {{tvtome person|61686}} * [https://web.archive.org/web/20090412181131/http://www.candlesforrwanda.org/view/28/forest-whitaker.html Forest Whitaker lighting a candle for Rwanda] {{DEFAULTSORT:Уитакер, Форест}} [[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]] [[Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч]] [[Ангилал:Киноны продюсер]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:БАФТА шагналтан]] [[Ангилал:Оскарын шагналтан]] [[Ангилал:Эмми шагналтан]] [[Ангилал:Техасын хүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1961 онд төрсөн]] mz8oa92b3yshfych3jqb2vq4ux4i607 Гэрэл зураг 0 22326 866203 865836 2026-08-15T01:38:45Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 866203 wikitext text/x-wiki [[Файл:Large format camera lens.jpg|thumb|right|Том форматтай камерын линз.]] '''Гэрэл зураг-'''гэрэл зургийн хальс эсвэл электрон зураг-мэдрэгч зэрэг [[цацаргалт]] мэдрэмтгий зүйлс дээрх цацаргалтыг буулгаж авах замаар зураг үүсгэх практик, шинжлэх ухаан бөгөөд урлаг юм. Линз нь ямар нэг обьектоос ялгарах эсвэл тухайн обьект дээр тусаад хугарсан гэрлийн цацрагийн фокусыг тааруулан, камерын дотор байрлах гэрэл мэдрэмтгий гадарга дээр бодит дүрс болгон буулгахад ашиглагддаг. Улмаар электрон дүрс мэдрэгч нь дүрсийг пикселийн (нягтрал) нарийвчлалаар буулган, боловсруулж дижитал файл хэлбэрээр хадгалдаг. Зураг, видео хэлбэрээр хадгалагдсан дижитал файлыг зургийн аппаратнаас шууд үзэх, компьютер лүү хуулах, дэлгэцээр харуулах буюу студид угааж, принтерээр хэвлэн ашиглаж болдог. Гэрэл зургийг шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэл, бизнест өргөнөөр ашиглахын зэрэгцээ урлаг, уран бүтээл, харилцаа холбооны зорилгоор түгээмэл ашигладаг. Гэрэл зургийн ач холбогдол бол түүхэн баримт болдог гол онцлогтой юм. == Үгийн гарал зүй == Фотограф гэдэг үг нь Грекийн φωτός (''phōtos'') буюу гэрэл<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dfa%2Fos φάος], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> болон γραφή (''graphé'') буюу зураг<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dgrafh%2F γραφή], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> гэсэн хоёр үгний нийлбэр юм.<ref>Harper, Douglas. [http://www.etymonline.com/index.php?term=photograph "photograph"]. ''[[Online Etymology Dictionary]]''.</ref> == Түүх == === Анхны технологи === [[File:Camera obscura box.jpg|thumb|Зураг зурахад ашиглагддаг хайрцган аппарат]] Гэрэл зураг нь хэд хэдэн технологийн нийлбэр юм. Анхны гэрэл зураг гарахаас өмнө Хятадын философич Мо Ди болон Грекийн математикч [[Аристотель]], [[Евклид]] нар МЭӨ 4, 5-р зуунд хайрганы нүхээр гэрэл тусган зураг зурах камерны талаар дүрсэлсэн байдаг.<ref>Campbell, Jan (2005) ''[http://books.google.com/books?id=lOEqvkmSxhsC&pg=PA114 Film and cinema spectatorship: melodrama and mimesis]''. Polity. p. 114. [[:en:Special:BookSources/074562930X|ISBN 0-7456-2930-X]]</ref><ref>http://books.google.com/?id=MTXdplfiz-cC&pg=PA20</ref> Хүн төрөлхтний хөгжил дэвшлийн гайхамшгийн нэг болох гэрэл зургийн түүх эртний Арабын физикч, математикч, эмч, филисофич [[Ибн-Аль-Хайсам|Ибн-Аль-Хайсамын]] нэртэй салшгүй холбоотой. Дундад зууны Европт Альхазен хэмээн алдаршсан тэрээр 965 онд төрж 1039 онд өөд болсон ба тухайн үеийнхээ хамгийн өндөр боловсролыг эзэмшиж, гэрэл, гэрлийн туяаны тухай тодорхой бүх л мэдэгдэхүүнийг тусгасан оптикийн тухай шинжлэх ухааны өгүүллээ бичжээ. Тэр үед гэрэл зургийн талаар ямар ч ойлголт байхгүй байсан боловч чухам энэ эрдэмтэн гэрэл зургийн аппарат маягийн зүйл хийсэн нь өнөөгийн бидний сонирхлыг ихэд татдаг. Үүний тулд тэрээр жирийн 1 хайрцаг авч 1 талд нь цоолж нүх гаргаад түүнийхээ өмнө хэд хэдэн лаа асаажээ. Нүхний эсрэг талд цулгай дэлгэц буюу самбар байрлуулахад уг дэлгэц буюу самбар дээр лаануудын доош харсан дүрс гардаг болохыг нээжээ. Ийнхүү Ибн-Аль-Хайсам 200 жилийн дараа харанхуй каамер хэмээх нэр хүртсэн зүйлийг нээсэн хийгээд энэ нь түүний хийдэг ердийн туршилтуудын 1 байсан тул өөрийн нээлтэндээ төдийлөн ач холбогдол өгөлгүй орхисон бөгөөд Европ тив үүнийг 200 жилийн дараа олж мэджээ. === Дундад зуун<ref name=":0">http://jagaa.blogmn.net/21813/gerel-zurgiin-tuuhees.html</ref> === 1519 онд алдарт [[Леонардо да Винчи]] харанхуй камерийг шинжлэх ухааны ажиглалт хийхэд чухал төхөөрөмж гэж нэрлэсэн тэмдэглэл бичжээ. 1544 онд [[Нидерланд|Нидерландын]] математикч Хээма Фрийзиус түүний тусламжтайгаар нарны хиртэлтэнд анх ажиглалт хийж байсан түүхтэй. 16-р зууны дунд үед Италийн иргэн Жамбаттиссаделла Поорте харанхуй камерийн нүхэнд линз суулгах санаа төрсөн бөгөөд ингэснээр дүрсний чанарыг эрс сайжруулж, улам боловсронгуй болсон тул тэр дорхноо л аялагчид, зураачдын байнгын дагуул болжээ. Цаасан дээр гарсан оптик дүрсийг тэд үзэг харандаагаар дагуулан тодруулдаг байв. Шинжлэх ухааны лабораторит энэ нь өнөөдрийн гэрэл зургийн аппарат буюу туршлагыг бүртгэгч дуран байлаа. Астрономич Иохами Кээплэр суурин дээрээ эргэж, тал бүр тийш харах боломжтой, салхин тээрэмний хэмжээтэй харанхуй камерийг зохион бүтээв. Оросын эрдэмтэн [[Михаил Васильевич Ломоносов|Михаил Ломоносов]] лаборантууддаа, машинуудыг зурахад харанхуй камерийг байнга ашиглах шаардлага тавьдаг байв. Германы эрдэмтэн, физикч Крийстоф Шлайнэр харанхуй камерыг нар руу чиглүүлэв. Түүний дуран Кээплэрийн зөвлөснөөр 2 хэсэг цуглуулагч линзээс бүрдэж байснаараа [[Галилео Галилей|Галилео Галилейн]] дурангаас ялгарч байсан бөгөөд алсад буй зүйлүүдийн бодит дүрсийг дамжуулах боломжийг хангасан байна. Эрдэмтэд энэ камерийн тусламжтайгаар Галилейн нээсэн толбоноос гадна, гадаргуу дээр гарсан хаягдлууд тод ажиглагдаж буйг тогтоожээ. Үүнээс дахин 2 зууны дараа Францын одон орон судлаач, физикч [[Доминик Франсуа Жан Араго]] тэднийг дахин нээж “протуберац” ([[Герман хэл|герман]]. ''Protuberanzen'', лат. ''protubero'') хэмээн нэрлэжээ. Энэ үед эрдэмтэд бийр хэрэглэлгүй, зөвхөн гэрлээр зурах боломжийг шургуу судалж байлаа. Өөрөөр хэлбэл, дурангийн цуглуулж өгсөн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох хэрэгтэй байв. Харанхуй камерийг гэрэл зургийн аппарат болгон хувиргах шаардлагатай байлаа. === 19-р зуун<ref name=":0" /> === 19-р зууны хамгийн гайхамшигтай бөгөөд ач холбогдолтой нээлтүүдийн нэг болох гэрэл зургийг Нийсэфор Ньепс (1765-1833) анхны харанхуй камерийг хийсэн. Тэр гэрлийн тусламжтайгаар сийлбэр хэвлэх хэв хийхийг мөрөөдөж, чулуун бараар хэвлэх аргатай нилээд нарийн танилцаж өөрийнхээ хийж буй зүйлээ гелиографи гэж нэрлэжээ. Мөн 1822 онд Парисын Маре гудамжинд Луи Жак Дагэр ([[Франц хэл|франц]]. ''Louis Jacques Mandé Daguerre'', 1787 —1851) “Диорама” хэмээх үзвэрийн газраа нээжээ. Тэрээр зургууд нь солигддог үзмэр хийсэн байна. Нимгэн, хагас тунгалаг даавуун дээр зурсан зургуудыг бүгдийг нь зэрэгцүүлэн сараалжуудаас зүүж байрлуулаад араас нь ээлжлэн гэрэлтүүлдэг байжээ. Үзэгчид гэгээн цагаан өдөр гэнэт шөнө болж хөгжмийн аялгуунд гоёмсог зураг харж байгаагаа гайхаж, шагшран магтаж байхад Дагэрт гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох санаа эргэлдсээр байв. Тэрээр тухайн үеийн бусад зураачдын адил харанхуй камер ашиглан зурдаг байсан бөгөөд оптикийг ч муугүй мэддэг байв. Ж.Дагэр францын зохион бүтээгч [[Жозеф Ньепс|Жозеф Нийсэфор Ньепс]] ([[Франц хэл|франц]]. ''Joseph Nicéphore Niépce''; 1765 —1833) тухай сонсоод түүнд захидал бичиж 1827 онд танилцаад 1829 онд хамтран ажиллаж, шинэчлэл хийхээр “Ноён Ньепсийн нээж ноён Дагэрийн боловсронгуй болгосон гелиографи” гэдэг нэртэй гэрээ байгуулжээ. Дагэр Ньепсийн олж харж чадаагүй хэв-барнаас хуулбарлах, байгаа байдлаар нь зураг авах 2-ын ялгааг ойлгож хөрөг зураг нь өнгөнүүдийн хувьд зөв, тод дамжуулахыг хамгаас илүү шаарддаг учир зураг авах хугацаа 5 хоромоос хэтрэх ёсгүй хэмээн үзэж йодоор боловсруулсан мөнгөөр бүрхсэн ялтас ашиглахыг санал болгожээ. Йодот мөнгө ашигласнаар орчин үеийн гэрэл зургийн аргад тун дөхөж ирсэн хэдий ч бүр 1818 онд Английн астрономч Жон Хээршэл йодот мөнгөний харлах процессыг тиосульфит зогсоодог болохыг нээснийг тэд мэдэж чадаагүй юм. Ньепсийг нас барсны дараа Даагэр йодот мөнгөөр богино хугацаанд позитив дүрс гаргаж бэхжүүлэх аргыг олж даагэреотип хэмээн нэрлэжээ. Энэ арга нь Ньепсийнхээс огт өөр арга байсан ч хамтын ажиллагааны гэрээ хүчин төгөлдөр хэвээр байсан тул дундынх болжээ. Даагэрийн нээсэн энэ арга маш энгийн бөгөөд түгээмэл байсан тул тэр дороо л нийтэд хүртээл болсон байна. Өөрийн дүрс-Даагэреотипийг харахыг хүсэгчид маш олон байсан ба тэдний хэрэгцээний хирээр харанхуй каамер, химийн бодисууд, дуран, мөнгөжүүлсэн ялтсуудыг үйлдвэрлэж эхлэв.Мөнгөн усны уураар дүрс тодруулах болон тиосульфитаар бэхжүүлэх аргыг ч Даагэр /Жооно Хээршэлийн нээснийг мэдэлгүйгээр/ нээжээ. Гэвч энэ бүгдийг Даагэр өөрөө санаачилсангүй, зөвхөн Ньепсийн санааг үргэлжлүүлж байж олж нээжээ. Гелиограф анх гарснаас хойш 13 жилийн дараа буюу 1839 оны 1-р сард Парисын ШУА-ийн хурал дээр нэрт эрдэмтэн, улс төрийн зүтгэлтэн Доминик-Франсуа Араго анх Луи Дагэр, Нийсэфор Ньепс нар хавтгай метал гадаргуу дээр объектуудын гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэн авах боломжийг нээснийг илтгэжээ. Энэ үед Английн эрдэмтэн [[Уильям Тальбот|Уильям Фокс Тальбот]] ([[Англи хэл|англи]]. ''William Henry Fox Talbot''; 1800 —1877) харанхуй камер ашиглан дүрс буулгах процессыг сонирхож 1835 онд буюу ажиллаж эхэлснээсээ хойш 2 жилийн дараа, өөрийн байшин болон Лакокийн сүмийн зургийг авч чаджээ. Эдгээр зургийг 2 цагийн хугацаатай барил өгч авсан хэдий ч анхны, жинхэнэ гэрэл зургийн негативууд /энэ нэрийг Таальбот өгчээ/ байжээ. Гэвч Тальбот туршилтаа төдхөн орхисон байна. 1839 оны 1-р сарын сүүлчээр Уильям Тальбот Лондоны Эзэн хааны нийгэмлэгийн хурал дээр өөрийн нээсэн калотайпийн аргын тухай илтгэл тавьж гэрэл зургийг боловсронгуй болгох талаар ажиллаж эхэлсэн байна. Ингээд хэдхэн сарын дараа азот хүчлийн мөнгө бүхий хальсан дээр авдаг болсноор дүрсийг ердөө л 3 хоромд буулгах боломжтой болжээ. Таальбот өөрийн аргаа шууд гаргаж тавьсан бол дагэреотипийг гаргалгүйгээр мөхөөж чадах байсан ба нэгэнт их хүч хөрөнгө зарж бүтээсэн Даагэротипийг 10 жилийн дараа калотайп шахан гаргажээ. Хожим нь энэ арга эхлээд хуурай, дараа нь нойтон желатин ялтсуудад шахагдан өөрчлөгдсөн билээ. Ийнхүү хүн төрөлхтний олон чухал нээлтийн нэг болох гэрэл зураг урлагийн болон аж үйлдвэрийн шинэ салбар болон үүсэж хөгсөн байна. Хожим бромт мөнгө, хлорт мөнгө, йодот мөнгө зэрэг бодисуудаар гэрэл мэдрүүлэн, метол, эсвэл гидрохиноноор тодруулаад тиосульфат натригаар зогсоож төрөл бүрийн гадаргууд буулгадаг болсныг өнөөгийн бид хэрэглэж байна. Шинжлэх ухаан техникийн дэвшлийн эрин - өнөө үед тоон програмт зураг үүсэн хөгжиж байгаа нь зарим талаараа гэрэл зургийн ач холбогдлыг бууруулсан нь гэмт хэрэгтэн этгээдүүдийн бүртгэлээр ХIХ зууны сүүл үед баруун Европыг дагуулан шуугиулж байсан Бертильонаж буюу антропометрийн хэмжил зүйн арга ХХ зууны эхэнд дактилоскопихэмээх гарын мөрний ухаанд зайгаа тавин өгсөнтэй төстэй ч бодит байдлыг дүрслэх чадал, засвар хийх, хуурамчаар үйлдсэнийг тогтоох боломж өндрөөрөө урлаг, криминалистик зэрэг салбарт үнэлж баршгүй хэвээрээ байна. === Хар цагаан зураг === Бүх гэрэл зураг эхэндээ зөвхөн хар, цагаан өнгөтэй. Хар, цагаан зураг нь саарал болон цэнхэр, бор шаргал туяатай гардаг байсан. Одоо хэр нь камераар хар, цагаан зураг дарж болохоос гадна зөвхөн хар, цагаан зураг дардаг камер ч байдаг. Мөн зураг засварлах програмуудад хар, цагаан болгох үйлдлүүд байдаг. === Өнгөт зураг === 1903 онд авсан өнгөт зураг байдаг. Тухайн үед тусгай төхөөрөмж ашиглан, маш удаан хугацааны туршид зургийг бүтээж, хэвлэдэг байсан. Өнгөтөөр зураг авах боломжийг 1840 оны үеэс судалж эхэлсэн. Эхэн үед өнгөт зураг гэрэлд цохигдох, их хугацаа шаардах гэх мэт сул талтай байсан. 1855 онд физикч [[Жеймс Клерк Максвелл]] ([[Англи хэл|англи]]. ''James Clerk Maxwell''; 1831—1879) гурван үндсэн өнгийг тусгаарлах зарчмын талаар судалгаа гаргасан бөгөөд '''''1861''''' онд энэ зарчмын дагуу анхны өнгөт зургийг авсан. Максвелл улаан, ногоон, цэнхэр шүүлтүүр ашиглан 3 ширхэг хар, цагаан зураг авч, дараа нь нийлүүлэх замаар өнгөт зураг гаргаж авах санаа гаргажээ. 1860-аад оны сүүлээр Луйс Дукос ду Хаурон өнгөт зураг хэвлэх аргийг нээсэн. Улмаар хальс хийж зураг дарах камер бүтээгдэх болж 1935 он гэхэд Кодак өнгөт хальсыг нэвтрүүлсэн. Үүнтэй төстэй "''Agfacolor Neu"'' хальсыг Agfa компани 1936 онд бүтээжээ. 1963 онд Поларойд компани зураг дарсны дараа 1-2 минутын дотор хэвлэн гаргах камер гаргасан байна. 1995-2005 оны хооронд дижитал камер хэрэглээнд хүчтэй нэвтрэх болсон. === Дижитал гэрэл зураг === 1981 онд Японы [[Sony|"Sony"]] компани энгийн хүмүүс ашиглаж болох анхны хагас дижитал камерыг худалдаанд гаргасан. Мавика хэмээх энэхүү камер нь дүрсийг дискэнд хадгалдаг байсан бөгөөд дискэн дээр хадгалагдсан дүрсийг дэлгэцээр харах боломжтой байсан. 1991 онд Кодак анхны дижитал камер болох DCS 100-г гаргасан. Энэ камер өндөр үнэтэй байсан хэдий ч сэтгүүлч, мэргэжлийн гэрэл зурагчид өргөнөөр ашиглаж эхэлсэн байна. Дижитал камер нь электрон дүрс мэдрэгч ашиглан дүрсийг электрон дата болгон хадгалдаг бөгөөд өмнөх үеийн камеруудаас ялгаатай нь зураг угаах гэх мэт химийн процесс ашигладаггүй юм. Дижитал зургийг төрөл бүрийн янзалж, өөрчлөх боломжтой. Өнөөдөр дэлхий даяар дижитал камер болон ухаалаг гар утас ашиглан зураг авах болсон билээ. === Нийлэг гэрэл зураг === Нийлэг гэрэл зураг нь компьютер орчинд авах зураг бөгөөд зураг авалт нь бодитоор зураг авч байгаа мэт загварчлагдсан байдаг. Дижитал ертөнцөд дижитал зураг авалт хийх нь бодит ертөнцөд зураг авах хэмжээ, хязгаарыг давах боломжийг бий болгосон.<ref>{{cite conference|url = http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html|title = Synthesis photography and architecture|last1 = Paux|first1 = Marc-Olivier|date = 1 February 2011|conference = [[Imagina]]|location = Monaco}} {{Webarchiv|url=http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html |wayback=20150402092825 |text=Synthesis photography and architecture |archiv-bot=2026-08-15 01:38:45 InternetArchiveBot }}</ref> == Камерны түүхэн хөгжил == <!-- Images showing cameras typical for their time or cameras that were first of their kind (other suggestions for criterias?)--> <gallery widths="220" heights="180" perrow="5"> File:Studijskifotoaparat.JPG|19-р зууны 3 хөлтэй, студийн камер File:Box Camera.jpg|Чиглүүлээд зураг дарах [[хайрцган камер]], кино зураг авалтад ашиглагддаг анхны камер, c. 1910 File:No1-A Autographic Kodak Jr.jpg|Kodak-ийн хураадаг камер 1922 File:Leica-II-Camera-1932 cropped.jpg|[[Leica Camera|Leica-II]], [[135 мм]] кино зураг авалтын анхны камеруудын нэг, 1932 File:Contax-s.jpg|[[Contax]] S 1949&nbsp;– анхны [[олон талт призмт камер]] [[Single-lens reflex camera|SLR]] File:Polaroid Colorpack 80.jpg|Polaroid Colorpack 80 зураг хэвлэдэг камер, c 1975 File:Photography using Canon Digital IXUS 850 IS.jpg|[[Дижитал камер]], [[Canon Ixus]] загвар, c. 2000. File:Capas-d1.jpg|Nikon D1, анхны [[digital single-lens reflex camera|digital SLR]] сурвалжлага, спортын зураг авалтад ашиглагддаг, c. 2000 File:Phone photography.jpg|[[Ухаалаг утас]], c. 2010 </gallery> == Техникийн шинж чанар == Камер бол зураг авах хэрэгсэл бөгөөд дуу бичлэг хураах төхөөрөмж суулгаснаар видео бичлэг хийх буюу кино зураг авалт хийх боломжтой болсон. Дижитал сорон болон электрон соронзон бүхий санах ойтой.<ref>http://www.dpreview.com/learn/?/glossary/</ref> == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Гэрэл зураг| ]] [[Ангилал:Дүрслэх урлагийн төрөл]] [[Ангилал:Уран сайхны арга техник]] [[Ангилал:Хуулбарлах техник]] 3hxlc8w0fk91lnf2vut86k26t81nzr4 Атеизм 0 24173 866201 865822 2026-08-15T00:37:39Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 866201 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ephesians 2,12 - Greek atheos.jpg|thumb|right|250px| ''atheoi'' буюу αθεοι гэсэн "бурхангүй хүмүүс" хэмээх Грек үг]] '''Атеизм''' буюу '''Шашингүйн үзэл''' гэж бурхан орших явдалд итгэхгүй байх үзэл.<ref name=Nielsen-EB/> Илүү давчуу байдлаар тайлбарлавал атеизм гэдэг нь [[бурхан]] тэнгэр байхгүй хэмээх үзэл юм.<ref name=RoweRoutledge/><ref name=oxdicphil/> Өргөнөөр тайлбарлавал атеизм бол ямар нэгэн бурхан тэнгэр байдаг эсэхэд үл итгэх явдал билээ.<ref name=oxdicphil/><ref name=religioustolerance/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |encyclopedia=Oxford Dictionaries |title=atheism |publisher=Oxford University Press |accessdate=2012-04-09 }} {{Webarchiv|url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |wayback=20190121124816 |text=atheism |archiv-bot=2026-08-15 00:37:39 InternetArchiveBot }}</ref> Атеизмийн эсрэг<ref name=reldef/><ref name=OED-theism /> болох [[Тейзм]] гэдэг нь ядаж нэг бурхан оршдогт итгэх явдал.<ref name=OED-theism>{{cite book |title=Oxford English Dictionary |edition=2nd |year=1989 |quote=Belief in a deity, or deities, as opposed to atheism}} </ref><ref> {{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/theism |title=Merriam-Webster Online Dictionary |quote=belief in the existence of a god or gods | accessdate=2011-04-09}}</ref> Атеизмийн үзэлтэй хүнийг Атеист гэнэ. Атеизм хэмээх үг нь Грек хэлний ἄθεος (''atheos'') буюу "бурхангүй" хэмээх үгнээс гаралтай бөгөөд үүнийг бүхэл нийгмээрээ бурхан тэнгэрт тахин шүтэх үзлийг эсэргүүцдэг хүмүүсийг тодорхойлдог, доош нь хийсэн утгатай үг байжээ. Чөлөөт үзэл баримтлал, эргэлзээт лавлагаа дэлгэрч, шашны шүүмжлэл ихэссэнээр тус үгийг хэрэглэх тохиолдол багасаж эхэлжээ. <ref name=KArmstrong>{{cite book |last=Armstrong |first=Karen |authorlink=Karen Armstrong |title=A History of God |url=https://archive.org/details/alf.900.arm.270 |year=1999 |publisher=London: Vintage |isbn=0-09-927367-5}} </ref> Атеистууд нь ер бусын зүйлтэй холбоотойгоор тайлбарладаг зүйлд эргэлзээтэй ханддаг бөгөөд баттай бодит үзэл баримтлалыг энэ тэргүүнд тавьдаг хүмүүс байдаг. Атеизм нь олонход ямар нэгэн бурхан тэнгэрт итгэхгүй байхыг зөвлөдөг. Атеизмийг дэмжигч маргаанууд нь гүн ухаан, нийгэм, түүх зэрэг олон олон шинжлэх ухаанаас гаралтай. Зарим атеистууд нь төрийг шашнаас тусгаарлах үзэлтэй<ref name=honderich/><ref> Fales, Evan. "Naturalism and Physicalism", in {{harvnb|Martin|2007|pp=122–131}}. </ref> байдаг ч хүмүүсийн дунд баримталдаг үзэл, философиуд нь ялгарах жишээтэй. Атеизм нь шашинг бодвол дэлхий ертөнцийг илүү хялбараар тайлбарладаг хэмээн олонх атеистууд хэлдэг бөгөөд ийм учраас атеизм нь бурхан байхгүйг батлах бус, эсрэгээр нь шашин нь бурхан байгаа гэдгийг тайлбарлах үүрэгтэй хэмээн үздэг.<ref>{{harvnb|Stenger|2007|pp=17–18}}, citing {{cite book|last=Parsons|first=Keith M.|title=God and the Burden of Proof: Plantinga, Swinburne, and the Analytical Defense of Theism|url=https://archive.org/details/godandtheburdeno0000pars|year=1989|location=Amherst, New York|publisher=Prometheus Books|isbn=978-0879755515}}</ref> Зарим шашин шүтлэгт атеизмийн дүр төрхүүд илэрдэг. Үүнд, [[Жайнизм]], [[Буддизм]], [[Хиндүизм]], [[Паган]] хөдөлгөөнүүд<ref name="Neopaganism">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=RfGhUW8RdUIC&pg=PA194&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=A New Vision A New Heart A Renewed Call - Volume Two|publisher=William Carey Library|quote=Although Neo-Pagans share common commitments to nature and spirit there is a diversity of beliefs and practices. Some are atheists, others are polytheists (several gods exists), some are pantheists (all is God) and others are panentheists (all is in God).|date=19 October 2009|isbn=9780878083640}} </ref> (Викка гэх мэт<ref name="Wicca">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=stQQJlV9FT8C&pg=PA115&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=New Religions|publisher=Chelsea House Publishers|quote=There is no universal worldview that all Neo-Pagans/Wiccans hold. One online information source indicates that depending on how the term ''God'' is defined, Neo-Pagans might be classified as monotheists, duotheists (two gods), polytheists, pantheists, or atheists.|date=19 October 2009|isbn=9780791080962}} </ref>), бурхангүй шашнууд хамаарагдана. Жайнизм болоод Буддизмийн зарим хэлбэрүүд нь бурханд итгэхийг санал болгодоггүй<ref>{{cite book |url=http://books.google.com.vc/books?id=Jb0rCQD9NcoC&printsec=frontcover#v=onepage&q=atheism&f=false |last=Kedar |first=Nath Tiwari |year=1997 |title=Comparative Religion |publisher=[[Motilal Banarsidass]] |isbn=81-208-0293-4 |page=50}} </ref> байхад Хиндүизм нь атеизмийг хүчинтэйд тооцдог ч дагаж мөрдөхөд хэцүү гэдэг.<ref>{{Cite book | last = Chakravarti| first = Sitansu| title = Hinduism, a way of life| publisher = Motilal Banarsidass Publ.| year = 1991| page = 71| url = http://books.google.com/?id=J_-rASTgw8wC&pg=PA71| isbn = 978-81-208-0899-7|quote = According to Hinduism, the path of the atheist is very difficult to follow in matters of spirituality, though it is a valid one. |accessdate=2011-04-09}} </ref> Атейзмийг тодорхойлогч шалгуурууд нь хоорондоо зөрчилддөг тул өнөө үед дэлхий дээрх Атейстуудын тоог тогтоох нь тийм ч амар биш юм.<ref name="Martin2007">{{cite book|last=Zuckerman|first=Phil|editor=Martin, Michael T|title=The Cambridge companion to atheism|year=2007|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England|isbn=0-521-84270-0|page=56|url=http://books.google.com/books?id=tAeFipOVx4MC&pg=PA56|accessdate=2011-04-09}} </ref> Нэгэн тооцоогоор дэлхийн хүн амын 2.3% нь атеистууд, 11.9% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref name="Britannica demographics">{{cite web |url=http://search.eb.com/eb/article-9432620 |title=Worldwide Adherents of All Religions by Six Continental Areas, Mid-2005 |publisher=Encyclopædia Britannica |year=2005 |accessdate=2007-04-15}} * 2.3% Atheists: Persons professing atheism, skepticism, disbelief, or irreligion, including the militantly antireligious (opposed to all religion). * 11.9% Nonreligious: Persons professing no religion, nonbelievers, agnostics, freethinkers, uninterested, or dereligionized secularists indifferent to all religion but not militantly so. </ref> Өөр нэг судалгаанаас харахад өөрсдийгөө атейст хэмээн тодорхойлсон хүмүүс нь барууныхны дунд хамгийн өндөр хувийг эзэлдэг, тухайлбал: [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-4 %, [[Итали]]-7%, [[Испани]]-11%, [[Их Британи]]-17%, [[Герман]]-20%, [[Франц]]-32% байдаг байна.<ref name="Harris">{{cite web |url=http://www.harrisinteractive.com/news/allnewsbydate.asp?NewsID=1131 |title=Religious Views and Beliefs Vary Greatly by Country, According to the Latest Financial Times/Harris Poll |publisher=Financial Times/Harris Interactive |date=2006-12-20 | accessdate=2011-04-09}} </ref> Харин [[Монгол улс]]ад 2010 онд хийсэн хүн амын тооллогоор нийт хүн амын 38.6% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref>[http://toollogo2010.mn/doc/Statistic_undsen_ur_dun.pdf 2010 оны Хүн амын тооллого, Үндсэн дүн]</ref> == Үгний гарал болоод хэрэглээ == Эртний Грек хэлэнд ''atheos'' (ἄθεος) нь "бурхангүй" хэмээх утгатай тэмдэг нэр байв. Энэ үгийг анх бурханы эсрэг, сүсэггүй хэмээх шүүмжлэлийн байдлаар хэрэглэж байжээ. МЭӨ 5-р зуунд энэ үг нь илүү утга төгөлдөршиж бурхантай харилцаа холбоог тасалсан, бурхныг үгүйсгэсэн хэмээх утгатай болов. ἀσεβής (''asebēs'') хэмээх үгийг өөрийн бурхныг үл шүтэж эсэргүүцдэг ч бусад бурхныг шүтдэг хүмүүст оноох болов. Сонгодог бичвэрүүдийн орчин үеийн хөрвүүлгээр ''atheos''-ийг "atheistic" буюу "атеист тал руугаа" гэж орчуулах нь бий. [[Цицеро]] нь тус үгийг латин хэлнээ ''atheos'' гэж хөрвүүлжээ. Анхны [[Христийн шашин]]тнууд, [[Эртний Грекийн шашин]]д итгэгчид нар тус үгийг нөгөөдөө оноож доромжилдог байжээ. Атеист (atheist) хэмээх үг нь англи хэлнээ Атеизм хэмээх үгнээс өмнө гарч ирсэн бөгөөд анх 1566, 1571 онд хэрэглэгдэж байв. Бурхан шашин үл шүтэх хэмээх утгаар Атеист хэмээх нэршлийг хамгийн эртний үедээ 1577 оны үед хэрэглэж байжээ. Түүнтэй холбоотой үгс, нэршлүүд нь хожим бий болжээ: деист - 1621 онд, теист - 1662 онд, [[деизм]] - 1675 онд, [[теизм]] - 1678 онд. Тухайн үедээ деизм, деист хэмээх үгс нь одоогийнхоо тодорхойлолтоор явж байсан бол теизм хэмээх үг нь сүүлдээ деизмээс ялгарах болжээ. Карен Армстронг бичихдээ 16 болон 17-р зууны үед атеист хэмээх үг нь зөвхөн доромжлол байдлаар хэрэглэгддэг байсан - хэн ч өөрийгөө атеист хэмээхгүй байх байсан гэжээ. 17-р зууны дунд үед бурханд итгэхгүй байх нь боломжгүй зүйл хэмээн үздэг байв. 18-р зууны сүүл үед Европт ''Атеизм''-г анх өөртөө олгогч үзэл хэмээн үзэх болов - үүнд, монотеист Авраамийн бурханд (Христ, Лал, Жүдизмийн бурхан) итгэхгүй байх явдлыг. 20-р зуунд даяаршил бий болсноор тус үгийг бүхий л бурханд итгэхгүй байх явдалд хэрэглэх болсон. Зарим Атеистууд "Атеизм" хэмээх үг нь хэрэгцээгүй хэмээн тайлбарладаг. Сэм Харис ''Letter to a Christian Nation'' номондоо: <blockquote>''Атеизм'' хэмээх үг нь угтаа оршин тогтнох ёсгүй. Атеизм нь ердөө л ямар нэг учир шалтгаангүй шашны үзлийн эсрэг гаргадаг ухаалаг хүмүүсийн дуу авиа юм.</blockquote> === Эерэг, сөрөг гэх === Философчид тухайлахад Антони Флю болон Майкл Мартин нар эерэг Атеизм-ийг сөрөг Атеизм-тай (сул дорой зөөлөн) анх эерэгцүүлэн гаргаж иржээ. Эерэг Атеизм гэдэг бол бурхан гэж байдаггүй гэх үзлийг хүлээн зөвшөөрсөн үзэл баримтлал юм. Сөрөг Атеизм нь non-theism-ийн бүхий л хэлбэрүүдийг өөртөө багтаадаг. Энэ ангиллийн дагуу хэн ч эерэг ба сөрөг Атеист биш юм. Сул дорой ба хүчтэй Атеизм нь харьцангуй сүүлийн үеийнх ба эерэг ба сөрөг Атеизм нь өмнө нь үүссэн ба тэдгээрийг философи, уран зохиол болон католик өршөөлд хэрэглэгдэж байв. Энэхүү нэршлийн доор ихэнх үл мэдэгчдийг сөрөг Атейзмууд хэмээн нэрлэж байлаа. Мартины үед тухайлахад үл мэдэгчид нь сөрөг Атеизмыг баталдаг ихэнх үл мэдэгчид нь Атеизмын талаас үзэл бодлоо илэрхийлдэг ба энэ нь theism(физм)-ээс илүү харьцуулж үздэг байна. Бурхан байхгүй хэмээх үзэл нь заримдаа итгэл үнэмшилээ хаяхад хүргэдэг. === Практик атейзм === Практик буюу прагматик атеизмд бас анатизм ч гэж нэрлэгддэг хувь үзэл санаатнууд /хүмүүс/ нь хэрвээ бурхан гэж байгаагүй бол мөн байгалийн хуулийг ангилахгүйгээр тайлбарлах байсан гэдэг. Бурхан байгаа эсэх нь тодорхойгүй гэвч шаардлаггүй болон огт хэрэгцээгүй мэтээр төсөөлөгддөг гэвч бурхад хүний амьдралын зорилгыг тодорхойлохгүй бидэнд өдөр тутмын амьдралд нөлөөлөхгүй юм. Практик атеизмын хэлбэр нь шинжлэх ухааны харилцаа хамааралтай далд хамааралтай, энэхүү шинжлэх ухааны утга хамаарал нь байгалын ухаан юм. Натурал философийн шинжлэх ухааны аргад үндэслэн батлах /нотлох/ эсвэл шууд хүлээн зөвшөөрч түүнд бүрэн итгэж үнэмших явдал байлаа. Практик атеизм нь дараах хэлбэртэй байна. *Шашны оновчгүй байдал – бурханд итгэх нь хүний зан, ёс суртахуун, шашны зан үйл болон бусад ямар нэгэн үйл явдалд нөлөөлөхгүй. *Бурхан шашны аливаа зан үйлүүд нь оюун ухааны бөгөөд практик үйл хэргүүдээс ангид байх. *Ялгаагүй байх- бурхан шашны асуудлуудын сонирхолд нөлөөлөхгүй байх. *Бурхан шашин үл шүтэх үзэл санаанаас ангид байх. === Онолын атеизм === Онолын атейзм нь бурхан байдаг гэх үзэлтэй зарчмын хувьд гарч ирсэн Үүнд:Паскалийн Вагерийн маргааны хариулт нь байдаг. Үнэндээ Онолын атеизм бол үндсэндээ онтологик болон физик онотологик юм. == Ишлэл == {{Reflist|3 |refs= <ref name=Nielsen-EB> *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=Instead of saying that an atheist is someone who believes that it is false or probably false that there is a God, a more adequate characterization of atheism consists in the more complex claim that to be an atheist is to be someone who rejects belief in God for the following reasons...: for an anthropomorphic God, the atheist rejects belief in God because it is false or probably false that there is a God; for a nonanthropomorphic God... because the concept of such a God is either meaningless, unintelligible, contradictory, incomprehensible, or incoherent; for the God portrayed by some modern or contemporary theologians or philosophers... because the concept of God in question is such that it merely masks an atheistic substance—e.g., "God" is just another name for love, or ... a symbolic term for moral ideals. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{Cite encyclopedia |title=Atheism |first=Paul |last=Edwards |authorlink=Paul Edwards (philosopher) |publisher=MacMillan Reference USA (Gale)|editor=Donald M. Borchert |origyear=1967 |year=2005 |edition=2nd |encyclopedia=[[Encyclopedia of Philosophy|The Encyclopedia of Philosophy]] |volume=Vol. 1 |page=359 |isbn=9780028657806 |quote=On our definition, an 'atheist' is a person who rejects belief in God, regardless of whether or not his reason for the rejection is the claim that 'God exists' expresses a false proposition. People frequently adopt an attitude of rejection toward a position for reasons other than that it is a false proposition. It is common among contemporary philosophers, and indeed it was not uncommon in earlier centuries, to reject positions on the ground that they are meaningless. Sometimes, too, a theory is rejected on such grounds as that it is sterile or redundant or capricious, and there are many other considerations which in certain contexts are generally agreed to constitute good grounds for rejecting an assertion. |ref=harv}}(page 175 in 1967 edition) </ref><ref name=RoweRoutledge> {{cite encyclopedia |url=http://books.google.com/?id=lnuwFH_M5o0C&pg=PA530&lpg=PA530&dq=atheism+routledge#v=onepage&q=atheism%20routledge&f=false |first=William L. |last=Rowe |authorlink=William L. Rowe |encyclopedia=[[Routledge Encyclopedia of Philosophy]] |title=Atheism |year=1998 |editor=Edward Craig |isbn=9780415073103 |publisher=Taylor & Francis |quote=As commonly understood, atheism is the position that affirms the nonexistence of God. So an atheist is someone who disbelieves in God, whereas a theist is someone who believes in God. Another meaning of "atheism" is simply nonbelief in the existence of God, rather than positive belief in the nonexistence of God. ...an atheist, in the broader sense of the term, is someone who disbelieves in every form of deity, not just the God of traditional Western theology. |accessdate=2011-04-09 |ref=harv}} </ref> <!-- ТҮР ЗУУР ТАВЬСАН!!!!!! <ref name=agnosticism-contrast> *{{cite web|title = Atheism | url=http://www.merriam-webster.com/concise/atheism?show=0&t=1323944845|work=Encyclopædia Britannica Concise|publisher=Merriam Webster|accessdate=2011-12-15 | quote = Critique and denial of metaphysical beliefs in God or divine beings. Unlike agnosticism, which leaves open the question of whether there is a God, atheism is a positive denial. It is rooted in an array of philosophical systems.}} *{{cite book|last=Zuckerman|first=edited by Phil|title=Atheism and secularity|year=2010|publisher=Praeger|location=Santa Barbara, Calif. [u.a.]|isbn=9780313351839 | quote = A major source of these biases is the lack of clear definitions. Atheism and secularity are defined in opposition to religion, with atheism (the rejection of theism) often perceived as an extreme form of secularism (the decline of religious influence over society). But atheism is a narrow term referring to a specific belief (that there is no god), whereas secularism has various meanings, including a range of attitudes (such as religious indifference, doubt, agnosticism, and atheism) as as behaviors (such as lack of regular church attendance or disregard for traditional religious morality). }} *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=atheism, in general, the critique and denial of metaphysical beliefs in God or spiritual beings. As such, it is usually distinguished from theism, which affirms the reality of the divine and often seeks to demonstrate its existence. Atheism is also distinguished from agnosticism, which leaves open the question whether there is a god or not, professing to find the questions unanswered or unanswerable. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{cite web |year=1911 |url=http://www.1911encyclopedia.org/Atheism |title=Atheism |work=Encyclopædia Britannica | accessdate=2011-04-09 | quote = But dogmatic atheism is rare compared with the sceptical type, which is identical with agnosticism in so far as it denies the capacity of the mind of man to form any conception of God, but is different from it in so far as the agnostic merely holds his judgment in suspense, though, in practice, agnosticism is apt to result in an attitude towards religion which is hardly distinguishable from a passive and unaggressive atheism.}} </ref> --> <ref name=honderich> Honderich, Ted (Ed.) (1995). "Humanism". ''The Oxford Companion to Philosophy''. Oxford University Press. p 376. ISBN 0-19-866132-0. </ref><ref name=religioustolerance> [[Religioustolerance.org]]'s short article on [http://www.religioustolerance.org/atheist4.htm Definitions of the term "Atheism"] suggests that there is no consensus on the definition of the term. Most dictionaries (see the OneLook query for [http://www.onelook.com/?w=atheism&ls=a "atheism"]) first list one of the more narrow definitions. * {{Cite book |url=http://www.ditext.com/runes/a.html |title=Dictionary of Philosophy |first=Dagobert D.(editor) |last=Runes |authorlink=Dagobert D. Runes |year=1942 edition |publisher=Littlefield, Adams & Co. Philosophical Library |location=New Jersey |isbn=0-06-463461-2 |quote=(a) the belief that there is no God; (b) Some philosophers have been called "atheistic" because they have not held to a belief in a personal God. Atheism in this sense means "not theistic". The former meaning of the term is a literal rendering. The latter meaning is a less rigorous use of the term though widely current in the history of thought |accessdate=2011-04-09}} – entry by [[Vergilius Ferm]] </ref><ref name=oxdicphil> {{cite encyclopedia |editor=Simon Blackburn |encyclopedia=The Oxford Dictionary of Philosophy |title=atheism |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t98.e278 |accessdate=2011-12-05 |edition=2008 |year=2008 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |quote= Either the lack of belief that there exists a god, or the belief that there exists none. Sometimes thought itself to be more dogmatic than mere agnosticism, although atheists retort that everyone is an atheist about most gods, so they merely advance one step further.}}<!--Same in 2005 edition: http://books.google.com/books?id=WHILCw0hDA4C&pg=PA27&dq=%22atheism%22#v=onepage&q=%22atheism%22&f=false --> </ref><ref name=reldef>{{cite web |url=http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |title=Definitions: Atheism |publisher=Department of Religious Studies, University of Alabama |accessdate=2011-04-09 |archive-date=2011-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607093325/http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |url-status=dead }}</ref> }} [[Ангилал:Атеизм| ]] sc9i3jbe1wy6tbgdj9ewef57io7a9qn Македон хэл 0 26201 866144 829553 2026-08-14T14:28:33Z Amherst99 5169 /* */ 866144 wikitext text/x-wiki {{short description|Умард Македонд хэрэглэгддэг Өмнөд Слав хэл}} {{about|орчин үеийн Өмнөд Слав хэлний|мөхсөн Грек хэл|Эртний Македон хэл}} {{Инфобокс хэл | name = Македон хэл | nativename = {{lang|mk|македонски}}<br>''{{transl|mk|ALA|makedonski}}'' | pronunciation = {{IPA|mk|maˈkɛdɔnski|}} | states = [[Умард Македон]], [[Албани]], [[Болгар]], [[Грек]], [[Румын]], [[Серби]] | region = [[Балканы хойг]] | ethnicity = [[Македончууд]] | speakers = {{sigfig|1.641670|2}} сая | date = 2022 | ref = e27 | familycolor = Энэтхэг-Европ | fam2 = [[Балт-Слав хэлнүүд|Балт-Слав]] | fam3 = [[Слав хэлнүүд|Слав]] | fam4 = [[Өмнөд Слав хэлнүүд|Өмнөд Слав]] | fam5 = [[Зүүн Өмнөд Слав хэлнүүд|Зүүн Өмнөд Слав]] | script = {{plainlist| *[[Кирилл үсэг|Кирилл]] ([[Македон цагаан толгой]]) *[[Македон брайл үсэг]]}} | dia1 = [[Македон хэлний аялгууд]] | nation = {{flag|Умард Македон}} | minority = {{plainlist| *{{Flag|Албани|size=23px}} *{{BIH}}<ref name="bih" /> *{{ROU}}<ref name="rou" /> *{{SRB}}<ref name="serbia" />}} | agency = [[Скопьегийн Гэгээн Кирилл ба Мефодийн их сургууль]] дахь [[Крсте Мисирковын нэрэмжит Македон хэлний хүрээлэн]] | iso1 = mk | iso2b = mac | iso2t = mkd | iso3 = mkd | glotto = mace1250 | glottorefname = Macedonian | lingua = 53-AAA-ha (53-AAA-h-ын нэг хэсэг) | notice = IPA | map = Idioma macedonio.PNG | mapcaption = Македон хэлний ертөнц:{{Legend|#0080FF|Македон хэл олонхын хэл}}{{Legend|#88C4FF|Македон хэл цөөнхийн хэл}} }} '''Македон хэл''' (эх хэлээрээ - ''македонски јазик'') Дорно Европт оршдог [[Умард Македон]] улсад голлон суурьшдаг [[Македон угсаатан|Македон]] угсаатны эх хэл юм. Македон хэл нь [[Слав төрлийн хэлнүүд|Слав төрлийн]] [[хэл]] юм. Харилцаа хамаарлаараа [[Энэтхэг-Европ хэлний язгуур|Энэтхэг-Европ]] язгуур, [[Балт-Слав төрлийн хэлнүүд|Балт-Слав]] төрөл, [[Слав төрлийн хэлнүүд|Слав]] салаа, [[Урд Слав хэлний бүлэг|Урд-Слав]] бүлэг, түүн доторх зүүн хэсэгт [[Болгар хэл]]ний хамтаар харьяалагдана.<ref>Англи хэлний Википедиагаас</ref> Македон хэл нь Македон улсын албан ёсны хэл бөгөөд 2–3 сая хүний төрөлх хэл юм. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Macedonian language|Македон хэл}} ==Эшлэл== {{reflist}} [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Славян хэлнүүд]] [[Ангилал:Македон хэл]] [[Ангилал:Балканы хэлний холбоо]] [[Ангилал:Албанийн хэл]] [[Ангилал:Болгарын хэл]] [[Ангилал:Грекийн хэл]] [[Ангилал:Сербийн хэл]] [[Ангилал:Умард Македоны хэл]] [[Ангилал:Славян хэлнүүд]] r96w0gbq4vlse1fyafgv92va9ziy7jl Вьетнам хэл 0 26324 866237 830171 2026-08-15T10:31:12Z Amherst99 5169 /* */ 866237 wikitext text/x-wiki {{Short description|Вьетнамы албан ёсны хэл}} {{Инфобокс хэл | name = Вьетнам хэл | nativename = {{lang|vi|tiếng Việt}} | pronunciation = {{IPA|vi|tiəŋ˧˦ viət̚˧˨ʔ|}} (Ханойд)<br />{{IPA|vi|tiəŋ˦˧˥ viək̚˨˩ʔ|}} (Хюэд)<br />{{IPA|vi|tiəŋ˦˥ viək̚˨˩˨|}} ~ {{IPA|vi|tiəŋ˦˥ jiək̚˨˩˨|}} (Хошимин хотод) | states = {{plainlist| *[[Вьетнам]] *[[Хятад]] ([[Дуншин, Гуанши]])}} | speakers = {{sigfig|85.429000|2}} сая (2019)<ref name="e27|vie|Vietnamese">{{e27|vie|Vietnamese}}</ref> | ethnicity = [[Вьетнамчууд]] | date = | ref = | familycolor = Өмнөд Ази | fam1 = [[Өмнөд Ази хэлний язгуур|Өмнөд Ази]] | fam2 = [[Вьет хэлний бүлэг|Вьет]] | fam3 = [[Вьет-Мыонг хэл|Вьет-Мыонг]] | ancestor = [[Вьет-Мыонг хэл|Вьет-Мыонг]] | ancestor2 = [[#Түүх|Хуучин Вьетнам]] | ancestor3 = [[Дундад Вьетнам хэл|Дундад Вьетнам]] | script = [[Латин бичиг|Латин]] ([[Вьетнам цагаан толгой]])<br />[[Вьетнам брайл үсэг]]<br />[[Тьы-ном]] (түүхэн) | nation = {{Flag|Вьетнам}} | minority = {{flag|Чех}}<ref>{{cite web | url=https://www.idnes.cz/zpravy/domaci/vietnamci-oficialni-narodnostni-mensinou.A130703_133019_domaci_jj# | title=Česko má nové oficiální národnostní menšiny. Vietnamce a Bělorusy | date=2013-07-03 }}</ref><br />{{flag|Словак}}<ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/migrant-integration/news/slovakia-vietnamese-community-granted-national-minority-status_en | title=Словак: Вьетнам нийгэмлэгт үндэсний цөөнхийн статус олгов &#124; Интеграцийн тухай Европын вэбсайт | date=2023-06-07 }}</ref> <!-- |ethnicity=[[Vietnamese people|Kinh]]-->| agency = [[Вьетнамын Нийгмийн шинжлэх ухааны академи]] | iso1 = vi | iso2 = vie | iso3 = vie | lingua = 46-EBA<!-- https://web.archive.org/web/20060102201830/http://www.linguasphere.org/major.pdf --> | map = Natively Vietnamese-speaking areas.png | mapcaption = Вьетнам олонх вьетнам хэлээр ярьдаг нутаг дэвсгэрүүд<ref>From ''Ethnologue'' (2009, 2013)</ref> | notice = IPA | glotto = viet1252 | glottorefname = Vietnamese Language }} '''Вьетнам хэл''' (вьетнамаар ''tiếng Việt'' гэж бичигдэнэ, дуудлагаар кирилд хөрвүүлвэл ''тьенг вьет'') — [[Вьет]] угсаатны эх хэл, мөн ч [[Вьетнам]]ын албан ёсны хэл. Вьетнам хэлээр 85 сая орчим хүн ярьдаг ба энэ нь Вьетнам (Кинх) хүмүүсийн төрөлх хэл бөгөөд Вьетнамд оршин суудаг жижиг бүлгүүдийн хоёрдагч болон анхдагч хэл юм. == Зүүлт == {{reflist}} {{Хэл аялгад хамаарах}} [[Ангилал:Мон-кхмер хэлнүүд]] [[Ангилал:Вьетнам хэл| ]] [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Авиан хэл]] [[Ангилал:Вьетнамын хэл]] [[Ангилал:Камбожийн хэл]] [[Ангилал:Хятадын хэл]] [[Ангилал:Чехийн хэл]] gtqnnggy2098zlirqxrrr5p7w4qqwxg Митоз 0 30175 866238 853357 2026-08-15T10:33:58Z Koldobin 106481 Өгүүллийг бүрэн шинэчилж, митозын үе шат, зохицуулалт, цитокинез, ач холбогдол, түүх болон эх сурвалж нэмэв 866238 wikitext text/x-wiki [[File:Mitosis Stages.svg|thumb|700px|Митозын үндсэн үе шатууд: интерфазын дараах профаз, прометафаз, метафаз, анафаз, телофаз болон цитокинез.]] '''Митоз''' (эртний грекээр ''μίτος'' — «утас») нь [[эукариот]] эсийн бөөм хуваагдаж, өмнө нь хуулбарлагдсан [[хромосом]]ууд хоёр шинэ бөөмд тэнцүү хуваарилагдах үйл явц юм. Митозын үр дүнд эх эсийн хромосомын тоотой ижил тооны хромосом агуулсан хоёр охин бөөм үүсдэг. Ихэнх тохиолдолд митозын дараа буюу түүнтэй давхцан [[цитокинез]] явагдаж, цитоплазм хуваагдсанаар хоёр охин эс бий болно.<ref name="Cooper">Cooper GM. [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9958/ The Events of M Phase]. ''The Cell: A Molecular Approach''. 2nd edition. Sinauer Associates; 2000.</ref> Митоз нь олон эст организмын өсөлт, эдийн нөхөн төлжилт, гэмтсэн болон хуучирсан эсийг орлуулахад чухал үүрэгтэй. Нэг эст эукариот организмын хувьд митоз нь [[бэлгийн бус үржил]]ийн механизм болж болно. Митозын үед хромосомууд нягтарч тод харагдах бөгөөд [[митозын ээрүүл]] гэж нэрлэгдэх бичил гуурсанцраас тогтсон бүтэц хромосомуудыг эсийн хоёр туйл руу хуваарилдаг.<ref name="Alberts">Alberts B, Johnson A, Lewis J, et al. [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26934/ Mitosis]. ''Molecular Biology of the Cell''. 4th edition. Garland Science; 2002.</ref> == Эсийн мөчлөг ба митоз == [[File:The Cell Cycle.svg|thumb|300px|Эсийн мөчлөг. ДНХ интерфазын S үед хуулбарлагдаж, дараа нь M үед митоз болон цитокинез явагдана.]] Митоз нь [[эсийн мөчлөг]]ийн '''M үе'''-ийн үндсэн хэсэг юм. Митоз эхлэхээс өмнө эс '''интерфаз''' хэмээх урт хугацааг туулна. Интерфазыг үндсэндээ: * '''G<sub>1</sub> үе''' — эс өсөж, хэвийн үйл ажиллагаагаа явуулна; * '''S үе''' — [[ДНХ репликаци|ДНХ хуулбарлагдаж]], хромосом бүр хоёр ижил эгч хроматидтай болно; * '''G<sub>2</sub> үе''' — эс митозод шаардлагатай уураг, бүтэц болон бусад бүрэлдэхүүн хэсгийг бэлтгэнэ гэж хуваадаг.<ref>Alberts B, Johnson A, Lewis J, et al. [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26869/ An Overview of the Cell Cycle]. ''Molecular Biology of the Cell''. 4th edition. Garland Science; 2002.</ref> Иймээс '''интерфаз нь митозын үе шат биш''', харин митозын өмнөх эсийн мөчлөгийн хэсэг юм. S үед ДНХ нэг удаа хуулбарлагдсаны дараа хромосом бүр [[центромер]] орчимд хоорондоо холбогдсон хоёр '''эгч хроматид'''аас тогтоно. Митозын гол үүрэг нь эдгээр эгч хроматидыг зөв салгаж, хоёр охин бөөмд тэнцүү хуваарилах явдал юм. == Митозын үе шатууд == Митозыг уламжлалт байдлаар '''профаз, метафаз, анафаз, телофаз''' гэсэн дөрвөн үндсэн үе шатанд хуваадаг. Орчин үеийн эсийн биологид профаз ба метафазын хоорондох '''прометафаз'''ыг тусдаа үе болгон авч үзэх нь түгээмэл.<ref name="Cooper" /> === Профаз === '''Профаз''' нь митозын эхний үе шат юм. Энэ үед: * интерфазын үед сул тархсан байсан [[хроматин]] нягтарч, тус тусын хромосомууд тод ялгарч эхэлнэ; * хромосом бүр хоёр эгч хроматидтай байна; * бөөмхөн аажмаар алга болно; * митозын ээрүүл үүсэж эхэлнэ; * амьтны олон эсэд хоёр [[центросом]] бие биеэсээ холдож эсийн эсрэг туйлууд руу шилжинэ. Митозын ээрүүл нь голчлон [[микротубул]] буюу бичил гуурсанцар болон тэдгээртэй холбоотой уургуудаас тогтоно.<ref name="Alberts" /> Дээд ургамлын эсүүдэд амьтны эсийнхтэй адил центриоль бүхий ердийн центросом байдаггүй боловч хромосомыг салгах үйл ажиллагаатай хоёр туйлт митозын ээрүүл мөн үүсдэг.<ref name="Alberts" /> === Прометафаз === '''Прометафаз'''ын үед олон эукариот эсийн [[бөөмийн бүрхүүл]] задарч, митозын ээрүүлийн микротубулууд хромосомд хүрэх боломжтой болно. Хромосомын центромер орчимд '''кинетохор''' гэж нэрлэгдэх уургийн цогц бүтэц бий болдог. Митозын ээрүүлийн зарим микротубул кинетохорт холбогдоно. Эгч хроматидын кинетохорууд эсийн эсрэг хоёр туйлаас ирсэн микротубултай холбогдсоноор хромосом эсийн төв рүү хөдөлж эхэлнэ.<ref name="Cooper" /> Бүх организмд бөөмийн бүрхүүл бүрэн задардаггүй. Жишээлбэл, зарим мөөгөнцөр болон нэг эст эукариотод '''хаалттай митоз''' явагдаж, бөөмийн бүрхүүл митозын турш хадгалагддаг.<ref name="Cooper" /> === Метафаз === '''Метафаз'''ын үед хромосомууд эсийн хоёр туйлын дунд байрлах хавтгайд нэг эгнээнд жагсана. Энэ байрлалыг '''метафазын хавтан''' буюу эсийн экватор гэж нэрлэдэг. Хромосом бүрийн хоёр эгч хроматидын кинетохор эсрэг туйлуудын микротубултай зөв холбогдсон байх шаардлагатай. Эс нь анафаз эхлэхийн өмнө хромосомуудын холболтыг шалгадаг '''ээрүүлийн хяналтын цэг''' (''spindle assembly checkpoint'')-тэй. Аль нэг хромосом ээрүүлд зөв холбогдоогүй бол анафаз эхлэхийг саатуулж болно.<ref name="Alberts" /> Энэ механизм нь хромосом охин эсүүдэд буруу хуваарилагдах эрсдэлийг багасгахад чухал. === Анафаз === '''Анафаз''' нь эгч хроматидууд бие биеэсээ салж эхлэх үе юм. Эгч хроматидуудыг хамт барьж байсан '''когезин''' уургийн холбоос таслагдахад хроматид бүр тусдаа охин хромосом болно.<ref name="Alberts" /> Дараа нь: * кинетохорт холбогдсон микротубулуудын үйлчлэлээр охин хромосомууд эсрэг туйлууд руу хөдөлнө; * митозын ээрүүлийн хоёр туйл хоорондоо улам холдоно. Эдгээрийг заримдаа: * '''анафаз A''' — хромосомууд туйл руу шилжих; * '''анафаз B''' — ээрүүлийн хоёр туйл хоорондоо холдох гэж ялган нэрлэдэг.<ref name="Alberts" /> Ингэснээр эсийн хоёр талд ижил бүрэлдэхүүнтэй хромосомын хоёр багц бий болно. === Телофаз === '''Телофаз''' нь митозын төгсгөлийн үе шат юм. Энэ үед: * хромосомууд эсийн эсрэг хоёр туйлд хүрнэ; * нягтарсан хромосомууд суларч дахин хроматин хэлбэрт шилжинэ; * хромосомын хоёр багцын эргэн тойронд шинэ бөөмийн бүрхүүл үүснэ; * бөөмийн сүвний цогцолборууд дахин бүрэлдэнэ; * бөөмхөн дахин бий болно; * митозын ээрүүлийн ихэнх бүтэц задарна. Үүний үр дүнд нэг эх бөөмөөс генетикийн хувьд үндсэндээ ижил хоёр охин бөөм үүснэ.<ref name="Alberts" /> == Цитокинез == [[File:Plant and Animal Cell Cytokinesis.svg|thumb|350px|Амьтны ба ургамлын эсийн цитокинезийн ялгаа.]] '''Цитокинез''' нь бөөмийн хуваагдал биш, харин эх эсийн [[цитоплазм]] хоёр хэсэгт хуваагдах үйл явц юм. Цитокинез ихэвчлэн анафазын үед эхэлж, телофазын төгсгөл орчимд дуусна. Митоз болон цитокинез хоорондоо нягт холбоотой боловч хоёр өөр процесс юм.<ref>Alberts B, Johnson A, Lewis J, et al. [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26831/ Cytokinesis]. ''Molecular Biology of the Cell''. 4th edition. Garland Science; 2002.</ref> === Амьтны эсэд === Амьтны эсэд эсийн экватор орчимд [[актин]] болон [[миозин]]оос тогтсон агшилтын цагираг үүснэ. Цагираг агшихад эсийн мембран дотогш татагдан '''хуваагдлын ховил''' үүсгэж, эцэст нь эх эс хоёр охин эс болон сална. === Ургамлын эсэд === Ургамлын эс нь хатуу [[эсийн хана]]тай тул амьтны эс шиг гаднаас дотогш хавчигдан хуваагдах боломжгүй. Үүний оронд эсийн төв хэсэгт мембрант цэврүүнүүд нийлж '''эсийн хавтан''' үүсгэнэ. Эсийн хавтан гадагш тэлж эх эсийн мембрантай нийлснээр хоёр охин эсийн хооронд шинэ эсийн хана бий болно.<ref name="Cooper" /> == Митозын ээрүүл == Митозын ээрүүл нь хромосомыг зөв хуваарилах механик систем юм. Энэ нь микротубул болон олон төрлийн хөдөлгөгч, зохицуулагч уургаас тогтоно. Амьтны эсийн митозын ээрүүлд микротубулыг үүргээр нь ерөнхийдөө: * '''кинетохорын микротубул''' — хромосомын кинетохорт холбогдоно; * '''туйлын микротубул''' — эсрэг туйлын микротубулуудтай давхцаж, ээрүүлийг уртасгахад оролцоно; * '''астерийн микротубул''' — эсийн захын хэсэгтэй харилцан үйлчилж ээрүүлийн байрлалыг тогтворжуулна гэж ангилдаг.<ref name="Alberts" /> [[кинезин]] болон [[динеин]] зэрэг мотор уургууд, мөн микротубулын урт өөрчлөгдөх динамик үйл явц нь хромосом болон ээрүүлийн туйлуудын хөдөлгөөнд оролцоно. == Митозын зохицуулалт == Митоз нь эсийн доторх нарийн зохицуулалттай үйл явц юм. Эсийн мөчлөгийн явцыг [[циклин]] болон [[циклин-хамааралт киназ]]ууд (CDK) зохицуулдаг. Митоз эхлэх үед M-Cdk-ийн идэвхжил нэмэгдэж: * хромосом нягтрах; * митозын ээрүүл үүсэх; * олон эсэд бөөмийн бүрхүүл задрах зэрэг үйл явцыг өдөөдөг.<ref name="Cooper" /> Метафазаас анафаз руу шилжихэд '''анафазыг дэмжих комплекс''' (APC/C) чухал үүрэгтэй. Энэ комплексийн идэвхжил эгч хроматидуудын холбоос тасарч, анафаз эхлэх боломжийг бүрдүүлдэг.<ref name="Cooper" /> Хэрэв хромосомууд ээрүүлд буруу холбогдсон байхад эс анафазад орвол охин эсүүд хромосомын хэвийн бус тоотой болох эрсдэлтэй. == Митозын биологийн ач холбогдол == === Өсөлт === Олон эст организм нэг үр тогтсон эсээс эхлэн олон удаагийн митозын үр дүнд асар олон эст бие болон хөгждөг. Митозын үед хромосомын тоо хадгалагддаг учир шинэ эсүүд эх эсийн генетикийн мэдээллийн үндсэн бүрдлийг өвлөн авна. === Эдийн нөхөн төлжилт === Арьс, гэдэсний хучуур эд, цус үүсгэгч эд зэрэг олон эдэд хуучирсан эсүүд байнга шинэ эсээр солигддог. Эдгээр шинэ эсийн үүсэлд митоз чухал үүрэгтэй. === Бэлгийн бус үржил === Олон нэг эст эукариот болон зарим олон эст организм митозод тулгуурласан бэлгийн бус үржлээр үржиж болно. === Генетикийн тогтвортой байдал === Митоз нь хуулбарлагдсан хромосомыг хоёр охин эсэд аль болох тэнцүү, зөв хуваарилах замаар эсийн удамшлын мэдээллийг хадгална. Гэхдээ ДНХ-ийн мутаци эсвэл хромосом хуваарилах үеийн алдаа гарсан тохиолдолд охин эсүүд эх эсээсээ генетикийн хувьд ялгаатай байж болно. == Митозын алдаа == Митозын явцад хромосомууд зөв салж чадахгүй бол '''хромосомын үл салалт''' (''nondisjunction'') зэрэг алдаа гарч болно. Ийм алдааны үр дүнд охин эсүүд хромосомын хэвийн бус тоотой буюу [[анеуплоиди]]тай болж болно. Митозын хяналтын механизм алдагдах, хромосомын тогтворгүй байдал нэмэгдэх нь зарим [[хорт хавдар]]ын хөгжилтэй холбоотой байдаг. == Митоз ба мейозын ялгаа == Митоз болон [[мейоз]] хоёулаа хромосом хуваарилах үйл явц боловч биологийн үүрэг болон үр дүн нь ялгаатай. Митозын үед: * нэг удаагийн бөөмийн хуваагдал явагдана; * эгч хроматидууд сална; * хромосомын тоо ерөнхийдөө хадгалагдана; * ихэвчлэн генетикийн хувьд ойролцоо хоёр охин эс үүснэ. Мейозын үед: * ДНХ нэг удаа хуулбарлагдсаны дараа хоёр дараалсан бөөмийн хуваагдал явагдана; * эхний хуваагдлаар гомолог хромосомууд, хоёр дахь хуваагдлаар эгч хроматидууд сална; * хромосомын тоо хоёр дахин багасна; * ихэвчлэн дөрвөн гаплоид эс үүснэ; * [[Кроссинговер|кроссинговер]] болон хромосомын бие даасан хуваарилалтын улмаас генетикийн олон янз байдал нэмэгдэнэ. Иймээс митоз нь голчлон өсөлт, нөхөн төлжилт, бэлгийн бус үржилд, харин мейоз нь бэлгийн үржлийн [[Бэлгийн эс|бэлгийн эс]] үүсэх үйл явцад чухал. == Судалгааны түүх == [[File:Walther Flemming.jpg|thumb|180px|Митозын судалгааны анхдагчдын нэг Вальтер Флемминг.]] XIX зууны хоёрдугаар хагаст микроскоп болон эс будах арга сайжирснаар эрдэмтэд хуваагдаж буй эс дэх хромосомын хөдөлгөөнийг нарийвчлан судлах боломжтой болсон. Фридрих Шнайдер, Эдуард Страсбургер болон бусад судлаачид 1870-аад онд хуваагдаж буй эс дэх хромосом төст бүтцүүдийг ажиглаж байсан. Харин Германы биологич '''Вальтер Флемминг''' хромосомын зан төлөвийг дараалсан үе шатуудаар нарийвчлан дүрсэлж, уг үйл явцыг '''митоз''' гэж нэрлэсэн.<ref name="History">McIntosh JR. [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5192435/ A Brief History of Research on Mitotic Mechanisms]. ''Biology''. 2016;5(4):55.</ref> Флемминг саламандрын том хромосомтой эсүүдийг будах аргаар ажиглаж, хромосомын нягтрал, байрлал, салалтыг дүрсэлсэн. Түүний митозын талаарх томоохон бүтээл '''''Zellsubstanz, Kern und Zelltheilung''''' 1882 онд хэвлэгдсэн.<ref name="History" /> Флеммингийн үед ДНХ удамшлын материал болох нь хараахан тогтоогдоогүй байсан боловч түүний ажиглалтууд орчин үеийн [[цитогенетик]] болон эсийн хуваагдлын судалгааны үндэс болсон. == Мөн үзэх == * [[Эсийн мөчлөг]] * [[Мейоз]] * [[Цитокинез]] * [[Хромосом]] * [[Хроматин]] * [[ДНХ репликаци]] * [[Центромер]] * [[Микротубул]] * [[Кроссинговер]] * [[Бэлгийн эс]] * [[Мутаци]] * [[Эс]] == Эх сурвалж == {{Reflist}} {{Commons category|Mitosis}} [[Ангилал:Биологийн процесс]] [[Ангилал:Генетик]] [[Ангилал:Үржил]] [[Ангилал:Хөгжлийн биологи]] [[Ангилал:Эсийн биологи]] [[Ангилал:Эсийн мөчлөг]] jtd6655xvvlvaqphk53cs66xf41k1bl Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс 0 34774 866202 865831 2026-08-15T01:13:53Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 866202 wikitext text/x-wiki {{Short description|1918-1933 онуудад Герман улс}} {{Инфобокс улс | native_name = {{lang|de|Deutsches Reich}}<!-- Do not replace with Weimar Republic as this parameter is for the OFFICIAL name. --> | conventional_long_name = Германы Эзэнт Гүрэн<!-- Do not replace with Weimar Republic as that is the COMMON NAME whereas this parameter is for the official name. --> | common_name = Ваймарын Бүгд Найрамдах | p1 = Германы эзэнт гүрэн | flag_p1 = Flag of Germany (1867–1918).svg | s1 = Нацист Герман | flag_s1 = Flag of Germany (1933–1935).svg | image_flag = Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg | flag_type = [[Германы далбаа#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1918–1933)|Далбаа]]<br>(1919–1933) | image_coat = Wappen Deutsches Reich (Weimarer Republik).svg | coa_size = 80 | symbol_type = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын сүлд|Сүлд]]<br>(1919–1928) | national_anthem = {{lang|de|[[Das Lied der Deutschen]]}}<br />"Германчуудын дуу"<br /> (1922 оноос)<ref name="faz-20120904">{{cite news |access-date=2022-08-04 |first=Винфрид |last=Клайн |date=2012-09-14 |publisher=Frankfurter Allgemeine Zeitung |title=Wer sind wir, und was wollen wir dazu singen? |url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/geisteswissenschaften/vom-deutschlandlied-zur-nationalhymne-wer-sind-wir-und-was-wollen-wir-dazu-singen-11878854.html |website=FAZ.NET}}<!-- auto-translated from German by Module:CS1 translator --></ref><br> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Deutschlandlied (old recording).oga]]}}</div> | image_map = Weimar Republic 1930.svg | map_width = 250px | image_map_caption = Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс 1930 онд | image_map2 = Karte des Deutschen Reiches, Weimarer Republik-Drittes Reich 1919–1937.svg | image_map2_caption = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын засаг захиргааны хуваарь|Герман улсууд]] 1925 онд | population_density_km2 = 133.129 | capital = [[Берлин]] | coordinates = {{Coord|52|31|N|13|23|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт Герман хэл|Герман]] | common_languages = {{hidden|'''Албан бус:'''|[[Доод Герман хэл|Доод Герман]], [[Польш хэл|Польш]], [[Лимбург хэл|Лимбург]], [[Фриз хэлнүүд|Фриз]], [[Идиш хэл|Идиш]], [[Дани хэл|Дани]], [[Сорб хэл|Сорб]], [[Синти Цыган хэл|Синти]], [[Литва хэл]]|style=font-size:100%;padding:0.25em 0 0; |headerstyle=text-align:left;font-weight:normal;}} | religion = 1925 оны тоолого:<ref>{{Webarchiv|url=http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |wayback=20160809154418 |text=Volume 6. Weimar Germany, 1918/19–1933 Population by Religious Denomination (1910–1939) |archiv-bot=2026-05-24 03:22:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809154418/http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |date=9 August 2016 }} Sozialgeschichtliches Arbeitsbuch, Volume III, Materialien zur Statistik des Deutschen Reiches 1914–1945, edited by Dietmar Petzina, Werner Abelshauser and Anselm Faust. Munich: Verlag C. H. Beck, 1978, p. 31. Translation: Fred Reuss.</ref>{{plainlist| * 64.1% [[Протестант]] ([[Лютеран]], [[Кальвинизм]], [[Нэгдсэн сүм|Нэгдсэн]]) * 32.4% [[Ромын Католик]] * 0.9% [[Герман дахь еврейчүүдийн түүх|Еврей]] * 2.6% Бусад}} | demonym = Германчууд | government_type = Холбооны [[Холимог засаглалын систем|хагас-ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] * [[Ардын Төлөөлөгчдийн зөвлөл|түр засгийн газар]] {{small|(1918 оны 11 сарын 10-наас 1919 оны 2 сарын 13 хүртэл)}} * ерөнхийлөгчийн [[зарлигаар засаглал]] {{small|(1930–1933)}} | title_leader = [[Германы ерөнхийлөгч (1919–1945)|Ерөнхийлөгч]] | year_leader1 = 1919–1925 | leader1 = [[Фридрих Эберт]] | year_leader2 = 1925–1933 | leader2 = [[Паул фон Хинденбург]] | title_deputy = [[Германы канцлер#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1919–1933)|Канцлер]] | year_deputy1 = 1918 (анхны) | deputy1 = [[Friedrich Ebert]] | year_deputy2 = 1933 (сүүлийн) | deputy2 = [[Адольф Хитлер]] | era = [[Дайны хоорондын үе]] | event_start = [[Германд бүгд найрамдах улсын тунхаглал|Тунхаглав]] | date_start = 11 сарын 9, | year_start = 1918 | event1 = [[Ваймарын Үндсэн хууль|Үндсэн хууль]] | date_event1 = 8 сарын 11, 1919 | event2 = [[Үндэстнүүдийн Лиг]]т элссэн | date_event2 = 9 сарын 8, 1926 | event3 = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгчийн засгийн газрууд|Зарлигаар засаглаж]] эхлэв | date_event3 = 3 сарын 29, 1930<ref name="Adam-2005"/> | event4 = [[Адольф Хитлер|Хитлер]] [[Адольф Хитлерийн эрх мэдэлд хүрэлт#Хяналтыг булаан авсан (1931–1933)|тангараг өргөв]] | date_event4 = 1 сарын 30, 1933 | event5 = [[Рейхстагийн галын зарлиг]] | date_event5 = 2 сарын 28, 1933 | event_end = [[1933 оны Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль|Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль]] | date_end = 3 сарын 23, | year_end = 1933<ref>{{cite encyclopedia |url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |title=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |first=Уильям Л. |last=Хош |date=2007-03-23 |encyclopedia=[[Britannica.com|Britannica]] Blog |language=en-US |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190311083054/http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |title=The law that 'enabled' Hitler's dictatorship |date=2013-03-23 |website=[[DW.com]] |language=en |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907195649/https://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=Republic to Reich: A History of Germany 1918–1945 |last=Мэйсон |first=К. Ж. |publisher=McGraw-Hill}}</ref> | legislature = [[Хоёр танхимт]] | house1 = [[Рейхсрат (Герман)|Рейхсрат]] ''(де-факто)'' | type_house1 = [[Дээд танхим]] | house2 = [[Рейхстаг (Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс)|Рейхстаг]] | type_house2 = [[Доод танхим]] | stat_year1 = 1925 | stat_area1 = 468787 | ref_area1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik">{{cite web |url=http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |title=Das Deutsche Reich im Überblick |work=Wahlen in der Weimarer Republik |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121115812/http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |url-status=live }}</ref> | stat_pop1 = 62,411,000 | ref_pop1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik" /> | currency = {{Unbulleted list|1919–23 [[Цаасан марк|"Цаасан марк" (ℳ)]] |1923–24 [[Рентенмарк]] (RM) |1924–33 [[Райхсмарк|Райхсмарк (ℛℳ)]]}} | today = {{plainlist| * [[Герман]] * [[Польш]] * [[Орос]]{{efn|[[Калининград муж]]}} * [[Литва]]{{efn|[[Клайпеда хошуу|Клайпеда]] ба [[Таураге хошуу]]ны хэсэг}} *[[Нидерланд]]{{efn|[[Дуйвелсберг]]}}}} }} '''Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс''' ({{lang-de|Weimarer Republik}}) бол 1919 онд [[Германы Хаант Улс]]ын дараа байгуулагдсан [[парламентын ардчилсан]] засаглалтай [[холбооны бүгд найрамдах]] улс юм. Энэ улс 1933 онд [[Адольф Хитлер]] засгийн эрхэнд гарч Райхсканцлер болсоноор дуусгавар болсон байна. [[Ваймар]] нь энэхүү бүгд найрамдах улсыг байгуулах Үндсэн хуулийн чуулган болсон хотын нэр юм. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Weimar Republic|Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс}} * {{DNB-Portal|4065109-5|TEXT=Ном зүй:}} * Arnulf Scriba: [http://www.dhm.de/lemo/html/weimar/ Die Weimarer Republik] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{reflist}} [[Ангилал:Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс| ]] [[Ангилал:20-р зууны Германы түүx]] [[Ангилал:1919 онд байгуулагдсан]] 0ezdcq8qoxuy74rl0ez5iu1lv8p679k Жулиа Робертс 0 36159 866236 782928 2026-08-15T09:53:58Z ReaLighT 25019 Орхигдсон байсан үгийг бичиж, өгүүлбэрийг утгын хувьд бүрэн болгов. 866236 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | нэр = Жулиа Робертс | зураг = Julia Roberts 2011 Shankbone 3.JPG | тайлбар = Робертс [[2011]] оны [[Трайбекагийн кино наадам]]д. | төрсөн_огноо = {{Birth date and age|mf=yes|1967|10|28}} | төрсөн_газар = [[АНУ]], [[Атланта]] | жинхэнэ_нэр = Жулиа Фиона Робертс | ажил_мэргэжил = [[Жүжигчин]] }} '''Жулиа Фиона Робертс''' ({{lang-en|Julia Fiona Roberts}}, ''[[1967]] оны [[10 сарын 28|аравдугаар сарын 28-нд]] төрсөн'') нь [[Америк]]ийн [[жүжигчин]] юм. Тэр [[Дэлхий|дэлхий даяар]] 464 сая [[Америк доллар|долларын]] ашиг олсон [[Романтик инээдмийн кино|романтик инээдмийн]] ''[[Хөөрхөн хүүхэн]]'' (1990) [[кино]]нд бүрэн алдаршсан бөгөөд ''[[Эрин Брокович (кино)|Эрин Брокович]]'' (2000) кинонд ажилгүй, ганц бие, гурван хүүхдийн эх [[Эрин Брокович]]ийн дүрийг бүтээж [[Оскарын шагнал]]ыг [[Оскарын шагнал|Шилдэг эмэгтэй гол дүрийн]] төрөлд шагнал хүртжээ. 25 сая доллараар ''[[Мона Лизагийн инээмсэглэл]]'' (2003) кинонд тоглосон ''хамгийн өндөр ханштай эмэгтэй жүжигчдийн'' нэг Робертс [[Буддын шашин]]тай<ref>{{cite news|last=Blake|first=Heidi|title=Julia Roberts: I'm a Hindu|url=http://www.telegraph.co.uk/culture/film/film-news/7928961/Julia-Roberts-Im-a-Hindu.html|accessdate=June 20, 2013|publisher=[[The Daily Telegraph]]|date=August 5, 2010}}</ref> бөгөөд [[1999]] онд [[Монгол]]д зочилж байв. ==Эшлэл== {{Reflist}} == Цахим холбоос == * {{IMDb name|210}} * {{IBDB name|403590}} * {{amg name|60634}} * {{people.com}} * {{rotten-tomatoes-person|julia_roberts}} {{DEFAULTSORT:Робертс, Жулиа}} [[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]] [[Ангилал:Театрын жүжигчин]] [[Ангилал:Оскарын шагналтан]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:БАФТА шагналтан]] [[Ангилал:Атлантагийн хүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1967 онд төрсөн]] lxf1z02r0tc0kmam7mfheyerlvd5dlw Жру Холидей 0 37057 866141 783035 2026-08-14T12:42:24Z ~2026-44630-17 106791 /* */ 866141 wikitext text/x-wiki [[File:Jrue Holliday dribbling.jpg|thumb|right|Холидей [[Филаделфиа Севентисиксерс|Филадельфия 76]] багт.]] '''Жру Рэндэлл Холидей''' ({{lang-en|Jrue Randall Holiday}}, ''[[1990]] оны [[6 сарын 12|зургаадугаар сарын 12-нд]] [[Лос-Анжелес]] хотод төрсөн'') — [[Америк]]ийн [[сагсан бөмбөг]]чин бөгөөд [[Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбоо]]ны [[Портленд Трэйл Блэйзерс]] багийн [[Холбон тоглогч (сагсан бөмбөг)|холбон тоглогч]] юм. [[Калифорнийн сургууль|Калифорнийн]] [[Их сургууль|их сургуулиас]] [[драфт]]лагдаж арвандолоо дахь сонголтоор [[Филаделфиа Севентисиксерс]] (2009—[[2013]]) багт очжээ. Одоогийн багтаа 2013 оны [[7 сарын 12|долоодугаар сарын 12-нд]] 76 багийн хүсэлтийн дагуу тоглогч солилцоогоор очжээ.<ref>http://www.philly.com/philly/sports/sixers/Holiday-Noel-trade-becomes-official.html</ref> ==Товч мэдээлэл== *Өндөр — 193 [[Сантиметр|см]] *Жин — 82 [[Килограмм|кг]] *Өмсгөлийн дугаар — 11 ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Холбоос== *{{twitter|jrue_holiday11}} {{Нью Орлеанс Хорнетс багийн бүрэлдэхүүн}} {{2009 оны НБА-гийн драфт}} {{DEFAULTSORT:Холидей, Жру}} [[Ангилал:1990 онд төрсөн]] [[Ангилал:НБА-гийн тоглогч]] [[Ангилал:Бүх оддын тоглолтонд оролцогч]] [[Ангилал:Сагсан бөмбөгийн холбон тоглогч]] [[Ангилал:Нью-Орлеан Хорнетс багийн тоглогч]] [[Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгчин]] [[Ангилал:Америкчууд]] ah5fi2ak2olxqaqzgz7urkw8pruuimy Дижикстрагийн алгоритм 0 38026 866204 865840 2026-08-15T01:45:31Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 866204 wikitext text/x-wiki [[Файл:Dijkstra Animation.gif|thumb|right]] '''Дижикстрагийн алгоритм''', Dijkstra –ийн алгоритмыг 1956 онд Нидерландын компьютерын эрдэмтэн судлаач Edsger Dijkstra үүсгэн томъёолсон ба 1959 онд нийтлүүлсэн. Графийн хайлтийн алгоритм бөгөөд нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдвэрлэдэг. Графийн ирмэгүүд нь сөрөг биш утгатай нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдсэн бөгөөд хамгийн богино замын модыг гаргаж өгдөг. Энэ алгоритм нь хамгийн бага замыг олохдоо эхний цэгээс графын зангилаа бүрээр дайрдаг. Алгоритм нь нэг зангилаанаас өөр нэг зангилаа очих хамгийн богино замыг олохоор ажиллах ба хамгийн дөт замыг олмогц програм зогсоно. Жишээлбэл: Дижикстрагийн алгоритм нь нэг хотоос өөр нэг хотруу холбосон эхлэлийн цэг болон төгсгөлийн цэгийн хоорондох зай хамгийн богино байхаар тооцон олдог. Улмаар , хамгийн эхний богино зам бол сүлжээний шугамын протоколуудад өргөн ашигладаг, тухайлбал IS-IS ба OSPF(нээлттэй хамгийн эхний богино зам) юм. Дижикстрагийн анхны алгоритмийн бага эрэмбийг олох дараалалд O(|V2|) –ийг хэрэглэдэггүй. V нь координатын босоо тэнхлэг дэх тоо. Энэ алгоритмын санааг Leyzorek бас дэвшүүлж байсан. Бага эрэмбэтэй дараалал дээр суурилсан Fibonacci-ийн овоолго байдлаар O(|E|+|V|log|V|) томёонд хэрэгжүүлсэн. E- эрмэгийн тоо Энэ нь шинж тэмдэггүй ,сөрөг биш утгагай, нэг эхтэй ,богино замаа хамгийн хурдан мэдэх алгоритм юм. == 1.Алгоритм == [[Image:Dijkstras progress animation.gif|thumb|Illustration of Dijkstra's algorithm search for finding path from a start node (lower left, red) to a goal node (upper right, green) in a [[robotics|robot]] [[motion planning]] problem. Open nodes represent the "tentative" set. Filled nodes are visited ones, with color representing the distance: the greener, the farther. Nodes in all the different directions are explored uniformly, appearing as a more-or-less circular [[wavefront]] as Dijkstra's algorithm uses a [[consistent heuristic|heuristic]] identically equal to 0.]] Бид одоо анхны гэж нэрлэгдсэн зангилаанаас эхэлнэ. Заннгилааны зайг Y үсгээр тэмдэглэнэ. Анхны зангилаанаас Y хүртэлхийг зай гэдэг. Дижикстрагийн алгоритмаар зарим анхдагч зайн утгуудыг оноож өгдөг, алхам алхмаар сайжруулдаг. 1. Эхлээд бүх зангилаандаа анхны утгыг олгоно: Тэр нь манай анхны зангилаанаас бусад зангилаанд тодорхойгүй буюу тэг гэдэг утга өгнө. 2. Анхдагч зангилааг тухайн зангилаа болгож авна. Бүх зангилааг агуулсан зочлоогүй зангилаануудын олонлогыг үүсгэнэ. 3. Тухайн зангилааны хувьд хөрш зангилаануудад анхааран тэдрээрийг урьдчилан бодож тооцоолно. Одоогийн а зангилаа 6-ийн урттай гэж тэмдэглэгдсэн, түүний b хөрш зангилаатай холбогдсон ирмэгийн урт нь 2 бол b хүртэлх урт нь (6+2=8) болно. Хэрэв энэ зай нь өмнө b хүртэлх урьдчилсан зайнаас бага бол түүнийг дарж бичнэ. Шалгаж үзсэн ч гэсэн (зочилсон ) гэж тэмдэглээгүй бол тэр зангилаа зочлоогүй олонлогт байсаар байна. 4. Тухайн зангилааны бүх хөршүүдийг авч үзсэний дараа тухайн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглээд зочлоогүй олонлогоос хасна. Зочилсон зангилааг дахин хэзээ ч шалгахгүй. 5. Хэрвээ очих ёстой эцсийн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглэсэн бол (2 зангилааны хоорондох зам) тодорхойлогдсон, хэрэв зочлоогүй олонлог дахь зангилаануудын урьдчилсан хамгийн бага зай нь тодорхойгүй бол (төлөвлөгдсөн нэвтрэлт дууссан эсвэл анхны зангилаа болон үндсэн зочлоогүй зангилааны хооронд холбоо байхгүй байна). Тэгээд алгоритм дуусна. 6. Хамгийн бага урьдчилсан зайтай зочлоогүй зангилааг шинэ тухайн зангилаа болгоод 3-р алхам руу буцаана. == Тайлбар/description/ == :Та хотын газрын зургаас нэг газарт хүрэх хамгийн богино замыг олохын тулд анх эхлэх газар болон явах замаа тодорхойлох хэрэгтэй. Явах замаа тодорхойлохдоо: эхлэх цэгээс очих газар хүртлээ шулуунаар холбоно. Үүнийг хязгааргүй орон зайд ашиглах боломжгүй гэхдээ очоогүй газруудаа хаяглалгүй үлдээдэг.... == Ажиллах, гүйцэтгэх хугацаа == Дижикстрагын алгоритмын дээд хугацааг тооцоолохдоо төгсгөлийн тоо/E/ ба оройн тоо/V/ дүрсэлж болох ба функцээр илэрхийлэхэд |E|, |V| гэж тэмдэглэдэг. Ямарч oройн Q олонлогийн явах хугацаа О(|E|*dkq + |V|*emq) dkq ба emq нь хамгийн цөөн үйлдэл ба бага хугацаа зарах үйлдлүүд юм. Хамгиин хялбар Дижикстрагын алгоритмын хэрэглээ бол Q-г жирийн хэлхээтэй жагсаалт эсвэл цуваанд хадгалж, хамгийн бага хугацааг гаргах бол Q дэх оройнуудаас шугаман хайлт хийх юм. Энэ тохиолдолд явах хугацаа О(|E|+|V|^2)=O(|V|^2). Сийрэг граф-д Дижисктрагын алгоритмыг холбоост листэнд хийж хоёртын модны хайлт, хоёртын овоолго эсвэл фибонакын овоолгын анхдагч дарааллаар ашиглаж хамгийн бага хугацаа олохыг хурдан болгож алгоритмаа үр дүнтэйгээр шийдвэрлэсэн. Хоёртын модны хайлт эсвэл , хоёртын овоолго хэрэглэж хугацааг О((|E|+|V|)log|V|) олно. Энэ нь O(|E|log|V|)-ээр граф холбоостой үед дийлэгддэг. Энгийн хоёртын овоолго дээр О(|V|)хугацааг хэмнэхийн тулд oрой болгоны заагчийг овоолгын заагчтай хамт санах хэрэгтэй (бас анхны дараалал Q өөрчлөгдөхөд хугацаа хоцрогдолгүй байх ). Тэгэхлээр зөвхөн O(lov|V|)цаг авна. Фибонакын овоолго үүнийг O(|E|+|V|log|V|) болгож сайжруулна. Чиглэл нь тодорхой бус график зурган дээр хамгийн богино замыг шугаман хугацаанд олох боломжтой, оройнуудыг хамгийн богино хугацаанд бага зам туулхаар тооцоолон бодохдоо математикийн дүрмийн боловсруулалтыг ашигладаг. ==Тэмдэглэл== {{reflist}} == Эшлэл == * {{cite journal | authorlink = Edsger W. Dijkstra | first1 = E. W. | last1 = Dijkstra | url = http://www-m3.ma.tum.de/twiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | title = A note on two problems in connexion with graphs | journal = Numerische Mathematik | volume = 1 | year = 1959 | pages = 269–271 | ref = harv | doi = 10.1007/BF01386390 | access-date = 2013-12-06 | archive-date = 2020-01-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200123110037/http://www-m3.ma.tum.de/foswiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | url-status = dead }} * {{cite book | author1-link = Thomas H. Cormen | first1 = Thomas H. | last1 = Cormen | author2-link = Charles E. Leiserson | first2 = Charles E. | last2 = Leiserson | author3-link = Ronald L. Rivest | first3 = Ronald L. | last3 = Rivest | author4-link = Clifford Stein | first4 = Clifford | last4 = Stein | title = [[Introduction to Algorithms]] | edition = Second | publisher = [[MIT Press]] and [[McGraw–Hill]] | year = 2001 | isbn = 0-262-03293-7 | chapter = Section 24.3: Dijkstra's algorithm | pages = 595–601}} * {{cite conference|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|conference=25th Annual Symposium on Foundations of Computer Science|year=1984|publisher=[[IEEE]]|pages=338&ndash;346|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934|ref=harv|doi=10.1109/SFCS.1984.715934}} {{Webarchiv|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934 |wayback=20121011090757 |text=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms |archiv-bot=2026-08-15 01:45:30 InternetArchiveBot }} * {{cite journal|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|journal=Journal of the Association for Computing Machinery|volume=34|year=1987|pages=596&ndash;615|url=http://portal.acm.org/citation.cfm?id=28874|ref=harv|doi=10.1145/28869.28874|issue=3}} * {{cite journal | first1 = F. Benjamin | last1 = Zhan | first2 = Charles E. | last2 = Noon | month =February | year = 1998 | title = Shortest Path Algorithms: An Evaluation Using Real Road Networks | journal = [[Transportation Science]] | volume = 32 | issue = 1 | pages = 65–73 | doi = 10.1287/trsc.32.1.65}} * {{cite book|first1=M.|last1=Leyzorek|first2=R. S.|last2=Gray|first3=A. A.|last3=Johnson|first4=W. C.|last4=Ladew|first5=S. R.|last5=Meaker, Jr.|first6=R. M.|last6=Petry|first7=R. N.|last7=Seitz|title=Investigation of Model Techniques &mdash; First Annual Report &mdash; 6 June 1956 &mdash; 1 July 1957 &mdash; A Study of Model Techniques for Communication Systems|publisher=Case Institute of Technology|location=Cleveland, Ohio|year=1957|ref=harv}} * {{cite journal|first1=D.E.|last1=[[Donald_Knuth|Knuth]]|title=A Generalization of Dijkstra's Algorithm|journal=[[Information Processing Letters]]|volume=6|number=1|pages=1–5|year=1977}} == Холбоос == {{linkfarm|date=September 2012}} {{Commons category|Dijkstra's algorithm}} * C/C++ ** [https://github.com/xtaci/algorithms/blob/master/include/dijkstra.h Dijkstra's Algorithm in C++] ** [http://www.boost.org/doc/libs/1_43_0/libs/graph/doc/dijkstra_shortest_paths.html Implementation in Boost C++ library] ** [https://web.archive.org/web/20141231054104/http://www.rawbytes.com/dijkstras-algorithm-in-c/ Dijkstra's Algorithm in C Programming Language] * Java ** [http://www.dgp.toronto.edu/people/JamesStewart/270/9798s/Laffra/DijkstraApplet.html Applet by Carla Laffra of Pace University] ** [https://web.archive.org/web/20200217212029/http://students.ceid.upatras.gr/~papagel/english/java_docs/minDijk.htm Visualization of Dijkstra's Algorithm] ** [https://web.archive.org/web/20070927234553/http://www-b2.is.tokushima-u.ac.jp/~ikeda/suuri/dijkstra/Dijkstra.shtml Shortest Path Problem: Dijkstra's Algorithm] ** [http://www.unf.edu/~wkloster/foundations/DijkstraApplet/DijkstraApplet.htm Dijkstra's Algorithm Applet] ** [http://code.google.com/p/annas/ Open Source Java Graph package with implementation of Dijkstra's Algorithm] ** [https://web.archive.org/web/20150307205448/http://www.stackframe.com/software/PathFinder A Java library for path finding with Dijkstra's Algorithm and example Applet] ** [https://github.com/graphhopper/graphhopper/tree/90879ad05c4dfedf0390d44525065f727b043357/core/src/main/java/com/graphhopper/routing Dijkstra's algorithm as bidirectional version in Java] * C#/.Net ** [https://web.archive.org/web/20081202152613/http://www.codeproject.com/KB/recipes/ShortestPathCalculation.aspx Dijkstra's Algorithm in C#] ** [https://web.archive.org/web/20111229201146/http://www.codeproject.com/KB/recipes/FastHeapDijkstra.aspx Fast Priority Queue Implementation of Dijkstra's Algorithm in C#] ** [https://web.archive.org/web/20180121140629/http://quickgraph.codeplex.com/ QuickGraph, Graph Data Structures and Algorithms for .NET] * [https://web.archive.org/web/20141220002741/http://optlab-server.sce.carleton.ca/POAnimations2007/DijkstrasAlgo.html Dijkstra's Algorithm Simulation] * [http://purl.umn.edu/107247 Oral history interview with Edsger W. Dijkstra], [[Charles Babbage Institute]] University of Minnesota, Minneapolis. * [http://www.cs.sunysb.edu/~skiena/combinatorica/animations/dijkstra.html Animation of Dijkstra's algorithm] * [http://bonsaicode.wordpress.com/2011/01/04/programming-praxis-dijkstra’s-algorithm/ Haskell implementation of Dijkstra's Algorithm] on Bonsai code * [http://hansolav.net/sql/graphs.html Implementation in T-SQL] * [https://web.archive.org/web/20121218050306/http://www.mathworks.com/matlabcentral/fileexchange/20025-advanced-dijkstras-minimum-path-algorithm A MATLAB program for Dijkstra's algorithm] * [https://web.archive.org/web/20140116200833/http://www.turb0js.com/a/Dijkstra%27s_Algorithm Step through Dijkstra's Algorithm in an online JavaScript Debugger] [[Ангилал:Оновчлолын алгоритм]] [[Ангилал:Граф хайлтын алгоритм]] [[Ангилал:Routing]] [[Ангилал:Аялал ба маршрутын төлөвлөлт]] raitz6ixn73lqc7lghyocaoiuo9a4q5 Монголын спорт 0 39524 866221 860142 2026-08-15T08:00:22Z Suldus 25168 Section added 866221 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Wrestling Palace.jpg|thumb|[[Монгол бөхийн өргөө|Бөхийн Өргөө]]]] Монгол оронд уламжлалт спортын төрлүүдээс гадна хөл бөмбөг, чөлөөт бөх, сагсан бөмбөг зэрэг олон спорт хөгжиж байна. [[Монголын Үндэсний Олимпын Хороо]] нь Монгол улсад спортыг хөгжүүлэх, олимпизмийн хөдөлгөөнийг дэлгэрүүлэхэд чиглэсэн үйл ажиллагаа явуулж байна. [[Эрийн гурван наадам]] болох [[морины уралдаан]], [[сур харваа]], [[үндэсний бөх]] нь Монгол даяар хамгийн их тархсан, хамгийн олон үзэгчтэй спортын төрлүүд юм. Наадмын үеэр [[шагай харвах]] тэмцээнүүд ч гэсэн болдог. Хамгийн их дэлгэрсэн спорт бол эрийн гурван наадмын гол төрөл, [[үндэсний бөх]] юм. Монгол бөхийг анх 7000 жилийн өмнө үүссэн гэж түүхчид үздэг байна. Монгол бөхөөр элдэв маргааныг цэгцлэж шийдвэрлэх явдал нь [[Монголын нууц товчоо|Монголын нууц товчоонд]] ч гардаг ажээ. Улсын бөхийн тэмцээнүүдэд улсын өнцөг булан бүрээс хэдэн зуун бөхчүүд ирж өрсөлддөг. Сүүлийн үед [[ширээний теннис]], [[жүдо]], [[сагсан бөмбөг]], [[хөлбөмбөг]] ихээхэн дэлгэрч, монгол тамирчид эдгээр төрлүүдээр олон улсын тэмцээнүүдэд амжилттай оролцож байна. Монголчууд 1990-ээд оны сүүлчээс [[Япон]]ы [[сүмо]] бөхөд хүчээ сорих болж, өндөр амжилт гаргаж ирсэн. 2003 онд [[Долгорсүрэнгийн Дагвадорж|Асашёорюү]] нь анхны монгол Ёкозүна (сүмогийн аварга) болсон ба 2007 онд [[Мөнхбатын Даваажаргал|Хакүхо]] хоёр дахь, 2012 онд [[Даваанямын Бямбадорж|Ама]] гуравдахь, 2014 онд [[М. Ананд|Какүрюү]] 4 дэх монгол Ёкозүна болжээ. Одоогоор буюу 2025 оны байдлаар Монгол Улсын тамирчид [[Зуны Олимпын наадам|зуны Олимпын наадмаас]] 2 алт, 12 мөнгө, 17 хүрэл медаль хүртээд буй. Жүдогийн 100 кг-ийн жинд [[Найдангийн Түвшинбаяр]] [[Бээжингийн олимп (2008 он)|Бээжингийн Олимпын]] үеэр Монголын анхны алтан медалийг авчирсан.<ref>{{cite web | url = http://edition.cnn.com/2008/SPORT/08/15/mongolia.medal/index.html | title = Mongolia wins first-ever gold medal | author = Mark Bixler | publisher = CNN.com/world sport | date = 2008-08-15 | retrieved = 2008-08-16 | access-date = 2015-06-06 | archive-date = 2008-08-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080822162813/http://edition.cnn.com/2008/SPORT/08/15/mongolia.medal/index.html | url-status = dead }}</ref> Тэрээр 4 жилийн дараа олимпоос мөнгөн медаль зүүснээр Олимпын хос медальтай Монголын анхны тамирчин болсон. Мөн Олимпын хүрэл медальт [[Хашбаатарын Цагаанбаатар]] нь Монголоос төрсөн жүдогийн анхны дэлхийн аварга юм. [[Буудлага|Буудлагын төрөлд]] монгол эмэгтэйчүүд амжилт үзүүлэх болсон. [[Доржсүрэнгийн Мөнхбаяр]] нь хоёр удаагийн дэлхийн аварга, Олимпын хүрэл медальт (одоо [[Герман]]ы иргэн болсон) тамирчин бөгөөд [[Отрядын Гүндэгмаа]] нь Олимпын мөнгөн медальтай. [[Сонирхогчдын бокс]]ын төрөлд сүүлийн үед ихээхэн амжилт гаргаж байна. Бээжингийн олимпод 4 боксчин оролцсоноос [[Энхбатын Бадар-Ууган]] алт, [[Пүрэвдоржийн Сэрдамба]] мөнгөн медаль авсан. П.Сэрдамба 2009 онд Монголын тамирчдаас анх удаа дэлхийн аварга болсон. [[Байт харваа]]ны төрөлд [[Бээжингийн паралимп]]аас [[Дамбадондогийн Баатаржав]] алтан медаль авсан. [[Хүндийн өргөлт]]ийн төрлөөр [[Мөнхжанцангийн Анхцэцэг]] 2017 онд Монголдоо анх удаа Дэлхийн АШТ-ий хүрэл медаль авчирчээ. [[Хөлбөмбөг]] нь залуучууд, хүүхдүүдийн дунд түгээмэл болсон. 1990-ээд оноос Монголын хөлбөмбөгийн шигшээ нь дахин тоглох болсон боловч том хэмжээний тэмцээнд орж чадаагүй л байна. [[Лондоны олимп (2012 он)|2012 оны зуны олимпоос]] Монгол Улс алтан медаль авч чадаагүй ч түүхэндээ хамгийн олон буюу 5 медаль хүртжээ. ==Аэробик== ==Байт харваа== {{гол|Байт харвааны ДАШТ}} Байт харваа нь Монголын спортын гол төрлүүдийн нэг болдог. === [[:en:World Archery Championships|ДАШТ]] === {| class="wikitable" |- ! Медаль !! Тамирчин !! Он !! Төрөл |- |{{алтан медаль}} || [[Должингийн Дэмбэрэл]] || [[:en:1971 World Archery Championships|1971 Их Британи, Кардифф]] || эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан төрөл<ref>[http://www.worldarchery.org/MEDIA/AllNews/tabid/1325/CategoryID/292/ArtMID/1693/ArticleID/7488/language/fr-FR/Default.aspx Olympic Solidarity contribution to Mongolian Archery]</ref> |} == Бенди== Монголын бендийн баг [[:en:Bandy_World_Championship_2014#Final_standings_2|2014]] оны ДАШТ-д B дивизионы 9 багаас 6-д оржээ. ==Биллъярд== ==Бокс== {{гол|Олимпын боксын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн боксын аварга шалгаруулах тэмцээн}} Бокс Монголд 1948 оноос хөгжиж эхэлжээ. 1960-аад онд 3 жил орчим социалист үзэл сурталд тохирохгүй гэж хориглосоны дараа эргэн сэргэжээ. СГЗ, яруу найрагч С.Оюун боксыг эргэн хөгжүүлэх талаар идэвхтэй санал санаачилга гаргаж байсан байдаг. Куба улс мэргэжлийн боксыг мөн адил шалтгаанаар хориглож байсан ч сүүлийн үед мэргэжлийн боксыг хөгжүүлэхэд анхаарч байна. 1970 оноос боксын УАШТ зохиогдож эхэлжээ. ==Буудлага== === [[:en:ISSF World Shooting Championships|ДАШТ]]=== {| class="wikitable sortable" |- ! Медаль !! Тамирчин !! Он !! Төрөл |- | {{алтан медаль}}|| [[Доржсүрэнгийн Мөнхбаяр]] || [[:en:10 metre air pistol#World Championships.2C Women|1998 Испани, Барселон]] ||эмэгтэйчүүдийн 10 метрийн хийн гар буу |- |{{хүрэл медаль}}||[[Отрядын Гүндэгмаа]] ||[[:en:2006 ISSF World Shooting Championships|2006]] [[Хорват]], [[Загреб]]||эмэгтэйчүүдийн 25 метрийн гар буу |- |{{хүрэл медаль}} ||[[Отрядын Гүндэгмаа]], [[Доржсүрэнгийн Мөнхбаяр]], Д.Оюун|| 1998 Испани|| эмэгтэйчүүдийн багийн 10 метрийн хийн гар буу |- |{{мөнгөн медаль}} ||[[Отрядын Гүндэгмаа]], [[Цогбадрахын Мөнхзул]], Т.Баярцэцэг|| [[:en:2014 ISSF World Shooting Championships|2014 Испани]]|| эмэгтэйчүүдийн багийн 25 метрийн гар буу |} ===[[:en:Asian Shooting Championships|Тивийн АШТ]]=== ==Бүстэй бөх== ==Волейбол== ==Гимнастик== ==Даам== ==Дартс== ==Дугуйн спорт== ===Монгол улс дугуйн ДАШТ-д === {| class="wikitable" |- ! Медаль !! Тамирчин !! Он !! Төрөл |- |{{хүрэл медаль}}||[[Жамсрангийн Өлзий-Орших]]|||1997|| |- |{{мөнгөн медаль}} ||[[Жамсрангийн Өлзий-Орших]]|| 2002|| |} == Хоккей== Монголын хоккейн баг ДАШТ-ий доод (D) дивизионд хэд хэдэн удаа оролцож байсан ба 2007 онд C буюу дээрээсээ 3 дахь дивизионд дэвшин оролцсон нь ДАШТ-д гаргасан хамгийн том амжилт болжээ. Сонирхуулахад Канадчууд Монголын хоккейчидтой уулзахдаа дундад зууны үеийн монголчууд анх хоккейг үүсгэсэн гэсэн байдаг. ==Хөл бөмбөг== ==Жиүжицү== Жиүжицү 2007 оноос Монголд дэлгэрчээ. ==Жүдо== {{гол|Жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Жүдогийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} Эрэгтэйчүүдийн УАШТ 1977, эмэгтэйчүүдийн УАШТ 1992 оноос, багийн УАШТ 2012 оноос зохиогдож байна. ===Дэлхийн жүдогийн мастеруудын тэмцээн=== Энэ тэмцээнд жин тус бүрт дэлхийд чансаагаараа эхний 16-д орсон тамирчдыг оролцуулдаг. Зарим тамирчин оролцоогүй тохиолдолд чансаагаараа 16-с хойш бичигдсэн тамирчид орж болдог. {| class="wikitable" |- ! Медаль !! Байр !! Тамирчин !! Он !! Жин |- |{{алтан медаль}}|| ||[[Санжаасүрэнгийн Мияарагчаа]] ||2010 [[Сувон]], [[өмнөд Солонгос]]<ref>[http://www.judoinside.com/event/view/6464/ judoinside.com]</ref>||эрэгтэй 66&nbsp;кг |- |{{алтан медаль}}|| ||[[Хашбаатарын Цагаанбаатар]] ||2011 [[Баку]], [[Азербайжан]]<ref>[http://www.judoinside.com/event/view/7108/ judoinside.com]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.intjudo.eu/Galery/cikk1804/cikk1205-Galeria_mutat |title=International Judo Federation |access-date=2014-09-17 |archive-date=2014-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141002195227/http://www.intjudo.eu/Galery/cikk1804/cikk1205-Galeria_mutat |url-status=dead }}</ref> ||эрэгтэй 66&nbsp;кг |- |{{хүрэл медаль}} || ||[[Баттулгын Тэмүүлэн]] ||2011 ||эрэгтэй 100&nbsp;кг |- |{{алтан медаль}}|| ||Санжаасүрэнгийн Мияарагчаа||2012<ref>[http://www.judoinside.com/event/view/7303/ judoinside.com]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.intjudo.eu/News/cikk2099 |title=intjudo.eu |access-date=2014-09-17 |archive-date=2014-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140716144917/http://intjudo.eu/News/cikk2099 |url-status=dead }}</ref> ||эрэгтэй 66&nbsp;кг |- |{{мөнгөн медаль}}|| ||[[Хашбаатарын Цагаанбаатар]] ||2012 ||эрэгтэй 66&nbsp;кг |- |{{мөнгөн медаль}} ||align=center|2 ||[[Ганбатын Болдбаатар]] ||2013, [[Тюмень]], [[ОХУ]]<ref>{{Cite web |url=http://www.worldjudoday.com/en/IJF-News-17-World-Judo-Masters-Tyumen-2013-DAY-1-113.html?nc=27&e=bm1lc3NuZXJAaWpmLm9yZw%3D%3D |title=worldjudoday.com |access-date=2014-09-17 |archive-date=2013-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131005010403/http://www.worldjudoday.com/en/IJF-News-17-World-Judo-Masters-Tyumen-2013-DAY-1-113.html?nc=27&e=bm1lc3NuZXJAaWpmLm9yZw== |url-status=dead }}</ref> ||эрэгтэй 60&nbsp;кг |- |{{алтан медаль}} ||align=center|2 || [[Сайнжаргалын Ням-Очир]]||2013||эрэгтэй 73&nbsp;кг |- | {{хүрэл медаль}}||align=center|2 ||[[Хашбаатарын Цагаанбаатар]] ||2013 || эрэгтэй 66&nbsp;кг |- |{{мөнгөн медаль}}||align=center|2|| [[Адъяасамбуугийн Цолмон]]||2013<ref>[http://www.judoinside.com/event/view/8741/ Judoinside.com]</ref>||эмэгтэй 52&nbsp;кг |- |{{алтан медаль}} ||align=center|2 ||[[Доржсүрэнгийн Сумъяа]]||2013<ref>{{Cite web |url=http://www.intjudo.eu/Galery/cikk1804-Galeria_mutat_n |title=intjudo.eu |access-date=2014-09-17 |archive-date=2014-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141001115608/http://www.intjudo.eu/Galery/cikk1804-Galeria_mutat_n |url-status=dead }}</ref>||эмэгтэй 57&nbsp;кг |} ==Заалны хөл бөмбөг== ==Каратэ== ==Кикбокс== ==Кураш бөх== [[Кураш]] нь [[түрэг]] үндэсний бөхийн тэмцээн бөгөөд [[Узбекистан]] улс сүүлийн жилүүдэд олон улсын хэмжээнд хөгжүүлэх болжээ. ===Монгол улс кураш бөхийн ДАШТ-д=== {| class="wikitable" |- ! Медаль !! Байр !! Тамирчин !! Он !! Жин |- |{{алтан медаль}} ||align=center| ||[[Доржготовын Цэрэнханд]]||2007||эмэгтэй +63 кг |- |{{алтан медаль}} ||align=center| ||[[Доржготовын Цэрэнханд]]||2007||эмэгтэй үнэмлэхүй кг |- |{{алтан медаль}} ||align=center| ||[[Мөнхбатын Уранцэцэг]]||2007||эмэгтэй 48 кг |} 3х3 сагсан бөмбөг хөгжиж байгаа. ==Пауэрлифтинг== 2003 онд холбооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга Д.Баттулга, улсын гарьд Д.Рагчаа, улсын начин П.Моломжамц, Пауэрлифтингийн дэлхийн аварга Б.Алтангэрэл тэргүүтэй хүмүүс Монголын пауэрлифтингийн нэгдсэн холбоог байгуулсан түүхтэй. ==Самбо== {{гол|Самбогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} ==Сонгомол бөх== ==Сумо== ==Олон улсын Таеквондо== ==Ушу== ==Холимог тулааны урлаг== ==Хөл бөмбөг== ==Хүндийн өргөлт== ==Чөлөөт бөх== {{гол|Монгол улс бөхийн төрлүүдийн ДАШТ-д|Бөх барилдааны Ази тивийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} ==Универсиад== Монгол улс анх 1965 онд [[:en:Universiade|Универсиадад]] оролцжээ.<ref>{{Cite web |url=http://www.olloo.mn/modules.php?name=News&file=article&sid=1224509 |title=Дэлхийн “Универсиад” их наадамд анх удаа сагсанбөмбөгийн төрөлд өрсөлдөнө |access-date=2014-05-13 |archive-date=2014-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116204132/http://www.olloo.mn/modules.php?name=News&file=article&sid=1224509 |url-status=dead }}</ref> {| class=wikitable |- !colspan=10| Зуны Универсиад |- ! Он |! bgcolor="gold" | '''Алт''' |! bgcolor="silver" | '''Мөнгө''' |! bgcolor="CC9966" | '''Хүрэл''' !Байр |- |- align=center |[[:en:1973 Summer Universiade#Medal table|1973 Зөвлөлт, Москва]]|| 1 || 0|| 1||16 |- align=center |[[:en:1977 Summer Universiade#Medal table|1977]]||1 || 0||2||15 |- align=center |[[:en:1999 Summer Universiade#Medal table|1999]]||1 || 0||2||26 |- align=center |[[:en:2003 Summer Universiade#Medal table|2003]] || || || 1||45 |- align=center |[[:en:2005 Summer Universiade#Medal table|2005]] ||1 || || ||37 |- align=center |[[:en:2007 Summer Universiade#Medal table|2007]] ||1 ||1 || ||37 |- align=center |[[:en:2009 Summer Universiade#Medal table|2009]] || ||2 ||1 ||45 |- align=center |[[:en:2011 Summer Universiade#Medal table|2011 Хятад]] || ||4 || ||43 |- align=center |[[:en:2013 Summer Universiade#Medal table|2013 Орос]] ||3||6 ||16 ||20 |- align=center |} == Эшлэл == {{reflist}} == Мөн үзэх== *[[Монгол Улс Олимпод]] ==Гадаад холбоос== *[http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/olympic_games/world_olympic_dreams/8745596.stm Mongolia's boxing hero ready for the fight] *[http://www.youtube.com/watch?v=LeBa7UrluG0 Mongolian boxer Badar-Uugan on BBC World Olympic Dreams. pt 1/2] *[http://www.youtube.com/watch?v=sr56TAerKdw Mongolian boxer Badar-Uugan on BBC World Olympic Dreams. pt 2/2] *[http://amateur-boxing.strefa.pl/ Amateur-boxing.strefa.pl - The results] *[http://boxrec.com/ Boxrec.com] *[http://www.youtube.com/watch?v=Tk9m-LDXkg0 Light Welter (64kg) R16- Mehdi T. (IRI) VS Munkh Erdene U. (MGL)-2011 AIBA World Champ] *[http://www.youtube.com/watch?v=by0gu-tCjEM Finals - Asian Olympic Qualifying Event 2012] *[http://www.youtube.com/watch?v=RUE_NiEvuJg Finals (Session 2) - Asian Olympic Qualifying Event 2012] *[http://www.youtube.com/watch?v=MMqAK1Gx47Q Semi Finals (Session 1) - Asian Olympic Qualifying Event 2012] *[http://www.youtube.com/watch?v=JVBbJWVWIcM Fly (52kg) SF - Susa (JPN) vs Nyambayar (MGL) - 2012 AIBA Asian Olympic Qualifying Event] *[http://amateur-boxing.strefa.pl/Tournaments/Mongolia.html Ulaanbaatar Tournament 1969-1990] [[Ангилал:Монголын спорт| ]] 276pertuae0zwq6me9u085e5esoyxnl Арад тойрог 0 39653 866153 813262 2026-08-14T15:37:50Z Enkhsaihan2005 64429 866153 wikitext text/x-wiki {{short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Арад тойрог | native_name = Județul Arad | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] |image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = infobox | perrow = 1/2/1 | caption_align = center | image1 = Arad - Palatul Cenad & Palatul Administrativ (2023) - img 01.jpg | caption1 = [[Арад]] | image2 = Nădlac - view from the church tower I.jpg | caption2 = [[Нэдлак]] | image3 = Pecica Ansamblul urban (7).jpg | caption3 = [[Печика]] }} | image_flag = ROU AR Arad Flag.svg | flag_link = | image_shield = [[File:Arad CoA.svg|65px]] | shield_link = | image_map = Arad in Romania.svg | map_caption = Румын дахь Арад тойргийн байршил | subdivision_type = Улс | subdivision_name = Румын | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг<sup>1</sup> | subdivision_name1 = [[Баруун хөгжлийн бүс|Баруун]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Кришана]] | subdivision_type3 = Нийслэл хот (''Reședința de județ'') | subdivision_name3 = [[Арад]] | government_footnotes = | government_type = Тойргийн зөвлөл | leader_party = [[Үндэсний Либерал Нам (Румын)|PNL]] | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = Иустин Чионка | leader_title1 = Префект<sup>2</sup> | leader_name1 = Чаба Тот | established_title = Арад тойрог | established_date = 1968 | area_magnitude = | area_total_km2 = 7754 | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 5-д]] | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = 1486 | elevation_ft = 4875 | coordinates = {{coord|46.36|21.8|region:RO|display=inline,title}} | population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 21-т]] | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_note = | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = [[Румыны шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 31wxyz<sup>3</sup> | area_code = [[Румыны утасны кодын жагсаалт|+40 x57]]<sup>4</sup> | blank_name = [[Румын улсын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = AR<sup>5</sup> | blank1_name = [[ДНБ]] | blank1_info = US$ 7.740 тэрбум (''2025'') | blank2_name = [[ДНБ]] [[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$ 18,871 (''2025'') | footnotes = <sup>1</sup> Румыны хөгжлийн бүс нутаг захиргааны үүрэг гүйцэтгэдэггүй бөгөөд [[Европын Холбоо]]ноос ирсэн санхүүжилтийг удирдах зорилготой байгуулагдсан.<br /><sup>2</sup> 2007 оны байдлаар Префект нь улс төрч биш, төрийн албан хаагч юм. Тэрээр улс төрийн намын гишүүн байх эрхгүй бөгөөд төрийн албан хаагчдаас огцорсноос (эсвэл хасагдсанаас) хойш эхний зургаан сарын хугацаанд улс төрийн ямар нэгэн үйл ажиллагаа явуулахыг хориглоно.<br /><sup>3</sup>w, x, y, болон z нь хот, гудамж, гудамжны хэсэг, эсвэл хаягийн барилгыг заах цифрүүд юм.<br /><sup>4</sup>x нь операторыг заах цифр: 2 нь хуучин үндэсний оператор болох [[Ромтелеком]], 3 нь бусад газрын утасны сүлжээний<br /><sup>5</sup>зөвхөн тойргийн хязгаарт явдаг тээврийн хэрэгслийн (жишээлбэл, нийтийн тээврийн хэрэгсэл) болон тойргийн гадна явдаг тээврийн хэрэгслийн улсын дугаарын аль алинд нь ашиглагддаг | website = [http://www.cjarad.ro County Council]<br />[https://ar.prefectura.mai.gov.ro/ Тойргийн префектур] }} '''Ара́д тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Arad}}) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр зэргийн]] нутаг, 409,072 хүнтэй [[Румыны тойргийн жагсаалт|тойрог]] («жудец»).<ref>{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2012/02/Comunicat_DATE_PROVIZORII_RPL_2011_.pdf |wayback=20180422020048 |text=«COMUNICAT DE PRESĂ 2 februarie 2012 privind rezultatele provizorii ale Recensământului Populaţiei şi Locuinţelor — 2011» |archiv-bot=2023-09-26 06:25:03 InternetArchiveBot }}.</ref> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Arad County|Арад тойрог}} * [http://www.cjarad.ro/ Арад Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Румыны тойрог}} [[Ангилал:Арад тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] s778hemj0viqv1fml4l01tsqt3g8vva 866158 866153 2026-08-14T15:51:03Z Enkhsaihan2005 64429 866158 wikitext text/x-wiki {{short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Арад тойрог | native_name = Județul Arad | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] |image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = infobox | perrow = 1/2/1 | caption_align = center | image1 = Arad - Palatul Cenad & Palatul Administrativ (2023) - img 01.jpg | caption1 = [[Арад]] | image2 = Nădlac - view from the church tower I.jpg | caption2 = [[Нэдлак]] | image3 = Pecica Ansamblul urban (7).jpg | caption3 = [[Печика]] }} | image_flag = ROU AR Arad Flag.svg | flag_link = | image_shield = [[File:Arad CoA.svg|65px]] | shield_link = | image_map = Arad in Romania.svg | map_caption = Румын дахь Арад тойргийн байршил | subdivision_type = Улс | subdivision_name = Румын | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг<sup>1</sup> | subdivision_name1 = [[Баруун хөгжлийн бүс (Румын)|Баруун]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Кришана]] | subdivision_type3 = Нийслэл хот (''Reședința de județ'') | subdivision_name3 = [[Арад]] | government_footnotes = | government_type = Тойргийн зөвлөл | leader_party = [[Үндэсний Либерал Нам (Румын)|PNL]] | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = Иустин Чионка | leader_title1 = Префект<sup>2</sup> | leader_name1 = Чаба Тот | established_title = Арад тойрог | established_date = 1968 | area_magnitude = | area_total_km2 = 7754 | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 5-д]] | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = 1486 | elevation_ft = 4875 | coordinates = {{coord|46.36|21.8|region:RO|display=inline,title}} | population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 21-т]] | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_note = | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = [[Румыны шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 31wxyz<sup>3</sup> | area_code = [[Румыны утасны кодын жагсаалт|+40 x57]]<sup>4</sup> | blank_name = [[Румын улсын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = AR<sup>5</sup> | blank1_name = [[ДНБ]] | blank1_info = US$ 7.740 тэрбум (''2025'') | blank2_name = [[ДНБ]] [[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$ 18,871 (''2025'') | footnotes = <sup>1</sup> Румыны хөгжлийн бүс нутаг захиргааны үүрэг гүйцэтгэдэггүй бөгөөд [[Европын Холбоо]]ноос ирсэн санхүүжилтийг удирдах зорилготой байгуулагдсан.<br /><sup>2</sup> 2007 оны байдлаар Префект нь улс төрч биш, төрийн албан хаагч юм. Тэрээр улс төрийн намын гишүүн байх эрхгүй бөгөөд төрийн албан хаагчдаас огцорсноос (эсвэл хасагдсанаас) хойш эхний зургаан сарын хугацаанд улс төрийн ямар нэгэн үйл ажиллагаа явуулахыг хориглоно.<br /><sup>3</sup>w, x, y, болон z нь хот, гудамж, гудамжны хэсэг, эсвэл хаягийн барилгыг заах цифрүүд юм.<br /><sup>4</sup>x нь операторыг заах цифр: 2 нь хуучин үндэсний оператор болох [[Ромтелеком]], 3 нь бусад газрын утасны сүлжээний<br /><sup>5</sup>зөвхөн тойргийн хязгаарт явдаг тээврийн хэрэгслийн (жишээлбэл, нийтийн тээврийн хэрэгсэл) болон тойргийн гадна явдаг тээврийн хэрэгслийн улсын дугаарын аль алинд нь ашиглагддаг | website = [http://www.cjarad.ro County Council]<br />[https://ar.prefectura.mai.gov.ro/ Тойргийн префектур] }} '''Ара́д тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Arad}}) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр зэргийн]] нутаг, 409,072 хүнтэй [[Румыны тойргийн жагсаалт|тойрог]] («жудец»).<ref>{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2012/02/Comunicat_DATE_PROVIZORII_RPL_2011_.pdf |wayback=20180422020048 |text=«COMUNICAT DE PRESĂ 2 februarie 2012 privind rezultatele provizorii ale Recensământului Populaţiei şi Locuinţelor — 2011» |archiv-bot=2023-09-26 06:25:03 InternetArchiveBot }}.</ref> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Arad County|Арад тойрог}} * [http://www.cjarad.ro/ Арад Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Румыны тойрог}} [[Ангилал:Арад тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] 286qkri455isgtbapt1dyylz8netdle Алба тойрог 0 39656 866157 741512 2026-08-14T15:50:56Z Enkhsaihan2005 64429 866157 wikitext text/x-wiki {{short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Алба тойрог | native_name = Județul Alba | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = {{multiple image | total_width = 290 | border = infobox | perrow = 1/2/1 | caption_align = center | image1 = Varfu lui patru (cropped).jpg | caption1 = [[Оаша далан|Оаша нуур]] болон [[Шуреану нуруу]] | image2 = Alba Iulia (Gyulafehérvár, Karlsburg) - Orthodox Cathedral (2).jpg | caption2 = [[Титмийн өргөөний сүм, Алба Юлиа|Титмийн өргөөний сүм]] | image3 = Aiud Cetatea.jpg | caption3 = [[Аюд]] цайз | image4 = Râpa Roșie (Red Ravine), Sebeș, Romania (53136125534).jpg | caption4 = [[Ропа Рози]] }} | image_caption = | image_flag = File:RO Alba County Flag.svg | flag_link = | image_shield = [[File:RO Alba County CoA.svg|65px]] | shield_link = | image_map = Alba in Romania.svg | map_caption = Румын дахь Алба тойргийн байршил | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{ROU}} | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг<sup>1</sup> | subdivision_name1 = [[Төв хөгжлийн бүс (Румын)|Төв]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Трансильвани]] | subdivision_type3 = Тойргийн төв | subdivision_name3 = [[Алба Юлиа]] | government_footnotes = | government_type = Тойргийн зөвлөл | leader_party = [[Үндэсний Либерал Нам (Румын)|PNL]] | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = {{ill|Йон Думитрел|ro}} | leader_title1 = Префект<sup>2</sup> | leader_name1 = {{ill|Николае Албу|ro}} | established_title = | established_date = | area_magnitude = | area_total_km2 = 6242 | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 16-д]] | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 29-д]] | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_note = | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = [[Румыны шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 51wxyz<sup>3</sup> | area_code = [[Румыны утасны кодын жагсаалт|+40 x58]]<sup>4</sup> | blank_name = [[Румын улсын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = AB<sup>5</sup> | blank1_name = [[ДНБ]] | blank1_info = US$ 6.760 тэрбум (''2025'') | blank2_name = [[ДНБ]] [[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$ 20,739 (''2025'') | website = [http://www.cjalba.ro County Council]<br />[http://www.prefecturaalba.ro Тойргийн префектур] }} '''А́лба тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Alba}}) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр зэргийн]] нутаг, 327,224 хүнтэй [[Румыны тойргийн жагсаалт|тойрог]] («жудец»).<ref>{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2012/02/Comunicat_DATE_PROVIZORII_RPL_2011_.pdf |wayback=20180422020048 |text=«COMUNICAT DE PRESĂ 2 februarie 2012 privind rezultatele provizorii ale Recensământului Populaţiei şi Locuinţelor — 2011» |archiv-bot=2023-09-26 05:41:34 InternetArchiveBot }}.</ref> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Alba County|Алба тойрог}} * [http://www.cjalba.ro Алба Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Румыны тойрог}} [[Ангилал:Алба тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] cznitvsznuu1yjdsndrcv7i9qdfzrdm Аржеш тойрог 0 39657 866165 741690 2026-08-14T16:17:07Z Enkhsaihan2005 64429 866165 wikitext text/x-wiki {{Short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Аржеш тойрог | native_name = Județul Argeș | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] |image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = infobox | perrow = 1/2/1 | caption_align = center | image1 = Manastirea Curtea de Arges 1907.jpg | caption1 = [[Куртя де Арджеш]] | image2 = Downtown park Pitesti 09.jpg | caption2 = [[Питешти]] | image3 = Vidraru Dam sep 2013 1.jpg | caption3 = Тойргийн хойд хэсэгт орших [[Видрару нуур]] ба далан }} | image_flag = Drapel Județul Argeș.png | flag_link = | image_shield = [[File:Actual Argeș county CoA.png|65px]] | shield_link = | image_map = Arges in Romania.svg | map_caption = Румын дахь Аржеш тойргийн байршил | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{ROU}} | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг<sup>1</sup> | subdivision_name1 = [[Өмнөд хөгжлийн бүс (Румын)|Өмнөд]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Мунтени]] | subdivision_type3 = Тойргийн төв (''Reședință de județ'') | subdivision_name3 = [[Питешти]] | government_footnotes = | government_type = Тойргийн зөвлөл | leader_party = [[Социал Демократ Нам (Румын)|PSD]] | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = {{ill|Ион Мынзына|ro}} | leader_title1 = Prefect<sup>2</sup> | leader_name1 = {{ill|Лучиан-Драгош Предреску|ro}} | established_title = | established_date = | area_magnitude = | area_total_km2 = 6862 | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 10-т]] | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | coordinates = {{coord|45.0|24.82|region:RO|display=inline,title}} | population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 10-т]] | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_note = | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = [[Румыны шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 11wxyz<sup>3</sup> | area_code = [[Румыны утасны кодын жагсаалт|+40 x48]]<sup>4</sup> | blank_name = [[Румын улсын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = AG<sup>5</sup> | blank1_name = ДНБ | blank1_info = US$4.763&nbsp;тэрбум (''2015'') | blank2_name = ДНБ/[[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$7,780 (''2015'') | footnotes = <sup>1</sup> Румыны хөгжлийн бүс нутаг захиргааны үүрэг гүйцэтгэдэггүй бөгөөд [[Европын Холбоо]]ноос ирсэн санхүүжилтийг удирдах зорилготой байгуулагдсан.<br /><sup>2</sup> 2007 оны байдлаар Префект нь улс төрч биш, төрийн албан хаагч юм. Тэрээр улс төрийн намын гишүүн байх эрхгүй бөгөөд төрийн албан хаагчдаас огцорсноос (эсвэл хасагдсанаас) хойш эхний зургаан сарын хугацаанд улс төрийн ямар нэгэн үйл ажиллагаа явуулахыг хориглоно.<br /><sup>3</sup>w, x, y, болон z нь хот, гудамж, гудамжны хэсэг, эсвэл хаягийн барилгыг заах цифрүүд юм.<br /><sup>4</sup>x нь операторыг заах цифр: 2 нь хуучин үндэсний оператор болох [[Ромтелеком]], 3 нь бусад газрын утасны сүлжээний<br /><sup>5</sup>зөвхөн тойргийн хязгаарт явдаг тээврийн хэрэгслийн (жишээлбэл, нийтийн тээврийн хэрэгсэл) болон тойргийн гадна явдаг тээврийн хэрэгслийн улсын дугаарын аль алинд нь ашиглагддаг | website = [http://www.cjarges.ro Тойргийн зөвлөл]<br />[https://ag.prefectura.mai.gov.ro/ Тойргийн префектур] | iso_code = RO-AG }} '''А́ржеш тойрог''' ([[Румын хэл|румынаар]] Judeţul Argeş) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр зэргийн]] нутаг, 591,353 хүнтэй «жудец» ([[Румыны тойргийн жагсаалт|тойрог]]).<ref>{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2012/02/Comunicat_DATE_PROVIZORII_RPL_2011_.pdf |wayback=20180422020048 |text=«COMUNICAT DE PRESĂ 2 februarie 2012 privind rezultatele provizorii ale Recensământului Populaţiei şi Locuinţelor — 2011» |archiv-bot=2023-09-26 06:30:08 InternetArchiveBot }}.</ref> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Argeș County|Аржеш тойрог}} * [http://www.cjarges.ro/ Аржеш Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Румыны тойрог}} [[Ангилал:Аржеш тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] 8isrtoz2fzfxbbkbmnywamc03ge2ym1 866175 866165 2026-08-14T16:23:10Z Enkhsaihan2005 64429 866175 wikitext text/x-wiki {{Short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Аржеш тойрог | native_name = Județul Argeș | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] |image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = infobox | perrow = 1/2/1 | caption_align = center | image1 = Manastirea Curtea de Arges 1907.jpg | caption1 = [[Куртя де Арджеш]] | image2 = Downtown park Pitesti 09.jpg | caption2 = [[Питешти]] | image3 = Vidraru Dam sep 2013 1.jpg | caption3 = Тойргийн хойд хэсэгт орших [[Видрару нуур]] ба далан }} | image_flag = Drapel Județul Argeș.png | flag_link = | image_shield = [[File:Actual Argeș county CoA.png|65px]] | shield_link = | image_map = Arges in Romania.svg | map_caption = Румын дахь Аржеш тойргийн байршил | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{ROU}} | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг<sup>1</sup> | subdivision_name1 = [[Өмнөд хөгжлийн бүс (Румын)|Өмнөд]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Их Валахи]] | subdivision_type3 = Тойргийн төв (''Reședință de județ'') | subdivision_name3 = [[Питешти]] | government_footnotes = | government_type = Тойргийн зөвлөл | leader_party = [[Социал Демократ Нам (Румын)|PSD]] | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = {{ill|Ион Мынзына|ro}} | leader_title1 = Prefect<sup>2</sup> | leader_name1 = {{ill|Лучиан-Драгош Предреску|ro}} | established_title = | established_date = | area_magnitude = | area_total_km2 = 6862 | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 10-т]] | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | coordinates = {{coord|45.0|24.82|region:RO|display=inline,title}} | population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 10-т]] | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_note = | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = [[Румыны шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 11wxyz<sup>3</sup> | area_code = [[Румыны утасны кодын жагсаалт|+40 x48]]<sup>4</sup> | blank_name = [[Румын улсын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = AG<sup>5</sup> | blank1_name = ДНБ | blank1_info = US$4.763&nbsp;тэрбум (''2015'') | blank2_name = ДНБ/[[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$7,780 (''2015'') | footnotes = <sup>1</sup> Румыны хөгжлийн бүс нутаг захиргааны үүрэг гүйцэтгэдэггүй бөгөөд [[Европын Холбоо]]ноос ирсэн санхүүжилтийг удирдах зорилготой байгуулагдсан.<br /><sup>2</sup> 2007 оны байдлаар Префект нь улс төрч биш, төрийн албан хаагч юм. Тэрээр улс төрийн намын гишүүн байх эрхгүй бөгөөд төрийн албан хаагчдаас огцорсноос (эсвэл хасагдсанаас) хойш эхний зургаан сарын хугацаанд улс төрийн ямар нэгэн үйл ажиллагаа явуулахыг хориглоно.<br /><sup>3</sup>w, x, y, болон z нь хот, гудамж, гудамжны хэсэг, эсвэл хаягийн барилгыг заах цифрүүд юм.<br /><sup>4</sup>x нь операторыг заах цифр: 2 нь хуучин үндэсний оператор болох [[Ромтелеком]], 3 нь бусад газрын утасны сүлжээний<br /><sup>5</sup>зөвхөн тойргийн хязгаарт явдаг тээврийн хэрэгслийн (жишээлбэл, нийтийн тээврийн хэрэгсэл) болон тойргийн гадна явдаг тээврийн хэрэгслийн улсын дугаарын аль алинд нь ашиглагддаг | website = [http://www.cjarges.ro Тойргийн зөвлөл]<br />[https://ag.prefectura.mai.gov.ro/ Тойргийн префектур] | iso_code = RO-AG }} '''А́ржеш тойрог''' ([[Румын хэл|румынаар]] Judeţul Argeş) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр зэргийн]] нутаг, 591,353 хүнтэй «жудец» ([[Румыны тойргийн жагсаалт|тойрог]]).<ref>{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2012/02/Comunicat_DATE_PROVIZORII_RPL_2011_.pdf |wayback=20180422020048 |text=«COMUNICAT DE PRESĂ 2 februarie 2012 privind rezultatele provizorii ale Recensământului Populaţiei şi Locuinţelor — 2011» |archiv-bot=2023-09-26 06:30:08 InternetArchiveBot }}.</ref> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Argeș County|Аржеш тойрог}} * [http://www.cjarges.ro/ Аржеш Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Румыны тойрог}} [[Ангилал:Аржеш тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] l0rqnmr0444b84sq25wxtgwfwoll11f Бакау тойрог 0 39658 866192 741770 2026-08-14T18:04:23Z Enkhsaihan2005 64429 866192 wikitext text/x-wiki {{Short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Бакау тойрог | native_name = Județul Bacău | other_name = | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = {{multiple image | total_width = 290 | border = infobox | perrow = 1/2/1 | caption_align = center | image1 = Poveste de toamna la cazinoul din Slanic Moldova (cropped).jpg | caption1 = [[Слэник-Молдова]] Казино | image2 = Castelul Ghika Dofteana (cropped).jpg | caption2 = Гика ордон, [[Дофтяна]] | image3 = Primăria Orașului Târgu Ocna (cropped).jpg | caption3 = [[Тыргу Окна]] хотын захиргаа | image4 = Palat Administrativ municipiul BACĂU - 1891.JPG | caption4 = Тойргийн префектур, [[Бакау]] }} | image_caption = | image_flag = Bacau flag.webp | flag_link = | image_shield = [[File:Stema judetului Bacau.svg|75px]] | shield_link = | image_map = Bacau in Romania.svg | map_caption = Румын дахь Бакау тойргийн байршил | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{ROU}} | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг<sup>1</sup> | subdivision_name1 = [[Зүүн Хойд хөгжлийн бүс (Румын)|Зүүн Хойд]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Баруун Молдав]] | subdivision_type3 = Нийслэл хот (''Reședință de județ'') | subdivision_name3 = [[Бакау]] | government_footnotes = | government_type = Тойргийн зөвлөл | leader_party = [[Социал Демократ Нам (Румын)|PSD]] | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = {{ill|Валентин Иванча|ro}} | leader_title1 = Префект<sup>2</sup> | leader_name1 = {{ill|Клаудиу-Аугустин Илишану|ro}} | established_title = | established_date = | area_magnitude = | area_total_km2 = 6621 | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 14-т]] | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | coordinates = {{coord|46.42|26.78|region:RO|display=inline,title}} |population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} |population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} |population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 9-д]] | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_note = | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = [[Румыны шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 60wxyz<sup>3</sup> | area_code = [[Румыны утасны кодын жагсаалт|+40 x34]]<sup>4</sup> | blank_name = [[Румын улсын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = BC<sup>5</sup> | blank1_name = ДНБ | blank1_info = US$3.495&nbsp;тэрбум (''2015'') | blank2_name = [[ДНБ]] [[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$5,672 (''2015'') | footnotes = <sup>1</sup> Румыны хөгжлийн бүс нутаг захиргааны үүрэг гүйцэтгэдэггүй бөгөөд [[Европын Холбоо]]ноос ирсэн санхүүжилтийг удирдах зорилготой байгуулагдсан.<br /><sup>2</sup> 2007 оны байдлаар Префект нь улс төрч биш, төрийн албан хаагч юм. Тэрээр улс төрийн намын гишүүн байх эрхгүй бөгөөд төрийн албан хаагчдаас огцорсноос (эсвэл хасагдсанаас) хойш эхний зургаан сарын хугацаанд улс төрийн ямар нэгэн үйл ажиллагаа явуулахыг хориглоно.<br /><sup>3</sup>w, x, y, болон z нь хот, гудамж, гудамжны хэсэг, эсвэл хаягийн барилгыг заах цифрүүд юм.<br /><sup>4</sup>x нь операторыг заах цифр: 2 нь хуучин үндэсний оператор болох [[Ромтелеком]], 3 нь бусад газрын утасны сүлжээний<br /><sup>5</sup>зөвхөн тойргийн хязгаарт явдаг тээврийн хэрэгслийн (жишээлбэл, нийтийн тээврийн хэрэгсэл) болон тойргийн гадна явдаг тээврийн хэрэгслийн улсын дугаарын аль алинд нь ашиглагддаг | website = [http://www.csjbacau.ro Тойргийн зөвлөл]<br />[https://bc.prefectura.mai.gov.ro/ Тойргийн префектур] }} '''Бакау тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Bacău}} [{{IPA|baˈkəu̯}}] ({{Audio|Ro-Bacău.ogg|''дуудлага''}}) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр зэргийн]] нутаг, 616.168 хүнтэй<ref name="vz2011" /> [[Румыны тойргийн жагсаалт|тойрог]] (жудец). == Цахим холбоос == {{Commonscat|Bacău County|Бакау тойрог}} * [http://www.csjbacau.ro/ Бакау Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас] == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Румыны тойрог}} [[Ангилал:Бакау тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] eh9u5hzjw1q54t46y53gqdb88600fy6 Бихор тойрог 0 39659 866211 775375 2026-08-15T04:17:01Z Enkhsaihan2005 64429 866211 wikitext text/x-wiki {{Short description|Румыны тойрог}} {{Distinguish|Хайду-Бихар тойрог|Бихар|Бихар тойрог}} {{Инфобокс суурин | official_name = Бихор тойрог | native_name = Județul Bihor | other_name = Bihar megye | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = {{multiple image |total_width = 300px |perrow = 2/2/2/2 |border = infobox |caption_align = center |image1 = Piata Unirii Oradea.jpg |alt1 = |caption1 = [[Орадя]] |image2 = MEDIEVAL FORTRESS MAGNUS VARADINUM (ACTUAL CITY ORADEA)- TRANSYLVANIA - ROMANIA Arial.jpg |alt2 = |caption2 = Орадя цайз |image3 = Baile Felix 00.jpg |alt3 = |caption3 = [[Бэле Феликс]] |image4 = Medvebarlang08.jpg |alt4 = |caption4 = [[Баавгайн агуй]] }} | image_flag = Flag of Bihor County, Romania.svg | flag_link = | image_shield = [[File:Actual_Bihor_county_CoA.svg|65px]] | shield_link = | image_map = Bihor in Romania.svg | map_caption = Румын дахь Бихор тойргийн байршил | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{ROU}} | subdivision_type1 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_type2 = Нийслэл хот (''Reședință de județ'') | subdivision_name1 = [[Кришана]] | subdivision_name2 = [[Орадя]] | established_title = | established_date = | government_footnotes = | government_type = Тойргийн зөвлөл | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = [[Мирча Мэлан]]<ref>{{cite web|url=https://www.cjbihor.ro/conducere/presedinte/|title=Președinte|language=ro|website=www.cjbihor.ro|access-date=2026-08-15}}</ref> | leader_title1 = Префект<sup>2</sup> | leader_name1 = {{ill|Думитру Типлеа|ro}} | area_magnitude = | area_total_km2 = 7544 | area_total_sq_mi = | area_land_km2 = | area_land_sq_mi = | area_water_km2 = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 6-д]] | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_max_m = 1,849 | elevation_min_m = 89 | population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_density_km2 = auto | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 11-т]] | population_note = | postal_code_type = [[Румыны шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 41wxyz<sup>3</sup> | area_code = [[Румыны утасны кодын жагсаалт|+40 x59]]<sup>4</sup> | iso_code = RO-BH | website = [http://www.cjbihor.ro Тойргийн зөвлөл]<br />[https://bh.prefectura.mai.gov.ro/ Тойргийн префектур] | footnotes = <sup>1</sup> Румыны хөгжлийн бүс нутаг захиргааны үүрэг гүйцэтгэдэггүй бөгөөд [[Европын Холбоо]]ноос ирсэн санхүүжилтийг удирдах зорилготой байгуулагдсан.<br /><sup>2</sup> 2007 оны байдлаар Префект нь улс төрч биш, төрийн албан хаагч юм. Тэрээр улс төрийн намын гишүүн байх эрхгүй бөгөөд төрийн албан хаагчдаас огцорсноос (эсвэл хасагдсанаас) хойш эхний зургаан сарын хугацаанд улс төрийн ямар нэгэн үйл ажиллагаа явуулахыг хориглоно.<br /><sup>3</sup>w, x, y, болон z нь хот, гудамж, гудамжны хэсэг, эсвэл хаягийн барилгыг заах цифрүүд юм.<br /><sup>4</sup>x нь операторыг заах цифр: 2 нь хуучин үндэсний оператор болох [[Ромтелеком]], 3 нь бусад газрын утасны сүлжээний<br /><sup>5</sup>зөвхөн тойргийн хязгаарт явдаг тээврийн хэрэгслийн (жишээлбэл, нийтийн тээврийн хэрэгсэл) болон тойргийн гадна явдаг тээврийн хэрэгслийн улсын дугаарын аль алинд нь ашиглагддаг | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | blank_name = [[Румын улсын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = BH<sup>5</sup> | blank1_name = ДНБ | blank1_info = US$9.400&nbsp;тэрбум (''2025'') | blank2_name = [[ДНБ]] [[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$17,050 (''2025'') }} '''Бихо́р тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Bihor}}) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр зэргийн]] нутаг, 575.398<ref name="vz2011" /> хүнтэй [[Румыны тойргийн жагсаалт|тойрог]] («жудец»). == Мөн үзэх == * [[Румыны тойргийн жагсаалт]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Bihor County|Бихор тойрог}} * [http://www.cjbihor.ro/ Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас] == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Румыны тойрог}} [[Ангилал:Бихор тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] 2j6dqzlnc20f9vocp91bpkw87tq6o4q Орадя 0 39772 866212 799148 2026-08-15T04:18:22Z Enkhsaihan2005 64429 866212 wikitext text/x-wiki '''Орадя''' (Oradea), '''Надь Варад''' (Nagyvárad) — [[Румын|Румыны]] [[Бихор тойрог|Бихор тойргийн]] төв, 196,367 хүнтэй [[хот]].<ref>{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_Tab_8.xls |wayback=20160118131243 |text=Recensământului din 2011: «Tab8. Populaţia stabilă după etnie – judeţe, municipii, oraşe, comune» |archiv-bot=2023-09-26 16:32:16 InternetArchiveBot }}.</ref> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Oradea|Орадя}} * [https://web.archive.org/web/20110226002123/http://oradea.ro/ Хотын албан ёсны цахим хуудас] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} {{stub}} [[Ангилал:Орадя| ]] [[Ангилал:Бихор тойргийн суурин]] [[Ангилал:Кришанын суурин]] [[Ангилал:Румыны хот]] [[Ангилал:Румыны тойргийн төв]] bqu3012rvsrcitaj2pl9rjpoytrm08c Бакау 0 39774 866193 751608 2026-08-14T18:05:39Z Enkhsaihan2005 64429 866193 wikitext text/x-wiki [[Файл:Bacău (4263977420).jpg|thumb|right|Бакау]] '''Бакау''' ({{lang-ro|Bacău}} [{{IPA|baˈkəu̯}}] {{Audio|Ro-Bacău.oga|''дуудлага''}}) — [[Румын|Румыны]] [[Бакау тойрог|Бакау тойргийн]] төв, 144,307 хүнтэй [[хот]].<ref>{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_Tab_8.xls |wayback=20160118131243 |text=Recensământului din 2011: «Tab8. Populaţia stabilă după etnie – judeţe, municipii, oraşe, comune» |archiv-bot=2023-09-26 06:59:29 InternetArchiveBot }}.</ref> == Газар зүйн байршил == Бакау нь [[Дорнод Карпатын нуруу]]ны зүүн талд [[Бистрица гол (Сирет)|Бистрица голын]] адагт, [[Сирет гол]]д цутгах цутгалаас хэдхэн километрийн дээд талд оршдог. == Түүх == {{өргөтгөх хэсэг}} == Mөн үзэх == * [[Румыны хотын жагсаалт]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Bacău|Бакау}} * [https://web.archive.org/web/20180810102544/http://bacaul.net/ Бакау хотын албан ёсны цахим хуудас] == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Бакау| ]] [[Ангилал:Румыны хот]] [[Ангилал:Румыны тойргийн төв]] [[Ангилал:Бакау тойргийн суурин]] lxwsqppfnom0dnnhzpknabhbx7ksoy9 И Гынь-ху 0 43634 866143 839891 2026-08-14T14:18:44Z Jommy3210 105167 866143 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | name = Ли Гын Хо | image = [[File:230819 FC 서울 vs 대구 FC (이근호).jpg|230px]] | image_size = 250 | birth_date = {{birth date and age|1985|4|11|df=yes}} | birth_place = [[Өмнөд Солонгос]], [[Инчон]] | height = 1.76 [[Метр|м]] | currentclub = [[Санжу Санму]]<br>([[Ульсан Хьюндай]]гаас зээлээр) | clubnumber = 11 | position = [[Хагас хамгаалагч|Жигүүрийн]] [[Довтлогч (хөлбөмбөг)|довтлогч]] | youthyears1 = | youthclubs1 = | years1 = 2004–2006 | clubs1 = [[Инчон Юнайтед]] | caps1 = 2 | goals1 = 0 | years2 = 2007–2008 | clubs2 = [[Дэгү (хөлбөмбөгийн баг)|Дэгү]] | caps2 = 46 | goals2 = 19 | years3 = 2009–2010 | clubs3 = [[Жубило Ивата]] | caps3 = 36 | goals3 = 13 | years4 = 2010–2012 | clubs4 = [[Гамба Осака]] | caps4 = 52 | goals4 = 19 | years5 = 2012–2014 | clubs5 = [[Ульсан Хьюндай]] | caps5 = 33 | goals5 = 8 | years6 = 2013–2014 | clubs6 = → [[Санжу Санму]] | caps6 = 25 | goals6 = 15 | nationalyears1 = 2003–2005 | nationalteam1 = Өмнөд Солонгос (20-) | nationalcaps1 = 8 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 2003–2005 | nationalteam2 = Өмнөд Солонгос (23-) | nationalcaps2 = 17 | nationalgoals2 = 5 | nationalyears3 = 2007– | nationalteam3 = [[Өмнөд Солонгосын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Өмнөд Солонгос]] | nationalcaps3 = 66 | nationalgoals3 = 19 | club-update = 2013 оны 11 сарын 13 | nationalteam-update = 2014 оны 6 сарын 22 }} '''Ли Гын Хо''' ({{lang-ko|이근호}}, ''[[1985]] оны [[4 сарын 11|дөрөвдүгээр сарын 11-нд]] [[Инчон]] [[хот]]од төрсөн'') — [[Өмнөд Солонгос]]ын [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Санжу Санму]] болон [[Өмнөд Солонгосын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Өмнөд Солонгосын шигшээд]] тоглодог. ==Замнал== [[Өмнөд Солонгосын хөлбөмбөгийн лиг|Тэргүүн лигийн]] [[Дэгү (хөлбөмбөгийн баг)|Дэгүд]] хоёр улирал дараалан мэргэн буучаар шалгарсан Лиг [[англи]]йн [[Блэкберн Роверс]] элсүүлэхээр зорьсон боловч Дэгүтэй тохиролцсон [[Япон]]ы [[Жубило Ивата]] элсүүлсэн байдаг.<ref>[http://news.naver.com/sports/index.nhn?category=soccer&ctg=news&mod=read&office_id=139&article_id=0001949027 이근호, 주빌로 이와타 이적확정…계약기간 9개월] {{Ko icon}}</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://www.jubilo-iwata.co.jp/newslist/detail/?nw_seq=757&year=2009&month=04 |wayback=20140222041113 |text=李 根 鎬（イ グノ）選手の移籍加入内定 |archiv-bot=2025-11-23 01:15:22 InternetArchiveBot }} {{Ja icon}}</ref> 45 тоглохдоо 15 гоолдсон Лиг [[2010]] оны зургаадугаар сард [[2008]] оны [[АФК Аваргуудын лиг]]ийн аварга [[Гамба Осака]] элсүүлсэн. [[Ульсан Хьюндай]]д [[2012]] оны [[1 сарын 10|нэгдүгээр сарын 10-нд]] элссэн АФК Аваргуудын лигийн үнэ цэнэтэй тоглогч Ли '[[2012]] оны [[Ази]]йн шилдэг хөлбөмбөгчин' болов.<ref>{{cite web | url =http://www.fifa.com/worldfootball/news/newsid=1959782.html| title = Lee Keunho crowned Asian player of the year| date = 29 November 2012 | accessdate = 5 January 2013 | publisher =[[FIFA]]}}</ref> [[2013]] оны [[1 сарын 1|нэгдүгээр сарын 1-нд]] [[Санжу Санму]]д зээлэгдсэн. ==Шигшээ== [[2003]]-[[2005]] онд 20, 23 насны шигшээд 25 тоглохдоо 5 гоолдсон Ли [[Өмнөд Солонгосын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|шигшээд]] [[2007]] оны [[6 сарын 29|зургаадугаар сарын 29-нд]] [[Иракийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Ирактай]] нөхөрсөг тоглоход [[Ли Чон Су]]г сэлгэн гоолдож байлаа.<ref>[http://sports.media.daum.net/nms/soccer/news/general/view.do?cate=23758&newsid=94206 베어벡호, 이라크에 3–0 완승…이천수 1골 1도움] {{Ko icon}}</ref> [[2007]] оны [[Азийн хөлбөмбөгийн цом|Азийн цомын]] III байрт [[Японы хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Японыг]] торгуулийн цохилтоор (0:0) ялахад амжилттай цохисон. Ли [[2014]] оны [[6 сарын 17|зургаадугаар сарын 17-нд]] [[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ-д]] анх гараалахдаа [[2014 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|H хэсэгт]] [[Игорь Акинфеев]]ийн ([[Оросын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Орос]]) хаалганд гоолдон тэнцэтгэсэн (1:1).<ref>{{citeweb|url = http://www.theguardian.com/football/2014/jun/17/russia-v-south-korea-world-cup-2014-live|title= Russia v South Korea: World Cup 2014 – as it happened|date=17 June 2014|work=Guardian|accessdate=18 June 2014}}</ref> ==Амжилт== ;[[Ульсан Хьюндай]] * [[АФК Аваргуудын лиг]]ийн түрүү (1): 2012 ;Санжу Санму * [[Өмнөд Солонгосын хөлбөмбөгийн II дивизион|II дивизионы аварга]] (1): 2013 ;Хувийн * [[Өмнөд Солонгосын хөлбөмбөгийн лиг|Өмнөд Солонгосын лигийн]] бэлгэдлийн 11: 2007, 2008, 2012 * II дивизионы үнэ цэнэтэй тоглогч: 2013 * II дивизионы бэлгэдлийн 11: 2013 * II дивизионы мэргэн бууч: 2013 * АФК Аваргуудын лигийн үнэ цэнэтэй тоглогч: 2012 * Азийн шилдэг хөлбөмбөгчин: 2012 ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Холбоос== * [https://web.archive.org/web/20140714173454/http://www.jubilo-iwata.co.jp/tas/player/2009/33lee.php イ･グノ ジュビロ磐田 Jubilo IWATA] * [http://www.kfa.or.kr/koreateam/fb_amatch_contents.asp?p_unique=2007528151838 Үзүүлэлт - Шигшээ] {{ko icon}} * [http://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/players/player=268149/index.html Үзүүлэлт - ФИФА] * {{Nfteams|pid=22840}} {{2007 оны Азийн цомд Өмнөд Солонгосын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2008 оны зуны олимпт Солонгосын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2014 оны ДАШТ-д Өмнөд Солонгосын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{DEFAULTSORT:И Гын Хо}} [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн довтлогч]] [[Ангилал:Санжу Санму багийн тоглогч]] [[Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2014 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:Азийн оны шилдэг хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгосчууд]] [[Ангилал:1985 онд төрсөн]] azrhrpg7nb85oy5eysxq9g3pl2ydbvj Мейоз 0 47491 866239 830703 2026-08-15T10:38:28Z Koldobin 106481 Өгүүллийг бүрэн шинэчилж, мейоз I ба II-ийн үе шат, кроссинговер, генетикийн олон янз байдал, гаметогенез, алдаа болон эх сурвалж нэмэв 866239 wikitext text/x-wiki [[File:Meiosis Overview.svg|right|thumb|350px|Мейозын ерөнхий бүдүүвч. ДНХ нэг удаа хуулбарлагдсаны дараа мейоз I ба мейоз II гэсэн хоёр дараалсан хуваагдал явагдаж, хромосомын нэг бүрдэлтэй гаплоид эсүүд үүснэ.]] '''Мейоз''' (грек. ''μείωσις'' — «багасгалт») нь [[эукариот]] организмын [[эсийн хуваагдал|эсийн хуваагдлын]] тусгай хэлбэр бөгөөд нэг удаагийн [[ДНХ репликаци|ДНХ-ийн хуулбарлалтын]] дараа хоёр дараалсан бөөмийн хуваагдал явагдаж, хромосомын бүрдлийн тоо багасдаг.<ref name="NHGRI">National Human Genome Research Institute. [https://www.genome.gov/genetics-glossary/Meiosis Meiosis]. ''Talking Glossary of Genomic and Genetic Terms''. 2026 оны 8 сарын 15-нд хандсан.</ref><ref name="NCBI-Meiosis">Alberts B, Johnson A, Lewis J, et al. [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26840/ Meiosis]. ''Molecular Biology of the Cell''. 4th edition. Garland Science; 2002.</ref> Диплоид эх эсийн хувьд мейозын үр дүнд хромосомын хоёр бүрдэл (2n) нэг бүрдэл (n) болон багасна. Мейозын I хуваагдлын үед [[гомолог хромосом]]ууд бие биеэсээ салдаг бол мейозын II хуваагдлын үед эгч [[хроматид]]ууд сална.<ref name="NCBI-Cell">Cooper GM. [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9901/ Meiosis and Fertilization]. ''The Cell: A Molecular Approach''. 2nd edition. Sinauer Associates; 2000.</ref> Амьтанд мейоз нь [[Бэлгийн эс|бэлгийн эс]] буюу өндгөн эс, сперматозоид үүсэх үйл явцын үндсэн хэсэг юм. Харин ургамал болон олон мөөгөнцөрт мейозын шууд бүтээгдэхүүн нь бэлгийн эс бус, харин гаплоид спор байдаг бөгөөд тэдгээрээс дараагийн шатанд гаплоид организм эсвэл гаметофит хөгжиж, бэлгийн эсүүд митозоор үүсдэг. Мейозын үед [[Кроссинговер|кроссинговер]], гомолог хромосомын санамсаргүй хуваарилалт зэрэг үйл явц явагддаг тул бэлгийн үржлээр үүсэх үр удмын [[генетик]]ийн олон янз байдлыг нэмэгдүүлэхэд чухал үүрэгтэй.<ref name="Crossing">National Human Genome Research Institute. [https://www.genome.gov/genetics-glossary/Crossing-Over Crossing Over]. ''Talking Glossary of Genomic and Genetic Terms''. 2026 оны 8 сарын 15-нд хандсан.</ref> == Мейозын өмнөх интерфаз == Мейоз эхлэхээс өмнө эс [[интерфаз]]ын үеийг туулна. Энэ нь митозын өмнөх интерфазтай төстэй бөгөөд G<sub>1</sub>, S, G<sub>2</sub> гэсэн үндсэн үеэс бүрдэнэ. '''S үед''' ДНХ нэг удаа хуулбарлагдана. Үүний дараа хромосом бүр [[центромер]] орчимд хоорондоо холбогдсон хоёр ижил эгч хроматидаас тогтоно. Ингэснээр мейоз эхлэх үед: * хромосомын бүрдэл — 2n; * ДНХ-ийн хэмжээ — 4C байна. Чухал нь, мейозын I ба II хуваагдлын хооронд '''ДНХ дахин хуулбарлагддаггүй'''. Нэг удаагийн ДНХ-ийн репликацийн дараа хоёр дараалсан хуваагдал явагддаг нь мейозын үндсэн онцлог юм.<ref name="NCBI-Meiosis" /> == Мейоз I == '''Мейоз I''' буюу эхний мейозын хуваагдал нь '''редукцийн хуваагдал''' юм. Энэ үед эгч хроматидууд бус, харин эх, эцгээс удамшсан гомолог хромосомууд бие биеэсээ сална. Үүний үр дүнд хромосомын бүрдлийн тоо 2n-ээс n болж багасна. === Профаз I === [[File:Synapsis and Crossing Over No Labels.png|thumb|350px|Профаз I үед гомолог хромосомууд хослон, эгч бус хроматидуудын хооронд кроссинговер явагдах бүдүүвч.]] '''Профаз I''' нь мейозын хамгийн өвөрмөц бөгөөд олон организмд хамгийн урт үргэлжлэх үе юм. Энэ үед: * хроматин нягтарч хромосомууд тодорно; * эх, эцгийн гаралтай гомолог хромосомууд бие биеэ таньж хослоно; * гомолог хромосомын хооронд '''синапсис''' үүснэ; * эгч бус хроматидуудын хооронд [[Кроссинговер|кроссинговер]] буюу ДНХ-ийн хэсгүүдийн солилцоо явагдана; * рекомбинацийн дараа хромосомуудын хооронд '''хиазм''' хэмээх холбоосууд ажиглагдана; * митозын ээрүүл үүсэх бэлтгэл хийгдэнэ. Гомолог хромосом хоёр бүр тус бүр хоёр эгч хроматидтай тул хосолсон бүтцийг '''бивалент''' эсвэл дөрвөн хроматидаас тогтдог учраас '''тетрад''' гэж нэрлэдэг.<ref name="NCBI-Dev">Gilbert SF. [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10019/ Meiosis]. ''Developmental Biology''. 6th edition. Sinauer Associates; 2000.</ref> Профаз I-ийг хромосомын төлөвөөр нь таван дэд үед хуваадаг. ==== Лептотен ==== '''Лептотен''' үед хромосомууд нягтарч, урт нарийн утаслаг бүтэц хэлбэрээр харагдаж эхэлнэ. ДНХ өмнө нь хуулбарлагдсан учир хромосом бүр хоёр эгч хроматидтай боловч эдгээр нь микроскопоор тусдаа тод ялгарахгүй байж болно. ==== Зиготен ==== '''Зиготен''' үед эхийн болон эцгийн гаралтай гомолог хромосомууд бие биеэ таньж, уртынхаа дагуу хосолж эхэлнэ. Энэ хослолыг '''синапсис''' гэдэг. Хос хромосомуудын хооронд '''синаптонемын комплекс''' хэмээх уургийн бүтэц үүсэж, гомологуудыг нарийн зэрэгцүүлэн байрлуулахад оролцоно. ==== Пахитен ==== '''Пахитен''' үед гомолог хромосомуудын синапсис бүрэн явагдсан байдаг. Энэ үед эгч бус хроматидуудын хооронд гомолог рекомбинаци явагдаж, ДНХ-ийн харгалзах хэсгүүд солилцогдоно. Үүнийг [[Кроссинговер|кроссинговер]] гэж нэрлэнэ.<ref name="Crossing" /> Кроссинговерын үр дүнд эх болон эцгийн гаралтай ДНХ нэг хроматид дээр шинэ хослолоор байрлах боломжтой болж, '''рекомбинант хроматид''' үүснэ. ==== Диплотен ==== '''Диплотен''' үед синаптонемын комплекс задарч, гомолог хромосомууд бие биеэсээ салж эхэлнэ. Гэвч өмнө нь кроссинговер явагдсан хэсгүүдэд гомолог хромосомууд хоорондоо холбоотой хэвээр үлдэнэ. Эдгээр харагдах холбоосыг '''хиазм''' гэдэг. Хүний өндгөн эсийн хөгжилд мейозын профаз I маш удаан хугацаагаар саатаж болох бөгөөд зарим ооцит олон жилийн турш профаз I-ийн төлөвт хадгалагддаг.<ref>Alberts B, Johnson A, Lewis J, et al. [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26842/ Eggs]. ''Molecular Biology of the Cell''. 4th edition. Garland Science; 2002.</ref> ==== Диакинез ==== '''Диакинез''' нь профаз I-ийн төгсгөлийн үе юм. Энэ үед: * хромосомууд улам нягтарна; * хиазмууд хромосомын төгсгөлүүд рүү шилжсэн мэт харагдана; * бөөмхөн алга болно; * олон организмд бөөмийн бүрхүүл задарна; * митозын ээрүүл хромосомуудтай харилцан үйлчилж эхэлнэ. === Метафаз I === '''Метафаз I''' үед гомолог хромосомын хосууд эсийн экваторт байрлана. Митозоос ялгаатай нь энд тус тусын хромосом бус, '''гомолог хромосомын хосууд''' зэрэгцэн байрладаг. Эхийн болон эцгийн гаралтай гомолог хромосомын аль нь эсийн аль туйл руу чиглэх нь ихэвчлэн санамсаргүй байдаг. Үүнийг '''хромосомын бие даасан хуваарилалт''' гэж үздэг бөгөөд үр удмын генетикийн олон янз байдалд чухал нөлөөтэй.<ref name="NCBI-Meiosis" /> [[File:Independent assortment.svg|thumb|400px|Гурван хос гомолог хромосом метафаз I үед бие даан чиглэснээр 2³ буюу 8 өөр хромосомын хослол үүсэх боломжтой.]] Хэрэв организмын гаплоид хромосомын тоо '''n''' бол зөвхөн хромосомын бие даасан хуваарилалтаас үүсэх боломжит хослолын тоо: :<math>2^n</math> байна. Хүний хувьд n = 23 тул зөвхөн бие даасан хуваарилалтаас нэг эцэг эсвэл эхийн бэлгийн эст 2<sup>23</sup> буюу 8 сая гаруй өөр хромосомын хослол онолын хувьд үүсэх боломжтой. Кроссинговерыг тооцвол бодит боломжит генетикийн хослол үүнээс асар олон байна.<ref name="NCBI-Meiosis" /> === Анафаз I === '''Анафаз I''' үед гомолог хромосомууд бие биеэсээ салж эсийн эсрэг туйлууд руу хөдөлнө. Энэ үед: * эхийн болон эцгийн гомолог хромосомууд сална; * хиазмууд арилна; * '''центромер хуваагдахгүй'''; * эгч хроматидууд хоорондоо холбоотой хэвээр байна. Энэ нь митозын анафазаас үндсэн ялгаатай. Митозын үед эгч хроматидууд салдаг бол мейоз I-ийн анафазад гомолог хромосомууд сална. === Телофаз I ба цитокинез === '''Телофаз I''' үед гомолог хромосомын хоёр багц эсийн эсрэг туйлд хүрнэ. Организмаас хамааран бөөмийн бүрхүүл хэсэгчлэн эсвэл бүрэн дахин үүсэж болно. [[цитокинез]] явагдвал эх эс хоёр охин эс болон хуваагдана. Энэ үед эс бүр: * хромосомын нэг бүрдэлтэй — '''n'''; * хромосом бүр хоёр эгч хроматидтай; * ДНХ-ийн хэмжээ — '''2C''' байна. Иймээс мейоз I-ийн төгсгөлд эсүүд хромосомын тоогоороо гаплоид болсон боловч ДНХ бүрэн нэг хроматидын хэмжээнд хараахан багасаагүй байна.<ref name="NCBI-Cell" /> == Интеркинез == Мейоз I ба мейоз II-ийн хооронд зарим эсэд богино завсрын үе байдаг бөгөөд үүнийг '''интеркинез''' гэж нэрлэдэг. Интеркинез нь интерфазтай төстэй харагдаж болох боловч хамгийн чухал ялгаа нь: '''интеркинезийн үед ДНХ дахин хуулбарлагддаггүй.''' Иймээс мейоз II нь шинэ S үе шатгүйгээр шууд эхэлнэ. == Мейоз II == '''Мейоз II''' нь хромосомын зан төлөвийн хувьд [[Митоз|митозтой]] төстэй. Энэ үед мейоз I-ийн дараа хоорондоо холбоотой хэвээр үлдсэн эгч хроматидууд сална. Мейоз II-ийг '''эквацийн хуваагдал''' гэж нэрлэх нь бий, учир нь хромосомын бүрдлийн тоо n хэвээр хадгалагдана. === Профаз II === '''Профаз II''' үед: * хэрэв хромосомууд өмнө нь суларсан бол дахин нягтарна; * бөөмийн бүрхүүл байгаа тохиолдолд задарна; * шинэ хуваагдлын ээрүүл үүснэ. Мейоз II-ийн өмнө ДНХ репликаци явагдахгүй. === Метафаз II === '''Метафаз II''' үед хромосомууд эсийн экваторт тус тусдаа байрлана. Эгч хроматидуудын кинетохорууд эсийн эсрэг туйлуудаас ирэх ээрүүлийн микротубулуудтай холбогдоно. Энэ байрлал нь митозын метафазтай төстэй. === Анафаз II === '''Анафаз II''' үед центромерийн холбоос салж, эгч хроматидууд бие биеэсээ тусгаарлагдан эсийн эсрэг туйл руу хөдөлнө. Салсан хроматид бүр энэ үеэс тусдаа охин хромосом гэж тооцогдоно. === Телофаз II ба цитокинез === '''Телофаз II''' үед: * хромосомууд туйлд хүрнэ; * хромосомын нягтрал суларна; * шинэ бөөмийн бүрхүүлүүд үүснэ; * цитокинез дуусна. Ердийн загвараар нэг диплоид эх эсээс '''дөрвөн гаплоид эс''' үүснэ.<ref name="NHGRI" /> Эдгээр эс бүр: * '''n''' хромосомтой; * хромосом бүр нэг хроматидаас тогтоно; * ДНХ-ийн хэмжээ '''1C''' байна. Гэхдээ бүх организмд дөрвөн бүтээгдэхүүн ижил хэмжээтэй, ижил үүрэгтэй байдаггүй. Жишээлбэл, амьтны оогенезийн үед цитоплазм тэгш бус хуваарилагдсанаар нэг том өндгөн эс болон жижиг туйлын биес үүсдэг. == Мейоз дахь генетикийн рекомбинаци == Мейоз нь зөвхөн хромосомын тоог багасгаад зогсохгүй генетикийн шинэ хослолууд үүсгэдэг. Генетикийн олон янз байдалд мейозын хоёр гол механизм нөлөөлнө. === Кроссинговер === Профаз I үед гомолог хромосомын эгч бус хроматидууд ДНХ-ийн хэсгүүдээ солилцоно. [[File:Chromosomal Crossover.svg|thumb|350px|Кроссинговерын үр дүнд эх, эцгийн гаралтай ДНХ-ийн хэсгүүд шинэ хослолоор рекомбинант хроматид үүсгэнэ.]] Ингэснээр нэг хроматид эхийн болон эцгийн гаралтай генетикийн материалыг зэрэг агуулж болно.<ref name="Crossing" /> Кроссинговер нь мөн гомолог хромосомуудын хооронд хиазм үүсгэж, мейоз I үед тэдгээрийг зөв хуваарилахад механикийн чухал үүрэгтэй. === Бие даасан хуваарилалт === Метафаз I үед хромосомын хос бүр эсийн хоёр туйлтай бусад хосоос харьцангуй бие даасан чиглэлээр холбогдоно. Иймээс эх болон эцгийн хромосомууд бэлгийн эсүүдэд олон янзын хослолоор орж болно. Энэ үйл явц нь [[Менделийн удамшил|Менделийн бие даан удамших зарчим]]ын хромосомын түвшний үндэс болдог. Нэг хромосом дээр хоорондоо ойр байрлах генүүд бүрэн бие даан хуваарилагдахгүй байж болох бөгөөд үүнийг [[Генийн холбоо|генийн холбоо]] гэнэ. == Амьтны гаметогенез == Амьтанд мейоз нь [[гаметогенез]] буюу бэлгийн эс үүсэх үйл явцын үндсэн хэсэг юм. === Сперматогенез === Эр бэлгийн эс үүсэх үйл явцыг '''сперматогенез''' гэнэ. Ердийн тохиолдолд нэг диплоид анхдагч сперматоцит: * мейоз I-ээр хоёр хоёрдогч сперматоцит; * мейоз II-оор дөрвөн гаплоид эс үүсгэнэ. Эдгээр эсүүд цааш хөгжиж боловсорсон [[сперматозоид]] болно. Иймээс нэг анхдагч сперматоцитоос ерөнхийдөө дөрвөн функциональ эр бэлгийн эс үүсдэг. === Оогенез === Эм бэлгийн эс үүсэх үйл явцыг '''оогенез''' гэнэ. Оогенезийн үед цитоплазм тэгш бус хуваагддаг тул дөрвөн ижил хэмжээтэй эс үүсдэггүй. Олон амьтан, түүний дотор хүнд нэг анхдагч ооцитын мейозын үр дүнд: * нэг том функциональ [[өндгөн эс]]; * жижиг '''туйлын биес''' үүснэ. Энэ нь өндгөн эст үр хөврөлийн эхний хөгжилд шаардлагатай цитоплазм, органелл болон бусад нөөцийг төвлөрүүлэх боломж олгодог. Хүний эмэгтэйд мейозын явц удаан хугацаагаар саатдаг онцлогтой. Ооцитуудын мейоз I үр хөврөлийн хөгжлийн үед эхэлж, профаз I-д удаан хугацаагаар саатдаг. Мейоз II нь өндгөн эс боловсрох үед эхэлдэг бөгөөд хэвийн нөхцөлд үр тогтолтын дараа бүрэн дуусна.<ref>Alberts B, Johnson A, Lewis J, et al. [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26842/ Eggs]. ''Molecular Biology of the Cell''. 4th edition. Garland Science; 2002.</ref> == Ургамал ба мөөгөнцөрт == Ургамлын амьдралын мөчлөгт мейозыг амьтдын мейозтой шууд адилтган «бэлгийн эс үүсгэнэ» гэж тайлбарлах нь буруу. Диплоид [[спорофит]] ургамлын тусгай эсүүд мейозоор хуваагдаж '''гаплоид спор''' үүсгэнэ. Спор нь митозоор хуваагдан гаплоид '''гаметофит''' үүсгэх бөгөөд гаметофитын эсүүд дараа нь митозоор бэлгийн эсүүдийг бий болгоно. Иймээс ургамалд: :'''спорофит (2n) → мейоз → спор (n) → митоз → гаметофит (n) → бэлгийн эс (n)''' гэсэн үндсэн дараалал ажиглагдана. Мөөгөнцрийн олон бүлэгт мөн диплоид бөөм мейозод орсны дараа гаплоид спорууд үүсдэг. == Митоз ба мейозын ялгаа == Митоз болон [[мейоз]] нь хоёулаа хромосомыг охин эсүүдэд хуваарилах үйл явц боловч тэдгээрийн үүрэг, үе шат болон үр дүн нь ялгаатай. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! Шинж ! [[Митоз]] ! Мейоз |- | '''ДНХ-ийн хуулбарлалт''' | Хуваагдлын өмнө нэг удаа | Мейоз I-ийн өмнө нэг удаа |- | '''Бөөмийн хуваагдал''' | Нэг удаа | Хоёр удаа: мейоз I ба мейоз II |- | '''Гомолог хромосом хослох''' | Ердийн үед хослохгүй | Профаз I үед хослоно |- | '''Кроссинговер''' | Ердийн митозын үед явагдахгүй | Профаз I үед явагдана |- | '''Эхний хуваагдлаар салдаг бүтэц''' | Эгч хроматидууд | Гомолог хромосомууд |- | '''Хромосомын бүрдэл''' | Ихэвчлэн хэвээр хадгалагдана | Хоёр дахин багасна |- | '''Үүсэх эсийн тоо''' | Ихэвчлэн 2 охин эс | Ихэвчлэн 4 гаплоид эс |- | '''Охин эсүүдийн генетикийн бүтэц''' | Ихэвчлэн эх эстэй болон хоорондоо төстэй | Кроссинговер ба бие даасан хуваарилалтын улмаас хоорондоо ялгаатай |- | '''Үндсэн үүрэг''' | Өсөлт, эдийн нөхөн төлжилт, бэлгийн бус үржил | Хромосомын бүрдлийг багасгах, бэлгийн үржлийн мөчлөгт гаплоид эс үүсгэх, генетикийн олон янз байдлыг нэмэгдүүлэх |} Мейоз II нь гадаад байдлаараа митозтой төстэй боловч мейоз II эхлэх үед эс аль хэдийн гаплоид болсон байдаг бөгөөд ДНХ нь мейоз I ба мейоз II-ийн хооронд дахин хуулбарлагддаггүй.<ref name="NCBI-Cell" /> == Биологийн ач холбогдол == Мейоз нь бэлгийн үржилтэй организмын амьдралын мөчлөгт хэд хэдэн үндсэн үүрэгтэй. === Хромосомын тоог тогтвортой хадгалах === Хэрэв диплоид хоёр бэлгийн эс шууд нийлдэг байсан бол хромосомын тоо үе бүрд хоёр дахин өсөх байв. Мейоз хромосомын бүрдлийг диплоидоос гаплоид болгон багасгаж, дараа нь [[үр тогтолт]]ын үед хоёр гаплоид бүрдэл нийлснээр диплоид төлөв дахин сэргэдэг. Ингэснээр тухайн зүйлийн хромосомын үндсэн тоо үеэс үед хадгалагдана. === Генетикийн олон янз байдал === Кроссинговер болон хромосомын бие даасан хуваарилалт нь бэлгийн эс, споруудад генетикийн шинэ хослол үүсгэдэг. Үр тогтолтын үед хоёр өөр организмын гаплоид геном санамсаргүйгээр нэгдэх нь олон янз байдлыг цаашид нэмэгдүүлдэг. Энэ генетикийн олон янз байдал нь популяцид [[байгалийн шалгарал]] үйлчлэх үндсэн материалын нэг болдог. === Генийн холбоог өөрчлөх === Нэг хромосом дээр байрлах [[Генийн холбоо|холбоотой генүүд]] кроссинговерын үр дүнд шинэ аллелийн хослолоор байрлаж болно. Хоёр локус хоорондоо хол байх тусам тэдгээрийн хооронд рекомбинаци явагдах магадлал ерөнхийдөө өндөр байдаг. Энэ зарчим нь генетикийн зураглалын үндэс болдог. == Мейозын алдаа == Мейозын үе шат бүр нарийн зохицуулалт шаарддаг. Хромосом буруу хослох, рекомбинаци алдагдах эсвэл хромосом зөв салж чадахгүй байх нь хэвийн бус хромосомын бүрдэлтэй эсүүд үүсгэж болно. === Хромосомын үл салалт === Гомолог хромосомууд мейоз I үед эсвэл эгч хроматидууд мейоз II үед зөв салж чадахгүй байхыг '''хромосомын үл салалт''' (англиар ''nondisjunction'') гэнэ. Үүний үр дүнд зарим гаплоид эс: * нэг хромосом илүү — n + 1; * нэг хромосом дутуу — n − 1 байж болно. Хэвийн бус хромосомын тоог ерөнхийд нь [[анеуплоиди]] гэж нэрлэдэг.<ref>National Human Genome Research Institute. [https://www.genome.gov/genetics-glossary/Aneuploidy Aneuploidy]. ''Talking Glossary of Genomic and Genetic Terms''. 2026 оны 8 сарын 15-нд хандсан.</ref> Хэрэв ийм бэлгийн эс үр тогтоход оролцвол үүссэн зигот мөн хромосомын тооны өөрчлөлттэй байж болно. Жишээлбэл, хүний 21-р хромосомын нэмэлт хуулбар нь '''21-р хромосомын трисоми''' буюу [[Дауны хам шинж]]ийн үндсэн шалтгаан юм.<ref>National Human Genome Research Institute. [https://www.genome.gov/genetics-glossary/Down-Syndrome-Trisomy-21 Down Syndrome (Trisomy 21)]. ''Talking Glossary of Genomic and Genetic Terms''. 2026 оны 8 сарын 15-нд хандсан.</ref> Мейозын хромосом хуваарилалтын алдаа нь үр хөврөлийн хөгжил тасалдах, зулбах болон зарим хромосомын эмгэг үүсэхэд нөлөөлж болно.<ref name="NCBI-Meiosis" /> == Мейозын хөдөлгөөний дүрслэл == [[File:Calyculin-A-an-enhancer-of-myosin-speeds-up-anaphase-chromosome-movement-1475-9268-6-1-S1.ogv|thumb|350px|Тэмээлзгэний сперматоцит дахь мейоз I-ийн хөдөлгөөний дүрслэл. Хромосомууд анафаз I үед эсийн хоёр туйл руу салж байгааг харуулна.]] Амьд эсийн микроскопийн арга нь мейозын үед хромосом, хуваагдлын ээрүүл болон эсийн бүтцүүд хэрхэн хөдөлж байгааг бодит хугацаанд судлах боломж олгодог. Ялангуяа мейозын профаз I урт үргэлжилдэг бөгөөд гомолог хромосомын хайлт, хослол, рекомбинаци болон хиазмын үүсэл зэрэг зөвхөн мейозод өвөрмөц олон үйл явцыг агуулдаг. == Судалгааны түүх == XIX зууны төгсгөлд эс судлалын арга хөгжихийн хэрээр үржлийн эсүүд үүсэх үед хромосомын тоо багасдаг болохыг судлаачид ажиглаж эхэлсэн. XX зууны эхэн гэхэд үр тогтолтоор хромосомын хоёр бүрдэл нэгддэг тул бэлгийн амьдралын мөчлөгт хромосомын тоог бууруулах тусгай хуваагдал шаардлагатай болох нь тодорхой болсон. '''Мейоз''' гэсэн нэр томьёог Жон Бретланд Фармер (J. B. Farmer) болон Жон Эдмунд Шаррок Мур (J. E. S. Moore) нар 1905 онд хромосомын тоо бууруулдаг хуваагдлыг нэрлэх зорилгоор санал болгосон. Анх уг нэрийг ''maiosis'' хэлбэрээр хэрэглэж байжээ.<ref>Bomblies K. et al. [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11180163/ Meiosis through three centuries]. 2024.</ref> Дараагийн цитологи болон генетикийн судалгаанууд гомолог хромосомын хослол, [[Кроссинговер|кроссинговер]], хиазм, генетикийн рекомбинаци болон мейозын хоёр дараалсан хуваагдлын механизмыг тодорхой болгосон. XX зууны эхэн үеийн хромосомын судалгаанууд нь мейозын үеийн хромосомын зан төлөв [[Менделийн удамшил|Менделийн удамшлын]] хуулиудтай хэрхэн холбоотой болохыг тайлбарлах үндэс болсон. == Мөн үзэх == * [[Митоз]] * [[Эсийн мөчлөг]] * [[Хромосом]] * [[Гомолог хромосом]] * [[Хроматид]] * [[Бэлгийн эс]] * [[Кроссинговер]] * [[Генийн холбоо]] * [[Менделийн удамшил]] * [[Генетик]] * [[Мутаци]] * [[Үр тогтолт]] * [[Бэлгийн үржил]] * [[Диплоид]] * [[Гаплоид]] == Эх сурвалж == {{Reflist}} {{Commons category|Meiosis}} [[Ангилал:Эсийн үйл явц]] [[Ангилал:Генетик]] [[Ангилал:Үржил]] [[Ангилал:Эсийн биологи]] [[Ангилал:Эсийн мөчлөг]] nigyqnb0txfj1vmrkfxv0azhjwx01ij Сайнхүүгийн Ганбаатар 0 52444 866241 823409 2026-08-15T11:33:16Z ~2026-44603-86 106815 /* */ 866241 wikitext text/x-wiki '''Сайнхүүгийн Ганбаатар''' нь 1970 оны 7 сарын 30-нд төрсөн. Монголын улс төрч юм. Тэрээр 2012-2016 онд Дархан-Уул аймагт бие даан нэр дэвшиж сонгогдон Улсын Их Хурлын гишүүнээр ажилласан бол 2017 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд МАХН-аас нэр дэвшин өрсөлджээ. Тэрээр олон түмнээ улс төрийн биеэ үнэлэгч хэмээн алдаршсан учир нь АН, МАХН, ХҮН намаар хэссэн юм. Тэрбээр хамгийн үзэл баримтлалгүй улс төрчдийн нэг юм. == Төгссөн сургууль, мэргэжил == * 1988-1989 МУИС-ийг Германы инженерийн хэлний бэлтгэл төгссөн * 1989-1991 онд Монгол улсын Политехникийн их сургуулийг Геологийн факультет төгссөн * 1991-1994 он Кемерево хотын Уул уурхайн их сургуулийг Геофизикийн инженер техникийн ухааны магистрантур төгссөн * 1994-1998 онд Хамерсмит вест лондон коллежийг HND бизнес санхүүгийн удирдлагын ангийг төгссөн *2010 онд Хөдөлмөрийн дээд сургууль, Хөдөлмөрийн эдийн засагч, эдийн засгийн ухааны магистр төгссөн == Ажилласан байдал, хугацаа == * 1997-2000 он Хаан банкинд дадлагын менежер * 2001-2002 он Тусгай активын газрын захирал * 2002-2003 он СЭЗДС-д багш * 2003-2004 он Удирдлагын академид багш * 2005-2006 он УИХ дахь нийгэм эдийн засгийн зөвлөх * 2005-2007 оны 4 дүгээр сар хүртэл Эрс-Шинэчлэл хөдөлгөөний тэргүүн * 2006-2007 оны 4 сар хүртэл Үндэсний Соёмбо хөдөлгөөний удирдагч * 2004 оноос Монголын лектор төвийн хүндэт ерөнхийлөгч * 2007 оноос Монголын боловсрол, шинжлэх ухааны ҮЭ-үүдийн холбооны болон МҮЭ-ийн холбооны ерөнхийлөгч * 2009 онд Монголын Хөнгөн атлетикийн холбооны дэд ерөнхийлөгч * 2012-2016 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн * 2020-2024 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн * 2024 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, Аж үйлдвэржилтийн бодлогын байнгын хорооны дарга == ОУ-ын сонгуульт ажил == * 2007 онд Олон Улсын ҮЭ-ийн холбооны Гүйцэтгэх зөвлөлийн орлогч гишүүн * Олон Улсын ҮЭ-ийн холбооны Ази Номхон далайн байгууллагын ерөнхий зөвлөлийн гишүүн == Эрдмийн зэрэг, цол == * Магистр, Техникийн ШУ-ны доктор, профессор, Академич == Гавьяа шагнал == * Ард түмний гавьяат тэмцэгч * Нийгмийн хамгааллын тэргүүний ажилтан * 2009 оны шилдэг улс төрийн зүтгэлтэн, шилдэг эдийн засагч * ҮЭ-ийн хүндэт тэмдэг * Монголын эмэгтэйчүүдийн холбооны хүндэт жуух бичигтэн ==С.Баярцогттой хийсэн телевизийн шууд мэтгэлцээн== {{main|С.Ганбаатарын С.Баярцогттой хийсэн телевизийн шууд мэтгэлцээн}} ==Гадны холбоосууд== *https://web.archive.org/web/20150821064949/http://ganbaatar.parliament.mn/about/brief-history/categories/1063/pages/742 {{Загвар:2012-2016 оны УИХ-ын гишүүд}} [[Ангилал:1970 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын улс төрч‎]] [[Ангилал:2012 онд УИХ-д сонгогдсон гишүүд]] [[Ангилал:Монголчууд]] {{DEFAULTSORT:Ганбаатар, Сайнхүүгийн}} rrdm120pfggkuta0z67xlalf5atsnwo Пазырыкийн соёл 0 63771 866223 496381 2026-08-15T08:22:16Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 866223 wikitext text/x-wiki Тус соёл нь Монгол нутаг дахь [[Төмөр зэвсгийн үе|Түрүү төмрийн үеийн]] [[Алтайн нуруу|Алтайн нурууны]] [[Археологийн соёл|археологийн соёл]] юм. ==Тойм== [[Монгол Алтай|Монгол Алтайтай]] хил залгаа [[Орос]], [[Хятад]], [[Казахстан|Казахстаны]] Алтайд МЭӨ VI-II зуунд холбогдоно. Мөнх цэвдэгт Алтайн нуруунд амьдарч байсан нүүдэлчдийн дурсгалыг Оросын нутагт XIX зуунаас малтаж эхэлсэн бөгөөд анхны малтлага хийсэн “Пазырык” хэмээх газрынх нь нэрээр нэрийдсэн байдаг. Монголын тува-мончогууд булшийг “бажираг” гэж нэрлэдэг. Түрүү төмрийн үе буюу НТӨ VI-II зууны үед хамрагдахыг эрдэмтэд тогтоогоод байна.<ref>https://mongoltoli.mn/history/h/584</ref> ===Булш=== Пазырыкийн соёлыг тээгч нүүдэлчдийн булшийг ертөнцийн зүгээр урдаас хойш чигтэйгээр нэг эгнээнд цувуулан, овгор дугуй дараастайгаар хийдэг бөгөөд баруун талд нь тахилгын байгууламж зүүн талд нь хамгийн том булшинд зэл чулуу босгодог. Дотоод зохион байгуулалтын хувьд үхэгсдээ модон бунхан, чулуун хайрцаг, ухмал модон авсанд оршуулсан хэмээн ангилна. Мөн адууг ихэвчлэн оршуулсан хүний тоогоор нь дагалдуулдаг. Нас барагсдыг ертөнцийн зүгээр баруун болон зүүн тийш толгойгоор нь хандуулан баруун, зүүн талаар нь хажуулдуулан өвдгөөр нугалж хэвтүүлдэг бөгөөд цөөн тохиолдолд тэнэгэр байдлаар оршуулсан байдаг. Пазырыкчууд булшаа үйлдэхдээ бунхан, [[Ховд аймаг|ховд]], чулуун хайрцгийнхаа хойд буланд тахилга тайлгаа хийдэг.<ref>https://mongoltoli.mn/history/h/584</ref> Үүнд: модон царан дээр хонины ууц, хутга, түүний зэрэгцээ шавар ваар сав зэргийг эмх цэгцтэйгээр дэс дараалан байрлуулдаг байжээ. Ялангуяа шавар ваарыг хүний толгойн харалдаа тавьдаг. Эдгээр ваар саванд ихэвчлэн шингэн эд зүйлс хийх зориулалттай байжээ. Харин бүсэлхийд нь байлдааны зээтүү, чичлүүр хутга, бүсний модон арал, цээжин хэсэгт толь зэргийг тус тус дагалдуулдаг. Харин нуруун талд нумыг модон сумын хамт дагалдуулдаг байжээ. Мөн толгойн талаас малгайн чимэглэл болох модон сийлбэр дүрсүүд, хуудас алтны хэсгүүд гардаг. Дагалдуулсан эд өлгийн зүйлс болон өмссөн хувцас хэрэглэл, [[адуу]] малын зүс болон хүний биен дээрхи шивээс зэрэг нь Алтайн нурууны мөнх цэвдгийн тусламжтай үлдэж хоцорсон байдаг.<ref>https://mongoltoli.mn/history/h/584</ref> ==Антропологи== Пазырыкчууд бол хагас нүүдлийн мал аж ахуйг эрхэлдэг байсан бөгөөд газар тариалан, загас агнуур тодорхой үүрэгтэй байсныг үгүйсгэх аргагүй. Мөн өндөр хөгжсөн гар урлалтай байсныг булшнаас гардаг урлагийн бүтээлүүд гэрчилдэг. Тэд антропологийн хэв шинжийн хувьд монгол, [[европ]] төрхтний холимог бөгөөд жирийн иргэдийн хувьд европжуу төрх давамгайлдаг бол язгууртны дунд монголжуу төрх давамгайлдаг байжээ. Нийгмийн зохион байгуулалтын хувьд нарийн бүтэцтэй давхраажсан болох нь “хаадын булш” ба жирийн иргэдийн булшны хэмжээ хэлбэр, дагалдуулсан эд өлгийн зүйлийн хувьд эрс ялгаатай байдгаас харагдаж байдаг.<ref>https://mongoltoli.mn/history/h/584</ref> ==Холбоотой мэдээлэл== * [[Афанасьевийн соёл]] ==Эшлэл== [[Ангилал:Монголын археологи]] [[Ангилал:Археологи]] 7904xvblq7gru2uurueityj2vvp4ul3 R (программчлалын хэл) 0 66085 866198 865788 2026-08-14T23:52:01Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 866198 wikitext text/x-wiki {{Infobox programming language | name = R хэл | logo = [[File:R logo.svg|200px|Лого]] | released = {{Start date and age|1993|08}}<ref name="Interface98">{{cite techreport |url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Interface98.pdf |title=R : Past and Future History |first=Ross |last=Ihaka |institution=Statistics Department, The University of Auckland, Auckland, New Zealand |conference=Interface '98 |year=1998}}</ref> | designer = [[wikisource:en:Ross Ihaka|Ross Ihaka]] and [[wikisource:en:Robert Gentleman (statistician)|Robert Gentleman]] | developer = R Core Team<ref>{{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ |at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}}</ref> | typing = [[wikisource:en:dynamic typing|Dynamic]] | implementations = | dialects = | influenced = | license = [[GNU GPL#Version 2|GNU GPL v2]]<ref>{{cite web |url=https://www.r-project.org/COPYING |title=R license |publisher=r-project |access-date=6 June 2016}}</ref> | website = [https://www.r-project.org/ www.r-project.org] | wikibooks = | paradigms = [[Multi-paradigm programming language|Multi-paradigm]]: [[Array programming|Array]], [[Object-oriented programming|object-oriented]], [[Imperative programming|imperative]], [[Functional programming|functional]], [[Procedural programming|procedural]], [[Reflective programming|reflective]] | latest_release_version = 3.4.0 (You Stupid Darkness)<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-devel/NEWS.html|title=R News|website=CRAN|access-date=22 April 2017}}</ref> | latest_release_date = {{Start date and age|2017|04|21}} | latest_test_version = | latest_test_date = | influenced_by = | file_ext = .r, .R, .RData, .rds, .rda }} R нь статистик тооцоолол, график дүрслэлд зоиулагдсан нээлттэй эх бүхий [[программчлалын хэл]] болон програм хангамж бөгөөд Статистик Тооцооллын R Сан дээр түшиглэдэг.{{refn| R language and environment * {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ| at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}} R Foundation * {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-the-R-Foundation_003f |title=R FAQ |at=2.13 What is the R Foundation? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}} The R Core Team [https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Citing-R asks authors who use R in their data analysis] to cite the software using: * R Core Team (2016). R: A language and environment for statistical computing. R Foundation for Statistical Computing, Vienna, Austria. URL http://www.R-project.org/. }} R хэлийг статистикчид, [[Data mining|өгөгдлийн уурхайчид]] статистикийн програм хангамж{{refn| widely used * {{cite journal | author1 = Fox, John | author2 = Andersen, Robert | lastauthoramp = yes | title = Using the R Statistical Computing Environment to Teach Social Statistics Courses | publisher = Department of Sociology, McMaster University | date = January 2005 | url = http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | format = PDF | accessdate = 2006-08-03 | archive-date = 2016-06-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160611085820/http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | url-status = dead }} * {{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html |title=Data Analysts Captivated by R's Power | date=2009-01-06 | accessdate=2009-04-28|last=Vance| first=Ashlee |work=[[New York Times]]| quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}} }} зохиох, мэдээлэлд дүн шинжилгээ хийх<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html|title=Data Analysts Captivated by R's Power|date=2009-01-06|accessdate=2009-04-28|last=Vance|first=Ashlee|work=[[New York Times]]|quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}}</ref> зэрэгт өргөн хэрэглэхийн зэрэгцээ сүүлийн жилүүдэд түүний хэрэглээ бусад чиглэлд ч хурдацтай өсөн нэмэгдэж байна.{{refn| R's popularity * David Smith (2012); [http://java.sys-con.com/node/2288420 ''R Tops Data Mining Software Poll''], Java Developers Journal, May 31, 2012. * Karl Rexer, Heather Allen, & Paul Gearan (2011); [http://www.rexeranalytics.com/Data-Miner-Survey-Results-2011.html ''2011 Data Miner Survey Summary''], presented at Predictive Analytics World, Oct. 2011. * {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}} * {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi = 10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}} }} R бол GNU програм хангамж юм.{{refn| GNU project * {{cite web | url=http://directory.fsf.org/project/gnur/ | publisher=Free Software Foundation (FSF) Free Software Directory|title=GNU R |date=19 July 2010|accessdate=13 November 2012}} * {{cite web | author=R Project|date=n.d.|url=https://www.r-project.org/about.html | title=What is R? | accessdate=2009-04-28}} }} R програмын эх код [[Си хэл|C]], [[Фортран|Fortran]], R хэл дээр бичигдсэн.<ref>{{cite web|author="Wrathematics"|url=http://librestats.com/2011/08/27/how-much-of-r-is-written-in-r/|title=How Much of R Is Written in R|date=27 August 2011|accessdate=2011-12-01|publisher=librestats}}</ref> R програмыг [[GNU General Public License|GNU GPL Олон Нийтийн Лиценз]]-ээр голлох [[Үйлдлийн систем|үйлдлийн системүүд]] дээр үнэ төлбөргүй ашиглах боломжтой. Мөн R нь командын мөрнөөс ажилладаг тул зориулалтын [[Хэрэглэгчийн график интерфейс|график интерфейс]] бүхий програмаар дамжуулан ашиглах нь зүйтэй.<ref name="R_gui">{{cite web|title=7 of the Best Free Graphical User Interfaces for R|url=http://www.linuxlinks.com/article/20110306113701179/GUIsforR.html|website=linuxlinks.com|accessdate=9 February 2016}}</ref> == Түүх == R нь John Chambers гэдэг хүний Bell Labs-д ажиллаж байх үедээ зохиосон [[wikisource:en:S (programming language)|програмчлалын S хэл]] дээр тулгуурласан. Эдгээрийн хооронд хэдэн чухал ялгаа байдаг ч S хэлээр бичигдсэн кодын ихэнх нь R дээр шууд ажилладаг.<ref>{{cite web|url=https://www.r-project.org/about.html|title=R: What is R?|website=R-Project|accessdate=7 February 2016}}</ref> R програмыг Росс Ihaka , Роберт Gentleman<ref>{{cite web|url=http://myprofile.cos.com/rgentleman|title=Individual Expertise profile of Robert Gentleman|last=Gentleman|first=Robert|date=9 December 2006|accessdate=2009-07-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723215206/http://myprofile.cos.com/rgentleman|archivedate=23 July 2011}}</ref> нар Шинэ Зеландын Веллингтон Их Сургууль-д байх үедээ зохиосон бөгөөд одоогоор ''R Development Core Team'' хөгжүүлж байна. S хэлний зохиогч Chambers уг багийн нэг гишүүн юм. R гэх нэр нь түүнийг анхлан зохиогчдын нэр болон гол суурь нь болсон S хэлний нэртэй холбоотой.<ref>{{cite book|url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Why-is-R-named-R_003f|title=The R FAQ: Why is R named R?|isbn=3-900051-08-9|author=Kurt Hornik|accessdate=2008-01-29}}</ref> Төсөл 1992 онд санаачлагдсан бол анхны хувилбар нь 1995 онд гарсан. Харин тогтвортой beta хувилбар нь 2000 онд гарсан.<ref>{{Cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/html/interface98-paper/paper_2.html|title=R : Past and Future History -- A Free Software Project|website=cran.r-project.org|access-date=2016-05-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://blog.revolutionanalytics.com/2016/03/16-years-of-r-history.html|title=Over 16 years of R Project history|website=Revolutions|access-date=2016-05-30|archive-date=2017-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20171006060821/http://blog.revolutionanalytics.com/2016/03/16-years-of-r-history.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Massey.pdf|title=The R Project: A Brief History and Thoughts About the Future|last=Ihaka|first=Ross|date=|website=stat.auckland.ac.nz|publisher=|access-date=}}</ref> == R програм Монгол улсад == R програмыг хэрэглэх, R хэлийг судлах явдал [[Монгол улс]]ад улам бүр дэлгэрч буй бөгөөд үүнийг гэрчлэх мэдээ материал<ref>{{Cite web|url=http://news.num.edu.mn/?p=38344|title=Судалгаанд статистикийн аргыг хэрэглэх нь сэдэвт сургалт амжилттай болж өндөрлөлөө|website=news.num.edu.mn|access-date=2016-11-29}}</ref>, нийгмийн сүлжээний бүлгэмүүд<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/groups/238749916309897/|title=Монголын R хэрэглэгчдийн групп|website=facebook.com|access-date=2017-05-19}}</ref> цөөнгүй байна. Зарим их, дээд сургууль сургалтын хөтөлбөртөө R програмыг нэвтрүүлснээс тухайлан [[Монгол Улсын Их Сургууль]] дээр хэрэгжиж буй Статистик хөтөлбөрийг дурдаж болно.{{citation needed|date=May 2017}} Монгол хэл дээрх ном, сурах бичиг, гарын авлагын хувьд [https://web.archive.org/web/20171129163653/http://galaa.mn/ Г.Махгал], Ш.Мөнгөнсүх нар бичиж Б.Магсаржав хянан тохиолдуулсан [https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html Статистик програмчлалын R хэл] сурах бичиг хэвлэгдэн гарчээ.<ref>{{Cite web|url=http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|title=МУИС Пресс хэвлэлийн газар|website=mongolbooks.com|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20170519163835/http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://magadlal.mn/books/id-2.html|title=www.magadlal.mn|website=magadlal.mn|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html|url-status=dead}}</ref> == Статистикийн зүгээс онцлох зүйлс == R, түүний сангууд олон янзын статистик болон график хэрэгсэл агуулдаг. Тухайлбал шугаман болон шугаман бус загвар, статистик шинжүүрүүд, хугацаан цувааны шинжилгээ, бүлэглэх, ангилах болон бусад олон шинжилгээ дурдаж болно. Мөн R програмын нэмэлт багцууд олон янзын функц болон бусад зүйлс агуулдаг. R хэлний стандарт функцүүдийн олонх нь R хэл дээрээ бичигдсэн бөгөөд нэмэлтээр [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээрх код оруулан ажиллуулж болдог. Өндөр мэдлэг чадвартай хэрэглэгчид C, C++,<ref>{{cite journal|url=http://www.jstatsoft.org/v40/i08|title=Rcpp: Seamless R and C++ Integration|first1=Dirk|last1=Eddelbuettel|first2=Romain|last2=Francois|journal=[[Journal of Statistical Software]]|volume=40|issue=8|year=2011|doi=10.18637/jss.v040.i08}}</ref> [[Java]],<ref>{{cite web|title=Calling R from Java|first=Duncan|last=Temple Lang|url=http://www.nuiton.org/attachments/168/RFromJava.pdf|date=6 November 2010|accessdate=18 September 2013|publisher=Nuiton}}</ref> [[.NET Фрэймворк|.NET]]{{refn| .NET Framework * {{cite web |title=Making GUIs using C# and R with the help of R.NET |url = http://psychwire.wordpress.com/2011/06/19/making-guis-using-c-and-r-with-the-help-of-r-net/}} * {{cite web |title=R.NET homepage |url=http://rdotnet.codeplex.com/ |access-date=2017-05-18 |archive-date=2015-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151013020201/http://rdotnet.codeplex.com/ |url-status=dead }} * {{cite conference |url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |title=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |last1=Haynold |first1=Oliver M. |date=April 2011 |conference=R/Finance 2011 |conference-url=http://www.rinfinance.com/RinFinance2011/agenda/ |publisher= |book-title= |pages= |location=Chicago, IL, USA |id= }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-14 23:52:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-12 03:31:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-09 00:17:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-06 04:13:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-03 00:06:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-31 05:13:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-27 23:53:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-25 04:34:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-22 00:43:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-19 00:19:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-16 01:14:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-13 00:06:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-10 01:11:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-07 00:12:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-04 01:07:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-30 23:49:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-28 01:35:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-25 00:08:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-22 00:37:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-18 23:54:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-16 01:14:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-13 00:14:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-10 00:40:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-09 01:15:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-30 00:38:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-27 00:13:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-24 00:21:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-20 23:36:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-18 00:41:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-14 23:39:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-12 00:42:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-09 00:06:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-06 00:39:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-02 23:33:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-30 00:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-26 23:38:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-24 00:34:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-23 18:36:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-20 20:14:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-04 03:21:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-31 23:46:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-29 01:12:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 23:40:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 15:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-20 22:50:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-17 23:46:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-14 22:54:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-11 23:57:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-08 23:22:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-05 23:40:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-02 22:48:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-27 23:49:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-24 22:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-21 23:32:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-18 23:02:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-15 23:30:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-12 22:45:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-09 23:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-06 23:31:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-03 22:53:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-31 23:53:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-28 22:54:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-25 23:32:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-22 23:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-19 23:35:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-16 22:55:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 23:22:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 03:16:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-10 04:04:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-05 22:44:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-02 21:42:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-31 00:40:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-27 22:10:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-24 22:29:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-21 21:38:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-18 22:42:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-15 21:36:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-12 22:21:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 22:02:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 03:45:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-05 21:09:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-02 19:51:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-25 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-21 23:47:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-15 18:28:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-12 17:33:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-09 18:20:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-06 17:56:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-03 18:15:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-31 17:30:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-28 18:41:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-25 18:26:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-22 19:11:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 17:21:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 11:24:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 02:49:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-14 21:41:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 20:40:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 14:14:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 07:33:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-07 22:30:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-04 21:50:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-01 21:57:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-28 22:26:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-25 21:31:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-22 22:20:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-19 21:38:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-17 02:50:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-13 22:36:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-10 22:11:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-07 23:03:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 22:07:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 15:38:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-01 16:55:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-29 15:32:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 16:17:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 05:15:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-23 08:15:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-20 00:58:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-16 23:37:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-14 01:18:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-10 23:56:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-08 00:11:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-05 00:39:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-01 23:58:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-30 00:38:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 23:52:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 09:26:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-23 08:56:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-20 08:08:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-17 09:00:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-13 02:17:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 12:20:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 07:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 03:51:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-11 22:54:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-09 17:17:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 22:40:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 15:10:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 05:45:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 21:39:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 08:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-23 17:13:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 20:09:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 00:21:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-19 00:48:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-17 00:06:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 12:49:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 04:39:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 09:35:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 00:55:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-12 01:56:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-09 01:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-06 02:10:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-04 21:26:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-29 00:04:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-26 00:51:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-23 00:06:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-20 02:24:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-17 00:55:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-14 00:10:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-11 00:45:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-08 00:19:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-05 00:52:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-01 23:56:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-29 01:00:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-26 00:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-23 00:44:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 23:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 21:44:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 19:51:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 17:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 16:01:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 14:02:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 12:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 10:14:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 08:24:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 06:31:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 04:38:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 02:34:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-17 22:09:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-07 21:38:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-04 20:50:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-01 22:11:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-29 20:49:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-26 21:49:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-23 21:06:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-20 21:41:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-17 20:54:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-14 21:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-11 20:48:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-08 21:41:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 20:55:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 14:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 07:26:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 01:27:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-01 22:19:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-26 23:16:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-23 22:32:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-20 22:59:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-17 22:13:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-14 23:11:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-11 22:21:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-08 22:50:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-05 22:25:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-02 23:03:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-30 22:09:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-29 19:19:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-24 22:21:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 22:54:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 17:03:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-18 17:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 17:33:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 11:02:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-11 21:07:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-08 21:55:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-05 21:02:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-02 21:53:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-30 21:14:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-27 21:46:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-24 20:59:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-21 22:01:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-18 21:06:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-15 21:41:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-12 21:15:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-09 22:36:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-06 21:06:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-03 21:52:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-30 20:59:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-27 21:53:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-24 21:25:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 21:36:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 15:16:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-18 15:56:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-15 15:31:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-12 16:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-09 17:02:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-06 18:17:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-20 23:39:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-18 22:35:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-08 00:12:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-05 00:41:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-01 23:54:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-29 01:10:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-26 00:54:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-23 00:42:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-20 00:16:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-17 00:39:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-13 23:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-11 01:00:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-07 23:55:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-05 00:50:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-02 00:13:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-30 00:43:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-27 00:02:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-24 00:51:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-20 23:52:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-18 00:48:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 23:48:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 19:34:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 14:52:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 12:21:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 09:07:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-10 16:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-07 15:01:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-04 16:35:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-31 09:33:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-28 12:22:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-25 09:51:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-22 09:58:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-17 13:54:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-14 14:33:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-11 13:16:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-08 15:15:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-05 13:29:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-02 14:31:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-29 14:02:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-26 13:52:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-24 18:03:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-20 11:07:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-17 11:47:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-14 11:19:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-11 11:45:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-08 10:54:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-05 11:53:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-02 10:48:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-30 11:46:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-27 11:12:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-24 11:42:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-21 11:41:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-18 12:34:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-15 11:55:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-12 10:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-09 11:53:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-08 10:54:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-07 08:13:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-06 00:38:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-04 23:27:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-02 01:42:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-29 00:14:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-26 01:43:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-23 00:59:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-20 00:07:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-17 00:48:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-14 00:20:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-11 00:57:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-07 20:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-04 18:23:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-01 20:05:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-29 19:22:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-27 03:09:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 17:56:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 05:41:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-22 02:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-21 08:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 14:08:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 01:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-19 12:23:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-18 12:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-17 20:04:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-14 21:51:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-11 21:02:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-08 21:37:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-05 20:47:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-02 21:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-28 21:02:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-25 21:36:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-22 21:10:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-19 21:40:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-16 21:01:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-13 21:44:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-10 20:53:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-07 21:24:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-04 20:40:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-01 21:47:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 19:37:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 03:10:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-28 03:40:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-27 08:11:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-26 15:41:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-25 23:48:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 23:22:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 03:04:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-23 10:42:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-22 16:16:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-21 15:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 20:27:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 05:13:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-19 13:05:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-18 13:06:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 16:34:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 00:43:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-16 09:14:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-13 01:25:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-10 07:39:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-07 00:41:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-04 00:02:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-01 00:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-28 23:55:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-26 00:48:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-22 23:59:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-20 00:42:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-16 23:59:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-14 00:46:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-10 23:47:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-08 01:13:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-05 00:45:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-01 23:52:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-29 01:02:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-25 23:51:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-23 00:47:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-20 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-17 00:36:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-13 23:55:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-11 00:55:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-07 23:50:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-05 19:50:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-02 00:06:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-30 01:23:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-26 23:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-24 01:20:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-20 23:50:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-18 00:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-15 00:08:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-12 00:39:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-08 23:53:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-06 01:17:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-02 23:50:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-30 01:05:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 23:46:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 05:10:10 InternetArchiveBot }} }} болон [[Python]] зэрэг хэл дээр R хэлний объект уруу шууд хандаж ажиллах код бичдэг.<ref name="SASvsR">{{cite web|url=https://intellipaat.com/blog/choosing-between-sas-r-and-python-for-big-data-solution/|title=Choosing between SAS, R and Python for Big Data Solution - Intellipaat Blog|first=|last=Intellipaat|work=intellipaat.com|accessdate=2 December 2016}}</ref> Статистик тооцооллын бусад хэлнүүдээс ялгарах гол давуу тал бол R хэлний [[Объект хандалтат програмчлал|объект-хандалтат]] чанар бөгөөд энэ нь S хэлнээс түүнд дамжсэн билээ. R хэлний бас нэг онцлог lexical scoping зарчмыг хэрэгжүүлсэн явдал юм.<ref>{{cite journal|last=Jackman|first=Simon|title=R For the Political Methodologist|journal=The Political Methodologist|volume=11|issue=1|pages=20–22|date=Spring 2003|publisher=Political Methodology Section, [[American Political Science Association]]|url=http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|format=PDF|accessdate=2006-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060721143309/http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|archivedate=2006-07-21}}</ref> Түүний өөр нэг давуу тал бол математикийн тэмдэгт агуулсан, хэвлэлийн шаардлагад нийцэх график диаграм байгуулдаг явдал юм. Мөн нэмэлт багцуудын тусламжтай динамик болон интерактив график диаграм ч байгуулах боломжтой.<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|title=CRAN Task View: Graphic Displays & Dynamic Graphics & Graphic Devices & Visualization|publisher=The Comprehensive R Archive Network|accessdate=2011-08-01|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926233106/https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|url-status=dead}}</ref> R програм өөрийн баримт бичиг боловсруулалтын [[LaTeX]] төст Rd гэх форматтай.<ref name="R_Rd">{{cite web|title=Rd format|url=http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|website=hep.by|accessdate=9 February 2016|archive-date=13 Есдүгээр сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180913185536/http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|url-status=dead}}</ref> == Програмчлалын зүгээс онцлох зүйлс == R нь шууд хөрвүүлэгдэн ажилладаг хэл бөгөөд хэрэглэгчид түүнийг командын мөрний хөрвүүлэгчээр дамжуулж ашигладаг. Хэрэв хэрэглэгч R хэлний командын мөрөнд <code>2+2</code> гэж бичээд enter дарвал компьютер доор үзүүлсэн шиг 4 гэсэн хариу өгнө:<source lang="rout"> > 2+2 [1] 4 </source>R програм энэ тооцоог тус бүр нэг элементтэй хоёр векторын нийлбэр гэж ойлгох тул үр дүн нь нэг элементтэй вектор байна. <code>[1]</code> угтвар векторын эхний элемент хэвлэгдсэнийг илтгэнэ (энэ нь тооцооны үр дүн олон мөр дамнан хэвлэгдэх үед илүү ашиг тустай байдаг). APL , MATLAB зэрэгтэй адил R хэл матриц дээрх арифметик үйлдлүүдийг дэмждэг. R-ын [[Өгөгдлийн бүтэц|өгөгдлийн бүтцэд]] вектор, матриц, массив, датафрейм (өгөгдлийн сангийн хүснэгттэй төстэй), лист зэрэг багтдаг.<ref>{{cite book|last=Dalgaard|first=Peter|title=Introductory Statistics with R|url=https://archive.org/details/introductorystat0000dalg_u2n4|year=2002|publisher=Springer-Verlag|location=New York, Berlin, Heidelberg|isbn=0387954759|pages=[https://archive.org/details/introductorystat0000dalg_u2n4/page/10 10]–18, 34}}</ref> Эдгээр объектуудаас гадна регрессийн загвар, хугацаан цуваа болон гео-орон зайн координат зэрэг өөр бусад төрлийн объектууд байдаг. Мөн хэрэглэгч өөрөө шинээр объектын класс тодорхойлж ашиглах боломжтой. Скаляр төрлийн өгөгдлийн хувьд энэ нь бие даасан өгөгдлийн бүтэц болдоггүй.<ref>{{cite journal|last=Ihaka|first=Ross|last2=Gentlman|first2=Robert|date=Sep 1996|title=R: A Language for Data Analysis and Graphics|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/R-paper.pdf|journal=Journal of Computational and Graphical Statistics|publisher=American Statistical Association|volume=5|issue=3|pages=299–314|doi=10.2307/1390807|accessdate=2014-05-12}}</ref> Үүний оронд скаляр утгыг нэг урттай вектор гэж үздэг.<ref>{{Cite web|url=http://adv-r.had.co.nz/Data-structures.html|title=Data structures · Advanced R.|website=adv-r.had.co.nz|access-date=2016-09-26}}</ref> R нь зарим функцийн хувьд функц бүхий [[процедур хандалтат програмчлал]] болон ерөнхий функц бүхий [[объект хандалтат програмчлал]]<nowiki/>ын аль алийг дэмждэг. Ерөнхий функц нь түүний аргументаар дамжин ирсэн объектын классаас хамааран ажилладаг. Өөрөөр хэлбэл ерөнхий функц объектын классыг ялгаад улмаар харгалзах функц уруу замчилж өгдөг. Жишээлбэл <code>print</code> нэртэй ерөнхий функц ашиглан бараг бүх төрлийн объектын утгыг хэвлэх тушаалыг  <code>print(objectname)</code>  хэлбэрээр өгч болдог.<ref name="help_print">{{cite web|last1=R Core Team|title=Print Values|url=https://stat.ethz.ch/R-manual/R-devel/library/base/html/print.html|website=R Documentation|publisher=R Foundation for Statistical Computing|accessdate=30 May 2016}}</ref> == Багц == R програмын боломж бололцоог хэрэглэгчдийн үүсгэсэн ''багц'' нэмж суулгах замаар жишээлбэл мэргэжлийн статистикийн арга техник, график төхөөрөмж (тухайлбал ggplot2 багц, зохиогч нь Hadley Wickham), импорт/экспортын боломжууд, тайлан гаргах хэрэгсэл (knitr, Sweave) гэх мэтээр өргөтгөх боломжтой. Тэдгээр багцууд голдуу R заримдаа [[Java]], [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээр бичигдсэн байдаг.{{citation needed|date=January 2016}} R програмын суулгацад агуулагдах үндсэн багцуудаас гадна Comprehensive R Archive Network (CRAN),<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/|title=The Comprehensive R Archive Network|publisher=}}</ref> Bioconductor, Omegahat,<ref>{{cite web|url=http://www.omegahat.net/|title=Omegahat.net|publisher=Omegahat.net|date=|accessdate=2016-09-09}}</ref> GitHub болон бусад агуулахуудад (2017 оны 4 сарын байдлаар) 10500 нэмэлт багц байна.{{refn| packages available from repositories * {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}} * {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi = 10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}} * {{Cite web|url = http://www.rdocumentation.org/|title = <nowiki>Search all R packages and function manuals | Rdocumentation</nowiki>|date = 2014-06-16|accessdate = 2014-06-16|website = Rdocumentation|publisher = }} }} == Гол үе шатууд == R програмын өөрчлөлтийн түүхчилсэн жагсаалт CRAN дээр хадгалагдаж байдаг.<ref name="RNews">Changes in versions 3.0.0 onward: </ref> Тэдгээрээс заримыг онцлон дор жагсаав. {| class="wikitable" |- ! Release ! Date ! Description |- ! 0.16 | |This is the last [[Alpha test|alpha]] version developed primarily by Ihaka and Gentleman. Much of the basic functionality from the "White Book" (see [[S (programming language)#History|S history]]) was implemented. The mailing lists commenced on April 1, 1997. |- ! 0.49 | style="white-space:nowrap;"|1997-04-23 | This is the oldest [[Source code|source]] release which is currently available on CRAN.<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/src/base/R-0/|title=Index of /src/base/R-0|publisher=}}</ref> CRAN is started on this date, with 3 mirrors that initially hosted 12 packages.<ref>{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/1997/000001.html|title=ANNOUNCE: CRAN|publisher=}}</ref> Alpha versions of R for Microsoft Windows and the [[classic Mac OS]] are made available shortly after this version.{{citation needed|reason=the CRAN announcement does not specifically mention Windows or Mac OS|date=October 2015}} |- ! 0.60 | 1997-12-05 | R becomes an official part of the [[GNU Project]]. The code is hosted and maintained on [[Concurrent Versions System|CVS]]. |- ! 0.65.1 | style="white-space:nowrap;"|1999-10-07 | First versions of update.packages and install.packages functions for downloading and installing packages from CRAN.<ref>https://cran.r-project.org/src/base/NEWS.0</ref> |- ! 1.0 | 2000-02-29 | Considered by its developers stable enough for production use.<ref>{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/2000/000127.html|title=R-1.0.0 is released|author=Peter Dalgaard|accessdate=2009-06-06}}</ref> |- ! 1.4 | 2001-12-19 | S4 methods are introduced and the first version for [[macOS|Mac OS X]] is made available soon after. |- ! 2.0 | 2004-10-04 | Introduced [[lazy loading]], which enables fast loading of data with minimal expense of system memory. |- ! 2.1 | 2005-04-18 | Support for [[UTF-8]] encoding, and the beginnings of [[internationalization and localization]] for different languages. |- ! 2.11 | 2010-04-22 | Support for Windows 64 bit systems. |- ! 2.13 | 2011-04-14 | Adding a new compiler function that allows speeding up functions by converting them to byte-code. |- ! 2.14 | 2011-10-31 | Added mandatory namespaces for packages. Added a new parallel package. |- ! 2.15 | 2012-03-30 | New load balancing functions. Improved serialization speed for long vectors. |- ! 3.0 | 2013-04-03 | Support for numeric index values 2<sup>31</sup> and larger on 64 bit systems. |} == Интерфейсүүд == Хамгийн өргөн хэрэглэгддэг R хэлний график интерфэйс бүхий хөгжүүлэлтийн цогц орчин бол RStudio юм. Үүнтэй ижил төстэй интерфэйс гэвэл R Tools for Visual Studio програмыг нэрлэж болно. R хэлэнд зориулагдсан интерфейст мөн Crackle GUI, R Commander, RKWard багтана. Өргөн хэрэглэгддэг зарим редактор R хэлийг дэмждэг. Тухайлбал Eclipse,<ref>{{cite web|url=http://www.walware.de/goto/statet|title=StatET for R|author=Unknown|access-date=2017-05-18|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926134541/http://www.walware.de/goto/statet|url-status=dead}}</ref> Emacs, Кейт,<ref>{{cite web|url=http://kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|title=Syntax Highlighting|publisher=Kate Development Team|accessdate=2008-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080707062903/http://www.kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|archivedate=2008-07-07|url-status=dead}}</ref> LyX.<ref>{{cite web|url=http://wiki.lyx.org/LyX/LyxWithRThroughSweave|title=LyX with R through Sweave|author=Paul E. Johnson and Gregor Gorjanc|accessdate=2017-04-04}}</ref> Notepad++,<ref>{{cite web|url=http://sourceforge.net/projects/npptor/|title=NppToR: R in Notepad++|publisher=sourceforge.net|accessdate=2013-09-18|date=8 May 2013}}</ref> WinEdt,<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/packages/RWinEdt/index.html|title=RWinEdt: R Interface to 'WinEdt'|author=Uwe Ligges|accessdate=2017-04-04}}</ref> Tinn-Р.<ref>{{cite web|url=http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|title=Tinn-R|accessdate=2017-04-04|archive-date=2015-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713103753/http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|url-status=dead}}</ref> R хэлийг [[Python]],<ref>{{cite web|url=http://rpy.sourceforge.net|title=A simple and efficient access to R from Python|accessdate=18 September 2013|date=21 October 2012|first=Laurent|last=Gautier}}</ref> Perl,<ref>{{cite web|url=https://metacpan.org/module/Statistics::R|title=Statistics::R - Perl interface with the R statistical program - metacpan.org|author=Florent Angly|publisher=}}</ref> Ruby,<ref>{{cite web|url=https://github.com/alexgutteridge/rsruby|title=GitHub - alexgutteridge/rsruby: Ruby - R bridge.|author=alexgutteridge|work=GitHub}}</ref> F#<ref>{{cite web|url=http://bluemountaincapital.github.io/FSharpRProvider/|title=F# R Type Provider|author=BlueMountain Capital|publisher=}}</ref> , Julia<ref>{{cite web|url=https://github.com/JuliaInterop/RCall.jl}}</ref> зэрэг хэд хэдэн скрипт хэлнээс хандаж ашиглах боломжтой байдаг. == useR! хурал == R хэрэглэгчдийн албан ёсны жил тутмын цугларалт бол  "[https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html useR!]" юм.<ref name="user">"useR!"</ref> Үүний анхны арга хэмжээ [https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/ useR! 2004] 2004 оны тав дугаар сард Австри улсын [[Вена]] хотноо зохион байгуулагдсан.<ref>{{cite web|url=http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|title=useR! 2004 - The R User Conference|accessdate=2013-09-18|date=27 May 2004|archive-date=2013-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|url-status=dead}}</ref> Уг арга хэмжээ 2005 онд өнжсөнөөс хойш жил бүр Европ болон Хойд Америкт ээлжлэн зохион байгуулагдаж байна.<ref>{{cite web|url=https://www.r-project.org/conferences.html|title=R-related Conferences|author=R Project|date=9 August 2013|accessdate=2013-09-18|archive-date=2015-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html|url-status=dead}}</ref> Дараагийн хурлуудыг дор жагсаав: * [https://www.r-project.org/conferences/useR-2006/ useR! 2006, Vienna, Austria] * [https://web.archive.org/web/20161031082351/http://user2007.org/ useR! 2007, Ames, Iowa, USA] * [https://web.archive.org/web/20170603005926/http://www.statistik.uni-dortmund.de/useR-2008/ useR! 2008, Dortmund, Germany] * [https://web.archive.org/web/20161206224014/http://math.agrocampus-ouest.fr/infoglueDeliverLive/evenements/useR2009 useR! 2009, Rennes, France] * [https://www.r-project.org/conferences/useR-2010/ useR! 2010, Gaithersburg, Maryland, USA] * [https://web.archive.org/web/20170421113054/http://web.warwick.ac.uk/statsdept/useR-2011/ useR! 2011, Coventry, United Kingdom] * [https://web.archive.org/web/20161103201807/http://biostat.mc.vanderbilt.edu/wiki/Main/UseR-2012 useR! 2012, Nashville, Tennessee, USA] * [https://web.archive.org/web/20161103062642/http://www.edii.uclm.es/~useR-2013// useR! 2013, Albacete, Spain] * [https://web.archive.org/web/20190107054408/http://user2014.stat.ucla.edu/ useR! 2014, Los Angeles, California, USA] * [http://user2015.math.aau.dk// useR! 2015, Aalborg, Denmark] *[https://user2016.r-project.org// useR! 2016, Stanford, California, USA] * [http://user2017.brussels/ useR! 2017, Brussels, Belgium] *[https://user2018.r-project.org/ useR! 2018, Brisbane, Australia] *[https://web.archive.org/web/20191202142748/http://www.user2019.fr/ useR! 2019, Toulouse, France] *[https://user2020.r-project.org/ useR! 2020, St. Louis, Missouri, USA] == R сэтгүүл == ''R сэтгүүл'' нь R төслийн нээлттэй хандалттай, хөндлөнгийн хяналттай сэтгүүл юм. Энд R програмын хэрэглээ болон хөгжүүлэлт тухайлбал R хэлний багц, програмчлалын зөвлөмж, мэдээ зэрэг зүйлс хэвлэгддэг. == SAS, SPSS болон Stata програмуудтай харьцуулахад == R програмыг SAS, SPSS, Stata зэрэг өргөн тархсан статистикийн програмуудтай нарийвчлан харьцуулах нь зүйтэй.<ref>{{cite web|url=http://www.burns-stat.com/pages/Tutor/R_relative_statpack.pdf|title= Comparison of R to SAS, Stata and SPSS|first=Patrick|last=Burns|date=27 February 2007|accessdate=2013-09-18}}</ref> R нь статистикийн програмуудын харьцуулалт дээр статистикийн шилдэг програмуудтай хамт тэргүүн эгнээнд жагсдаг. ''New York Times'' сонины 2009 оны 1 дүгээр сарын дугаарт өгөгдөл шинжээчдийн дунд R програм хүлээн зөвшөөрөгдөхийн зэрэгцээ SAS зэрэг арилжааны чанартай статистикийн програмын зах зээлд болзошгүй аюул учруулж буй талаар нийтлэл хэвлэгдсэн байдаг.{{refn | R as competition for commercial statistical packages * {{cite news| url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=Data Analysts Are Mesmerized by the Power of Program R: [Business/Financial Desk] | date=2009-01-07}} * {{cite news| url=http://bits.blogs.nytimes.com/2009/01/08/r-you-ready-for-r/ | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=R You Ready for R? | date=2009-01-08}} }} == Жишээ == === Бичигдэх хэлбэр === Дараах жишээнд уг [[Синтакс|хэлний бичигдэх хэлбэр]] болон командын мөрнөөс ажиллах байдлыг харууллаа.{{citation needed|date=January 2016}} R хэлэнд утга оноох оператор болох = тэмдэгтийн оронд <- хоёр тэмдэгтээс тогтох сумыг өргөн хэрэглэдэг.<ref>{{cite web|author=R Development Core Team|title=Assignments with the = Operator|url=https://developer.r-project.org/equalAssign.html|accessdate=14 June 2012}}</ref><source lang="rout"> > x <- c(1,2,3,4,5,6) # Create ordered collection (vector) > y <- x^2 # Square the elements of x > print(y) # print (vector) y [1] 1 4 9 16 25 36 > mean(y) # Calculate average (arithmetic mean) of (vector) y; result is scalar [1] 15.16667 > var(y) # Calculate sample variance [1] 178.9667 > lm_1 <- lm(y ~ x) # Fit a linear regression model "y = f(x)" or "y = B0 + (B1 * x)" # store the results as lm_1 > print(lm_1) # Print the model from the (linear model object) lm_1 Call: lm(formula = y ~ x) Coefficients: (Intercept) x -9.333 7.000 > summary(lm_1) # Compute and print statistics for the fit # of the (linear model object) lm_1 Call: lm(formula = y ~ x) Residuals: 1 2 3 4 5 6 3.3333 -0.6667 -2.6667 -2.6667 -0.6667 3.3333 Coefficients: Estimate Std. Error t value Pr(>|t|) (Intercept) -9.3333 2.8441 -3.282 0.030453 * x 7.0000 0.7303 9.585 0.000662 *** --- Signif. codes: 0 ‘***’ 0.001 ‘**’ 0.01 ‘*’ 0.05 ‘.’ 0.1 ‘ ’ 1 Residual standard error: 3.055 on 4 degrees of freedom Multiple R-squared: 0.9583, Adjusted R-squared: 0.9478 F-statistic: 91.88 on 1 and 4 DF, p-value: 0.000662 > par(mfrow=c(2, 2)) # Request 2x2 plot layout > plot(lm_1) # Diagnostic plot of regression model </source>[[Файл:Plots_from_lm_example.svg]] === Функцийн бүтэц === Хэрэглэгчийн функц зохиоход хялбар байдал нь R хэлний нэг давуу тал юм. Функцийн бие доторх объект функцийн дотоод хувьсагч болохын зэрэгцээ функцийн буцаах утга өгөгдлийн аль ч төрөл хэлбэрт байж болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.statmethods.net/management/userfunctions.html|title=Quick-R: User-Defined Functions|first=Robert|last=Kabacoff|year=2012|accessdate=2013-10-28|website=statmethods.net}}</ref> Функцийн бүтцийг харуулсан жишээг дор өгөв:<source lang="r"> functionname <- function(arg1, arg2, ... ){ # функцийн нэр болон аргументуудыг зарлаж байна statements # тушаалууд return(object) # object объектыг функцийн утга болгон буцааж байна } sumofsquares <- function(x){ # хэрэглэгчийн үүсгэсэн функц return(sum(x^2)) # x векторын элементүүдийн квадратуудын нийлбэрийг буцааж байна } </source><source lang="rout"> > sumofsquares(1:3) [1] 14 </source> === Mandelbrot олонлог === R хэл дээрх дараах богинохон код ''c'' комплекс тогтмолын янз бүрийн утганд харгалзах ''z'' = ''z''<sup>2</sup> + ''c'' тэгшитгэлийн эхний 20 итерацаар Mandelbrot олонлогийг дүрслэн үзүүлнэ. Мөн энэ жишээ дараах зүйлсийг харуулна: * энд caTools багцын хэрэглээ * [[комплекс тоо]]<nowiki/>н дээрх үйлдэл * тоон элементүүдээс тогтох олон хэмжээст массивын хэрэглээ (<code>C</code>, <code>Z</code> , <code>X</code>).<source lang="r"> install.packages("caTools") # багц суулгах тушаал library(caTools) # write.gif функц ашиглахаар харгалзах багцыг дуудаж байна jet.colors <- colorRampPalette(c("#00007F", "blue", "#007FFF", "cyan", "#7FFF7F", "yellow", "#FF7F00", "red", "#7F0000")) dx <- 400 # урт dy <- 400 # өргөн C <- complex( real=rep(seq(-2.2, 1.0, length.out=dx), each=dy ), imag=rep(seq(-1.2, 1.2, length.out=dy), dx ) ) C <- matrix(C,dy,dx) # комплекс тоонуудыг матриц хэлбэрт шилжүүлэх Z <- 0 # Z хувьсагчид 0 утга оноох X <- array(0, c(dy,dx,20)) # гаралтанд ашиглах 3 хэмжээст массивыг үүсгэж байна for (k in 1:20) { # 20 итерац бүхий давталт Z <- Z^2+C # итерац X[,,k] <- exp(-abs(Z)) # үр дүнг хадгалах } write.gif(X, "Mandelbrot.gif", col=jet.colors, delay=900) </source>[[Файл:Mandelbrot_Creation_Animation.gif|400x400px]] == Санал болгох бусад мэдээлэл == * [[wikisource:en:Comparison of numerical analysis software|Comparison of numerical analysis software]] * [[wikisource:en:Comparison of statistical packages|Comparison of statistical packages]] * [[wikisource:en:List of numerical analysis software|List of numerical analysis software]] * [[wikisource:en:List of statistical packages|List of statistical packages]] * [[wikisource:en:Programming with Big Data in R|Programming with Big Data in R]] (pbdR)<ref>{{cite web|author=Ostrouchov, G., Chen, W.-C., Schmidt, D., Patel, P.|title=Programming with Big Data in R|year=2012|url=http://r-pbd.org/}}</ref> * [[wikisource:en:Rmetrics|Rmetrics]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|GNU R|R}} * [https://www.r-project.org/ R төслийн албан ёсны веб сайт] * [https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-release/R-intro.html An Introduction to R] * [https://www.r-project.org/doc/bib/R-books.html R books], has extensive list (with brief comments) of R-related books * [http://www.r-bloggers.com/ R-bloggers], a daily news site about R, with 10,000+ articles, tutorials and case-studies, contributed by over 450 R bloggers. * [https://web.archive.org/web/20121206104812/http://rgm3.lab.nig.ac.jp/RGM/ The R Graphical Manual], a collection of R graphics from all R packages, and an index to all functions in all R packages * [http://rseek.org R seek], a custom frontend to Google search engine, to assist in finding results related to the R language * [https://web.archive.org/web/20061004131509/http://addictedtor.free.fr/graphiques/index.php R Graph Gallery] == Ашигласан материал == {{Reflist|3}} [[Ангилал:Статистикийн программчлалын хэл]] [[Ангилал:Чөлөөт статистикийн программ хангамж]] [[Ангилал:Чөлөөт тоон программ хангамж]] [[Ангилал:GNU багц]] 3tsmnu0wusj75l1qacm76a57jvcb7xx Улс орнуудын нэрийн утга учир 0 66614 866216 865973 2026-08-15T04:42:37Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 866216 wikitext text/x-wiki Улс орнуудын нэрийг монгол хэлний цагаан толгойн үсгийн дарааллаар байршуулж, нэрийн утга учрыг тайлбарласан болно. ==А== === {{AUS}} === Эртний Ромын "Үл мэдэгдэх өмнөдийн газар нутаг" номонд дурдсан нэршилээр буюу Шинэ Латин хэлээр "Өмнөдийн газар нутаг" гэсэн утгатай нэршил. Анх уг нэршлийг 1625 онд Испани хэлээр хэрэглэж байсан <ref>[[Purchas, Samuel]]. "[http://memory.loc.gov/service/rbc/rbdk/d0404/02951422.jpg A note of Australia del Espíritu Santo, written by Master Hakluyt]", in ''Hakluytus Posthumus'', Vol. IV, pp. 1422–1432. 1625.</ref> бөгөөд одоогийн Австрали гэх нэрийг Британийн нэрт Аялагч Меттью Флиндерс 1814 онд байр зүйн нэрээр хэрэглэж, олонд түгээжээ.<ref name="Flind">Flinders, Matthew. ''[http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm A Voyage to Terra Australis] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111005442/http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm |date=11 November 2012 }}''. 1814.</ref> Шинэ Өмнөд Уэльсийн амбан захирагч Лаклан Магуэр 1817 оны орчимд Их Британийн колониудын зөвлөлд хүргэсэн тайлан мэдээлэлдээ "Австрали" гэх нэрийг албан ёсны баримт бичигт анхлан ашиглажээ.<ref>Letter of 12 December 1817. Op. cit. ''Weekend Australian'', 30–31 December 2000, p. 16.</ref> Энэ явдлаас хойш долоон жилийн дараа буюу 1824 онд уг тивийг олон улсад "Австрали" хэмээн нэрлэж хэвшсэн юм.<ref>{{Cite book|last=Department of Immigration and Citizenship|title=Life in Australia|publisher=Commonwealth of Australia|year=2007|page=11|isbn=978-1-921446-30-6|format=PDF|url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/values/book/english/lia_english_part1.pdf|accessdate=30 March 2010}}</ref> === {{AUT}} === Герман хэлний "Өстеррайх" гэх үгийг 1147 оноос эхлэн Латин хэлэнд оруулан "Австри" гэж хэрэглэж иржээ. Энэ нь "Дорнын газар нутаг" гэсэн утга бүхий Герман үг юм.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=Austria Austria]".</ref> Ийнхүү нэрлэх болсон нь 976 оны орчимд Баварын вант улсын зүүн хэсэг одоогийн Австри улсын нутаг дэвсгэрийг хамтатган захирдаг байсантай холбоотой. Зарим үндсэрхэг үзэлтнүүд "Дорны эзэнт гүрэн" гэсэн утгатай гэж ч мэтгэдэг. Нэршлийн тухайтад Австралитай тунчиг төстэй нэршил. === {{AZE}} === Элленистикийн эрин үед хамаарах Ахеменидийн хаанчлалын цаг мөчид хамаарах үеэс эхлэн "Азербайжан" буюу "Атропатуудын газар нутаг" гэх нэршил үүсчээ. Атропат гэдэг нь эртний Грек хэлээр "Галнаас аврагдагсад" гэсэн утгыг илэрхийлдэг.<ref>{{Citation|title=Ancient Egypt's warfare: a survey of armed conflict in the chronology of ancient Egypt, 1600 BC-30 BC|last=Benson|first=Douglas S.|year=1995|publisher=D. S. Benson|url=https://books.google.com/?id=OMRyAAAAMAAJ}}</ref><ref>"Originally, Media Atropatene was the northern part of greater Media. To the north, it was separated from [[Kingdom of Armenia (antiquity)|Armenia]] by the [[Aras River|R. Araxes]]. To the east, it extended as far as the mountains along the [[Caspian Sea]], and to the west as far as [[Lake Urmia]] (ancient [[Matiane]] Limne) and the mountains of present-day Kurdistan. The [[Sefīd-Rūd|R. Amardos]] may have been the southern border." from Kroll, S.E. "Media Atropatene". 1994. in Talbert, J.A. ''[https://books.google.com/books?id=x_FHmc_E2uQC Barrington Atlas of the Greek and Roman World: Map-by-map Directory]''. Princeton University Press, 2000.</ref> Одоогийн тогтсон нэршил болох Азербайжаныг 1918 онд Орос хэлэнд хувирган бий болгожээ. "Галнаас аврагдагсад" гэх үг хэрхэн бий болсоныг тайлбарлавал, Аугаа их Александрыг насан өөд болсоны дараа Урарти, Саспиричуудын хоорон цус асгаруулсан мөргөлдөн болж улмаар Зүүн Арменийг захирч байсан XVIII Ахеменаны Сатрапы Диадочи Селесиусын дарлалаас чөлөөлж "Атропат" буюу "Галнаас чөлөөлөгсөд" гэх нэр үүссэн домогтой.<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.524{{spaced ndash}}526.</ref><ref>[[Pliny the Elder|Pliny]]. VI.13.</ref> ''Atropátios Mēdía'' ({{lang|grc|Ἀτροπάτιος Μηδία}}),<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.523{{spaced ndash}}529.</ref> <ref>Herodotus. ''History''. III.94. Op. cit. Rennell, James. ''[https://books.google.com/books?id=Poc9AAAAYAAJ&pg=PA366 The Geography System of Herodotus Examined and Explained, by a Comparison with Those of Other Ancient Authors, and with Modern Geography]'', Vol. 1. C.J.G. & F. Rivington, 1830. Retrieved 17 September 2011.</ref> ::'''''Транскавказ''''', ЗХУ-ын үед албан ёсны баримт бичигт хэрэглэж байсан нэршил. Оросоор "Закавказе" гэсэн үг. Энэ нь Кавказын нуруу сунан тогтсонтой холбогдуулан газар зүйн байршлаар нь нэрлэсэн цэвэр Орос нэршил юм. === {{ALB}} === "Албани" гэх нэрний тухайд хоёр хувилбар бий. Эхнийх нь "Альба" буюу Латин хэлний "цагаан" гэх өнгө заасан нэршил. Удаах нь Прото-Индо-Европ хэлний "альб" буюу "толгод" гэх утгатай байр зүйн нэршил. Аль нь ч бай "Албаничуудын газар нутаг" гэсэн утга бүхий нэршил нь өнөө цаг үед иржээ.<ref name="OEtDalb">Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=albania&searchmode=none Albania]".</ref> Анх уг нэршлийг манай эриний 1080 онд Мишель Атталейтын номонд Албаной гэх босогчдын газар нутгийг нэрлэсэн хэсэгт дурдсан байдаг.<ref name="MAhist">[[Attaliates, Michael]]. ''History''. Op. cit. in Elsei, Robert. ''The Albanian Lexicon of Dion Von Kirkman'', pp. 113–122.</ref> Анна Комненагын "Алексиад" зохиолд "Албанон" эсвэл "Арбанон" гэж уг нутгийг нэрлэсэн байдаг.<ref>Op. cit. in Wilkes, J.J. ''The Illyrians'', p. 279. 1992. ISBN 978-0-631-19807-9.</ref> Дээр дурдсан зохиолуудаас бүр өмнө буюу манай эриний 150 онд Иллирийн эзэрхийллийн эхэн үед буюу Птоломейн үед "Альбани" гэх үгийг ашиглаж байсан баримт бий. ::'''''Шкипери''''' Албаничууд өөрийн хэлээр улсаа "Шкипери" хэмээн нэрлэж байна. Албани хэлээр "шкип" гэдэг нь "Бүгдийг ойлгож ухаарах" гэсэн утга агуулдаг.<ref>Kristo Frasheri. ''History of Albania (A Brief Overview)''. Tirana, 1964.</ref><ref>{{cite web|url=http://mirror.undp.org/albania/download/pdf/albanian.pdf|title=The Albanian Language|last=Lloshi|first=Xhevat|format=PDF|publisher=United Nations Development Programme|accessdate=9 November 2010}}</ref> Сүүлийн үед "Шкипонье" буюу "Бүргэд" гэсэн утгатай буюу "Бүргэдүүдийн газар нутаг" гэсэн утгатай гэх тайлбар олон нийтийн дунд түгээмэл тархжээ. === {{ALG}} === Алжир гэдэг нь Османы Турк хэлээр "Чезайр" буюу "арлууд" гэсэн утгыг агуулдаг. Улмаар Франц хэлэнд "Альжер", Каталон хэлэнд "Алджер" гэж нэвтрэн орсон байдаг.<ref name="leschi">[[Louis Leschi|Leschi, Louis]]. ''Origins of Algiers''. 1941. Op. cit. in ''El Djezair Sheets''. July 1941. Op. cit. in "[http://alger-roi.fr/Alger/alger_son_histoire/textes/3_origines_alger_1941_feuillets.htm History of Algeria]". {{fr icon}}</ref> Анх "Алжир" гэх нэршлийг 1839 онд Францчууд тус нутгийг эзлэн захирах үед албан ёсоор ашигласан байдаг. Ингэж нэрлэх болсон нь ихээхэн учиртай. Тодруулбал, тус улсын нийслэл хотыг хуучнаар "Жазаир Бани Мазганна" буюу Мазганнагын үр садын арлууд" гэж нэрлэдэг байжээ. Мазганна гэдэг нь тус улсад анхлан үүссэн төрт улс байсан гэдэг. Тус улсын нийслэл хотын эргээс дөрвөн арал цуварч харагддаг. Улсын нэршилтэй холбоотой өөр нэгэн домог бий. Энэ нь Зиридийн хаант улсыг үндэслэгч Зири Ибн Манад гэх хааны нэрнээс үүсэлтэй гэх домог. Зири гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Сарны туяа" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Yver., G. "[https://books.google.com/books?id=zJU3AAAAIAAJ&pg=PA257 Alger]". ''E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913–1936'', Vol. I. E.J. Brill (Leiden), 1987.</ref> 2011}} === {{USA}} === Их Британийн эзлэн түрэмгийллээс мултрах "Тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт" анхлан дурдсанаар "Америкийн нэгдсэн улс" гэх нэр бий болжээ. Улмаар АНУ-ын Үндсэн хуулинд албан ёсны болон дипломат ёс, олон улсын тэмцээн наадам, соёл урлагын арга хэмжээ, олон улсын хурал, цуглаанд "Америкийн нэгдсэн улс", олон нийт, ард нийтийн дунд "Нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг ашиглаж байхаар хуульчилсан байдаг. "Америк" гэх нэрийг анх Германы газрын зураг зохион бүтээгч Мартин Вальдсимюллер 1507 онд дэлхийн бөмбөрцгийн баруун талд байрлах газар нутгийг "Америка" гэж нэрлэсэн байдаг. Энэ нь тус газар нутгийг анхлан нээсэн хэмээн номондоо дурдсан аялагч Америго Веспуччигийн дурсгалыг хүндэтгэсэн нэршил байсан гэдэг. === {{ANG}} === Ангол гэх нэрийг тус улсыг колоничлон захирч байсан Португальчууд бий болгожээ.<ref>Heywood, Linda M. & Thornton, John K. ''[https://books.google.com/books?id=S42CypbRTlQC&pg=PA82 Central Africans, Atlantic Creoles, and the foundation of the Americas, 1585–1660],'' p. 82. Cambridge University Press, 2007.</ref> Угтаа "Ндонгочуудын газар нутаг" гэсэн утгатай уугуул оршин суугчдын нэрийг Португаль хэл рүү хөрвүүлэн хэрэглэсэн нь энэ. Мбундун хэлээр "Нгола а килуанже" буюу "төмрийн дархадын ахлагч" гэсэн утгыг энэ үг илтгэнэ.<ref>Fage, J.D. ''The Cambridge History of Africa,'' Vol. 3: ''[https://books.google.com/books?id=V7qpKqM2Ji8C&pg=PA536 The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600].'' Cambridge University Press, 1977. ISBN 0-521-20981-1. Retrieved 23 September 2011.</ref><ref>Collins, Robert O. & Burns, James M. ''[https://books.google.com/books?id=PZcX2jQFTRcC&pg=PA153 A History of Sub-Saharan Africa]'', p. 153. Cambridge University Press, 2007. ISBN 0-521-86746-0. Retrieved 23 September 2011.</ref> === {{AND}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Шарльмайнын "Марка Хиспаника" номонд дурдсанаар "Ад-Дарра" буюу "Ой мод" гэх Араб үгнээс <ref>{{cite book|title=Andorra, the Hidden Republic: Its Origin and Institutions, and the Record of a Journey Thither|year=1912|pages=9|last=Gaston|first=L. L.|publisher=McBridge, Nast & Co|location=New York, USA}}</ref> эсвэл Наварро-Арагон хэлний "Андурриал" буюу "Бэлчирийн нутаг" гэх утгатай байх боломжтой гэж бичсэн байдаг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?term=Andorra Andorra]." Accessed 16 September 2011.</ref> === {{ATG}} === Антигуа: Испани хэлний "Антежо" <ref name="HistAnti">Oliver, Vere Langford.<!--sic--> [https://archive.org/details/historyofislando01oliv The History of the Island of Antigua, One of the Leeward Caribbees in the West Indies, from the First Settlement in 1635 to the Present Time]''. Mitchell and Hughes (London), 1894.</ref> буюу "Эртний" гэх утгатай үг. Анхлан уг нэрийг 1493 онд алдарт аялагч Кристофер Колумб "Санта Мариа ла Антигуа" хэмээн ашигласан байдаг.<ref>Murphy, A. Reg. ''Archaeology Antigua''. "{{Webarchiv|url=http://www.archaeologyantigua.org/background_timeline.htm |wayback=20110904065919 |text=Timeline |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }}." Accessed 23 September 2011</ref> :'''Барбуда''' Испаний хэлний "Барбодо" буюу "Сахалтай" гэсэн утгатай үг. Тус нутгийн саглагар моднууд, уугуул оршин суугчдын сахал, үс ургуулах ёсыг харсан нэрт аялагч анлан ийн улга алдаж байсан гэдэг. === {{UAE}} === Арабын нэгдсэн эмират нь тус улсын бүрэлдэхүүнд багтах долоон эмирт улс нэгдсэнийг илтгэх бөгөөд олон улсад болон Араб хэлээрээ өөрөөр нэршээгүй. === {{ARG}} === Испани хэлний "Аргенто" буюу "Мөнгөлөг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Анхлан энэ нэршлийг Испанийн нэрт яруу найрагч Рио де ла Плата "Мөнгөн гол" гэх шүлгэн дурдсан байдаг. Энэхүү шүлэгнээс санаа аван Аргентиний нутагт хөл тавьсан Себастиан Кабо "Ла Аргентина" буюу "Мөнгөн уст нутаг" хэмээн уулга алдаж, улмаар ийн нэрийдэх болжээ.<ref name="BritRdlP">{{cite web|title=Río de la Plata|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/463804/Rio-de-la-Plata|accessdate=11 August 2010}}</ref> === {{ARM}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Арменой" гэж тэмдэглэснийг одоогийн Арменичуудыг нэрлэсэн байх хэмээн олон эрдэмтэд таамагладаг. "Арменой" эсвэл "Армина" гэх үг ямар утга агуулж байгааг одоо болтол эрдэмтэд тогтоогоогүй байгаа юм. Зарим түүхчид үүнийг МЭӨ 2200 онд хүчээ авч байсан Ассирийн Арманумчуудаас гаралтай хэмээн үздэг. Өөр нэг таамаг байдаг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "Ар" буюу "Байгуулсан, үүссэн" гэх утгатай үгнээс гаралтай гэх домог. Тус улсад байх олон уул нуруу, толгод, тосгод "ар" гэх үгнээс үүссэн "Арарат, Арян, Арта" зэргээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг таамаг ч бий.<ref>[[Gamkrelidze, Tamaz]] & [[Vyacheslav Ivanov (philologist)|Ivanov, Vyacheslav]]. "The Early History of Indo-European (aka Aryan) Languages".{{Page needed|date=September 2010}} ''Scientific American''. March 1990.</ref><ref>Mallory, James P. "Kuro-Araxes Culture". ''Encyclopedia of Indo-European Culture''.{{Page needed|date=September 2010}} Fitzroy Dearborn, 1997.</ref> === {{AFG}} === 16-р зуунд бүтээгдсэн "Бабурнама" сударт Афгени буюу "Афганичуудын газар нутаг" гэх үг бий. Үүнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна.<ref>{{cite web|url= http://persian.packhum.org/persian//pf?file=03501051&ct=92 |title=Events of the Year 910 (p.5)|author=[[Babur]]|work=[[Baburnama|Memoirs]]|publisher=[[Packard Humanities Institute]]|year=1525|accessdate=22 August 2010}}</ref> Түүнчлэн 10-р зууны үед бүтээгдсэн Худуд аль-Алам номонд "Афгани" гэх үг хэрэглэгдсэн байдаг. Паштун хэлэнд "Афгани" нь "байрлах, байрших" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Паштун болон Дари хэлэнд "Афгани" гэх нэг л утгаар тус улсын нэр бичигддэг.<ref>{{Cite book|title=The Afghans |last1=Vogelsang |first1=Willem |authorlink=|volume=|year=2002|publisher=Wiley Blackwell|location=|isbn=0-631-19841-5|page=18|url=https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&lpg=PP1&pg=PA18#v=onepage&q&f=false|accessdate=2010-08-22}}</ref><ref name="khyber">Anonymous. ''[[Ḥudūd al-ʿĀlam]]''. Op. cit. in "{{Webarchiv|url=http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|wayback=20110613145756|text=The Khalaj West of the Oxus: excerpts from ''The Turkish Dialect of the Khalaj''|archiv-bot=2023-11-06 07:37:05 InternetArchiveBot}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613145756/http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|date=13 June 2011}}" ''Bulletin of the School of Oriental Studies'', Vol 10, No 2, pp. 417–437. University of London. Retrieved 10 January 2007.</ref> 1801 оноос эхлэн өнөөгийн бидний мэдэх "Афганистан" гэх нэрийг ашиглаж эхэлжээ. ==Б== === {{BHS}} === Испани хэлээр "бүү де лас Бахамас" буюу "Гүехэн тэнгис" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="DicCarib">Allsopp, Jeannette. ''[https://books.google.com/books?id=PmvSk13sIc0C&pg=PA70&lpg=PA70 Dictionary of Caribbean English Usage]'', p. 70. University of the West Indies Press, 2003. ISBN 976-640-145-4. Retrieved 24 September 2011.</ref> Анхлан уг нэршлийг 1523 оны орчимд Италийн нэгэн газрын зурагт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Anonymous. "{{Webarchiv|url=http://scholar.library.miami.edu/floridamaps/view_image.php?image_name=dlp00020000520001001&group=spanish |wayback=20151117014054 |text=Turin Map |archiv-bot=2024-09-11 11:21:55 InternetArchiveBot }}." c. 1523. Retrieved 24 September 2011.</ref> Харин англи хэлэнд 1670-аад оны үед "Гранд Бахама" номонд дурдсанаар нэвтэрчээ. Үүнээс гадна өөр нэг домог байдгыг Испанийн эрдэмтэн Лукаян Тайно тайлбарласан байдаг. Энэ нь нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Ба Ха Ма" буюу "Дундадын дээр орших газар нутаг" гэсэн утгатай нэршлээс дээрх улсын нэр үүсчээ. === {{NEP}} === Бидний мэдэх Балба буюу Непал улсын нэр нь Санскритаар "нипалаяа" буюу "Уулын бэлд орших нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Мөн үүнээс гадна "Непа" буюу "Сүм дуганы нутаг" гэсэн Бирм үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг. Буддын шашинтай улсууд ихэвчлэн төвд хэлний "Нямбал" буюу "Ариун нутаг" гэсэн утгатай гэж үздэг ажээ. === {{BAN}} === Бенгал хэлний "Бенгал улс" гэх утгатай үг. Бенгал хэлээр "Бангла" гэж Бенгалчуудыг нэрлэдэг бөгөөд "Деш" гэдэг нь "улс, орон" гэх утгатай юм. Анх уг нэрийг 1971 онд Пакистанаас тусгаар тогтноход Шейх Мужибур Рахман тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт ашигласан байдаг. Бангла буюу Бенгалчуудыг 9-р зууны эхэн үеэс ном сударт тэмдэглэж байсан баримт бий.<ref>M.A. Amitabha Bhattacharyya, ''Historical Geography of Ancient and Early Mediaeval Bengal'', Sanskrit Pustak Bhandar, 1977, pp. 61–62.</ref> === {{BRB}} === Португаль хэлний "Барбадас" буюу "Сахалтнууд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="OxJurn">Reece, Robert. Oxford Journals: ''Notes and queries''. "[https://books.google.com/books?id=PeCIn2CrgYEC&pg=PA346 Barbados v. Barbadoes]". Oxford University Press, 1861. Retrieved 27 September 2011.</ref> Италийн Генуяа мужийн газрын зурагч Висконте Мажжиоло 1519 онд бүтээсэн газрын зурагт анхлан уг нэршлийг ашигласан байдаг.<ref>Maggiolo, Vesconte. {{Webarchiv|url=http://bsb-mdz12-spiegel.bsb.lrz.de/~mdz/index.html?c=autoren_index&l=en&ab=Maggiolo%2C+Vesconte |wayback=20120328064057 |text=Seeatlas (Alte Welt und Terra Nova) |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} – BSB Cod.icon. 135. (Genoa), 1519. {{de icon}}</ref> === {{BHR}} === Араб хэлний "Аль Бахрайн" буюу "Хоёр тэнгис" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Алдарт Коран сударт энэ нутгийн талаар таван ч удаа дурдсан байдаг. Өөр нэгэн домогт өгүүлснээр хоёр тэнгисийн бэлчих Аль-Ахса нутаг нь туйлийн амар тайван, үржил шимт нутаг бөгөөд Аль-Жавахари хэлээр "Бахри" гэдэг нь "Холбоо тэнгис" гэсэн утгатай ажээ. Гэвч сүүлийн домгийг олон нийт хүлээн зөвшөөрдөггүй. === {{BLR}} === Орос хэлний "Бела" буюу "цагаан", "рус" буюу Орос гэх утгатай үгсээс "Цагаан орос" буюу Беларус улсын нэр үүсчээ. Эртний судар бичгүүдэд Оросын нэг хэсэг байсан болохоор тусгайлан дурдаж байгаагүй. Ихэнх түүхчид улаантан болон цагаантнууд гэж хуваагдаж байснаас шалтгаалан улстөрийн үзэл баримтлалын дагуу нутаг заан "Беларус" улсын нэр үүссэн гэдэгт итгэдэг юм. === {{BEL}} === Бельги гэх үг нь "Белгик Гаул" үндэстнүүд гэсэн утгатай Ром үг. Латин хэлэнд орж ирэхдээ Бельги болж, "Бельгийн газар нутаг" гэх утгыг илэрхийлэх болжээ. 1830 онд одоогийн Бельгийн хаант улс Нидерландаас тусгаар тогтноход "Бельгийн нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг авсан боловч энэ нэршлээрээ удаагүй. Бельги гэдэг нь Прото-Сельтик хэлний "белг", Прото-Индо-Европ хэлний "бхелгх" буюу "догшин" гэсэн утгатай илэрхийлдэг.<ref>Koch, John. ''Celtic Culture: a Historical Encyclopedia'', p. 198. ABC-CLIO 2006.</ref><ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', pp. 125–126. Bern-Muenchen-Francke, 1959. {{de icon}}</ref><ref>Pokorny, Julius. ''The Pre-Celtic Inhabitants of Ireland'', p. 231. Celtic, DIAS, 1960.</ref><ref>Maier, Bernhard. ''Dictionary of Celtic Religion and Culture'', p. 272. Boydell & Brewer, 1997.</ref> Хэл зүйн зарим шинжээчид үүнийг Прото-Индо-Европ хэлээр "гэрэлтсэн" гэж хөрвүүлбэл ононо гэсэн санал гаргасан ч энэ тайлбарыг зарим нь хүлээн зөвшөөрдөггүй.<ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', p. 118. 1959. ISBN 3-7720-0947-6. {{de icon}}</ref> === {{BLZ}} === Энэ улсын нэрний утга учир тодорхойгүй. 17-р зууны эхэн үед Шотландн аялагчид "Белизе" нэрт голны нэрээр нэрлэсэн байх гэсэн таамаг бий. Мөн түүнчлэн Испани хэлний "Вализе", "Бализе" гэсэн үгнээс ч үүссэн байх боломжтой гэж үздэг.<ref name="brit1893">{{cite encyclopedia |year=1892|title=British Honduras|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |volume=12|location=New York|publisher=The Britannica Publishing Company |url=https://books.google.com/books?id=uGRJAAAAYAAJ&pg=PA133|accessdate=25 October 2010}}</ref> Мөн энэ нэрний талаар өөр нэг домог байдаг нь Маяачуудын өгсөн нэр гэж үздэг явдал. "Белиз" гэдэг нь Маяа хэлээр "шавартай ус" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ.<ref>Wright, Ronald. ''[https://books.google.com/books?id=F3QS1NJHJEMC&pg=PA24&lpg=PA24 Time among the Maya: Travels in Belize, Guatemala, and Mexico]''. Grove Press, 2000. ISBN 0-8021-3728-8. Retrieved 28 September 2011.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгээмэл тархсан домгоор бол Франц хэлний "Бализ" буюу "Гэрэл цацарсан" гэх үгнээс гаралтай гэж үздэг юм байна. === {{BEN}} === Тус улсын нэр Нигер хэлээр "Бениний бэлчир дэх газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг. Үүнээс гадна нутгийн Ицкери омгийнхний "Убину", Ёруба омгийнхний "Ибину" буюу "Хавчиг гэр" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх судлаачид ч бий. Араб хэлний "бини" буюу "үр сад" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх ч боломжтой юм. === {{BUL}} === Тус улсын нэр Прото-Турк хэлний "булгха" буюу "холилдсон, "булгак" буюу "хувьсгал" гэсэн үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг.<ref>Bowersock, Glen W. & al. ''[https://books.google.com/books?id=c788wWR_bLwC&pg=PA354 Late Antiquity: a Guide to the Postclassical World]'', p. 354. Harvard University Press, 1999. ISBN 0-674-51173-5.</ref> Эрдэмтэд үүнээс гадна эртний Монгол хэлний "булгарах" буюу "салж, хагацах" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үздэг юм. === {{BOL}} === Испанийн алдарт аялагч Симон Боливарын дурсгалыг мөнхжүүлж тус улсыг "Боливарын газар нутаг" хэмээн нэрийджээ. Уг нэрийг хошууч генерал Антонио Хосе де Сукре өгсөн гэдэг. Тус улс Перу улсаас тусгаар тогтносны дараа үндэсний ассемблейн анхдугаар хуралдаанаар хошууч генералын өгсөн нэрийг хэвээр баталсан байна.<ref>''{{Webarchiv|url=http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |wayback=20110820091233 |text=6 de Agosto: Independencia de Bolivia |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110820091233/http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |date=20 August 2011 }}.'' {{es icon}}</ref><ref name="cob">Maria Luise Wagner. "Construction of Bolivia: Bolívar, Sucre, and Santa Cruz". In Hudson & Hanratty.</ref> Алдарт аялагч, эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч Симон Боливарын нэр нь Испанийн Бискай мужийн "Болибар" тосгон нэрнээс үүссэн гэж намтар судлаачид нь үздэг.<ref>{{cite web |url=http://www.euskaltzaindia.net/index.php?option=com_eoda&Itemid=478&lang=eu&testua=ziortza&view=izenak |title= Ziortza |author= Euskaltzaindia|date= |work= |publisher= |accessdate=10 September 2011}}</ref> === {{BIH}} === :Босниа: Босна голын нэрээр тус улсын нэрийг нэрлэжээ. Энэ нэршлийг анх 958 оны үед Византын эзэн хаан VII Константин түүх шастирт тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. "Босна" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "бос", "богх" буюу "урсаж буй их усан" гэсэн утгатай.<ref name="Imamovic">Imamović, Mustafa (1996). Historija Bošnjaka. Sarajevo: BZK Preporod. ISBN 9958-815-00-1</ref> :Херцеговин: Амальгам болон эртний Герман хэлээр "герцог" буюу "гүн, ван" гэсэн утгатай бол "овина" гэдэг нь Серби-Хорват хэлээр "улс" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. === {{BOT}} === Тус улсын хамгийн том үндэстэн болох Сецвана хэлээр "Цваначуудын эх орон" гэсэн утгатай. Британийн хэлзүйч Ливингстоуны баталж буйгаар Сецвана хэлээр "адилхан, ижил" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. Үүнээс гадна "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах эрдэмтэд цөөнгүй бий.<ref>Ripley, George & Dana, Charles A., Eds. "[[:s:The American Cyclopædia (1879)/Bechuana|Bechuana]]". ''The American Cyclopædia''. (New York), 1879.</ref> === {{BRA}} === Португаль хэлний "пау-бразил" буюу "Улаан мод" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="Bueno36">Bueno, Eduardo. ''Brasil: uma História'', p. 36. Ática (São Paulo), 2003. ISBN 85-08-08213-4. {{pt icon}}</ref> Яг энэ нэршлийг хамгийн анх 1330 онд Английн Анжелино Дулкерт гэх эрдэмтэн ашиглаж байсан гэдэг. Гэвч тухайн үед Бразилийг хараахан илрүүлж амжаагүй байсан юм. === {{BRU}} === Тус улсын нэрний утга учирын талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин орчин үед Малай хэлний "Баруна" гэх үгнээс гаралтай гэсэн үзэл тархжээ. 14-р зууны үед Борнео дээр хөл тавьсан Аванг Алак Бетатар өөрийн нутгийн хэлээр "Баруна" буюу "Хаана байна" гэж дагалдагчдаасаа асууснаас энэ нэр үүсчээ.<ref>{{cite book|last=Curriculum Development Department|title=History for Brunei Darussalam: Sharing Our Past|year=2008|publisher=EPB Pan Pacific|location=Section 2.2|isbn=99917-2-545-8|page=26}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |title=Treasuring Brunei's past |publisher=Southeast Asian Archaeology |date=8 March 2007 |accessdate=19 September 2011 |archive-date=1 Аравдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001142659/http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |url-status=dead }}</ref> Түүнчлэн 978 оны Хятадын судар бичгүүдэд "Бони" нэрт хааны тухай дурдсан бий. Уг хааны нэрнээс улсын нэр үүссэн байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд санал дэвшүүлжээ. Бас нэгэн таамаг байдаг нь 1550 онд тус нутагт хөл тавьсан Италийн аялагч Людовико ди Вартема "Борней арал" гэж тэмдэглэсэнтэй холбоотой ажээ. "Варунай" буюу эртний Санскрит хэлээр "далайчдын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж үзэх эрдэмтэд ч бий. === {{BFA}} === Тус улсын Море омгийнхний хэлээр "буркина" гэдэг нь "шударга, итгэж болох" гэсэн утгатай, Диоула омгийнхний хэлээр "фасо" гэдэг нь "газар нутаг, эцгийн гэр" гэсэн утгатай хоёр үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 1983 онд тусгаар тогтносон тус улсын ерөнхийлөгч Томас Санкара энэ нэрийг сонгон хэрэглэх зарлиг гаргасан юм. === {{BDI}} === Тус улсын голлох үндэстэн болох "Рунди" хэлээр "Рундичуудын эх орон" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. 1962 онд Бельгийн харьяалалаас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хэрэглэх болжээ. === {{BHU}} === Тус улсын нэрний утга учир тодорхойгүй, маш олон таамаг, тайлбар, домог өнөө үетэй золгожээ. Францын аялагч Жеан Баптист Тавернье 1676 онд гаргасан "Зургаан аялал" номондоо "Боутан" гэх үгийг дурдсан байдаг. Тухайн үед Бутан улс гэж байгаагүй бөгөөд Төвдийн хаант улсын нэгдсэн захиргаанд багтаж байсан гэдэг. Бутан даяар тархсан үзлээр бол Санскрит хэлний "Бота-анта" буюу "Төвдийн хязгаар нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай ажээ.ref name="Names&Histories" /><ref name="chakravarti7">{{cite book|title=A Cultural History of Bhutan |volume=1 |first=Balaram |last=Chakravarti |publisher=Hilltop |year=1979 |page=7 |url=https://books.google.com/books?id=6VxuAAAAMAAJ |accessdate=1 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Балба хэлээр "Бодо Хатан" буюу "Төвдийн нутаг" гэх утгатай үгнээс үүдэлтэй байж болох юм. Бутаны хэл шинжлэлийн зарим эрдэмтэд Санскрит хэлний "Бу-Уттан" буюу "Өндөрлөг газар" гэх үгнээс гаралтай гэж тайлбарладаг. ::'''Друк Юл''' Бутанчууд өөрсдийнхөө хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Бутан хэлний "Аянгын лууны газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ. Тэд 1730 оноос энэ нэршлийг хэрэглэх болсон байна. ==В== === {{VAN}} === Уугуул Вануатучуудын хэлээр энэ нь "Бидний эх орон" гэх үгнээс гаралтай ажээ. === {{VAT}} === Итали хэлний "Ватикан толгодын хот" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Энэ нь тус хотыг тойрон хүрээлдэг "Ватикан" гэх нэртэй толгодын нэр юм. Харин Ватикан гэдэг нь Италийн "Ватиканиари" буюу "Ариун номын нутаг" гэсэн утгай үгнээс гаралтай ажээ. Эртний Ромын үеэс энэ нэрийг хэрэглэн, түүх, шастирт тэмдэглэсэн нь бий. === {{VEN}} === Тус нутагт анхлан хөл тавьсан Италийн аялагчид болох Алонсо де Ожеда, Америго Веспуччи нар "Венесуола" буюу "Бяцхан Венец" гэж уулга алдсанаас хойш газрын зураг, албан ёсны баримт бичигт ийнхүү тэмдэглэх болжээ. === {{VIE}} === Тус улсын нэршил нь "Вьет" буюу "Өмнөд", "Нам" буюу "газар" гэх үгнээс гаралтай гэж ихэнх түүхчид үздэг. МЭӨ 2-р зуунаас хойш ийнхүү хаант улсыг ийн нэрийдэх болжээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.anviettoancau.net/anviettc/docs/2007-02/trbontai.pdf |wayback=20110723020926 |text=An Introduction to Vietology |archiv-bot=2025-10-06 06:43:22 InternetArchiveBot }}", p. 3.</ref> Вьет Нам гэх үгийг хамгийн анх МЭӨ 239 оны нэвтэрхий тольд Хятадын эрдэмтэд тэмдэглэжээ. Харин одоогийн бидний мэдэх "Вьетнам" гэх үгийг 16-р зууны яруу найрагч Нгуен Бин Хием хэрэглэсэн байдаг. ==Г== === {{GAB}} === Португаль хэлний "Габао" буюу "Халхлагдсан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Комо голын адагт орших энэ нутаг олон нийтээс халхлагдсан, хэр баргын хүн хүрч очиход төвөгтэй учир ийнхүү нэрийдэх болжээ. === {{GUY}} === Нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Их нууруудын нутаг" гэсэн утгатай. === Гайти {{HAI}} === Гайтийн Тайно/Аравак омгийнхний хэлээр "Уулын нутаг" гэсэн утгатай үг юм. Хиспаниола арлын баруун хэсэгт орших уг нутаг өндөр уулсаар хүрээлэгдсэн байгалийн өвөрмөц тогтоцтой. === {{GMB}} === Мандинкан омгийн "Гамбура" буюу "Каабу голын хаан" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байдаг. Улмаар 1965 онд Их Британиас тусгаар тогтноход одоогийн "Гамби" гэх нэрийг сонгожээ. Гамбра гэх нутгийн нэршил бүр 1455 онд Алвис Кадамосто гэх газарзүйч номонд тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Cadamosto, Alvise. ''Mondo Nuovo, Libro de la Prima Navigazione di Luigi di Cadamosto de la Bassa Ethiopia ed Altre Cosa''. Op cit. Montalbado, Francanzano (ed.) ''Paesi Novamente Retrovati et Novo Mondo da Alberico Vesputio Florentino Intitulato''. (Vicenza), 1507. {{it icon}}</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан өөр нэг домгоор бол Португаль хэлний "Гамбио" буюу "худалдаа, арилжаа" гэх үгнээс үүссэн гэдэг. Энэ нь тухайн үедээ Португальчуудын боолын худалдаа явуулдаг гол нутаг байсантай холбоотой. === {{GHA}} === Тус улс 1957 оны гуравдугаар сарын 6-ны өдөр Их Британиас тусгаар тогтноход "Гана" гэх нэрийг албан ёсоор авчээ. Энэ нь Малиан Ганын эзэнт гүрний хааны урд бичигддэг байсан "Дайчдын хаан" гэсэн утгатай цол нэрнээс үндэслэсэн нэр юм. === {{GUA}} === Нахуати омгийнхний хэлээр "Куаутемаллан" буюу "Ой модны нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. === {{GIN}} === Тус улсын нэр чухам ямар утгатай талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин Португаль хэлний "Гвин" буюу "эрэг, ирмэг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болно гэдэгтэй ихэнх эрдэмтэд нэгддэг. Яг энэ нэршлээр 1481 онд тус улсыг Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид нэрлэж байсан баримт бий. Өөрөөр Дьенне болон Берберчүүдийн хэлний "гинавен, агинау, агинаоу" буюу "хар", "шатсан" гэх утгатай үгнээс үүссэн гэх хувилбар бий.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{GNB}} === Нэрний утга учир нь дээр дурдсан Гвиней улсынхтай төстэй. 1973 онд тус улсы Португалиас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хуульчилжээ. === {{GER}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг байдаг ч түмэнд түгсэн нэг хувилбар бий. Үүгээр бол Сельтик хэлний "гайр" буюу "хөрш" <ref name="OEDgerm">''Oxford English Dictionary''. "Germany".</ref>, "гайрм" буюу "цуст тулаан", "гар" буюу "хашхираан/жад" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. МЭӨ гуравдугаар зуунаас эхлэн Ромын их удирдагч Юлий Цезарь газрын зураг болон албан ёсны баримт бичигт энэ нэрийг ашиглаж, олон нийтэд таниулсан юм. ::'''''Дойчленд''''' Германчууд эх хэлээрээ улсынхаа нэрийг ингэж бичдэг. Энэ нь "Ард түмний нутаг" гэсэн утгатай эртний герман хэлний үг юм. === {{GRE}} === Тус улсын нэрний талаар олон янзын домог яриа бий. Үүнээс дурдвал. Аугаа Гомерын дуулалд "Греа" гэх тосгоны тухай гардаг. Үүнээс үүдэн тус улсын нэр үүссэн гэх домог бий. Уг тосгоны "Греа" гэх үг нь "хөгшин эмэгтэй" гэх утгатай юм байна. Нутгийн иргэдийн дунд тархсан өөр нэг домгоор бол "Керас" буюу "хүндэтгэл хайрлах" гэсэн утгатай ажээ. Энэ нь Аугаа Грекус гэх хамба ламтан тус нутгийг адислан, аравнайлсантай холбоотой юм. ::'''''Хеллас''''' Грекчүүд эх хэлээрээ нутгаа ийн нэрлэдэг. Уг нэршил чухам юунаас сэдэвлэсэн нь тодорхойгүй. Нутгийн иргэдэд тархсан домгоор бол Трой улсын Хеллен хамба ламын нэртэй холбоотой ажээ. === {{GRD}} === Испанийн Гранада мужийн нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. ==Д== === {{DEN}} === Дани улсын нэр чухам юунаас үүссэн нь тодорхойгүй. Гэвч дараах хоёр ойлголт орчин үе хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэхдээ Прото-Индо-Европ хэлний "дхен" буюу "доор, тэгш тал", "мерек" буюу "хил, ой мод" гэх утгатай үгнээс үүссэн байх боломжтой гэж хэл зүйчид үздэг. Анх энэ талаар Паулус Оросиус гэгч "Тэрс үзэлтнүүдийн эсрэг тэмцсэн долоон түүх" номонд дурдсан нь бий.<ref>Thorpe, B. ''<u>The Life of Alfred The Great</u> Translated from the German of Dr. R. Pauli To Which Is Appended Alfred's Anglo-Saxon Version of Orosius'', p. 253. Bell, 1900.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан домог нь эрт цагт Данийн нутагт алдар суугаараа мандаж байсан Дан гэх хааны нэрнээс үүссэн ажээ. === {{DMA}} === Аугаа аялагч Кристофер Колумб 1493 оны 11-р сарын 3-ны өдөр тус нутагт анхлан хөл тавьж, улмаар "Ням гаригийн газар нутаг" гэх утгатай "Доминик" гэх испани нэр хайрлажээ. Тухайн үед ням гаригыг гэгээнтнүүдийг дурсах өдөр болгон Испанийн христийн шашинтнууд тэмдэглэдэг байсантай холбоотой. Гэхдээ түүхчид бас өөр тайлбар хийдэг. Учир нь Кристофер Колумб өөрийн төрсөн эцэг Доменежогийн нэрээр нэрлэсэн байж болох талтай юм. === {{DOM}} === Тус улсын нэршлийн тухайд дээр дурдсан Доминик улстай тун төстэй домог ярианууд өдийг хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэвч Кристофер Колумби Гэгээн Доминикийн өдөр буюу наймдугаар сарын 4-ний өдөр <ref>Partido Revolucionario Dominicano. "{{Webarchiv|url=http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |wayback=20120701044753 |text=Leyenda e Historia Envuelven la Fundación de Santo Domingo |archiv-bot=2026-02-07 13:50:57 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120701044753/http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |date=1 July 2012 }}''. Accessed 18 October 2011. {{es icon}}</ref> тус улсыг нээсэнтэй холбогдуулж Испаниар "Гэгээн Доминикийн газар нутаг" гэх нэр хайрласан гэдэг домогтой юм. === {{TLS}} === Португаль хэлний "Дорнын дорно орших арал" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Малай хэлэнд "Тимур" гэдэг нь "дорно", "зүүн" гэсэн утгыг агуулдаг байна. ==Е== === {{EGY}} === [[File:Kmt obelisk.jpg|thumb|200px|Египетээр ''Km.t'' гэж бичсэн Луксорын чулуун багана. Франц улс Парис хот]] фараонуудын үеийн эртний Египетийн хэлээр "Ка болон Птагын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. Үүнийг Грек, Латин хэлэнд "Айжиптос" гэж буулгасан нь тус улсын нэр болжээ. Ка болон Птах нь эртний Египетийн хоёр том бурхан бөгөөд "Птах" гэдэг нь "нээгч, илрүүлэгч" гэсэн утгатай Египет үг юм. Харин Грек улсын ардын домог боох "Страбо"-д "Аханоу гиптиос" буюу "Аахены доох нь орших нутаг" гэсэн утгатай грек үг ажээ. ::'''''Миср/Маср''''' Египетчүүд эх хэлээрээ улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Араб хэлээр "хот" гэсэн утгатай юм. ==Ж== === {{DJI}} === Тус улсын нэрний талаар тодорхой ойлголт байхгүй. Гэвч өнөө цаг үед "Техути/Тот бурханы нутаг" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн нэрнээс үүссэн гэх үзэл давамгайлж байна. Хачирхалтай нь Техути гэдэг нь эртний Египетийн сарны бурхан юм. ==З== === {{ZAM}} === "Замбези голын нутаг" гэсэн утгатай Африк үг. Замбези нь тус улсын зүүн хэсэгт орших бөгөөд Зимбабве улсаас тусгаарлаж байдаг нэг ёсны хил юм. Замбези нь Замби, Ангол, Намиб, Ботсвана, Зимбабве, Мозамбик улсуудыг дамнан урсдаг 2,574 км урт гол юм байна. === {{ZIM}} === Шона омгийнхний хэлээр "Жимба-же-мабве" буюу "Чулуун гэр" гэсэн утгатай үгнээр уг нэршил үүссэн байна. Шона омгийн суут бүтээл болох чулуун хэрэм, орд харшнуудаас Зимбабве гэх нэр үүсчээ. ==И== === {{ISR}} === Израйль гэдэг нь "Бурхантай хамт тулалдах" гэсэн утгатай Хебрю үг юм. Энэ нь Библийн сударт гардаг гэгээн Йаковын хэсгээр үүдсэн нэршил ажээ. Ерөөс бурхантай хамт ялах, хамт байх гэсэн санаагаар дээрх нэрийг сонгосон байна. === {{IDN}} === "Энэтхэгийн арлууд" гэсэн утгатай Грек үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Үүнээс хойш ялангуяа 19-р зууны дунд үеэс эхлэн "Дорнод Энэтхэг" гэж англи хэлэнд тэмдэглэх болсон юм. === {{JOR}} === "Йордан голынхон" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Харин Йордан голын нэрийг Хебрю, Канаан хэлний "ирд" буюу "Сөнөсөн тэнгисийн доох нь талд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Тус улс Йордан голын зүүн эрэг дагуу оршдог юм. === {{IRQ}} === "Эрак" буюу "Доод орших газар" гэсэн утгатай Перси хэлнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Мөн түүнчлэн Эвфрат мөрний бэлчирт орших "Эрэк/Урук" гэсэн хотын нэрнээс үүсэлтэй гэсэн тайлбар ч байдаг. === {{IRN}} === "Арянчуудын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр гаралтай. "Аря" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "угсаатан", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{IRL}} === Ирландчууд өөрсдийгөө "Эйре" гэж нэрлэдэг бөгөөд "Эйречүүдийн нутаг гэсэн утгатай Ирланд үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. "Эйре" гэх үг нь Сельтик хэлний "ивериу" буюу "үржил шим" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд нийлээд "Үржил шимт нутаг" гэх утгыг илэрхийлнэ. Түүнчлэн "Төмрийн нутаг" гэж нэрлэх саналтай эрдэмтэд ч бий. === {{ESP}} === Латин хэлний Хиспаниа гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Хиспаниа нь "И-сепаним" буюу "туулай" гэх утгатай Пуник үг юм. Латин хэлэнд нэвтрэхтэй буруу дуудагдаж Хиспаниа болсон гэдэг. Үүнээс үзвэл "Туулайнуудын нутаг" гэсэн утгатай Араб үг болж байгаа юм. === {{ISL}} === Хуучин Норс хэлний "исс" буюу "мөс" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай "Мөсөн нутаг" гэх утга илэрхийлдэг үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Хуучныг судлаач Адам Рудерфорд болон зохиолч Эйнар Палссон нар "Сельтикийн өв уламжлал" номондоо "ис-ланд" буюу "Исүс" болон "Айсис" охин тэнгэрийн өлгий нутаг гэсэн утгатай гэж тайлбарласан нь бий.<ref>{{cite book|title=Arfur Kelta|year=1981|publisher=Mímir|location=Reykjavík|page=36|author=Einar Pálsson|accessdate=14 November 2013|language=Icelandic}}</ref> === {{ITA}} === Италийн домгийн баатар Италусын нэрнээс үүссэн гэх олонд алдаршсан домог бий. Түүнчлэн эртний Грек хэлний "италос" буюу "бух" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж үзэх түүхчид ч байдаг. Мөн латин хэлний "витулус" буюу "тугал" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх магадлалтай. Гэвч италичууд "тугал" гэсэн тодотголтой үг биш гэдэгт одоо хэр нь итгэлтэй байдаг. Ихэнх Италичууд Италус гэх домгийн баатраас үүдэлтэй нэр гэдэгт орчин цагт итгэх болжээ. === {{UK}} === Дундад зууны Латин хэлний "Британниа Майор" буюу "Их Британи" гэсэн утгатай үгнээс уг нэршил үүсчээ. Анх энэ нэршлийг Жефри гэх зохиолч өөрийн номондоо дурдсан байдаг. "Британи" гэдэг нь Уэльс хэлний "Претани" буюу "будагдсан хүмүүс" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ. Сельтик болон Викингүүдийн үед Их Британийн нутагт амьдарч байсан хүмүүс биендээ шивээс хийж, янз бүрийн өнгөөр будах нь элбэг байснаас дээрх нэршил үүссэн байна. ::'''''Нэгдсэн хаант улс''''' Энэ нь Их Британи, Умард Ирландын нэгдсэн хаант улс гэх үгний товчлол юм. 1927 оноос эхлэн албан ёсны баримт бичигт дээрх нэршлийг ашиглах болсон байна. ::'''''Албион''''' Грек хэлний "Албиво" буюу Латин хэлээр "Альба" буюу "цагаан" гэх үгнээс уг нэршил үүсчээ. Доверийн цагаан эргийг харсан уран зохиолчид дээрх нэрийг өгсөн байх магадлалтай. ==Й== === {{YEM}} === Тус улсын нэрний талаар нэгдсэн тодорхойлолт байдаггүй. Харин Араб хэлний "Имн" буюу "өмнөд" "Йамин" буюу "баруун тал" гэх үгнээс үүссэн гэсэн домог бий.<ref>Many [[Semitic languages]], including [[Arabic language|Arabic]] and [[Hebrew language|Hebrew]], preserve a system with south on the "right" and north on the "left"</ref> Зарим судлаачид "Юмн" буюу "аз жаргал" гэсэн утга илэрхийлдэг гэж үздэг. ==К== === {{CPV}} === Португаль хэлний Кабо Верде буюу "Ногоон хошуу" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. 1444 онд энэ газар нутгийг илрүүлэхэд бүх юм нь ногооч харагдаж байсан тул аялагч, эзлэн түрэмгийлэгчид ийм нэр өгчээ. === Казахстан {{KAZ}} === Амальгам хэлээр "Казахуудын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. "казак" гэдэг нь "нүүдэлчин", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд "стан" гэдэг нь персээр "нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{CAM}} === Санскрит хэлний "камания бхожа" буюу "Сайныг мөрөөдөгсдийн өлгий" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref>Law, B.C. ''Some Ksatriya Tribes of Ancient India'', p. 233. 1975</ref> Түүнчлэн эрт цагт төвд, энэтхэг, пакистан, вьетнам, лаосын нутгийг хамран оршиж байсан Сваямбува Камбу гэх нутаг дэвсгэр, Хинди соёлын томоохон төвөөс нэр нь үүссэн гэж үзэх теологичид бий..<ref>Casey, Robert. ''Four Faces of Siva'', pp. 88–100. Bobbs-Merrill Company (Indianapolis), 1934.</ref><ref>George Coedes. ''Inscriptions du Cambodge'', II, pp. 10 & 155. {{fr icon}}</ref> Others suppose it to be an exonym derived from [[Old Persian]] ''Kambaujiya'' ("weak") or the cognate [[Avestan]] ''Kambishta'' ("the least")<ref>Harmatta, J. Op. cit. [disapprovingly] in ''Achaemenid History'', 13, pp. 110–111. PF 302 and PFNN 2350.</ref> Орон нутгийнхан тэр бүр таалан хүлээж аваад байдаггүй өөр тайлбар байдаг нь Перси хэлний "Камбаужия" буюу "үлбэгэр", Авестан хэлний "Камбишта" буюу "өчүүхэн" гэсэн утгатай үгнээс ч үүссэн гэх домог. === {{CMR}} === Герман хэлний "Камерун", Франц хэлний "Камероун" буюу "сам хорхой" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Энэ нь тус улсад урсдаг Вури голтой холбоотой нэр юм. Тус улсад ирсэн европынхон эрэг дагуу "сам хорхой" ихээр барьж байсантай энэ нэршил холбоотой.<ref name="MLW">{{cite book |url=http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |chapter=''Callianassa turnerana'' |title=FAO Species Catalogue, Vol. 13. Marine Lobsters of the World |author=Lipke B. Holthuis |author-link=Lipke Holthuis |publisher=[[Food and Agriculture Organization]] |year=1991 |isbn=92-5-103027-8 |series=FAO Fisheries Synopsis No. 125 |access-date=2017-07-20 |archive-date=2011-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724172129/http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |url-status=dead }}</ref> === {{CAN}} === Тус улсын уугуул иргэд болох Ироко омгийнхний "Канада" буюу "Тосгон" гэх үгнээс Канад улсын нэр үүсчээ.<ref>{{cite web|title=Origin of the Name, Canada|url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|publisher=Canadian Heritage|year=2008|accessdate=23 May 2011|archive-date=27 Долдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727225559/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|url-status=dead}}</ref> Британи, Францын дарангуйллын үеэс Канад гэж нэрлэсээр өдийг хүрсэн юм. Нутгийнхан дунд тархсан өөр нэг домгоор бол Испани, Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид алт, мөнгө хайж ирсэн боловч юуг ч эс олжээ. Чухамдаа үүнээс болж Испаничууд "ака", Португальчууд "ка-нада" гэж хэлээд буцсан гэдэг. Энэ нь "юу ч алга" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна. === {{QAT}} === Эртний Зубара улсын Катари тосгоны нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэж олонх катарчууд үзэх болжээ. Грекийн алдарт Птоломейн үеийн газрын зурагт "Катари" гэх үгийг ашигласан байдаг. Англи хэлтнүүд "Каттер" буюу "зүсэгч, таслагч, сийлбэрчин" гэж ойлгож, дууддаг боловч энэ нь тийм утгыг огтоос илэрхийлдэггүй билээ. === {{KEN}} === Кени уулын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Кени гэдэг нь Кикую омгийн хэлээр "Кере Ниага" буюу "Цагаан хайрхан" гэх утгатай үг ажээ. Мөн тус омгийнхний "Кирима Нгай" буюу "Бурхадын орших хайрхан" гэх утгатай байж магадгүй гэж Германы эрдэмтэд үздэг юм. === {{CYP}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга агуулдаг болох нь тодорхойгүй. Олон нийтэд түгсэн домгоор бол Латин болон Грек хэлний "зэс" гэх утгатай үгнээс үүссэн ажээ.<ref>Fisher, Fred H. ''Cyprus: Our New Colony And What We Know About It'', pp. 13–14. Geo. Routledge & Sons (London), 1878.</ref> Шумерийн "Кубар" буюу "хүрэл" гэх үгнээс ч үүссэн байж болох талтай. Өөр нэгэн домгоор бол Грекийн "кипариссос" буюу "агар задан мод" <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Cyprus |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> эсвэл "кипрос" буюу "улаан хүрэн" гэх үгнээс үүссэн гэж үздэг байна. === Киргизстан {{KGZ}} === Турк хэлний "кирк" буюу "40" гэсэн тооны нэрнээс үүдсэн "40 овгийнхний нутаг" гэсэн утгыг тус улсын нэр илэрхийлдэг байна. === {{KIR}} === Британийн аялагч Томас Гильберт тус арлыг нээсэнтэй холбогдуулан уугуул иргэд түүний нэрийг "Кирибат" гэж дуудсанаас үүдэн энэ нэршил үүссэн байна. === {{COL}} === Алдарт аялагч Кристофер Колумбийн нэрнээс үүдэн "Колумбийн газар нутаг" гэсэн утгатай үг юм. 1819 онд алдарт тэмцэгч Симон Боливар уг нэрийг хайрлаж, улмаар улсын албан ёсны нэр болгожээ. 1863 онд энэ нэрийг албан ёсоор соёрхон батласан юм.<ref>{{cite web|author=Carlos Restrepo Piedrahita|url=http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|title=El nombre "Colombia", El único país que lleva el nombre del Descubrimiento|work=Revista Credencial|date=February 1992|accessdate=29 February 2008|language=es|archive-date=5 Нэгдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080105031144/http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|url-status=dead}}</ref> === {{COM}} === Араб хэлний "Камар" буюу "Сар" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CGO}} === Францын дарангуйллаас ангижирч тусгаар тогтносон улс болсон 1960 онд Конго голын нэрнээс санаа аван ийнхүү нэрлэх болжээ. "Конго" гэсэн үг нь Баконго омгийнхний хэлээр "анчид" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Bentley, Wm. Holman. ''Pioneering on the Congo''. Fleming H. Revell Co., 1900.{{Verify source|date=October 2011}}</ref> Конго гол нь Ангол, Бурунди, Камерун, Төв Африк, хоёр Конго, Руанда, Танзани, Замби улсыг дамнан урсдаг, 4,700 км үргэлжилсэн гол юм. === {{COD}} === Улстөрийн үзэл суртлын хувьд хоёр хуваагдсан улс учир нэрний утгын тухайтад Бүгд найрамдах Конго улстай адилхан. === {{KOS}} === Серби хэлний "Кос" буюу "хар шувуу", "ово" буюу "нутаг" гэсэн утгтай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CRC}} === Испани хэлний "Баян эрэг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Аугаа аялагч Кристофер Колумб энэ газар анхлан хөл тавьсан 1502 онд "Коста дель Оро" буюу "Алтан эрэг" гэж уулга алдаж байсан удаатай. === {{CIV}} === Франц хэлний "Зааны ясан эрэг" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Францын дарангуйллын үед тус улс зааны ясны худалдааны гол түшиц газар байснаас үүдэн дээрх нэршил гарсан байна. Зарим улсууд тус улсыг "Алтан эрэг", "Боолын эрэг" гэх мэт янз бүрээр нэрлэдэг. === {{CUB}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга учиртай болох нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Гэвч Тайно омгийнхний "кубао" буюу "үржил шимт нутаг" <ref>Carrada, Alfred. ''The Dictionary of the Taino Language'', "{{Webarchiv|url=http://www.alfredcarrada.org/notes8.html |wayback=20090219192148 |text=Plate 8 |archiv-bot=2026-01-18 03:30:41 InternetArchiveBot }}".{{Unreliable source?|date=September 2009}}</ref> "коабана" буюу "сайхан нутаг" <ref>[http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm Taino Indigenous Peoples of the Caribbean Dictionary] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430163856/http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm |date=30 April 2008 }}".{{Unreliable source?|date=June 2009}}</ref> гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх тайлбар бий. Өөр нэг тайлбараар бол аугаа аялагч Кристофер Колумб Испанийн Женоа мужийн "Куба" гэх тосгоны нэрнээс санаа авч ийнхүү нэрлэсэн гэж үздэг байна. <ref>Barreto, Augusto Mascarenhas. ''O Português Cristóvão Colombo: Agente Secreto do Rei Dom João II.'' Lisbon, 1988. Translated edition: ''The Portuguese Columbus: Secret Agent of King John&nbsp;II''. Palgrave Macmillan, {{ISBN|0-333-56315-8}}.</ref><ref>Da Silva, Manuel L. and Silvia J. ''Christopher Columbus was Portuguese'', pp. 396 ff. Express Printing (Fall River), 2008. {{ISBN|978-1-60702-824-6}}.</ref> === {{KUW}} === Араб хэлний "кут", "коут" буюу "усны ойролцоо барьсан цайз" гэсэн утга үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. ==Л== === {{LAO}} === Энэтхэг хэлний "лава" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Лава гэдэг Лахорын домгоор Рама бурханы ихэр хүүхдийн нэгнийх нь нэр юм. Үүнээс гадна Хятад хэлний "Лан Шанг" буюу "сая, сая зааны өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болох юм. === {{LVA}} === Тус улсын нэр нь Балтын орнуудын хэлээр "Лиет" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэх үгнээс үүссэн гэж үзэх судлаачид бий. Мөн түүнчлэн Латгалиансуудын овгийн нэрнээс үүссэн гэж үзэх сүүлийн үед давамгайлах болжээ. === {{LSO}} === Сесото омгийнхний хэлээр "Басоточуудын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. <ref>{{cite book|title=No Place Left to Bury the Dead|url=https://archive.org/details/noplacelefttobur00itan|first=Nicole|last=Itano|publisher=Simon and Schuster|year=2007|page=[https://archive.org/details/noplacelefttobur00itan/page/314 314]|isbn=0-7432-7095-9}}</ref> Басото гэдэг нь тус улсад амьдарч байсан эртний овог аймаг бөгөөд "восото" буюу "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. <ref>Merriam-Webster Online. "[http://www.merriam-webster.com/dictionary/basotho Basotho]". Retrieved 11 May 2012.</ref> === {{LBR}} === Латин хэлний "Либер" буюу "эрх чөлөө" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. АНУ боолчилсон хар арьстнуудад тусгайлан газар заан өгч улс болгон суурьшуулахдаа энэ нэрийг өгсөн байна. === {{LIB}} === Араб хэлний "лебнан" буюу "цагаан", "лебнен" буюу "сүү" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Үүнээс гадна Ливан уулын нэрнээс үүдсэн нэр байж болно гэж судлаачид үздэг. Нутгийнхний хэлээр "ливан" гэдэг нь "Бурханы зүрх" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. МЭӨ 2900 онд зохиогдсон "Гигламешийн судар" бичигт Эбла гэж дурдагдсан бол Библийн сударт Эблагын тухай 71 удаа дурдагддаг юм. === {{LBY}} === Тус улсын нэрний утга учир тухайлан тодорхой болоогүй. Гэхдээ Египетийн газар нутагт хамаардаг байсан "Ливийн цөл"-өөс тус улсын нэршил үүссэн гэж ихэнх судлаачид үздэг. Эртний Берберчүүдийн хэлээр "Либианс" буюу "цөлийн баруун тал" гэсэн утгатай ч гэж зарим эрдэмтэд үздэг байна. === {{LTU}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг, тайлбар бий. Үүнээс дурдвал Балтын орнууд эрт цагт нэгдэн нэг эзэнт гүрэн байснаас үүдэн "лиети" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэсэн утгай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Түүнчлэн Грек хэлний "а-лей-сон" буюу "Аяга", Тохари хэлний "лиям" буюу "нуур" эртний слав хэлний "лияти" буюу "аадар бороо" гэх үгнүүдээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Литвачуудийн итгэдэгээр бол литва хэлний "лиетус" буюу "хур элбэгтэй нутаг" гэсэн утгатай юм байна. === {{LIE}} === Герман хэлний "гялтганасан чулуу" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Ариун Ромын эзэнт гүрний үед өөрөөр нэрлэж байсан ч Ариун Ромын эзэнт гүрэн задран унасны дараа энэ нэрээ сэргээн авсан байна. === {{LUX}} === Герман хэлний "люцл" буюу "жижиг", "бург" буюу "шилтгээн" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Эдгээр үгнүүд нийлээд "Жижиг шилтгээн" гэх утгыг илэрхийлнэ. ==М== === {{MRI}} === Нэрний утга учрын тухайтад дээр дурдсан Мауритани улсын утгатай тун төстэй. Түүнээс гадна эртний Голландын эзэнт гүрний Маурис Нассау гэх эзэн хааны нэрнээс үүссэн гэж зарим судлаачид таамагладаг. === {{MRT}} === Латин хэлний "Моорчуудын нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Моор гэдэг нь эртний араб үндэстнүүдийн нэг юм. === {{MAD}} === Малагаси омгийнхний хэлээр "Малагасичуудын эх орон" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Малагаси гэдэг нь чухам ямар үг болох талаар өнөө цаг үед ямар ч тайлбар ирээгүй байна. Харин Венецийн худалдаачин Марко Поло аялалынхаа үеэр тус улсын нэрийг буруу дуудсанаас болж "Мадагаскар" гэх улсын нэр бий болжээ. Чухам түүний буруу дуудсан нэрнээс болж газрын зурагт энэ нэрээр тэмдэглэх болсон байна. === {{MKD}} === Грек хэлний "Македовиа" буюу "хязгаар нутаг, дараагийн" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364599 Μακεδονία], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref><ref>[http://www.etymonline.com/index.php?term=Macedonia Macedonia], Online Etymology Dictionary</ref> Түүнээс гадна Грек хэлний "Македнос" буюу "өндөр, нарийхан" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. <ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364596 μακεδνός], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref> === {{MWI}} === Уугуул Малавичуудын хэлээр "оргилсон их усан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнээс гадна Малави нуурын нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Малави нуур нь 560 км урт, 75 км өргөн 706 метрийн гүн, Малави, Мозамбик, Танзани улсуудыг дамнан оршдог нуур юм. === {{MAS}} === Малайн хойгын нэрнээс тус улсын нэр үүссэн байх гэдэгт ихэнх түүхч, судлаачид итгэдэг. Чухамдаа эртний Энэтхэгийн худалдаачид энэ хойгоор дамжин олон арван төрлийн худалдаа хийдэг байсан түүх бий. Малай хэлний "мала" буюу "уулс" гэсэн үгнээс тус хойгын нэр үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Түүнчлэн япон, малай хэлний "мелаю", "млаю" буюу "шургуу ажиллагсдын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс үүссэн гэх домог бий. Энэ хоёр домог орчин цагт хамгийн элбэг тархжээ. === {{MDV}} === Санскрит хэлний "маладвипа" буюу "арлуудын цэцгэн титэм" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнчлэн малай хэлний "мала" буюу "уулс", санскрит хэлний "дива" буюу "арал" гэсэн үгнээс үүдсэн "Уулсын арал" гэх утгатай гэсэн өөр нэг домог ч бий. === {{MLI}} === Эртний Баруун Африк хэлний "мали" буюу "усны үхэр" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. === {{MLT}} === Тус улсад эрт цагт Грек болон Финикүүдийн соёл холилдож байснаас шалтгаалан дараах хоёр утгаар тайлбарлагддаг. <ref name="ndmh">{{cite news|url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|publisher=Department of Information – Maltese Government|title=Notable dates in Malta's history|date=6 February 2008|access-date=21 Долдугаар сар 2017|archive-date=25 Арван нэгдүгээр сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|url-status=dead}}</ref> Грек хэлний "мелита" буюу "зөгийн бал" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэх домог бий. Византийн эзэнт гүрэн аль 395 оноос эхлэн энэ нэрээр газрын зурагт тэмдэглэсэн байна.<ref name="ndmh"/><ref>{{cite news|url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |publisher=Malta Today |title=Controversy over unique Maltese bee population |date=6 February 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319221059/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |archivedate=19 March 2012 |df= }}</ref> Финикчүүдийн "малет" буюу "диваажин" гэх үгнээс үүссэн гэх өөр нэг хувилбар бас бий.<ref>{{cite book| last =Pickles| first =Tim| title =Malta 1565: Last Battle of the Crusades| publisher =Osprey Publishing| url =https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&pg=PA11&lpg=PA11&dq=Maleth+Malta+haven&source=web&ots=PGO2OF9Y9I&sig=rcodiMbexlDy5YwMXhelH7zEYyw| isbn =978-1-85532-603-3}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === {{MAR}} === Эртний Бербер хэлний "Мур Акуш" буюу "Бурхадын нутаг" гэсэн утгай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{MHL}} === Британийн нэрт аялагч, ахмад Жон Маршаллын нэрээр тус улсыг нэрлэжээ. === {{MEX}} === Эртний Нахуати омгийнхний хэлээр "нар" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Түүнээс гадна уугуул мексикчүүдийн хаан "Мексихтили" хааны нэрнээс ч үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Нахуати омгийн "метцтий" буюу "сар", "зиктий" буюу "гол" гэсэн үгнээс үүссэн гэх өөр нэг таамаг байдаг. Одоогийн Мексикчүүдийн итгэдэг өөр нэг домог бол эртний Ацтекын нийслэл "Мекихко" гэдэг байснаас үүдэн гарсан гэх домог юм. === {{FSM}} === Грек хэлний "микро" буюу "жижиг", "несос" буюу "арал" гэх үгнээс үүдсэн "жижиг арлууд" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{MDA}} === Эртний Готик хэлний "мулда" буюу "шороо", "шавар" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Түүнчлэн Румыньд орших Молдав голоос тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Румыньчуудын дунд тархсан домгийн дүрээс одоогийн нэр үүссэн гэх өөр нэг домог бий. Энэ домгоор бол Драгос Вода гэх залуу баатар эр нутгийн догшин сахиус, ад зэтгэрийн амьтадыг дарахаар нэгэн өдөр анд гарчээ. Тэр уг ан хийхдээ эр, эм хоёр нохой дагуулж явжээ. Молда гэх эм нохой нь ямар ч догшин амьтадыг номхоруулж чадах шидтэй бол Мадыш гэх эр нохой нь ад зэтгэрийн ямар ч амьтныг даран сөнөөх чадалтай юм байна. Үүнээс үүдэн тус улсын одоогийн нэр болох "Молдав" нэр үүссэн ажээ. === {{MON}} === Грек хэлний "Ганцаар амьдрах" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Эртний Грекчүүд тус улсыг МЭӨ 6-р зуунд эзлэн захирч байсан гэх домог бий. === {{MGL}} === "Монголчуудын нутаг" гэх үгнээс одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Монгол гэдэг нь уулын хажуугаар урсах "Мон" нэрт голоос одоогийн нэр үүссэн гэж үзэх өөр нэг домог бий. Түүнчлэн "Мөнх" гэх үгнээс үүссэн байж магадгүй гэж Монгол улсын их сургуулийн Түүх, нийгмийн ухааны сургуулиас гаргасан номонд дурджээ. <ref>{{cite book |author=[[National University of Mongolia]], School of Social Sciences, Department of History | title = Монгол улсын түүх | trans_title = History of Mongolia | year = 1999 | publisher = Admon | location = | language = Mongolian | isbn = | pages = 67–69 | chapter = 2. Хүний үүсэл, Монголчуудын үүсэл гарвал | trans_chapter = 2. Origins of Humanity; Origins of the Mongols }}</ref> Мөн монгол гэдэг нь "Ба" гэх эртний монгол үгнээс гаралтай бөгөөд "Ба" гэдэг нь бид гэсэн утгатай болно. Энэхүү "Ба" Гэдэг үгэн дээр олон тооны "-ууд" нөхцлийг залгаснаар "Багууд" буюу "Бангууд" гэмээн их инхлэг үсэгтэй бичдэг. Монгол хэлнээ Б болон М гийгүүлэгч сэлгэдэг. •Үүний жишээ болгож НУЛМИС (ᠨᠢᠯᠪᠤᠰᠤ) гэс үг бий. Ийн үсэг сэлгэн явсаар Мангууд буюу Мангул, Монгол гэсэн үг бий болсон гэсэн тайлбар бий. Мөнтүүнчлэн бидний өвөг дээдэс өөрсдийгөө Бида улус буюу Бидний улс гэсэн байдлаар нэрлэдэг байсан нь хачирхалтай хэрэг билээ. === {{MNE}} === Итали хэлний Венец аялагаар "Хар уул" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. ::'''''Чёрна Гора/Црна Гора''''' Монтенегрочууд өөрийн хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Орос болон Монтенегро дуудлагаар мөн л "Хар уул" гэх утгыг илэрхийлнэ. === {{MOZ}} === Эртний арабын гарамгай удирдагч болох Шейх Мусса бен Мбикигийн нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Нэг ёсондоо Мозамбик арлын нэрнээс одоогийн нэршил нь үүссэн байна. === {{MYA}} === Эртний Бирм хэлний "мьян" буюу "хурдан", "мар" буюу "хүчтэй" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэдэгт ард иргэд нь итгэдэг. Гэвч эртний Миндон улсын харьяанд байсан албатуудыг "Мьянмачууд" гэж нэрлэдэг байснаас шалтгаалан одоогийн нэрийг сонгосон гэж эрдэмтэд үздэг юм.<ref name="thantmyintu2001">{{cite book | first=Thant | last=Myint-U | year=2001 | title=The Making of Modern Burma | url=https://archive.org/details/makingofmodernbu0000than | isbn=0-521-79914-7 | publisher=Cambridge Univ. Press | location=Cambridge}}</ref> ==Н== === {{NAM}} === Нама хэлний "Намиб" буюу "Юу ч үгүй газар орон" гэсэн утгатай үгнээс үүсчээ. Намибын цөл энэ нутагт оршдог учир улсын нэр үүнээс үүссэн байна. === {{NRU}} === Науру омгийнхний хэлээр "Анаоэро" буюу "Би далайн эрэг явлаа" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Герман хэлэнд энэ улсыг "Наводо" эсвэл "Онаверо" гэж тэмдэглэж байсан гэдэг. === {{NIG}} === Нигер голын нэрнээс тус улсын нэр үүсчээ. Нигер гэдэг нь Туарег хэлний "негхиррэн" буюу "урсаж буй ус" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна. Мөн нигер хэлний "Ни Гир" буюу "Гир мөрөн" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ.<ref>{{cite book | title =Atlas A-Z | publisher =Dorling Kindersley | year =2004 | location =New York City | page =289 }}</ref> Латин хэлт орнууд буюу барууныхан латин хэлний "нигер" буюу "хар арьст" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэдэгт итгэдэг. Гэвч энэ нь арьс өнгөөр ялгаварласан үзлээс өөр юу ч биш юм. === {{NGR}} === Нэрний утга учрын тухайд дээр дурдсан Нигер улстай ижилхэн юм. === {{NED}} === Голланд хэлээр "Доод нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. <ref>see:[http://www.etymonline.com/index.php?search=nether&searchmode=none Online Etymology Dictionary on Nether] However, the explanation given in this source about the origin of the word ''Nederlanden'' as used "by the Austrians" in contradistinction to their own mountainous country, is extremely implausible, if only because the use of the word antedates the [[Austrian Netherlands]] by two centuries at least. Austria itself has a ''Niederösterreich'' region ([[Lower Austria]]) that is quite mountainous, but derives its name from its downriver location.</ref> Герман улс цэвэр газар зүйн байршлаас шалтгаалан ингэж нэрлэх болсон байна. Учир нь Райн мөрний адаг хэсэгт тус улс байрладаг учир ийнхүү нэрлэхэд хүрчээ. <ref name=Duke>{{cite book|last=Duke|first=A.|title=Dissident identities in the early modern Low Countries|year=2009|publisher=Ashgate Publishing}}</ref>{{rp|37}} ::'''''Голланд''''' Олон улсад тус улсыг голцуу энэ нэрээр нь мэддэг. Энэ нь Герман хэлний "холт" буюу "модот нутаг" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж судлаачид үздэг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=holland&searchmode=none Holland]".</ref> === {{NCA}} === Никарагуа гэдэг нь тус улсын уугуул иргэдийн хэлээр "никари" буюу "нуур" гэсэн үгнээс үүсчээ. Уугуул иргэд "Никари" гэж тус улсад урсдаг голоо нэрлэдэг байсан гэдэг. Харин Испанийн аялагч Гил Гонзалез Давила энэ нутагт хөл тавихдаа "акуа" буюу "ус" гэсэн үг нэмж одоогийн бидний мэдэх "Никарагуа" гэх үг бий болсон байна. Никарагуа нуур нь 161 метр урт, 71 км өргөн 26 метр гүн зөвхөн Никарагуа улсад байдаг нуур юм. === {{NOR}} === Хуучин Норс хэлний "норорвегр" буюу "Умардын зам" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. ::'''''Норге''''' Норвегичууд эх хэлээ улсаа ийн бичдэг бөгөөд энэ нь "Умард" гэсэн утгатай үг юм. ==О== === {{OMA}} === Араб хэлний "аамен", "амун" буюу "гэрээслэгдсэн, суурьшсан" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж олон судлаачид үздэг байна. Ромын алдарт жанжин Плиний, Птоломей нар энэ нутгиийг "Омана" гэж түүх шастирт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>[[Pliny the Elder]]. ''[[Natural History (Pliny)|Natural History]]'', VI.149.</ref> === {{RUS}} === Орос гэдэг нь хуучин Норд хэлний "родс" буюу "завьчин" гэх үгнээс үүдэлтэй ажээ. Византийн Грекчүүд "Росиа", Варангичууд "Рус гэж тэмдэглэж байжээ. ==Ө== === {{RSA}} === Газар нутгийн байршлын тухайд Африк тивийн өмнөд хэсэгт орших учир "Өмнөд Африк гэж нэрлэх болжээ. ::'''''Суйд-Африка''''' Өмнөд Африкчууд өөрийн эх хэлээрээ ингэж нэрлэдэг. Энэ нь Африкчуудын хэлээр "Өмнөд Африк" гэсэн үг юм. ::'''''Азаниа''''' Цагаан арьстанууд голчлон амьдардаг бүс нутагт африк хэлээс өөрөөр ингэж дууддаг. Энэ нь грек хэлний "Азайнейн" буюу "хуурай" гэсэн үгнээс үүдсэн нэр юм. === {{KOR}} === "Горео" болон "Гогурео" улсыг нэрлэдэг байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Йемаек хэлний "Гуру" буюу "хана хэрэмт хот", "Гаури" буюу "төвийн" гэсэн үгнээс гаралтай гэдэгт эрдэмтэд нэгджээ. Харин Өмнөд гэсэн тодотголыг Солонгосын дайнаас хойш хоёр хуваагдахад авчээ. ::'''''Гуулин улс''''' Энэ нь Хятад хэлний "Гао Ли" буюу "сүрлэг" гэсэн үгнээс гаралтай юм. === {{SSD}} === Судан гэдэг нь Араб хэлний "судан" буюу "хар арьстан" гэх үгнээс үүдсэн нэр юм. Харин урдаа "өмнөд" гэсэн дагавар нэмсэн нь одоогоос зургаан жилийн өмнө Суданы дайнаар хоёр хуваагдсанаас хойш ийм дагавар авах болжээ. ==П== === {{PAK}} === Пакистан гэдэг нь Урду хэлний "Паки" буюу "ариун", Перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн утгатай ажээ. Өөрөөр хэлбэл "Ариун улс" гэсэн утгатай үг юм. Улстөрийн үзэл суртлын үед Энэтхэгээс үргэлж тусдаа байхын тулд Пакистаны хөдөлгөөнийг удирдаж байсан Рахмат Али гэгч "Одоо эсвэл хэзээ ч үгүй" зохиолдоо "Пунжаб, Кашмир, Синдх, Балучистан мужууд нийлээд ПАКСТАН" болж байгаа гэж тайлбарлаж байжээ.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever%3F}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |title=Rahmat Ali ::Now or Never |publisher=The Pakistan National Movement |accessdate=14 April 2011 |author=Rahmat Ali |page=2 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110419012150/http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |archivedate=19 April 2011 |df=dmy }}</ref> === {{PLW}} === Палаучуудын домгоос тус улсын нэр үүсчээ. Палау хэлээр "Айбелау" буюу "Шууд бус хариултууд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Учир нь тус улсыг бүтээж байсан Чуаб гэх үлэмж биет бурханы асуултад булзайруулсан хариулт өгч байсан тул маш удаанаар тус улсыг бүтээсэн гэдэг домог бий билээ.<ref>Belau National Museum, cited by Pelnar, Bonnie. "[http://www.underwatercolours.com/bai/bais.html The Bais of Balau]". Retrieved 22 September 2011.</ref> ::'''''Белау''''' Палаучууд эх хэлээрээ өөрсдийн улсаа ийн нэрлэдэг билээ. Утгыг нь дээр дурдсан тул тайлбарлахаа азная. === {{PLE}} === Хебрю хэлний "Филистинчүүдийн газар орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://etymonline.com/index.php?term=Palestine&allowed_in_frame=0 Online Etymology Dictionary (Palestine)]</ref> Филистинчүүдийг Латин хэлэнд тэмдэглэхдээ "Палестина" гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эртний Филистиний нутагт одоогийн Газын зурвас, Ашдод, Ашкелон, Экрон, Гат хотын нутаг багтдаг байжээ. === {{PAN}} === Уугуул Куева индианчуудын хэлээр "Арвин их загасны орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Тус улсын нийслэл хотыг ч мөн ингэж нэрлэдэг билээ. === {{PNG}} === Папуа гэдэг нь Малай хэлний "папуах" буюу "үсэрхэг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Харин Шинэ Гвиней гэдэг нь тус улсыг анхлан нээсэн Испанийн аялагч Иниго Ортиз де Ретез Африкын Гвиней улстай яг ижилхэн учир "Шинэ Гвиней" гэх нэр өгсөн байна. === {{PAR}} === Тус улсын нэр нь чухам ямар утга учиртай нь бидний үед тодорхойгүй байна. Эртний Гуарани хэлний "пара" буюу "гол", "гуай" буюу "титэм" гэсэн үгнээс гаралтай гэх тайлбар байдаг. Мөн түүнчлэн "Их уст гол" гэсэн уугуул иргэдийн нэр гэсэн тайлбар ч бий. Тус улсад аж төрж байгаад устан үгүй болсон "Паяагуачуудын нутаг" гэсэн утгай үг гэсэн домог ч бас бий. === {{PER}} === Энэ улсын нэрний талаар хоёр тайлбар өнөө цаг үед хүрч иржээ. Эхнийх нь "Биру" буюу "Гол" гэсэн утгай үг гэсэн тайлбар бий. Харин удаах тайлбар нь Тус улсад ирсэн эзлэн түрэмгийлэгчид нутгийн гурван иргэнийг дагуулан шинэ газар нутагтайгаа танилцаж явжээ. Гэтэл Испаничууд "Энэ чухам ямар нэртэй газар вэ" гэж асуусан байна. Тэднийг дагалдаж явсан нутгийн гурван эр чухам юу гээд байгааг нь ойлгоогүй учир уугуул иргэдийг ахалж явсан ахмад настай нэгэн эр өөрийнхөө нэрийг асууж байна гэж бодон "Беру" гэж хариулснаас тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{POL}} === "Польшчуудын нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Польш гэдэг нь польш хэлний "Поле" буюу "Нээлттэй талбай" гэсэн үгнээс гаралтай ажээ. Аравдугаар зуунд Полан гэж судар номонд тэмдэглэгдэж байсан бол Полска гэх нэр 13-14-р зуунд өөргөн тархжээ. === {{POR}} === Тус улсын нэрний тайлбар олон янз. Тус улсын Порто болон Гайа хотуудын нэрнээс үүссэн гэсэн тайлбар байдаг бол латин хэлний "порт" буюу "боомт", Грек хэлний "каллис" буюу "үзэсгэлэнтэй", Латин хэлний "Калере" буюу "халуун" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. ==Р== === {{RWA}} === Кинярванда хэлний "кванда" буюу "Газар нутгаа тэлсэн" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ.<ref>Vansina, Jan ''[https://books.google.com/books?id=tgT-lyk40agC&pg=PA35 Antecedents to Modern Rwanda: the Nyiginya Kingdom]'', p. 35. University of Wisconsin Press, 2004. {{ISBN|0-299-20124-4}}. Retrieved 1 October 2011.</ref> Түци омгийн хаадууд эрт цагт зэргэлдээ овог аймгуудаа байлдан эзэлж байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{ROU}} === Ромчуудын харьяанд орших нутаг гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Ромын эзэнт гүрний үеэс тус нутгийг ийн нэрлэх болсон юм. Түүнчлэн тус улсын ард иргэдийг ч ромчууд гэдэг байсан түүхтэй. Анх I Карол хаан 1866 оноос тус улсын одоогийн нэршлийг ашиглаж эхэлсэн гэдэг. ==С== === {{SAM}} === Уугуул Самоачуудын хэлний "са" буюу "ивээгдсэн", "моа" буюу "төв" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Бас өөр нэг домгоор бол "Моа шувуунуудын орон" гэсэн үг гэсэн утгатай ажээ. === {{SMR}} === Италийн алдарт Католик шашны гэгээнтэн, Католик номлолыг сурталдагч "Гэгээн Маринус"-ын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Гэгээн Маринус нь манай эриний 301-305 оны орчимд одоогийн Сан Марино орчимд сүм дуган бариулах ажил эрхэлж байгаад Ромчуудын хяхалт хавчлагаас шалтгаалан Хорват руу дүрвэж байсан түүхтэй юм. === {{STP}} === :'''Сан Томе''': Португалын эзлэн түрэмгийлэгчид 1470 юм уу 1471 оны 12-р сарын 21-нд буюу Гэгээн Томасын өдөр тус газрыг нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Принсипи''': Гэдэг нь португал хэлний "Гүн, ван, хунтайж" гэсэн үг юм. === {{KSA}} === Саудчуудын Араб гэсэн утгатай араб үг. Учир нь тус улсыг Сауд угсааны хаадууд ээлжлэн захирдаг учир ийнхүү нэрлэх болжээ. "Сауд" гэдэг үг нь арабын зурхайн нэгэн одны систем юм. === {{SWZ}} === Сваци омгийнхний хэлээр "Свацичуудын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Тус омгийг "Сваци" гэх хаан эрт цагт үндэслэжээ. === Сейнт Винсент ба Гренадинес === :'''Сейнт Винсент''': Аунгаа аялагч Кристофер Колумб 1498 оны нэгдүгээр сарын 22-ны өдөр буюу Гэгээн Винсентын өдөр нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Гренадинес''': Энэ нь Испанийн Гранада хотыг санагдуулсан учир ийнхүү нэрлэх болсонтой холбоотой ажээ. === Сейнт Киттс ба Невис === :'''Сейнт Киттс''': Алдарт аялагч Кристофер Колумб тус газар орныг нээхдээ Гэгээн Кристоферийн нэрийг хүндэтгэн ийнхүү нэрлэх болсон байна. :'''Невис''': Испани хэлний "Цасан хатан" гэх үгнээс энэхүү нэршил үүсчээ. === {{LCA}} === Францын далайчид 1502 оны 12-р сарын 13-ны өдөр буюу Гэгээн Люсын өдрөөр тус газрыг нээсэн учир шинээр нээсэн газраа ийнхүү нэрлэх болжээ. === {{SYC}} === Францын аялагчид 1754-1756 онд Францын эзэн хаан XV Луй хааны зарлигаар Сангийн сайд Жеан Море де Сейшэллийн нэрээр ийнхүү нэрлэсэн байна. === {{SEN}} === Сенегал голын нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Сенегал гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Зенага" буюу "газар нутаг" гэсэн үг юм. Сенегал гол өнөө цаг үед Сенегалын хойд хэсэг, Мавритани улсын нутагт урсаж байгаа билээ. === {{SRB}} === Тус улсын нэршил чухам ямар утгатай нь тодорхойгүй. Грек хэлний "сиро" буюу "давтах", хуучин Индик хэлний "сарбх" буюу "тулалдах", латин хэлний "серо" буюу "бүтээн байгуулах" Орос хэлний "Пасерб" буюу "дагавар хүүхэд", Украин хэлний "присербится" буюу "нэгдэн орох" гэсэн утгатай үгсээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Түүнчлэн судлаач Шустерын баталж байгаагаар Прото-Слав хэлний "уух" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ. === {{SIN}} === Санскрит хэлний "Симхапура" буюу "Арслант хот" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{SYR}} === Чухам ямар утга учиртай нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Ассирчуудыг нэрлэсэн үгнээс үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд байдаг бол Эртний Грек хэлний "сириак" буюу "хүмүүс" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг ч бий. === {{SVK}} === Славчууд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Слав гэдэг нь "слово" буюу "үг" гэх утгатай гэж эрдэмтэд тайлбарладаг. Түүнчлэн "слава" буюу "суу алдар, "слух" буюу "сонсох" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар ч бий. === {{SVN}} === Славчуудын Венеци гэх утга бүхий Герман үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{SOL}} === Испанийн алдарт аялагч Альваро де Менданиа и Нейра 1567 юм уу 1568 онд тус бүлэг арлыг нээхдээ Библи сударт дурдагдсан Соломон хааныг бодож үг нэрийг өгчээ. Чухамдаа тэрээр Соломон хааны нуусан эрдэнэ энд байгаа гэж бодож, хэсэг хугацаанд алт, эрдэнэс хайж өнгөрөөсөн юм. === {{SOM}} === Сомаличуудын нутаг гэсэн утгатай уугуул иргэдийн өгсөн нэр ажээ. Сомали гэдэг нь "сак мааль" буюу "үхэрчид" гэх үнээс үүссэн гэх өөр нэг домог ч бас бий. Түүнчлэн Самаале гэх хамба ламтаны нэрийг бэлгэдсэн гэж үзэх түүхчид ч байдаг. === {{SDN}} === Дээр дурдсан Өмнөд Суданы нэрний утгатай төстэй учир дурдахаа азная. === {{SUR}} === Суринен үндэстнүүдийн нутаг гэсэн утгатайгаар тус улсын нэрийг тайлбарладаг. === {{SLE}} === Испани хэлний "Сьерра Леона" буюу "Арслант уул" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. Португалийн аялагч Педро де Синтра 1462 онд энэ нутгийг нээхдээ арслан шиг хэлбэртэй сунаж тогтсон уул нурууг анхлан харж улмаар энэ нэрийг өгсөн гэх домог бий. ==Т== === {{THA}} === Тай хэлээр "Тай үндэстний өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. "Тай" үндэстнүүдийн нэр чухам ямар утгатай талаар олон янзын тайлбар бий. Тухайлбар "хүн ард", "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илтгэдэг гэж зарим эрдэмтэн үздэг бол зарим нь "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарладаг. ::'''''Ратча Аначак Тай''''' Эх хэлээрээ албан ёсны албан бичигт өөрийн улсаа ингэж бичдэг. Энэ нь "Тайландын язгуур угсаа" гэсэн утгатай тайланд үг юм. === {{TJK}} === "Тажикуудын эх нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. "Тажик" гэдэг нь Шинэ Перс хэлээр "Тази" буюу "Араб" гэсэн утгыг илтгэдэг. Түүнчлэн төвд хэлний "Таг Жиг" буюу "бар, ирвэс" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах судлаачид ч бий. Харин перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн үг нийлж одоогийн бидний мэдэх "Тажикистан" гэх нэр бий болжээ. === {{TAN}} === "Танганияка болон Занзибарын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1964 онд Танзаничууд тусгаар тогтнохдоо "Танганияка болон Занзибарын нэгдсэн улс " гэх нэрийг авсан байна. ::'''''Танганияка''''' Тус улсын хамгийн том нуур. Харин энэ нуурын нэр ямар учиртай талаар олон янзын тайлбар бий. Сир Ричард Френцис Бартон үүнийг "ту танганияка" буюу "нэгдэн орох", "ус тааралдах" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн үгнээс үүдсэн гэж үздэг бол Хенри Стенли гэх эрдэмтэн "тонга" буюу "арал", "хика" буюу "хавтгай" гэсэн утгатай гэж тайлбарласан байдаг. ::'''''Занзибар''''' Перс болон Араб хэлний "Занжибар" буюу "Хар эрэг" гэсэн утгатай үг юм. === {{TOG}} === Нутгийн уугуул иргэд болох Эве омгийн хэлээр "то" буюу "ус", "го" буюу "эрэг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref>{{cite book|title=Peoples of Africa: Togo-Zimbabwe |url=https://books.google.com/books?id=rlz2bWRPmvgC&pg=PA531 |year=2001 |publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7168-4|page=531}}</ref> <ref name="Togo1920s"/> Мөн Германчуудын нээсэн "Тоговилль" гэх тосгоны нэрнээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг хувилбар ч бий. === {{TGA}} === Уугуул Самоачуудын хэлээр "Өмнөд", "Өмнөдийн" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{CAF}} === Франц хэлний "République centrafricaine" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{TRI}} === Испани хэлний хоёр өөр утгатай үг нийлснээр тус улсын нэр бий болсон байна. ::'''''Тринидад''''' Аугаа аялагч Кристофер Колумб гурав дахь аялалынхаа үр дүнд тус газар нутгийг нээхдээ "Эцэг, хүү, ариун сүнсний ивээл шингэсэн ариун арал" гэх нэр хайрласан байна. Үүнээс "Тринидад" гэх нэршил үүссэн гэдэг. ::'''''Тобаго''''' "Тамхи" буюу "Тамхины орон" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар байдаг. Гэвч энэ тайлбар дээр эрдэмтэд өөр, өөр үзэл бодолтой байдаг билээ. === {{TUV}} === "Найман арал", "Өөр хоорондоо адилгүй найман арал" гэх Тувалу үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{TUN}} === Тус улсын нутаг дэвсгэр дээр эрт цагт оршин тогтнож байсан Тинес хотын нэрнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн гэж үздэг. "Таниф" буюу эртний Финикийн охин тэнгэрийн нэр нь "Тинес" хотын нэр болсон байна. <ref>{{cite book | last = Taylor | first = Isaac | title = Names and Their Histories: A Handbook of Historical Geography and Topographical Nomenclature | publisher = BiblioBazaar, LLC | year = 2008 | page = 281 | isbn = 0-559-29668-1 }}</ref> <ref name="ej-brill">{{cite book | last = Houtsma | first = Martijn Theodoor | title = E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936 | publisher = Brill | year = 1987 | page = 838 | isbn = 90-04-08265-4 }}</ref> Мөн түүнчлэн Бербер хэлний "доор орших", "цогцолсон" гэх үгнээс ч үүссэн байх гэсэн таамаг бий. <ref name="peter-ross">{{cite book | first1 = Peter M. | last1 = Rossi | first2 = Wayne Edward | last2 = White | title = Articles on the Middle East, 1947–1971: A Cumulation of the Bibliographies from the Middle East Journal | publisher = Pierian Press, [[University of Michigan]] | year = 1980 | page = 132 }}</ref> === {{TUR}} === Араб хэлний "Тюрк" буюу "цогцлоон бүтээсэн" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{TKM}} === "Туркменчүүдийн эх орон" гэсэн утгатай үг юм. "Туркмен" гэдэг нь Согдиан хэлний "Турк шиг харагддаг", "Турктэй ижилхэн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. Учир нь улстөрийн байгуулал, бүтцийн хувьд яг дуурайж анхлан үүссэн учир ийнхүү нэрлэх болжээ. <ref>[[Yury Zuev|Yu. Zuev]], ''"Early Türks: Essays on history and ideology"'', Almaty, Daik-Press, 2002, p. 157, {{Listed Invalid ISBN|9985-4-4152-9}}</ref> Туркменчууд заримдаа "Цэвэр Турк" гэж өөрсдийнхөө нэрийг тайлбарлах нь бий. <ref>''US Library of Congress Country Studies.'' "[http://memory.loc.gov/frd/cs/tmtoc.html Turkmenistan]."</ref> Исламын шашны түүхч, теологич Ибн Хатирийн үзэж байгаагаар "итгэл үнэмшил, ариун шүтээн" гэсэн үгнээс гаралтай гэж тайлбарласан байдаг. ==У== === {{UGA}} === Свахили хэлний "Буганда" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Буганда гэдэг нь тус улсад оршин тогтнож байсан Багандагын хаант улсын нэр юм. "Баганда" гэдэг нь "Ах дүүс", "эвтэй хүмүүс" гэсэн утгыг илтгэдэг байна. === {{UZB}} === Турк хэлний "уз" буюу "өөрийн", "бек" буюу "эрхэм", перс хэлний стан буюу "улс" гэсэн үгнүүд нийлж тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. Зарим судлаачид" Эрх чөлөөтэй нутаг" гэж тус улсын нэрний утгыг тайлдаг. === {{UKR}} === Украин гэдэг нь Слав хэлний "Крайна" буюу "улс", "хязгаар нутаг" гэх утгатай юм. === {{URY}} === "Уругвай голын хажууд орших улс" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн эршил үүсчээ. "Уругвай" гэдгийг эрдэмтэд олон янзаар тайлбарласан байдаг. Зарим нь "уругуа" буюу "дун", "и" буюу "ус" гэж тайлбарласан бол зарим нь "уру" буюу "шувууд", "гуаи" буюу "нүүдэллэж ирдэг" гэсэн утгатай гэж тайлбарлажээ. ==Ф== === {{FJI}} === Уугуул Фижичүүдийн хэлээр "фиси" буюу "хараач" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref>Thompson, Basil. "{{Webarchiv|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_1_1892/Volume_1,_No._3,_1892/The_land_of_our_origin_(Viti,_or_Fiji.)_by_Basil_Thompson,_p143-146/p1 |wayback=20180210080244 |text=The Land of Our Origin (Viti, or Fiji) |archiv-bot=2023-11-20 07:34:56 InternetArchiveBot }}". ''Journal of the Polynesian Society'', Vol. 1, No. 3, pp. 143–146. 1892</ref> Харин Британийн аялагч Жеймс Күүкийн тайлбарласнаар уугуул иргэд нь "Вити Левү" буюу "Аугаа Вити" гэж оршин суугаа газраа нэрлэдэг байсан гэжээ. <ref>{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/ |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208130939/http://www.fiji.gov.fj/ |archivedate=2020-12-08 |df= |access-date=2017-07-23 |url-status=dead }}. ''{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070403140105/http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |archivedate=3 April 2007 |df= }} '': "Europeans in Fiji".</ref> === {{FIN}} === Хуучин Норс хэлээр "Финчүүдийн өлгий нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref name="Names&Histories"/> Манай эриний анхдугаар зууны үеэс эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Фенни", "Финной", хоёрдугаар зуун буюу Птоломейн үед "Фани" гэх зэргээр тэмдэглэж иржээ. Фин гэдэг нь Прото Герман хэлний "финне" буюу "хэсүүлч", "анчид" гэх үгнээс үүссэн гэдэгт олонх судлаачид нэгддэг. :'''''Суоми''''' Финландчууд эх хэлээрээ улс орноо ингэж бичдэг. Фин хэлний "Суомаа" буюу "баянбүрд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. <ref name="Names&Histories"/> === {{FRA}} === Эртний Франк хэлээр "Франкуудын эх орон" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Франк гэдэг нь Прото-Герман хэлээр "франкон" буюу "жад" гэсэн үг юм. Үүнээс гадна Эртний Герман хэлний "Франкиш" буюу "эрх чөлөөт" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх хувилбар байдаг. <ref name="Names&Histories"/> ==Х== === {{HON}} === Хондурас гэх нэрийг нэрт аялагч Кристофер Колумб өгсөн гэдэг. Энэ нь Испани хэлээр "далайн гүн ёроол" гэсэн утгатай. Учир нь тус улсын хойд эрэгт маш гүн далай бий. === {{HRV}} === Улсын нэрний талаар тогтсон ойлголт байхгүй. Гэхдээ Дундад зууны латин хэлний "Круаити" буюу "ус нэрэгчид" гэх үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Збигнев Голаб гэх Хорват эрдэмтний тайлбараар бол "Хровати" буюу "жадны үзүүр бүтээгчид", "храват" буюу "уулчид" гэх үгнээс үүссэн гэжээ. === {{CHN}} === Эртний Санскрит хэлний "хина", Дундад зууны Перс хэлний "хини" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref name="AmHerChin">''The American Heritage Dictionary of the English Language''. "[http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 China]". Houghton-Mifflin (Boston), 2000.</ref> "Хина" гэдэг нь тусгайлсан утгагүй "Чин" болон "Жин" гүрнийг өөрсдийнхөө хэлээр нэрлэсэн гэж эрдэмтэд үздэг. ::'''''Жүнггүо''''' Олонд хамгийн өргөн тархсан энэ нэр нь "Дундад улс" гэсэн утгатай. ==Ч== === {{TCD}} === Тус улсын баруунөмнөд хэсэгт орших Чад нуурын нэрнээс Чад улсын нэр үүсчээ. Канури омгийнхний хэлээр Чад гэдэг нь "нуур" гэсэн үг юм байна. === {{CHL}} === Тус улсын нутаг дэвсгэрт 1553 онд хөл тавьсан Испанийн экспедицийн ахлагч Диего де Альмагро "Халуун ногоо хэрэглэдэг хүмүүс" гэж тэмдэглэснээс энэ нэр үүсчээ. Испани хэлний "Чили" гэх үг тус улсын нэр болсон байна. <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Chile |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Инкачуудын домогт хаан Тилигийн нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий.<ref>{{cite web|url=http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |title=Chile.com.La Incógnita Sobre el Origen de la Palabra Chile |publisher=Chile.com |date=15 June 2000 |accessdate=17 December 2009 |language=es |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090415204553/http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |archivedate=15 April 2009 |df=dmy }}</ref><ref>{{cite web|author=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/459648/Picunche |title=Picunche (people) – Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=17 December 2009}}</ref> Олонд төдийлөн түгээгүй ч Күечуа омгийн "чири" буюу "алт" <ref name="1911britannica">"CHILE." Encyclopædia Britannica. 11th ed. 1911. ("derived, it is said, from the Quichua chiri, cold, or tchili, snow")</ref>, Аймара омгийн "тчили" буюу "газрын төгсөгл", "цас" <ref name="1911britannica"/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |title=Chile (república) |encyclopedia=Enciclopedia Microsoft Encarta Online |year=2005 |accessdate=26 February 2005 |quote=The region was then known to its native population as Tchili, a Native American word meaning "snow." |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080510215421/http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |archivedate=10 May 2008 |df=dmy }} {{Webarchiv|url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |wayback=20080510215421 |text=Chile (república) |archiv-bot=2026-08-15 04:42:37 InternetArchiveBot }} 31 October 2009.</ref>, Мапүче омгийн "чийли-чийли" буюу "шар далавчит хар шувуу" гэх утгатай гэсэн тайлбарууд байдаг. <ref name="hudson"/><ref>{{cite book |first=Miguel |last=de Olivares y González SJ |contribution=Historia de la Compañía de Jesús en Chile |url= |title=Colección de historiadores de Chile y documentos relativos a la historia nacional |year=1864 |origyear=1736 |editor=Imprenta del Ferrocarril |location=Santiago |volume=4 |number= |pages= |accessdate=14 October 2010|language=es}}</ref> === {{CZE}} === 1993 онд дэгдсэн ягаан хувьсгалын дараа энэ нэрийг сонгосон байна. "Чета" буюу "цэргийн нэг хороо" гэсэн утгатай гэсэн тайлбар байдаг. <ref>Online Etymology Dictionary. "[http://dictionary.reference.com/browse/czech Czech]". Retrieved 11 February 2011.</ref> ==Ш== === {{SWE}} === Хуучин Норс хэлний "свипиод" буюу "айлын ганц хүүхэд" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар өнөө цагт тархжээ. Түүнчлэн "Эх орны иргэн" гэх утгатай гэж Германы эрдэмтэд тайлбарласан байдаг. ::'''Свериге''' Шведчүүд эх хэлээрээ улс орноо ийн нэрлэдэг. "Шведийн хаант нутаг" гэсэн утгатай Швед үг юм. === {{CHE}} === Алеманик үндэстний хамгийн их тархсан, мөн уг үндэстнийг байгуулсан гэгдэх Швицо хааны нэрнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Анхлан МЭ 972 онд "Швиц" гэсэн нэрээр түүх шастирт тэмдэглэгдсэн байдаг. ::'''Хелветиа''' Олонд танигдсан домгийн нэр. Энэ нь Латин хэлээр Сельтик үндэстнүүдийг нэрлэдэг үг юм. === {{NZL}} === Голланд хэлний "Нова Зийландиа" буюу "Шинэ тэнгисийн нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсэн бий болжээ. Алдарт аялагч Жеймс Күүк тус нутагт анхлан хөл тавьмагцаа ангилаар ийн тэмдэглэсэн нь Голланд хэлэнд түгэж, улмаар газрын зурагт ийнхүү тэмдэглэх болсон байна. === {{LKA}} === Санскрит хэлний "Шри" буюу "ариун", "Ланка" буюу "арал" гэсэн үгнээс бүтсэн "Ариун Арал" гэх утгатай нэр юм. Домогт Равана хааны хаант улсын гол төв нь Шри Ланк байсан гэж үздэг. ==Э== === {{GNQ}} === Экваторын бүслүүрийг дайран оршдог улс учир ийнхүү экваторын гэсэн үгийг өмнөө авчээ. Харин "Гвиней" гэдэг нь Бербер хэлний "гинавен", "агинау", "агинаоу" буюу "түлэгдсэн", "хар арьстан" гэх үгнээс үүсэн бий болжээ.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{ECU}} === Испанийн эзлэн түрэмгийлэгчид Күйто хотноо колоничлолын захиргаа барих гэж байсан тэр цаг үед захиргааны барилга экваторын бүслүүрээс ердөө 40 км-ийн зайтай байсан тул ийнхүү нэрлэх болжээ. Экваторын бүслүүрийг Испаниар "Экуадор" гэж нэрлэдэг байсантай холбоотой. === {{SLV}} === Испани хэлний "Сальвадор" буюу "Авран нигүүлсэгч" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1525 оны 4-р сарын 1-ний өдөр тус улсыг нээсэн Гонзало де Альварадо энэ нутагт хөл тавиад "Ертөнцийн эзэн Исүс христийн өлгий нутаг л ийм байдаг байх" гэж өдрийн тэмдэглэлдээ бичсэн байжээ. {{es icon}}</ref><ref>San Salvador. [http://www.sansalvador.gob.sv Official website]. ''{{Webarchiv|url=http://www.sansalvador.gob.sv/?p=17 |wayback=20170704045822 |text=Historia oficial de la ciudad de San Salvador |archiv-bot=2023-11-29 13:57:21 InternetArchiveBot }}''. {{es icon}}</ref> === {{IND}} === Хуучин Перс хэлний "Хинду" үндэстнүүд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх тайлбар байдаг бол Латин хэлний "Индус голынхон" гэсэн утгатай гэж үзэх эрдэмтэд ч байдаг. Гэвч "Индус" гэж нэрлээд байгаа голыг энэтхэгээр "Синду" гэж нэрлэдэг юм. ::'''''Бхарат''''' Энэтхэгчүүд эх хэлээрээ өөрсдийгөө ийнхүү нэрлэдэг. Эртний энэтхэгийн домогт хоёр хааны нэг болох Бхаратагын нэрээр ийнхүү өөрсдийгөө нэрлэх болсон байна. === {{ERI}} === Эртний Грек хэлний "Эритра Талассиа" буюу "Улаан тэнгис" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 1890 онд Италичууд тус улсыг эзлэн захирах болж Грек үгийг Итали хэл рүү хөрвүүлэн "Эритрум" гэх болсоноор орчин үеийн "Эритри" гэх нэршил бий болсон байна. === {{EST}} === Латин хэлний "Аестигийн газар нутаг" гэсэн үгнээс одоогийн нэршил нь үүссэн гэх тайлбар бий. Аести гэдэг нь хуучин Литвын харьяанд байсан ханлигуудын нэгдэл хаант улсын нэр юм. Гэвч Прото-Герман хэлний "аустам, Прото-Индо-Европ хэлний "аус" буюу "зүүн", "өрнө" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар ч байдаг. === {{ETH}} === Латин хэлний "Аетопиа" буюу "Харуудын өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил бий болжээ. Мөн Грек хэлэнд "Алтиопс" буюу "Түлэгдсэн нүүртнүүдийн нутаг" гэх утгаас ч үүссэн байж болох талтай. Этиопчууд өөрсдөө Библид дурдагддаг Куш гэгээтний хүү "Итиоппс"-ын нэрнээс улсын нэр үүссэн гэж тайлбаралдаг байна.<ref name="Names&Histories"/> ==Я== === {{JPN}} === Шанхай хятад хэлний "Жеппун" буюу "Наран мандах нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Анх алдарт аялагч Марко Поло яг энэ утгаар нь олон улсад таниулж байсан юм. ::'''''Нихон / Ниппон''''' Сино-Япон хэлний "Онёоми" гэх утгатай үгтэй бичлэгийн хувьд ижилхэн бичигддэг. Энэ нь "ажиллах", "хийх" гэсэн утгыг агуулдаг ажээ. === {{JAM}} === Тайно/Аравак хэлний "Замайка", "Хамайка" буюу "Ус болон моддын нутаг" гэх үгнээс нэршил нь үүссэн байна. Зарим эрдэмтэд "Рашаан булагын эх орон" ч гэж тайлбарлах нь бий. == Мөн үзэх == {{Commonscat|Country names in non-Latin scripts|Улс орнуудын нэрийн утга учир}} * [[Дэлхийн улс орны нэрс]] ==Эшлэл== <references /> [[Ангилал:Хороним|!Улсууд]] [[Ангилал:Улсуудын жагсаалт|нэрийн утга учир]] ipi72w1juz2gpxafhhnlm9qovwgd6s6 Ангилал:Валахи 14 92901 866171 598247 2026-08-14T16:20:48Z Enkhsaihan2005 64429 866171 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Wallachia|Валахи}} {{catmain}} [[Ангилал:Түүхэн газар нутгийн сэдэв]] [[Ангилал:Европ бүс нутгаар]] [[Ангилал:Бүс нутгийн сэдэв]] 1lzc9rgu1efgzusi7ekg5dxk63sxah0 Хайфа 0 105908 866219 865978 2026-08-15T04:54:25Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 866219 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Израилын хот}} {{Инфобокс суурин | name = Хайфа | native_name = {{native name|he|חיפה|italics=off}}<br />{{native name|ar|حيفا|italics=off}} | settlement_type = [[Израилын хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/3/2/2 | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = The Hanging Gardens of Haifa, Israel (50099173503) (cropped).jpg | caption1 = [[Бахайн ертөнцийн төв]]өөс харагдах Хайфа хот | image2 = SailTower.jpg | caption2 = [[Дарвуул (Хайфа)|Дарвуул]] | image3 = Haifa_Theatre_0401.jpg | caption3 = [[Хайфагийн театр]] | image4 = Israel_Electric_Company_Building_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa.jpg | caption4 = [[IEC Tower]] | image5 = 98082 polytechnic PikiWiki Israel.jpg | caption5 = [[Израилын Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей|Мадатек]] | image6 = Bat Galim neighborhood and Haifa Bay.jpg | caption6 = [[Бат-Галим]] | image7 = Hadar_and_Carmel.jpg | caption7 = [[Адар]] | image8 = 97600_stella_maris_monastery_PikiWiki_Israel.jpg | caption8 = [[Стелла Марис хийд]] }} | image_flag = Flag of Haifa.svg | image_blank_emblem = [[File:Haifa coa.svg|60px]] | blank_emblem_type = Сүлд | image_map = Printable_map_haifa_israel_g_view_level_12_eng_svg.svg | mapsize = 250px | map_caption = Хайфагийн газрын зураг | pushpin_map_alt = | pushpin_map = Израил умард хайфа#Израил | pushpin_mapsize = | pushpin_label_position = left | pushpin_map_caption = Израил дахь байршил | coordinates = {{coord|32|49|09|N|34|59|57|E|region:IL|display=inline,title}} |subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] |subdivision_name = {{ISR}} |subdivision_type1 = [[Израилын тойргууд|Тойрог]] |subdivision_name1 = [[Хайфа тойрог|Хайфа]] |subdivision_type2 = Дэд тойрог |subdivision_name2 = [[Хайфа дэд тойрог|Хайфа]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭ 1-р зуун |government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] |governing_body = Хайфа хотын захиргаа | leader_title = [[Хайфа хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Йона Яхав]] | unit_pref = metric | area_total_dunam = {{formatnum:63666|R}} | population_footnotes = {{Israel populations|reference}} | population_total = {{Israel populations|Haifa}} | population_urban = 600,000 | population_metro = 1,050,000 | population_as_of = {{Israel populations|Year}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = Хайфачууд | demographics_type1 = Угсаатан | demographics1_footnotes = {{Israel populations|reference}} | demographics1_title1 = [[Израилын Еврейчүүд|Еврейчүүд]] | demographics1_info1 = 73.1% | demographics1_title2 = [[Израилын араб иргэд|Арабууд]] | demographics1_info2 = 12.1% | demographics1_title3 = Бусад | demographics1_info3 = 14.8% | timezone1 = [[Израилын Стандарт Цаг|IST]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Израилын Зуны Цаг|IDT]] | utc_offset1_DST = +3 | website = {{URL|www.haifa.muni.il/English/Pages/default.aspx|www.haifa.muni.il}} }} '''Хайфа''' ({{lang-he|חֵיפָה‎}}; [[Араб хэл|Араб]]: حَيْفَا) — [[Израил]]д [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]] хотуудын дараа хэмжээгээрээ гуравт ордог, 285.3 мянган хүнтэй [[хот]].<ref name="CBS">{{cite web|url=http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|publisher=[[Israel Central Bureau of Statistics]]|title=Localities in Israel – 2014|access-date=2 October 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151003124527/http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|archive-date=3 October 2015}}</ref><ref name="pop">{{cite web|url=http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About+Israel/Cities/Haifa+9.htm|title=Haifa|access-date=5 May 2007|publisher=[[Jewish Agency for Israel|Jewish Agency]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926234156/http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About%2BIsrael/Cities/Haifa%2B9.htm|archive-date=26 September 2007|url-status=dead}}</ref> Хайфа тойргийн нийслэл, хойд зүгийн нийслэл, хамгийн том хот гэж тооцогддог. Хайфа [[Израил|Израил улсад]] нөлөөтэй аж үйлдвэр, тээвэр, соёлын төв гэж тооцогддог ба тус улсын далайн худалдааны том төвүүдийн нэг. Үүссэн цагаасаа хойш боомт хот байсан. 2000-аад онд ч гэсэн хотын бэлгэ тэмдэг нь Хайфагийн боомт байсаар байна. Энэ боомт нь Израил улсын томоохон худалдааны боомт юм. Кармел уулын энгэрт баригдсан уг суурин нь 3000 гаруй жилийн түүхтэй. Хамгийн анх баригдсан суурин нь МЭӨ 14-р зууны Тель Абу Хавам гэдэг нэртэй суурин юм.<ref name="Judaica">[[Encyclopaedia Judaica|Encyclopedia Judaica]], ''Haifa'', Keter Publishing, Jerusalem, 1972, vol. 7, pp. 1134–1139</ref> МЭ-ий 3-р зуунд Хайфаг будаг үйлдвэрлэлийн төв гэдэг байжээ. Мянган жилийн туршид Хайфаг кананчууд, еврейчүүд, финикчүүд, [[Перс үндэстэн|персүүд]], хасмонейчууд, [[Ромын эзэнт гүрэн|ромчууд]], [[Византын эзэнт гүрэн|византчууд]], [[арабчууд]], загалмайтнууд, [[Османы эзэнт гүрэн|османчууд]], [[Британийн эзэнт гүрэн|англичууд]] эзэлж, захирч байв. 1948 онд [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсанаас хойш Хайфа хотын захиргаа хотыг удирдаж байна. Энд [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ийн]] соёлын өв [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]] байдаг.<ref name="UNESCO">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/452|access-date=8 July 2008|date=8 July 2008|title=Three new sites inscribed on UNESCO's World Heritage List|author=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == Нэрний гарал үүсэл == Нэг таамаглалаар Хайфа хотын нэр нь [[Еврей хэл|еврей]] хэлний ‏חוף יפה‏‎ «''хоф яфе''» — «гоё эрэг» гэдэг үгээс үүссэн гэдэг.<ref>{{cite journal|last=Amit-Kokhavi|first=Hanah|title=Haifa—sea and mountain, Arab past and Jewish present, as reflected by four writers|journal=Israel Studies|volume=2|issue=3|year=2006|pages=142–167|doi=10.1353/is.2006.0025|s2cid=201768025}}</ref> == Түүх == === Османчуудын ноёрхол === [[1516 он|1516 онд]] [[Османы эзэнт гүрэн]] Палестиныг эзлэн авах үед Хайфад хүн амьдардаггүй байсан гэж үздэг. [[1596 он|1596 онд]] Хайфа [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] татварын бүртгэлд анх гарч ирэв. [[Ислам|Мусульман]] 32 өрх амьдардаг байсан бөгөөд [[улаан буудай]], [[арвай]], зуны ургац, чидун, [[ямаа]] зэрэг бүтээгдэхүүнээр татвар төлдөг байжээ. [[17-р зуун|17-р зуунд]] [[Европ]], Палестины хоорондох наймаа өргөжин тэлснээр Хайфа боомт хот болон хөгжин сэргэж, олон хөлөг онгоц [[Акко]] биш Хайфад ирэх болсон. [[1764 он|1764]]-[[1765 он|1765 онд]] 250 оршин суугчтай байв. [[1765 он|1765 онд]] Арабын Акко ба Галилийн захирагч Захир-аль-Умар хүн амаа зүүн зүгт 2.4 километрийн зайд бэхэлсэн шинэ газарт нүүлгэн шилжүүлжээ. Түүхч Моше Шароны хэлснээр шинэ Хайфаг Захир [[1769 он|1769 онд]] байгуулжээ.<ref>{{cite book|title=Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae: H-I|volume=5|url=https://books.google.com/books?id=X1uNAgAAQBAJ&pg=PA263|first=Moshe|last=Sharon|author-link=Moshe Sharon|year=2013|publisher=BRILL|isbn=9789004254817|page=262}}</ref> Энэхүү үйл явдал нь орчин үеийн Хайфагийн эхлэлийг тавьсан юм. [[1775 он|1775 онд]] аль-Умарыг нас барсны дараа энэ хоёр богино хугацааг эс тооцвол [[1918 он]] хүртэл [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] удирдлага дор байв. [[1799 он|1799 онд]] [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон Бонапарт]] Палестин, Сирийг эзлэх үеэр Хайфаг эзэлсэн боловч удалгүй ухрахаас өөр аргагүй болов. [[1831 он|1831]]-[[1840 он|1840 оны]] хооронд Ибрахим Паша хяналтаа тогтоосны дараа Мухаммед Али Хайфаг захирч байв.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|title=Haifa during the British Mandate Period|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=15 February 2008|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121907/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|url-status=dead}}</ref><ref name="modern">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|title=Modern Haifa|access-date=15 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121913/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|url-status=dead}}</ref> [[1858 он|1858 онд]] хотын хананы гадна уулын энгэрт анхны байшингуудыг барьж эхлэв. Баруун Палестины Британийн судалгаагаар Хайфагийн хүн амыг [[1859 он|1859 онд]] 3000 орчим гэж тооцжээ.<ref>Carmel, Alex: ''Ottoman Haifa: A History of Four Centuries under Turkish Rule'' (2010)</ref> Хайфад энэ хугацаанд хүн амын олонх нь [[Ислам|мусульман]] шашинтай хэвээр байсан боловч тэнд цөөн тооны [[еврей]] нийгэмлэг оршин тогтносоор байв. [[1839 он|1839 онд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] тоо 124 байв. Кармелит лам нарын нөлөө улам бүр нэмэгдэж байгаатай холбогдуулан Хайфагийн [[Христ итгэл|христийн]] шашинтны тоо мөн өссөн. [[1840 он]] гэхэд оршин суугчдын 40 орчим хувь нь [[Христ итгэл|христийн шашинтай]] арабчууд байв. [[1868 он|1868 онд]] өнөөгийн Германы колони хэмээх газар суурьшсан Германы мессианчууд ирсэн нь Хайфагийн хөгжлийн эргэлтийн цэг болсон. Германчууд уурын цахилгаан станц барьж ашиглалтад оруулж, үйлдвэрүүд нээж, [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]] руу тээвэрлэх үйлчилгээг нээж, хотыг шинэчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.<ref>{{cite web|url=http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|title=Templers|access-date=27 January 2008|publisher=University of Haifa|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701120321/http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|archive-date=1 July 2007}}</ref> [[Файл:Haifa_1975.jpg|thumb|[[1875 он|1875 оны]] Хайфа хотын газрын зураг]] [[Файл:Haifa_1942.jpg|right|thumb|[[1942 он|1942 оны]] Хайфа 1:20,000]] Хайфад [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлалын анхны томоохон давалгаа [[19-р зуун|19-р зууны]] дунд үед [[Марокко|Мароккогоос]] эхэлсэн бөгөөд хэдэн жилийн дараа [[Турк|Туркээс]] цагаачид олноор ирж суурьшиж байв. [[Еврей|Еврейчүүд]] Хайфа хотын хүн амын наймны нэгийг бүрдүүлдэг байсан бөгөөд ихэнх нь тус хотын зүүн хэсэгт байрлах еврей хороололд амьдардаг байсан. Ялангуяа [[Румын|Румынаас]] ирсэн [[еврей]] цагаачдын нэлээд хэсэг нь 1880-аад онд Хайфад суурьшжээ. [[Еврей|Еврейчүүдийн]] тоо [[1900 он|1900 онд]] 1500 байсан бол [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайны]] өмнөхөн 3000 болж өсчээ. [[20-р зуун|20-р зууны]] эхэн үед Хайфагийн хүн ам өсөн нэмэгдэж, аж үйлдвэрийн боомт хот болон хөгжиж эхэлсэн. Жезрелийн хөндийн төмөр зам гэгддэг Хежазын төмөр замыг [[1903 он|1903]]-[[1905 он|1905 оны]] хооронд барьсан. Төмөр зам нь хотын худалдааны хэмжээг нэмэгдүүлж, ажилчид болон гадаадын худалдаачдыг татдаг байв. Хайфагийн [[Еврей|еврейчүүд]] олон тооны үйлдвэр, соёлын байгууллагуудыг байгуулсан. [[Файл:Haifa_from_hill_side_1898.jpg|thumb|Хайфа, [[1898 он]]]] === Британийн мандат === [[1918 он|1918 оны]] [[9 сарын 22|9 сарын 22-нд]] [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрний]] цэргүүд [[Назарет|Назарет руу]] явж байхад [[Турк үндэстэн|туркүүд]] Хайфаг орхиж байгаа тухай тагнуулын мэдээлэл иржээ. Британийн мандатын үед Хайфад томоохон бүтээн байгуулалтууд хийгдэв.<ref>{{cite book|author1=Michael Dumper|author2=Bruce E. Stanley|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&pg=PA161|year=2007|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-919-5|pages=161–}}</ref> [[Усан боомт|Боомт]] нь орлогын томоохон эх үүсвэр байв. [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] явуулсан 1922 оны тооллогоор Хайфад 9377 [[Ислам|мусульман]], 8863 [[Христ итгэл|христ]], 630 [[еврей]], бусад 164 хүн амьдарч байсан гэж тэмдэглэгджээ. Палестины 1931 оны тооллогын үеэр хүн ам нь 20,324 [[Ислам|мусульман]], 13,824 [[Христ итгэл|христ]], 15,923 [[еврей]] болж нэмэгджээ.<ref>Bosworth, C. Edmund: ''Historic Cities of the Islamic World''</ref><ref name="Census1922">Barron, 1923, p. [https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n8/mode/1up 10]</ref> [[1922 он|1922]], [[1931 он|1931 оны]] тооллогын хооронд [[Ислам|мусульман]], [[еврей]], [[Христ итгэл|христийн]] хүн амын тоо 217%, 256%, 156% тус тус өсчээ. [[1938 он|1938 онд]] Хайфад 52,000 [[еврей]], 51,000 [[Ислам|мусульман]], [[Христ итгэл|христийн]] шашинтан амьдарч байжээ.<ref>{{cite book|editor=J. B. Barron|title=Palestine: Report and General Abstracts of the Census of 1922|publisher=Government of Palestine|year=1923|at=[https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n35/mode/1up Table XI ]}}; {{cite book|editor=E. Mills|title=Census of Palestine 1931. Population of Villages, Towns and Administrative Areas|publisher=Government of Palestine|location=Jerusalem|year=1932|page=91}}</ref> Хайфагийн бүтээн байгуулалт нь [[Их Британи|Их Британийг]] [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] газрын тосны гол боомт, зангилаа болгох төлөвлөгөөтэй холбоотой байв. Британийн засгийн газар боомтыг хөгжүүлж, газрын тос боловсруулах үйлдвэрүүд барьж, ингэснээр тус хотыг хүнд үйлдвэрлэлийн төв болгон хурдацтай хөгжүүлэхэд дөхөм болжээ. Хайфа нь бүрэн цахилгаанжсан анхны хотуудын нэг байв. Палестины цахилгааны компани [[1925 он|1925 онд]] Хайфагийн цахилгаан станцын нээлтийг хийснээр аж үйлдвэржилтийн үүд хаалгыг нээсэн. Улсын харьяа Палестины төмөр зам мөн Хайфад үндсэн цехүүдээ барьсан.<ref>Shamir, Ronen (2013) ''Current Flow: The Electrification of Palestine''. Stanford: Stanford University Press</ref> [[1947 он|1947 онд]] 70,910 орчим [[арабчууд]] (41,000 [[Ислам|мусульманчууд]] ба 29,910 [[Христ итгэл|христүүд]]), 74,230 [[Еврей|еврейчүүд]] тэнд амьдарч байжээ.<ref>{{Cite book|url=http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|title=Supplement to a Survey of Palestine|access-date=11 April 2008|archive-date=14 Наймдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814220537/http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|url-status=dead}}</ref> [[Файл:חיפה_-_מראה_חלקי-JNF013403.jpeg|thumb|Хайфа, [[1945 он]]]] === 1947–1948 оны Палестины иргэний дайн === [[1947 он|1947 оны]] 11-р сарын сүүлчээр НҮБ-ын Палестиныг хуваах төлөвлөгөөнд Хайфаг санал болгож буй Еврейчүүдийн улсын нэг хэсэг болгосон. Энэхүү шийдвэрийг эсэргүүцсэн [[Арабчууд|арабчуудын]] эсэргүүцэл нь [[Еврей|еврейчүүд]] болон [[Арабчууд|арабчуудын]] хоорондох тэмцэл болон хувирч, арванхоёрдугаар сард хэдэн арван хүн амь үрэгдэв. Хайфа хотын араб хорооллууд эмх замбараагүй байдалд байсан. Орон нутгийн Арабын үндэсний хороо нөхцөл байдлыг тогтворжуулахын тулд гарнизон зохион байгуулж, айдаст автсан оршин суугчдыг тайвшруулахыг оролдов. Хэчнээн их хүчин чармайлт гаргасан ч араб оршин суугчид еврей хорооллуудтай хил залгаа гудамжуудыг орхиж, 250 орчим араб гэр бүл Халиса хорооллыг орхисон.<ref>[[Yoav Gelber]], ''Independence Versus Nakba''; Kinneret–Zmora-Bitan–Dvir Publishing, 2004, {{ISBN|965-517-190-6}}, pp.136–137</ref> [[1947 он|1947 оны]] [[12 сарын 30|12 сарын 30-нд]] [[Иргун Цвай Леуми|Иргуний]] гишүүд Хайфа дахь Нэгдсэн боловсруулах үйлдвэрийн хаалганы гадна байсан [[арабчууд]] руу бөмбөг шидэж, зургаан хүн алагдаж, 42 хүн шархаджээ.<ref>{{Citation|title=The Israel/Palestine Question|author-link=Ilan Pappé|first=Ilan|last=Pappé|publisher=[[Routledge]]|year=1999|isbn=978-0-415-16947-9}}</ref> Үүний хариуд тус компанийн араб ажилчид 39 еврей ажилчныг хөнөөсөн юм. Еврей [[Хагана]] зэвсэгт бүлэглэл газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн олон араб ажиллагсдын амьдардаг арабын Балад аш-Шайх тосгонд дайралт хийв.<ref>Benny Morris, ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited'', p101.</ref> Хайфа дахь Британийн цэргийн хүчин [[1948 он|1948 оны]] [[4 сарын 21|4 сарын 21-нд]] хотын ихэнх нутгаас гарч, боомтын байгууламжуудыг хянасаар байв. Хотын дарга Шабтай Леви болон бусад еврей удирдагчид [[Арабчууд|арабчуудыг]] явахгүй байхыг уриалав.<ref>Morris, Benny (1987), ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem, 1947–1949''. Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-33028-9}}. Page 315. Quoting CP v/4/102, Stockwell Report. He comments: "Nor is there any evidence that a "massacre" took place in the town."</ref> [[Файл:הריסות העיר התחתית בחיפה לאחר מלחמת השחרור.jpg|thumb|[[1950 он|1950-иад оны]] Хайфа хот]] === Израил улс === [[1948 он|1948 оны]] [[5 сарын 14|5 сарын 14-ний]] өдөр [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсаны дараа Хайфа нь [[Израил|Израилд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлах гарц болсон. [[1948 он|1948 оны]] [[Араб-Израилын дайн|Араб-Израилын дайны]] үеэр Хайфагийн хорооллууд заримдаа зөрчилдөөнтэй байсан. Дайны дараа еврей цагаачид шинэ хорооллуудад суурьшиж эхэлсэн.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=History since Independence|access-date=9 April 2008|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|publisher=Haifa Municipality|archive-date=12 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212183755/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|url-status=dead}}</ref> [[1953 он|1953 онд]] зам тээврийн мастер төлөвлөгөө болон ирээдүйн [[Архитектур|архитектурын]] төлөвлөгөөг гаргасан. [[Тел-Авив]] нь нийслэлийн статустай болсон бол Хайфа бүс нутгийн нийслэл болох үүргээ алдав. [[Ашдод|Ашдодод]] боомт нээгдсэн нь үүнийг улам даамжруулав. Израилын Аялал жуулчлалын яам Тиберийг аялал жуулчлалын төв болгон хөгжүүлэхэд анхаарч ажиллахад Хайфа хотын аялал жуулчлал буурчээ. Гэсэн хэдий ч Хайфагийн хүн ам 1970-аад оны эхээр 200,000-д хүрч, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсаас]] ирсэн олон тооны цагаачид хотын хүн амыг 35,000-аар нэмэгдүүлжээ. Израилын анхны өндөр технологийн парк 1970-аад онд Хайфад нээгдэв. [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] үеийн түүхэн олон барилга байгууламжийг нурааж, 1990-ээд онд Хуучин хотын томоохон хэсгийг нурааж, хотын захиргааны шинэ төв байгуулах ажлыг эхлүүлжээ.<ref name="Johal">{{cite web|title=Sifting Through the Ruins: Historic Wadi Salib Under Pressure.|first=Am|last=Johal|publisher=Media Monitors Network|date=18 August 2004|url=http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928015832/http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|archive-date=28 September 2007}}</ref> [[1999 он|1999]]-[[2003 он|2003]] онуудад [[Палестин|Палестины]] хэд хэдэн террорист халдлага Хайфад болж, 68 энгийн иргэн амиа алджээ. [[2006 он|2006 онд]] Хайфа хотыг Ливаны 2-р дайны үеэр [[Хезболла|Хезболла бүлэглэлийн]] 93 пуужингаар цохиж,<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5318424.stm|title=In focus: Haifa|access-date=9 April 2008|work=BBC News|date=6 September 2006}}</ref> 11 иргэний аминд хүрсэн. Пуужин харвасан газруудын дотор галт тэрэгний буудал, газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн цогцолбор байв.<ref>{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3276392,00.html|title=8 killed in rocket attack on Haifa – Israel News, Ynetnews|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|title=Katyusha rocket hit Haifa oil refineries complex during Second Lebanon War|work=Haaretz|access-date=5 May 2009|archive-date=24 Долдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080724135023/http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|url-status=dead}}</ref> == Хүн ам == {{Хүн амын түүхэн тоо|1800|15=1972|footnote=|align=right|24=279600|23=2016|22=264407|21=2008|20=255914|19=1995|18=225775|17=1983|16=219559|14=183021|1000|13=1961|12=145140|11=1947|10=24600|9=1922|8=20000|7=1914|6=6000|5=1880|4=2000|1840|percentages=pagr}} Хайфа нь 103,000 өрх буюу 285,316 хүн амтай, [[Израил|Израилд]] хэмжээгээрээ гуравт ордог хот. Хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] цагаачид Хайфа хотын хүн амын 25% -ийг бүрдүүлдэг.<ref name="Stats2003">{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|title=The Arab Population of Israel 2003|access-date=3 January 2008|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20071201024709/http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|archive-date=1 December 2007|url-status=dead}}</ref> Израилын Статистикийн төв товчооны мэдээллээр [[арабчууд]] Хайфа хотын хүн амын 10% -ийг эзэлдэг бөгөөд ихэнх нь Вади Ниснас, Аббас, Халисса хороололд амьдардаг.<ref>Faier, Elizabeth (2005) ''Organizations, Gender, and the Culture of Palestinian Activism in Haifa, Israel: fieldwork and Palestinians in Israel New venues: nongovernmental organizations and social change Activism: support, conflict, and ideas Two tales of a city: history, space, and identity Honor, land, and protest ...'' Routledge, {{ISBN|0-415-94951-3}}</ref> 1994-2009 оны хооронд [[Тел-Авив]], [[Иерусалим|Иерусалимтай]] харьцуулахад тус хотод хүн амын тоо буурч, хөгшрөлт ихэсч байсан бөгөөд залуучууд боловсрол, ажлын байр хайхын тулд улсын төв рүү нүүсээр байгаа. Гэсэн хэдий ч шинэ төслүүд болон дэд бүтцийн шинэчлэлтийн үр дүнд хот хүн амынхаа бууралтыг зогсоож, шилжилт хөдөлгөөнийг бууруулж, хот руу чиглэсэн дотоод шилжих хөдөлгөөнийг татав. [[2009 он|2009 онд]] хотод сүүлийн 15 жилийн хугацаанд анх удаа хүн амын эерэг өсөлттэй гарчээ.<ref name="demo">{{cite web|url=http://urbaneconomics.blogspot.com/2006/12/is-haifa-aging.html|publisher=urbaneconomics.blogspot.com|title=Is Haifa Ageing?|access-date=10 February 2008|date=6 December 2006|work=Central Bureau of Statistics, Statistical Abstract of Israel, no. 56, 2005}}</ref> [[2016 он|2016 онд]] батлагдсан хөгжлийн төлөвлөгөөнд 2025 он гэхэд Хайфа хотын хүн амыг 330,000 оршин суугчидтай болгохоор зорьж байна.<ref name="globes">{{cite web|title=Haifa plans for 55,000 more residents by 2025|url=https://en.globes.co.il/en/article-new-haifa-outline-plan-55000-more-residents-by-2025-1001159957|website=Globes|language=en|date=11 August 2016}}</ref> == Газар зүй == Хайфа нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эрэг хавиар, [[Европ]], [[Африк]], [[Ази]] тивийг холбосон түүхэн хуурай гүүр, Кишон голын аманд байрладаг.<ref>{{cite web|url=http://www.timeanddate.com/worldclock/city.html?n=1504|title=Haifa, Israel|publisher=Timeanddate.com|access-date=20 March 2008}}</ref> [[Кармел уул|Кармел уулын]] хойд энгэр, Хайфа булангийн эргэн тойронд байрладаг тус хот гурван давхаргад хуваагддаг.<ref name="tiers">{{cite web|url=http://www.tourism.gov.il/Tourism_Euk/Destinations/Haifa/general+info.htm|title=Haifa – General info|access-date=20 March 2008|publisher=Israeli Ministry of Tourism}}</ref> Хамгийн нам давхарга нь Хайфа боомтыг оролцуулаад худалдаа, аж үйлдвэрийн төв юм. Дунд түвшин нь [[Кармел уул|Кармел уулын]] энгэрт байрладаг бөгөөд хуучин хорооллуудаас бүрддэг бол дээд түвшин нь орчин үеийн хорооллуудаас бүрддэг. Хайфа нь [[Тел-Авив|Тель-Авив]] хотоос хойд зүгт 90 км зайд байрладаг бөгөөд [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эргийн олон тооны наран шарлагын газруудтай.<ref>{{cite web|url=http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|title=Road Distances Chart|publisher=Israel Ministry of Tourism|access-date=20 March 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409211830/http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|archive-date=9 April 2008}}</ref>{{wide image|Haifa BW 4.JPG|1000px|Кармел уулаас авсан Хайфа хотын дэлгэмэл зураг|align-cap=center}} == Уур амьсгал == Хайфа нь халуун хуурай зун, зөөлөн бороотой өвөлтэй [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] уур амьсгалтай.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html|title=Israel|access-date=20 March 2008|encyclopedia=Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028171259/http://encarta.msn.com/text_761575008___2/Israel.html|archive-date=28 October 2009|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html |wayback=20091028171259 |text=Israel |archiv-bot=2026-08-15 04:54:24 InternetArchiveBot }}</ref> Гурван сард хавар ирэхэд температур нэмэгдэж эхэлдэг. Зуны дундаж температур 26°[[Цельсийн градус|C]], өвлийн улиралд 12°[[Цельсийн градус|C]]. Хайфад цас ховор ордог боловч, зарим үед өглөө 3°[[Цельсийн градус|C]] байх үед цас орох тохиолдол байдаг. Агаарын чийгшил жилийн туршид их байдаг бөгөөд бороо ихэвчлэн 9-р сараас 5-р сарын хооронд ордог. Жилийн дундаж [[хур тунадас]] нь 629 мм. {{Уур амьсгалын хүснэгт |location=[[Хайфа нисэх буудал]] (5 м / 16 фут) (Хэм: 1995–2010, Туйлшрал 1898–2011, Хур тунадас: 1980–2010) |metric first=yes |single line=yes |Jan record high C=27.0 |Feb record high C=30.4 |Mar record high C=38.0 |Apr record high C=42.5 |May record high C=44.6 |Jun record high C=43.5 |Jul record high C=37.8 |Aug record high C=37.8 |Sep record high C=41.8 |Oct record high C=41.4 |Nov record high C=36.0 |Dec record high C=31.5 |Jan avg record high C=22.6 |Feb avg record high C=25.0 |Mar avg record high C=29.9 |Apr avg record high C=35.5 |May avg record high C=36.2 |Jun avg record high C=34.6 |Jul avg record high C=35.2 |Aug avg record high C=34.1 |Sep avg record high C=34.7 |Oct avg record high C=35.4 |Nov avg record high C=30.3 |Dec avg record high C=24.7 |year avg record high C= |Jan high C=17.8 |Feb high C=18.6 |Mar high C=20.9 |Apr high C=23.8 |May high C=26.5 |Jun high C=29.5 |Jul high C=31.6 |Aug high C=31.6 |Sep high C=30.2 |Oct high C=27.9 |Nov high C=24.4 |Dec high C=19.8 |year high C= |Jan mean C=13.9 |Feb mean C=14.4 |Mar mean C=16.5 |Apr mean C=19.4 |May mean C=22.4 |Jun mean C=25.7 |Jul mean C=28.0 |Aug mean C=28.4 |Sep mean C=26.7 |Oct mean C=23.7 |Nov mean C=19.8 |Dec mean C=15.8 |year mean C= |Jan low C=10.0 |Feb low C=10.2 |Mar low C=12.1 |Apr low C=14.8 |May low C=18.2 |Jun low C=21.9 |Jul low C=24.4 |Aug low C=25.1 |Sep low C=23.2 |Oct low C=19.5 |Nov low C=15.1 |Dec low C=11.8 |year low C=15.9 |Jan avg record low C=5.4 |Feb avg record low C=6.1 |Mar avg record low C=7.6 |Apr avg record low C=9.5 |May avg record low C=13.7 |Jun avg record low C=18.4 |Jul avg record low C=21.7 |Aug avg record low C=22.7 |Sep avg record low C=19.5 |Oct avg record low C=14.8 |Nov avg record low C=9.9 |Dec avg record low C=7.3 |year avg record low C= |Jan record low C=-1.6 |Feb record low C=-3.5 |Mar record low C=2.0 |Apr record low C=4.3 |May record low C=9.6 |Jun record low C=13.0 |Jul record low C=17.0 |Aug record low C=17.9 |Sep record low C=14.2 |Oct record low C=8.5 |Nov record low C=5.0 |Dec record low C=0.2 |year record low C= |rain colour=green |Jan rain mm=124.9 |Feb rain mm=95.2 |Mar rain mm=52.8 |Apr rain mm=23.6 |May rain mm=2.7 |Jun rain mm=0.1 |Jul rain mm=0.0 |Aug rain mm=0.0 |Sep rain mm=1.2 |Oct rain mm=28.0 |Nov rain mm=77.8 |Dec rain mm=135.5 |unit rain days=0.1 мм |Jan rain days=13.9 |Feb rain days=11.7 |Mar rain days=8.6 |Apr rain days=3.6 |May rain days=1.4 |Jun rain days=0.1 |Jul rain days=0.1 |Aug rain days=0 |Sep rain days=0.8 |Oct rain days=3.9 |Nov rain days=8.0 |Dec rain days=11.8 |source 1=''Израилын Цаг Уурын Алба''<ref name=IMS>{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |title=Temperature average |publisher=Израилын Цаг Уурын Алба |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130618145923/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |archive-date=2013-06-18}}{{in lang|he}}</ref><ref name=Rain>{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |title=Precipitation average |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110925080227/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |archive-date=2011-09-25}}{{in lang|he}}</ref> }} == Эдийн засаг == [[Файл:Haifa_Refinery_by_David_Shankbone.jpg|thumb|Хайфагийн газрын тос боловсруулах үйлдвэр]] [[Файл:Matam_hi-tech_park_(Haifa).jpg|thumb|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам]] Израилын "Хайфа ажилладаг, [[Иерусалим]] залбирдаг, [[Тел-Авив]] хөгжилддөг" гэсэн нийтлэг үг Хайфа нь ажилчид, аж үйлдвэржсэн хот гэдгээрээ нэр хүндтэй болохыг нотолж байна.<ref>{{Cite news|title=Tel Aviv: "Haifa works, Jerusalem prays, and Tel Aviv plays"|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works,-Jerusalem-prays,-and-Tel-Aviv-plays%22.html|access-date=23 March 2008|work=The Daily Telegraph|location=London|date=14 November 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415113817/http://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works%2C-Jerusalem-prays%2C-and-Tel-Aviv-plays%22.html|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфа хотын аж үйлдвэрийн бүс нь хотын зүүн хэсэгт, [[Кишон гол|Кишон голын]] эргэн тойронд байрладаг. Энд Израилын газрын тос боловсруулах хоёр үйлдвэрийн нэг болох Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр байрладаг (нөгөө үйлдвэр нь [[Ашдод|Ашдодод]] байрладаг). Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр жилд 9 сая тонн (66 сая [[баррель]]) түүхий нефть боловсруулдаг.<ref name="foundation">{{cite web|url=http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|title=Haifa Today|access-date=21 March 2008|publisher=Haifa Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415062842/http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> 1930-аад онд баригдсан өнөө үед ашиглагдаагүй, 80 метрийн өндөртэй хөргөгч цамхаг нь Британийн мандатын үед баригдсан хамгийн өндөр барилга байв.<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=haifaoilrefinerycoolingtowers-haifa-israel|title=Haifa Oil Refinery Cooling Towers|access-date=17 February 2008|publisher=Emporis.com}}</ref> Матам (Merkaz Ta'asiyot Mada - Scientific Industries Center гэсэн үг) нь [[Израил|Израилын]] хамгийн том, хамгийн эртний бизнес парк бөгөөд тус хотын өмнөд хэсэгт байрладаг бөгөөд Израил болон олон улсын өндөр технологийн компаниудын олон тооны үйлдвэр, судалгаа, шинжилгээний байгууламжийг байрлуулдаг: [[Apple]], [[Amazon.com|Amazon]], Abbot, Cadence, [[Intel]], IBM, Magic Leap, [[Microsoft]], Motorola, [[Google]], Yahoo!, Elbit, CSR, Philips, PwC, Amdocs гэх мэт.<ref>{{cite web|url=http://www.american.edu/carmel/ab5293a/Casestudy/Israel/israel.htm|title=Israel|publisher=American.edu|access-date=17 February 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haifa.il.ibm.com|title=IBM Haifa Labs|access-date=27 January 2008|publisher=IBM Haifa Labs|archive-url=https://web.archive.org/web/20080308204625/http://www.haifa.il.ibm.com/|archive-date=8 March 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфагийн худалдааны төвүүд нь Хуцот Хамифратц, Хорев Центр Молл, Панорама Центр, Кастра Центр, Колони Центр (Лев Ха-Мошава), Ханеви'им Тауэр Молл, Каньон Хайфа, Лев Хамифратц Молл, Гранд Каньон юм. [[2010 он|2010 онд]] Монокл сэтгүүл Хайфаг бизнесийн хамгийн ирээдүйтэй, дэлхийн хамгийн том хөрөнгө оруулалтын боломж бүхий хотоор тодруулсан. Хайфа хотын захиргаа зам, дэд бүтцэд 350 гаруй сая доллар зарцуулсан бөгөөд барилга барих зөвшөөрлийн тоо өмнөх хоёр жилд 83 хувиар өссөн байна.<ref name="Monocle">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3988794,00.html|title=Haifa: Greatest business potential|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=24 March 2013}}</ref> [[2014 он|2014 онд]] Тел-Авивын Хөрөнгийн биржтэй өрсөлдөхүйц технологид суурилсан хөрөнгийн бирж байгуулна гэж зарласан.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|title=Archived copy|access-date=2015-12-10|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222081450/http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|archive-date=22 December 2015}}</ref> Хайфа хотын захиргаа хотыг Хойд Израилын аялал жуулчлалын төв болгохоор зорьж байгаа бөгөөд тэндээс аялагчид өдөржингөө [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]], Галиль зэрэг газруудаар аялах боломжийг олгохоор зорьж байна.<ref name="hotels">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4319604,00.html|title=Dozens of hotels planned in Haifa|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref> 7.75 акр талбай дээр 85,000 метр квадрат талбай бүхий таван барилгыг багтаасан шинэ амьдралын шинжлэх ухааны аж үйлдвэрийн паркийг Матам аж үйлдвэрийн парктай зэрэгцүүлэн барьж байна.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=1000756854&fid=1124|title=Building to begin on Haifa life sciences park|work=Globes|date=13 June 2012|access-date=24 March 2013}}</ref> === Аялал жуулчлал === [[2005 он|2005 онд]] Хайфа хотод нийт 1462 өрөө бүхий 13 зочид буудал байжээ.<ref name="tourism">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|title=Hotels and Tourism|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|access-date=14 February 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230016/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Тус хот нь 17 километр эргийн шугамтай бөгөөд үүнээс 5 километр наран шарлагын газар юм.<ref name="leisure">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070330013119/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|url-status=dead|archive-date=30 March 2007|title=Leisure Activity|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|page=56|access-date=14 February 2008}}</ref> Хайфагийн аялал жуулчлалын гол үзмэр нь [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн ертөнцийн төв]] бөгөөд Бабын алтан бөмбөгөр сүм, хүрээлэн буй орчны цэцэрлэгүүд байдаг.<ref>{{cite web|url=http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|title=Terraces of the Shrine of the Bab|access-date=11 April 2008|archive-date=23 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080423225420/http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bahai.org/dir/bwc|title=Baha'i World Center|access-date=20 March 2008|publisher=[[Baháʼí International Community]]}}</ref> [[2005 он|2005]]-[[2006 он|2006 оны]] хооронд 86,037 хүн бурхан шүтлэгт зочилжээ. [[2008 он|2008 онд]] [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн цэцэрлэгүүдийг]] [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-гийн]] дэлхийн өвд бүртгэжээ. Хайфа хотын захиргааны захиалгаар [[2007 он|2007 онд]] гаргасан тайланд илүү олон зочид буудал, Хайфа-[[Акко]]-Кесарийн хоорондох гаталга онгоцны шугам барих, боомтын баруун бэхэлгээг амралт, зугаа цэнгэлийн бүс болгон хөгжүүлэх, орон нутгийн нисэх онгоцны буудал, боомтыг өргөтгөх шаардлагатай байгааг дурджээ.<ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|title=Making Haifa into an international tourist destination|date=30 May 2007|access-date=10 March 2008|work=Haaretz|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415044437/http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|url-status=dead}}</ref> == Урлаг ба соёл == [[Файл:South_Dado_Beach_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa_(1506044661).jpg|left|thumb|Дадо далайн эрэг дагуух зугаалгын газар]] [[Файл:Folk_dancing_in_Dado_Beach,_Haifa_2015.JPG|thumb|Ардын бүжиг]] Хайфа нь боомт, аж үйлдвэрийн хотын дүр төрхтэй хэдий ч хойд Израилын соёлын төв юм. 1950-иад оны үед хотын дарга [[Абба Хуши]] зохиолч, яруу найрагчдыг хот руу нүүхийг уриалахад онцгой хүчин чармайлт гаргаж, тус улсад байгуулагдсан анхны хотын театр болох Хайфа театрыг байгуулжээ.<ref name="culture">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng//modules/article/view.category.php/19|title=Culture & Leisure|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=18 February 2008|archive-date=11 Дөрөвдүгээр сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110411140703/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.category.php/19|url-status=dead}}</ref> Хотын бусад театруудад Кригерийн урлагийн төв, Раппапортын урлаг соёлын төв багтдаг. Конгрессийн төв нь үзэсгэлэн, концерт, тусгай арга хэмжээ зохион байгуулдаг.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|title=The Congress Center|publisher=Haifa Municipality|access-date=2 April 2008|archive-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101119054714/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|url-status=dead}}</ref> [[1975 он|1975 онд]] байгуулагдсан Хайфа кино театрт суккотын баярын өдрүүдэд жил бүр Хайфагийн олон улсын кино наадам болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|title=Haifa Symphony|access-date=20 January 2008|publisher=Haifa Symphony|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217224625/http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|archive-date=17 December 2007}}</ref> Хайфа нь 29 [[Кино театр|кино театртай]]. Тус хот орон нутгийн "Едиот Хайфа" сонинг эрхлэн гаргадаг бөгөөд өөрийн Хайфа радио станцтай. Израилын [[араб хэл]] дээр гардаг Аль-Иттихад, Аль-Мадина сонинууд мөн Хайфад байрладаг. 1990-ээд оны үед Хайфа хотод [[Боб Дилан]], Ник Кэйв, Блур, П.Ж.Харви нарын оролцсон Хайфа рок & блюз фестивалийг зохион байгуулж байжээ. === Музей === [[Файл:P1190557_-_בית_הטכניון_ההיסטורי_-_החצר.JPG|thumb|Үндэсний шинжлэх ухааны музей, Хайфа]] Хайфа нь арав гаруй музейтэй.<ref name="museums">{{cite web|url=http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|title=Haifa Museums|publisher=Get2Israel.com|access-date=18 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080229091637/http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|archive-date=29 February 2008}}</ref> Хамгийн алдартай музей бол Израилын Шинжлэх ухаан, технологи, сансар судлалын үндэсний музей бөгөөд [[2004 он|2004 онд]] бараг 150,000 хүн музейг зочилсон байна. Энэхүү музей нь Хадар хорооллын Технионы хуучин барилгад байрладаг. Японы уран зургийн Тикотины музей нь зөвхөн [[Японы урлагт]] зориулагдсан [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] цорын ганц музей юм. Хайфад орших бусад музейд Эртний түүхийн музей, Үндэсний далайн музей ба Хайфа хотын музей, Хехтийн музей, Дагоны археологийн үр тариа боловсруулах музей, Төмөр замын музей, Нууц цагаачдын болон тэнгисийн цэргийн музей багтдаг. Зураач Херманн Струкийн хуучин гэр, студи нь одоо Херманн Струкийн музей болжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|title=The Mane Katz Museum|access-date=25 January 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=13 Гуравдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080313222222/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|url-status=dead}}</ref> Ган Ха-Эм цэцэрлэгт хүрээлэн дэх Хайфагийн амьтны хүрээлэнд одоо [[Израил|Израил улсад]] устаж үгүй болсон Сирийн хүрэн баавгай бүхий жижиг амьтдын цуглуулга байдаг. == Засгийн газар == [[1940 он|1940 онд]] анхны еврей хотын даргаар Шабтай Леви сонгогдов. Левигийн хоёр орлогч нь [[Арабчууд|араб]] (нэг нь [[Ислам|мусульман]], нөгөө нь [[Христ итгэл|христийн]] шашинтай) байсан бөгөөд зөвлөлийн үлдсэн хэсэг нь дөрвөн [[еврей]], зургаан [[Арабчууд|арабаас]] бүрдсэн байв.<ref name="govt">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kUOK3a6hAMsC&q=haifa+municipality&pg=PA129|title=Mixed Towns, Trapped Communities: Historical Narratives, Spatial Dynamics|last=Daniel Monterescu|first=Dan Rabinowitz|pages=113–132|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|access-date=26 July 2009|isbn=978-0-7546-4732-4|year=2007}}</ref> Өнөөдөр Хайфаг хотын дарга [[Эйнат Калиш-Ротем]] тэргүүтэй 12 дахь хотын зөвлөл удирдаж байна. Хотын сонгуулийн үр дүн нь Кнессетийн сонгуультай адил зөвлөлийн бүрэлдэхүүнийг шийддэг. Хотын зөвлөл нь хотод хууль тогтоох зөвлөл бөгөөд туслах хууль батлах бүрэн эрхтэй.<ref name="council">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117042303/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-date=17 January 2008|title=City Council Overview|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> [[2003 он|2003 онд]] сонгогдсон 12 дахь зөвлөл 31 гишүүнтэй бөгөөд либерал Шинуй-Ногоонууд хамгийн олон суудал авсан (6), [[Ликуд]] 5 суудалтай хоёрт орсон.<ref name="councillors">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117045014/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-date=17 January 2008|title=Members of the 12th City Council|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> === Хотын дарга нар === [[Файл:PikiWiki_Israel_6692_haifa_city_hall.jpg|thumb|Хотын захиргаа]] {{Div col}} * [[Наджиб Эффенди аль-Ясин]] (1873–77) * [[Ахмад Эффенди Джалаби]] (1878–81) * [[Мустафа Бей аль-Салих]] (1881–84) * [[Мустафа Паша аль-Халил]] (1885–1903) * [[Джамиль Садик]] (1904–10) * [[Рифат аль-Салах]] (1910–11) * [[Ибрахим аль-Халил]] (1911–13) * [[Абд аль-Рахман аль-Хадж]] (1920–27) * [[Хасан Бей Шукри]] (1914–20, 1927–40) * [[Шабтай Леви]] (1940–51) * [[Абба Хуши]] (1951–1969) * [[Моше Флиманн]] (1969–1973) * [[Йосеф Альмоги]] (1974–1975) * [[Йерухам Цейсель]] (1975–1978) * [[Ари Гурель]] (1978–1993) * [[Амрам Мицна]] (1993–2003) * [[Гиора Фишер]] (түр хотын дарга, 2003) * [[Йона Яхав]] (2003–2018) * [[Эйнат Калиш-Ротем]] (2018-2024) * [[Йона Яхав]] (2024–одоо үе) {{Div col end}} == Эмнэлгийн байгууламж == [[Файл:Rambam_Health_Care_Campus_Main_Building.JPG|thumb|Рамбам эрүүл мэндийн төв]] [[Файл:Haifa_U_Rabin_Building.jpg|thumb|[[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]], Рабин барилга]] Хайфа хотын эрүүл мэндийн байгууллагууд нийт 4000 эмнэлгийн ортой.<ref>{{cite web|url=http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071108234444/http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|url-status=dead|archive-date=8 November 2007|title=research at rambam|publisher=Rambam.org.il|access-date=5 May 2009}}</ref> Хамгийн том эмнэлэг бол 2004 онд 78000 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн 900 ортой, засгийн газрын мэдэлд байдаг Рамбам эмнэлэг юм.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5197326.stm|title=Haifa hospital in the firing line|first=Raffi|last=Berg|work=BBC News|date=20 July 2006|access-date=5 January 2010}}</ref> Бнай-Цион эрүүл мэндийн төв, Кармел эмнэлэг тус бүр 400 ортой. Хайфа нь 20 гэр бүлийн эрүүл мэндийн төвтэй. 2004 онд Хайфад байдаг эмнэлэгүүдэд нийт 177.478 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн байна. Рамбам эрүүл мэндийн төв нь 2006 онд Ливаны хоёрдугаар дайны үеэр галын шууд шугаманд байсан тул өвчтөнүүдээ хамгаалахын тулд тусгай урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авах шаардлагатай болсон.<ref>{{Cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3287614,00.html|title=Haifa hospital goes underground|work=Ynetnews|access-date=18 February 2008|date=7 August 2006|first=Ahiya|last=Raved}}</ref> == Боловсрол == Хайфад олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн хоёр их сургууль, хэд хэдэн коллеж байрладаг. [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]] нь 1963 онд байгуулагдсан бөгөөд Кармел уулын оргилд байдаг. 30 давхар Эшкол цамхгийн дээд давхарт Израилын хойд хэсгийг дэлгэмэл байдлаар харуулдаг. Археологи, уран зургийн чухал цуглуулгатай Хехтийн музей нь [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургуулийн]] кампуст байрладаг. [[Технион - Израилын технологийн дээд сургууль]] нь 1912 онд байгуулагдсан. 18 факультет, 42 эрдэм шинжилгээний хүрээлэнтэй. Анхны байрлаж байсан барилгад одоо Хайфагийн шинжлэх ухааны музей байрладаг. Израилын анхны технологийн ахлах сургууль болох Босмат нь 1933 онд Хайфа хотод байгуулагдсан.<ref>{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|title=The closing of a dream come true|access-date=25 January 2008|work=Haaretz|archive-date=3 Арван хоёрдугаар сар 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071203085715/http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|url-status=dead}}</ref> 2006–2007 оны байдлаар Хайфа 70 бага сургууль, 23 дунд сургууль, 28 ахлах сургууль, 8 мэргэжлийн дунд сургуультай байв. Хайфа хотын цэцэрлэгт 5133, бага сургуульд 2081, дунд сургуульд 7911, ахлах сургуульд 8072, мэргэжлийн дунд сургуульд 2646, бүрэн дунд сургуулийн 2068 сурагч хичээллэж байв.<ref name="edu">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|title=Education|access-date=14 February 2008|date=1 June 2007|publisher=Haifa Municipality|work=Haifa Statistical Yearbook 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230026/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Оюутнуудын 86% нь [[Еврей хэл|еврей хэлээр]] ярьдаг, 14% нь [[Араб хэл|араб]] сургуулиудад сурч байсан. 2004 онд Хайфа хот нийт 367.323 ширхэг ном хадгалдаг 16 хотын номын сантай.<ref>{{cite web|last=Ratner|first=David|url=http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|title=Haifa's Christian schools lead the league|work=Haaretz|date=25 May 2004|access-date=24 March 2013|archive-date=3 Есдүгээр сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903212521/http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|url-status=dead}}</ref> == Тээвэр == === Нийтийн тээвэр === [[Файл:Haifa_cable_car.jpg|thumb|Кармел уулаас Бат Галим руу бууж буй кабель машин]] Хайфад зургаан төмөр замын өртөө, Кармелит, одоогоор [[Израил|Израилын]] цорын ганц метроны систем үйлчилдэг. [[Израил|Израилын]] төмөр замын [[Нагария]]-[[Тел-Авив|Тел-Авивын]] эрэг орчмын төмөр замын гол шугам Хайфагийн булангийн эргээр дайран өнгөрдөг бөгөөд хотын дотор зургаан буудалтай. Баруун өмнөөс зүүн хойд чиглэлд эдгээр станцууд нь: Хайфа Хоф Ха-Кармел, Хайфа Бат-Галим, Хайфа Мерказ Ха-Шмона, Ха-Мифрац Централ, Хутзот Ха-Мифратц, Кирьят-Хайм. Хайфагаас [[Тел-Авив]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]], [[Нагария]], [[Акко]], [[Кирьят-Моцкин]], [[Биньямина]], [[Лод]], [[Рамла]], [[Бейт Шемеш]], [[Иерусалим]] болон бусад байршил руу шууд галт тэрэг явдаг. Хайфагийн хот хоорондын автобусны холболтыг зөвхөн хоёр терминал ажиллуулдаг Egged автобус компани гүйцэтгэдэг: * Ха-Мифрац төв автобусны буудал, Ха-Мифрац төв төмөр замын буудлын хажууд * Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төмөр замын буудалтай залгаа Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудал Тус улсын хойд хэсэгт байрлах шугамууд Ха-Мифрац төв автобусны буудлыг ашигладаг бөгөөд тэдгээрийн хамрах хүрээ нь [[Израил|Израилын]] хойд хэсгийн ихэнх хотуудыг хамардаг. Өмнө зүг рүү чиглэсэн шугамууд Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны зогсоолыг ашигладаг. [[Файл:The_New_Carmelit_08-10-2018.jpg|left|thumb|Кармелит нь газар доорхи төмөр зам бөгөөд одоогоор Израилын цорын ганц метроны систем юм]] Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудлаас шууд хүрэх газрууд нь [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]], [[Эйлат]], [[Раанана]], [[Нетания]], [[Хадера]], [[Зихрон-Яаков]], Атлит, [[Тират-Кармель]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]] орно. Автобусны шугамууд бямба гарагийн өглөөнөөс хойш хот даяар хөнгөлөлттэй хуваарийн дагуу ажилладаг. 2008 оны зуны туршид эдгээр шугамууд долоо хоногт 7 шөнө ажилласан. Хайфа нь [[Израил|Израилын]] зуны цагт бямба гарагт далайн эрэг рүү автобусаар үйлчилдэг цорын ганц хот юм. [[Файл:Port_of_Haifa_2752-1.jpg|thumb|Хайфа хотын боомт]] Хайфагийн газар доорхи төмөр замын системийг Кармелит гэдэг. Энэ бол Парис талбайгаас Кармел уулын Ган Ха-Эм хүртэл явдаг төмөр зам дээрх газар доорхи фуникуляр юм.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|title=The Carmelit|access-date=19 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=4 Тавдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080504211823/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|url-status=dead}}</ref> Нэг зам, зургаан өртөө, хоёр галт тэргээр дэлхийн хамгийн богино метроны шугамаар Гиннесийн номонд бичигджээ. === Агаар болон далайн тээвэр === [[Хайфа нисэх онгоцны буудал]] нь [[Тел-Авив]], [[Эйлат]] руу нисэх дотоодын нислэгүүд болон [[Кипр]], [[Грек]], [[Йордан]] руу олон улсын нислэгийн нислэг үйлддэг. Хайфа хотоос нислэг үйлддэг онгоцууд нь Аркия, Исраир юм. Хөлөг онгоцнууд Хайфа боомтоос Зүүн Газар дундын тэнгис, Өмнөд Европ, Хар тэнгисийн чиглэлүүд хүртэл үйлчилдэг. === Зам === Хайфа ба тус улсын төв лүү аялахад далайн эргийн дагуух гол хурдны авто зам болох хурдны зам 2-оор дамжин өнгөрөх боломжтой. 4-р хурдны зам нь Хайфагийн хойд эрэг дагуу, мөн хурдны зам 2-оос урагш, дотогшоо урсдаг. Өмнө нь Хайфагийн хойд талын хурдны замын дагуух хөдөлгөөн хотын төв хэсгээр дайрч өнгөрөх ёстой байв. [[2010 он|2010 оны]] [[12 сарын 1|12-р сарын 1-ний]] өдөр нээгдсэн Кармелийн хонгилууд энэ хөдөлгөөнийг Кармел уулын доогуур чиглүүлж хотын төвийн түгжрэлийг бууруулж байна.<ref>{{cite web|url=http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|title=Carmel Tunnels|publisher=Israel MOF|access-date=22 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120712130111/http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|archive-date=12 July 2012}}</ref> == Спорт == [[Файл:SammyOferSTD.jpg|thumb|Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн]] Хайфагийн гол цэнгэлдэх хүрээлэнгүүд нь: [[УЕФА|УЕФА-гийн]] баталсан 30,780 хүний суудалтай Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн, Томас Д'Александро цэнгэлдэх хүрээлэн, Неве Шаанань Атлетик цэнгэлдэх хүрээлэн. Тус хотын хөлбөмбөгийн хоёр гол клуб нь одоогоор [[Израилын Премьер Лиг|Израилын Премьер Лигт]] тоглож байгаа Маккаби Хайфа, Хапоэл Хайфа нар юм. Маккаби Израилд арван хоёр түрүүлсэн бол Хапоэл нэг түрүүлсэн. Тус хотод Израилын хөлбөмбөгийн Лигийн нэг хэсэг болох [[Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэн|Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэнд]] тоглодог Америкийн Хайфа Андердогс хэмээх хөлбөмбөгийн клуб байдаг. Лигийн анхны улирлын аварга шалгаруулах тэмцээнд баг нь хожигдсон боловч [[2005 он|2005 онд]] Израилын хөлбөмбөгийн лигтэй нэгдсэн Америкийн хөлбөмбөгийн Израилын бүрэлдэхүүнд багтаж нэг цол хүртсэн. Хайфа Хоукс бол Хайфа хотоос гаралтай [[Хоккей|хоккейн]] баг юм. [[1996 он|1996 онд]] тус хот салхин сэнтийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулсан. == Ах дүү хотууд == Одоогийн байдлаар:<ref>{{cite web|title=Secretary General / Foreign Relations|url=https://www.haifa.muni.il/English/MayorsOffice/Pages/CitySecretary-.aspx|website=haifa.muni.il|publisher=Haifa|access-date=2020-01-30}}</ref> * {{flagicon|Украин}} [[Украин|Украины]] [[Одесса]] — 1992 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Массачусеттс]], [[Бостон]] — 1999 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Калифорни]], [[Сан-Франциско]] — 1984 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Флорида]], [[Форт-Лодердейл]] — 2002 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Портсмут]] — 1962 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Ньюкасл апон Тайн|Ньюкасл]] — 1980 он * {{flagicon|Итали}} [[Итали]], [[Турин]] — 1997 он *{{flagicon|Дани}} [[Дани]], [[Ольборг]] — 1972 он * {{flagicon|Бельги}} [[Бельги]], [[Антверпен]] — 1986 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Бремен]] — 1978 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Дюссельдорф]] — 1988 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Майнц]] — 1987 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Эрфурт]] — 2000 оны * {{flagicon|Франц}} [[Франц]], [[Марсель]] — 1962 он * {{flagicon|Кипр}} [[Кипр]], [[Лимасол]] — 2000 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Шанхай]] — 1994 он * {{flagicon|Филиппин}} [[Филиппин]], [[Манила]] — 1971 он * {{flagicon|Өмнөд Африк}} [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]], [[Кейптаун]] * {{flagicon|Аргентин}} [[Аргентин]], [[Росарио]] — 1988 он * {{flagicon|Орос}} [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Санкт-Петербург]] — 2008 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Чөндү|Чөнду]] — 2013 он == Зургийн цомог == <gallery widths="180" heights="180" perrow="6"> Файл:Haifa genel0301.jpg|Кармел уулын баруун энгэр ба худалдаа, ажил эрхлэлтийн бүс Матам, "Каньон Азриели Хайфа" худалдааны төв, Конгрессийн төв. Файл:Technion – Israel Institute of Technology19.jpg|Технионы кампус Файл:Eshkol tower haifa u.jpg|[[Хайфа их сургууль]], Эшкол цамхаг Файл:Matam hi-tech park (Haifa).jpg|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам Файл:Haifa Convention Center09 April2013.JPG|Хурлын төв Файл:Метронит..jpg|Метронит Файл:Lev Hamifratz-Citymall.JPG|Синемол худалдааны төв Файл:Haifa South Haifa Mall OIC.jpg|«Каньон Азриэли Хайфа» худалдааны төв Файл:Karmelit.jpg|Кармелит Файл:Carmel Tunnels, Check Post entrance 1.JPG|Кармелын хонгил Файл:Hof Hacarmel IMG 9919.JPG|Леонардо зочид буудал Файл:Port of Haifa 2752-1.jpg|Хайфагийн боомт Файл:Port of Haifa - aerial view.jpg|Хайфа булан Файл:Downterraces.jpg|Бахай цэцэрлэгээс харагдах үзэмж Файл:MerkazitHaMifrtaz b.jpg|[[Израил|Израилын]] хамгийн том тээврийн төв «Мерказит ха-Мифрац» </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Haifa|Хайфа}} {{Wikinews|Haifa|Хайфа}} {{Wikivoyage|Haifa|Хайфа}} == Эшлэл == <references responsive="" /> {{Израилын хот}} {{Хайфа тойрог}} [[Ангилал:Хайфа| ]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Хайфа тойргийн хот]] [[Ангилал:Хайфа тойрог]] [[Ангилал:Израилын хот]] fx6uexutupvt4zx99vpf7fzc2y59359 Ангилал:Аржеш тойрог 14 113721 866166 662748 2026-08-14T16:17:43Z Enkhsaihan2005 64429 866166 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Argeș County|Аржеш тойрог}} {{Cat main|Аржеш тойрог}} [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Валлахийн газар зүй]] j8b2y13ihhxap57z3x137w26we3lnqo 866169 866166 2026-08-14T16:19:40Z Enkhsaihan2005 64429 866169 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Argeș County|Аржеш тойрог}} {{Cat main|Аржеш тойрог}} [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Валахийн газар зүй]] 0ybr8houhei2mu6wh8yirl8i6ls2me3 Ангилал:Питешти 14 113722 866172 662749 2026-08-14T16:21:32Z Enkhsaihan2005 64429 866172 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Pitești|Питешти}} {{cat main|Питешти}} [[Ангилал:Аржеш тойргийн суурин|Питешти]] [[Ангилал:Румыны хот|Питешти]] [[Ангилал:Румын суурингаар]] sa9m3c14uqm5hfrichulutdv5ikjmmx Ангилал:Аржеш тойргийн суурин 14 113726 866174 662761 2026-08-14T16:22:35Z Enkhsaihan2005 64429 866174 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Аржеш тойргийн газар зүй]] [[Ангилал:Румыны суурин|Аржеш]] {{cat more|Аржеш тойрог}} bgpzsd3efr996angag72m16ru7ez66a Ангилал:Алба тойрог 14 113729 866160 662777 2026-08-14T15:51:55Z Enkhsaihan2005 64429 866160 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Алба тойрог}} {{Commons cat|Alba County|Алба тойрог}} [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Трансильванийн газар зүй]] rwnsormw84w26ya6ucod1rs7bo6ysky Ангилал:Арад тойрог 14 113732 866152 662787 2026-08-14T15:37:44Z Enkhsaihan2005 64429 866152 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Арад тойрог}} {{Commons category|Arad County|Арад тойрог}} [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Кришана]] [[Ангилал:Банат]] [[Ангилал:Румын суурингаар]] jzv8mls6csmwzy33ex59q4jnx0yjhub Ангилал:Арад 14 113734 866151 662790 2026-08-14T15:23:11Z Enkhsaihan2005 64429 866151 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Arad, Romania|Арад}} {{Cat main|Арад}} [[Ангилал:Арад тойргийн суурин]] [[Ангилал:Румыны хот]] [[Ангилал:Румын суурингаар]] 17lf0n4ikervvwf3792wq3dci6ldhy6 Ангилал:Бакау тойрог 14 113791 866196 662923 2026-08-14T18:07:44Z Enkhsaihan2005 64429 866196 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Бакау тойрог}} {{Commons cat|Bacău County|Бакау тойрог}} [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Баруун Молдав]] p9h3ct4afh7lyqvg287fpabae07ge06 Ангилал:Бакау 14 113794 866195 662930 2026-08-14T18:07:22Z Enkhsaihan2005 64429 866195 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Бакау}} {{Commons category|Bacău|Бакау}} [[Ангилал:Бакау тойргийн суурин]] [[Ангилал:Румыны хот]] [[Ангилал:Румын суурингаар]] dhobtfz2m3t2qdv57a4gp4m23tjuoa8 Ангилал:Бихор тойрог 14 114153 866214 664311 2026-08-15T04:19:46Z Enkhsaihan2005 64429 866214 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Бихор тойрог}} {{Commons cat|Bihor County|Бихор тойрог}} [[Ангилал:Румыны хот]] [[Ангилал:Кришана]] d562uml85ne2g0ku6bx8liotdpv380f Ангилал:Орадя 14 114159 866213 664327 2026-08-15T04:19:05Z Enkhsaihan2005 64429 866213 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Орадя}} {{Commons category|Oradea|Орадя}} [[Ангилал:Румыны хот]] [[Ангилал:Бихор тойргийн суурин]] [[Ангилал:Румын суурингаар]] efnzgjs83sbq61k6ymq75fohr4djuc4 Солон угсаатан 0 116649 866150 701534 2026-08-14T15:22:19Z ~2026-44655-37 106798 Соёл 866150 wikitext text/x-wiki '''Солон''' нь [[Хамниган|Эвенк]] гаралтай аймаг юм. Тэд гол төлөв [[Хар мөрөн|Хар мөрний]] сав газар [[Хянганы нуруу]], [[Хэрлэн гол]]ын сав дагуу мөн [[Лена мөрөн|Лена мөрний]] эхэн хавиар эртнээс нутаглан, монголчуудтай харилцдаг байжээ. Тэдний зарим нь 10-13 зууны үед [[Кидан]] улсад захирагдаж, дараа нь [[Дагуур ястан|Дагуур]], [[Барга]] нарын дотор холилдон сууж байв. Манж нар 17-18 зууны эхэн хагаст Солон нарын заримыг эзэлж, эрчүүдийг нь цэрэгт татан Ойрадын хаант улсын эсрэг дайнд оруулж байв. Мөн манж нар Ил Тарвагатай, Шинжян болон Монголын баруун нутагт солон нарыг аваачин, цэрэг харуулд суулгажээ. 1732 онд Оросыг сэргийлэн нутаг орноо хамгаалах зорилгоор зарлигийг дагаж Хар мөрний жанжин Жүрхай Бутхагийн газраас орчон 359, солон 1636, дагуур 730, барга 275, бүгд 3000 цэрэг эрийг гэр бүлийн хамт Манжийн найман хошууны дүрмийн солон найман хошуу болгон зохион байгуулж, зүүн баруун хоёр гар, найман хошуу бүгд тавин сум болгож зүүн гарын дөрвөн хошууг Орос нэвтрэн ирэх замыг хөндөлдөн суурьшуулж, баруун гарын дөрвөн хошууг Халхын хязгаарыг хөвөөлөн [[Халх гол]]д хүртэл нутагшин суурьшуулжээ. Солон найман хошууны дотор зүүн гарын шулуун хөх хошууны 1, 2, 3-дугаар сум ба Хөвөөт цагаан хошууны 2, 3-дугаар сум нь цул баргачуудаар бүрэлджээ. [[Ангилал:Манж-Тунгус угсаатан]] [[Ангилал:Хятад дахь угсаатан]] [[Ангилал:Өвөр Монгол]] [[Ангилал:Хармөрөн]] affawvdppdl6q7ur391zhmw1ajoxxum 866155 866150 2026-08-14T15:49:30Z ~2026-44655-37 106798 866155 wikitext text/x-wiki '''Солон''' нь [[Хамниган|Эвенк]] гаралтай аймаг юм. Тэд гол төлөв [[Хар мөрөн|Хар мөрний]] сав газар [[Хянганы нуруу]], [[Хэрлэн гол]]ын сав дагуу мөн [[Лена мөрөн|Лена мөрний]] эхэн хавиар эртнээс нутаглан, монголчуудтай харилцдаг байжээ. Тэдний зарим нь 10-13 зууны үед [[Кидан]] улсад захирагдаж, дараа нь [[Дагуур ястан|Дагуур]], [[Барга]] нарын дотор холилдон сууж байв. Манж нар 17-18 зууны эхэн хагаст Солон нарын заримыг эзэлж, эрчүүдийг нь цэрэгт татан Ойрадын хаант улсын эсрэг дайнд оруулж байв. Мөн манж нар Ил Тарвагатай, Шинжян болон Монголын баруун нутагт солон нарыг аваачин, цэрэг харуулд суулгажээ.<ref></ref> 1732 онд Оросыг сэргийлэн нутаг орноо хамгаалах зорилгоор зарлигийг дагаж Хар мөрний жанжин Жүрхай Бутхагийн газраас орчон 359, солон 1636, дагуур 730, барга 275, бүгд 3000 цэрэг эрийг гэр бүлийн хамт Манжийн найман хошууны дүрмийн солон найман хошуу болгон зохион байгуулж, зүүн баруун хоёр гар, найман хошуу бүгд тавин сум болгож зүүн гарын дөрвөн хошууг Орос нэвтрэн ирэх замыг хөндөлдөн суурьшуулж, баруун гарын дөрвөн хошууг Халхын хязгаарыг хөвөөлөн [[Халх гол]]д хүртэл нутагшин суурьшуулжээ. Солон найман хошууны дотор зүүн гарын шулуун хөх хошууны 1, 2, 3-дугаар сум ба Хөвөөт цагаан хошууны 2, 3-дугаар сум нь цул баргачуудаар бүрэлджээ. [[Ангилал:Манж-Тунгус угсаатан]] [[Ангилал:Хятад дахь угсаатан]] [[Ангилал:Өвөр Монгол]] [[Ангилал:Хармөрөн]] eg32eo7dudbk9a8g6qh4y6g21vgx8gx 866156 866155 2026-08-14T15:50:42Z ~2026-44655-37 106798 866156 wikitext text/x-wiki '''Солон''' нь [[Хамниган|Эвенк]] гаралтай аймаг юм. Тэд гол төлөв [[Хар мөрөн|Хар мөрний]] сав газар [[Хянганы нуруу]], [[Хэрлэн гол]]ын сав дагуу мөн [[Лена мөрөн|Лена мөрний]] эхэн хавиар эртнээс нутаглан, монголчуудтай харилцдаг байжээ. Тэдний зарим нь 10-13 зууны үед [[Кидан]] улсад захирагдаж, дараа нь [[Дагуур ястан|Дагуур]], [[Барга]] нарын дотор холилдон сууж байв. Манж нар 17-18 зууны эхэн хагаст Солон нарын заримыг эзэлж, эрчүүдийг нь цэрэгт татан Ойрадын хаант улсын эсрэг дайнд оруулж байв. Мөн манж нар Ил Тарвагатай, Шинжян болон Монголын баруун нутагт солон нарыг аваачин, цэрэг харуулд суулгажээ.<ref>солон угсаатны түүх соёл</ref> 1732 онд Оросыг сэргийлэн нутаг орноо хамгаалах зорилгоор зарлигийг дагаж Хар мөрний жанжин Жүрхай Бутхагийн газраас орчон 359, солон 1636, дагуур 730, барга 275, бүгд 3000 цэрэг эрийг гэр бүлийн хамт Манжийн найман хошууны дүрмийн солон найман хошуу болгон зохион байгуулж, зүүн баруун хоёр гар, найман хошуу бүгд тавин сум болгож зүүн гарын дөрвөн хошууг Орос нэвтрэн ирэх замыг хөндөлдөн суурьшуулж, баруун гарын дөрвөн хошууг Халхын хязгаарыг хөвөөлөн [[Халх гол]]д хүртэл нутагшин суурьшуулжээ. Солон найман хошууны дотор зүүн гарын шулуун хөх хошууны 1, 2, 3-дугаар сум ба Хөвөөт цагаан хошууны 2, 3-дугаар сум нь цул баргачуудаар бүрэлджээ. [[Ангилал:Манж-Тунгус угсаатан]] [[Ангилал:Хятад дахь угсаатан]] [[Ангилал:Өвөр Монгол]] [[Ангилал:Хармөрөн]] spom2nz9p7ihwyq2i47gc8vm66zh5qr 866159 866156 2026-08-14T15:51:52Z ~2026-44655-37 106798 866159 wikitext text/x-wiki [[Файл:Evenki|thumb|alt=solon|evenki]] '''Солон''' нь [[Хамниган|Эвенк]] гаралтай аймаг юм. Тэд гол төлөв [[Хар мөрөн|Хар мөрний]] сав газар [[Хянганы нуруу]], [[Хэрлэн гол]]ын сав дагуу мөн [[Лена мөрөн|Лена мөрний]] эхэн хавиар эртнээс нутаглан, монголчуудтай харилцдаг байжээ. Тэдний зарим нь 10-13 зууны үед [[Кидан]] улсад захирагдаж, дараа нь [[Дагуур ястан|Дагуур]], [[Барга]] нарын дотор холилдон сууж байв. Манж нар 17-18 зууны эхэн хагаст Солон нарын заримыг эзэлж, эрчүүдийг нь цэрэгт татан Ойрадын хаант улсын эсрэг дайнд оруулж байв. Мөн манж нар Ил Тарвагатай, Шинжян болон Монголын баруун нутагт солон нарыг аваачин, цэрэг харуулд суулгажээ.<ref>солон угсаатны түүх соёл</ref> 1732 онд Оросыг сэргийлэн нутаг орноо хамгаалах зорилгоор зарлигийг дагаж Хар мөрний жанжин Жүрхай Бутхагийн газраас орчон 359, солон 1636, дагуур 730, барга 275, бүгд 3000 цэрэг эрийг гэр бүлийн хамт Манжийн найман хошууны дүрмийн солон найман хошуу болгон зохион байгуулж, зүүн баруун хоёр гар, найман хошуу бүгд тавин сум болгож зүүн гарын дөрвөн хошууг Орос нэвтрэн ирэх замыг хөндөлдөн суурьшуулж, баруун гарын дөрвөн хошууг Халхын хязгаарыг хөвөөлөн [[Халх гол]]д хүртэл нутагшин суурьшуулжээ. Солон найман хошууны дотор зүүн гарын шулуун хөх хошууны 1, 2, 3-дугаар сум ба Хөвөөт цагаан хошууны 2, 3-дугаар сум нь цул баргачуудаар бүрэлджээ. [[Ангилал:Манж-Тунгус угсаатан]] [[Ангилал:Хятад дахь угсаатан]] [[Ангилал:Өвөр Монгол]] [[Ангилал:Хармөрөн]] qdotew3pw94xuyvzaztsnbgum24hydl 866161 866159 2026-08-14T15:54:47Z ~2026-44655-37 106798 866161 wikitext text/x-wiki [ [[thumb]] [Файл:Evenki|thumb|alt=solon|evenki]] '''Солон''' нь [[Хамниган|Эвенк]] гаралтай аймаг юм. Тэд гол төлөв [[Хар мөрөн|Хар мөрний]] сав газар [[Хянганы нуруу]], [[Хэрлэн гол]]ын сав дагуу мөн [[Лена мөрөн|Лена мөрний]] эхэн хавиар эртнээс нутаглан, монголчуудтай харилцдаг байжээ. Тэдний зарим нь 10-13 зууны үед [[Кидан]] улсад захирагдаж, дараа нь [[Дагуур ястан|Дагуур]], [[Барга]] нарын дотор холилдон сууж байв. Манж нар 17-18 зууны эхэн хагаст Солон нарын заримыг эзэлж, эрчүүдийг нь цэрэгт татан Ойрадын хаант улсын эсрэг дайнд оруулж байв. Мөн манж нар Ил Тарвагатай, Шинжян болон Монголын баруун нутагт солон нарыг аваачин, цэрэг харуулд суулгажээ.<ref>солон угсаатны түүх соёл</ref> 1732 онд Оросыг сэргийлэн нутаг орноо хамгаалах зорилгоор зарлигийг дагаж Хар мөрний жанжин Жүрхай Бутхагийн газраас орчон 359, солон 1636, дагуур 730, барга 275, бүгд 3000 цэрэг эрийг гэр бүлийн хамт Манжийн найман хошууны дүрмийн солон найман хошуу болгон зохион байгуулж, зүүн баруун хоёр гар, найман хошуу бүгд тавин сум болгож зүүн гарын дөрвөн хошууг Орос нэвтрэн ирэх замыг хөндөлдөн суурьшуулж, баруун гарын дөрвөн хошууг Халхын хязгаарыг хөвөөлөн [[Халх гол]]д хүртэл нутагшин суурьшуулжээ. Солон найман хошууны дотор зүүн гарын шулуун хөх хошууны 1, 2, 3-дугаар сум ба Хөвөөт цагаан хошууны 2, 3-дугаар сум нь цул баргачуудаар бүрэлджээ. [[Ангилал:Манж-Тунгус угсаатан]] [[Ангилал:Хятад дахь угсаатан]] [[Ангилал:Өвөр Монгол]] [[Ангилал:Хармөрөн]] 0tsk3d8izp2rbkwdun6uhb9tk5qtdgg 866162 866161 2026-08-14T16:00:33Z ~2026-44655-37 106798 солон 866162 wikitext text/x-wiki [[Файл:Evenks1862.jpg|alt=солон эвенки|thumb|солон эвэнки]] [ [[thumb]] [Файл:Evenki|thumb|alt=solon|evenki]] '''Солон''' нь [[Хамниган|Эвенк]] гаралтай аймаг юм. Тэд гол төлөв [[Хар мөрөн|Хар мөрний]] сав газар [[Хянганы нуруу]], [[Хэрлэн гол]]ын сав дагуу мөн [[Лена мөрөн|Лена мөрний]] эхэн хавиар эртнээс нутаглан, монголчуудтай харилцдаг байжээ. Тэдний зарим нь 10-13 зууны үед [[Кидан]] улсад захирагдаж, дараа нь [[Дагуур ястан|Дагуур]], [[Барга]] нарын дотор холилдон сууж байв. Манж нар 17-18 зууны эхэн хагаст Солон нарын заримыг эзэлж, эрчүүдийг нь цэрэгт татан Ойрадын хаант улсын эсрэг дайнд оруулж байв. Мөн манж нар Ил Тарвагатай, Шинжян болон Монголын баруун нутагт солон нарыг аваачин, цэрэг харуулд суулгажээ.<ref>солон угсаатны түүх соёл</ref> 1732 онд Оросыг сэргийлэн нутаг орноо хамгаалах зорилгоор зарлигийг дагаж Хар мөрний жанжин Жүрхай Бутхагийн газраас орчон 359, солон 1636, дагуур 730, барга 275, бүгд 3000 цэрэг эрийг гэр бүлийн хамт Манжийн найман хошууны дүрмийн солон найман хошуу болгон зохион байгуулж, зүүн баруун хоёр гар, найман хошуу бүгд тавин сум болгож зүүн гарын дөрвөн хошууг Орос нэвтрэн ирэх замыг хөндөлдөн суурьшуулж, баруун гарын дөрвөн хошууг Халхын хязгаарыг хөвөөлөн [[Халх гол]]д хүртэл нутагшин суурьшуулжээ. Солон найман хошууны дотор зүүн гарын шулуун хөх хошууны 1, 2, 3-дугаар сум ба Хөвөөт цагаан хошууны 2, 3-дугаар сум нь цул баргачуудаар бүрэлджээ. [[Ангилал:Манж-Тунгус угсаатан]] [[Ангилал:Хятад дахь угсаатан]] [[Ангилал:Өвөр Монгол]] [[Ангилал:Хармөрөн]] 7ppzidgrrth12pfhhze6d8wuf85uqp6 866163 866162 2026-08-14T16:04:55Z ~2026-44655-37 106798 866163 wikitext text/x-wiki [[Файл:Evenks1862.jpg|alt=солон эвенки|thumb|солон эвэнки]]<gallery> Файл:Historical Map of the Qing Dynasty at its Peak.svg|Манж гүрний газрын зураг </gallery>[ [[thumb]] [Файл:Evenki|thumb|alt=solon|evenki]] '''Солон''' нь [[Хамниган|Эвенк]] гаралтай аймаг юм. Тэд гол төлөв [[Хар мөрөн|Хар мөрний]] сав газар [[Хянганы нуруу]], [[Хэрлэн гол]]ын сав дагуу мөн [[Лена мөрөн|Лена мөрний]] эхэн хавиар эртнээс нутаглан, монголчуудтай харилцдаг байжээ. Тэдний зарим нь 10-13 зууны үед [[Кидан]] улсад захирагдаж, дараа нь [[Дагуур ястан|Дагуур]], [[Барга]] нарын дотор холилдон сууж байв. Манж нар 17-18 зууны эхэн хагаст Солон нарын заримыг эзэлж, эрчүүдийг нь цэрэгт татан Ойрадын хаант улсын эсрэг дайнд оруулж байв. Мөн манж нар Ил Тарвагатай, Шинжян болон Монголын баруун нутагт солон нарыг аваачин, цэрэг харуулд суулгажээ.<ref>солон угсаатны түүх соёл</ref> 1732 онд Оросыг сэргийлэн нутаг орноо хамгаалах зорилгоор зарлигийг дагаж Хар мөрний жанжин Жүрхай Бутхагийн газраас орчон 359, солон 1636, дагуур 730, барга 275, бүгд 3000 цэрэг эрийг гэр бүлийн хамт Манжийн найман хошууны дүрмийн солон найман хошуу болгон зохион байгуулж, зүүн баруун хоёр гар, найман хошуу бүгд тавин сум болгож зүүн гарын дөрвөн хошууг Орос нэвтрэн ирэх замыг хөндөлдөн суурьшуулж, баруун гарын дөрвөн хошууг Халхын хязгаарыг хөвөөлөн [[Халх гол]]д хүртэл нутагшин суурьшуулжээ. Солон найман хошууны дотор зүүн гарын шулуун хөх хошууны 1, 2, 3-дугаар сум ба Хөвөөт цагаан хошууны 2, 3-дугаар сум нь цул баргачуудаар бүрэлджээ. [[Ангилал:Манж-Тунгус угсаатан]] [[Ангилал:Хятад дахь угсаатан]] [[Ангилал:Өвөр Монгол]] [[Ангилал:Хармөрөн]] 96hoas5afkb53nt2uguk6en7dqsqppe 866164 866163 2026-08-14T16:08:21Z ~2026-44655-37 106798 солон 866164 wikitext text/x-wiki [[Файл:Evenks1862.jpg|alt=солон эвенки|thumb|солон эвэнки]] [[Файл:Historical Map of the Qing Dynasty at its Peak.svg|alt=Манж чин гүрний газрын зураг|thumb|Манж чин гүрний газрын зураг]] '''Солон''' нь [[Хамниган|Эвенк]] гаралтай аймаг юм. Тэд гол төлөв [[Хар мөрөн|Хар мөрний]] сав газар [[Хянганы нуруу]], [[Хэрлэн гол]]ын сав дагуу мөн [[Лена мөрөн|Лена мөрний]] эхэн хавиар эртнээс нутаглан, монголчуудтай харилцдаг байжээ. Тэдний зарим нь 10-13 зууны үед [[Кидан]] улсад захирагдаж, дараа нь [[Дагуур ястан|Дагуур]], [[Барга]] нарын дотор холилдон сууж байв. Манж нар 17-18 зууны эхэн хагаст Солон нарын заримыг эзэлж, эрчүүдийг нь цэрэгт татан Ойрадын хаант улсын эсрэг дайнд оруулж байв. Мөн манж нар Ил Тарвагатай, Шинжян болон Монголын баруун нутагт солон нарыг аваачин, цэрэг харуулд суулгажээ.<ref>солон угсаатны түүх соёл</ref> 1732 онд Оросыг сэргийлэн нутаг орноо хамгаалах зорилгоор зарлигийг дагаж Хар мөрний жанжин Жүрхай Бутхагийн газраас орчон 359, солон 1636, дагуур 730, барга 275, бүгд 3000 цэрэг эрийг гэр бүлийн хамт Манжийн найман хошууны дүрмийн солон найман хошуу болгон зохион байгуулж, зүүн баруун хоёр гар, найман хошуу бүгд тавин сум болгож зүүн гарын дөрвөн хошууг Орос нэвтрэн ирэх замыг хөндөлдөн суурьшуулж, баруун гарын дөрвөн хошууг Халхын хязгаарыг хөвөөлөн [[Халх гол]]д хүртэл нутагшин суурьшуулжээ. Солон найман хошууны дотор зүүн гарын шулуун хөх хошууны 1, 2, 3-дугаар сум ба Хөвөөт цагаан хошууны 2, 3-дугаар сум нь цул баргачуудаар бүрэлджээ. [[Ангилал:Манж-Тунгус угсаатан]] [[Ангилал:Хятад дахь угсаатан]] [[Ангилал:Өвөр Монгол]] [[Ангилал:Хармөрөн]] g6yqqo1ja356y9xplbcf2s07s1bu3kt Сергей Львович Кузьмин 0 116972 866183 833065 2026-08-14T16:56:09Z ~2026-44465-88 106803 mistake corrected 866183 wikitext text/x-wiki '''Сергей Кузьмин''' ([[Орос хэл|орос]]. ''Сергей Львович Кузьмин,'' 1959 оны 10-р сард ЗХУ-ын [[Москва]] хотод төрсөн) - Зөвлөлтийн, Оросын зохиолч, дорно судлаач, түүхийн ухааны доктор, биологийн ухааны дэд доктор. Сергей Кузьминий алдартай бүтээлүүд: «Нуугдмал Төвөд. Тусгаар тогтнол ба эзлэн түрэмгийлэлд автсан түүх». 2010 он. (Скрытый Тибет. История независимости и оккупации), «Барон Унгерний түүх: сэргээн босголтын туршлага» (История барона Унгерна: опыт реконструкции), «ХХ дугаар зууны эхэн дахь Монголын шашинт төр ба бурханы шашин» (Теократическая государственность и буддийская церковь Монголии в начале 20-го века). С.В.Дмитриевтэй хамтран бичсэн "Юань, Чин болон Хятад нь өөр хоорондоо түүхэн залгамжлалгүй төр улсууд болох нь" шинжлэх ухааны судалгааны өгүүлэг (2015 он). Эдгээр ном өгүүллэгүүддээ Төвөд, Энэтхэг, Монгол, Орос дотоод сэтгэлгээгээр хэрхэн холбогдож ирснийг тайлбарлах гэж оролдсон байна. Үүндээ Сергей Кузьмин архив, дурсамж, музэйн баримтуудад тулгуурлаж бичсэнээрээ онцлогтой. ОХУ-ын ШУА-ийн Дорно судлалын хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажилтны хувьд Монголын түүх, археологийн хүрээлэнгийн хүндэт докторын диплом хүртсэн байна. Монгол, Оросын хооронд [[20-р зуун|20-р зууны]] эхэнд дипломат харилцаа тогтоосон үеийн тухай судалгаа хийж Оросын дээд сургуулиудад лекц уншсан байна. {{DEFAULTSORT:Кузьмин, Сергей Львович}} [[Ангилал:1956 онд төрсөн]] [[Ангилал:Москвагийн хүн]] [[Ангилал:Оросын зохиолч]] [[Ангилал:Оросын түүхч]] [[Ангилал:Монголч эрдэмтэн]] e8zismb4wovi707l4xwswlx97f4jrtp 866187 866183 2026-08-14T17:05:12Z ~2026-44465-88 106803 mistake corrected 866187 wikitext text/x-wiki '''Сергей Кузьмин''' ([[Орос хэл|орос]]. ''Сергей Львович Кузьмин,'' 1959 оны 10-р сард ЗХУ-ын [[Москва]] хотод төрсөн) - Зөвлөлтийн, Оросын зохиолч, дорно судлаач, түүхийн ухааны доктор, биологийн ухааны дэд доктор. Сергей Кузьминий алдартай бүтээлүүд: «Нуугдмал Төвөд. Тусгаар тогтнол ба эзлэн түрэмгийлэлд автсан түүх». 2010 он. (Скрытый Тибет. История независимости и оккупации), «Барон Унгерний түүх: сэргээн босголтын туршлага» (История барона Унгерна: опыт реконструкции), «ХХ дугаар зууны эхэн дахь Монголын шашинт төр ба бурханы шашин» (Теократическая государственность и буддийская церковь Монголии в начале 20-го века). С.В.Дмитриевтэй хамтран бичсэн "Юань, Чин болон Хятад нь өөр хоорондоо түүхэн залгамжлалгүй төр улсууд болох нь" шинжлэх ухааны судалгааны өгүүлэг (2015 он). Эдгээр ном өгүүллэгүүддээ Төвөд, Энэтхэг, Монгол, Орос дотоод сэтгэлгээгээр хэрхэн холбогдож ирснийг тайлбарлах гэж оролдсон байна. Үүндээ Сергей Кузьмин архив, дурсамж, музэйн баримтуудад тулгуурлаж бичсэнээрээ онцлогтой. ОХУ-ын ШУА-ийн Дорно судлалын хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажилтны хувьд Монголын түүх, археологийн хүрээлэнгийн хүндэт докторын диплом хүртсэн байна. Монгол, Оросын хооронд [[20-р зуун|20-р зууны]] эхэнд дипломат харилцаа тогтоосон үеийн тухай судалгаа хийж Оросын дээд сургуулиудад лекц уншсан байна. {{DEFAULTSORT:Кузьмин, Сергей Львович}} [[Ангилал:Москвагийн хүн]] [[Ангилал:Оросын зохиолч]] [[Ангилал:Оросын түүхч]] [[Ангилал:Монголч эрдэмтэн]] 62jaujtplunz1g6nxmmwgma6wok91lf GangBay 0 121547 866154 825558 2026-08-14T15:40:28Z ~2026-44817-68 106799 866154 wikitext text/x-wiki Gangbay (Хөдөөний хоёр таг ал) хамтлаг нь улаанбаатар хотод байгуулагдсан хоёр хүний бүрэлдэхүүнтэй поп хамтлаг. 2019 онд анхны уран бүтээл “Two Товариш Tour<ref>https://www.youtube.com/watch?v=ci-ctwwjAmU</ref>” дуугаа цацсанаар олон нийтэд танигдаж эхэлсэн. Түүнээс хойш [[Опозит]] хамтлагийн Энэрэлийн Belucci Records<ref>facebook.com/beluccirecords</ref> той хамтран уран бүтээлүүдээ гаргасаар байна. GangBay хамтлаг бүх дуугаа өөрсдийн гэрийн студид бичдэг. 2020 онд, "Xalxstar<ref>https://g.co/kgs/ef4HRy</ref>" дебут цомгоо 10 дуутайгаар Belucci Records-с гаргасан Уг цомогоо [[YouTube|Youtube]] дээр эхэлж гаргасан ба 5 сарын дараа хөгжмийн дэлгүүрүүдэд Locatune<ref>https://open.spotify.com/album/7wDt0Tp7204IZv06j1e6xm?si=RhqbHeY1Tw-RW_k05IyRjQ</ref> нэртэйгээр гаргасан. Энэ цомогт хамтлагийн хит дуунууд болох "Gangan Tsagaan<ref>https://www.youtube.com/watch?v=axdOKdaepyE</ref>", "Mogjookhon Khuu" "Seen" багтсан. Хоёр дахь цомог "Gilbee<ref>{{Cite web |url=https://eguur.mn/243447/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-15 |archive-date=2022-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220515135750/https://eguur.mn/243447/ |url-status=dead }}</ref>" 2021 оны 9-р сарын 17-нд нийт 10 дуутайгаар "Sas Media"-оос гаргасан. Албан ёсны 2 дахь цомогоо хөгжмийн дэлгүүрүүдэд байршуулаагүй зөвхөн цомгын нээлтэнд ирсэн тоглолтонд фенүүддээ бэлэглэсэн юм. Энэхүү цомогт нь "Baby Shark", "Tail ft Badagaa (S&I)", "Sanaa bodliin vzvvr by Gangaa" зэрэг дуунууд нь орсон байдаг. == Хамтлаг бүтсэн түүх == Дуу хөгжимд сонирхолтой 2 залуу [[Соёл Урлагийн Их Сургууль|Соёл Урлагын Их Сургууль]] ийн нэг ангид орж анх Gangaa Baynaa 2 хоорондоо танилцаж байв. Gangaa Baynaa 2 одоогийн монголын поп хөгжмийн урсгалд өөрсдийн өнгө төрхийг илэрхийлэхийг хүсдэг байсан бөгөөд уг зорилгоо нэгтгэн хамтлаг байгуулсан. Түүнээс хойш тэд хамтдаа хоёр цомог гаргаж, бүрэн хэмжээний 2 тоглолт амжилттай зохион байгуулаад байна. == Гишүүдийн танилцуулга == === Gangaa === Дамдинпүрэвийн Ганбат нь Монгол улсын нийслэл [[Улаанбаатар]] хотод 1999 оны 6-р сарын 19нд төрсөн. "54-р дунд сургуульд" дунд анги хүртлээ суралцаад, ахлах ангиа 77-р дунд сургуульд суралцаж төгсөж, Тухайн 2016 онд [[Соёл Урлагийн Их Сургууль|Соёл Урлагын Их Сургууль]]-ийн Хөгжимт театрын жүжигчны ангид [[жүжигчин]], [[найруулагч]] мэргэжлээр суралцан 2020 онд төгссөн. Тайзны нэр болох '''Gangaa''' нь өөрийн бүтэн нэрийн товчлол юм. === Baynaa === Сүхбаатарын Баянмөнх нь 1998 оны 10 сарын 14нд Монгол улсын [[Орхон аймаг|Орхон]] аймгийн [[Эрдэнэт]] хотод төрсөн. Улаанбаатар хотод "Зуун Билэг" сургуульд суралцан төгссөн. Тухайн 2016 онд [[Соёл Урлагийн Их Сургууль|Соёл Урлагын Их Сургууль]]-ийн Хөгжимт театрын жүжигчний ангид [[жүжигчин]], [[найруулагч]] мэргэжлээр суралцан 2020 онд төгссөн. Тайзны нэр болох '''Baynaa''' нь өөрийн бүтэн нэрийн товчлол юм. W == External links == <references /> [[Ангилал:Монголын хамтлаг]] [[Ангилал:2019 онд байгуулагдсан]] 0batavwlapx60pz7z2ns6wnwlz1gbj2 866173 866154 2026-08-14T16:21:57Z ~2026-44550-24 106802 /* */ 866173 wikitext text/x-wiki Gangbay хамтлаг нь улаанбаатар хотод байгуулагдсан хоёр хүний бүрэлдэхүүнтэй поп хамтлаг. 2019 онд анхны уран бүтээл “Two Товариш Tour<ref>https://www.youtube.com/watch?v=ci-ctwwjAmU</ref>” дуугаа цацсанаар олон нийтэд танигдаж эхэлсэн. Түүнээс хойш [[Опозит]] хамтлагийн Энэрэлийн Belucci Records<ref>facebook.com/beluccirecords</ref> той хамтран уран бүтээлүүдээ гаргасаар байна. GangBay хамтлаг бүх дуугаа өөрсдийн гэрийн студид бичдэг. 2020 онд, "Xalxstar<ref>https://g.co/kgs/ef4HRy</ref>" дебут цомгоо 10 дуутайгаар Belucci Records-с гаргасан Уг цомогоо [[YouTube|Youtube]] дээр эхэлж гаргасан ба 5 сарын дараа хөгжмийн дэлгүүрүүдэд Locatune<ref>https://open.spotify.com/album/7wDt0Tp7204IZv06j1e6xm?si=RhqbHeY1Tw-RW_k05IyRjQ</ref> нэртэйгээр гаргасан. Энэ цомогт хамтлагийн хит дуунууд болох "Gangan Tsagaan<ref>https://www.youtube.com/watch?v=axdOKdaepyE</ref>", "Mogjookhon Khuu" "Seen" багтсан. Хоёр дахь цомог "Gilbee<ref>{{Cite web |url=https://eguur.mn/243447/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-15 |archive-date=2022-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220515135750/https://eguur.mn/243447/ |url-status=dead }}</ref>" 2021 оны 9-р сарын 17-нд нийт 10 дуутайгаар "Sas Media"-оос гаргасан. Албан ёсны 2 дахь цомогоо хөгжмийн дэлгүүрүүдэд байршуулаагүй зөвхөн цомгын нээлтэнд ирсэн тоглолтонд фенүүддээ бэлэглэсэн юм. Энэхүү цомогт нь "Baby Shark", "Tail ft Badagaa (S&I)", "Sanaa bodliin vzvvr by Gangaa" зэрэг дуунууд нь орсон байдаг. == Хамтлаг бүтсэн түүх == Дуу хөгжимд сонирхолтой 2 залуу [[Соёл Урлагийн Их Сургууль|Соёл Урлагын Их Сургууль]] ийн нэг ангид орж анх Gangaa Baynaa 2 хоорондоо танилцаж байв. Gangaa Baynaa 2 одоогийн монголын поп хөгжмийн урсгалд өөрсдийн өнгө төрхийг илэрхийлэхийг хүсдэг байсан бөгөөд уг зорилгоо нэгтгэн хамтлаг байгуулсан. Түүнээс хойш тэд хамтдаа хоёр цомог гаргаж, бүрэн хэмжээний 2 тоглолт амжилттай зохион байгуулаад байна. == Гишүүдийн танилцуулга == === Gangaa === Дамдинпүрэвийн Ганбат нь Монгол улсын нийслэл [[Улаанбаатар]] хотод 1999 оны 6-р сарын 19нд төрсөн. "54-р дунд сургуульд" дунд анги хүртлээ суралцаад, ахлах ангиа 77-р дунд сургуульд суралцаж төгсөж, Тухайн 2016 онд [[Соёл Урлагийн Их Сургууль|Соёл Урлагын Их Сургууль]]-ийн Хөгжимт театрын жүжигчны ангид [[жүжигчин]], [[найруулагч]] мэргэжлээр суралцан 2020 онд төгссөн. Тайзны нэр болох '''Gangaa''' нь өөрийн бүтэн нэрийн товчлол юм. === Baynaa === Сүхбаатарын Баянмөнх нь 1998 оны 10 сарын 14нд Монгол улсын [[Орхон аймаг|Орхон]] аймгийн [[Эрдэнэт]] хотод төрсөн. Улаанбаатар хотод "Зуун Билэг" сургуульд суралцан төгссөн. Тухайн 2016 онд [[Соёл Урлагийн Их Сургууль|Соёл Урлагын Их Сургууль]]-ийн Хөгжимт театрын жүжигчний ангид [[жүжигчин]], [[найруулагч]] мэргэжлээр суралцан 2020 онд төгссөн. Тайзны нэр болох '''Baynaa''' нь өөрийн бүтэн нэрийн товчлол юм. W == External links == <references /> [[Ангилал:Монголын хамтлаг]] [[Ангилал:2019 онд байгуулагдсан]] qezvfe93jqxyqb64zbzbfn8e5p80p8m Вальтер Хайссиг 0 132597 866222 853820 2026-08-15T08:21:58Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 866222 wikitext text/x-wiki [[Файл:Mit Prof. W. Heissig 1987.jpg|thumb|287x287px|Вальтер Хайссинг, Хөх хот. 1987 он]] '''Вальтер Хайссиг''' ([[Герман хэл|герман]]. ''Walther Heissig''''',''' 1913 оны 12-р сарын 5-нд Австрийн [[Вена]] хотод төрсөн- 2005 оны 9-р сарын 5-ны өдөр Германы Райнбөллен хотод нас барсан) -[[Герман|Германд]] монгол судлалыг шинжлэх ухааны бие даасан чиглэл болгон хөгжүүлэх үндсийг тавьж, улмаар Германд төдийгүй [[Европ]], дэлхийд хөгжүүлэхэд үнэлж баршгүй хувь нэмэр оруулсан нэрт монголч эрдэмтэн. 1930-аад оны эхээр [[Берлиний Их сургууль|Берлиний Их сургуульд]] суралцаж байхдаа “[[Монголын Нууц Товчоо|Монголын нууц товчоо]]” -г анх удаа [[герман хэл]] рүү орчуулсан Германы эрдэмтэн [[Эрих Хэйниш|Эрих Хэништ]] шавь орж, [[монгол хэл]] сурсан байна. 1940-өөд оноос монгол судлалаар түлхүү ажиллаж, 1941 онд Венад докторын зэрэг хамгаалсан. 1951 онд тэрээр [[Гёттинген|Гёттингенд]] эрдмийн зэрэг хамгаалсан боловч тэнд байр сууриа олж чадаагүйн улмаас 1957 онд Бонн хотод хоёр дахь удаагаа зэрэг хамгаалахаар [[Бонн Их Сургууль|Бонн Их сургуульд]] шилжин ирж, улмаар 1964 оноос [[Төв Ази]], [[Монгол судлал|Монгол судлалын]] эрдэм шинжилгээ, судалгааны бие даасан тэнхим, номын санг байгуулан удирдсан эрдэмтэн байв. Түүний гол судалсан салбар бол [[Монголын түүх]], уран зохиол, мөн Монголын газрын зураг байв. Тэрээр эрдэм шинжилгээний салбарт үнэлж баршгүй олон хувь нэмэр оруулаад зогсохгүй Монголын түүх, соёлын талаархи алдартай хэд хэдэн ном, тухайлбал "Ein Volk sucht seine Geschichte" зэрэг номыг найруулсан. Мөн монгол тууль, зүйр цэцэн үг, ардын үлгэрийн талаар хэд хэдэн ном гаргасан. Тэрээр “[[Гэсэр]]" тууль болон Монголд дэлгэрч буй бусад туульс дээр нэлээд ажилласан. 1978 онд тэрээр туульс судлах төслийг санаачилсан байна. Мөн Хайсигийн тусламжтайгаар 1960-1972 оны хооронд [[Бямбын Ринчен|Б.Ринчений]] "Монгол ардын аман зохиол" таван цуврал, дараа нь [[Николай Поппе|Николас Поппегийн]] "Монгол туульс" /''Mongolische Epen''/ 13 цуврал туульс хэвлэгджээ. Түүний шинжлэх ухааны судалгааны ажил нь янз бүрийн эрдэм шинжилгээний нийгэмлэгийн сонгуулиар хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Тэрээр Монгол Улсын ШУА-ийн гадаад гишүүнээр сонгогдсон нь Монголын шинжлэх ухаан түүнийг өндрөөр үнэлсэний илэрхийлэл болсон юм. 1982 оноос түүний гарын шавь, мөн нэрт монголч эрдэмтэн К.Загастер Төв Ази, Монгол судлалын эрдэм шинжилгээ, судалгааны бие даасан тэнхмийн удирдлагыг өөрөөс нь хүлээн авчээ. В.Хайссигийн мэндэлсний 100 жилийн ойд зориулан 2013 онд “Монгол уран зохиолын бичвэр судлалын асуудал” сэдэвт олон улсын эрдэм шинжилгээний бага хурлыг [[Олон улсын Монгол судлалын Холбоо|Олон Улсын Монгол Судлалын Холбоо]], Хэл зохиолын хүрээлэнгээс зохион байгуулж байсан бол 2023 онд 110 жилийн ойгоор нь түүний хөргийг “Монголч эрдэмтэд” сэдэвт шуудангийн маркт дүрслэн дэлхий нийтийн хүртээл болгосон юм. == Бүтээлүүд == * ''Wörterbuch der heutigen mongolische Sprache. Mit kurzem Abriß der Grammatik und ausgewählten Sprachproben''. Siebenberg-Verlag, Vienna 1941 (with Robert Bleichsteiner) * ''Das gelbe Vorfeld: die Mobilisierung der chinesischen Außenländer'', 1941 * ''Der mongolische Kulturwandel in den Hsingan-Provinzen Mandschukuos'', 1944 * ''Über mongolische Landkarten'', 1944 * ''Bolur erike'', 1946 (as editor) * ''Some glosses on recent mongol studies'', 1953 * ''Neyici toyin'', 1953 * ''Die Pekinger lamaistischen Blockdrucke in mongolischer Sprache: Materialien zur mongolischen Literaturgeschichte'', 1954 * ''Ostmongolische Reise'', 1955 * ''Wort aus tausend Jahren: Weisheit der Steppe'', 1956 * ''Zur Entstehungsgeschichte d. Mongolischen Kandjur-Redaktion d. Ligdan Khan-Zeit (1623–1629)'', 1957 * ''Mongγol borǰigid oboγ-un teüke = Meng-ku shih-hsi-p'u'', 1957 (as editor, with Charles Bawden) * ''Altan kürdün mingγan gegesütü bicig: eine mongolische Chronik von Siregetü Guosi Dharma (1739)'', 1958 (as editor) * ''Die Familien- und Kirchengeschichtsschreibung der Mongolen I & II'', 1959 and 1965 * ''Mongolische Handschriften, Blockdrucke, Landkarten'' ( = ''Verzeichnis der orientalischen Handschriften in Deutschland'', vol. I), 1961 * ''Erdeni-yin erike: mongolische Chronik der lamaistischen Klosterbauten der Mongolei von Isibaldan (1835)'', 1961 (as editor) * ''Beiträge zur Übersetzungsgeschichte des mongolischen buddhistischen Kanons'', 1962 * ''Helden-, Höllenfahrts- und Schelmengeschichten der Mongolen'', 1962 (as editor) * ''Bolur Toli "Spiegel aus Bergkristall"'', 1962 (as editor) * ''Mongolische Volksmärchen'', 1963 (as editor) * ''Ein Volk sucht seine Geschichte: die Mongolen und die verlorenen Dokumente ihrer grossen Zeit'', 1964 (English translation: ''A lost civilization; the Mongols rediscovered'', London 1966) * ''Mongolische Ortsnamen I-III'' (= ''Verzeichnis der orientalischen Handschriften in Deutschland'', suppl. vol. V), 1966 - 1981 (as editor) * ''Mongolische volksreligiöse und folkloristische Texte aus europäischen Bibliotheken'' (= ''Verzeichnis der orientalischen Handschriften in Deutschland'', suppl. vol. VI), 1966 (as editor) * ''Collectanea Mongolica: Festschrift für Prof. Dr. Rintchen zum 60. Geburtstag'', 1966 (as editor) * ''Die mongolische Steininschrift und Manuskriptfragmente aus Olon süme in der Inneren Mongolei'', 1966 * ''Mongolistik an deutschen Universitäten'', 1968 * ''Catalogue of Mongol books, manuscripts and xylographs'' (= ''Catalogue of oriental manuscripts, xylographs etc. in Danish collections'', vol. III), 1971. * ''Mongoleireise zur späten Goethezeit: Berichte und Bilder von der russischen Gesandtschaftsreise 1805/06'' (= ''Verzeichnis der orientalischen Handschriften in Deutschland'', suppl. vol. XIII), 1971 (as editor) * ''Geschichte der mongolischen Literatur'' (two vols.), 1972 * ''Schriftliche Quellen in Mogholi'' (as editor), 1974 * ''Die mongolischen Handschriften-Reste aus Olon süme, Innere Mongolei (16. - 17. Jhdt.)'' (as editor), 1976 * ''Tractata altaica: Denis Sinor sexagenario optime de rebus altaicis merito dedicata'' (as editor), 1976 * ''Altaica collecta: Berichte u. Vorträge d. XVII. Permanent Internat. Altaistic Conference, 3.-8. Juni 1974 in Bonn, Bad Honnef'' (as editor), 1976 * ''Die mongolischen Epen: Bezüge, Sinndeutung u. Überlieferung'' (as editor), 1979 * ''Die mongolischen Heldenepen: Struktur u. Motive'', 1979 * ''Die Zeit des letzten mongolischen Großkhans Ligdan (1604–1634)'', 1979 * ''Geser-rëdzia-wu: Dominik Schröders nachgelassene Monguor (Tujen)-Version des Geser-Epos aus Amdo'' (as editor), 1980 * ''Die Geheime Geschichte der Mongolen'' (as editor), 1981 * ''Geser-Studien: Untersuchungen zu d. Erzählstoffen in d. "neuen" Kapiteln d. mongolischen Geser-Zyklus'', 1983 * ''Westliche Motivparallelen in zentralasiatischen Epen'', 1983 * ''Dschingis Khan-Ein Weltreich zu Pferde'' (as editor), 1985 * ''Tsakhar-Märchen: Nach Aufzeichnungen aus dem Jahre 1938/39'' (as editor), 1985 * ''Geschichte der Mongolen und ihres Fürstenhauses'', 1985 * ''Erzählstoffe rezenter mongolischer Heldendichtung'' (2 vols.), 1988 * ''Gedanke und Wirkung: Festschrift zum 90. Geburtstag von Nicholas Poppe'' (as editor), 1989 * ''Die Mongolen'' (exhibition catalogue, 2 vols., as editor), 1989 * “New Material on East Mongolian Shamanism,” ''Asian Folklore Studies,'' Vol. 49, No. 2. (1990), pp. 223–233. * “Tracing Some Mongol Oral Motifs in a Chinese Prosimetric Ming Novel of 1478, ''Asian Folklore Studies,'' Vol. 53, No. 2. (1994), pp. 227-254 * ''Formen und Funktion mündlicher Tradition.'' 1995. * “The Present State of the Mongolian Epic and Some Topics for Future Research.” ''Oral Tradition'' 11/1 (1996): 85-98. * (with Geoffrey Samuel) The Religions of Mongolia * Mongolische Epen VIII * ''Heldenmärchen versus Heldenepos? Strukturelle Fragen zur Entwicklung altaischer Heldenmärchen'' Opladen: Westdeutscher Verlag, 1991. luq9f8pafhvjkd4pohnj1j5ctz3ac1t Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар 0 134572 866224 862166 2026-08-15T08:26:12Z Egzs 88168 866224 wikitext text/x-wiki [[Файл:Luvsannamsrain Oyun-Erdene 2 (crop).png|thumb|[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]]] [[Ухнаагийн Хүрэлсүх|Ухнаагийн Хүрэлсүхийн]] засгийн газар 2021 оны 1 сард огцорсны дараа 2021 оны 1 сарын 27-нд [[УИХ]]-ын чуулганаар [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийг]] Ерөнхий сайдаар томилогдож, 1 сарын 29-нд танхимын сайд нарыг УИХ-д танилцуулж, тангараг өргөснөөр ажилдаа орсон. Засгийн газрын тухай хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулснаар 2022 оны 1 сард Эдийн засаг, хөгжлийн яам болон Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яамыг шинээр байгуулжээ. 2022 оны 1 сарын 17-ны өдрийн Засгийн Газрын хуралдаанаар Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайд [[Нямжавын Уртнасан|Нямжавын Уртнасанг]] огцруулахаар болж, 1 сарын 18-нд түүний оронд [[Бат-Өлзийн Бат-Эрдэнэ|Бат-Өлзийн Бат-Эрдэнийг]] УИХ-ын чуулганд танилцуулж, сайдаар томилов. == 2021-2024 оны Засгийн газрын сайд нар == {{Засгийн газар|cabinet_name=Л.Оюун-Эрдэнийн нэг дэх<br>Засгийн газар|jurisdiction=Монгол|flag=Flag of Mongolia.svg|cabinet_number=19|date_formed=2021 оны 1 сарын 29|incumbent=2021 оны 1 сарын 29 – 2024 оны 7 сарын 5|president=[[Халтмаагийн Баттулга]]<br>[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]|prime_minister=[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]|members_number=15|total_number=22|predecessor=[[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар|У.Хүрэлсүхийн II<br>Засгийн газар]]|legislature_term=[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2020–2024|8 дахь Улсын Их Хурал]]|election=[[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020 оны сонгууль]]|legislature_status=[[МАН]]-ын олонх<br>62 / 76 (81.6%) {{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 126 |total = 76 |party1 = 62 |partycolor1 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} }}|deputy_government_head=[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]]<br>[[Чимэдийн Хүрэлбаатар]]|date_dissolved=2024 оны 7 сарын 5|successor=Л.Оюун-Эрдэнийн II<br>Засгийн газар|political_party={{Color box|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам|МАН]]|opposition_parties={{Unbulleted list | {{Color box|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] | {{Color box|{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|МАХН]] <small>(2021 оны 5-р сар хүртэл)</small> | {{Color box|{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[Зөв Хүн Электорат Эвсэл]] }}}} {| class="wikitable mw-collapsible" |+Засгийн газрын сайд нар<ref>{{Cite web |last=Оюунчимэг |first=Ш. |date=2021-01-29 |title=Танилц: Л.Оюун-Эрдэнийн Засгийн газрын сайд нар {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2396832/ |access-date=2024-05-11 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn }}{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-08-30 |title=Л.Оюун-Эрдэнийн Засгийн газрын шинэ бүрэлдэхүүн |url=https://www.shuud.mn/a/542681 |access-date=2024-05-11 |website=www.shuud.mn |language=mn}}</ref> !№ !Албан тушаал !Нэр ! colspan="2" |Ажилласан хугацаа ! colspan="2" |[[Улс төрийн нам|Нам]] |- |1 |[[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|'''Монгол Улсын Ерөнхий сайд''']] |[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |2021 оны 1 сарын 27 |2024 оны 7 сарын 5 | rowspan="36" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="36" align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |2 |Онцгой байдлын алба хариуцсан Шадар сайд |[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]] |2021 оны 1 сарын 29 |''2024 оны 7 сарын 5'' |- |3 |Шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд |[[Чимэдийн Хүрэлбаатар]] |2022 оны 8 сарын 30 |2024 оны 7 сарын 5 |- | rowspan="2" |4 | rowspan="2" |[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] |[[Цэндийн Нямдорж]] |2021 оны 1 сарын 29 |2022 оны 8 сарын 30 |- |[[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] |2022 оны 8 сарын 30 |2024 оны 7 сарын 5 |- |5 |[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны яам]] |[[Батмөнхийн Батцэцэг]] |2021 оны 1 сарын 29 |''2024 оны 7 сарын 5'' |- |6 |[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн яам]] |[[Болдын Жавхлан]] |2021 оны 1 сарын 29 |''2024 оны 7 сарын 5'' |- | rowspan="2" |7 | rowspan="2" |[[Хууль зүйн, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн яам]] |[[Хишгээгийн Нямбаатар]] |2021 оны 1 сарын 29 |2023 |- |[[Баттөмөрийн Энхбаяр]] |2023 |2024 оны 7 сарын 5 |- | rowspan="2" |8 | rowspan="2" |[[Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яам (Монгол)|Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яам]] |[[Нямжавын Уртнасан]] |2021 оны 1 сарын 29 |2022 |- |[[Бат-Өлзийн Бат-Эрдэнэ]] |2022 |2024 оны 7 сарын 5 |- |9 |[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалах яам]] |[[Гүрсэдийн Сайханбаяр]] |2021 оны 1 сарын 29 |2024 оны 7 сарын 5 |- |10 |[[Боловсрол, шинжлэх ухааны яам (Монгол)|Боловсрол, шинжлэх ухааны яам]] |[[Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан]] |2021 оны 1 сарын 29 |2024 оны 7 сарын 5 |- | rowspan="2" |11 | rowspan="2" |[[Барилга, хот байгуулалтын яам (Монгол)|Барилга, хот байгуулалтын яам]] |[[Бэгзжавын Мөнхбаатар]] |2021 оны 1 сарын 29 |2023 |- |[[Цэрэнпилийн Даваасүрэн]] |2023 |2024 оны 7 сарын 5 |- | rowspan="2" |12 | rowspan="2" |[[Зам тээврийн хөгжлийн яам (Монгол)|Зам тээврийн хөгжлийн яам]] |[[Лувсангийн Халтар]] |2021 оны 1 сарын 29 |2022 оны 8 сарын 30 |- |[[Сандагийн Бямбацогт]] |2022 оны 8 сарын 30 |2024 оны 7 сарын 5 |- | rowspan="4" |13 | rowspan="4" |[[Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам (Монгол)|Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам]] |[[Аюушийн Ариунзаяа]] |2021 оны 1 сарын 29 |2022 оны 8 сарын 30 |- |[[Даваажанцангийн Сарангэрэл]] |2022 оны 8 сарын 30 |2022 оны 10 сар |- |[[Төмөрбаатарын Аюурсайхан]] |2022 оны 10 сар |2023 оны 3 сар |- |[[Хүрэлбаатарын Булгантуяа]] |2023 оны 3 сар |2024 оны 7 сарын 5 |- | rowspan="2" |14 | rowspan="2" |[[Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам (Монгол)|Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам]] |[[Загджавын Мэндсайхан]] |2021 оны 1 сарын 29 |2022 оны 8 сарын 30 |- |[[Хаянгаагийн Болорчулуун]] |2022 оны 8 сарын 30 |2024 оны 7 сарын 5 |- | rowspan="2" |15 | rowspan="2" |[[Монгол улсын Эрүүл Мэндийн Яам|Эрүүл мэндийн яам]] |[[Сэрээнэнгийн Энхболд]] |2021 оны 1 сарын 29 |2022 |- |[[Содномын Чинзориг]] |2022 |2024 оны 7 сарын 5 |- | rowspan="2" |16 | rowspan="2" |[[Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам (Монгол)|Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам]] |[[Гэлэнгийн Ёндон]] |2021 оны 1 сарын 29 |2022 оны 8 сарын 30 |- |[[Жамбалын Ганбаатар]] |2022 оны 8 сарын 30 |2024 оны 7 сарын 5 |- | rowspan="2" |17 | rowspan="2" |[[Эрчим хүчний яам (Монгол)|Эрчим хүчний яам]] |[[Нансалын Тавинбэх]] |2021 оны 1 сарын 29 |2022 оны 8 сарын 30 |- |[[Баттогтохын Чойжилсүрэн]] |2022 оны 8 сарын 30 |2024 оны 7 сарын 5 |- |18 |[[Соёлын яам (Монгол)|Соёлын яам]] |[[Чинбатын Номин]] |2021 оны 1 сарын 29 |2024 оны 7 сарын 5 |- |19 |[[Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам (Монгол)|Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам]] |[[Ням-Осорын Учрал]] |2022 оны 8 сарын 30 |2024 оны 7 сарын 5 |- | rowspan="2" |20 | rowspan="2" |Монгол Улсын сайд,<br>Улаанбаатар хотын түгжрэлийг бууруулах үндэсний хорооны дарга |[[Жамъянхорлоогийн Сүхбаатар]] |2022 оны 8 сарын 30 |2023 оны 10 сарын 5 |- |[[Борхүүгийн Дэлгэрсайхан]] |2023 оны 10 сарын 5 |2024 оны 7 сарын 5 |- |21 |Монгол Улсын сайд,<br>Олимп, нийтийн биеийн тамир, спортын үндэсний хорооны дарга |[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |2022 оны 8 сарын 30 |2024 оны 7 сарын 5 |- | rowspan="2" |22 | rowspan="2" |Монгол Улсын сайд, Боомтын сэргэлтийн үндэсний хорооны дарга |[[Хүрэлбаатарын Булгантуяа]] |2023 оны 1 сар |2023 оны 4 сар |- |[[Буяагийн Тулга]] |2023 оны 4 сар |2024 оны 7 сарын 5 |} == 2024-2025 оны Засгийн газрын сайд нар == {{Засгийн газар|cabinet_name=Л.Оюун-Эрдэнийн хоёр дахь<br>Засгийн газар|jurisdiction=Монгол|flag=Flag of Mongolia.svg|cabinet_number=20|date_formed=2024 оны 7 сарын 5|incumbent=2024 оны 7 сарын 5 – 2025 оны 6 сарын 18|president=[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]|prime_minister=[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]|members_number=14|total_number=23|predecessor=Л.Оюун-Эрдэнийн I<br>Засгийн газар|legislature_term=[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028|9 дэх Улсын Их Хурал]]|election=[[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны сонгууль]]|political_parties={{Unbulleted list | {{Color box|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам|МАН]] | {{Color box|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] | {{Color box|{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[ХҮН нам|ХҮН]] }}|legislature_status=Эвслийн засгийн газар<br>118 / 126 (93.7%) {{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 126 |total = 126 |party1 = 68 |partycolor1 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 42 |partycolor2 = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} |party3 = 8 |partycolor3 = {{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}} }}|deputy_government_head={{Unbulleted list | [[Лувсаннямын Гантөмөр]] | [[Сайнбуянгийн Амарсайхан]] | [[Тогмидын Доржханд]] }}|date_dissolved=2025 оны 6 сарын 18|successor=[[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Г.Занданшатарын<br>Засгийн газар]]|opposition_parties={{Unbulleted list | {{Color box|{{Иргэний Зориг Ногоон Нам/meta/color}}|border=darkgray}} [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]] | {{Color box|#1C6957|border=darkgray}} [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|Үндэсний Эвсэл]] }}}} {| class="wikitable mw-collapsible" |+Засгийн газрын сайд нар<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2024-07-10 |title=Засгийн газрын тэргүүн танхимын сайд нараа УИХ-д танилцууллаа |url=https://ikon.mn/n/36tu |access-date=2024-07-11 |website=ikon.mn |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Засгийн газрын гишүүд тангараг өргөлөө |url=https://www.parliament.mn/nn/62682/ |access-date=2025-06-04 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> !№ !Албан тушаал||Нэр ! colspan="2" |Ажилласан хугацаа ! colspan="2" |Нам, эвсэл |- |1 |[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|'''Монгол Улсын Ерөнхий сайд''']]||[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |2024 оны 7 сарын 5 |2025 оны 6 сарын 13 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | || align="center"|[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |2 |[[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Тэргүүн шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд]]<ref name=":0">{{Cite web |last=Эрдэнэзаяа |first=Б. |date=2024-07-10 |title=Шинээр томилогдсон сайд нар тамгаа хүлээн авлаа {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2738293/ |access-date=2024-07-11 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn |archive-date=2024-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240710205103/https://news.mn/r/2738293/ |url-status=dead }}</ref>||[[Лувсаннямын Гантөмөр]] |2024 оны 7 сарын 10 |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | || align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |3 |Онцгой байдлын алба хариуцсан Шадар Сайд||'''[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]]''' |''2024 оны 7 сарын 10'' |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | || align="center"|[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |4 |Худалдан авах, хөрөнгө оруулалт, өрсөлдөөн хариуцсан Шадар Сайд||[[Тогмидын Доржханд]] |2024 оны 7 сарын 10 |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}};" | || align="center"|[[ХҮН нам|ХҮН]] |- |5 |[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]]||[[Ням-Осорын Учрал]] |2024 оны 7 сарын 10 |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |6 |[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны яам]]||'''[[Батмөнхийн Батцэцэг]]''' |''2024 оны 7 сарын 10'' |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |7 |[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн яам]]||'''[[Болдын Жавхлан]]''' |''2024 оны 7 сарын 10'' |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |8 |[[Хууль зүйн, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн яам]]||[[Оюунсайханы Алтангэрэл]] |2024 оны 7 сарын 10 |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |9 |[[Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яам (Монгол)|Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам]]||[[Салдангийн Одонтуяа]] |2024 оны 7 сарын 10 |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |10 |[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалах яам]]||[[Сандагийн Бямбацогт]] |2024 оны 7 сарын 10 |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | || align="center"|[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |11 |[[Боловсрол, шинжлэх ухааны яам (Монгол)|Боловсролын яам]]||[[Пүрэвсүрэнгийн Наранбаяр]] |2024 оны 7 сарын 10 |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}};" | || align="center"|[[ХҮН нам|ХҮН]] |- |12 |[[Барилга, хот байгуулалтын яам (Монгол)|Хот байгуулалт, барилга, орон сууцжуулалтын яам]]||[[Жамбын Батсуурь]] |2024 оны 7 сарын 10 |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | || align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |13 |[[Зам тээврийн хөгжлийн яам (Монгол)|Зам тээврийн яам]]||[[Борхүүгийн Дэлгэрсайхан]] |2024 оны 7 сарын 10 |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |14 |[[Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам (Монгол)|Гэр бүл, нийгмийн хамгааллын яам]]||[[Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан]] |2024 оны 7 сарын 10 |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |15 |[[Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам (Монгол)|Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам]]||[[Жадамбаагийн Энхбаяр]] |2024 оны 7 сарын 10 |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |16 |[[Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам (Монгол)|Аж Үйлдвэр, эрдэс баялгийн яам]]||[[Цэвэгдоржийн Туваан]] |2024 оны 7 сарын 10 |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | || align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |17 |[[Эрчим хүчний яам (Монгол)|Эрчим хүчний яам]]||'''[[Баттогтохын Чойжилсүрэн]]''' |''2024 оны 7 сарын 10'' |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |18 |[[Соёлын яам (Монгол)|Аялал жуулчлал, Соёл, Спорт, Залуучуудын яам]]||'''[[Чинбатын Номин]]''' |''2024 оны 7 сарын 10'' |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |19 |[[Монгол улсын Эрүүл Мэндийн Яам|Эрүүл мэндийн яам]] |[[Тогтмолын Мөнхсайхан]] |2024 оны 7 сарын 10 |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |20 |[[Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам (Монгол)|Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам]]||[[Цэндийн Баатархүү]] |2024 оны 7 сарын 10 |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |21 |Монгол Улсын сайд, Хяналт, үнэлгээний Үндэсний хорооны дарга||[[Эрдэнэбилэгийн Одбаяр]] |2024 оны 7 сарын 10 |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |22 |Монгол Улсын сайд, 20 минутын хот төслийн Үндэсний хорооны дарга||[[Равжихын Эрдэнэбүрэн]] |2024 оны 7 сарын 10 |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |23 |Монгол Улсын сайд, Боомтын сэргэлтийн Үндэсний хорооны дарга||'''[[Буяагийн Тулга]]''' |''2024 оны 7 сарын 10'' |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | || align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |} * '''Жич: Нэрийг нь тодруулсан нь улиран сонгогдсон сайд нар.''' == Мөн үзэх == * [[Монгол Улсын Засгийн Газар]] == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Монголын засгийн газар]] [[Ангилал:Улсын Засгийн газар]] [[Ангилал:Засгийн газар]] [[Ангилал:Монголын эрх зүй]] [[Ангилал:2021 онд байгуулагдсан]] 6n0b7w35xkt423wxv7jsyscqu5bcqo8 866227 866224 2026-08-15T08:52:58Z Egzs 88168 866227 wikitext text/x-wiki [[Файл:Luvsannamsrain Oyun-Erdene 2 (crop).png|thumb|[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]]] [[Ухнаагийн Хүрэлсүх|Ухнаагийн Хүрэлсүхийн]] засгийн газар 2021 оны 1 сард огцорсны дараа 2021 оны 1 сарын 27-нд [[УИХ]]-ын чуулганаар [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийг]] Ерөнхий сайдаар томилогдож, 1 сарын 29-нд танхимын сайд нарыг УИХ-д танилцуулж, тангараг өргөснөөр ажилдаа орсон. Засгийн газрын тухай хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулснаар 2022 оны 1 сард Эдийн засаг, хөгжлийн яам болон Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яамыг шинээр байгуулжээ. 2022 оны 1 сарын 17-ны өдрийн Засгийн Газрын хуралдаанаар Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайд [[Нямжавын Уртнасан|Нямжавын Уртнасанг]] огцруулахаар болж, 1 сарын 18-нд түүний оронд [[Бат-Өлзийн Бат-Эрдэнэ|Бат-Өлзийн Бат-Эрдэнийг]] УИХ-ын чуулганд танилцуулж, сайдаар томилов. == 2021-2024 оны Засгийн газрын сайд нар == {{Засгийн газар|cabinet_name=Л.Оюун-Эрдэнийн нэг дэх<br>Засгийн газар|jurisdiction=Монгол|flag=Flag of Mongolia.svg|cabinet_number=19|date_formed=2021 оны 1 сарын 29|incumbent=2021 оны 1 сарын 29 – 2024 оны 7 сарын 5|president=[[Халтмаагийн Баттулга]]<br>[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]|prime_minister=[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]|members_number=15|total_number=22|predecessor=[[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар|У.Хүрэлсүхийн II<br>Засгийн газар]]|legislature_term=[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2020–2024|8 дахь Улсын Их Хурал]]|election=[[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020 оны УИХ-ын сонгууль]]|legislature_status=[[МАН]]-ын олонх<br>62 / 76 (81.6%) {{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 126 |total = 76 |party1 = 62 |partycolor1 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} }}|deputy_government_head=[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]]<br>[[Чимэдийн Хүрэлбаатар]]|date_dissolved=2024 оны 7 сарын 5|successor=Л.Оюун-Эрдэнийн II<br>Засгийн газар|political_party={{Color box|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам|МАН]]|opposition_parties={{Unbulleted list | {{Color box|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] | {{Color box|{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|МАХН]] <small>(2021 оны 5-р сар хүртэл)</small> | {{Color box|{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[Зөв Хүн Электорат Эвсэл]] }}|prime_minister_title=[[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]]|president_title=[[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]}} {| class="wikitable mw-collapsible" |+Засгийн газрын сайд нар<ref>{{Cite web |last=Оюунчимэг |first=Ш. |date=2021-01-29 |title=Танилц: Л.Оюун-Эрдэнийн Засгийн газрын сайд нар {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2396832/ |access-date=2024-05-11 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn }}{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-08-30 |title=Л.Оюун-Эрдэнийн Засгийн газрын шинэ бүрэлдэхүүн |url=https://www.shuud.mn/a/542681 |access-date=2024-05-11 |website=www.shuud.mn |language=mn}}</ref> !№ !Албан тушаал !Нэр ! colspan="2" |Ажилласан хугацаа ! colspan="2" |[[Улс төрийн нам|Нам]] |- |1 |[[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|'''Монгол Улсын Ерөнхий сайд''']] |[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |2021 оны 1 сарын 27 |2024 оны 7 сарын 5 | rowspan="36" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="36" align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |2 |Онцгой байдлын алба хариуцсан Шадар сайд |[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]] |2021 оны 1 сарын 29 |''2024 оны 7 сарын 5'' |- |3 |Шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд |[[Чимэдийн Хүрэлбаатар]] |2022 оны 8 сарын 30 |2024 оны 7 сарын 5 |- | rowspan="2" |4 | rowspan="2" |[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] |[[Цэндийн Нямдорж]] |2021 оны 1 сарын 29 |2022 оны 8 сарын 30 |- |[[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] |2022 оны 8 сарын 30 |2024 оны 7 сарын 5 |- |5 |[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны яам]] |[[Батмөнхийн Батцэцэг]] |2021 оны 1 сарын 29 |''2024 оны 7 сарын 5'' |- |6 |[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн яам]] |[[Болдын Жавхлан]] |2021 оны 1 сарын 29 |''2024 оны 7 сарын 5'' |- | rowspan="2" |7 | rowspan="2" |[[Хууль зүйн, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн яам]] |[[Хишгээгийн Нямбаатар]] |2021 оны 1 сарын 29 |2023 |- |[[Баттөмөрийн Энхбаяр]] |2023 |2024 оны 7 сарын 5 |- | rowspan="2" |8 | rowspan="2" |[[Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яам (Монгол)|Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яам]] |[[Нямжавын Уртнасан]] |2021 оны 1 сарын 29 |2022 |- |[[Бат-Өлзийн Бат-Эрдэнэ]] |2022 |2024 оны 7 сарын 5 |- |9 |[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалах яам]] |[[Гүрсэдийн Сайханбаяр]] |2021 оны 1 сарын 29 |2024 оны 7 сарын 5 |- |10 |[[Боловсрол, шинжлэх ухааны яам (Монгол)|Боловсрол, шинжлэх ухааны яам]] |[[Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан]] |2021 оны 1 сарын 29 |2024 оны 7 сарын 5 |- | rowspan="2" |11 | rowspan="2" |[[Барилга, хот байгуулалтын яам (Монгол)|Барилга, хот байгуулалтын яам]] |[[Бэгзжавын Мөнхбаатар]] |2021 оны 1 сарын 29 |2023 |- |[[Цэрэнпилийн Даваасүрэн]] |2023 |2024 оны 7 сарын 5 |- | rowspan="2" |12 | rowspan="2" |[[Зам тээврийн хөгжлийн яам (Монгол)|Зам тээврийн хөгжлийн яам]] |[[Лувсангийн Халтар]] |2021 оны 1 сарын 29 |2022 оны 8 сарын 30 |- |[[Сандагийн Бямбацогт]] |2022 оны 8 сарын 30 |2024 оны 7 сарын 5 |- | rowspan="4" |13 | rowspan="4" |[[Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам (Монгол)|Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам]] |[[Аюушийн Ариунзаяа]] |2021 оны 1 сарын 29 |2022 оны 8 сарын 30 |- |[[Даваажанцангийн Сарангэрэл]] |2022 оны 8 сарын 30 |2022 оны 10 сар |- |[[Төмөрбаатарын Аюурсайхан]] |2022 оны 10 сар |2023 оны 3 сар |- |[[Хүрэлбаатарын Булгантуяа]] |2023 оны 3 сар |2024 оны 7 сарын 5 |- | rowspan="2" |14 | rowspan="2" |[[Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам (Монгол)|Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам]] |[[Загджавын Мэндсайхан]] |2021 оны 1 сарын 29 |2022 оны 8 сарын 30 |- |[[Хаянгаагийн Болорчулуун]] |2022 оны 8 сарын 30 |2024 оны 7 сарын 5 |- | rowspan="2" |15 | rowspan="2" |[[Монгол улсын Эрүүл Мэндийн Яам|Эрүүл мэндийн яам]] |[[Сэрээнэнгийн Энхболд]] |2021 оны 1 сарын 29 |2022 |- |[[Содномын Чинзориг]] |2022 |2024 оны 7 сарын 5 |- | rowspan="2" |16 | rowspan="2" |[[Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам (Монгол)|Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам]] |[[Гэлэнгийн Ёндон]] |2021 оны 1 сарын 29 |2022 оны 8 сарын 30 |- |[[Жамбалын Ганбаатар]] |2022 оны 8 сарын 30 |2024 оны 7 сарын 5 |- | rowspan="2" |17 | rowspan="2" |[[Эрчим хүчний яам (Монгол)|Эрчим хүчний яам]] |[[Нансалын Тавинбэх]] |2021 оны 1 сарын 29 |2022 оны 8 сарын 30 |- |[[Баттогтохын Чойжилсүрэн]] |2022 оны 8 сарын 30 |2024 оны 7 сарын 5 |- |18 |[[Соёлын яам (Монгол)|Соёлын яам]] |[[Чинбатын Номин]] |2021 оны 1 сарын 29 |2024 оны 7 сарын 5 |- |19 |[[Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам (Монгол)|Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам]] |[[Ням-Осорын Учрал]] |2022 оны 8 сарын 30 |2024 оны 7 сарын 5 |- | rowspan="2" |20 | rowspan="2" |Монгол Улсын сайд,<br>Улаанбаатар хотын түгжрэлийг бууруулах үндэсний хорооны дарга |[[Жамъянхорлоогийн Сүхбаатар]] |2022 оны 8 сарын 30 |2023 оны 10 сарын 5 |- |[[Борхүүгийн Дэлгэрсайхан]] |2023 оны 10 сарын 5 |2024 оны 7 сарын 5 |- |21 |Монгол Улсын сайд,<br>Олимп, нийтийн биеийн тамир, спортын үндэсний хорооны дарга |[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |2022 оны 8 сарын 30 |2024 оны 7 сарын 5 |- | rowspan="2" |22 | rowspan="2" |Монгол Улсын сайд, Боомтын сэргэлтийн үндэсний хорооны дарга |[[Хүрэлбаатарын Булгантуяа]] |2023 оны 1 сар |2023 оны 4 сар |- |[[Буяагийн Тулга]] |2023 оны 4 сар |2024 оны 7 сарын 5 |} == 2024-2025 оны Засгийн газрын сайд нар == {{Засгийн газар|cabinet_name=Л.Оюун-Эрдэнийн хоёр дахь<br>Засгийн газар|jurisdiction=Монгол|flag=Flag of Mongolia.svg|cabinet_number=20|date_formed=2024 оны 7 сарын 5|incumbent=2024 оны 7 сарын 5 – 2025 оны 6 сарын 18|president=[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]|prime_minister=[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]|members_number=14|total_number=23|predecessor=Л.Оюун-Эрдэнийн I<br>Засгийн газар|legislature_term=[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028|9 дэх Улсын Их Хурал]]|election=[[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны УИХ-ын сонгууль]]|political_parties={{Unbulleted list | {{Color box|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам|МАН]] | {{Color box|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] | {{Color box|{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[ХҮН нам|ХҮН]] }}|legislature_status=Эвслийн засгийн газар<br>118 / 126 (93.7%) {{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 126 |total = 126 |party1 = 68 |partycolor1 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 42 |partycolor2 = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} |party3 = 8 |partycolor3 = {{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}} }}|deputy_government_head={{Unbulleted list | [[Сайнбуянгийн Амарсайхан]] | [[Тогмидын Доржханд]] }}|date_dissolved=2025 оны 6 сарын 18|successor=[[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Г.Занданшатарын<br>Засгийн газар]]|opposition_parties={{Unbulleted list | {{Color box|{{Иргэний Зориг Ногоон Нам/meta/color}}|border=darkgray}} [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]] | {{Color box|#1C6957|border=darkgray}} [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|Үндэсний Эвсэл]] }}|first_minister=[[Лувсаннямын Гантөмөр]]|president_title=[[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]|prime_minister_title=[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]]}} {| class="wikitable mw-collapsible" |+Засгийн газрын сайд нар<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2024-07-10 |title=Засгийн газрын тэргүүн танхимын сайд нараа УИХ-д танилцууллаа |url=https://ikon.mn/n/36tu |access-date=2024-07-11 |website=ikon.mn |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Засгийн газрын гишүүд тангараг өргөлөө |url=https://www.parliament.mn/nn/62682/ |access-date=2025-06-04 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> !№ !Албан тушаал||Нэр ! colspan="2" |Ажилласан хугацаа ! colspan="2" |Нам, эвсэл |- |1 |[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|'''Монгол Улсын Ерөнхий сайд''']]||[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |2024 оны 7 сарын 5 |2025 оны 6 сарын 13 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | || align="center"|[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |2 |[[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Тэргүүн шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд]]<ref name=":0">{{Cite web |last=Эрдэнэзаяа |first=Б. |date=2024-07-10 |title=Шинээр томилогдсон сайд нар тамгаа хүлээн авлаа {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2738293/ |access-date=2024-07-11 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn |archive-date=2024-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240710205103/https://news.mn/r/2738293/ |url-status=dead }}</ref>||[[Лувсаннямын Гантөмөр]] |2024 оны 7 сарын 10 |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | || align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |3 |Онцгой байдлын алба хариуцсан Шадар Сайд||'''[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]]''' |''2024 оны 7 сарын 10'' |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | || align="center"|[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |4 |Худалдан авах, хөрөнгө оруулалт, өрсөлдөөн хариуцсан Шадар Сайд||[[Тогмидын Доржханд]] |2024 оны 7 сарын 10 |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}};" | || align="center"|[[ХҮН нам|ХҮН]] |- |5 |[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]]||[[Ням-Осорын Учрал]] |2024 оны 7 сарын 10 |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |6 |[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны яам]]||'''[[Батмөнхийн Батцэцэг]]''' |''2024 оны 7 сарын 10'' |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |7 |[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн яам]]||'''[[Болдын Жавхлан]]''' |''2024 оны 7 сарын 10'' |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |8 |[[Хууль зүйн, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн яам]]||[[Оюунсайханы Алтангэрэл]] |2024 оны 7 сарын 10 |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |9 |[[Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яам (Монгол)|Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам]]||[[Салдангийн Одонтуяа]] |2024 оны 7 сарын 10 |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |10 |[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалах яам]]||[[Сандагийн Бямбацогт]] |2024 оны 7 сарын 10 |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | || align="center"|[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |11 |[[Боловсрол, шинжлэх ухааны яам (Монгол)|Боловсролын яам]]||[[Пүрэвсүрэнгийн Наранбаяр]] |2024 оны 7 сарын 10 |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}};" | || align="center"|[[ХҮН нам|ХҮН]] |- |12 |[[Барилга, хот байгуулалтын яам (Монгол)|Хот байгуулалт, барилга, орон сууцжуулалтын яам]]||[[Жамбын Батсуурь]] |2024 оны 7 сарын 10 |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | || align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |13 |[[Зам тээврийн хөгжлийн яам (Монгол)|Зам тээврийн яам]]||[[Борхүүгийн Дэлгэрсайхан]] |2024 оны 7 сарын 10 |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |14 |[[Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам (Монгол)|Гэр бүл, нийгмийн хамгааллын яам]]||[[Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан]] |2024 оны 7 сарын 10 |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |15 |[[Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам (Монгол)|Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам]]||[[Жадамбаагийн Энхбаяр]] |2024 оны 7 сарын 10 |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |16 |[[Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам (Монгол)|Аж Үйлдвэр, эрдэс баялгийн яам]]||[[Цэвэгдоржийн Туваан]] |2024 оны 7 сарын 10 |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | || align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |17 |[[Эрчим хүчний яам (Монгол)|Эрчим хүчний яам]]||'''[[Баттогтохын Чойжилсүрэн]]''' |''2024 оны 7 сарын 10'' |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |18 |[[Соёлын яам (Монгол)|Аялал жуулчлал, Соёл, Спорт, Залуучуудын яам]]||'''[[Чинбатын Номин]]''' |''2024 оны 7 сарын 10'' |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |19 |[[Монгол улсын Эрүүл Мэндийн Яам|Эрүүл мэндийн яам]] |[[Тогтмолын Мөнхсайхан]] |2024 оны 7 сарын 10 |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |20 |[[Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам (Монгол)|Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам]]||[[Цэндийн Баатархүү]] |2024 оны 7 сарын 10 |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |21 |Монгол Улсын сайд, Хяналт, үнэлгээний Үндэсний хорооны дарга||[[Эрдэнэбилэгийн Одбаяр]] |2024 оны 7 сарын 10 |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |22 |Монгол Улсын сайд, 20 минутын хот төслийн Үндэсний хорооны дарга||[[Равжихын Эрдэнэбүрэн]] |2024 оны 7 сарын 10 |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |23 |Монгол Улсын сайд, Боомтын сэргэлтийн Үндэсний хорооны дарга||'''[[Буяагийн Тулга]]''' |''2024 оны 7 сарын 10'' |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | || align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |} * '''Жич: Нэрийг нь тодруулсан нь улиран сонгогдсон сайд нар.''' == Мөн үзэх == * [[Монгол Улсын Засгийн Газар]] == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Монголын засгийн газар]] [[Ангилал:Улсын Засгийн газар]] [[Ангилал:Засгийн газар]] [[Ангилал:Монголын эрх зүй]] [[Ангилал:2021 онд байгуулагдсан]] itxt9elhl5r6ihkb51spvvjxubh9zx1 Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар 0 140465 866228 862121 2026-08-15T09:09:56Z Egzs 88168 866228 wikitext text/x-wiki {{Засгийн газар|cabinet_name=Г.Занданшатарын Засгийн газар|jurisdiction=Монгол|flag=Flag of Mongolia.svg|cabinet_number=21|date_formed=2025 оны 6-р сарын 18|incumbent=2025 оны 6-р сарын 18 - 2026 оны 4-р сарын 4|president=[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]|prime_minister=[[Гомбожавын Занданшатар]]|members_number=16|total_number=20|predecessor=[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар|Л.Оюун-Эрдэнийн II<br>Засгийн газар]]|legislature_term=[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028|9 дэх Улсын Их Хурал]]|election=[[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны сонгууль]]|political_parties={{Unbulleted list | {{Color box|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам|МАН]] | {{Color box|{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[ХҮН нам|ХҮН]] | {{Color box|{{Иргэний Зориг Ногоон Нам/meta/color}}|border=darkgray}} [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]] }}|opposition_party={{Unbulleted list | {{Color box|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] | {{Color box|#1C6957|border=darkgray}} [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|Үндэсний Эвсэл]] }}|legislature_status=Эвслийн засгийн газар<br>80 / 126 (63.5%) {{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 126 |total = 126 |party1 = 68 |partycolor1 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 8 |partycolor2 = {{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}} |party3 = 4 |partycolor3 = {{Иргэний Зориг Ногоон Нам/meta/color}} }}|deputy_government_head=[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]]<br>{{small|(2025 он хүртэл)}}<br>[[Хассуурийн Ганхуяг]]<br>{{small|(2025 оноос хойш)}}<br>[[Тогмидын Доржханд]]|image=Cabinet of Zandanshatar being appointed on 18 June 2025.jpg|successor=[[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Н.Учралын<br>Засгийн газар]]|date_dissolved=2026 оны 4-р сарын 4|first_minister=[[Ням-Осорын Учрал]]<br>{{small|(2025 он хүртэл)}}<br>[[Жадамбын Энхбаяр]]<br>{{small|(2025 оноос хойш)}}|prime_minister_title=[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]]|president_title=[[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]}} '''Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар''' бол 2025 оны 6-р сарын 18-нд бүрэлдсэн, [[Монгол|Монгол Улсын]] 21-р [[Монгол Улсын Засгийн Газар|Засгийн газар]] юм. Уг засгийн газар нь 2026 оны 4-р сарын 4-нд татан буугдсан. [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн]] том хүү О.Тэмүүлэний найз бүсгүй Ө.Өгөөмөрт бэлэглэсэн их хэмжээний үнэтэй эд зүйлс бэлэглэсэн<ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнийн хүү О.Тэмүүлэнгийн найз охинтойгоо амарсан “Seven Nuga Resort”-ийн нэг хоногийн төлбөр 1.5 сая төгрөг гэв |url=http://isee.mn/n/78042 |access-date=2025-06-18 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2025-05-13 |title=Нэр бүхий иргэд Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнийн хүүтэй холбоотой асуудлыг шалгуулахаар АТГ-т ханджээ |url=https://ikon.mn/n/3ekt |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Найз охиноо сая саяар эрхлүүлдэг О.Тэмүүлэн орлогоо нотолж чадах уу |url=https://graph.mn/news/gtaph.mn%20url |access-date=2025-06-18 |website=www.graph.mn |language=en }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Иргэн Ц.Лутбаяр: Ерөнхий сайдыг АТГ шалгах ёстой |url=https://gogo.mn/r/2167n |access-date=2025-06-18 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> нь Монголын сошиал ертөнцөд дуулиан дэгдээж, ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ, хүү О.Тэмүүлэн нарыг орлогоо нотлохыг шаардсан жагсаал цуглаан 5-р сарын 13-ны өдрөөс [[Сүхбаатарын талбай|Сүхбаатарын талбайд]] эхэлж, 21 хоног үргэлжилсний эцэст [[Улсын Их Хурал|УИХ]]-ын чуулганаар [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]] Л.Оюун-Эрдэнэд итгэл хүлээлгэх эсэх тухай асуудлыг 6-р сарын 2-ны өдрөөс 6-р сарын 3-ны 03 цаг хүртэл хэлэлцэж, 82 гишүүн оролцсоны 44 нь итгэл хүлээлгэхийг дэмжсэн. Хэрэв 64 болон түүнээс дээш тооны гишүүн дэмжсэн нөхцөлд итгэл хүлээлгэх байсан ч, 64 гэх тоонд хүрээгүй тул Л.Оюун-Эрдэнийг ерөнхий сайдаас огцруулахаар болж, [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар|түүний засгийн газрыг]] татан буулгасан.<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2025-06-03 |title=Монгол Улсын 32 дахь Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцорлоо |url=https://ikon.mn/n/3f6x |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> Ингээд 2025 оны 6-р сарын 9-нд хуралдсан УИХ-ын олонх болох [[Монгол Ардын Нам|МАН]]-ын Бага хурлаас [[Гомбожавын Занданшатар|Гомбожавын Занданшатарыг]] Монгол Улсын Ерөнхий сайдад дэвшүүлэх санал дэмжигдэж, 6-р сарын 12-нд эхэлсэн УИХ-ын чуулганаар уг асуудлыг хэлэлцээд, 6-р сарын 13-ны шөнө 117 гишүүн санал өгснөөс 108 нь дэмжиж, 92.3 хувийн саналаар Монголын Улсын 32 дахь Ерөнхий сайдаар томилогдсон.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |website=parliament.mn}}</ref><ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=http://nam.mn/te |website=nam.mn }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2025-06-13 |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатар томилогдлоо |url=https://ikon.mn/n/3fgr |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> УИХ-ын ээлжит чуулганаар 2025 оны 6-р сарын 17-18-нд хуралдаж шинэ засгийн газрын бүтэц, бүрэлдэхүүн, яамдын сайдыг томилох асуудлыг хэлэлцсэний дүнд 15 яам 19 сайдтайгаар энэхүү засгийн газар байгуулагдсан. 2026 оны 3-р сарын 27 нд ерөнхий сайд Занданшатар огцрох хүсэлтээ гаргасныг УИХ-ын чуулганд оролцсон 73 гишүүний 54 нь (74%) огцрохыг дэмжсэн.<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2026-03-27 |title=Г.Занданшатар Монголын орчин үеийн түүхэнд хамгийн богино хугацаанд ажилласан дөрөв дэх Ерөнхий сайд боллоо |url=https://ikon.mn/n/3mdj |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> == Засгийн газрын сайд нар<ref name=":0">{{Cite web |title=Засгийн газрын гишүүдийг томилж, Засгийн газрын гишүүд Улсын Их Хуралд тангараг өргөв |url=https://www.parliament.mn/nn/75068/ |website=parliament.mn}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2025-06-17 |title=ТАНИЛЦ: Үндэсний хороодыг татан буулгаж, 9 сайдыг шинээр томилж, 10 сайдыг үргэлжлүүлэн ажиллуулах гэж байна |url=https://ikon.mn/n/3fld |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> == [[Файл:Gombojavyn Zandanshatar (2025) (cropped).png|thumb|333x333px|[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Гомбожавын Занданшатар]]]] === Тэргүүлэгчид === {| class="wikitable" !№ !Албан тушаал !Нэр !Ажилласан хугацаа ! colspan="2" |Нам, эвсэл |- |1 |[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] |[[Гомбожавын Занданшатар]] |2025 оны 6 сарын 13 - 2026 оны 3 сарын 30 | rowspan="5" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="5" align="center" |[[МАН]] |- | rowspan="2" |2 | rowspan="2" |Тэргүүн шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд |'''[[Ням-Осорын Учрал]]''' |2025 оны 6 сарын 18 - 2025 оны 11 сарын 20 |- |[[Жадамбаагийн Энхбаяр|Жадамбын Энхбаяр]] |2025 оны 11 сарын 25 - 2026 оны 4 сарын 4 |- |- | rowspan="2" |3 | rowspan="2" |Онцгой байдлын алба хариуцсан Шадар Сайд |'''[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]]''' |2025 оны 6 сарын 18 - 10 сарын 29<ref>{{Cite web |last=News.MN |date=2025-10-29 |title=С.Амарсайханд хариуцлага тооцож, албан тушаалаас нь огцрууллаа {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2830946/ |access-date=2025-11-06 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn |archive-date=2025-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251029014808/https://news.mn/r/2830946/ |url-status=dead }}</ref> |- |[[Хассуурийн Ганхуяг]] |2025 оны 11 сарын 12<ref>{{Cite web |title=Шадар сайд Х.Ганхуяг тангараг өргөлөө - News.MN |url=https://news.mn/r/2833412/ |access-date=2025-11-13 |language=mn-MN |archive-date=2025-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251112071601/https://news.mn/r/2833412/ |url-status=dead }}</ref> - 2026 оны 4 сарын 4 |- |4 |Худалдан авах, хөрөнгө оруулалт, өрсөлдөөн хариуцсан Шадар Сайд |'''[[Тогмидын Доржханд]]''' | rowspan="2" |2025 оны 6 сарын 18 - 2026 оны 4 сарын 4 | style="background:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[ХҮН нам|ХҮН]] |- |5 |[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]] |[[Сандагийн Бямбацогт]] | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |} === Яамдын сайд нар<ref name=":0" /><ref name=":1" /> === {| class="wikitable" !№ !Яам !Сайд !Ажилласан хугацаа ! colspan="2" |Нам, эвсэл |- |1 |[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны яам]] |'''[[Батмөнхийн Батцэцэг]]''' | rowspan="2" |2025 оны 6 сарын 18 - 2026 оны 4 сарын 4 | rowspan="4" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="4" align="center" |[[МАН]] |- |2 |[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн яам]] |'''[[Болдын Жавхлан]]''' |- | rowspan="2" |3 | rowspan="2" |[[Хууль зүйн, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн яам]] |[[Лхагвын Мөнхбаатар]] |2025 оны 6 сарын 18 - 10 сарын 24 |- |[[Баттөмөрийн Энхбаяр]] |2025 оны 10 сарын 24<ref>{{Cite web |last=cabinetAdmin |title=УИХ-ын гишүүн Б.Энхбаярыг Засгийн газрын гишүүн-Хууль зүй, дотоод хэргийн сайдаар томиллоо – cabinet.gov.mn |url=https://cabinet.gov.mn/13032.html |access-date=2025-11-06 |language=mn-MN |archive-date=2025-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251109065128/https://cabinet.gov.mn/13032.html |url-status=dead }}</ref> - 2026 оны 4 сарын 4 |- |4 |[[Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яам (Монгол)|Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам]] |[[Батын Батбаатар]] | rowspan="6" |2025 оны 6 сарын 18 - 2026 оны 4 сарын 4 | style="background:{{Иргэний Зориг Ногоон Нам/meta/color}};" | | align="center" |[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]] |- |5 |[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалах яам]] |[[Дамбын Батлут]] | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |- |6 |[[Боловсрол, шинжлэх ухааны яам (Монгол)|Боловсролын яам]] |'''[[Пүрэвсүрэнгийн Наранбаяр]]''' | style="background:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[ХҮН нам|ХҮН]] |- |7 |[[Барилга, хот байгуулалтын яам (Монгол)|Хот байгуулалт, барилга, орон сууцжуулалтын яам]] |[[Энхтайваны Бат-Амгалан]] | rowspan="11" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="12" align="center" |[[МАН]] |- |8 |[[Зам тээврийн хөгжлийн яам (Монгол)|Зам тээврийн яам]] |'''[[Борхүүгийн Дэлгэрсайхан]]''' |- |9 |[[Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам (Монгол)|Гэр бүл, нийгмийн хамгааллын яам]] |[[Тилеуханы Аубакир]] |- | rowspan="2" |10 | rowspan="2" |[[Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам (Монгол)|Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам]] |'''[[Жадамбаагийн Энхбаяр]]''' |2025 оны 6 сарын 18 - 11 сарын 25 |- |[[Мягмарсүрэнгийн Бадамсүрэн]] |2025 оны 11 сарын 25 - 2026 оны 4 сарын 4 |- |11 |[[Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам (Монгол)|Аж Үйлдвэр, эрдэс баялгийн яам]] |[[Гонгорын Дамдинням]] | rowspan="5" |2025 оны 6 сарын 18 - 2026 оны 4 сарын 4 |- |12 |[[Эрчим хүчний яам (Монгол)|Эрчим хүчний яам]] |[[Баттогтохын Чойжилсүрэн|'''Баттогтохын Чойжилсүрэн''']] |- |13 |[[Соёлын яам (Монгол)|Аялал жуулчлал, Соёл, Спорт, Залуучуудын яам]] |[[Чинбатын Ундрам]] |- |14 |[[Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам (Монгол)|Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам]] |[[Энхбаярын Батшугар]] |- |15 |[[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл Мэндийн Яам]] |[[Жигжидсүрэнгийн Чинбүрэн]] |- |16 |[https://med.gov.mn/ Эдийн засаг, хөгжлийн яам] |[[Жадамбаагийн Энхбаяр]] |2025 оны 11 сарын 25 - 2026 оны 4 сарын 4 |} * '''Жич: Нэрийг нь тодруулсан нь улиран сонгогдсон сайд нар.''' == Мөн үзэх == * [[Монгол Улсын Засгийн Газар]] == Эшлэл == <references responsive="" /> [[Ангилал:Монголын засгийн газар| ]] [[Ангилал:Улсын Засгийн газар]] [[Ангилал:Монголын эрх зүй]] [[Ангилал:2025 он]] pey2kted4nyxrbk7bb3vos5236x6x8e 866229 866228 2026-08-15T09:12:39Z Egzs 88168 866229 wikitext text/x-wiki {{Засгийн газар|cabinet_name=Г.Занданшатарын Засгийн газар|jurisdiction=Монгол|flag=Flag of Mongolia.svg|cabinet_number=21|date_formed=2025 оны 6-р сарын 18|incumbent=2025 оны 6-р сарын 18 - 2026 оны 4-р сарын 4|president=[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]|prime_minister=[[Гомбожавын Занданшатар]]|members_number=16|total_number=20|predecessor=[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар|Л.Оюун-Эрдэнийн II<br>Засгийн газар]]|legislature_term=[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028|9 дэх Улсын Их Хурал]]|election=[[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны УИХ-ын сонгууль]]|political_parties={{Unbulleted list | {{Color box|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам|МАН]] | {{Color box|{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[ХҮН нам|ХҮН]] | {{Color box|{{Иргэний Зориг Ногоон Нам/meta/color}}|border=darkgray}} [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]] }}|opposition_party={{Unbulleted list | {{Color box|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] | {{Color box|#1C6957|border=darkgray}} [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|Үндэсний Эвсэл]] }}|legislature_status=Эвслийн засгийн газар<br>80 / 126 (63.5%) {{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 126 |total = 126 |party1 = 68 |partycolor1 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 8 |partycolor2 = {{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}} |party3 = 4 |partycolor3 = {{Иргэний Зориг Ногоон Нам/meta/color}} }}|deputy_government_head=[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]]<br>{{small|(2025 он хүртэл)}}<br>[[Хассуурийн Ганхуяг]]<br>{{small|(2025 оноос хойш)}}<br>[[Тогмидын Доржханд]]|image=Cabinet of Zandanshatar being appointed on 18 June 2025.jpg|successor=[[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Н.Учралын<br>Засгийн газар]]|date_dissolved=2026 оны 4-р сарын 4|first_minister=[[Ням-Осорын Учрал]]<br>{{small|(2025 он хүртэл)}}<br>[[Жадамбын Энхбаяр]]<br>{{small|(2025 оноос хойш)}}|prime_minister_title=[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]]|president_title=[[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]}} '''Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар''' бол 2025 оны 6-р сарын 18-нд бүрэлдсэн, [[Монгол|Монгол Улсын]] 21-р [[Монгол Улсын Засгийн Газар|Засгийн газар]] юм. Уг засгийн газар нь 2026 оны 4-р сарын 4-нд татан буугдсан. [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн]] том хүү О.Тэмүүлэний найз бүсгүй Ө.Өгөөмөрт бэлэглэсэн их хэмжээний үнэтэй эд зүйлс бэлэглэсэн<ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнийн хүү О.Тэмүүлэнгийн найз охинтойгоо амарсан “Seven Nuga Resort”-ийн нэг хоногийн төлбөр 1.5 сая төгрөг гэв |url=http://isee.mn/n/78042 |access-date=2025-06-18 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2025-05-13 |title=Нэр бүхий иргэд Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнийн хүүтэй холбоотой асуудлыг шалгуулахаар АТГ-т ханджээ |url=https://ikon.mn/n/3ekt |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Найз охиноо сая саяар эрхлүүлдэг О.Тэмүүлэн орлогоо нотолж чадах уу |url=https://graph.mn/news/gtaph.mn%20url |access-date=2025-06-18 |website=www.graph.mn |language=en }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Иргэн Ц.Лутбаяр: Ерөнхий сайдыг АТГ шалгах ёстой |url=https://gogo.mn/r/2167n |access-date=2025-06-18 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> нь Монголын сошиал ертөнцөд дуулиан дэгдээж, ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ, хүү О.Тэмүүлэн нарыг орлогоо нотлохыг шаардсан жагсаал цуглаан 5-р сарын 13-ны өдрөөс [[Сүхбаатарын талбай|Сүхбаатарын талбайд]] эхэлж, 21 хоног үргэлжилсний эцэст [[Улсын Их Хурал|УИХ]]-ын чуулганаар [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]] Л.Оюун-Эрдэнэд итгэл хүлээлгэх эсэх тухай асуудлыг 6-р сарын 2-ны өдрөөс 6-р сарын 3-ны 03 цаг хүртэл хэлэлцэж, 82 гишүүн оролцсоны 44 нь итгэл хүлээлгэхийг дэмжсэн. Хэрэв 64 болон түүнээс дээш тооны гишүүн дэмжсэн нөхцөлд итгэл хүлээлгэх байсан ч, 64 гэх тоонд хүрээгүй тул Л.Оюун-Эрдэнийг ерөнхий сайдаас огцруулахаар болж, [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар|түүний засгийн газрыг]] татан буулгасан.<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2025-06-03 |title=Монгол Улсын 32 дахь Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцорлоо |url=https://ikon.mn/n/3f6x |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> Ингээд 2025 оны 6-р сарын 9-нд хуралдсан УИХ-ын олонх болох [[Монгол Ардын Нам|МАН]]-ын Бага хурлаас [[Гомбожавын Занданшатар|Гомбожавын Занданшатарыг]] Монгол Улсын Ерөнхий сайдад дэвшүүлэх санал дэмжигдэж, 6-р сарын 12-нд эхэлсэн УИХ-ын чуулганаар уг асуудлыг хэлэлцээд, 6-р сарын 13-ны шөнө 117 гишүүн санал өгснөөс 108 нь дэмжиж, 92.3 хувийн саналаар Монголын Улсын 32 дахь Ерөнхий сайдаар томилогдсон.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |website=parliament.mn}}</ref><ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=http://nam.mn/te |website=nam.mn }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2025-06-13 |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатар томилогдлоо |url=https://ikon.mn/n/3fgr |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> УИХ-ын ээлжит чуулганаар 2025 оны 6-р сарын 17-18-нд хуралдаж шинэ засгийн газрын бүтэц, бүрэлдэхүүн, яамдын сайдыг томилох асуудлыг хэлэлцсэний дүнд 15 яам 19 сайдтайгаар энэхүү засгийн газар байгуулагдсан. 2026 оны 3-р сарын 27 нд ерөнхий сайд Занданшатар огцрох хүсэлтээ гаргасныг УИХ-ын чуулганд оролцсон 73 гишүүний 54 нь (74%) огцрохыг дэмжсэн.<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2026-03-27 |title=Г.Занданшатар Монголын орчин үеийн түүхэнд хамгийн богино хугацаанд ажилласан дөрөв дэх Ерөнхий сайд боллоо |url=https://ikon.mn/n/3mdj |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> == Засгийн газрын сайд нар<ref name=":0">{{Cite web |title=Засгийн газрын гишүүдийг томилж, Засгийн газрын гишүүд Улсын Их Хуралд тангараг өргөв |url=https://www.parliament.mn/nn/75068/ |website=parliament.mn}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2025-06-17 |title=ТАНИЛЦ: Үндэсний хороодыг татан буулгаж, 9 сайдыг шинээр томилж, 10 сайдыг үргэлжлүүлэн ажиллуулах гэж байна |url=https://ikon.mn/n/3fld |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> == [[Файл:Gombojavyn Zandanshatar (2025) (cropped).png|thumb|333x333px|[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Гомбожавын Занданшатар]]]] === Тэргүүлэгчид === {| class="wikitable" !№ !Албан тушаал !Нэр !Ажилласан хугацаа ! colspan="2" |Нам, эвсэл |- |1 |[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] |[[Гомбожавын Занданшатар]] |2025 оны 6 сарын 13 - 2026 оны 3 сарын 30 | rowspan="5" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="5" align="center" |[[МАН]] |- | rowspan="2" |2 | rowspan="2" |Тэргүүн шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд |'''[[Ням-Осорын Учрал]]''' |2025 оны 6 сарын 18 - 2025 оны 11 сарын 20 |- |[[Жадамбаагийн Энхбаяр|Жадамбын Энхбаяр]] |2025 оны 11 сарын 25 - 2026 оны 4 сарын 4 |- |- | rowspan="2" |3 | rowspan="2" |Онцгой байдлын алба хариуцсан Шадар Сайд |'''[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]]''' |2025 оны 6 сарын 18 - 10 сарын 29<ref>{{Cite web |last=News.MN |date=2025-10-29 |title=С.Амарсайханд хариуцлага тооцож, албан тушаалаас нь огцрууллаа {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2830946/ |access-date=2025-11-06 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn |archive-date=2025-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251029014808/https://news.mn/r/2830946/ |url-status=dead }}</ref> |- |[[Хассуурийн Ганхуяг]] |2025 оны 11 сарын 12<ref>{{Cite web |title=Шадар сайд Х.Ганхуяг тангараг өргөлөө - News.MN |url=https://news.mn/r/2833412/ |access-date=2025-11-13 |language=mn-MN |archive-date=2025-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251112071601/https://news.mn/r/2833412/ |url-status=dead }}</ref> - 2026 оны 4 сарын 4 |- |4 |Худалдан авах, хөрөнгө оруулалт, өрсөлдөөн хариуцсан Шадар Сайд |'''[[Тогмидын Доржханд]]''' | rowspan="2" |2025 оны 6 сарын 18 - 2026 оны 4 сарын 4 | style="background:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[ХҮН нам|ХҮН]] |- |5 |[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]] |[[Сандагийн Бямбацогт]] | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |} === Яамдын сайд нар<ref name=":0" /><ref name=":1" /> === {| class="wikitable" !№ !Яам !Сайд !Ажилласан хугацаа ! colspan="2" |Нам, эвсэл |- |1 |[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны яам]] |'''[[Батмөнхийн Батцэцэг]]''' | rowspan="2" |2025 оны 6 сарын 18 - 2026 оны 4 сарын 4 | rowspan="4" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="4" align="center" |[[МАН]] |- |2 |[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн яам]] |'''[[Болдын Жавхлан]]''' |- | rowspan="2" |3 | rowspan="2" |[[Хууль зүйн, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн яам]] |[[Лхагвын Мөнхбаатар]] |2025 оны 6 сарын 18 - 10 сарын 24 |- |[[Баттөмөрийн Энхбаяр]] |2025 оны 10 сарын 24<ref>{{Cite web |last=cabinetAdmin |title=УИХ-ын гишүүн Б.Энхбаярыг Засгийн газрын гишүүн-Хууль зүй, дотоод хэргийн сайдаар томиллоо – cabinet.gov.mn |url=https://cabinet.gov.mn/13032.html |access-date=2025-11-06 |language=mn-MN |archive-date=2025-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251109065128/https://cabinet.gov.mn/13032.html |url-status=dead }}</ref> - 2026 оны 4 сарын 4 |- |4 |[[Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яам (Монгол)|Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам]] |[[Батын Батбаатар]] | rowspan="6" |2025 оны 6 сарын 18 - 2026 оны 4 сарын 4 | style="background:{{Иргэний Зориг Ногоон Нам/meta/color}};" | | align="center" |[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]] |- |5 |[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалах яам]] |[[Дамбын Батлут]] | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |- |6 |[[Боловсрол, шинжлэх ухааны яам (Монгол)|Боловсролын яам]] |'''[[Пүрэвсүрэнгийн Наранбаяр]]''' | style="background:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[ХҮН нам|ХҮН]] |- |7 |[[Барилга, хот байгуулалтын яам (Монгол)|Хот байгуулалт, барилга, орон сууцжуулалтын яам]] |[[Энхтайваны Бат-Амгалан]] | rowspan="11" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="12" align="center" |[[МАН]] |- |8 |[[Зам тээврийн хөгжлийн яам (Монгол)|Зам тээврийн яам]] |'''[[Борхүүгийн Дэлгэрсайхан]]''' |- |9 |[[Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам (Монгол)|Гэр бүл, нийгмийн хамгааллын яам]] |[[Тилеуханы Аубакир]] |- | rowspan="2" |10 | rowspan="2" |[[Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам (Монгол)|Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам]] |'''[[Жадамбаагийн Энхбаяр]]''' |2025 оны 6 сарын 18 - 11 сарын 25 |- |[[Мягмарсүрэнгийн Бадамсүрэн]] |2025 оны 11 сарын 25 - 2026 оны 4 сарын 4 |- |11 |[[Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам (Монгол)|Аж Үйлдвэр, эрдэс баялгийн яам]] |[[Гонгорын Дамдинням]] | rowspan="5" |2025 оны 6 сарын 18 - 2026 оны 4 сарын 4 |- |12 |[[Эрчим хүчний яам (Монгол)|Эрчим хүчний яам]] |[[Баттогтохын Чойжилсүрэн|'''Баттогтохын Чойжилсүрэн''']] |- |13 |[[Соёлын яам (Монгол)|Аялал жуулчлал, Соёл, Спорт, Залуучуудын яам]] |[[Чинбатын Ундрам]] |- |14 |[[Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам (Монгол)|Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам]] |[[Энхбаярын Батшугар]] |- |15 |[[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл Мэндийн Яам]] |[[Жигжидсүрэнгийн Чинбүрэн]] |- |16 |[https://med.gov.mn/ Эдийн засаг, хөгжлийн яам] |[[Жадамбаагийн Энхбаяр]] |2025 оны 11 сарын 25 - 2026 оны 4 сарын 4 |} * '''Жич: Нэрийг нь тодруулсан нь улиран сонгогдсон сайд нар.''' == Мөн үзэх == * [[Монгол Улсын Засгийн Газар]] == Эшлэл == <references responsive="" /> [[Ангилал:Монголын засгийн газар| ]] [[Ангилал:Улсын Засгийн газар]] [[Ангилал:Монголын эрх зүй]] [[Ангилал:2025 он]] kutj63j141t376nf38nb1bef9m4igdv Загвар:Инфобокс засгийн газар 10 143635 866225 842557 2026-08-15T08:41:19Z Egzs 88168 866225 wikitext text/x-wiki {{инфобокс | bodystyle = width:auto; max-width:30em | abovestyle = background-color: #ededed;color:inherit; | above = <includeonly><div class="fn org">{{{cabinet_name|{{PAGENAMEBASE}}}}}</div></includeonly> | subheaderstyle1 = font-weight:bold; | subheader1 = {{br separated entries | 1 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{#if:{{{flag|}}}|{{{flag}}}|{{#if:{{{jurisdiction|}}}|{{#switch:{{lc:{{{cabinet_type|Cabinet}}}}}||cabinet|government = {{#if:{{Find country|{{{jurisdiction}}}}}|{{getalias|{{Find country|{{{jurisdiction}}}}}|flag}}|{{#ifexist:{{{jurisdiction|}}}|{{getalias|{{{jurisdiction}}}|flag}}}}}}}}}}}}|border={{#if:{{getalias2|{{Find country|{{{jurisdiction}}}}}|border}}|{{yesno-yes|{{{flag_border|}}}}}}}|size={{{flag_width|}}}|sizedefault=50px}} | 2 = {{#if:{{{jurisdiction|}}}|{{{jurisdiction}}} Улсын {{{cabinet_number|}}}-р Засгийн газар}} }} | subheaderstyle2 = background-color: #efefef;color:inherit; font-weight:bold; | subheader2 = {{{incumbent|}}} | headerstyle = background-color: #efefef;color:inherit; | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=300x200px|alt={{{alt|}}}}} {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image2|}}}|size={{{image_size2|}}}|sizedefault=300x200px|alt={{{alt2|}}}}} {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image3|}}}|size={{{image_size3|}}}|sizedefault=100px|alt={{{alt3|}}}}} {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image4|}}}|size={{{image_size4|}}}|sizedefault=100px|alt={{{alt4|}}}}} | caption = {{{caption|}}} | label1 = Байгуулагдсан | data1 = {{{date_formed|}}} | label2 = Татан буугдсан | data2 = {{{date_dissolved|}}} | header3 = {{#if:{{{government_head|}}}{{{government_head_history|}}}{{{deputy_government_head|}}}{{{state_head|}}}{{{current_number|}}}{{{former_members_number|}}}{{{total_number|}}}{{{political_party|}}}{{{legislature_status|}}}{{{opposition_cabinet|}}}{{{opposition_party|}}}{{{opposition_leader|}}}|Бүтэц бүрэлдэхүүн}} | label4 = {{#if:{{{state_head_title|}}}|{{{state_head_title}}}|Төрийн тэргүүн}} | data4 = {{{state_head|}}} | label5 = {{#if:{{{president_title|}}}|{{{president_title}}}|Ерөнхийлөгч}} | data5 = {{{president|}}} | label6 = {{#if:{{{governor_title|}}}|{{{governor_title}}}|Засаг дарга}} | data6 = {{{governor|}}} | label7 = {{#if:{{{governor_general_title|}}}|{{{governor_general_title}}}|Амбан захирагч}} | data7 = {{{governor_general|}}} | label8 = {{#if:{{{represented_by_title|}}}|{{{represented_by_title}}}|Төлөөлөгч}} | data8 = {{{represented_by|}}} | label9 = {{#if:{{{government_head_title|}}}|{{{government_head_title}}}|Засгийн газрын тэргүүн}} | data9 = {{{government_head|}}} | label10 = {{#if:{{{government_head_title|}}}|{{{government_head_title}}}|Head of government}}'s history | data10 = {{{government_head_history|}}} | label11 = {{#if:{{{prime_minister_title|}}}|{{{prime_minister_title}}}|Ерөнхий сайд}} | data11 = {{{prime_minister|}}} | label12 = {{#if:{{{appointed_title|}}}|{{{appointed_title}}}|Томилсон}} | data12 = {{{appointed|}}} | label13 = {{#if:{{{premier_title|}}}|{{{premier_title}}}|Премьер}} | data13 = {{{premier|}}} | label14 = {{#if:{{{chancellor_title|}}}|{{{chancellor_title}}}|Канцлер}} | data14 = {{{chancellor|}}} | label15 = {{#if:{{{chief_minister_title|}}}|{{{chief_minister_title}}}|Шадар сайд}} | data15 = {{{chief_minister|}}} | label16 = {{#if:{{{first_minister_title|}}}|{{{first_minister_title}}}|Анхны сайд}} | data16 = {{{first_minister|}}} | label17 = {{#if:{{{minister-president_title|}}}|{{{minister-president_title}}}|Minister-President}} | data17 = {{{minister-president|}}} | label18 = {{#if:{{{deputy_government_head_title|}}}|{{{deputy_government_head_title}}}|Шадар {{#if:{{{government_head_title|}}}|{{{government_head_title}}}|сайд}}}} | data18 = {{{deputy_government_head|}}} | label19 = {{{other_government_minister_title|}}} | data19 = {{{other_government_minister|}}} | label20 = Яамдын тоо | data20 = {{{members_number|{{{current_number|}}}}}} | label21 = Чөлөөлөгдсөн сайд нар | data21 ={{br separated entries | 1 = {{#if:{{{former_members_number|}}}|{{{former_members_number|}}}}} | 2 = {{#if:{{{former_members_resigned|}}}|{{{former_members_resigned|}}} огцорсон }} | 3 = {{#if:{{{former_members_dismissed|}}}|{{{former_members_dismissed|}}} чөлөөлөгдсөн }} | 4 = {{#if:{{{former_members_died|}}}|{{{former_members_died|}}} нас барсан }} | 5 = {{#if:{{{former_members_other|}}}|{{{former_members_other|}}} өөр шалтгаанаар гарсан }} }} | label22 = Нийт гишүүд | data22 = {{{total_number|}}} | label23 = {{#if:{{{political_party|}}}|Гишүүн нам|Гишүүн намууд}} | data23 = {{#if:{{{political_party|}}}|{{{political_party}}}|{{{political_parties|}}}}} | label24 = Хууль тогтоох статус | data24 = {{{legislature_status|}}} | label25 = Сөрөг хүчний намууд | data25 = {{{opposition_cabinet|}}} | label26 = {{#if:{{{opposition_party|}}}|Сөрөг хүчний нам|Сөрөг хүчний намууд}} | data26 = {{#if:{{{opposition_party|}}}|{{{opposition_party}}}|{{{opposition_parties|}}}}} | label27 = {{#if:{{{opposition_leader|}}}|Сөрөг хүчний удирдагч|Сөрөг хүчний удирдагчид}} | data27 = {{#if:{{{opposition_leader|}}}|{{{opposition_leader}}}|{{{opposition_leaders|}}}}} | header28 = {{#if:{{{election|}}}{{{last_election|}}}{{{legislature_term|}}}{{{budget|}}}{{{advice_and_consent1|}}}{{{advice_and_consent2|}}}{{{advice_and_consent3|}}}{{{advice_and_consent4|}}}{{{advice_and_consent5|}}}{{{incoming_formation|}}}{{{outgoing_formation|}}}{{{previous|{{{predecessor|}}}}}}{{{successor|}}}|Түүх}} | label29 = Сонгууль | data29 = {{{election|}}} | label30 = Outgoing election | data30 = {{{last_election|}}} | label31 = Бүрэн эрх | data31 = {{{legislature_term|}}} | label32 = Төсөв | data32 = {{{budget|}}} | label33 = Advice and consent | data33 = {{br separated entries | 1 = {{{advice_and_consent1|}}} | 2 = {{{advice_and_consent2|}}} | 3 = {{{advice_and_consent3|}}} | 4 = {{{advice_and_consent4|}}} | 5 = {{{advice_and_consent5|}}} }} | label34 = Incoming formation | data34 = {{{incoming_formation|}}} | label35 = Outgoing formation | data35 = {{{outgoing_formation|}}} | label36 = Өмнөх | data36 = {{{previous|{{{predecessor|}}}}}} | label37 = Дараах | data37 = {{{successor|}}} }}{{#if:{{{cabinet_number|}}}|{{#if:{{{jurisdiction|}}}||{{main other|[[Category:Pages using infobox government cabinet with number and without jurisdiction]]}}}}}}{{#if:{{{government_head_history|}}}|{{main other|[[Category:Pages using infobox government cabinet with government_head_history]]}}}}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox government cabinet with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox government cabinet]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| advice_and_consent1 | advice_and_consent2 | advice_and_consent3 | advice_and_consent4 | advice_and_consent5 | alt | alt2 | alt3 | alt4 | appointed | appointed_title | budget | cabinet_name | cabinet_number | cabinet_type | caption | chancellor | chancellor_title | chief_minister | chief_minister_title | current_number | date_dissolved | date_formed | deputy_government_head | deputy_government_head_title | election | engvar | first_minister | first_minister_title | flag | flag_border | flag_width | former_members_died | former_members_dismissed | former_members_number | former_members_other | former_members_resigned | government_head | government_head_history | government_head_title | governor | governor_general | governor_general_title | governor_title | image | image_size | image_size2 | image_size3 | image_size4 | image2 | image3 | image4 | incoming_formation | incumbent | jurisdiction | last_election | legislature_status | legislature_term | members_number | minister-president | minister-president_title | opposition_cabinet | opposition_leader | opposition_leaders | opposition_parties | opposition_party | other_government_minister | other_government_minister_title | outgoing_formation | political_parties | political_party | predecessor | premier | premier_title | president | president_title | previous | prime_minister | prime_minister_title | represented_by | represented_by_title | state_head | state_head_title | successor | total_number }}<noinclude> {{documentation}}<!-- Please place categories and language links on the /doc page, not here! --> </noinclude> rj4qm12bsfj06nry1ojeexvwi84hs1e 866226 866225 2026-08-15T08:47:54Z Egzs 88168 866226 wikitext text/x-wiki {{инфобокс | bodystyle = width:auto; max-width:30em | abovestyle = background-color: #ededed;color:inherit; | above = <includeonly><div class="fn org">{{{cabinet_name|{{PAGENAMEBASE}}}}}</div></includeonly> | subheaderstyle1 = font-weight:bold; | subheader1 = {{br separated entries | 1 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{#if:{{{flag|}}}|{{{flag}}}|{{#if:{{{jurisdiction|}}}|{{#switch:{{lc:{{{cabinet_type|Cabinet}}}}}||cabinet|government = {{#if:{{Find country|{{{jurisdiction}}}}}|{{getalias|{{Find country|{{{jurisdiction}}}}}|flag}}|{{#ifexist:{{{jurisdiction|}}}|{{getalias|{{{jurisdiction}}}|flag}}}}}}}}}}}}|border={{#if:{{getalias2|{{Find country|{{{jurisdiction}}}}}|border}}|{{yesno-yes|{{{flag_border|}}}}}}}|size={{{flag_width|}}}|sizedefault=50px}} | 2 = {{#if:{{{jurisdiction|}}}|{{{jurisdiction}}} Улсын {{{cabinet_number|}}}-р Засгийн газар}} }} | subheaderstyle2 = background-color: #efefef;color:inherit; font-weight:bold; | subheader2 = {{{incumbent|}}} | headerstyle = background-color: #efefef;color:inherit; | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=300x200px|alt={{{alt|}}}}} {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image2|}}}|size={{{image_size2|}}}|sizedefault=300x200px|alt={{{alt2|}}}}} {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image3|}}}|size={{{image_size3|}}}|sizedefault=100px|alt={{{alt3|}}}}} {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image4|}}}|size={{{image_size4|}}}|sizedefault=100px|alt={{{alt4|}}}}} | caption = {{{caption|}}} | label1 = Байгуулагдсан | data1 = {{{date_formed|}}} | label2 = Татан буугдсан | data2 = {{{date_dissolved|}}} | header3 = {{#if:{{{government_head|}}}{{{government_head_history|}}}{{{deputy_government_head|}}}{{{state_head|}}}{{{current_number|}}}{{{former_members_number|}}}{{{total_number|}}}{{{political_party|}}}{{{legislature_status|}}}{{{opposition_cabinet|}}}{{{opposition_party|}}}{{{opposition_leader|}}}|Бүтэц бүрэлдэхүүн}} | label4 = {{#if:{{{state_head_title|}}}|{{{state_head_title}}}|Төрийн тэргүүн}} | data4 = {{{state_head|}}} | label5 = {{#if:{{{president_title|}}}|{{{president_title}}}|Ерөнхийлөгч}} | data5 = {{{president|}}} | label6 = {{#if:{{{governor_title|}}}|{{{governor_title}}}|Засаг дарга}} | data6 = {{{governor|}}} | label7 = {{#if:{{{governor_general_title|}}}|{{{governor_general_title}}}|Амбан захирагч}} | data7 = {{{governor_general|}}} | label8 = {{#if:{{{represented_by_title|}}}|{{{represented_by_title}}}|Төлөөлөгч}} | data8 = {{{represented_by|}}} | label9 = {{#if:{{{government_head_title|}}}|{{{government_head_title}}}|Засгийн газрын тэргүүн}} | data9 = {{{government_head|}}} | label10 = {{#if:{{{government_head_title|}}}|{{{government_head_title}}}|Head of government}}'s history | data10 = {{{government_head_history|}}} | label11 = {{#if:{{{prime_minister_title|}}}|{{{prime_minister_title}}}|Ерөнхий сайд}} | data11 = {{{prime_minister|}}} | label12 = {{#if:{{{appointed_title|}}}|{{{appointed_title}}}|Томилсон}} | data12 = {{{appointed|}}} | label13 = {{#if:{{{premier_title|}}}|{{{premier_title}}}|Премьер}} | data13 = {{{premier|}}} | label14 = {{#if:{{{chancellor_title|}}}|{{{chancellor_title}}}|Канцлер}} | data14 = {{{chancellor|}}} | label15 = {{#if:{{{chief_minister_title|}}}|{{{chief_minister_title}}}|Шадар сайд}} | data15 = {{{chief_minister|}}} | label16 = {{#if:{{{first_minister_title|}}}|{{{first_minister_title}}}|Тэргүүн шадар сайд}} | data16 = {{{first_minister|}}} | label17 = {{#if:{{{minister-president_title|}}}|{{{minister-president_title}}}|Minister-President}} | data17 = {{{minister-president|}}} | label18 = {{#if:{{{deputy_government_head_title|}}}|{{{deputy_government_head_title}}}|Шадар сайд}} | data18 = {{{deputy_government_head|}}} | label19 = {{{other_government_minister_title|}}} | data19 = {{{other_government_minister|}}} | label20 = Яамдын тоо | data20 = {{{members_number|{{{current_number|}}}}}} | label21 = Чөлөөлөгдсөн сайд нар | data21 ={{br separated entries | 1 = {{#if:{{{former_members_number|}}}|{{{former_members_number|}}}}} | 2 = {{#if:{{{former_members_resigned|}}}|{{{former_members_resigned|}}} огцорсон }} | 3 = {{#if:{{{former_members_dismissed|}}}|{{{former_members_dismissed|}}} чөлөөлөгдсөн }} | 4 = {{#if:{{{former_members_died|}}}|{{{former_members_died|}}} нас барсан }} | 5 = {{#if:{{{former_members_other|}}}|{{{former_members_other|}}} өөр шалтгаанаар гарсан }} }} | label22 = Нийт гишүүд | data22 = {{{total_number|}}} | label23 = {{#if:{{{political_party|}}}|Гишүүн нам|Гишүүн намууд}} | data23 = {{#if:{{{political_party|}}}|{{{political_party}}}|{{{political_parties|}}}}} | label24 = Хууль тогтоох статус | data24 = {{{legislature_status|}}} | label25 = Сөрөг хүчний намууд | data25 = {{{opposition_cabinet|}}} | label26 = {{#if:{{{opposition_party|}}}|Сөрөг хүчний нам|Сөрөг хүчний намууд}} | data26 = {{#if:{{{opposition_party|}}}|{{{opposition_party}}}|{{{opposition_parties|}}}}} | label27 = {{#if:{{{opposition_leader|}}}|Сөрөг хүчний удирдагч|Сөрөг хүчний удирдагчид}} | data27 = {{#if:{{{opposition_leader|}}}|{{{opposition_leader}}}|{{{opposition_leaders|}}}}} | header28 = {{#if:{{{election|}}}{{{last_election|}}}{{{legislature_term|}}}{{{budget|}}}{{{advice_and_consent1|}}}{{{advice_and_consent2|}}}{{{advice_and_consent3|}}}{{{advice_and_consent4|}}}{{{advice_and_consent5|}}}{{{incoming_formation|}}}{{{outgoing_formation|}}}{{{previous|{{{predecessor|}}}}}}{{{successor|}}}|Түүх}} | label29 = Сонгууль | data29 = {{{election|}}} | label30 = Outgoing election | data30 = {{{last_election|}}} | label31 = Бүрэн эрх | data31 = {{{legislature_term|}}} | label32 = Төсөв | data32 = {{{budget|}}} | label33 = Advice and consent | data33 = {{br separated entries | 1 = {{{advice_and_consent1|}}} | 2 = {{{advice_and_consent2|}}} | 3 = {{{advice_and_consent3|}}} | 4 = {{{advice_and_consent4|}}} | 5 = {{{advice_and_consent5|}}} }} | label34 = Incoming formation | data34 = {{{incoming_formation|}}} | label35 = Outgoing formation | data35 = {{{outgoing_formation|}}} | label36 = Өмнөх | data36 = {{{previous|{{{predecessor|}}}}}} | label37 = Дараах | data37 = {{{successor|}}} }}{{#if:{{{cabinet_number|}}}|{{#if:{{{jurisdiction|}}}||{{main other|[[Category:Pages using infobox government cabinet with number and without jurisdiction]]}}}}}}{{#if:{{{government_head_history|}}}|{{main other|[[Category:Pages using infobox government cabinet with government_head_history]]}}}}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox government cabinet with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox government cabinet]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| advice_and_consent1 | advice_and_consent2 | advice_and_consent3 | advice_and_consent4 | advice_and_consent5 | alt | alt2 | alt3 | alt4 | appointed | appointed_title | budget | cabinet_name | cabinet_number | cabinet_type | caption | chancellor | chancellor_title | chief_minister | chief_minister_title | current_number | date_dissolved | date_formed | deputy_government_head | deputy_government_head_title | election | engvar | first_minister | first_minister_title | flag | flag_border | flag_width | former_members_died | former_members_dismissed | former_members_number | former_members_other | former_members_resigned | government_head | government_head_history | government_head_title | governor | governor_general | governor_general_title | governor_title | image | image_size | image_size2 | image_size3 | image_size4 | image2 | image3 | image4 | incoming_formation | incumbent | jurisdiction | last_election | legislature_status | legislature_term | members_number | minister-president | minister-president_title | opposition_cabinet | opposition_leader | opposition_leaders | opposition_parties | opposition_party | other_government_minister | other_government_minister_title | outgoing_formation | political_parties | political_party | predecessor | premier | premier_title | president | president_title | previous | prime_minister | prime_minister_title | represented_by | represented_by_title | state_head | state_head_title | successor | total_number }}<noinclude> {{documentation}}<!-- Please place categories and language links on the /doc page, not here! --> </noinclude> 2ybhvbnurzky5wlqsdef7jfqx114z29 Yamaha Motor Company 0 145550 866199 851116 2026-08-14T23:57:00Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 866199 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс аж ахуйн нэгж | Name = Yamaha Motor Company<br />Ямаха Мотор Компани<br /><small>ヤマハ発動機株式会社</small> | Logo = Yamaha Motor 2025.svg | Unternehmensform = [[Кабүшики-гайша]]<br />(Хувьцаат Компани) | ISIN = JP3942800008 | Gründungsdatum = [[1955 он]]ы 7-р сарын 1 | Auflösungsdatum = | Auflösungsgrund = | Sitz = [[Ивата]], [[Шизуока]], [[Япон]] | Leitung = | Mitarbeiterzahl = 53.701 (2023) | Branche = * [[Автомашины аж үйлдвэрлэл|Автомашины аж үйлдвэр]] * [[Робот]] * [[Санхүүгийн үйлчилгээ]] | Produkte = | Homepage = [https://global.yamaha-motor.com/ global.yamaha-motor.com] | Bild = Yamaha Motor HQ new bldg 250922.jpg }} {{Nihongo|'''Ямаха Мотор Компани'''|ヤマハ発動機株式会社|Yamaha Hatsudōki Kabushikigaisha|{{tyo|7272}}}} нь Японы Шизүока мужийн Ивата хотод байрладаг үндэстэн дамнасан корпораци юм. Тус компани нь [[мотоцикл]], скутер, [[завь]], нисэх онгоцны хөдөлгүүр, робот зэрэг бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж, борлуулдаг бөгөөд олон төрлийн салбарт үйл ажиллагаа явуулдаг. Дэлхийн хоёр дахь том мотоцикл үйлдвэрлэгчдийн нэг бөгөөд завь үйлдвэрлэлийн салбарт дэлхийд тэргүүлэгч компаниудын нэг гэж тооцогддог <ref>[https://www.jetro.go.jp/biznews/2024/09/bb57176aa9e20bb8.html JETRO]</ref><ref>[https://www.nikkei.com/article/DGXNASDD110W1_S3A910C1000000/ Nikkei]</ref>. La kompanio estas tute aparta ento de la muzikinstrumenta fabrikanto [[Ямаха Корпораци|Yamaha]] ([[Хамамацү|Hamamatsu]], Shizuoka). == Брэнд == "Дизайн Ямаха" хэмээн алдаршсан тус компани нь нарийн хийц, детальд анхаарал хандуулдгаараа олон улсын хэмжээнд хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Мөн бүтээгдэхүүндээ дэвшилтэт технологийг нэвтрүүлдгээрээ онцлогтой. Тус компани нь ''Japan Good Design Award'', ''German Red Dot Design Award'' зэрэг олон улсын дизайны шагналуудыг хүртсэн <ref>[https://global.yamaha-motor.com/jp/design_technology/design/motordesign-history/ Yamaha Motor Official History]</ref>. == Цахим холбоос == {{Commons|Yamaha Motor Company|Ямаха Мотор Компани}} '''Албан ёсны Глобал вэбсайтууд:''' * [https://global.yamaha-motor.com/ Албан ёсны вэбсайт] - [[Англи хэл|Англи]] * [https://www.yamaha-motor.co.jp/ Албан ёсны вэбсайт] - [[Япон хэл|Япон]] * [https://web.archive.org/web/20260215113517/https://www.yamahamotogp.com/ Албан ёсны вэбсайт] == Лавлагаа == {{Reflist}} {{Nikkei 225}} [[Ангилал:Японы эдийн засаг]] [[Ангилал:Никкэй 225]] [[Ангилал:Мотоцикл]] [[Ангилал:Робот үйлдвэрлэгч]] [[Ангилал:Ямаха Мотор]] [[Ангилал:1955 онд байгуулагдсан]] {{company-stub}} {{Transport-stub}} co4rgnvnjumk9x36wzb7dk5afi0i4sk Pokhara Theatre - Похара театр (Балба) 0 145659 866242 851674 2026-08-15T11:52:52Z CommonsDelinker 211 Pokhara_Theatre_Logo.jpg файлыг коммонсд [[c:User:Krd|Krd]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: No permission since 7 August 2026. 866242 wikitext text/x-wiki Покхара Театр нь Pokhara, Nepal улсад байрлах, 2016 онд байгуулагдсан олон нийтийн театрын байгууллага юм. Энэ нь өөрийн оригинал жүжгүүд, сонгодог бүтээлүүдийн найруулга, мөн театрын наадам зохион байгуулдгаараа танигдсан. ==Түүх== Театрын үйл ажиллагаа 2016 онд орон нутгийн уран бүтээлчид нэгдэн ажилласнаар эхэлсэн. 2018 оноос жүжгүүдийг тогтмол тайзнаа тавьж эхэлсэн. Жил ирэх тусам энэ хамтлаг нь бүс нутгийн соёлын тэргүүлэх байгууллагуудын нэг болж, тус хот дахь орчин үеийн цорын ганц “black box” театр болох Gandharba Theatre-ийг ажиллуулдаг болсон. ==Тоглолтууд== Тус хамтлаг нь орчин үеийн драм, сонгодог бүтээлүүдийн найруулга зэрэг олон төрлийн жүжгийг тайзнаа тавьсан. * ''Siruma Rani'' (2017) – Playwright [[Sarubhakta]]<ref>{{cite web |author=Manoj Ghartimagar |title=Pokhara Theater launched with 'Sirumairani' |url=https://www.myrepublica.nagariknetwork.com/news/pokhara-theater-launched-with-sirumairani |website=myRepublica |date=2018-02-15 |accessdate=2025-09-18}}</ref> * ''Atal Bahadur Ko Atanka'' (2018) – Playwright [[Khagendra Lamichhane]]<ref>{{cite web |title=Atalbahadur Ko Aatanka at Pokhara Theatre |url=https://kathmandupost.com/art-entertainment/2018/07/26/atalbahadur-ko-aatanka-at-pokhara-theatre |website=The Kathmandu Post |date=2018-07-26 |accessdate=2025-09-18}}</ref> * ''Nirmaya'' (2019) – Playwright [[Sarubhakta]] * ''Yo Kasto Mahabharat'' (2019) – Playwright Deepak Parajuli * ''Ek Chihan'' (2019) – Playwright Hriday Chandra Singh Pradhan * ''Urvashi Sukta'' (2023) – Playwright Shiva Sankalpa<ref name="Theatricalia2">{{cite web |title=Urvashi Sukta – Production |url=https://theatricalia.com/play/ma9/urvashi-sukta/production/1gkk |website=Theatricalia |access-date=2025-09-18}}</ref> ==Үйл ажиллагаа== Жүжиг тоглохоос гадна тус хамтлаг нь сургалт, жүжигчний хичээл, театрын наадам зохион байгуулах замаар тайзны урлагийг идэвхтэй хөгжүүлдэг. Ялангуяа сургуулийн түвшний драмд онцгой анхаарал хандуулдаг. Сургууль хоорондын театрын тэмцээн, залуучуудын драмын наадам зохион байгуулснаар залуу уран бүтээлчдэд бүтээлч сэтгэлгээг хөгжүүлэх, тайзны ур чадвараа сайжруулах, өгүүлэмжийн уламжлалтай танилцах боломжийг олгодог. cwiuj38jpa6dsb4c5mg29tgljbsufgs Ням-Осорын Учралын Засгийн газар 0 145804 866230 861407 2026-08-15T09:12:57Z Egzs 88168 866230 wikitext text/x-wiki {{Засгийн газар|cabinet_name=Н.Учралын Засгийн газар|jurisdiction=Монгол|flag=Flag of Mongolia.svg|cabinet_number=22|date_formed=2026 оны 4-р сарын 4|incumbent=2026 оны 4-р сарын 4 - одоо хүртэл|president=[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]|prime_minister=[[Ням-Осорын Учрал]]|members_number=16|total_number=20|predecessor=[[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Г.Занданшатарын<br>Засгийн газар]]|legislature_term=[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028|9 дэх Улсын Их Хурал]]|election=[[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны УИХ-ын сонгууль]]|political_parties={{Unbulleted list | {{Color box|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам|МАН]] | {{Color box|{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[ХҮН нам|ХҮН]] | {{Color box|#1C6957|border=darkgray}} [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|ҮЭ]] }}|opposition_party={{Unbulleted list | {{Color box|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] | {{Color box|{{Иргэний Зориг Ногоон Нам/meta/color}}|border=darkgray}} [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]] }}|legislature_status=Эвслийн засгийн газар<br>79 / 126 (62.7%) {{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 126 |total = 126 |party1 = 68 |partycolor1 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 7 |partycolor2 = {{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}} |party3 = 4 |partycolor3 = {{party color|Үндэсний Эвсэл (Монгол)}} }}|deputy_government_head=[[Нямтайширын Номтойбаяр]]<br>[[Тогмидын Доржханд]]|image=|successor=|date_dissolved=|first_minister=[[Жадамбын Энхбаяр]]|prime_minister_title=[[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]]|president_title=[[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]}} '''Ням-Осорын Учралын Засгийн газар''' нь 2026 оны 4-р сарын 4-ний өдөр байгуулагдсан [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] одоогийн засгийн газар юм. 2026 оны 3-р сарын 27 нд өмнөх засгийн газрын тэргүүн Ерөнхий сайд [[Гомбожавын Занданшатар|Г.Занданшатар]] өөрийн хүсэлтээр огцорсны дараа [[МАН]]-ын бага хурлаар хэлэлцээд МАН-ын дарга, УИХ-ын дарга [[Ням-Осорын Учрал|Ням-Осорын Учралыг]] дараагийн ерөнхий сайдад нэр дэвшүүлснийг 3-р сарын 30-ны өдрийн УИХ-ын чуулганаар хэлэлцэн хуралд оролцсон 107 гишүүдийн 88 гишүүн дэмжиж 82 хувийн саналаар<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2026-03-30 |title=Монгол Улсын 35 дахь Ерөнхий сайдаар Н.Учралыг томиллоо |url=https://ikon.mn/n/3mf4 |access-date=2026-04-07 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> [[Ерөнхий сайд|Монгол Улсын 35 дахь Ерөнхий сайдаар]] томилогдсон. Шинэ ерөнхий сайд томилогдсоны дараа 4-р сарын 3-ний өдөр засгийн газрын бүтэц, бүрэлдэхүүнийг УИХ-д танилцуулж, 4-р сарын 4-ний өдөр тангараг өргөснөөр засгийн газар байгуулагдсан.<ref>{{Cite web |date=2026-04-04 |title=Хариуцсан салбараа удирдан манлайлж, авлига, ашиг сонирхлоос ангид ажиллахыг Засгийн газрын гишүүдэд анхааруулав |url=https://mongolia.gov.mn/news/view/27534/mn |access-date=2026-04-07 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2026-04-03 |title=Засгийн газрын бүтэц, бүрэлдэхүүнийг УИХ-д танилцууллаа |url=https://ikon.mn/n/3mjq |access-date=2026-04-07 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> == Бүтэц, бүрэлдэхүүн == {| class="wikitable" |+ !№ !Яамд !Хөрөг !Сайдын нэрс !Ажилласан хугацаа !Нам, эвсэл |- |1 |[[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] |[[Файл:Nyam-Osoryn Uchral in October 2025.png|202x202px]] |[[Ням-Осорын Учрал]] |2026 оны 3 сарын 30 - одоо хүртэл |align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |'''МАН''' |- |2 |'''Тэргүүн шадар сайд''' бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд |[[Файл:Жадамбын Энхбаяр 2025.png|211x211px]] |[[Жадамбын Энхбаяр]] |2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл |align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |'''МАН''' |- |3 |Онцгой байдлын алба хариуцсан '''Шадар Сайд''' |[[Файл:Тогмидын Доржханд 2025.png|213x213px]] |[[Тогмидын Доржханд]] |2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл |align="center" bgcolor=#8d40c0|'''ХҮН''' |- |4 |Худалдан авах, хөрөнгө оруулалт, өрсөлдөөн хариуцсан '''Шадар Сайд''' |[[Файл:Nomtoibayar Profile picture.jpg|197x197px]] |'''[[Нямтайширын Номтойбаяр]]''' |2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл |align="center" bgcolor="#005f33" |'''ҮЭ''' |- |5 |[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]] |[[Файл:Battumuriin Enkbayar.jpg|211x211px]] |'''[[Баттөмөрийн Энхбаяр]]''' |2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл |align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |'''МАН''' |- |6 |[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны яам]] |[[Файл:Батмөнхийн Батцэцэг 2025.png|207x207px]] |'''[[Батмөнхийн Батцэцэг]]''' |2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл |align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |'''МАН''' |- |7 |[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн яам]] | |'''[[Загджавын Мэндсайхан]]''' |2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл |align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |'''МАН''' |- |8 |[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалах яам]] |[[Файл:Дамбын Батлут 2025.png|210x210px]] |'''[[Дамбын Батлут]]''' |2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл |align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |'''МАН''' |- |9 |[[Хууль зүйн, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн яам]] |[[Файл:Сайнбуянгийн Амарсайхан 2025.png|203x203px]] |'''[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]]''' |2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл |align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |'''МАН''' |- |10 |[[Боловсрол, шинжлэх ухааны яам (Монгол)|Боловсролын яам]] | |'''[[Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан]]''' |2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл |align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |'''МАН''' |- |11 |[[Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яам (Монгол)|Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам]] | |'''[[Цэндийн Сандаг-Очир]]''' |2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл |align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |'''МАН''' |- |12 |[[Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам (Монгол)|Аж Үйлдвэр, эрдэс баялгийн яам]] |[[Файл:Гонгорын Дамдинням 2025.png|204x204px]] |'''[[Гонгорын Дамдинням]]''' |2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл |align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |'''МАН''' |- |13 |[[Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам (Монгол)|Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам]] | |'''[[Цагаанхүүгийн Идэрбат]]''' |2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл |align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |'''МАН''' |- |14 |[[Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам (Монгол)|Гэр бүл, нийгмийн хамгааллын яам]] |[[Файл:Тилеуханы Аубакир 2025.png|207x207px]] |'''[[Тилеуханы Аубакир]]''' |2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл |align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |'''МАН''' |- |15 |[[Зам тээврийн хөгжлийн яам (Монгол)|Зам тээврийн яам]] |[[Файл:Борхүүгийн Дэлгэрсайхан 2025.png|206x206px]] |'''[[Борхүүгийн Дэлгэрсайхан]]''' |2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл |align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |'''МАН''' |- |16 |[[Барилга, хот байгуулалтын яам (Монгол)|Хот байгуулалт, барилга, орон сууцжуулалтын яам]] |[[Файл:Энхтайваны Бат-Амгалан 2025.png|204x204px]] |'''[[Энхтайваны Бат-Амгалан]]''' |2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл |align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |'''МАН''' |- |17 |[[Соёлын яам (Монгол)|Соёл, Спорт, Аялал жуулчлал, Залуучуудын яам]] | |'''[[Жуковын Алдаржавхлан]]''' |2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл |align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |'''МАН''' |- |18 |[[Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам (Монгол)|Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам]] |[[Файл:Nomin Chinbat 2022 (cropped).jpg|165x165px|center]] |'''[[Чинбатын Номин]]''' |2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл |align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |'''МАН''' |- |19 |[[Эрчим хүчний яам (Монгол)|Эрчим хүчний яам]] | |'''[[Бадрахын Найдалаа]]''' |2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл |align="center" bgcolor=#8d40c0|'''ХҮН''' |- |20 |[[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл Мэндийн Яам]] |[[Файл:Энхбаярын Батшугар 2025.png|204x204px]] |'''[[Энхбаярын Батшугар]]''' |2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл |align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |'''МАН''' |} == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Монголын засгийн газар]] [[Ангилал:Улсын Засгийн газар]] [[Ангилал:2026 он]] hug8iulm5al0wj8vdszdc5jw5p5xn46 Цэрэнгийн Довдой 0 147624 866220 864096 2026-08-15T05:26:27Z Suldus 25168 Added links 866220 wikitext text/x-wiki Цэрэнгийн Довдой нь [[1921 он]]<nowiki/>д Гаминг Монголоос хөөн гаргах дайнд, 1921-1928 онд Монгол орны өмнөд болон [[Зүүн хязгаарыг тохинуулах байлдаанууд|зүүн хязгаарыг чөлөөлөх дайнд]], баруун хязгаарын хилийг дайснаас хамгаалах үйлсэд оролцсон [[Ардын хувьсгал]]<nowiki/>ын партизан, ахмад хилчин юм. <ref>{{Cite web |title=Алдартнууд |url=https://khanbogd.om.gov.mn/honorable-people |access-date=2026-07-30 |website=greensoft.mn |language=en}}</ref> Ц. Довдой нь 1900 онд хуучнаар Түшээт хан аймгийн Говь мэргэн вангийн хүшуу, одоогийн Өмнөговь аймгийн [[Ханбогд сум]]<nowiki/>ын нутагт Галбын говь хэмээх газарт мэндэлжээ. 1917-1919 онд автономит Монгол улсын цэрэгт дайчлагдан, [[Хатанбаатар Магсаржав]]<nowiki/>ын удирдлагаар өмнөд хязгаар нутагт урвагч [[Бавуужав|харчин гүн Бавуужав]]<nowiki/>ын цэрэгтэй байлдаж явсан. 1921 оноос гамин цэргийн эсрэг тулалдах цэргийн дайчилгаанд хамрагдан Дугар мээрэнгийн удирдлагаар Говь мэргэн вангийн хошуу, Замын үүд, Өвөр Монголын Зүүн Сөнөд вангийн хошууны нутгаар, нийслэл хүрээнээс Хятадын Жанчхүү орох замын дагуу ухран зугтаж явсан [[гамин цэрэг]]<nowiki/>тэй удаа дараа тулалдаж явжээ. Дараа нь [[Гончигийн Бумцэнд|Г.Бумцэнд]]<nowiki/>ийн удирдлагаар зүүн өмнөд хязгаарыг чөлөөлөх үйлсэд оролцож явсан. Энэ үеэс эхлэн эх орны хил хязгаарыг цэрэглэн хамгаалах ажилд хүчин зүтгэх болсон. 1933 онд Дотоод яамны 5-р отряд анх байгуулагдахад тэнд очиж ажиллан, Османы дээрэмчидтэй тулалдаж явсан. Ийнхүү хязгаарын цэргийн албанд жагсаалын цэргээс ахлах офицер (дэд хурандаа) хүртэл 33 жил хүчин зүтгэж, хамгийн сүүлд Хэнтийд хилийн цэргийн дамжлага базын даргаар ажиллаж байгаад 1953 онд цэргийн албанаас халагджээ. Тэрээр мөн улсын заан хүн байсан. Ийнхүү эх орны төлөө хүчин зүтгэсний учирт түүнийг Сүхбаатарын одон, Байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон 2 удаа, Зөвлөлт Монголын ялалтын медалиуд ба 25-40 жилийн ойн медалиудаар шагнажээ. 2004 онд түүний дурсгалыг мөнхжүүлсэн цээж хөшөөг төрсөн нутаг Ханбогд сумын төвд босгожээ. abdztnab74f8vyzsc622w80vv0ecs49 Удамшил 0 147739 866233 865355 2026-08-15T09:39:34Z Koldobin 106481 [[Генийн холбоос]] холбоосыг [[Генийн холбоо]] болгон засав 866233 wikitext text/x-wiki :''Энэ өгүүлэл биологийн удамшлын тухай. Удамшлыг судалдаг шинжлэх ухааныг [[Генетик]] өгүүллээс үзнэ үү.'' [[Файл:DNA Overview2.png|thumb|300px|[[Дезоксирибонуклейн хүчил|ДНХ]] нь ихэнх амьд организмын удамшлын мэдээллийг агуулна.]] '''Удамшил''' ({{lang-en|heredity}} буюу {{lang|en|biological inheritance}}) гэдэг нь амьд организмын шинж тэмдэг болон [[генетикийн мэдээлэл]] эцэг эхээс үр төлд дамжих биологийн үйл явц юм. [[Бэлгийн бус үржил|Бэлгийн бус үржлийн]] үед үр төл нэг эх организмаас, [[бэлгийн үржил|бэлгийн үржлийн]] үед эцэг эх хоёроос генетикийн мэдээлэл өвлөн авдаг.<ref name="NHGRI-inherited">{{cite web |title=Inherited |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Inherited |publisher=National Human Genome Research Institute |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Удамшлын үндсэн нэгжийг [[ген]] гэнэ. Генүүд нь организмын бие махбодын бүтэц, үйл ажиллагаа болон зарим шинж тэмдгийг тодорхойлоход шаардлагатай мэдээллийг агуулдаг.<ref name="NHGRI-gene">{{cite web |title=Gene |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Gene |publisher=National Human Genome Research Institute |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Удамшил болон организм хоорондын генетикийн ялгааг судалдаг биологийн салбарыг [[генетик]] гэдэг. Удамшлын үр дүнд нэг зүйлийн бодгалиуд эцэг эхтэйгээ төстэй шинжтэй байдаг боловч генийн шинэ хослол, [[мутаци]] болон хүрээлэн буй орчны нөлөөгөөр хоорондоо ялгаатай байна. Удамшдаг ялгаа нь [[байгалийн шалгарал]] явагдах үндэс болж, амьд организмын [[эволюци]]д чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. == Генетикийн үндэс == Ихэнх организмын удамшлын мэдээлэл [[дезоксирибонуклейн хүчил]] буюу ДНХ-д хадгалагдана. ДНХ-ийн урт молекулууд эсийн дотор уурагтай нэгдэн [[хромосом]] үүсгэдэг. Ген нь ДНХ-ийн тодорхой дараалал бөгөөд уураг эсвэл үйл ажиллагаатай [[рибонуклейн хүчил|РНХ]] үүсгэх мэдээллийг агуулж болно.<ref name="NHGRI-gene"/> Нэг генийн өөр өөр хувилбарыг '''[[Аллел|аллель]]''' гэнэ. Бэлгийн үржилтэй диплоид организм ихэнх генийнхээ нэг аллелийг эхээс, нөгөөг нь эцгээс өвлөн авдаг.<ref name="NHGRI-allele">{{cite web |title=Allele |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Allele |publisher=National Human Genome Research Institute |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Организмын ген болон аллелийн бүрдлийг '''[[генотип]]''', ажиглагдаж болох бүтэц, физиологи, зан үйлийн шинжүүдийг '''[[фенотип]]''' гэж нэрлэдэг. Фенотип нь зөвхөн генотипээс бус, ген болон хүрээлэн буй орчны харилцан үйлчлэлээс хамаарна. Иймээс организмын бүх олдмол шинж үр төлд удамшдаггүй.<ref name="NHGRI-phenotype">{{cite web |title=Phenotype |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Phenotype |publisher=National Human Genome Research Institute |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Жишээлбэл, хүний нарны гэрэлд борлосон арьс шууд удамшихгүй. Харин арьсны өнгө, нарны гэрэлд мэдрэг байх зэрэгт нөлөөлөх генетикийн хувилбарууд удамшиж болно. == Удамшлын механизм == Эс хуваагдахын өмнө ДНХ хуулбарлагдаж, үүсэх эсүүдэд дамжина. Биеийн эсийн [[митоз]] хуваагдлын үед эх эстэйгээ үндсэндээ ижил генетикийн мэдээлэлтэй хоёр охин эс үүсдэг. Бэлгийн үржлийн үед [[мейоз]] хуваагдлаар хромосомын тоо хагас болсон [[бэлгийн эс]]үүд үүснэ. Үр тогтох үед эх, эцгийн бэлгийн эс нийлж, хоёр талаас ирсэн хромосомын бүрдэлтэй шинэ организмын анхны эсийг бий болгодог. Мейозын үед гомолог хромосомууд салан хуваарилагдах, хромосомын хэсгүүд солилцох буюу [[кроссинговер]] явагдах, эх эцгийн хромосомууд санамсаргүй хослох зэрэг үйл явц нь үр төлүүдийн генетикийн ялгааг нэмэгдүүлнэ. == Менделийн удамшил == [[Файл:Gregor Mendel.png|thumb|left|180px|[[Грегор Мендель]]]] Удамшлын үндсэн зүй тогтлыг 19-р зуунд [[Грегор Мендель]] вандуйн ургамалд хийсэн туршилтаараа тайлбарласан. Тэрээр шинж тэмдгүүд холилдон алга болдоггүй, харин тусдаа удамшлын нэгжээр үеэс үед дамждаг гэсэн дүгнэлтэд хүрчээ.<ref name="Nature-Mendel">{{cite web |title=Gregor Mendel and the Principles of Inheritance |url=https://www.nature.com/scitable/topicpage/gregor-mendel-and-the-principles-of-inheritance-593/ |publisher=Nature Education |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> [[Менделийн удамшил|'''Менделийн удамшлын''']] үндсэн зарчмуудад: * '''Салан хуваарилагдах зарчим''' — бэлгийн эс үүсэх үед нэг генийн хоёр аллель салж, бэлгийн эс тус бүр зөвхөн нэг аллель авна; * '''Үл хамааран хуваарилагдах зарчим''' — өөр өөр генийн аллелиуд тодорхой нөхцөлд бие биеэсээ үл хамааран үр төлд дамжина; * '''Давамгай ба рецессив харилцаа''' — зарим гетерозигот генотипийн үед нэг аллелийн шинж фенотипт илэрч, нөгөө аллелийн шинж далд үлдэнэ. гэж багтана.<ref name="OpenStax-laws">{{cite web |title=Laws of Inheritance |url=https://openstax.org/books/biology/pages/12-3-laws-of-inheritance |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> [[Файл:Mendelian inheritance.svg|thumb|300px|Аллелиудын салан хуваарилагдах болон дахин хослохыг харуулсан бүдүүвч]] Менделийн хуулиуд нь нэг генээр тодорхойлогдох энгийн шинжүүдийн удамшлыг тайлбарлахад тохиромжтой. Гэвч бүх шинж Менделийн энгийн давамгай–рецессив загварыг дагадаггүй. == Менделийн бус удамшил == Олон шинж тэмдгийн удамшил нь нэг ген, хоёр аллелийн энгийн загвараас илүү нийлмэл байдаг. Менделийн бус удамшлын хэлбэрүүдэд: * '''бүрэн бус давамгайлал''' — гетерозигот организмд хоёр аллелийн завсрын шинж илрэх; * '''кодоминант байдал''' — хоёр аллель фенотипт зэрэг, тус тусдаа илрэх; * '''олон аллельт удамшил''' — популяцад нэг генийн хоёроос олон хувилбар байх; * '''полиген удамшил''' — нэг шинжид олон ген хамтран нөлөөлөх; * '''хүйстэй холбогдсон удамшил''' — ген бэлгийн хромосом дээр байрлах; * '''цитоплазмын удамшил''' — митохондри болон хлоропластын ДНХ-ээр дамжих; * '''[[Үе дамжин удамших эпигенетик|эпигенетик удамшил]]''' — ДНХ-ийн дараалал өөрчлөгдөөгүй боловч генийн ажиллагаанд нөлөөлөх зарим төлөв үе дамжин хадгалагдах зэрэг орно.<ref>{{cite web |title=Extensions of the Laws of Inheritance |url=https://openstax.org/books/concepts-biology/pages/8-3-extensions-of-the-laws-of-inheritance |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Ойр байрлалтай генүүд нэг хромосом дээр хамт удамших хандлагатай байдаг бөгөөд үүнийг [[генийн холбоо]] гэнэ. Кроссинговерын үр дүнд холбогдсон генүүдийн шинэ хослол үүсэж болно. == Удамшил ба орчин == Олон шинж тэмдэг генетикийн болон хүрээлэн буй орчны хүчин зүйлийн хамтын нөлөөгөөр бий болдог. Жишээлбэл, хүний өндөрт олон ген нөлөөлөхийн зэрэгцээ хоол тэжээл, өвчин, амьдралын нөхцөл мөн нөлөөлнө. Иймээс тодорхой шинж гэр бүлд нийтлэг байдаг нь тухайн шинж зөвхөн генээр дамжсан гэсэн үг биш. Гэр бүлийн гишүүд ижил орчин, хооллолт, дадал болон нийгмийн нөхцөлийг хуваалцаж болно. '''Удамшил''' болон '''удамших чадвар''' гэсэн ойлголтуудыг ялгана. Удамшил нь шинж тэмдэг үеэс үед дамжих үйл явц бол удамших чадвар нь тодорхой популяцын шинж тэмдгийн ялгааны хэдэн хувь генетикийн ялгаатай холбоотойг илэрхийлдэг статистик хэмжигдэхүүн юм. == Судалгааны түүх == Хүмүүс ургамал, амьтны шинж үе дамжин хадгалагддагийг эртнээс ажиглаж, хүссэн шинжтэй бодгалиудыг сонгон үржүүлж ирсэн. Гэвч удамшлын шинжлэх ухааны үндэс Менделийн 1850–1860-аад онд хийсэн туршилтаар тавигдсан. Менделийн үр дүнг 1900 оны орчим дахин нээсний дараа удамшлын нэгжүүд хромосом дээр байрладаг гэсэн хромосомын онол бий болсон. 20-р зуунд ДНХ удамшлын мэдээллийг хадгалдаг молекул болохыг тогтоож, генийн бүтэц, үйл ажиллагааг молекулын түвшинд судлах боломжтой болжээ.<ref>{{cite web |title=Chromosomal Theory and Genetic Linkage |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/13-1-chromosomal-theory-and-genetic-linkage |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Орчин үеийн генетик нь генийн дараалал, генийн илэрхийлэл, геном, эпигенетик, популяцын удамшил болон ген–орчны харилцан үйлчлэлийг судалдаг. == Мөн үзэх == * [[Генетик]] * [[Ген]] * [[Дезоксирибонуклейн хүчил]] * [[Хромосом]] * [[Аллел|Аллель]] * [[Генотип]] * [[Фенотип]] * [[Мутаци]] * [[Менделийн удамшил]] * [[Үе дамжин удамших эпигенетик]] == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гадаад холбоос == {{Commonscat|Heredity}} * [https://www.genome.gov/genetics-glossary Генетик, геномын нэр томьёоны тайлбар — АНУ-ын Хүний геном судлалын үндэсний хүрээлэн] [[Ангилал:Генетик]] [[Ангилал:Биологи]] ilwnsl2w8l5ihcg76ns8itf9cynt5ja Локус (генетик) 0 147963 866147 2026-08-14T14:48:05Z Koldobin 106481 Генетикийн локусын тухай шинэ өгүүлэл үүсгэв 866147 wikitext text/x-wiki [[Файл:Chromosome.svg|thumb|250px|Ердийн хромосомын бүтэц: (1) хроматид, (2) центромер, (3) богино буюу p гар, (4) урт буюу q гар.]] '''Локус''' (лат. ''locus'' — «байр») нь [[генетик]]т [[геном]] доторх тодорхой физик байрлал, тухайлбал тодорхой [[ген]] эсвэл бусад сонирхож буй [[ДНХ]]-ийн хэсэг байрлах газрыг хэлнэ.<ref>{{cite web |title=Locus |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Locus |website=Talking Glossary of Genomic and Genetic Terms |publisher=National Human Genome Research Institute |access-date=2026-08-14}}</ref> Генийн хувьд локус нь тухайн ген [[хромосом]] дээр хаана байрлаж байгааг илэрхийлнэ.<ref>{{cite web |title=Definition of locus |url=https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/genetics-dictionary/def/locus |website=NCI Dictionary of Genetics Terms |publisher=National Cancer Institute |access-date=2026-08-14}}</ref> ''Локус'' гэдэг үгийн олон тоо нь ''loci'' юм. Нэг хромосом дээр олон ген байрладаг бөгөөд ген бүр өөрийн тодорхой локустай байдаг. Ген эсвэл ДНХ-ийн тодорхой дараалал хэд хэдэн хувилбартай байж болох бөгөөд тэдгээрийг [[аллел]] гэж нэрлэдэг. Ижил локус дээрх хоёр аллель ижил байвал тухайн организм уг локусын хувьд [[гомозигот]], харин ялгаатай байвал [[гетерозигот]] гэж нэрлэгдэнэ.<ref>{{cite web |title=Allele |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Allele |website=Talking Glossary of Genomic and Genetic Terms |publisher=National Human Genome Research Institute |access-date=2026-08-14}}</ref> == Хромосомын байрлалын тэмдэглэгээ == [[Файл:Cytogenetic Banding Nomenclature.png|thumb|300px|Хромосомын цитогенетикийн зурвасын тэмдэглэгээ. Богино гарыг '''p''', урт гарыг '''q''' гэж тэмдэглэнэ.]] Хромосом дээрх локусыг [[цитогенетик]]ийн тэмдэглэгээгээр тодорхойлж болно. Хромосомын богино гарыг '''p''', урт гарыг '''q''' үсгээр тэмдэглэдэг. Хромосомыг будах үед харагдах зурвасуудыг [[центромер]]оос [[теломер]] руу чиглүүлэн дугаарладаг. Жишээлбэл, локусыг '''3p22.1''' гэж тэмдэглэсэн бол: * '''3''' — 3-р хромосом; * '''p''' — хромосомын богино гар; * '''22''' — 2-р бүсийн 2-р зурвас; * '''1''' — тухайн зурвасын 1-р дэд зурвас. Ийм тэмдэглэгээ нь ген болон бусад ДНХ-ийн дарааллын хромосом дээрх байрлалыг нарийвчлан заах боломж олгодог. == Генийн зураглал == Ген, генетикийн маркер болон бусад ДНХ-ийн дарааллын хромосом дээрх байрлалыг тодорхойлох үйл явцыг [[генийн зураглал]] гэж нэрлэдэг. Тодорхой генүүд болон генетикийн маркерууд нэг хромосом дээр хоорондоо ойр байрлавал хамт удамших магадлал өндөр байдаг. Энэ үзэгдлийг [[генийн холбоо]] гэж нэрлэдэг. Локусын тухай ойлголтыг генийн байрлалыг тодорхойлох, генетикийн маркеруудыг судлах, удамшлын шинж чанарууд болон өвчинтэй холбоотой геномын хэсгүүдийг тогтооход өргөн хэрэглэдэг. == Мөн үзэх == * [[Ген]] * [[Хромосом]] * [[Аллел]] * [[Геном]] * [[Генийн холбоо]] * [[Генийн зураглал]] * [[Генотип]] * [[Фенотип]] == Эх сурвалж == {{Reflist}} {{Commons category|Locus (genetics)}} [[Ангилал:Генетик]] [[Ангилал:Хромосом]] lxxl5gjlqmw8h2u1p8x8z9kggxctmk4 Рибозим 0 147964 866148 2026-08-14T14:56:27Z Koldobin 106481 Рибозимын тухай шинэ өгүүлэл үүсгэж, зураг болон эх сурвалж нэмэв 866148 wikitext text/x-wiki [[Файл:Full length hammerhead ribozyme.png|thumb|250px|Алхны толгой хэлбэрийн (''hammerhead'') рибозимын бүтэц.]] '''Рибозим''' (англиар ''ribozyme'', ''ribonucleic acid'' болон ''enzyme'' гэсэн үгнээс) буюу '''каталитик РНХ''' нь тодорхой [[биохими]]йн урвалыг [[катализ]]лах чадвартай [[Рибонуклейн хүчил|РНХ]] молекул юм. Рибозимууд нь уургийн [[фермент]]үүдийн нэгэн адил урвалын хурдыг нэмэгдүүлэх чадвартай боловч өөрсдөө РНХ-ээс тогтдог.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Chemistry 1989 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1989/press-release/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=2026-08-14}}</ref> Байгалийн олон рибозим нь РНХ-ийн молекулыг таслах, холбох болон [[РНХ сплайсинг|сплайсинг]] хийх урвалыг катализладаг. Мөн [[рибосом]]ын том дэд нэгжийн рибосомын РНХ нь уургийн нийлэгжилтийн үед [[пептидийн холбоо]] үүсэхэд каталитик үүрэг гүйцэтгэдэг. == Нээлт == 1970-аад оны төгсгөл хүртэл эс дэх биологийн катализаторуудыг үндсэндээ [[уураг (молекул)|уураг]] бүтэцтэй ферментүүд гэж үздэг байв. 1980-аад оны эхээр Томас Чек болон түүний судалгааны баг ''Tetrahymena thermophila''-гийн рибосомын РНХ-ийн интрон өөрөө сплайсинг хийх чадвартай болохыг тогтоожээ. 1982 онд Крюгер болон түүний хамтрагчид ''Tetrahymena''-гийн РНХ өөрийнхөө интроныг уургийн ферментийн оролцоогүйгээр салгаж чаддаг болохыг тайлбарласан.<ref>{{cite journal |author1=Kruger K |author2=Grabowski PJ |author3=Zaug AJ |author4=Sands J |author5=Gottschling DE |author6=Cech TR |title=Self-splicing RNA: autoexcision and autocyclization of the ribosomal RNA intervening sequence of Tetrahymena |journal=Cell |volume=31 |issue=1 |pages=147–157 |year=1982 |doi=10.1016/0092-8674(82)90414-7}}</ref> Үүний зэрэгцээ Сидни Олтмены баг бактерийн [[Рибонуклеаза P|рибонуклеаза P]]-ийн РНХ бүрэлдэхүүн хэсэг өөрөө каталитик идэвхтэй болохыг тогтоосон. 1983 онд РНХ хэсэг нь уургийн бүрэлдэхүүнгүйгээр тРНХ-ийн прекурсорыг тасалж чаддаг болохыг туршилтаар харуулжээ.<ref>{{cite journal |author1=Guerrier-Takada C |author2=Gardiner K |author3=Marsh T |author4=Pace N |author5=Altman S |title=The RNA moiety of ribonuclease P is the catalytic subunit of the enzyme |journal=Cell |volume=35 |issue=3 Pt 2 |pages=849–857 |year=1983 |doi=10.1016/0092-8674(83)90117-4 |pmid=6197186}}</ref> 1989 онд [[Томас Чек]] болон [[Сидни Олтмен]] нар «РНХ-ийн каталитик шинж чанарыг нээсний төлөө» [[Химийн салбарын Нобелийн шагнал]] хүртсэн.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Chemistry 1989 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1989/press-release/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=2026-08-14}}</ref> == Бүтэц ба үйл ажиллагаа == [[Файл:Ribozyme mechanism.png|thumb|300px|Рибозим РНХ молекулыг таслах ерөнхий механизмын бүдүүвч.]] РНХ нь зөвхөн дөрвөн үндсэн төрлийн [[нуклеотид]]оос бүрддэг боловч молекул нь нугаларч нарийн хоёрдогч болон гуравдагч бүтэц үүсгэх чадвартай. Энэ гурван хэмжээст бүтэц нь рибозимын каталитик идэвхтэй төвийг бий болгодог. Олон рибозимын үйл ажиллагаанд магни зэрэг хоёр валенттай металлын ионууд чухал үүрэгтэй. Эдгээр ион нь РНХ-ийн бүтцийг тогтворжуулах эсвэл химийн урвалд шууд оролцож болно. Рибозимуудын катализладаг урвалд: * РНХ-ийн фосфодиэфирийн холбоог таслах; * РНХ-ийн хэсгүүдийг хооронд нь холбох; * РНХ-ийн сплайсинг; * нуклеотид шилжүүлэх; * пептидийн холбоо үүсгэх зэрэг орно. == Рибосом == [[Рибосом]] нь уураг нийлэгжүүлдэг эсийн молекулын машин юм. Рибосомын пептидилтрансферазын төвийн каталитик үйл ажиллагааг голчлон рибосомын РНХ гүйцэтгэдэг. Иймээс рибосомыг том хэмжээний байгалийн рибозим гэж үздэг. == Рибозимын төрлүүд == Байгальд болон лабораторийн нөхцөлд олон төрлийн рибозим илрүүлсэн. Үүнд: * I болон II бүлгийн өөрөө сплайсинг хийдэг интронууд; * ''hammerhead'' буюу алхны толгой хэлбэрийн рибозим; * ''hairpin'' рибозим; * гепатитын дельта вирусийн рибозим; * VS рибозим; * [[Рибонуклеаза P|RNase P]]-ийн РНХ; * ''glmS'' рибозим зэрэг багтана. == РНХ-ийн ертөнцийн таамаглал == РНХ нь нэг талаас удамшлын мэдээлэл хадгалж, нөгөө талаас химийн урвалыг катализлах чадвартай байдаг нь амьдралын үүслийн судалгаанд чухал ач холбогдолтой. Энэ шинж чанар нь эртний амьд системүүдэд РНХ нь өнөөгийн [[ДНХ]] болон уургийн үүргийг зэрэг гүйцэтгэж байсан байж болох тухай [[РНХ-ийн ертөнцийн таамаглал]]ын нэг үндэслэл болдог. Рибозимын нээлт нь РНХ зөвхөн ДНХ-ээс уураг руу мэдээлэл дамжуулдаг завсрын молекул биш, харин идэвхтэй биологийн катализатор байж чаддаг болохыг харуулсан. == Хиймэл рибозим == Байгалийн рибозимууд нээгдсэний дараа лабораторид шинэ каталитик РНХ молекулуудыг зохион бүтээх, сонгон шалгаруулах судалгаа өргөжсөн. Хиймэл рибозимыг тодорхой РНХ дарааллыг таньж таслах, биосенсор бүтээх болон генийн үйл ажиллагааг судлахад ашиглах боломжийг судалдаг. == Мөн үзэх == * [[Рибонуклейн хүчил]] * [[Рибосом]] * [[Фермент]] * [[Катализ]] * [[РНХ сплайсинг]] * [[РНХ-ийн ертөнцийн таамаглал]] * [[Ген]] * [[Генийн экспресс]] == Эх сурвалж == {{Reflist}} {{Commons category|Ribozymes}} [[Ангилал:Молекул биологи]] [[Ангилал:РНХ]] houtwkq2zqeqhi76jqvecqkc0rngvam Рибонуклеаза P 0 147965 866149 2026-08-14T14:59:27Z Koldobin 106481 Рибонуклеаза P-ийн тухай шинэ өгүүлэл үүсгэж, зураг болон эх сурвалж нэмэв 866149 wikitext text/x-wiki [[Файл:RNasePimage wiki.png|thumb|300px|Бактерийн рибонуклеаза P комплекс [[зөөгч РНХ|тРНХ]]-тэй холбогдсон байдал.]] '''Рибонуклеаза P''' ('''RNase P''') нь [[Рибонуклейн хүчил|РНХ]]-ийг тасалдаг эндорибонуклеаз бөгөөд [[зөөгч РНХ]] (тРНХ)-ийн боловсруулалтад чухал үүрэгтэй фермент юм. Түүний хамгийн сайн судлагдсан үүрэг нь урьдал тРНХ (pre-tRNA)-ийн 5′ талын илүүдэл дарааллыг таслан авч, боловсорсон тРНХ-ийн 5′ төгсгөлийг үүсгэх явдал юм.<ref>{{cite web |title=Ribonuclease P |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/mesh/68043262 |website=Medical Subject Headings |publisher=National Center for Biotechnology Information |access-date=2026-08-14}}</ref> Олон организмд рибонуклеаза P нь РНХ болон [[уураг (молекул)|уураг]] хоёроос бүрдэх [[рибонуклеопротеин]] комплекс байдаг. Бактерийн рибонуклеаза P-ийн РНХ бүрэлдэхүүн хэсэг нь уургийн бүрэлдэхүүнгүйгээр ч тодорхой нөхцөлд катализ хийх чадвартай. Иймээс RNase P нь байгалийн [[Рибозим|рибозимын]] сонгодог жишээний нэг юм.<ref>{{cite journal |author1=Guerrier-Takada C |author2=Gardiner K |author3=Marsh T |author4=Pace N |author5=Altman S |title=The RNA moiety of ribonuclease P is the catalytic subunit of the enzyme |journal=Cell |volume=35 |issue=3 Pt 2 |pages=849–857 |year=1983 |doi=10.1016/0092-8674(83)90117-4 |pmid=6197186}}</ref> == Үүрэг == Урьдал тРНХ молекулууд нь нийлэгжсэний дараа шууд бүрэн ажиллагаатай байдаггүй. Тэдгээрийн төгсгөлүүдэд боловсруулж зайлуулах шаардлагатай нэмэлт нуклеотидын дараалал байж болно. Рибонуклеаза P нь урьдал тРНХ-ийн 5′ талд байрлах нэмэлт хэсгийг тасалж, боловсорсон тРНХ-ийн зөв 5′ төгсгөлийг бий болгодог. Энэ боловсруулалт нь тРНХ цаашид [[уургийн нийлэгжилт]]эд хэвийн оролцоход шаардлагатай. RNase P-ийн катализладаг урвал нь РНХ-ийн фосфодиэфирийн холбоог гидролизоор таслах урвал юм.<ref>{{cite web |title=Ribonuclease P |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/mesh/68043262 |website=Medical Subject Headings |publisher=National Center for Biotechnology Information |access-date=2026-08-14}}</ref> == Бүтэц == [[Файл:RNase P.png|thumb|250px|Бактерийн рибонуклеаза P-ийн РНХ бүрэлдэхүүн хэсгийн гурван хэмжээст бүтэц.]] Рибонуклеаза P-ийн бүтэц нь организмын бүлгээс хамааран ялгаатай байдаг. === Бактерид === Бактерийн RNase P нь үндсэндээ: * каталитик РНХ молекул; * нэг уургийн бүрэлдэхүүн хэсгээс тогтоно. Бактерийн РНХ бүрэлдэхүүн хэсэг нь тохиромжтой лабораторийн нөхцөлд уураггүйгээр урьдал тРНХ-ийг тасалж чаддаг. Уургийн бүрэлдэхүүн хэсэг нь субстратыг таних, холбогдох чадвар болон катализын үр ашгийг нэмэгдүүлдэг. Бактерийн RNase P болон тРНХ-ийн комплексийн гурван хэмжээст бүтцийг судалснаар фермент урьдал тРНХ-ийг хэрхэн таньж, идэвхтэй төвдөө байрлуулдгийг нарийвчлан тогтоох боломжтой болсон.<ref>{{cite journal |author1=Reiter NJ |author2=Osterman A |author3=Torres-Larios A |author4=Swinger KK |author5=Pan T |author6=Mondragón A |title=Structure of a bacterial ribonuclease P holoenzyme in complex with tRNA |journal=Nature |volume=468 |issue=7325 |pages=784–789 |year=2010 |doi=10.1038/nature09516 |pmid=21076397 |pmc=3058908}}</ref> === Архей ба эукариотод === [[Архей]] болон [[эукариот]] организмын эсийн RNase P нь мөн РНХ бүрэлдэхүүн хэсэгтэй боловч бактерийнхтай харьцуулахад илүү олон уургийн бүрэлдэхүүнтэй байдаг. Гэсэн хэдий ч RNase P-ийн бүх хэлбэр заавал каталитик РНХ агуулдаггүй. Зарим организм болон эсийн эрхтэнд зөвхөн уургаас тогтсон RNase P байдаг. Жишээлбэл, хүний [[митохондри]]йн RNase P нь РНХ агуулаагүй гурван уургийн комплекс болохыг тогтоосон.<ref>{{cite journal |author1=Holzmann J |author2=Frank P |author3=Löffler E |author4=Bennett KL |author5=Gerner C |author6=Rossmanith W |title=RNase P without RNA: identification and functional reconstitution of the human mitochondrial tRNA processing enzyme |journal=Cell |volume=135 |issue=3 |pages=462–474 |year=2008 |doi=10.1016/j.cell.2008.09.013 |pmid=18984158}}</ref> == Каталитик РНХ == RNase P-ийн шинжлэх ухааны онцгой ач холбогдол нь РНХ молекул өөрөө ферментийн үүрэг гүйцэтгэж чаддаг болохыг харуулсан явдал юм. Сидни Олтмен болон түүний хамтрагчид бактерийн RNase P-ийг судлахдаа түүний РНХ бүрэлдэхүүн хэсэг нь каталитик үйл ажиллагааг өөрөө гүйцэтгэж чаддаг болохыг туршилтаар харуулсан.<ref>{{cite journal |author1=Guerrier-Takada C |author2=Gardiner K |author3=Marsh T |author4=Pace N |author5=Altman S |title=The RNA moiety of ribonuclease P is the catalytic subunit of the enzyme |journal=Cell |volume=35 |issue=3 Pt 2 |pages=849–857 |year=1983 |doi=10.1016/0092-8674(83)90117-4 |pmid=6197186}}</ref> Энэ болон Томас Чекийн бие даан хийсэн каталитик РНХ-ийн судалгаанууд нь РНХ зөвхөн генетикийн мэдээлэл дамжуулах молекул биш, мөн биохимийн урвалыг катализлах чадвартай болохыг баталсан. 1989 онд [[Сидни Олтмен]] болон [[Томас Чек]] нар РНХ-ийн каталитик шинж чанарыг нээсний төлөө [[Химийн салбарын Нобелийн шагнал]] хүртсэн.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Chemistry 1989 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1989/press-release/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=2026-08-14}}</ref> == Биологийн ач холбогдол == Тээвэрлэгч РНХ нь [[рибосом]]д амин хүчлийг хүргэж, уургийн нийлэгжилтийн үед генетикийн кодыг амин хүчлийн дараалал болгон хувиргах үндсэн үүрэгтэй. Иймээс тРНХ-ийн зөв боловсруулалт нь эсийн хэвийн үйл ажиллагаанд зайлшгүй шаардлагатай. RNase P-ийн судалгаа нь: * тРНХ-ийн боловсруулалт; * РНХ-ийн бүтэц ба катализ; * РНХ-уургийн харилцан үйлчлэл; * рибозимын үйл ажиллагаа; * амьдралын эртний хувьслын механизм зэрэг молекул биологийн олон асуудлыг ойлгоход чухал ач холбогдолтой. Каталитик РНХ оршин байдгийг тогтоосон нь РНХ нь эртний амьдралын системд удамшлын мэдээллийг хадгалах болон химийн урвалыг катализлах хоёр үүргийг зэрэг гүйцэтгэж байсан байж болох тухай [[РНХ-ийн ертөнцийн таамаглал]]д чухал үндэслэл болсон.<ref>{{cite web |title=Ribonucleic acid (RNA) – the biomolecule which can do it all |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1989/8986-ribonucleic-acid-rna-the-biomolecule-which-can-do-it-all/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=2026-08-14}}</ref> == Мөн үзэх == * [[Рибозим]] * [[Рибонуклейн хүчил]] * [[Зөөгч РНХ]] * [[Рибосом]] * [[Фермент]] * [[РНХ-ийн ертөнцийн таамаглал]] == Эх сурвалж == {{Reflist}} [[Ангилал:РНХ]] [[Ангилал:Фермент]] [[Ангилал:Молекул биологи]] ar0hanv7zrxbansbflromni966ckdoe Ангилал:Валахийн газар зүй 14 147966 866170 2026-08-14T16:20:13Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{commonscat|Geography of Wallachia|Валахийн газар зүй}} {{-}} [[Ангилал:Валахи]] [[Ангилал:Румыны газар зүй|.Валахи]]" 866170 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Geography of Wallachia|Валахийн газар зүй}} {{-}} [[Ангилал:Валахи]] [[Ангилал:Румыны газар зүй|.Валахи]] t78qw5qpzz67zupymvxqnaqpwb8m57f Солон ястан 0 147967 866176 2026-08-14T16:27:58Z ~2026-44655-37 106798 Хуудас үүсгэв: " Солон нарыг анх Кидан гүрний үед түүхэнд анх нэр гарсан Киданы нэгэн хаанд захирагддаг тухай сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. Тэгвэл киданчуудын тухай. Хятанчууд 906-1125 оны хооронд Их ляо хэмээх төр улсаа байгуулж 1125 онд түүхэн нөхцөл шалтгааны эрхээр Зөрчи..." 866176 wikitext text/x-wiki Солон нарыг анх Кидан гүрний үед түүхэнд анх нэр гарсан Киданы нэгэн хаанд захирагддаг тухай сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. Тэгвэл киданчуудын тухай. Хятанчууд 906-1125 оны хооронд Их ляо хэмээх төр улсаа байгуулж 1125 онд түүхэн нөхцөл шалтгааны эрхээр Зөрчидийн Алтан улсад цохигдоход орж өгөөгүй хэсэг нь Өрнө зүг рүү нүүж Баруун Ляо улс буюу зарим түүхэнд Хар Хятан гэж тэмдэглэгдсэн улсаа байгуулж явсан, монгол угсааны Хятан нарын зохион хэрэглэж байсан хоёр зүйлийн бичиг үсэг болой.<ref>С.Ган-Эрдэнэ. Солон угсаатны түүх соёл. Ховд хот. 2025 11-12-р тал</ref> “Богд баатар биеэр дайлсан тэмдэглэл бичиг-ийн дагалдуулсан хяналтад өгүүлсэн нь: Гирин, Хар мөрний газар дахь хот балгас нь цөм туйпуу тоосгоор барьсан цөм хоёр гурван газар тойруулан  модоо шивээ барьж даруй түүнийгээ хот хэмээхүй. Дүнчэнгийн Фан Гүнчянь цөлөгдөж, Нингүта-гийн газар сууж, буцаж ирээд зохиосон тэмдэглэл бичигт өгүүлсэн нь “Тэр газрын зах дөхөмгүй зуун газрын дотор явахуйд амуу тарихгүй шиш худалдан авахгүй, мөнгө зоосын гүйлгээгүй гагц нариуму давууны арилжаатай. Хүмүүний тариаг өөр мал гишгэх болбоос түүнээр төлөөлмүй. Хэдүй захирагч боловч найр тавихгүй энэ улс номхон  шударга заншилтай байв. Ойр үед сонсвоос урьдыг хүрэхгүй хэмээмүй. Солон нь Хар мөрний умар этгээдэд баймуй.[1] Нум сум барьж өөрийн модон дээр гарч барс, баавгайг алж, үүрч ирмүй. Хэрвээ морь малаа алдах болбоос түүний мориор эргэж хэдэн зуун газрын гадна боловч олж авчирмуй. Гагц бороо орсны хойно мөрийг таньж чадахгүй. Тэд нарын үгийн аялга монгол лугаа өөр, түүний хэлэнд хятад үг холилцоотой. Тийнхүү зарим нь Ляо улсын /Эртний Монголын Хятан улсыг хэлж байна С.Г /үлдэгдэл угсаа болмуй. Манж бус хэмээмүй.[2] Хятан буюу Киданчууд нь Лууха голын баруун талаар, Шар мөрний умард саваар нутаглаж байжээ. Хятан улсыг хятадууд Ляо улс хэмээн нэрлэж асан бөгөөд 923 оноос Алтайгаас зүүн тийш Хэрлэн голын хойт бие хүртэл нутгаа тэлж түүхийн олон дурсгал монголд үлдээжээ. Хятан нар уг удмын хувьд Дунху аймгийн Сяньби нараас гаралтай учир удам гарлын хувьд өвөм монголчууд гэж үздэг. ----[1] Дайчин улсын түүхийн товчоон. Монгол бичгээс кирилл бичигт хөрвүүлж, тайлбар үйлдэн эмхэтгэсэн: Г.Сэр-Од, Хянан тохиолдуулсан: Түүхийн ухааны доктор Ц.Цэрэндорж, УБ, 2019, Тал.46 [2] Дайчин улсын түүхийн товчоон. Монгол бичгээс кирилл бичигт хөрвүүлж, тайлбар үйлдэн эмхэтгэсэн: Г.Сэр-Од, Хянан тохиолдуулсан: Түүхийн ухааны доктор Ц.Цэрэндорж, УБ, 2019, Тал.46 906earf9k05ryxc0ogtsiech8onb6sw 866177 866176 2026-08-14T16:30:01Z ~2026-44655-37 106798 солон ястан 866177 wikitext text/x-wiki Солон нарыг анх Кидан гүрний үед түүхэнд анх нэр гарсан Киданы нэгэн хаанд захирагддаг тухай сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. Тэгвэл киданчуудын тухай. Хятанчууд 906-1125 оны хооронд Их ляо хэмээх төр улсаа байгуулж 1125 онд түүхэн нөхцөл шалтгааны эрхээр Зөрчидийн Алтан улсад цохигдоход орж өгөөгүй хэсэг нь Өрнө зүг рүү нүүж Баруун Ляо улс буюу зарим түүхэнд Хар Хятан гэж тэмдэглэгдсэн улсаа байгуулж явсан, монгол угсааны Хятан нарын зохион хэрэглэж байсан хоёр зүйлийн бичиг үсэг болой.<ref>С.Ган-Эрдэнэ. Солон угсаатны түүх соёл. Ховд хот. 2025 11-12-р тал</ref> “Богд баатар биеэр дайлсан тэмдэглэл бичиг-ийн дагалдуулсан хяналтад өгүүлсэн нь: Гирин, Хар мөрний газар дахь хот балгас нь цөм туйпуу тоосгоор барьсан цөм хоёр гурван газар тойруулан  модоо шивээ барьж даруй түүнийгээ хот хэмээхүй. Дүнчэнгийн Фан Гүнчянь цөлөгдөж, Нингүта-гийн газар сууж, буцаж ирээд зохиосон тэмдэглэл бичигт өгүүлсэн нь “Тэр газрын зах дөхөмгүй зуун газрын дотор явахуйд амуу тарихгүй шиш худалдан авахгүй, мөнгө зоосын гүйлгээгүй гагц нариуму давууны арилжаатай. Хүмүүний тариаг өөр мал гишгэх болбоос түүнээр төлөөлмүй. Хэдүй захирагч боловч найр тавихгүй энэ улс номхон  шударга заншилтай байв. Ойр үед сонсвоос урьдыг хүрэхгүй хэмээмүй. Солон нь Хар мөрний умар этгээдэд баймуй.[1] Нум сум барьж өөрийн модон дээр гарч барс, баавгайг алж, үүрч ирмүй. Хэрвээ морь малаа алдах болбоос түүний мориор эргэж хэдэн зуун газрын гадна боловч олж авчирмуй. Гагц бороо орсны хойно мөрийг таньж чадахгүй. Тэд нарын үгийн аялга монгол лугаа өөр, түүний хэлэнд хятад үг холилцоотой. Тийнхүү зарим нь Ляо улсын /Эртний Монголын Хятан улсыг хэлж байна С.Г /үлдэгдэл угсаа болмуй. Манж бус хэмээмүй.[2] [[Файл:Song-Liao-Xixia-1111.png|alt=Кидан улсын газрын зураг|thumb|Кидан улсын газрын зураг]] Хятан буюу Киданчууд нь Лууха голын баруун талаар, Шар мөрний умард саваар нутаглаж байжээ. Хятан улсыг хятадууд Ляо улс хэмээн нэрлэж асан бөгөөд 923 оноос Алтайгаас зүүн тийш Хэрлэн голын хойт бие хүртэл нутгаа тэлж түүхийн олон дурсгал монголд үлдээжээ. Хятан нар уг удмын хувьд Дунху аймгийн Сяньби нараас гаралтай учир удам гарлын хувьд өвөм монголчууд гэж үздэг. ----[1] Дайчин улсын түүхийн товчоон. Монгол бичгээс кирилл бичигт хөрвүүлж, тайлбар үйлдэн эмхэтгэсэн: Г.Сэр-Од, Хянан тохиолдуулсан: Түүхийн ухааны доктор Ц.Цэрэндорж, УБ, 2019, Тал.46 [2] Дайчин улсын түүхийн товчоон. Монгол бичгээс кирилл бичигт хөрвүүлж, тайлбар үйлдэн эмхэтгэсэн: Г.Сэр-Од, Хянан тохиолдуулсан: Түүхийн ухааны доктор Ц.Цэрэндорж, УБ, 2019, Тал.46 p02fqnycyhxwsbp0h57w34gqnqvfxfe 866178 866177 2026-08-14T16:31:16Z ~2026-44655-37 106798 солон ястан 866178 wikitext text/x-wiki [[Файл:MongolHuntersSong.jpg|alt=эртний Кидан хүмүүс|thumb|эртний Кидан хүмүүс]] Солон нарыг анх Кидан гүрний үед түүхэнд анх нэр гарсан Киданы нэгэн хаанд захирагддаг тухай сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. Тэгвэл киданчуудын тухай. Хятанчууд 906-1125 оны хооронд Их ляо хэмээх төр улсаа байгуулж 1125 онд түүхэн нөхцөл шалтгааны эрхээр Зөрчидийн Алтан улсад цохигдоход орж өгөөгүй хэсэг нь Өрнө зүг рүү нүүж Баруун Ляо улс буюу зарим түүхэнд Хар Хятан гэж тэмдэглэгдсэн улсаа байгуулж явсан, монгол угсааны Хятан нарын зохион хэрэглэж байсан хоёр зүйлийн бичиг үсэг болой.<ref>С.Ган-Эрдэнэ. Солон угсаатны түүх соёл. Ховд хот. 2025 11-12-р тал</ref> “Богд баатар биеэр дайлсан тэмдэглэл бичиг-ийн дагалдуулсан хяналтад өгүүлсэн нь: Гирин, Хар мөрний газар дахь хот балгас нь цөм туйпуу тоосгоор барьсан цөм хоёр гурван газар тойруулан  модоо шивээ барьж даруй түүнийгээ хот хэмээхүй. Дүнчэнгийн Фан Гүнчянь цөлөгдөж, Нингүта-гийн газар сууж, буцаж ирээд зохиосон тэмдэглэл бичигт өгүүлсэн нь “Тэр газрын зах дөхөмгүй зуун газрын дотор явахуйд амуу тарихгүй шиш худалдан авахгүй, мөнгө зоосын гүйлгээгүй гагц нариуму давууны арилжаатай. Хүмүүний тариаг өөр мал гишгэх болбоос түүнээр төлөөлмүй. Хэдүй захирагч боловч найр тавихгүй энэ улс номхон  шударга заншилтай байв. Ойр үед сонсвоос урьдыг хүрэхгүй хэмээмүй. Солон нь Хар мөрний умар этгээдэд баймуй.[1] Нум сум барьж өөрийн модон дээр гарч барс, баавгайг алж, үүрч ирмүй. Хэрвээ морь малаа алдах болбоос түүний мориор эргэж хэдэн зуун газрын гадна боловч олж авчирмуй. Гагц бороо орсны хойно мөрийг таньж чадахгүй. Тэд нарын үгийн аялга монгол лугаа өөр, түүний хэлэнд хятад үг холилцоотой. Тийнхүү зарим нь Ляо улсын /Эртний Монголын Хятан улсыг хэлж байна С.Г /үлдэгдэл угсаа болмуй. Манж бус хэмээмүй.[2] [[Файл:Song-Liao-Xixia-1111.png|alt=Кидан улсын газрын зураг|thumb|Кидан улсын газрын зураг]] Хятан буюу Киданчууд нь Лууха голын баруун талаар, Шар мөрний умард саваар нутаглаж байжээ. Хятан улсыг хятадууд Ляо улс хэмээн нэрлэж асан бөгөөд 923 оноос Алтайгаас зүүн тийш Хэрлэн голын хойт бие хүртэл нутгаа тэлж түүхийн олон дурсгал монголд үлдээжээ. Хятан нар уг удмын хувьд Дунху аймгийн Сяньби нараас гаралтай учир удам гарлын хувьд өвөм монголчууд гэж үздэг. ----[1] Дайчин улсын түүхийн товчоон. Монгол бичгээс кирилл бичигт хөрвүүлж, тайлбар үйлдэн эмхэтгэсэн: Г.Сэр-Од, Хянан тохиолдуулсан: Түүхийн ухааны доктор Ц.Цэрэндорж, УБ, 2019, Тал.46 [2] Дайчин улсын түүхийн товчоон. Монгол бичгээс кирилл бичигт хөрвүүлж, тайлбар үйлдэн эмхэтгэсэн: Г.Сэр-Од, Хянан тохиолдуулсан: Түүхийн ухааны доктор Ц.Цэрэндорж, УБ, 2019, Тал.46 6h2t5r3da37b6qwx2hxgputhkxka466 866179 866178 2026-08-14T16:33:07Z ~2026-44655-37 106798 солон ястан 866179 wikitext text/x-wiki '''Солон ястны гарал үүсэл'''[[Файл:MongolHuntersSong.jpg|alt=эртний Кидан хүмүүс|thumb|эртний Кидан хүмүүс]] Солон нарыг анх Кидан гүрний үед түүхэнд анх нэр гарсан Киданы нэгэн хаанд захирагддаг тухай сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. Тэгвэл киданчуудын тухай. Хятанчууд 906-1125 оны хооронд Их ляо хэмээх төр улсаа байгуулж 1125 онд түүхэн нөхцөл шалтгааны эрхээр Зөрчидийн Алтан улсад цохигдоход орж өгөөгүй хэсэг нь Өрнө зүг рүү нүүж Баруун Ляо улс буюу зарим түүхэнд Хар Хятан гэж тэмдэглэгдсэн улсаа байгуулж явсан, монгол угсааны Хятан нарын зохион хэрэглэж байсан хоёр зүйлийн бичиг үсэг болой.<ref>С.Ган-Эрдэнэ. Солон угсаатны түүх соёл. Ховд хот. 2025 11-12-р тал</ref> “Богд баатар биеэр дайлсан тэмдэглэл бичиг-ийн дагалдуулсан хяналтад өгүүлсэн нь: Гирин, Хар мөрний газар дахь хот балгас нь цөм туйпуу тоосгоор барьсан цөм хоёр гурван газар тойруулан  модоо шивээ барьж даруй түүнийгээ хот хэмээхүй. Дүнчэнгийн Фан Гүнчянь цөлөгдөж, Нингүта-гийн газар сууж, буцаж ирээд зохиосон тэмдэглэл бичигт өгүүлсэн нь “Тэр газрын зах дөхөмгүй зуун газрын дотор явахуйд амуу тарихгүй шиш худалдан авахгүй, мөнгө зоосын гүйлгээгүй гагц нариуму давууны арилжаатай. Хүмүүний тариаг өөр мал гишгэх болбоос түүнээр төлөөлмүй. Хэдүй захирагч боловч найр тавихгүй энэ улс номхон  шударга заншилтай байв. Ойр үед сонсвоос урьдыг хүрэхгүй хэмээмүй. Солон нь Хар мөрний умар этгээдэд баймуй.[1] Нум сум барьж өөрийн модон дээр гарч барс, баавгайг алж, үүрч ирмүй. Хэрвээ морь малаа алдах болбоос түүний мориор эргэж хэдэн зуун газрын гадна боловч олж авчирмуй. Гагц бороо орсны хойно мөрийг таньж чадахгүй. Тэд нарын үгийн аялга монгол лугаа өөр, түүний хэлэнд хятад үг холилцоотой. Тийнхүү зарим нь Ляо улсын /Эртний Монголын Хятан улсыг хэлж байна С.Г /үлдэгдэл угсаа болмуй. Манж бус хэмээмүй.[2] [[Файл:Song-Liao-Xixia-1111.png|alt=Кидан улсын газрын зураг|thumb|Кидан улсын газрын зураг]] Хятан буюу Киданчууд нь Лууха голын баруун талаар, Шар мөрний умард саваар нутаглаж байжээ. Хятан улсыг хятадууд Ляо улс хэмээн нэрлэж асан бөгөөд 923 оноос Алтайгаас зүүн тийш Хэрлэн голын хойт бие хүртэл нутгаа тэлж түүхийн олон дурсгал монголд үлдээжээ. Хятан нар уг удмын хувьд Дунху аймгийн Сяньби нараас гаралтай учир удам гарлын хувьд өвөм монголчууд гэж үздэг. ----[1] Дайчин улсын түүхийн товчоон. Монгол бичгээс кирилл бичигт хөрвүүлж, тайлбар үйлдэн эмхэтгэсэн: Г.Сэр-Од, Хянан тохиолдуулсан: Түүхийн ухааны доктор Ц.Цэрэндорж, УБ, 2019, Тал.46 [2] Дайчин улсын түүхийн товчоон. Монгол бичгээс кирилл бичигт хөрвүүлж, тайлбар үйлдэн эмхэтгэсэн: Г.Сэр-Од, Хянан тохиолдуулсан: Түүхийн ухааны доктор Ц.Цэрэндорж, УБ, 2019, Тал.46 cev8vn8be07ij6tm90c7qhhf1jmgr72 866180 866179 2026-08-14T16:45:34Z ~2026-44655-37 106798 866180 wikitext text/x-wiki '''Солон ястны гарал үүсэл'''[[Файл:MongolHuntersSong.jpg|alt=эртний Кидан хүмүүс|thumb|эртний Кидан хүмүүс]] Солон нарыг анх Кидан гүрний үед түүхэнд анх нэр гарсан Киданы нэгэн хаанд захирагддаг тухай сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. Тэгвэл киданчуудын тухай. Хятанчууд 906-1125 оны хооронд Их ляо хэмээх төр улсаа байгуулж 1125 онд түүхэн нөхцөл шалтгааны эрхээр Зөрчидийн Алтан улсад цохигдоход орж өгөөгүй хэсэг нь Өрнө зүг рүү нүүж Баруун Ляо улс буюу зарим түүхэнд Хар Хятан гэж тэмдэглэгдсэн улсаа байгуулж явсан, монгол угсааны Хятан нарын зохион хэрэглэж байсан хоёр зүйлийн бичиг үсэг болой.<ref name=":0">С.Ган-Эрдэнэ. Солон угсаатны түүх соёл. Ховд хот. 2025 11-12-р тал</ref> “Богд баатар биеэр дайлсан тэмдэглэл бичиг-ийн дагалдуулсан хяналтад өгүүлсэн нь: Гирин, Хар мөрний газар дахь хот балгас нь цөм туйпуу тоосгоор барьсан цөм хоёр гурван газар тойруулан  модоо шивээ барьж даруй түүнийгээ хот хэмээхүй. Дүнчэнгийн Фан Гүнчянь цөлөгдөж, Нингүта-гийн газар сууж, буцаж ирээд зохиосон тэмдэглэл бичигт өгүүлсэн нь “Тэр газрын зах дөхөмгүй зуун газрын дотор явахуйд амуу тарихгүй шиш худалдан авахгүй, мөнгө зоосын гүйлгээгүй гагц нариуму давууны арилжаатай. Хүмүүний тариаг өөр мал гишгэх болбоос түүнээр төлөөлмүй. Хэдүй захирагч боловч найр тавихгүй энэ улс номхон  шударга заншилтай байв. Ойр үед сонсвоос урьдыг хүрэхгүй хэмээмүй. Солон нь Хар мөрний умар этгээдэд баймуй.[1] Нум сум барьж өөрийн модон дээр гарч барс, баавгайг алж, үүрч ирмүй. Хэрвээ морь малаа алдах болбоос түүний мориор эргэж хэдэн зуун газрын гадна боловч олж авчирмуй. Гагц бороо орсны хойно мөрийг таньж чадахгүй. Тэд нарын үгийн аялга монгол лугаа өөр, түүний хэлэнд хятад үг холилцоотой. Тийнхүү зарим нь Ляо улсын /Эртний Монголын Хятан улсыг хэлж байна С.Г /үлдэгдэл угсаа болмуй. Манж бус хэмээмүй.[2] [[Файл:Song-Liao-Xixia-1111.png|alt=Кидан улсын газрын зураг|thumb|Кидан улсын газрын зураг]] Хятан буюу Киданчууд нь Лууха голын баруун талаар, Шар мөрний умард саваар нутаглаж байжээ. Хятан улсыг хятадууд Ляо улс хэмээн нэрлэж асан бөгөөд 923 оноос Алтайгаас зүүн тийш Хэрлэн голын хойт бие хүртэл нутгаа тэлж түүхийн олон дурсгал монголд үлдээжээ. Хятан нар уг удмын хувьд Дунху аймгийн Сяньби нараас гаралтай учир удам гарлын хувьд өвөм монголчууд гэж үздэг. Манж улс буюу хожуу Алтан улс гэгчийг 1616 онд зөрчид аймгуудын удирдагч Нурхайч баатар нэгтгэж Манж улсыг анхлан байгуулжээ. Манж нар бол Монгол, Түрэг угсааныхан адил Алтай язгуурын хэлтэй Төв азийн нүүдэлчин овог аймгууд билээ.Нурхайчийн наймдугаар хүү Хунтайж /1592-1643/ 1626 онд эцгийнхээ орыг залгаж, Алтан улсын хоёр дахь хаан болон тулгар төрийг өвлөөд Дусал бинтгүй үсгийн данс-нд тэмдэглэснээр жүрчин үндэстнийхээ уг нэрийг 1635 онд хэмээн халж 1636 онд Алтан улсаа Дайчин улс болгон сольж, угсаа гарлын домгоо бичиж улс үндэстнээ шинээр томьёолсон юм.[1] 1689 онд Манж чин улс, Хаант Орос улс Нерчүүгийн гэрээ тогтоож дайн эцэслэв. Бас тэнгэрийн тэтгэгчийн үед Шинжиан, Казак, уйгурыг эзлэх түрэмгийлэх манжийн цэрэгт Солон нарыг оруулжээ. Тэдгээр солон цэргийн зарим нь Солончид суурьшиж аж төрж буй ажээ. Энх-амгалан хаан солончуудын хүчийг ашиглан манжийн найман хошууны цэргийн зохион байгуулалтад тэднийг оруулж дайчлан алба хаалгаж байв. Цэргийн хэрэгт үнэнч зүтгэсэн солон нарыг тэд янз бүрийн феодал ноёдын отго жинс цолоор шагнадаг байжээ.[2]<ref>{{Cite journal |last= |first=Дашцэвэл |date=2008-09-26 |title=Төв Ази ба Зүүн Өмнөд Азийнхан (Түүх-угсаатны соёлын харилцаа) |url=https://doi.org/10.5564/jis.v3i3.2043 |journal=Journal of International Studies |pages=91–109 |doi=10.5564/jis.v3i3.2043 |issn=2663-7871}}</ref> Найралт төвийн үед Илий, Үйзэн зэрэг газрыг байлдан дагуулахад Солоны Хайлунча гэгч хүн оролцон байлдааны онч гавьяа байгуулсан учир гүнгийн зэргээр шагнуулжээ. Энэхүү Хайлунчад зориулан Хайлар хотноо сүм байгуулжэ: мөн Ниянчүй хэмээх газрын бослогыг дарж Хар мөрөн, Шиданжин зэрэг газруудад Сэнгээренчингийн удирдаж байсан Жинлюй/ сэргээх хороо/ хэмээх цэргийн дивиз болгон өргөтгөж байжээ.1890 хэдэн оны үед Солоны Шоводай гэгч хүн Долон-нуурын дайнд төвийн хятад цэргүүдийг олзлон авч байсан ажээ.  Түүний дүү 1930 онд Солоны Хуй гол хэмээх газарт амьд сэрүүн тунгалаг нутаглаж байжээ. Солончууд цэргийн албанааа мордохдоо өөрийн хувь морь зэвсэгтэйгээ явдаг заншилтай байжээ.1930-аад онд тоглоомын манж го улсын үед тэд орон нутгаа дээрэм хулгайгаас хамгаалах ба засаг захиргааны цагдаагийн үүргийг гүйцэтгэж байсан гэж оросын Н.А.Байков бичсэн байна. Солончуудын цэрэглэг чадварыг Чин улсын засгийн газрын өөртөө ашигтай хэрэглэх зорилгоор тэдний цэргийн бүх зардлыг улсын санхүүгээс гаргаж солон хүмүүсийг зоригт баатар, байлдааны гавьяатан хэмээн хөхүүлэн шагнаж байсан байна. Манж солончуудыг феодалын хаант төрөө бэхжүүлэхийн төлөө бусдыг эзлэн түрэмгийлэх дайнд татан оруулж, тэдний амь насын бүрэлгэн сүйтгэж тархаан суулгаж байсан түүхтэй билээ. Солон бол эртний Кидан улсын үеэс эхлэн Хар мөрөн /Амар мөрөн/-ний урсгал дагуу өргөн уудам нутагт дагуур нартай айл хөрш нутаглаж ирсэн бөгөөд засаг захиргааны талаарч хамт Санжигалдай хаанд захирагдаж байжээ. Тэд угаас Хар мөрний сав газарт нутаглаж байсан уугуул хүмүүс юм гэж Манжуурын мэдээ сэтгүүлд бичсэн байна. Манжийн түрэмгийлэгчид өөрсдийн эрх ашигтаа зохицуулан солон нарыг шилжүүлэн нүүлгэж, бутарган сарниулж байсныг дурдвал:<ref name=":0" /> 1.   Дээд эрдэмтдийн 4 дүгээр 1639 онд солон, дагууруудыг Хар мөрний сав газраас Нуун мөрөнд шилжүүлэн нүүлгэжээ. 2.   Найралт төвийн 10 дугаар он 1732 он солончуудыг хөлөнбуйр аймагт шилжүүлэн эвенк үндэстний өөртөө засах хошууны Хуй голын зүүн талаар нутаг олгож нутаглуулав. 3.   Тэнгэрийн тэтгэсний тэргүүн он 1736 онд Хар мөрөн мужийн  Бутхан хошуунаас Хөлөнбуйр аймгийн Баргын нутагт нүүлгэн авчирчээ. Тэгээд солоны зүүн баруун гарын 8 хошуу болгож зохиожээ. Солоны баруун гар нь Хайлараас баруун тийш 120 км-ийн зайд Хуйн голын зүүн талаар буй Еэвэн голын урсгал дагуу нутагт олгожээ. 4.   Тэнгэрийн тэтгэсний 28 дугаар он 1736 онд солончуудыг шинжиан Тарвагатай хэмээх нутагт манж чин улсын цэргийн албанд дайчлан аваачиж суулгажээ. 5.   Мөн 16-р зууны эхэн үеэс Улиастай жанжны хэрмийн хойд талд Чигэстэй голын орчимд солон нарыг аваачсанаас тэндэх нэгэн том уулыг Солоны ам хэмээн нэрлэдэг болжээ. Тэр амны адаг манжийн амбаны Гэсэрийн сүм байжээ. Энэхүү уулын нэрээс үзэхэд Манж чин улсын үед Улиастай цэрэгт солон цэрэг сууж байсан нь тодорхой байна. 6.   XVII зууны үед Хар мөрний дунд урсгал Өргөн голын зүүн эрэг, Хянганы нурууны зүүн хормой, Нуун мөрөн, /мэргэн/-ий дээд урсгал , Чичихар, Бутхан, Хөлөнбуйр, зэрэг газруудад манж угсаатан нартай холилдон тархай нутаглаж байжээ. 7.   Бадаргуулт төрийн 4 дүгээр 1878 онд солон, дагуур нар хар мөрнөөс Нуун мөрний сав газарт дахин шилжжээ. 8.   XVII зууны үеэс одоо хүртэл түнгүс, хамниган, гурван гол, өөлдийн хошуугаар нутаглаж цөөнх нь нүүдэллэн амьдарч иржээ. Одоо солон нар Хөлөнбуйрт 3500, Хар мөрний, Ван жинцунь гацаанд 700, Синьзянд 2000 гаруй буй. [[Файл:The Qianlong Emperor in Ceremonial Armour on Horseback.jpg|alt=Манж Чин гүрний Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан Цянлун|thumb|Манж Чин гүрний Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан Цянлун]] Солон нар бол угаас анчин аймаг юм. Тэд морьтой явганаар нохой дагуулан ангийн буу үүрч, нум сум барьж ан амьтныг агнаж, загас барьж аж төрөн амьдардаг байжээ.17-р зууны эхэн үед манж нар солон дагуурыг түрэмгийлэн байлдаж эзэлж аваад тус районыг манжийн хааны ан авлах тусгай газар болгон, түшмэлийг томилж Солоны эрэгтэй 1 м 60 см өндөр хүн тутмаас жилд 1 булганы арьс албан журмаар татварлан авдаг журам тогтоожээ.Одоо тэдний ихэнх хэсэг нь мал тариалангийн аж ахуйг эрхэлж ан агнуур хийх зэргээр амьдарч байна.1957 онд Хөлөнбуйрын эвенк хошууны хэмжээгээр 137 116 толгой малтай байжээ. Гэвч хятадын соёлын хувьсгалын үед малын тоо толгой 60 хувь хорогдож ирсэн байна. Хятадын худалдаачид жил бүр нэхмэлийн  зүйл ба төмөрлөгийн сав суулгыг авчирч солон аймагтай арьс ноосоор сольдог байжээ. Иймэрхүү байдлаар хятад худалдаачид тэд нартай ойртон харилцдаг байжээ.Солон нар хятадын соёлын нөлөө тусгалыг авч байшин барьж цаасан цонхтой байшинд суух буюу хятад маягийн хувцас чимэглэл өмсөж байна.<ref>С.Ган-Эрдэнэ. Солон угсаатны түүх соёл. Ховд. 2025 16-20-р тал</ref> [2] Ж.Өлзий. ӨМӨЗО-ны зарим үндэстэн, ястны үүсэл, зан үйл. УБ. 1990. Тал. 57 [3] Дайчин улсын түүхийн товчоон. Монгол бичгээс кирилл бичигт хөрвүүлж, тайлбар үйлдэн эмхэтгэсэн: Г.Сэр-Од, Хянан тохиолдуулсан: Түүхийн ухааны доктор Ц.Цэрэндорж, УБ, 2019, Тал.46 [4] Дайчин улсын түүхийн товчоон. Монгол бичгээс кирилл бичигт хөрвүүлж, тайлбар үйлдэн эмхэтгэсэн: Г.Сэр-Од, Хянан тохиолдуулсан: Түүхийн ухааны доктор Ц.Цэрэндорж, УБ, 2019, Тал.46 4ktjxx517sfl7o3vmlipl50vayay3qk 866181 866180 2026-08-14T16:48:06Z ~2026-44655-37 106798 солон ястан 866181 wikitext text/x-wiki '''Солон ястны гарал үүсэл'''[[Файл:MongolHuntersSong.jpg|alt=эртний Кидан хүмүүс|thumb|эртний Кидан хүмүүс]] Солон нарыг анх Кидан гүрний үед түүхэнд анх нэр гарсан Киданы нэгэн хаанд захирагддаг тухай сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. Тэгвэл киданчуудын тухай. Хятанчууд 906-1125 оны хооронд Их ляо хэмээх төр улсаа байгуулж 1125 онд түүхэн нөхцөл шалтгааны эрхээр Зөрчидийн Алтан улсад цохигдоход орж өгөөгүй хэсэг нь Өрнө зүг рүү нүүж Баруун Ляо улс буюу зарим түүхэнд Хар Хятан гэж тэмдэглэгдсэн улсаа байгуулж явсан, монгол угсааны Хятан нарын зохион хэрэглэж байсан хоёр зүйлийн бичиг үсэг болой.<ref name=":0">С.Ган-Эрдэнэ. Солон угсаатны түүх соёл. Ховд хот. 2025 11-12-р тал</ref> “Богд баатар биеэр дайлсан тэмдэглэл бичиг-ийн дагалдуулсан хяналтад өгүүлсэн нь: Гирин, Хар мөрний газар дахь хот балгас нь цөм туйпуу тоосгоор барьсан цөм хоёр гурван газар тойруулан  модоо шивээ барьж даруй түүнийгээ хот хэмээхүй. Дүнчэнгийн Фан Гүнчянь цөлөгдөж, Нингүта-гийн газар сууж, буцаж ирээд зохиосон тэмдэглэл бичигт өгүүлсэн нь “Тэр газрын зах дөхөмгүй зуун газрын дотор явахуйд амуу тарихгүй шиш худалдан авахгүй, мөнгө зоосын гүйлгээгүй гагц нариуму давууны арилжаатай. Хүмүүний тариаг өөр мал гишгэх болбоос түүнээр төлөөлмүй. Хэдүй захирагч боловч найр тавихгүй энэ улс номхон  шударга заншилтай байв. Ойр үед сонсвоос урьдыг хүрэхгүй хэмээмүй. Солон нь Хар мөрний умар этгээдэд баймуй.[1] Нум сум барьж өөрийн модон дээр гарч барс, баавгайг алж, үүрч ирмүй. Хэрвээ морь малаа алдах болбоос түүний мориор эргэж хэдэн зуун газрын гадна боловч олж авчирмуй. Гагц бороо орсны хойно мөрийг таньж чадахгүй. Тэд нарын үгийн аялга монгол лугаа өөр, түүний хэлэнд хятад үг холилцоотой. Тийнхүү зарим нь Ляо улсын /Эртний Монголын Хятан улсыг хэлж байна С.Г /үлдэгдэл угсаа болмуй. Манж бус хэмээмүй.[2] [[Файл:Song-Liao-Xixia-1111.png|alt=Кидан улсын газрын зураг|thumb|Кидан улсын газрын зураг]] Хятан буюу Киданчууд нь Лууха голын баруун талаар, Шар мөрний умард саваар нутаглаж байжээ. Хятан улсыг хятадууд Ляо улс хэмээн нэрлэж асан бөгөөд 923 оноос Алтайгаас зүүн тийш Хэрлэн голын хойт бие хүртэл нутгаа тэлж түүхийн олон дурсгал монголд үлдээжээ. Хятан нар уг удмын хувьд Дунху аймгийн Сяньби нараас гаралтай учир удам гарлын хувьд өвөм монголчууд гэж үздэг. Манж улс буюу хожуу Алтан улс гэгчийг 1616 онд зөрчид аймгуудын удирдагч Нурхайч баатар нэгтгэж Манж улсыг анхлан байгуулжээ. Манж нар бол Монгол, Түрэг угсааныхан адил Алтай язгуурын хэлтэй Төв азийн нүүдэлчин овог аймгууд билээ.Нурхайчийн наймдугаар хүү Хунтайж /1592-1643/ 1626 онд эцгийнхээ орыг залгаж, Алтан улсын хоёр дахь хаан болон тулгар төрийг өвлөөд Дусал бинтгүй үсгийн данс-нд тэмдэглэснээр жүрчин үндэстнийхээ уг нэрийг 1635 онд хэмээн халж 1636 онд Алтан улсаа Дайчин улс болгон сольж, угсаа гарлын домгоо бичиж улс үндэстнээ шинээр томьёолсон юм.[1] 1689 онд Манж чин улс, Хаант Орос улс Нерчүүгийн гэрээ тогтоож дайн эцэслэв. Бас тэнгэрийн тэтгэгчийн үед Шинжиан, Казак, уйгурыг эзлэх түрэмгийлэх манжийн цэрэгт Солон нарыг оруулжээ. Тэдгээр солон цэргийн зарим нь Солончид суурьшиж аж төрж буй ажээ. Энх-амгалан хаан солончуудын хүчийг ашиглан манжийн найман хошууны цэргийн зохион байгуулалтад тэднийг оруулж дайчлан алба хаалгаж байв. Цэргийн хэрэгт үнэнч зүтгэсэн солон нарыг тэд янз бүрийн феодал ноёдын отго жинс цолоор шагнадаг байжээ.[2]<ref>{{Cite journal |last= |first=Дашцэвэл |date=2008-09-26 |title=Төв Ази ба Зүүн Өмнөд Азийнхан (Түүх-угсаатны соёлын харилцаа) |url=https://doi.org/10.5564/jis.v3i3.2043 |journal=Journal of International Studies |pages=91–109 |doi=10.5564/jis.v3i3.2043 |issn=2663-7871}}</ref> Найралт төвийн үед Илий, Үйзэн зэрэг газрыг байлдан дагуулахад Солоны Хайлунча гэгч хүн оролцон байлдааны онч гавьяа байгуулсан учир гүнгийн зэргээр шагнуулжээ. Энэхүү Хайлунчад зориулан Хайлар хотноо сүм байгуулжэ: мөн Ниянчүй хэмээх газрын бослогыг дарж Хар мөрөн, Шиданжин зэрэг газруудад Сэнгээренчингийн удирдаж байсан Жинлюй/ сэргээх хороо/ хэмээх цэргийн дивиз болгон өргөтгөж байжээ.1890 хэдэн оны үед Солоны Шоводай гэгч хүн Долон-нуурын дайнд төвийн хятад цэргүүдийг олзлон авч байсан ажээ.  Түүний дүү 1930 онд Солоны Хуй гол хэмээх газарт амьд сэрүүн тунгалаг нутаглаж байжээ. Солончууд цэргийн албанааа мордохдоо өөрийн хувь морь зэвсэгтэйгээ явдаг заншилтай байжээ.1930-аад онд тоглоомын манж го улсын үед тэд орон нутгаа дээрэм хулгайгаас хамгаалах ба засаг захиргааны цагдаагийн үүргийг гүйцэтгэж байсан гэж оросын Н.А.Байков бичсэн байна. [[Файл:The Manchu Empire and the European Powers 1644-1912 AD.jpg|alt=Манж чин гүрний газрын зураг|thumb|384x384px|Манж чин гүрний газрын зураг]] Солончуудын цэрэглэг чадварыг Чин улсын засгийн газрын өөртөө ашигтай хэрэглэх зорилгоор тэдний цэргийн бүх зардлыг улсын санхүүгээс гаргаж солон хүмүүсийг зоригт баатар, байлдааны гавьяатан хэмээн хөхүүлэн шагнаж байсан байна. Манж солончуудыг феодалын хаант төрөө бэхжүүлэхийн төлөө бусдыг эзлэн түрэмгийлэх дайнд татан оруулж, тэдний амь насын бүрэлгэн сүйтгэж тархаан суулгаж байсан түүхтэй билээ. Солон бол эртний Кидан улсын үеэс эхлэн Хар мөрөн /Амар мөрөн/-ний урсгал дагуу өргөн уудам нутагт дагуур нартай айл хөрш нутаглаж ирсэн бөгөөд засаг захиргааны талаарч хамт Санжигалдай хаанд захирагдаж байжээ. Тэд угаас Хар мөрний сав газарт нутаглаж байсан уугуул хүмүүс юм гэж Манжуурын мэдээ сэтгүүлд бичсэн байна. Манжийн түрэмгийлэгчид өөрсдийн эрх ашигтаа зохицуулан солон нарыг шилжүүлэн нүүлгэж, бутарган сарниулж байсныг дурдвал:<ref name=":0" /> 1.   Дээд эрдэмтдийн 4 дүгээр 1639 онд солон, дагууруудыг Хар мөрний сав газраас Нуун мөрөнд шилжүүлэн нүүлгэжээ. 2.   Найралт төвийн 10 дугаар он 1732 он солончуудыг хөлөнбуйр аймагт шилжүүлэн эвенк үндэстний өөртөө засах хошууны Хуй голын зүүн талаар нутаг олгож нутаглуулав. 3.   Тэнгэрийн тэтгэсний тэргүүн он 1736 онд Хар мөрөн мужийн  Бутхан хошуунаас Хөлөнбуйр аймгийн Баргын нутагт нүүлгэн авчирчээ. Тэгээд солоны зүүн баруун гарын 8 хошуу болгож зохиожээ. Солоны баруун гар нь Хайлараас баруун тийш 120 км-ийн зайд Хуйн голын зүүн талаар буй Еэвэн голын урсгал дагуу нутагт олгожээ. 4.   Тэнгэрийн тэтгэсний 28 дугаар он 1736 онд солончуудыг шинжиан Тарвагатай хэмээх нутагт манж чин улсын цэргийн албанд дайчлан аваачиж суулгажээ. 5.   Мөн 16-р зууны эхэн үеэс Улиастай жанжны хэрмийн хойд талд Чигэстэй голын орчимд солон нарыг аваачсанаас тэндэх нэгэн том уулыг Солоны ам хэмээн нэрлэдэг болжээ. Тэр амны адаг манжийн амбаны Гэсэрийн сүм байжээ. Энэхүү уулын нэрээс үзэхэд Манж чин улсын үед Улиастай цэрэгт солон цэрэг сууж байсан нь тодорхой байна. 6.   XVII зууны үед Хар мөрний дунд урсгал Өргөн голын зүүн эрэг, Хянганы нурууны зүүн хормой, Нуун мөрөн, /мэргэн/-ий дээд урсгал , Чичихар, Бутхан, Хөлөнбуйр, зэрэг газруудад манж угсаатан нартай холилдон тархай нутаглаж байжээ. 7.   Бадаргуулт төрийн 4 дүгээр 1878 онд солон, дагуур нар хар мөрнөөс Нуун мөрний сав газарт дахин шилжжээ. 8.   XVII зууны үеэс одоо хүртэл түнгүс, хамниган, гурван гол, өөлдийн хошуугаар нутаглаж цөөнх нь нүүдэллэн амьдарч иржээ. Одоо солон нар Хөлөнбуйрт 3500, Хар мөрний, Ван жинцунь гацаанд 700, Синьзянд 2000 гаруй буй. [[Файл:The Qianlong Emperor in Ceremonial Armour on Horseback.jpg|alt=Манж Чин гүрний Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан Цянлун|thumb|Манж Чин гүрний Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан Цянлун]] Солон нар бол угаас анчин аймаг юм. Тэд морьтой явганаар нохой дагуулан ангийн буу үүрч, нум сум барьж ан амьтныг агнаж, загас барьж аж төрөн амьдардаг байжээ.17-р зууны эхэн үед манж нар солон дагуурыг түрэмгийлэн байлдаж эзэлж аваад тус районыг манжийн хааны ан авлах тусгай газар болгон, түшмэлийг томилж Солоны эрэгтэй 1 м 60 см өндөр хүн тутмаас жилд 1 булганы арьс албан журмаар татварлан авдаг журам тогтоожээ.Одоо тэдний ихэнх хэсэг нь мал тариалангийн аж ахуйг эрхэлж ан агнуур хийх зэргээр амьдарч байна.1957 онд Хөлөнбуйрын эвенк хошууны хэмжээгээр 137 116 толгой малтай байжээ. Гэвч хятадын соёлын хувьсгалын үед малын тоо толгой 60 хувь хорогдож ирсэн байна. Хятадын худалдаачид жил бүр нэхмэлийн  зүйл ба төмөрлөгийн сав суулгыг авчирч солон аймагтай арьс ноосоор сольдог байжээ. Иймэрхүү байдлаар хятад худалдаачид тэд нартай ойртон харилцдаг байжээ.Солон нар хятадын соёлын нөлөө тусгалыг авч байшин барьж цаасан цонхтой байшинд суух буюу хятад маягийн хувцас чимэглэл өмсөж байна.<ref>С.Ган-Эрдэнэ. Солон угсаатны түүх соёл. Ховд. 2025 16-20-р тал</ref> [2] Ж.Өлзий. ӨМӨЗО-ны зарим үндэстэн, ястны үүсэл, зан үйл. УБ. 1990. Тал. 57 [3] Дайчин улсын түүхийн товчоон. Монгол бичгээс кирилл бичигт хөрвүүлж, тайлбар үйлдэн эмхэтгэсэн: Г.Сэр-Од, Хянан тохиолдуулсан: Түүхийн ухааны доктор Ц.Цэрэндорж, УБ, 2019, Тал.46 [4] Дайчин улсын түүхийн товчоон. Монгол бичгээс кирилл бичигт хөрвүүлж, тайлбар үйлдэн эмхэтгэсэн: Г.Сэр-Од, Хянан тохиолдуулсан: Түүхийн ухааны доктор Ц.Цэрэндорж, УБ, 2019, Тал.46 2k5etzalxvn4l29dcuh8i7gx0gulowe 866182 866181 2026-08-14T16:50:18Z ~2026-44655-37 106798 солон ястан 866182 wikitext text/x-wiki '''Солон ястны гарал үүсэл'''[[Файл:MongolHuntersSong.jpg|alt=эртний Кидан хүмүүс|thumb|эртний Кидан хүмүүс]] Солон нарыг анх Кидан гүрний үед түүхэнд анх нэр гарсан Киданы нэгэн хаанд захирагддаг тухай сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. Тэгвэл киданчуудын тухай. Хятанчууд 906-1125 оны хооронд Их ляо хэмээх төр улсаа байгуулж 1125 онд түүхэн нөхцөл шалтгааны эрхээр Зөрчидийн Алтан улсад цохигдоход орж өгөөгүй хэсэг нь Өрнө зүг рүү нүүж Баруун Ляо улс буюу зарим түүхэнд Хар Хятан гэж тэмдэглэгдсэн улсаа байгуулж явсан, монгол угсааны Хятан нарын зохион хэрэглэж байсан хоёр зүйлийн бичиг үсэг болой.<ref name=":0">С.Ган-Эрдэнэ. Солон угсаатны түүх соёл. Ховд хот. 2025 11-12-р тал</ref> “Богд баатар биеэр дайлсан тэмдэглэл бичиг-ийн дагалдуулсан хяналтад өгүүлсэн нь: Гирин, Хар мөрний газар дахь хот балгас нь цөм туйпуу тоосгоор барьсан цөм хоёр гурван газар тойруулан  модоо шивээ барьж даруй түүнийгээ хот хэмээхүй. Дүнчэнгийн Фан Гүнчянь цөлөгдөж, Нингүта-гийн газар сууж, буцаж ирээд зохиосон тэмдэглэл бичигт өгүүлсэн нь “Тэр газрын зах дөхөмгүй зуун газрын дотор явахуйд амуу тарихгүй шиш худалдан авахгүй, мөнгө зоосын гүйлгээгүй гагц нариуму давууны арилжаатай. Хүмүүний тариаг өөр мал гишгэх болбоос түүнээр төлөөлмүй. Хэдүй захирагч боловч найр тавихгүй энэ улс номхон  шударга заншилтай байв. Ойр үед сонсвоос урьдыг хүрэхгүй хэмээмүй. Солон нь Хар мөрний умар этгээдэд баймуй.[1] Нум сум барьж өөрийн модон дээр гарч барс, баавгайг алж, үүрч ирмүй. Хэрвээ морь малаа алдах болбоос түүний мориор эргэж хэдэн зуун газрын гадна боловч олж авчирмуй. Гагц бороо орсны хойно мөрийг таньж чадахгүй. Тэд нарын үгийн аялга монгол лугаа өөр, түүний хэлэнд хятад үг холилцоотой. Тийнхүү зарим нь Ляо улсын /Эртний Монголын Хятан улсыг хэлж байна С.Г /үлдэгдэл угсаа болмуй. Манж бус хэмээмүй.[2] [[Файл:Song-Liao-Xixia-1111.png|alt=Кидан улсын газрын зураг|thumb|Кидан улсын газрын зураг]] Хятан буюу Киданчууд нь Лууха голын баруун талаар, Шар мөрний умард саваар нутаглаж байжээ. Хятан улсыг хятадууд Ляо улс хэмээн нэрлэж асан бөгөөд 923 оноос Алтайгаас зүүн тийш Хэрлэн голын хойт бие хүртэл нутгаа тэлж түүхийн олон дурсгал монголд үлдээжээ. Хятан нар уг удмын хувьд Дунху аймгийн Сяньби нараас гаралтай учир удам гарлын хувьд өвөм монголчууд гэж үздэг. Манж улс буюу хожуу Алтан улс гэгчийг 1616 онд зөрчид аймгуудын удирдагч Нурхайч баатар нэгтгэж Манж улсыг анхлан байгуулжээ. Манж нар бол Монгол, Түрэг угсааныхан адил Алтай язгуурын хэлтэй Төв азийн нүүдэлчин овог аймгууд билээ.Нурхайчийн наймдугаар хүү Хунтайж /1592-1643/ 1626 онд эцгийнхээ орыг залгаж, Алтан улсын хоёр дахь хаан болон тулгар төрийг өвлөөд Дусал бинтгүй үсгийн данс-нд тэмдэглэснээр жүрчин үндэстнийхээ уг нэрийг 1635 онд хэмээн халж 1636 онд Алтан улсаа Дайчин улс болгон сольж, угсаа гарлын домгоо бичиж улс үндэстнээ шинээр томьёолсон юм.[1] [[Файл:海蘭察.jpg|thumb|Солон ястаны Хайланча баатарын хөрөг зураг]] 1689 онд Манж чин улс, Хаант Орос улс Нерчүүгийн гэрээ тогтоож дайн эцэслэв. Бас тэнгэрийн тэтгэгчийн үед Шинжиан, Казак, уйгурыг эзлэх түрэмгийлэх манжийн цэрэгт Солон нарыг оруулжээ. Тэдгээр солон цэргийн зарим нь Солончид суурьшиж аж төрж буй ажээ. Энх-амгалан хаан солончуудын хүчийг ашиглан манжийн найман хошууны цэргийн зохион байгуулалтад тэднийг оруулж дайчлан алба хаалгаж байв. Цэргийн хэрэгт үнэнч зүтгэсэн солон нарыг тэд янз бүрийн феодал ноёдын отго жинс цолоор шагнадаг байжээ.[2]<ref>{{Cite journal |last= |first=Дашцэвэл |date=2008-09-26 |title=Төв Ази ба Зүүн Өмнөд Азийнхан (Түүх-угсаатны соёлын харилцаа) |url=https://doi.org/10.5564/jis.v3i3.2043 |journal=Journal of International Studies |pages=91–109 |doi=10.5564/jis.v3i3.2043 |issn=2663-7871}}</ref> Найралт төвийн үед Илий, Үйзэн зэрэг газрыг байлдан дагуулахад Солоны Хайлунча гэгч хүн оролцон байлдааны онч гавьяа байгуулсан учир гүнгийн зэргээр шагнуулжээ. Энэхүү Хайлунчад зориулан Хайлар хотноо сүм байгуулжэ: мөн Ниянчүй хэмээх газрын бослогыг дарж Хар мөрөн, Шиданжин зэрэг газруудад Сэнгээренчингийн удирдаж байсан Жинлюй/ сэргээх хороо/ хэмээх цэргийн дивиз болгон өргөтгөж байжээ.1890 хэдэн оны үед Солоны Шоводай гэгч хүн Долон-нуурын дайнд төвийн хятад цэргүүдийг олзлон авч байсан ажээ.  Түүний дүү 1930 онд Солоны Хуй гол хэмээх газарт амьд сэрүүн тунгалаг нутаглаж байжээ. Солончууд цэргийн албанааа мордохдоо өөрийн хувь морь зэвсэгтэйгээ явдаг заншилтай байжээ.1930-аад онд тоглоомын манж го улсын үед тэд орон нутгаа дээрэм хулгайгаас хамгаалах ба засаг захиргааны цагдаагийн үүргийг гүйцэтгэж байсан гэж оросын Н.А.Байков бичсэн байна. [[Файл:The Manchu Empire and the European Powers 1644-1912 AD.jpg|alt=Манж чин гүрний газрын зураг|thumb|384x384px|Манж чин гүрний газрын зураг]] Солончуудын цэрэглэг чадварыг Чин улсын засгийн газрын өөртөө ашигтай хэрэглэх зорилгоор тэдний цэргийн бүх зардлыг улсын санхүүгээс гаргаж солон хүмүүсийг зоригт баатар, байлдааны гавьяатан хэмээн хөхүүлэн шагнаж байсан байна. Манж солончуудыг феодалын хаант төрөө бэхжүүлэхийн төлөө бусдыг эзлэн түрэмгийлэх дайнд татан оруулж, тэдний амь насын бүрэлгэн сүйтгэж тархаан суулгаж байсан түүхтэй билээ. Солон бол эртний Кидан улсын үеэс эхлэн Хар мөрөн /Амар мөрөн/-ний урсгал дагуу өргөн уудам нутагт дагуур нартай айл хөрш нутаглаж ирсэн бөгөөд засаг захиргааны талаарч хамт Санжигалдай хаанд захирагдаж байжээ. Тэд угаас Хар мөрний сав газарт нутаглаж байсан уугуул хүмүүс юм гэж Манжуурын мэдээ сэтгүүлд бичсэн байна. Манжийн түрэмгийлэгчид өөрсдийн эрх ашигтаа зохицуулан солон нарыг шилжүүлэн нүүлгэж, бутарган сарниулж байсныг дурдвал:<ref name=":0" /> 1.   Дээд эрдэмтдийн 4 дүгээр 1639 онд солон, дагууруудыг Хар мөрний сав газраас Нуун мөрөнд шилжүүлэн нүүлгэжээ. 2.   Найралт төвийн 10 дугаар он 1732 он солончуудыг хөлөнбуйр аймагт шилжүүлэн эвенк үндэстний өөртөө засах хошууны Хуй голын зүүн талаар нутаг олгож нутаглуулав. 3.   Тэнгэрийн тэтгэсний тэргүүн он 1736 онд Хар мөрөн мужийн  Бутхан хошуунаас Хөлөнбуйр аймгийн Баргын нутагт нүүлгэн авчирчээ. Тэгээд солоны зүүн баруун гарын 8 хошуу болгож зохиожээ. Солоны баруун гар нь Хайлараас баруун тийш 120 км-ийн зайд Хуйн голын зүүн талаар буй Еэвэн голын урсгал дагуу нутагт олгожээ. 4.   Тэнгэрийн тэтгэсний 28 дугаар он 1736 онд солончуудыг шинжиан Тарвагатай хэмээх нутагт манж чин улсын цэргийн албанд дайчлан аваачиж суулгажээ. 5.   Мөн 16-р зууны эхэн үеэс Улиастай жанжны хэрмийн хойд талд Чигэстэй голын орчимд солон нарыг аваачсанаас тэндэх нэгэн том уулыг Солоны ам хэмээн нэрлэдэг болжээ. Тэр амны адаг манжийн амбаны Гэсэрийн сүм байжээ. Энэхүү уулын нэрээс үзэхэд Манж чин улсын үед Улиастай цэрэгт солон цэрэг сууж байсан нь тодорхой байна. 6.   XVII зууны үед Хар мөрний дунд урсгал Өргөн голын зүүн эрэг, Хянганы нурууны зүүн хормой, Нуун мөрөн, /мэргэн/-ий дээд урсгал , Чичихар, Бутхан, Хөлөнбуйр, зэрэг газруудад манж угсаатан нартай холилдон тархай нутаглаж байжээ. 7.   Бадаргуулт төрийн 4 дүгээр 1878 онд солон, дагуур нар хар мөрнөөс Нуун мөрний сав газарт дахин шилжжээ. 8.   XVII зууны үеэс одоо хүртэл түнгүс, хамниган, гурван гол, өөлдийн хошуугаар нутаглаж цөөнх нь нүүдэллэн амьдарч иржээ. Одоо солон нар Хөлөнбуйрт 3500, Хар мөрний, Ван жинцунь гацаанд 700, Синьзянд 2000 гаруй буй. [[Файл:The Qianlong Emperor in Ceremonial Armour on Horseback.jpg|alt=Манж Чин гүрний Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан Цянлун|thumb|Манж Чин гүрний Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан Цянлун]] Солон нар бол угаас анчин аймаг юм. Тэд морьтой явганаар нохой дагуулан ангийн буу үүрч, нум сум барьж ан амьтныг агнаж, загас барьж аж төрөн амьдардаг байжээ.17-р зууны эхэн үед манж нар солон дагуурыг түрэмгийлэн байлдаж эзэлж аваад тус районыг манжийн хааны ан авлах тусгай газар болгон, түшмэлийг томилж Солоны эрэгтэй 1 м 60 см өндөр хүн тутмаас жилд 1 булганы арьс албан журмаар татварлан авдаг журам тогтоожээ.Одоо тэдний ихэнх хэсэг нь мал тариалангийн аж ахуйг эрхэлж ан агнуур хийх зэргээр амьдарч байна.1957 онд Хөлөнбуйрын эвенк хошууны хэмжээгээр 137 116 толгой малтай байжээ. Гэвч хятадын соёлын хувьсгалын үед малын тоо толгой 60 хувь хорогдож ирсэн байна. Хятадын худалдаачид жил бүр нэхмэлийн  зүйл ба төмөрлөгийн сав суулгыг авчирч солон аймагтай арьс ноосоор сольдог байжээ. Иймэрхүү байдлаар хятад худалдаачид тэд нартай ойртон харилцдаг байжээ.Солон нар хятадын соёлын нөлөө тусгалыг авч байшин барьж цаасан цонхтой байшинд суух буюу хятад маягийн хувцас чимэглэл өмсөж байна.<ref>С.Ган-Эрдэнэ. Солон угсаатны түүх соёл. Ховд. 2025 16-20-р тал</ref> [2] Ж.Өлзий. ӨМӨЗО-ны зарим үндэстэн, ястны үүсэл, зан үйл. УБ. 1990. Тал. 57 [3] Дайчин улсын түүхийн товчоон. Монгол бичгээс кирилл бичигт хөрвүүлж, тайлбар үйлдэн эмхэтгэсэн: Г.Сэр-Од, Хянан тохиолдуулсан: Түүхийн ухааны доктор Ц.Цэрэндорж, УБ, 2019, Тал.46 [4] Дайчин улсын түүхийн товчоон. Монгол бичгээс кирилл бичигт хөрвүүлж, тайлбар үйлдэн эмхэтгэсэн: Г.Сэр-Од, Хянан тохиолдуулсан: Түүхийн ухааны доктор Ц.Цэрэндорж, УБ, 2019, Тал.46 itj1en099ira6bp0uvosdifofq464ub 866184 866182 2026-08-14T16:56:34Z ~2026-44655-37 106798 солон ястан 866184 wikitext text/x-wiki '''Солон ястны гарал үүсэл'''[[Файл:MongolHuntersSong.jpg|alt=эртний Кидан хүмүүс|thumb|эртний Кидан хүмүүс]] Солон нарыг анх Кидан гүрний үед түүхэнд анх нэр гарсан Киданы нэгэн хаанд захирагддаг тухай сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. Тэгвэл киданчуудын тухай. Хятанчууд 906-1125 оны хооронд Их ляо хэмээх төр улсаа байгуулж 1125 онд түүхэн нөхцөл шалтгааны эрхээр Зөрчидийн Алтан улсад цохигдоход орж өгөөгүй хэсэг нь Өрнө зүг рүү нүүж Баруун Ляо улс буюу зарим түүхэнд Хар Хятан гэж тэмдэглэгдсэн улсаа байгуулж явсан, монгол угсааны Хятан нарын зохион хэрэглэж байсан хоёр зүйлийн бичиг үсэг болой.<ref name=":0">С.Ган-Эрдэнэ. Солон угсаатны түүх соёл. Ховд хот. 2025 11-12-р тал</ref> “Богд баатар биеэр дайлсан тэмдэглэл бичиг-ийн дагалдуулсан хяналтад өгүүлсэн нь: Гирин, Хар мөрний газар дахь хот балгас нь цөм туйпуу тоосгоор барьсан цөм хоёр гурван газар тойруулан  модоо шивээ барьж даруй түүнийгээ хот хэмээхүй. Дүнчэнгийн Фан Гүнчянь цөлөгдөж, Нингүта-гийн газар сууж, буцаж ирээд зохиосон тэмдэглэл бичигт өгүүлсэн нь “Тэр газрын зах дөхөмгүй зуун газрын дотор явахуйд амуу тарихгүй шиш худалдан авахгүй, мөнгө зоосын гүйлгээгүй гагц нариуму давууны арилжаатай. Хүмүүний тариаг өөр мал гишгэх болбоос түүнээр төлөөлмүй. Хэдүй захирагч боловч найр тавихгүй энэ улс номхон  шударга заншилтай байв. Ойр үед сонсвоос урьдыг хүрэхгүй хэмээмүй. Солон нь Хар мөрний умар этгээдэд баймуй.[1] Нум сум барьж өөрийн модон дээр гарч барс, баавгайг алж, үүрч ирмүй. Хэрвээ морь малаа алдах болбоос түүний мориор эргэж хэдэн зуун газрын гадна боловч олж авчирмуй. Гагц бороо орсны хойно мөрийг таньж чадахгүй. Тэд нарын үгийн аялга монгол лугаа өөр, түүний хэлэнд хятад үг холилцоотой. Тийнхүү зарим нь Ляо улсын /Эртний Монголын Хятан улсыг хэлж байна С.Г /үлдэгдэл угсаа болмуй. Манж бус хэмээмүй. [[Файл:Song-Liao-Xixia-1111.png|alt=Кидан улсын газрын зураг|thumb|Кидан улсын газрын зураг]] Хятан буюу Киданчууд нь Лууха голын баруун талаар, Шар мөрний умард саваар нутаглаж байжээ. Хятан улсыг хятадууд Ляо улс хэмээн нэрлэж асан бөгөөд 923 оноос Алтайгаас зүүн тийш Хэрлэн голын хойт бие хүртэл нутгаа тэлж түүхийн олон дурсгал монголд үлдээжээ. Хятан нар уг удмын хувьд Дунху аймгийн Сяньби нараас гаралтай учир удам гарлын хувьд өвөм монголчууд гэж үздэг. Манж улс буюу хожуу Алтан улс гэгчийг 1616 онд зөрчид аймгуудын удирдагч Нурхайч баатар нэгтгэж Манж улсыг анхлан байгуулжээ. Манж нар бол Монгол, Түрэг угсааныхан адил Алтай язгуурын хэлтэй Төв азийн нүүдэлчин овог аймгууд билээ.Нурхайчийн наймдугаар хүү Хунтайж /1592-1643/ 1626 онд эцгийнхээ орыг залгаж, Алтан улсын хоёр дахь хаан болон тулгар төрийг өвлөөд Дусал бинтгүй үсгийн данс-нд тэмдэглэснээр жүрчин үндэстнийхээ уг нэрийг 1635 онд хэмээн халж 1636 онд Алтан улсаа Дайчин улс болгон сольж, угсаа гарлын домгоо бичиж улс үндэстнээ шинээр томьёолсон юм.[1] [[Файл:海蘭察.jpg|thumb|Солон ястаны Хайланча баатарын хөрөг зураг]] 1689 онд Манж чин улс, Хаант Орос улс Нерчүүгийн гэрээ тогтоож дайн эцэслэв. Бас тэнгэрийн тэтгэгчийн үед Шинжиан, Казак, уйгурыг эзлэх түрэмгийлэх манжийн цэрэгт Солон нарыг оруулжээ. Тэдгээр солон цэргийн зарим нь Солончид суурьшиж аж төрж буй ажээ. Энх-амгалан хаан солончуудын хүчийг ашиглан манжийн найман хошууны цэргийн зохион байгуулалтад тэднийг оруулж дайчлан алба хаалгаж байв. Цэргийн хэрэгт үнэнч зүтгэсэн солон нарыг тэд янз бүрийн феодал ноёдын отго жинс цолоор шагнадаг байжээ.<ref>{{Cite journal |last= |first=Дашцэвэл |date=2008-09-26 |title=Төв Ази ба Зүүн Өмнөд Азийнхан (Түүх-угсаатны соёлын харилцаа) |url=https://doi.org/10.5564/jis.v3i3.2043 |journal=Journal of International Studies |pages=91–109 |doi=10.5564/jis.v3i3.2043 |issn=2663-7871}}</ref> Найралт төвийн үед Илий, Үйзэн зэрэг газрыг байлдан дагуулахад Солоны Хайлунча гэгч хүн оролцон байлдааны онч гавьяа байгуулсан учир гүнгийн зэргээр шагнуулжээ. Энэхүү Хайлунчад зориулан Хайлар хотноо сүм байгуулжэ: мөн Ниянчүй хэмээх газрын бослогыг дарж Хар мөрөн, Шиданжин зэрэг газруудад Сэнгээренчингийн удирдаж байсан Жинлюй/ сэргээх хороо/ хэмээх цэргийн дивиз болгон өргөтгөж байжээ.1890 хэдэн оны үед Солоны Шоводай гэгч хүн Долон-нуурын дайнд төвийн хятад цэргүүдийг олзлон авч байсан ажээ.  Түүний дүү 1930 онд Солоны Хуй гол хэмээх газарт амьд сэрүүн тунгалаг нутаглаж байжээ. Солончууд цэргийн албанааа мордохдоо өөрийн хувь морь зэвсэгтэйгээ явдаг заншилтай байжээ.1930-аад онд тоглоомын манж го улсын үед тэд орон нутгаа дээрэм хулгайгаас хамгаалах ба засаг захиргааны цагдаагийн үүргийг гүйцэтгэж байсан гэж оросын Н.А.Байков бичсэн байна. [[Файл:The Manchu Empire and the European Powers 1644-1912 AD.jpg|alt=Манж чин гүрний газрын зураг|thumb|384x384px|Манж чин гүрний газрын зураг]] Солончуудын цэрэглэг чадварыг Чин улсын засгийн газрын өөртөө ашигтай хэрэглэх зорилгоор тэдний цэргийн бүх зардлыг улсын санхүүгээс гаргаж солон хүмүүсийг зоригт баатар, байлдааны гавьяатан хэмээн хөхүүлэн шагнаж байсан байна. Манж солончуудыг феодалын хаант төрөө бэхжүүлэхийн төлөө бусдыг эзлэн түрэмгийлэх дайнд татан оруулж, тэдний амь насын бүрэлгэн сүйтгэж тархаан суулгаж байсан түүхтэй билээ.<ref name=":1" /> Солон бол эртний Кидан улсын үеэс эхлэн Хар мөрөн /Амар мөрөн/-ний урсгал дагуу өргөн уудам нутагт дагуур нартай айл хөрш нутаглаж ирсэн бөгөөд засаг захиргааны талаарч хамт Санжигалдай хаанд захирагдаж байжээ. Тэд угаас Хар мөрний сав газарт нутаглаж байсан уугуул хүмүүс юм гэж Манжуурын мэдээ сэтгүүлд бичсэн байна. Манжийн түрэмгийлэгчид өөрсдийн эрх ашигтаа зохицуулан солон нарыг шилжүүлэн нүүлгэж, бутарган сарниулж байсныг дурдвал:<ref name=":0" /> 1.   Дээд эрдэмтдийн 4 дүгээр 1639 онд солон, дагууруудыг Хар мөрний сав газраас Нуун мөрөнд шилжүүлэн нүүлгэжээ. 2.   Найралт төвийн 10 дугаар он 1732 он солончуудыг хөлөнбуйр аймагт шилжүүлэн эвенк үндэстний өөртөө засах хошууны Хуй голын зүүн талаар нутаг олгож нутаглуулав. 3.   Тэнгэрийн тэтгэсний тэргүүн он 1736 онд Хар мөрөн мужийн  Бутхан хошуунаас Хөлөнбуйр аймгийн Баргын нутагт нүүлгэн авчирчээ. Тэгээд солоны зүүн баруун гарын 8 хошуу болгож зохиожээ. Солоны баруун гар нь Хайлараас баруун тийш 120 км-ийн зайд Хуйн голын зүүн талаар буй Еэвэн голын урсгал дагуу нутагт олгожээ. 4.   Тэнгэрийн тэтгэсний 28 дугаар он 1736 онд солончуудыг шинжиан Тарвагатай хэмээх нутагт манж чин улсын цэргийн албанд дайчлан аваачиж суулгажээ. 5.   Мөн 16-р зууны эхэн үеэс Улиастай жанжны хэрмийн хойд талд Чигэстэй голын орчимд солон нарыг аваачсанаас тэндэх нэгэн том уулыг Солоны ам хэмээн нэрлэдэг болжээ. Тэр амны адаг манжийн амбаны Гэсэрийн сүм байжээ. Энэхүү уулын нэрээс үзэхэд Манж чин улсын үед Улиастай цэрэгт солон цэрэг сууж байсан нь тодорхой байна. 6.   XVII зууны үед Хар мөрний дунд урсгал Өргөн голын зүүн эрэг, Хянганы нурууны зүүн хормой, Нуун мөрөн, /мэргэн/-ий дээд урсгал , Чичихар, Бутхан, Хөлөнбуйр, зэрэг газруудад манж угсаатан нартай холилдон тархай нутаглаж байжээ. 7.   Бадаргуулт төрийн 4 дүгээр 1878 онд солон, дагуур нар хар мөрнөөс Нуун мөрний сав газарт дахин шилжжээ. [[Файл:Evenki Museum.jpg|alt=БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны Эвенк музей үүдэнд нь Солон ястаны Хайланьча баатрын хөшөө|thumb|277x277px|БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны Эвенк музей үүдэнд нь Солон ястаны Хайланьча баатрын хөшөө]] 8.   XVII зууны үеэс одоо хүртэл түнгүс, хамниган, гурван гол, өөлдийн хошуугаар нутаглаж цөөнх нь нүүдэллэн амьдарч иржээ. Одоо солон нар Хөлөнбуйрт 3500, Хар мөрний, Ван жинцунь гацаанд 700, Синьзянд 2000 гаруй буй. [[Файл:The Qianlong Emperor in Ceremonial Armour on Horseback.jpg|alt=Манж Чин гүрний Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан Цянлун|thumb|Манж Чин гүрний Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан Цянлун]] Солон нар бол угаас анчин аймаг юм. Тэд морьтой явганаар нохой дагуулан ангийн буу үүрч, нум сум барьж ан амьтныг агнаж, загас барьж аж төрөн амьдардаг байжээ.17-р зууны эхэн үед манж нар солон дагуурыг түрэмгийлэн байлдаж эзэлж аваад тус районыг манжийн хааны ан авлах тусгай газар болгон, түшмэлийг томилж Солоны эрэгтэй 1 м 60 см өндөр хүн тутмаас жилд 1 булганы арьс албан журмаар татварлан авдаг журам тогтоожээ.Одоо тэдний ихэнх хэсэг нь мал тариалангийн аж ахуйг эрхэлж ан агнуур хийх зэргээр амьдарч байна.1957 онд Хөлөнбуйрын эвенк хошууны хэмжээгээр 137 116 толгой малтай байжээ. Гэвч хятадын соёлын хувьсгалын үед малын тоо толгой 60 хувь хорогдож ирсэн байна. Хятадын худалдаачид жил бүр нэхмэлийн  зүйл ба төмөрлөгийн сав суулгыг авчирч солон аймагтай арьс ноосоор сольдог байжээ. Иймэрхүү байдлаар хятад худалдаачид тэд нартай ойртон харилцдаг байжээ.Солон нар хятадын соёлын нөлөө тусгалыг авч байшин барьж цаасан цонхтой байшинд суух буюу хятад маягийн хувцас чимэглэл өмсөж байна.<ref name=":1">С.Ган-Эрдэнэ. Солон угсаатны түүх соёл. Ховд. 2025 16-20-р тал</ref> dox06ns5khxaypjhctn8q14fu8s5jtv 866185 866184 2026-08-14T16:59:25Z ~2026-44655-37 106798 солон ястан 866185 wikitext text/x-wiki '''Солон ястны гарал үүсэл'''[[Файл:MongolHuntersSong.jpg|alt=эртний Кидан хүмүүс|thumb|эртний Кидан хүмүүс]] * Солон нарыг анх Кидан гүрний үед түүхэнд анх нэр гарсан Киданы нэгэн хаанд захирагддаг тухай сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. Тэгвэл киданчуудын тухай. Хятанчууд 906-1125 оны хооронд Их ляо хэмээх төр улсаа байгуулж 1125 онд түүхэн нөхцөл шалтгааны эрхээр Зөрчидийн Алтан улсад цохигдоход орж өгөөгүй хэсэг нь Өрнө зүг рүү нүүж Баруун Ляо улс буюу зарим түүхэнд Хар Хятан гэж тэмдэглэгдсэн улсаа байгуулж явсан, монгол угсааны Хятан нарын зохион хэрэглэж байсан хоёр зүйлийн бичиг үсэг болой.<ref name=":0">С.Ган-Эрдэнэ. Солон угсаатны түүх соёл. Ховд хот. 2025 11-12-р тал</ref> “Богд баатар биеэр дайлсан тэмдэглэл бичиг-ийн дагалдуулсан хяналтад өгүүлсэн нь: Гирин, Хар мөрний газар дахь хот балгас нь цөм туйпуу тоосгоор барьсан цөм хоёр гурван газар тойруулан  модоо шивээ барьж даруй түүнийгээ хот хэмээхүй. Дүнчэнгийн Фан Гүнчянь цөлөгдөж, Нингүта-гийн газар сууж, буцаж ирээд зохиосон тэмдэглэл бичигт өгүүлсэн нь “Тэр газрын зах дөхөмгүй зуун газрын дотор явахуйд амуу тарихгүй шиш худалдан авахгүй, мөнгө зоосын гүйлгээгүй гагц нариуму давууны арилжаатай. Хүмүүний тариаг өөр мал гишгэх болбоос түүнээр төлөөлмүй. Хэдүй захирагч боловч найр тавихгүй энэ улс номхон  шударга заншилтай байв. Ойр үед сонсвоос урьдыг хүрэхгүй хэмээмүй. Солон нь Хар мөрний умар этгээдэд баймуй.[1] Нум сум барьж өөрийн модон дээр гарч барс, баавгайг алж, үүрч ирмүй. Хэрвээ морь малаа алдах болбоос түүний мориор эргэж хэдэн зуун газрын гадна боловч олж авчирмуй. Гагц бороо орсны хойно мөрийг таньж чадахгүй. Тэд нарын үгийн аялга монгол лугаа өөр, түүний хэлэнд хятад үг холилцоотой. Тийнхүү зарим нь Ляо улсын /Эртний Монголын Хятан улсыг хэлж байна С.Г /үлдэгдэл угсаа болмуй. Манж бус хэмээмүй. [[Файл:Song-Liao-Xixia-1111.png|alt=Кидан улсын газрын зураг|thumb|Кидан улсын газрын зураг]] Хятан буюу Киданчууд нь Лууха голын баруун талаар, Шар мөрний умард саваар нутаглаж байжээ. Хятан улсыг хятадууд Ляо улс хэмээн нэрлэж асан бөгөөд 923 оноос Алтайгаас зүүн тийш Хэрлэн голын хойт бие хүртэл нутгаа тэлж түүхийн олон дурсгал монголд үлдээжээ. Хятан нар уг удмын хувьд Дунху аймгийн Сяньби нараас гаралтай учир удам гарлын хувьд өвөм монголчууд гэж үздэг. = Манж чин гүрний үеийн Солон = Манж улс буюу хожуу Алтан улс гэгчийг 1616 онд зөрчид аймгуудын удирдагч Нурхайч баатар нэгтгэж Манж улсыг анхлан байгуулжээ. Манж нар бол Монгол, Түрэг угсааныхан адил Алтай язгуурын хэлтэй Төв азийн нүүдэлчин овог аймгууд билээ.Нурхайчийн наймдугаар хүү Хунтайж /1592-1643/ 1626 онд эцгийнхээ орыг залгаж, Алтан улсын хоёр дахь хаан болон тулгар төрийг өвлөөд Дусал бинтгүй үсгийн данс-нд тэмдэглэснээр жүрчин үндэстнийхээ уг нэрийг 1635 онд хэмээн халж 1636 онд Алтан улсаа Дайчин улс болгон сольж, угсаа гарлын домгоо бичиж улс үндэстнээ шинээр томьёолсон юм.[1] [[Файл:海蘭察.jpg|thumb|Солон ястаны Хайланча баатарын хөрөг зураг]] 1689 онд Манж чин улс, Хаант Орос улс Нерчүүгийн гэрээ тогтоож дайн эцэслэв. Бас тэнгэрийн тэтгэгчийн үед Шинжиан, Казак, уйгурыг эзлэх түрэмгийлэх манжийн цэрэгт Солон нарыг оруулжээ. Тэдгээр солон цэргийн зарим нь Солончид суурьшиж аж төрж буй ажээ. Энх-амгалан хаан солончуудын хүчийг ашиглан манжийн найман хошууны цэргийн зохион байгуулалтад тэднийг оруулж дайчлан алба хаалгаж байв. Цэргийн хэрэгт үнэнч зүтгэсэн солон нарыг тэд янз бүрийн феодал ноёдын отго жинс цолоор шагнадаг байжээ.<ref>{{Cite journal |last= |first=Дашцэвэл |date=2008-09-26 |title=Төв Ази ба Зүүн Өмнөд Азийнхан (Түүх-угсаатны соёлын харилцаа) |url=https://doi.org/10.5564/jis.v3i3.2043 |journal=Journal of International Studies |pages=91–109 |doi=10.5564/jis.v3i3.2043 |issn=2663-7871}}</ref> Найралт төвийн үед Илий, Үйзэн зэрэг газрыг байлдан дагуулахад Солоны Хайлунча гэгч хүн оролцон байлдааны онч гавьяа байгуулсан учир гүнгийн зэргээр шагнуулжээ. Энэхүү Хайлунчад зориулан Хайлар хотноо сүм байгуулжэ: мөн Ниянчүй хэмээх газрын бослогыг дарж Хар мөрөн, Шиданжин зэрэг газруудад Сэнгээренчингийн удирдаж байсан Жинлюй/ сэргээх хороо/ хэмээх цэргийн дивиз болгон өргөтгөж байжээ.1890 хэдэн оны үед Солоны Шоводай гэгч хүн Долон-нуурын дайнд төвийн хятад цэргүүдийг олзлон авч байсан ажээ.  Түүний дүү 1930 онд Солоны Хуй гол хэмээх газарт амьд сэрүүн тунгалаг нутаглаж байжээ. Солончууд цэргийн албанааа мордохдоо өөрийн хувь морь зэвсэгтэйгээ явдаг заншилтай байжээ.1930-аад онд тоглоомын манж го улсын үед тэд орон нутгаа дээрэм хулгайгаас хамгаалах ба засаг захиргааны цагдаагийн үүргийг гүйцэтгэж байсан гэж оросын Н.А.Байков бичсэн байна. [[Файл:The Manchu Empire and the European Powers 1644-1912 AD.jpg|alt=Манж чин гүрний газрын зураг|thumb|384x384px|Манж чин гүрний газрын зураг]] Солончуудын цэрэглэг чадварыг Чин улсын засгийн газрын өөртөө ашигтай хэрэглэх зорилгоор тэдний цэргийн бүх зардлыг улсын санхүүгээс гаргаж солон хүмүүсийг зоригт баатар, байлдааны гавьяатан хэмээн хөхүүлэн шагнаж байсан байна. Манж солончуудыг феодалын хаант төрөө бэхжүүлэхийн төлөө бусдыг эзлэн түрэмгийлэх дайнд татан оруулж, тэдний амь насын бүрэлгэн сүйтгэж тархаан суулгаж байсан түүхтэй билээ.<ref name=":1" /> Солон бол эртний Кидан улсын үеэс эхлэн Хар мөрөн /Амар мөрөн/-ний урсгал дагуу өргөн уудам нутагт дагуур нартай айл хөрш нутаглаж ирсэн бөгөөд засаг захиргааны талаарч хамт Санжигалдай хаанд захирагдаж байжээ. Тэд угаас Хар мөрний сав газарт нутаглаж байсан уугуул хүмүүс юм гэж Манжуурын мэдээ сэтгүүлд бичсэн байна. Манжийн түрэмгийлэгчид өөрсдийн эрх ашигтаа зохицуулан солон нарыг шилжүүлэн нүүлгэж, бутарган сарниулж байсныг дурдвал:<ref name=":0" /> 1.   Дээд эрдэмтдийн 4 дүгээр 1639 онд солон, дагууруудыг Хар мөрний сав газраас Нуун мөрөнд шилжүүлэн нүүлгэжээ. 2.   Найралт төвийн 10 дугаар он 1732 он солончуудыг хөлөнбуйр аймагт шилжүүлэн эвенк үндэстний өөртөө засах хошууны Хуй голын зүүн талаар нутаг олгож нутаглуулав. 3.   Тэнгэрийн тэтгэсний тэргүүн он 1736 онд Хар мөрөн мужийн  Бутхан хошуунаас Хөлөнбуйр аймгийн Баргын нутагт нүүлгэн авчирчээ. Тэгээд солоны зүүн баруун гарын 8 хошуу болгож зохиожээ. Солоны баруун гар нь Хайлараас баруун тийш 120 км-ийн зайд Хуйн голын зүүн талаар буй Еэвэн голын урсгал дагуу нутагт олгожээ. 4.   Тэнгэрийн тэтгэсний 28 дугаар он 1736 онд солончуудыг шинжиан Тарвагатай хэмээх нутагт манж чин улсын цэргийн албанд дайчлан аваачиж суулгажээ. 5.   Мөн 16-р зууны эхэн үеэс Улиастай жанжны хэрмийн хойд талд Чигэстэй голын орчимд солон нарыг аваачсанаас тэндэх нэгэн том уулыг Солоны ам хэмээн нэрлэдэг болжээ. Тэр амны адаг манжийн амбаны Гэсэрийн сүм байжээ. Энэхүү уулын нэрээс үзэхэд Манж чин улсын үед Улиастай цэрэгт солон цэрэг сууж байсан нь тодорхой байна. 6.   XVII зууны үед Хар мөрний дунд урсгал Өргөн голын зүүн эрэг, Хянганы нурууны зүүн хормой, Нуун мөрөн, /мэргэн/-ий дээд урсгал , Чичихар, Бутхан, Хөлөнбуйр, зэрэг газруудад манж угсаатан нартай холилдон тархай нутаглаж байжээ. 7.   Бадаргуулт төрийн 4 дүгээр 1878 онд солон, дагуур нар хар мөрнөөс Нуун мөрний сав газарт дахин шилжжээ. [[Файл:Evenki Museum.jpg|alt=БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны Эвенк музей үүдэнд нь Солон ястаны Хайланьча баатрын хөшөө|thumb|277x277px|БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны Эвенк музей үүдэнд нь Солон ястаны Хайланьча баатрын хөшөө]] 8.   XVII зууны үеэс одоо хүртэл түнгүс, хамниган, гурван гол, өөлдийн хошуугаар нутаглаж цөөнх нь нүүдэллэн амьдарч иржээ. Одоо солон нар Хөлөнбуйрт 3500, Хар мөрний, Ван жинцунь гацаанд 700, Синьзянд 2000 гаруй буй. [[Файл:The Qianlong Emperor in Ceremonial Armour on Horseback.jpg|alt=Манж Чин гүрний Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан Цянлун|thumb|Манж Чин гүрний Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан Цянлун]] Солон нар бол угаас анчин аймаг юм. Тэд морьтой явганаар нохой дагуулан ангийн буу үүрч, нум сум барьж ан амьтныг агнаж, загас барьж аж төрөн амьдардаг байжээ.17-р зууны эхэн үед манж нар солон дагуурыг түрэмгийлэн байлдаж эзэлж аваад тус районыг манжийн хааны ан авлах тусгай газар болгон, түшмэлийг томилж Солоны эрэгтэй 1 м 60 см өндөр хүн тутмаас жилд 1 булганы арьс албан журмаар татварлан авдаг журам тогтоожээ.Одоо тэдний ихэнх хэсэг нь мал тариалангийн аж ахуйг эрхэлж ан агнуур хийх зэргээр амьдарч байна.1957 онд Хөлөнбуйрын эвенк хошууны хэмжээгээр 137 116 толгой малтай байжээ. Гэвч хятадын соёлын хувьсгалын үед малын тоо толгой 60 хувь хорогдож ирсэн байна. Хятадын худалдаачид жил бүр нэхмэлийн  зүйл ба төмөрлөгийн сав суулгыг авчирч солон аймагтай арьс ноосоор сольдог байжээ. Иймэрхүү байдлаар хятад худалдаачид тэд нартай ойртон харилцдаг байжээ.Солон нар хятадын соёлын нөлөө тусгалыг авч байшин барьж цаасан цонхтой байшинд суух буюу хятад маягийн хувцас чимэглэл өмсөж байна.<ref name=":1">С.Ган-Эрдэнэ. Солон угсаатны түүх соёл. Ховд. 2025 16-20-р тал</ref> mot3ovdxiji5up9qc7mgh2tfd3v6nag 866186 866185 2026-08-14T17:01:10Z ~2026-44655-37 106798 солон ястан 866186 wikitext text/x-wiki [[Файл:MongolHuntersSong.jpg|alt=эртний Кидан хүмүүс|thumb|эртний Кидан хүмүүс]] = Солон ястны гарал үүсэл = * Солон нарыг анх Кидан гүрний үед түүхэнд анх нэр гарсан Киданы нэгэн хаанд захирагддаг тухай сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. Тэгвэл киданчуудын тухай. Хятанчууд 906-1125 оны хооронд Их ляо хэмээх төр улсаа байгуулж 1125 онд түүхэн нөхцөл шалтгааны эрхээр Зөрчидийн Алтан улсад цохигдоход орж өгөөгүй хэсэг нь Өрнө зүг рүү нүүж Баруун Ляо улс буюу зарим түүхэнд Хар Хятан гэж тэмдэглэгдсэн улсаа байгуулж явсан, монгол угсааны Хятан нарын зохион хэрэглэж байсан хоёр зүйлийн бичиг үсэг болой.<ref name=":0">С.Ган-Эрдэнэ. Солон угсаатны түүх соёл. Ховд хот. 2025 11-12-р тал</ref> “Богд баатар биеэр дайлсан тэмдэглэл бичиг-ийн дагалдуулсан хяналтад өгүүлсэн нь: Гирин, Хар мөрний газар дахь хот балгас нь цөм туйпуу тоосгоор барьсан цөм хоёр гурван газар тойруулан  модоо шивээ барьж даруй түүнийгээ хот хэмээхүй. Дүнчэнгийн Фан Гүнчянь цөлөгдөж, Нингүта-гийн газар сууж, буцаж ирээд зохиосон тэмдэглэл бичигт өгүүлсэн нь “Тэр газрын зах дөхөмгүй зуун газрын дотор явахуйд амуу тарихгүй шиш худалдан авахгүй, мөнгө зоосын гүйлгээгүй гагц нариуму давууны арилжаатай. Хүмүүний тариаг өөр мал гишгэх болбоос түүнээр төлөөлмүй. Хэдүй захирагч боловч найр тавихгүй энэ улс номхон  шударга заншилтай байв. Ойр үед сонсвоос урьдыг хүрэхгүй хэмээмүй. Солон нь Хар мөрний умар этгээдэд баймуй.[1] Нум сум барьж өөрийн модон дээр гарч барс, баавгайг алж, үүрч ирмүй. Хэрвээ морь малаа алдах болбоос түүний мориор эргэж хэдэн зуун газрын гадна боловч олж авчирмуй. Гагц бороо орсны хойно мөрийг таньж чадахгүй. Тэд нарын үгийн аялга монгол лугаа өөр, түүний хэлэнд хятад үг холилцоотой. Тийнхүү зарим нь Ляо улсын /Эртний Монголын Хятан улсыг хэлж байна С.Г /үлдэгдэл угсаа болмуй. Манж бус хэмээмүй. [[Файл:Song-Liao-Xixia-1111.png|alt=Кидан улсын газрын зураг|thumb|Кидан улсын газрын зураг]] Хятан буюу Киданчууд нь Лууха голын баруун талаар, Шар мөрний умард саваар нутаглаж байжээ. Хятан улсыг хятадууд Ляо улс хэмээн нэрлэж асан бөгөөд 923 оноос Алтайгаас зүүн тийш Хэрлэн голын хойт бие хүртэл нутгаа тэлж түүхийн олон дурсгал монголд үлдээжээ. Хятан нар уг удмын хувьд Дунху аймгийн Сяньби нараас гаралтай учир удам гарлын хувьд өвөм монголчууд гэж үздэг. = Манж чин гүрний үеийн Солон = Манж улс буюу хожуу Алтан улс гэгчийг 1616 онд зөрчид аймгуудын удирдагч Нурхайч баатар нэгтгэж Манж улсыг анхлан байгуулжээ. Манж нар бол Монгол, Түрэг угсааныхан адил Алтай язгуурын хэлтэй Төв азийн нүүдэлчин овог аймгууд билээ.Нурхайчийн наймдугаар хүү Хунтайж /1592-1643/ 1626 онд эцгийнхээ орыг залгаж, Алтан улсын хоёр дахь хаан болон тулгар төрийг өвлөөд Дусал бинтгүй үсгийн данс-нд тэмдэглэснээр жүрчин үндэстнийхээ уг нэрийг 1635 онд хэмээн халж 1636 онд Алтан улсаа Дайчин улс болгон сольж, угсаа гарлын домгоо бичиж улс үндэстнээ шинээр томьёолсон юм.[1] [[Файл:海蘭察.jpg|thumb|Солон ястаны Хайланча баатарын хөрөг зураг]] 1689 онд Манж чин улс, Хаант Орос улс Нерчүүгийн гэрээ тогтоож дайн эцэслэв. Бас тэнгэрийн тэтгэгчийн үед Шинжиан, Казак, уйгурыг эзлэх түрэмгийлэх манжийн цэрэгт Солон нарыг оруулжээ. Тэдгээр солон цэргийн зарим нь Солончид суурьшиж аж төрж буй ажээ. Энх-амгалан хаан солончуудын хүчийг ашиглан манжийн найман хошууны цэргийн зохион байгуулалтад тэднийг оруулж дайчлан алба хаалгаж байв. Цэргийн хэрэгт үнэнч зүтгэсэн солон нарыг тэд янз бүрийн феодал ноёдын отго жинс цолоор шагнадаг байжээ.<ref>{{Cite journal |last= |first=Дашцэвэл |date=2008-09-26 |title=Төв Ази ба Зүүн Өмнөд Азийнхан (Түүх-угсаатны соёлын харилцаа) |url=https://doi.org/10.5564/jis.v3i3.2043 |journal=Journal of International Studies |pages=91–109 |doi=10.5564/jis.v3i3.2043 |issn=2663-7871}}</ref> Найралт төвийн үед Илий, Үйзэн зэрэг газрыг байлдан дагуулахад Солоны Хайлунча гэгч хүн оролцон байлдааны онч гавьяа байгуулсан учир гүнгийн зэргээр шагнуулжээ. Энэхүү Хайлунчад зориулан Хайлар хотноо сүм байгуулжэ: мөн Ниянчүй хэмээх газрын бослогыг дарж Хар мөрөн, Шиданжин зэрэг газруудад Сэнгээренчингийн удирдаж байсан Жинлюй/ сэргээх хороо/ хэмээх цэргийн дивиз болгон өргөтгөж байжээ.1890 хэдэн оны үед Солоны Шоводай гэгч хүн Долон-нуурын дайнд төвийн хятад цэргүүдийг олзлон авч байсан ажээ.  Түүний дүү 1930 онд Солоны Хуй гол хэмээх газарт амьд сэрүүн тунгалаг нутаглаж байжээ. Солончууд цэргийн албанааа мордохдоо өөрийн хувь морь зэвсэгтэйгээ явдаг заншилтай байжээ.1930-аад онд тоглоомын манж го улсын үед тэд орон нутгаа дээрэм хулгайгаас хамгаалах ба засаг захиргааны цагдаагийн үүргийг гүйцэтгэж байсан гэж оросын Н.А.Байков бичсэн байна. [[Файл:The Manchu Empire and the European Powers 1644-1912 AD.jpg|alt=Манж чин гүрний газрын зураг|thumb|384x384px|Манж чин гүрний газрын зураг]] Солончуудын цэрэглэг чадварыг Чин улсын засгийн газрын өөртөө ашигтай хэрэглэх зорилгоор тэдний цэргийн бүх зардлыг улсын санхүүгээс гаргаж солон хүмүүсийг зоригт баатар, байлдааны гавьяатан хэмээн хөхүүлэн шагнаж байсан байна. Манж солончуудыг феодалын хаант төрөө бэхжүүлэхийн төлөө бусдыг эзлэн түрэмгийлэх дайнд татан оруулж, тэдний амь насын бүрэлгэн сүйтгэж тархаан суулгаж байсан түүхтэй билээ.<ref name=":1" /> Солон бол эртний Кидан улсын үеэс эхлэн Хар мөрөн /Амар мөрөн/-ний урсгал дагуу өргөн уудам нутагт дагуур нартай айл хөрш нутаглаж ирсэн бөгөөд засаг захиргааны талаарч хамт Санжигалдай хаанд захирагдаж байжээ. Тэд угаас Хар мөрний сав газарт нутаглаж байсан уугуул хүмүүс юм гэж Манжуурын мэдээ сэтгүүлд бичсэн байна. Манжийн түрэмгийлэгчид өөрсдийн эрх ашигтаа зохицуулан солон нарыг шилжүүлэн нүүлгэж, бутарган сарниулж байсныг дурдвал:<ref name=":0" /> 1.   Дээд эрдэмтдийн 4 дүгээр 1639 онд солон, дагууруудыг Хар мөрний сав газраас Нуун мөрөнд шилжүүлэн нүүлгэжээ. 2.   Найралт төвийн 10 дугаар он 1732 он солончуудыг хөлөнбуйр аймагт шилжүүлэн эвенк үндэстний өөртөө засах хошууны Хуй голын зүүн талаар нутаг олгож нутаглуулав. 3.   Тэнгэрийн тэтгэсний тэргүүн он 1736 онд Хар мөрөн мужийн  Бутхан хошуунаас Хөлөнбуйр аймгийн Баргын нутагт нүүлгэн авчирчээ. Тэгээд солоны зүүн баруун гарын 8 хошуу болгож зохиожээ. Солоны баруун гар нь Хайлараас баруун тийш 120 км-ийн зайд Хуйн голын зүүн талаар буй Еэвэн голын урсгал дагуу нутагт олгожээ. 4.   Тэнгэрийн тэтгэсний 28 дугаар он 1736 онд солончуудыг шинжиан Тарвагатай хэмээх нутагт манж чин улсын цэргийн албанд дайчлан аваачиж суулгажээ. 5.   Мөн 16-р зууны эхэн үеэс Улиастай жанжны хэрмийн хойд талд Чигэстэй голын орчимд солон нарыг аваачсанаас тэндэх нэгэн том уулыг Солоны ам хэмээн нэрлэдэг болжээ. Тэр амны адаг манжийн амбаны Гэсэрийн сүм байжээ. Энэхүү уулын нэрээс үзэхэд Манж чин улсын үед Улиастай цэрэгт солон цэрэг сууж байсан нь тодорхой байна. 6.   XVII зууны үед Хар мөрний дунд урсгал Өргөн голын зүүн эрэг, Хянганы нурууны зүүн хормой, Нуун мөрөн, /мэргэн/-ий дээд урсгал , Чичихар, Бутхан, Хөлөнбуйр, зэрэг газруудад манж угсаатан нартай холилдон тархай нутаглаж байжээ. 7.   Бадаргуулт төрийн 4 дүгээр 1878 онд солон, дагуур нар хар мөрнөөс Нуун мөрний сав газарт дахин шилжжээ. [[Файл:Evenki Museum.jpg|alt=БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны Эвенк музей үүдэнд нь Солон ястаны Хайланьча баатрын хөшөө|thumb|277x277px|БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны Эвенк музей үүдэнд нь Солон ястаны Хайланьча баатрын хөшөө]] 8.   XVII зууны үеэс одоо хүртэл түнгүс, хамниган, гурван гол, өөлдийн хошуугаар нутаглаж цөөнх нь нүүдэллэн амьдарч иржээ. Одоо солон нар Хөлөнбуйрт 3500, Хар мөрний, Ван жинцунь гацаанд 700, Синьзянд 2000 гаруй буй. [[Файл:The Qianlong Emperor in Ceremonial Armour on Horseback.jpg|alt=Манж Чин гүрний Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан Цянлун|thumb|Манж Чин гүрний Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан Цянлун]] Солон нар бол угаас анчин аймаг юм. Тэд морьтой явганаар нохой дагуулан ангийн буу үүрч, нум сум барьж ан амьтныг агнаж, загас барьж аж төрөн амьдардаг байжээ.17-р зууны эхэн үед манж нар солон дагуурыг түрэмгийлэн байлдаж эзэлж аваад тус районыг манжийн хааны ан авлах тусгай газар болгон, түшмэлийг томилж Солоны эрэгтэй 1 м 60 см өндөр хүн тутмаас жилд 1 булганы арьс албан журмаар татварлан авдаг журам тогтоожээ.Одоо тэдний ихэнх хэсэг нь мал тариалангийн аж ахуйг эрхэлж ан агнуур хийх зэргээр амьдарч байна.1957 онд Хөлөнбуйрын эвенк хошууны хэмжээгээр 137 116 толгой малтай байжээ. Гэвч хятадын соёлын хувьсгалын үед малын тоо толгой 60 хувь хорогдож ирсэн байна. Хятадын худалдаачид жил бүр нэхмэлийн  зүйл ба төмөрлөгийн сав суулгыг авчирч солон аймагтай арьс ноосоор сольдог байжээ. Иймэрхүү байдлаар хятад худалдаачид тэд нартай ойртон харилцдаг байжээ.Солон нар хятадын соёлын нөлөө тусгалыг авч байшин барьж цаасан цонхтой байшинд суух буюу хятад маягийн хувцас чимэглэл өмсөж байна.<ref name=":1">С.Ган-Эрдэнэ. Солон угсаатны түүх соёл. Ховд. 2025 16-20-р тал</ref> 2avorcsn7b9e9kgokeuv1rs0zra6nl8 866188 866186 2026-08-14T17:06:13Z ~2026-44655-37 106798 солон ястан 866188 wikitext text/x-wiki [[Файл:MongolHuntersSong.jpg|alt=эртний Кидан хүмүүс|thumb|эртний Кидан хүмүүс]] = Солон ястны гарал үүсэл = * Солон нарыг анх Кидан гүрний үед түүхэнд анх нэр гарсан Киданы нэгэн хаанд захирагддаг тухай сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. Тэгвэл киданчуудын тухай. Хятанчууд 906-1125 оны хооронд Их ляо хэмээх төр улсаа байгуулж 1125 онд түүхэн нөхцөл шалтгааны эрхээр Зөрчидийн Алтан улсад цохигдоход орж өгөөгүй хэсэг нь Өрнө зүг рүү нүүж Баруун Ляо улс буюу зарим түүхэнд Хар Хятан гэж тэмдэглэгдсэн улсаа байгуулж явсан, монгол угсааны Хятан нарын зохион хэрэглэж байсан хоёр зүйлийн бичиг үсэг болой.<ref name=":0">С.Ган-Эрдэнэ. Солон угсаатны түүх соёл. Ховд хот. 2025 11-12-р тал</ref> “Богд баатар биеэр дайлсан тэмдэглэл бичиг-ийн дагалдуулсан хяналтад өгүүлсэн нь: Гирин, Хар мөрний газар дахь хот балгас нь цөм туйпуу тоосгоор барьсан цөм хоёр гурван газар тойруулан  модоо шивээ барьж даруй түүнийгээ хот хэмээхүй. Дүнчэнгийн Фан Гүнчянь цөлөгдөж, Нингүта-гийн газар сууж, буцаж ирээд зохиосон тэмдэглэл бичигт өгүүлсэн нь “Тэр газрын зах дөхөмгүй зуун газрын дотор явахуйд амуу тарихгүй шиш худалдан авахгүй, мөнгө зоосын гүйлгээгүй гагц нариуму давууны арилжаатай. Хүмүүний тариаг өөр мал гишгэх болбоос түүнээр төлөөлмүй. Хэдүй захирагч боловч найр тавихгүй энэ улс номхон  шударга заншилтай байв. Ойр үед сонсвоос урьдыг хүрэхгүй хэмээмүй. Солон нь Хар мөрний умар этгээдэд баймуй.[1] Нум сум барьж өөрийн модон дээр гарч барс, баавгайг алж, үүрч ирмүй. Хэрвээ морь малаа алдах болбоос түүний мориор эргэж хэдэн зуун газрын гадна боловч олж авчирмуй. Гагц бороо орсны хойно мөрийг таньж чадахгүй. Тэд нарын үгийн аялга монгол лугаа өөр, түүний хэлэнд хятад үг холилцоотой. Тийнхүү зарим нь Ляо улсын /Эртний Монголын Хятан улсыг хэлж байна С.Г /үлдэгдэл угсаа болмуй. Манж бус хэмээмүй. [[Файл:Song-Liao-Xixia-1111.png|alt=Кидан улсын газрын зураг|thumb|Кидан улсын газрын зураг]] Хятан буюу Киданчууд нь Лууха голын баруун талаар, Шар мөрний умард саваар нутаглаж байжээ. Хятан улсыг хятадууд Ляо улс хэмээн нэрлэж асан бөгөөд 923 оноос Алтайгаас зүүн тийш Хэрлэн голын хойт бие хүртэл нутгаа тэлж түүхийн олон дурсгал монголд үлдээжээ. Хятан нар уг удмын хувьд Дунху аймгийн Сяньби нараас гаралтай учир удам гарлын хувьд өвөм монголчууд гэж үздэг. = Манж чин гүрний үеийн Солон = Манж улс буюу хожуу Алтан улс гэгчийг 1616 онд зөрчид аймгуудын удирдагч Нурхайч баатар нэгтгэж Манж улсыг анхлан байгуулжээ. Манж нар бол Монгол, Түрэг угсааныхан адил Алтай язгуурын хэлтэй Төв азийн нүүдэлчин овог аймгууд билээ.Нурхайчийн наймдугаар хүү Хунтайж /1592-1643/ 1626 онд эцгийнхээ орыг залгаж, Алтан улсын хоёр дахь хаан болон тулгар төрийг өвлөөд Дусал бинтгүй үсгийн данс-нд тэмдэглэснээр жүрчин үндэстнийхээ уг нэрийг 1635 онд хэмээн халж 1636 онд Алтан улсаа Дайчин улс болгон сольж, угсаа гарлын домгоо бичиж улс үндэстнээ шинээр томьёолсон юм.[1] [[Файл:海蘭察.jpg|thumb|Солон ястаны Хайланча баатарын хөрөг зураг]] 1689 онд Манж чин улс, Хаант Орос улс Нерчүүгийн гэрээ тогтоож дайн эцэслэв. Бас тэнгэрийн тэтгэгчийн үед Шинжиан, Казак, уйгурыг эзлэх түрэмгийлэх манжийн цэрэгт Солон нарыг оруулжээ. Тэдгээр солон цэргийн зарим нь Солончид суурьшиж аж төрж буй ажээ. Энх-амгалан хаан солончуудын хүчийг ашиглан манжийн найман хошууны цэргийн зохион байгуулалтад тэднийг оруулж дайчлан алба хаалгаж байв. Цэргийн хэрэгт үнэнч зүтгэсэн солон нарыг тэд янз бүрийн феодал ноёдын отго жинс цолоор шагнадаг байжээ.<ref>{{Cite journal |last= |first=Дашцэвэл |date=2008-09-26 |title=Төв Ази ба Зүүн Өмнөд Азийнхан (Түүх-угсаатны соёлын харилцаа) |url=https://doi.org/10.5564/jis.v3i3.2043 |journal=Journal of International Studies |pages=91–109 |doi=10.5564/jis.v3i3.2043 |issn=2663-7871}}</ref> Найралт төвийн үед Илий, Үйзэн зэрэг газрыг байлдан дагуулахад Солоны Хайлунча гэгч хүн оролцон байлдааны онч гавьяа байгуулсан учир гүнгийн зэргээр шагнуулжээ. Энэхүү Хайлунчад зориулан Хайлар хотноо сүм байгуулжэ: мөн Ниянчүй хэмээх газрын бослогыг дарж Хар мөрөн, Шиданжин зэрэг газруудад Сэнгээренчингийн удирдаж байсан Жинлюй/ сэргээх хороо/ хэмээх цэргийн дивиз болгон өргөтгөж байжээ.1890 хэдэн оны үед Солоны Шоводай гэгч хүн Долон-нуурын дайнд төвийн хятад цэргүүдийг олзлон авч байсан ажээ.  Түүний дүү 1930 онд Солоны Хуй гол хэмээх газарт амьд сэрүүн тунгалаг нутаглаж байжээ. Солончууд цэргийн албанааа мордохдоо өөрийн хувь морь зэвсэгтэйгээ явдаг заншилтай байжээ.1930-аад онд тоглоомын манж го улсын үед тэд орон нутгаа дээрэм хулгайгаас хамгаалах ба засаг захиргааны цагдаагийн үүргийг гүйцэтгэж байсан гэж оросын Н.А.Байков бичсэн байна. [[Файл:The Manchu Empire and the European Powers 1644-1912 AD.jpg|alt=Манж чин гүрний газрын зураг|thumb|384x384px|Манж чин гүрний газрын зураг]] Солончуудын цэрэглэг чадварыг Чин улсын засгийн газрын өөртөө ашигтай хэрэглэх зорилгоор тэдний цэргийн бүх зардлыг улсын санхүүгээс гаргаж солон хүмүүсийг зоригт баатар, байлдааны гавьяатан хэмээн хөхүүлэн шагнаж байсан байна. Манж солончуудыг феодалын хаант төрөө бэхжүүлэхийн төлөө бусдыг эзлэн түрэмгийлэх дайнд татан оруулж, тэдний амь насын бүрэлгэн сүйтгэж тархаан суулгаж байсан түүхтэй билээ.<ref name=":1" /> Солон бол эртний Кидан улсын үеэс эхлэн Хар мөрөн /Амар мөрөн/-ний урсгал дагуу өргөн уудам нутагт дагуур нартай айл хөрш нутаглаж ирсэн бөгөөд засаг захиргааны талаарч хамт Санжигалдай хаанд захирагдаж байжээ. Тэд угаас Хар мөрний сав газарт нутаглаж байсан уугуул хүмүүс юм гэж Манжуурын мэдээ сэтгүүлд бичсэн байна. Манжийн түрэмгийлэгчид өөрсдийн эрх ашигтаа зохицуулан солон нарыг шилжүүлэн нүүлгэж, бутарган сарниулж байсныг дурдвал:<ref name=":0" /> 1.   Дээд эрдэмтдийн 4 дүгээр 1639 онд солон, дагууруудыг Хар мөрний сав газраас Нуун мөрөнд шилжүүлэн нүүлгэжээ. 2.   Найралт төвийн 10 дугаар он 1732 он солончуудыг хөлөнбуйр аймагт шилжүүлэн эвенк үндэстний өөртөө засах хошууны Хуй голын зүүн талаар нутаг олгож нутаглуулав. 3.   Тэнгэрийн тэтгэсний тэргүүн он 1736 онд Хар мөрөн мужийн  Бутхан хошуунаас Хөлөнбуйр аймгийн Баргын нутагт нүүлгэн авчирчээ. Тэгээд солоны зүүн баруун гарын 8 хошуу болгож зохиожээ. Солоны баруун гар нь Хайлараас баруун тийш 120 км-ийн зайд Хуйн голын зүүн талаар буй Еэвэн голын урсгал дагуу нутагт олгожээ. 4.   Тэнгэрийн тэтгэсний 28 дугаар он 1736 онд солончуудыг шинжиан Тарвагатай хэмээх нутагт манж чин улсын цэргийн албанд дайчлан аваачиж суулгажээ. 5.   Мөн 16-р зууны эхэн үеэс Улиастай жанжны хэрмийн хойд талд Чигэстэй голын орчимд солон нарыг аваачсанаас тэндэх нэгэн том уулыг Солоны ам хэмээн нэрлэдэг болжээ. Тэр амны адаг манжийн амбаны Гэсэрийн сүм байжээ. Энэхүү уулын нэрээс үзэхэд Манж чин улсын үед Улиастай цэрэгт солон цэрэг сууж байсан нь тодорхой байна. 6.   XVII зууны үед Хар мөрний дунд урсгал Өргөн голын зүүн эрэг, Хянганы нурууны зүүн хормой, Нуун мөрөн, /мэргэн/-ий дээд урсгал , Чичихар, Бутхан, Хөлөнбуйр, зэрэг газруудад манж угсаатан нартай холилдон тархай нутаглаж байжээ. 7.   Бадаргуулт төрийн 4 дүгээр 1878 онд солон, дагуур нар хар мөрнөөс Нуун мөрний сав газарт дахин шилжжээ. [[Файл:Evenki Museum.jpg|alt=БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны Эвенк музей үүдэнд нь Солон ястаны Хайланьча баатрын хөшөө|thumb|277x277px|БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны Эвенк музей үүдэнд нь Солон ястаны Хайланьча баатрын хөшөө]] 8.   XVII зууны үеэс одоо хүртэл түнгүс, хамниган, гурван гол, өөлдийн хошуугаар нутаглаж цөөнх нь нүүдэллэн амьдарч иржээ. Одоо солон нар Хөлөнбуйрт 3500, Хар мөрний, Ван жинцунь гацаанд 700, Синьзянд 2000 гаруй буй. [[Файл:The Qianlong Emperor in Ceremonial Armour on Horseback.jpg|alt=Манж Чин гүрний Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан Цянлун|thumb|Манж Чин гүрний Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан Цянлун]] Солон нар бол угаас анчин аймаг юм. Тэд морьтой явганаар нохой дагуулан ангийн буу үүрч, нум сум барьж ан амьтныг агнаж, загас барьж аж төрөн амьдардаг байжээ.17-р зууны эхэн үед манж нар солон дагуурыг түрэмгийлэн байлдаж эзэлж аваад тус районыг манжийн хааны ан авлах тусгай газар болгон, түшмэлийг томилж Солоны эрэгтэй 1 м 60 см өндөр хүн тутмаас жилд 1 булганы арьс албан журмаар татварлан авдаг журам тогтоожээ.Одоо тэдний ихэнх хэсэг нь мал тариалангийн аж ахуйг эрхэлж ан агнуур хийх зэргээр амьдарч байна.1957 онд Хөлөнбуйрын эвенк хошууны хэмжээгээр 137 116 толгой малтай байжээ. Гэвч хятадын соёлын хувьсгалын үед малын тоо толгой 60 хувь хорогдож ирсэн байна. Хятадын худалдаачид жил бүр нэхмэлийн  зүйл ба төмөрлөгийн сав суулгыг авчирч солон аймагтай арьс ноосоор сольдог байжээ. Иймэрхүү байдлаар хятад худалдаачид тэд нартай ойртон харилцдаг байжээ.Солон нар хятадын соёлын нөлөө тусгалыг авч байшин барьж цаасан цонхтой байшинд суух буюу хятад маягийн хувцас чимэглэл өмсөж байна.<ref name=":1">С.Ган-Эрдэнэ. Солон угсаатны түүх соёл. Ховд. 2025 16-20-р тал</ref> = солон барга нарын нүүдэл ба засаг захиргаа = b1xkq83jwm4kqr1akoe28u63ma7bwg7 866189 866188 2026-08-14T17:15:44Z ~2026-44655-37 106798 солон ястан 866189 wikitext text/x-wiki [[Файл:MongolHuntersSong.jpg|alt=эртний Кидан хүмүүс|thumb|эртний Кидан хүмүүс]] = Солон ястны гарал үүсэл = * Солон нарыг анх Кидан гүрний үед түүхэнд анх нэр гарсан Киданы нэгэн хаанд захирагддаг тухай сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. Тэгвэл киданчуудын тухай. Хятанчууд 906-1125 оны хооронд Их ляо хэмээх төр улсаа байгуулж 1125 онд түүхэн нөхцөл шалтгааны эрхээр Зөрчидийн Алтан улсад цохигдоход орж өгөөгүй хэсэг нь Өрнө зүг рүү нүүж Баруун Ляо улс буюу зарим түүхэнд Хар Хятан гэж тэмдэглэгдсэн улсаа байгуулж явсан, монгол угсааны Хятан нарын зохион хэрэглэж байсан хоёр зүйлийн бичиг үсэг болой.<ref name=":0">С.Ган-Эрдэнэ. Солон угсаатны түүх соёл. Ховд хот. 2025 11-12-р тал</ref> “Богд баатар биеэр дайлсан тэмдэглэл бичиг-ийн дагалдуулсан хяналтад өгүүлсэн нь: Гирин, Хар мөрний газар дахь хот балгас нь цөм туйпуу тоосгоор барьсан цөм хоёр гурван газар тойруулан  модоо шивээ барьж даруй түүнийгээ хот хэмээхүй. Дүнчэнгийн Фан Гүнчянь цөлөгдөж, Нингүта-гийн газар сууж, буцаж ирээд зохиосон тэмдэглэл бичигт өгүүлсэн нь “Тэр газрын зах дөхөмгүй зуун газрын дотор явахуйд амуу тарихгүй шиш худалдан авахгүй, мөнгө зоосын гүйлгээгүй гагц нариуму давууны арилжаатай. Хүмүүний тариаг өөр мал гишгэх болбоос түүнээр төлөөлмүй. Хэдүй захирагч боловч найр тавихгүй энэ улс номхон  шударга заншилтай байв. Ойр үед сонсвоос урьдыг хүрэхгүй хэмээмүй. Солон нь Хар мөрний умар этгээдэд баймуй.[1] Нум сум барьж өөрийн модон дээр гарч барс, баавгайг алж, үүрч ирмүй. Хэрвээ морь малаа алдах болбоос түүний мориор эргэж хэдэн зуун газрын гадна боловч олж авчирмуй. Гагц бороо орсны хойно мөрийг таньж чадахгүй. Тэд нарын үгийн аялга монгол лугаа өөр, түүний хэлэнд хятад үг холилцоотой. Тийнхүү зарим нь Ляо улсын /Эртний Монголын Хятан улсыг хэлж байна С.Г /үлдэгдэл угсаа болмуй. Манж бус хэмээмүй. [[Файл:Song-Liao-Xixia-1111.png|alt=Кидан улсын газрын зураг|thumb|Кидан улсын газрын зураг]] Хятан буюу Киданчууд нь Лууха голын баруун талаар, Шар мөрний умард саваар нутаглаж байжээ. Хятан улсыг хятадууд Ляо улс хэмээн нэрлэж асан бөгөөд 923 оноос Алтайгаас зүүн тийш Хэрлэн голын хойт бие хүртэл нутгаа тэлж түүхийн олон дурсгал монголд үлдээжээ. Хятан нар уг удмын хувьд Дунху аймгийн Сяньби нараас гаралтай учир удам гарлын хувьд өвөм монголчууд гэж үздэг. = Манж чин гүрний үеийн Солон = Манж улс буюу хожуу Алтан улс гэгчийг 1616 онд зөрчид аймгуудын удирдагч Нурхайч баатар нэгтгэж Манж улсыг анхлан байгуулжээ. Манж нар бол Монгол, Түрэг угсааныхан адил Алтай язгуурын хэлтэй Төв азийн нүүдэлчин овог аймгууд билээ.Нурхайчийн наймдугаар хүү Хунтайж /1592-1643/ 1626 онд эцгийнхээ орыг залгаж, Алтан улсын хоёр дахь хаан болон тулгар төрийг өвлөөд Дусал бинтгүй үсгийн данс-нд тэмдэглэснээр жүрчин үндэстнийхээ уг нэрийг 1635 онд хэмээн халж 1636 онд Алтан улсаа Дайчин улс болгон сольж, угсаа гарлын домгоо бичиж улс үндэстнээ шинээр томьёолсон юм.[1] [[Файл:海蘭察.jpg|thumb|Солон ястаны Хайланча баатарын хөрөг зураг]] 1689 онд Манж чин улс, Хаант Орос улс Нерчүүгийн гэрээ тогтоож дайн эцэслэв. Бас тэнгэрийн тэтгэгчийн үед Шинжиан, Казак, уйгурыг эзлэх түрэмгийлэх манжийн цэрэгт Солон нарыг оруулжээ. Тэдгээр солон цэргийн зарим нь Солончид суурьшиж аж төрж буй ажээ. Энх-амгалан хаан солончуудын хүчийг ашиглан манжийн найман хошууны цэргийн зохион байгуулалтад тэднийг оруулж дайчлан алба хаалгаж байв. Цэргийн хэрэгт үнэнч зүтгэсэн солон нарыг тэд янз бүрийн феодал ноёдын отго жинс цолоор шагнадаг байжээ.<ref>{{Cite journal |last= |first=Дашцэвэл |date=2008-09-26 |title=Төв Ази ба Зүүн Өмнөд Азийнхан (Түүх-угсаатны соёлын харилцаа) |url=https://doi.org/10.5564/jis.v3i3.2043 |journal=Journal of International Studies |pages=91–109 |doi=10.5564/jis.v3i3.2043 |issn=2663-7871}}</ref> Найралт төвийн үед Илий, Үйзэн зэрэг газрыг байлдан дагуулахад Солоны Хайлунча гэгч хүн оролцон байлдааны онч гавьяа байгуулсан учир гүнгийн зэргээр шагнуулжээ. Энэхүү Хайлунчад зориулан Хайлар хотноо сүм байгуулжэ: мөн Ниянчүй хэмээх газрын бослогыг дарж Хар мөрөн, Шиданжин зэрэг газруудад Сэнгээренчингийн удирдаж байсан Жинлюй/ сэргээх хороо/ хэмээх цэргийн дивиз болгон өргөтгөж байжээ.1890 хэдэн оны үед Солоны Шоводай гэгч хүн Долон-нуурын дайнд төвийн хятад цэргүүдийг олзлон авч байсан ажээ.  Түүний дүү 1930 онд Солоны Хуй гол хэмээх газарт амьд сэрүүн тунгалаг нутаглаж байжээ. Солончууд цэргийн албанааа мордохдоо өөрийн хувь морь зэвсэгтэйгээ явдаг заншилтай байжээ.1930-аад онд тоглоомын манж го улсын үед тэд орон нутгаа дээрэм хулгайгаас хамгаалах ба засаг захиргааны цагдаагийн үүргийг гүйцэтгэж байсан гэж оросын Н.А.Байков бичсэн байна. [[Файл:The Manchu Empire and the European Powers 1644-1912 AD.jpg|alt=Манж чин гүрний газрын зураг|thumb|384x384px|Манж чин гүрний газрын зураг]] Солончуудын цэрэглэг чадварыг Чин улсын засгийн газрын өөртөө ашигтай хэрэглэх зорилгоор тэдний цэргийн бүх зардлыг улсын санхүүгээс гаргаж солон хүмүүсийг зоригт баатар, байлдааны гавьяатан хэмээн хөхүүлэн шагнаж байсан байна. Манж солончуудыг феодалын хаант төрөө бэхжүүлэхийн төлөө бусдыг эзлэн түрэмгийлэх дайнд татан оруулж, тэдний амь насын бүрэлгэн сүйтгэж тархаан суулгаж байсан түүхтэй билээ.<ref name=":1" group="6" /> Солон бол эртний Кидан улсын үеэс эхлэн Хар мөрөн /Амар мөрөн/-ний урсгал дагуу өргөн уудам нутагт дагуур нартай айл хөрш нутаглаж ирсэн бөгөөд засаг захиргааны талаарч хамт Санжигалдай хаанд захирагдаж байжээ. Тэд угаас Хар мөрний сав газарт нутаглаж байсан уугуул хүмүүс юм гэж Манжуурын мэдээ сэтгүүлд бичсэн байна. Манжийн түрэмгийлэгчид өөрсдийн эрх ашигтаа зохицуулан солон нарыг шилжүүлэн нүүлгэж, бутарган сарниулж байсныг дурдвал:<ref name=":0" /> 1.   Дээд эрдэмтдийн 4 дүгээр 1639 онд солон, дагууруудыг Хар мөрний сав газраас Нуун мөрөнд шилжүүлэн нүүлгэжээ. 2.   Найралт төвийн 10 дугаар он 1732 он солончуудыг хөлөнбуйр аймагт шилжүүлэн эвенк үндэстний өөртөө засах хошууны Хуй голын зүүн талаар нутаг олгож нутаглуулав. 3.   Тэнгэрийн тэтгэсний тэргүүн он 1736 онд Хар мөрөн мужийн  Бутхан хошуунаас Хөлөнбуйр аймгийн Баргын нутагт нүүлгэн авчирчээ. Тэгээд солоны зүүн баруун гарын 8 хошуу болгож зохиожээ. Солоны баруун гар нь Хайлараас баруун тийш 120 км-ийн зайд Хуйн голын зүүн талаар буй Еэвэн голын урсгал дагуу нутагт олгожээ. 4.   Тэнгэрийн тэтгэсний 28 дугаар он 1736 онд солончуудыг шинжиан Тарвагатай хэмээх нутагт манж чин улсын цэргийн албанд дайчлан аваачиж суулгажээ. 5.   Мөн 16-р зууны эхэн үеэс Улиастай жанжны хэрмийн хойд талд Чигэстэй голын орчимд солон нарыг аваачсанаас тэндэх нэгэн том уулыг Солоны ам хэмээн нэрлэдэг болжээ. Тэр амны адаг манжийн амбаны Гэсэрийн сүм байжээ. Энэхүү уулын нэрээс үзэхэд Манж чин улсын үед Улиастай цэрэгт солон цэрэг сууж байсан нь тодорхой байна. 6.   XVII зууны үед Хар мөрний дунд урсгал Өргөн голын зүүн эрэг, Хянганы нурууны зүүн хормой, Нуун мөрөн, /мэргэн/-ий дээд урсгал , Чичихар, Бутхан, Хөлөнбуйр, зэрэг газруудад манж угсаатан нартай холилдон тархай нутаглаж байжээ. 7.   Бадаргуулт төрийн 4 дүгээр 1878 онд солон, дагуур нар хар мөрнөөс Нуун мөрний сав газарт дахин шилжжээ. [[Файл:Evenki Museum.jpg|alt=БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны Эвенк музей үүдэнд нь Солон ястаны Хайланьча баатрын хөшөө|thumb|277x277px|БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны Эвенк музей үүдэнд нь Солон ястаны Хайланьча баатрын хөшөө]] 8.   XVII зууны үеэс одоо хүртэл түнгүс, хамниган, гурван гол, өөлдийн хошуугаар нутаглаж цөөнх нь нүүдэллэн амьдарч иржээ. Одоо солон нар Хөлөнбуйрт 3500, Хар мөрний, Ван жинцунь гацаанд 700, Синьзянд 2000 гаруй буй. [[Файл:The Qianlong Emperor in Ceremonial Armour on Horseback.jpg|alt=Манж Чин гүрний Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан Цянлун|thumb|Манж Чин гүрний Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан Цянлун]] Солон нар бол угаас анчин аймаг юм. Тэд морьтой явганаар нохой дагуулан ангийн буу үүрч, нум сум барьж ан амьтныг агнаж, загас барьж аж төрөн амьдардаг байжээ.17-р зууны эхэн үед манж нар солон дагуурыг түрэмгийлэн байлдаж эзэлж аваад тус районыг манжийн хааны ан авлах тусгай газар болгон, түшмэлийг томилж Солоны эрэгтэй 1 м 60 см өндөр хүн тутмаас жилд 1 булганы арьс албан журмаар татварлан авдаг журам тогтоожээ.Одоо тэдний ихэнх хэсэг нь мал тариалангийн аж ахуйг эрхэлж ан агнуур хийх зэргээр амьдарч байна.1957 онд Хөлөнбуйрын эвенк хошууны хэмжээгээр 137 116 толгой малтай байжээ. Гэвч хятадын соёлын хувьсгалын үед малын тоо толгой 60 хувь хорогдож ирсэн байна. Хятадын худалдаачид жил бүр нэхмэлийн  зүйл ба төмөрлөгийн сав суулгыг авчирч солон аймагтай арьс ноосоор сольдог байжээ. Иймэрхүү байдлаар хятад худалдаачид тэд нартай ойртон харилцдаг байжээ.Солон нар хятадын соёлын нөлөө тусгалыг авч байшин барьж цаасан цонхтой байшинд суух буюу хятад маягийн хувцас чимэглэл өмсөж байна.<ref name=":1">С.Ган-Эрдэнэ. Солон угсаатны түүх соёл. Ховд. 2025 16-20-р тал</ref> = солон барга нарын нүүдэл ба засаг захиргаа = Баргууд XVII цагт Халхын Сэцэн ханы нутаг болон Хянганы нурууны араар сарнин тархаж, бөөн бөөнөөрөө нүүдэллэж байв. XVI-XVII зуунд Халхын харьяат агсан буриад, барга нар тийнхүү сарнин тархсан улмаас Халхын эрх баригчид ч тэднийг тэр бүр хуваан захирч чадахгүй байжээ. Зарим угтаа Сэцэн хан аймгийн Норов, Бадамдаш ноёдод захиргдаж байв.Манжийн эрх баригчид урьд нь Хар мөрний жанжинд захируулан суулгасан барга болон Солон нарыг 1732 онд нүүлгэн, хөлөн, бойр нуур хавьд авчран суулгасан байна. Тэр үед Хөлөнбуйрт барга 275 эр, солон 1635 эр, дагуур 730 эр очсоны дээр тэдний насанд хүрээгүй сул эр, өсвөр ба өтөлсөн, өвчин эмгэгтэй нийт 796 хүн байжээ. Манж нар дээрх барга, дагуур нарыг 2 хошуу, солон нарыг 6 хошуу болгоод, түүний дээр урьд Галдан бошготын харьяат явсан цөөн өөлдийг 1 хошуу болгон нэмж, бүгд 9 хошуу зохиогоод баруун, зүүн хоёр гарт хуваагаад, тус бүрт гарын дарга тавьж, нийтэд нь Хар мөрний жанжны газарт захируулсан байна. Тэгэхдээ манж нар барга, солон нарын зүүн гарын хошуудаар Оросын урагш нэвтрэх замыг хаан агдлуулж, баруун гарын хошуудаар Халхын хязгаарыг бөглөн нутаглуулж хил хязгаарыг харгалзан сэргийлэх үүрэг хүлээлгэн суулгажээ.[1] [[Файл:Barga (35322722940).jpg|alt=Барга ястан|thumb|346x346px|Барга ястан]] 1727 оны Буурын гэрээгээр хаант Орос ба Манж улсын зах нийлсэн газар Халхын нутгийн заагийг тогтоож хил харуулын овоо тэмдэгт босгон хоёр тал тус тусын нутгийн захад байнгын харуул гарах болжээ. Манж нар 1727 оны гэрээгээр хаант Оростой хил тогтоохдоо Халх ба Баргын нутгийг дамнуулан зүүн Авгайт уулаас Тагна Тувагийн Саяны нурууны Шивинайн даваа хүртэл 63 хос овоо босгожээ. Хаант Оросын тал энэхүү Авгайтын тэндээс Закамень хүртэлх Сэцэн хан ба Баргын хил захын харгалдаах овоо тэмдэгт өөрийн мэдлийн нутгийг бус төрөлт Буриад болон Нэрчүүгийн арван таван /эцэг/ хамниганд харьцуулсан байна.[2]Хил харуулын арван таван эцгийнхэнээс намиад, пууцагад, дулигар, чимчигэд, долот, баликагир, хамнигад халх-монголоос очсон уляад, гүнэй, зэрэг овгийн улстай хамтран Халх, Баргатай нийлсэн Хаант Оросын хил харуулын 47 овоо тэмдэгт газрыг сахиж байжээ. Буурын гэрээгээр хил харуул байгуулснаас хойш 1760-аад он хүртэл хаант Оросын талын хилийг дийлэнхдээ монголчууд зөрчиж хэрэг өдөөж явсан мэт өгүүлдэг ч хаант Оросын мэдлийн хамнигад ч дутуугүй хэрэг өгүүлж байжээ.[3] XVII зууны сүүлээр өрнөсөн Халх, Ойрадын зөрчил тэмцэл улс төрийн хямралаас дайжиж монгол олон овогтнууд замын ая даахгүй гэсэн хөгшид нярайгаа үлдээгээд эд хөрөнгө, эхнэр хүүхдээ авч умар тийш нүүж Байгал орчмын болон Сэлэнгийн буриад, Нэрчүгийн хамниган , солон, солонгуудтай хамтарч Оросын түнгүсүүд гэж нэрлэж байв. Цөм Гантөмөр ноёны харьяанд байсан тухай өгүүлжээ.[4]Мөн Зүүнгарын газар орныг эзэлсний дараа 1764 онд Хармөрөнд орших Солон, Дагуураас мянган өрх айлийг Илийн ар талд нүүлгэн аваачиж, дарангуй цэргийн байдалтайгаар байршуулжээ. Мөн 1765 онд Мүгдэнгээс Шивэй угсааны 1000 гаруй цэргийг гэр бүлтэй нь хамт Илид нүүлгэн аваачиж сэргийлэн суулгажээ. Или Тарвагатайд ирж дарангуй цэргийн үүрэг хүлээсэн тэдгээр цахар, солон, дагуур, шивэй нар тариа тарих өртөө улаа хийх, харуул манаа манах, цэрэг дайны хэрэгт үргэлж дайчлагдах зэргэ ихээхэн хүнд хүчир алба гүйцэтгэдэг байжээ. Тэдгээрийн дотор нутаг усаа санагалздаг нь ч олон байсан гэдэг.[5] Тухайн үеийн Сибирь, Хар мөрөн, Хянганы нуруугаар нутаглаж асан олон төрлийн Тунгус ,Эвенк овог аймгуудыг бүгдийг нэгэн үе Солон хэмээх нэрээр нийтэд нэрлэх явдал байжээ. Энэ тэд тухайн үедээ хүн ам олонтой хүчирхэг аймаг байсантай нь холбоотой. Тийм ч учраас манж чин улсын төрөөс тэднийг анчин эрэмгий дайчин чанарыг өөрийн төрийн бодлого, цэргийн үйл ажиллагаанд олон ашигласан байж мэдэх юм.<ref name=":0" /> [1] А.Очир, Ж.Гэрэлбадрах. Халхын засагт хан аймгийн түүх. Редактор: Ц.Цэрэндорж, Ц.Гантулга, УБ. 2003. Тал. 359-360<ref name=":1" group="6" /> [2] О.Баттуяа. Хил захын газраар хэрэг өдүүлж явсан гэх хамниганы тухайд.  Монголын угсаатан судлал-2022 УБ. 2023, Тал. 16<ref name=":1" group="6" /> [3] О.Баттуяа. Хил захын газраар хэрэг өдүүлж явсан гэх хамниганы тухайд.  Монголын угсаатан судлал-2022 УБ. 2023, Тал. 23<ref name=":1" group="6" /> [4] О.Баттуяа. Хил захын газраар хэрэг өдүүлж явсан гэх хамниганы тухайд.  Монголын угсаатан судлал-2022 УБ. 2023, Тал. 21<ref name=":1" group="6" /> [5] Ч.Далай. Ойрад монголын түүх. УБ . 2006 тал. 272<ref name=":1" group="6" /> 7hlxihnmxkiqrurbylsruq3r74twhmr 866190 866189 2026-08-14T17:16:48Z ~2026-44655-37 106798 солон ястан 866190 wikitext text/x-wiki [[Файл:MongolHuntersSong.jpg|alt=эртний Кидан хүмүүс|thumb|эртний Кидан хүмүүс]] = Солон ястны гарал үүсэл = * Солон нарыг анх Кидан гүрний үед түүхэнд анх нэр гарсан Киданы нэгэн хаанд захирагддаг тухай сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. Тэгвэл киданчуудын тухай. Хятанчууд 906-1125 оны хооронд Их ляо хэмээх төр улсаа байгуулж 1125 онд түүхэн нөхцөл шалтгааны эрхээр Зөрчидийн Алтан улсад цохигдоход орж өгөөгүй хэсэг нь Өрнө зүг рүү нүүж Баруун Ляо улс буюу зарим түүхэнд Хар Хятан гэж тэмдэглэгдсэн улсаа байгуулж явсан, монгол угсааны Хятан нарын зохион хэрэглэж байсан хоёр зүйлийн бичиг үсэг болой.<ref name=":0">С.Ган-Эрдэнэ. Солон угсаатны түүх соёл. Ховд хот. 2025 11-12-р тал</ref> “Богд баатар биеэр дайлсан тэмдэглэл бичиг-ийн дагалдуулсан хяналтад өгүүлсэн нь: Гирин, Хар мөрний газар дахь хот балгас нь цөм туйпуу тоосгоор барьсан цөм хоёр гурван газар тойруулан  модоо шивээ барьж даруй түүнийгээ хот хэмээхүй. Дүнчэнгийн Фан Гүнчянь цөлөгдөж, Нингүта-гийн газар сууж, буцаж ирээд зохиосон тэмдэглэл бичигт өгүүлсэн нь “Тэр газрын зах дөхөмгүй зуун газрын дотор явахуйд амуу тарихгүй шиш худалдан авахгүй, мөнгө зоосын гүйлгээгүй гагц нариуму давууны арилжаатай. Хүмүүний тариаг өөр мал гишгэх болбоос түүнээр төлөөлмүй. Хэдүй захирагч боловч найр тавихгүй энэ улс номхон  шударга заншилтай байв. Ойр үед сонсвоос урьдыг хүрэхгүй хэмээмүй. Солон нь Хар мөрний умар этгээдэд баймуй.[1] Нум сум барьж өөрийн модон дээр гарч барс, баавгайг алж, үүрч ирмүй. Хэрвээ морь малаа алдах болбоос түүний мориор эргэж хэдэн зуун газрын гадна боловч олж авчирмуй. Гагц бороо орсны хойно мөрийг таньж чадахгүй. Тэд нарын үгийн аялга монгол лугаа өөр, түүний хэлэнд хятад үг холилцоотой. Тийнхүү зарим нь Ляо улсын /Эртний Монголын Хятан улсыг хэлж байна С.Г /үлдэгдэл угсаа болмуй. Манж бус хэмээмүй. [[Файл:Song-Liao-Xixia-1111.png|alt=Кидан улсын газрын зураг|thumb|Кидан улсын газрын зураг]] Хятан буюу Киданчууд нь Лууха голын баруун талаар, Шар мөрний умард саваар нутаглаж байжээ. Хятан улсыг хятадууд Ляо улс хэмээн нэрлэж асан бөгөөд 923 оноос Алтайгаас зүүн тийш Хэрлэн голын хойт бие хүртэл нутгаа тэлж түүхийн олон дурсгал монголд үлдээжээ. Хятан нар уг удмын хувьд Дунху аймгийн Сяньби нараас гаралтай учир удам гарлын хувьд өвөм монголчууд гэж үздэг. = Манж чин гүрний үеийн Солон = Манж улс буюу хожуу Алтан улс гэгчийг 1616 онд зөрчид аймгуудын удирдагч Нурхайч баатар нэгтгэж Манж улсыг анхлан байгуулжээ. Манж нар бол Монгол, Түрэг угсааныхан адил Алтай язгуурын хэлтэй Төв азийн нүүдэлчин овог аймгууд билээ.Нурхайчийн наймдугаар хүү Хунтайж /1592-1643/ 1626 онд эцгийнхээ орыг залгаж, Алтан улсын хоёр дахь хаан болон тулгар төрийг өвлөөд Дусал бинтгүй үсгийн данс-нд тэмдэглэснээр жүрчин үндэстнийхээ уг нэрийг 1635 онд хэмээн халж 1636 онд Алтан улсаа Дайчин улс болгон сольж, угсаа гарлын домгоо бичиж улс үндэстнээ шинээр томьёолсон юм.[1] [[Файл:海蘭察.jpg|thumb|Солон ястаны Хайланча баатарын хөрөг зураг]] 1689 онд Манж чин улс, Хаант Орос улс Нерчүүгийн гэрээ тогтоож дайн эцэслэв. Бас тэнгэрийн тэтгэгчийн үед Шинжиан, Казак, уйгурыг эзлэх түрэмгийлэх манжийн цэрэгт Солон нарыг оруулжээ. Тэдгээр солон цэргийн зарим нь Солончид суурьшиж аж төрж буй ажээ. Энх-амгалан хаан солончуудын хүчийг ашиглан манжийн найман хошууны цэргийн зохион байгуулалтад тэднийг оруулж дайчлан алба хаалгаж байв. Цэргийн хэрэгт үнэнч зүтгэсэн солон нарыг тэд янз бүрийн феодал ноёдын отго жинс цолоор шагнадаг байжээ.<ref>{{Cite journal |last= |first=Дашцэвэл |date=2008-09-26 |title=Төв Ази ба Зүүн Өмнөд Азийнхан (Түүх-угсаатны соёлын харилцаа) |url=https://doi.org/10.5564/jis.v3i3.2043 |journal=Journal of International Studies |pages=91–109 |doi=10.5564/jis.v3i3.2043 |issn=2663-7871}}</ref> Найралт төвийн үед Илий, Үйзэн зэрэг газрыг байлдан дагуулахад Солоны Хайлунча гэгч хүн оролцон байлдааны онч гавьяа байгуулсан учир гүнгийн зэргээр шагнуулжээ. Энэхүү Хайлунчад зориулан Хайлар хотноо сүм байгуулжэ: мөн Ниянчүй хэмээх газрын бослогыг дарж Хар мөрөн, Шиданжин зэрэг газруудад Сэнгээренчингийн удирдаж байсан Жинлюй/ сэргээх хороо/ хэмээх цэргийн дивиз болгон өргөтгөж байжээ.1890 хэдэн оны үед Солоны Шоводай гэгч хүн Долон-нуурын дайнд төвийн хятад цэргүүдийг олзлон авч байсан ажээ.  Түүний дүү 1930 онд Солоны Хуй гол хэмээх газарт амьд сэрүүн тунгалаг нутаглаж байжээ. Солончууд цэргийн албанааа мордохдоо өөрийн хувь морь зэвсэгтэйгээ явдаг заншилтай байжээ.1930-аад онд тоглоомын манж го улсын үед тэд орон нутгаа дээрэм хулгайгаас хамгаалах ба засаг захиргааны цагдаагийн үүргийг гүйцэтгэж байсан гэж оросын Н.А.Байков бичсэн байна. [[Файл:The Manchu Empire and the European Powers 1644-1912 AD.jpg|alt=Манж чин гүрний газрын зураг|thumb|384x384px|Манж чин гүрний газрын зураг]] Солончуудын цэрэглэг чадварыг Чин улсын засгийн газрын өөртөө ашигтай хэрэглэх зорилгоор тэдний цэргийн бүх зардлыг улсын санхүүгээс гаргаж солон хүмүүсийг зоригт баатар, байлдааны гавьяатан хэмээн хөхүүлэн шагнаж байсан байна. Манж солончуудыг феодалын хаант төрөө бэхжүүлэхийн төлөө бусдыг эзлэн түрэмгийлэх дайнд татан оруулж, тэдний амь насын бүрэлгэн сүйтгэж тархаан суулгаж байсан түүхтэй билээ.<ref name=":1" group="6" /> Солон бол эртний Кидан улсын үеэс эхлэн Хар мөрөн /Амар мөрөн/-ний урсгал дагуу өргөн уудам нутагт дагуур нартай айл хөрш нутаглаж ирсэн бөгөөд засаг захиргааны талаарч хамт Санжигалдай хаанд захирагдаж байжээ. Тэд угаас Хар мөрний сав газарт нутаглаж байсан уугуул хүмүүс юм гэж Манжуурын мэдээ сэтгүүлд бичсэн байна. Манжийн түрэмгийлэгчид өөрсдийн эрх ашигтаа зохицуулан солон нарыг шилжүүлэн нүүлгэж, бутарган сарниулж байсныг дурдвал:<ref name=":0" /> 1.   Дээд эрдэмтдийн 4 дүгээр 1639 онд солон, дагууруудыг Хар мөрний сав газраас Нуун мөрөнд шилжүүлэн нүүлгэжээ. 2.   Найралт төвийн 10 дугаар он 1732 он солончуудыг хөлөнбуйр аймагт шилжүүлэн эвенк үндэстний өөртөө засах хошууны Хуй голын зүүн талаар нутаг олгож нутаглуулав. 3.   Тэнгэрийн тэтгэсний тэргүүн он 1736 онд Хар мөрөн мужийн  Бутхан хошуунаас Хөлөнбуйр аймгийн Баргын нутагт нүүлгэн авчирчээ. Тэгээд солоны зүүн баруун гарын 8 хошуу болгож зохиожээ. Солоны баруун гар нь Хайлараас баруун тийш 120 км-ийн зайд Хуйн голын зүүн талаар буй Еэвэн голын урсгал дагуу нутагт олгожээ. 4.   Тэнгэрийн тэтгэсний 28 дугаар он 1736 онд солончуудыг шинжиан Тарвагатай хэмээх нутагт манж чин улсын цэргийн албанд дайчлан аваачиж суулгажээ. 5.   Мөн 16-р зууны эхэн үеэс Улиастай жанжны хэрмийн хойд талд Чигэстэй голын орчимд солон нарыг аваачсанаас тэндэх нэгэн том уулыг Солоны ам хэмээн нэрлэдэг болжээ. Тэр амны адаг манжийн амбаны Гэсэрийн сүм байжээ. Энэхүү уулын нэрээс үзэхэд Манж чин улсын үед Улиастай цэрэгт солон цэрэг сууж байсан нь тодорхой байна. 6.   XVII зууны үед Хар мөрний дунд урсгал Өргөн голын зүүн эрэг, Хянганы нурууны зүүн хормой, Нуун мөрөн, /мэргэн/-ий дээд урсгал , Чичихар, Бутхан, Хөлөнбуйр, зэрэг газруудад манж угсаатан нартай холилдон тархай нутаглаж байжээ. 7.   Бадаргуулт төрийн 4 дүгээр 1878 онд солон, дагуур нар хар мөрнөөс Нуун мөрний сав газарт дахин шилжжээ. [[Файл:Evenki Museum.jpg|alt=БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны Эвенк музей үүдэнд нь Солон ястаны Хайланьча баатрын хөшөө|thumb|277x277px|БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны Эвенк музей үүдэнд нь Солон ястаны Хайланьча баатрын хөшөө]] 8.   XVII зууны үеэс одоо хүртэл түнгүс, хамниган, гурван гол, өөлдийн хошуугаар нутаглаж цөөнх нь нүүдэллэн амьдарч иржээ. Одоо солон нар Хөлөнбуйрт 3500, Хар мөрний, Ван жинцунь гацаанд 700, Синьзянд 2000 гаруй буй. [[Файл:The Qianlong Emperor in Ceremonial Armour on Horseback.jpg|alt=Манж Чин гүрний Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан Цянлун|thumb|Манж Чин гүрний Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан Цянлун]] Солон нар бол угаас анчин аймаг юм. Тэд морьтой явганаар нохой дагуулан ангийн буу үүрч, нум сум барьж ан амьтныг агнаж, загас барьж аж төрөн амьдардаг байжээ.17-р зууны эхэн үед манж нар солон дагуурыг түрэмгийлэн байлдаж эзэлж аваад тус районыг манжийн хааны ан авлах тусгай газар болгон, түшмэлийг томилж Солоны эрэгтэй 1 м 60 см өндөр хүн тутмаас жилд 1 булганы арьс албан журмаар татварлан авдаг журам тогтоожээ.Одоо тэдний ихэнх хэсэг нь мал тариалангийн аж ахуйг эрхэлж ан агнуур хийх зэргээр амьдарч байна.1957 онд Хөлөнбуйрын эвенк хошууны хэмжээгээр 137 116 толгой малтай байжээ. Гэвч хятадын соёлын хувьсгалын үед малын тоо толгой 60 хувь хорогдож ирсэн байна. Хятадын худалдаачид жил бүр нэхмэлийн  зүйл ба төмөрлөгийн сав суулгыг авчирч солон аймагтай арьс ноосоор сольдог байжээ. Иймэрхүү байдлаар хятад худалдаачид тэд нартай ойртон харилцдаг байжээ.Солон нар хятадын соёлын нөлөө тусгалыг авч байшин барьж цаасан цонхтой байшинд суух буюу хятад маягийн хувцас чимэглэл өмсөж байна.<ref name=":1">С.Ган-Эрдэнэ. Солон угсаатны түүх соёл. Ховд. 2025 16-20-р тал</ref> = солон барга нарын нүүдэл ба засаг захиргаа = Баргууд XVII цагт Халхын Сэцэн ханы нутаг болон Хянганы нурууны араар сарнин тархаж, бөөн бөөнөөрөө нүүдэллэж байв. XVI-XVII зуунд Халхын харьяат агсан буриад, барга нар тийнхүү сарнин тархсан улмаас Халхын эрх баригчид ч тэднийг тэр бүр хуваан захирч чадахгүй байжээ. Зарим угтаа Сэцэн хан аймгийн Норов, Бадамдаш ноёдод захиргдаж байв.Манжийн эрх баригчид урьд нь Хар мөрний жанжинд захируулан суулгасан барга болон Солон нарыг 1732 онд нүүлгэн, хөлөн, бойр нуур хавьд авчран суулгасан байна. Тэр үед Хөлөнбуйрт барга 275 эр, солон 1635 эр, дагуур 730 эр очсоны дээр тэдний насанд хүрээгүй сул эр, өсвөр ба өтөлсөн, өвчин эмгэгтэй нийт 796 хүн байжээ. Манж нар дээрх барга, дагуур нарыг 2 хошуу, солон нарыг 6 хошуу болгоод, түүний дээр урьд Галдан бошготын харьяат явсан цөөн өөлдийг 1 хошуу болгон нэмж, бүгд 9 хошуу зохиогоод баруун, зүүн хоёр гарт хуваагаад, тус бүрт гарын дарга тавьж, нийтэд нь Хар мөрний жанжны газарт захируулсан байна. Тэгэхдээ манж нар барга, солон нарын зүүн гарын хошуудаар Оросын урагш нэвтрэх замыг хаан агдлуулж, баруун гарын хошуудаар Халхын хязгаарыг бөглөн нутаглуулж хил хязгаарыг харгалзан сэргийлэх үүрэг хүлээлгэн суулгажээ.[1] [[Файл:Barga (35322722940).jpg|alt=Барга ястан|thumb|346x346px|Барга ястан]] 1727 оны Буурын гэрээгээр хаант Орос ба Манж улсын зах нийлсэн газар Халхын нутгийн заагийг тогтоож хил харуулын овоо тэмдэгт босгон хоёр тал тус тусын нутгийн захад байнгын харуул гарах болжээ. Манж нар 1727 оны гэрээгээр хаант Оростой хил тогтоохдоо Халх ба Баргын нутгийг дамнуулан зүүн Авгайт уулаас Тагна Тувагийн Саяны нурууны Шивинайн даваа хүртэл 63 хос овоо босгожээ. Хаант Оросын тал энэхүү Авгайтын тэндээс Закамень хүртэлх Сэцэн хан ба Баргын хил захын харгалдаах овоо тэмдэгт өөрийн мэдлийн нутгийг бус төрөлт Буриад болон Нэрчүүгийн арван таван /эцэг/ хамниганд харьцуулсан байна.[2]Хил харуулын арван таван эцгийнхэнээс намиад, пууцагад, дулигар, чимчигэд, долот, баликагир, хамнигад халх-монголоос очсон уляад, гүнэй, зэрэг овгийн улстай хамтран Халх, Баргатай нийлсэн Хаант Оросын хил харуулын 47 овоо тэмдэгт газрыг сахиж байжээ. Буурын гэрээгээр хил харуул байгуулснаас хойш 1760-аад он хүртэл хаант Оросын талын хилийг дийлэнхдээ монголчууд зөрчиж хэрэг өдөөж явсан мэт өгүүлдэг ч хаант Оросын мэдлийн хамнигад ч дутуугүй хэрэг өгүүлж байжээ.[3] XVII зууны сүүлээр өрнөсөн Халх, Ойрадын зөрчил тэмцэл улс төрийн хямралаас дайжиж монгол олон овогтнууд замын ая даахгүй гэсэн хөгшид нярайгаа үлдээгээд эд хөрөнгө, эхнэр хүүхдээ авч умар тийш нүүж Байгал орчмын болон Сэлэнгийн буриад, Нэрчүгийн хамниган , солон, солонгуудтай хамтарч Оросын түнгүсүүд гэж нэрлэж байв. Цөм Гантөмөр ноёны харьяанд байсан тухай өгүүлжээ.[4]Мөн Зүүнгарын газар орныг эзэлсний дараа 1764 онд Хармөрөнд орших Солон, Дагуураас мянган өрх айлийг Илийн ар талд нүүлгэн аваачиж, дарангуй цэргийн байдалтайгаар байршуулжээ. Мөн 1765 онд Мүгдэнгээс Шивэй угсааны 1000 гаруй цэргийг гэр бүлтэй нь хамт Илид нүүлгэн аваачиж сэргийлэн суулгажээ. Или Тарвагатайд ирж дарангуй цэргийн үүрэг хүлээсэн тэдгээр цахар, солон, дагуур, шивэй нар тариа тарих өртөө улаа хийх, харуул манаа манах, цэрэг дайны хэрэгт үргэлж дайчлагдах зэргэ ихээхэн хүнд хүчир алба гүйцэтгэдэг байжээ. Тэдгээрийн дотор нутаг усаа санагалздаг нь ч олон байсан гэдэг.[5] Тухайн үеийн Сибирь, Хар мөрөн, Хянганы нуруугаар нутаглаж асан олон төрлийн Тунгус ,Эвенк овог аймгуудыг бүгдийг нэгэн үе Солон хэмээх нэрээр нийтэд нэрлэх явдал байжээ. Энэ тэд тухайн үедээ хүн ам олонтой хүчирхэг аймаг байсантай нь холбоотой. Тийм ч учраас манж чин улсын төрөөс тэднийг анчин эрэмгий дайчин чанарыг өөрийн төрийн бодлого, цэргийн үйл ажиллагаанд олон ашигласан байж мэдэх юм.<ref name=":0" /> = солон ястаны зарим соёл = [1] А.Очир, Ж.Гэрэлбадрах. Халхын засагт хан аймгийн түүх. Редактор: Ц.Цэрэндорж, Ц.Гантулга, УБ. 2003. Тал. 359-360<ref name=":1" group="6" /> [2] О.Баттуяа. Хил захын газраар хэрэг өдүүлж явсан гэх хамниганы тухайд.  Монголын угсаатан судлал-2022 УБ. 2023, Тал. 16<ref name=":1" group="6" /> [3] О.Баттуяа. Хил захын газраар хэрэг өдүүлж явсан гэх хамниганы тухайд.  Монголын угсаатан судлал-2022 УБ. 2023, Тал. 23<ref name=":1" group="6" /> [4] О.Баттуяа. Хил захын газраар хэрэг өдүүлж явсан гэх хамниганы тухайд.  Монголын угсаатан судлал-2022 УБ. 2023, Тал. 21<ref name=":1" group="6" /> [5] Ч.Далай. Ойрад монголын түүх. УБ . 2006 тал. 272<ref name=":1" group="6" /> <references /> 2qjpeo2lrxtsav2kh1ppyxya6vpoyoj 866191 866190 2026-08-14T17:26:22Z ~2026-44655-37 106798 солон ястан 866191 wikitext text/x-wiki [[Файл:MongolHuntersSong.jpg|alt=эртний Кидан хүмүүс|thumb|эртний Кидан хүмүүс]] = Солон ястны гарал үүсэл = * Солон нарыг анх Кидан гүрний үед түүхэнд анх нэр гарсан Киданы нэгэн хаанд захирагддаг тухай сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. Тэгвэл киданчуудын тухай. Хятанчууд 906-1125 оны хооронд Их ляо хэмээх төр улсаа байгуулж 1125 онд түүхэн нөхцөл шалтгааны эрхээр Зөрчидийн Алтан улсад цохигдоход орж өгөөгүй хэсэг нь Өрнө зүг рүү нүүж Баруун Ляо улс буюу зарим түүхэнд Хар Хятан гэж тэмдэглэгдсэн улсаа байгуулж явсан, монгол угсааны Хятан нарын зохион хэрэглэж байсан хоёр зүйлийн бичиг үсэг болой.<ref name=":0">С.Ган-Эрдэнэ. Солон угсаатны түүх соёл. Ховд хот. 2025 11-12-р тал</ref> “Богд баатар биеэр дайлсан тэмдэглэл бичиг-ийн дагалдуулсан хяналтад өгүүлсэн нь: Гирин, Хар мөрний газар дахь хот балгас нь цөм туйпуу тоосгоор барьсан цөм хоёр гурван газар тойруулан  модоо шивээ барьж даруй түүнийгээ хот хэмээхүй. Дүнчэнгийн Фан Гүнчянь цөлөгдөж, Нингүта-гийн газар сууж, буцаж ирээд зохиосон тэмдэглэл бичигт өгүүлсэн нь “Тэр газрын зах дөхөмгүй зуун газрын дотор явахуйд амуу тарихгүй шиш худалдан авахгүй, мөнгө зоосын гүйлгээгүй гагц нариуму давууны арилжаатай. Хүмүүний тариаг өөр мал гишгэх болбоос түүнээр төлөөлмүй. Хэдүй захирагч боловч найр тавихгүй энэ улс номхон  шударга заншилтай байв. Ойр үед сонсвоос урьдыг хүрэхгүй хэмээмүй. Солон нь Хар мөрний умар этгээдэд баймуй.[1] Нум сум барьж өөрийн модон дээр гарч барс, баавгайг алж, үүрч ирмүй. Хэрвээ морь малаа алдах болбоос түүний мориор эргэж хэдэн зуун газрын гадна боловч олж авчирмуй. Гагц бороо орсны хойно мөрийг таньж чадахгүй. Тэд нарын үгийн аялга монгол лугаа өөр, түүний хэлэнд хятад үг холилцоотой. Тийнхүү зарим нь Ляо улсын /Эртний Монголын Хятан улсыг хэлж байна С.Г /үлдэгдэл угсаа болмуй. Манж бус хэмээмүй. [[Файл:Song-Liao-Xixia-1111.png|alt=Кидан улсын газрын зураг|thumb|Кидан улсын газрын зураг]] Хятан буюу Киданчууд нь Лууха голын баруун талаар, Шар мөрний умард саваар нутаглаж байжээ. Хятан улсыг хятадууд Ляо улс хэмээн нэрлэж асан бөгөөд 923 оноос Алтайгаас зүүн тийш Хэрлэн голын хойт бие хүртэл нутгаа тэлж түүхийн олон дурсгал монголд үлдээжээ. Хятан нар уг удмын хувьд Дунху аймгийн Сяньби нараас гаралтай учир удам гарлын хувьд өвөм монголчууд гэж үздэг. = Манж чин гүрний үеийн Солон = Манж улс буюу хожуу Алтан улс гэгчийг 1616 онд зөрчид аймгуудын удирдагч Нурхайч баатар нэгтгэж Манж улсыг анхлан байгуулжээ. Манж нар бол Монгол, Түрэг угсааныхан адил Алтай язгуурын хэлтэй Төв азийн нүүдэлчин овог аймгууд билээ.Нурхайчийн наймдугаар хүү Хунтайж /1592-1643/ 1626 онд эцгийнхээ орыг залгаж, Алтан улсын хоёр дахь хаан болон тулгар төрийг өвлөөд Дусал бинтгүй үсгийн данс-нд тэмдэглэснээр жүрчин үндэстнийхээ уг нэрийг 1635 онд хэмээн халж 1636 онд Алтан улсаа Дайчин улс болгон сольж, угсаа гарлын домгоо бичиж улс үндэстнээ шинээр томьёолсон юм.[1] [[Файл:海蘭察.jpg|thumb|Солон ястаны Хайланча баатарын хөрөг зураг]] 1689 онд Манж чин улс, Хаант Орос улс Нерчүүгийн гэрээ тогтоож дайн эцэслэв. Бас тэнгэрийн тэтгэгчийн үед Шинжиан, Казак, уйгурыг эзлэх түрэмгийлэх манжийн цэрэгт Солон нарыг оруулжээ. Тэдгээр солон цэргийн зарим нь Солончид суурьшиж аж төрж буй ажээ. Энх-амгалан хаан солончуудын хүчийг ашиглан манжийн найман хошууны цэргийн зохион байгуулалтад тэднийг оруулж дайчлан алба хаалгаж байв. Цэргийн хэрэгт үнэнч зүтгэсэн солон нарыг тэд янз бүрийн феодал ноёдын отго жинс цолоор шагнадаг байжээ.<ref>{{Cite journal |last= |first=Дашцэвэл |date=2008-09-26 |title=Төв Ази ба Зүүн Өмнөд Азийнхан (Түүх-угсаатны соёлын харилцаа) |url=https://doi.org/10.5564/jis.v3i3.2043 |journal=Journal of International Studies |pages=91–109 |doi=10.5564/jis.v3i3.2043 |issn=2663-7871}}</ref> Найралт төвийн үед Илий, Үйзэн зэрэг газрыг байлдан дагуулахад Солоны Хайлунча гэгч хүн оролцон байлдааны онч гавьяа байгуулсан учир гүнгийн зэргээр шагнуулжээ. Энэхүү Хайлунчад зориулан Хайлар хотноо сүм байгуулжэ: мөн Ниянчүй хэмээх газрын бослогыг дарж Хар мөрөн, Шиданжин зэрэг газруудад Сэнгээренчингийн удирдаж байсан Жинлюй/ сэргээх хороо/ хэмээх цэргийн дивиз болгон өргөтгөж байжээ.1890 хэдэн оны үед Солоны Шоводай гэгч хүн Долон-нуурын дайнд төвийн хятад цэргүүдийг олзлон авч байсан ажээ.  Түүний дүү 1930 онд Солоны Хуй гол хэмээх газарт амьд сэрүүн тунгалаг нутаглаж байжээ. Солончууд цэргийн албанааа мордохдоо өөрийн хувь морь зэвсэгтэйгээ явдаг заншилтай байжээ.1930-аад онд тоглоомын манж го улсын үед тэд орон нутгаа дээрэм хулгайгаас хамгаалах ба засаг захиргааны цагдаагийн үүргийг гүйцэтгэж байсан гэж оросын Н.А.Байков бичсэн байна. [[Файл:The Manchu Empire and the European Powers 1644-1912 AD.jpg|alt=Манж чин гүрний газрын зураг|thumb|384x384px|Манж чин гүрний газрын зураг]] Солончуудын цэрэглэг чадварыг Чин улсын засгийн газрын өөртөө ашигтай хэрэглэх зорилгоор тэдний цэргийн бүх зардлыг улсын санхүүгээс гаргаж солон хүмүүсийг зоригт баатар, байлдааны гавьяатан хэмээн хөхүүлэн шагнаж байсан байна. Манж солончуудыг феодалын хаант төрөө бэхжүүлэхийн төлөө бусдыг эзлэн түрэмгийлэх дайнд татан оруулж, тэдний амь насын бүрэлгэн сүйтгэж тархаан суулгаж байсан түүхтэй билээ.<ref name=":1" group="6" /> Солон бол эртний Кидан улсын үеэс эхлэн Хар мөрөн /Амар мөрөн/-ний урсгал дагуу өргөн уудам нутагт дагуур нартай айл хөрш нутаглаж ирсэн бөгөөд засаг захиргааны талаарч хамт Санжигалдай хаанд захирагдаж байжээ. Тэд угаас Хар мөрний сав газарт нутаглаж байсан уугуул хүмүүс юм гэж Манжуурын мэдээ сэтгүүлд бичсэн байна. Манжийн түрэмгийлэгчид өөрсдийн эрх ашигтаа зохицуулан солон нарыг шилжүүлэн нүүлгэж, бутарган сарниулж байсныг дурдвал:<ref name=":0" /> 1.   Дээд эрдэмтдийн 4 дүгээр 1639 онд солон, дагууруудыг Хар мөрний сав газраас Нуун мөрөнд шилжүүлэн нүүлгэжээ. 2.   Найралт төвийн 10 дугаар он 1732 он солончуудыг хөлөнбуйр аймагт шилжүүлэн эвенк үндэстний өөртөө засах хошууны Хуй голын зүүн талаар нутаг олгож нутаглуулав. 3.   Тэнгэрийн тэтгэсний тэргүүн он 1736 онд Хар мөрөн мужийн  Бутхан хошуунаас Хөлөнбуйр аймгийн Баргын нутагт нүүлгэн авчирчээ. Тэгээд солоны зүүн баруун гарын 8 хошуу болгож зохиожээ. Солоны баруун гар нь Хайлараас баруун тийш 120 км-ийн зайд Хуйн голын зүүн талаар буй Еэвэн голын урсгал дагуу нутагт олгожээ. 4.   Тэнгэрийн тэтгэсний 28 дугаар он 1736 онд солончуудыг шинжиан Тарвагатай хэмээх нутагт манж чин улсын цэргийн албанд дайчлан аваачиж суулгажээ. 5.   Мөн 16-р зууны эхэн үеэс Улиастай жанжны хэрмийн хойд талд Чигэстэй голын орчимд солон нарыг аваачсанаас тэндэх нэгэн том уулыг Солоны ам хэмээн нэрлэдэг болжээ. Тэр амны адаг манжийн амбаны Гэсэрийн сүм байжээ. Энэхүү уулын нэрээс үзэхэд Манж чин улсын үед Улиастай цэрэгт солон цэрэг сууж байсан нь тодорхой байна. 6.   XVII зууны үед Хар мөрний дунд урсгал Өргөн голын зүүн эрэг, Хянганы нурууны зүүн хормой, Нуун мөрөн, /мэргэн/-ий дээд урсгал , Чичихар, Бутхан, Хөлөнбуйр, зэрэг газруудад манж угсаатан нартай холилдон тархай нутаглаж байжээ. 7.   Бадаргуулт төрийн 4 дүгээр 1878 онд солон, дагуур нар хар мөрнөөс Нуун мөрний сав газарт дахин шилжжээ. [[Файл:Evenki Museum.jpg|alt=БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны Эвенк музей үүдэнд нь Солон ястаны Хайланьча баатрын хөшөө|thumb|277x277px|БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны Эвенк музей үүдэнд нь Солон ястаны Хайланьча баатрын хөшөө]] 8.   XVII зууны үеэс одоо хүртэл түнгүс, хамниган, гурван гол, өөлдийн хошуугаар нутаглаж цөөнх нь нүүдэллэн амьдарч иржээ. Одоо солон нар Хөлөнбуйрт 3500, Хар мөрний, Ван жинцунь гацаанд 700, Синьзянд 2000 гаруй буй. [[Файл:The Qianlong Emperor in Ceremonial Armour on Horseback.jpg|alt=Манж Чин гүрний Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан Цянлун|thumb|Манж Чин гүрний Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан Цянлун]] Солон нар бол угаас анчин аймаг юм. Тэд морьтой явганаар нохой дагуулан ангийн буу үүрч, нум сум барьж ан амьтныг агнаж, загас барьж аж төрөн амьдардаг байжээ.17-р зууны эхэн үед манж нар солон дагуурыг түрэмгийлэн байлдаж эзэлж аваад тус районыг манжийн хааны ан авлах тусгай газар болгон, түшмэлийг томилж Солоны эрэгтэй 1 м 60 см өндөр хүн тутмаас жилд 1 булганы арьс албан журмаар татварлан авдаг журам тогтоожээ.Одоо тэдний ихэнх хэсэг нь мал тариалангийн аж ахуйг эрхэлж ан агнуур хийх зэргээр амьдарч байна.1957 онд Хөлөнбуйрын эвенк хошууны хэмжээгээр 137 116 толгой малтай байжээ. Гэвч хятадын соёлын хувьсгалын үед малын тоо толгой 60 хувь хорогдож ирсэн байна. Хятадын худалдаачид жил бүр нэхмэлийн  зүйл ба төмөрлөгийн сав суулгыг авчирч солон аймагтай арьс ноосоор сольдог байжээ. Иймэрхүү байдлаар хятад худалдаачид тэд нартай ойртон харилцдаг байжээ.Солон нар хятадын соёлын нөлөө тусгалыг авч байшин барьж цаасан цонхтой байшинд суух буюу хятад маягийн хувцас чимэглэл өмсөж байна.<ref name=":1" details="1">С.Ган-Эрдэнэ. Солон угсаатны түүх соёл. Ховд. 2025 </ref> = солон барга нарын нүүдэл ба засаг захиргаа = Баргууд XVII цагт Халхын Сэцэн ханы нутаг болон Хянганы нурууны араар сарнин тархаж, бөөн бөөнөөрөө нүүдэллэж байв. XVI-XVII зуунд Халхын харьяат агсан буриад, барга нар тийнхүү сарнин тархсан улмаас Халхын эрх баригчид ч тэднийг тэр бүр хуваан захирч чадахгүй байжээ. Зарим угтаа Сэцэн хан аймгийн Норов, Бадамдаш ноёдод захиргдаж байв.Манжийн эрх баригчид урьд нь Хар мөрний жанжинд захируулан суулгасан барга болон Солон нарыг 1732 онд нүүлгэн, хөлөн, бойр нуур хавьд авчран суулгасан байна. Тэр үед Хөлөнбуйрт барга 275 эр, солон 1635 эр, дагуур 730 эр очсоны дээр тэдний насанд хүрээгүй сул эр, өсвөр ба өтөлсөн, өвчин эмгэгтэй нийт 796 хүн байжээ. Манж нар дээрх барга, дагуур нарыг 2 хошуу, солон нарыг 6 хошуу болгоод, түүний дээр урьд Галдан бошготын харьяат явсан цөөн өөлдийг 1 хошуу болгон нэмж, бүгд 9 хошуу зохиогоод баруун, зүүн хоёр гарт хуваагаад, тус бүрт гарын дарга тавьж, нийтэд нь Хар мөрний жанжны газарт захируулсан байна. Тэгэхдээ манж нар барга, солон нарын зүүн гарын хошуудаар Оросын урагш нэвтрэх замыг хаан агдлуулж, баруун гарын хошуудаар Халхын хязгаарыг бөглөн нутаглуулж хил хязгаарыг харгалзан сэргийлэх үүрэг хүлээлгэн суулгажээ.[1] [[Файл:Barga (35322722940).jpg|alt=Барга ястан|thumb|346x346px|Барга ястан]] 1727 оны Буурын гэрээгээр хаант Орос ба Манж улсын зах нийлсэн газар Халхын нутгийн заагийг тогтоож хил харуулын овоо тэмдэгт босгон хоёр тал тус тусын нутгийн захад байнгын харуул гарах болжээ. Манж нар 1727 оны гэрээгээр хаант Оростой хил тогтоохдоо Халх ба Баргын нутгийг дамнуулан зүүн Авгайт уулаас Тагна Тувагийн Саяны нурууны Шивинайн даваа хүртэл 63 хос овоо босгожээ. Хаант Оросын тал энэхүү Авгайтын тэндээс Закамень хүртэлх Сэцэн хан ба Баргын хил захын харгалдаах овоо тэмдэгт өөрийн мэдлийн нутгийг бус төрөлт Буриад болон Нэрчүүгийн арван таван /эцэг/ хамниганд харьцуулсан байна.[2]Хил харуулын арван таван эцгийнхэнээс намиад, пууцагад, дулигар, чимчигэд, долот, баликагир, хамнигад халх-монголоос очсон уляад, гүнэй, зэрэг овгийн улстай хамтран Халх, Баргатай нийлсэн Хаант Оросын хил харуулын 47 овоо тэмдэгт газрыг сахиж байжээ. Буурын гэрээгээр хил харуул байгуулснаас хойш 1760-аад он хүртэл хаант Оросын талын хилийг дийлэнхдээ монголчууд зөрчиж хэрэг өдөөж явсан мэт өгүүлдэг ч хаант Оросын мэдлийн хамнигад ч дутуугүй хэрэг өгүүлж байжээ.[3] XVII зууны сүүлээр өрнөсөн Халх, Ойрадын зөрчил тэмцэл улс төрийн хямралаас дайжиж монгол олон овогтнууд замын ая даахгүй гэсэн хөгшид нярайгаа үлдээгээд эд хөрөнгө, эхнэр хүүхдээ авч умар тийш нүүж Байгал орчмын болон Сэлэнгийн буриад, Нэрчүгийн хамниган , солон, солонгуудтай хамтарч Оросын түнгүсүүд гэж нэрлэж байв. Цөм Гантөмөр ноёны харьяанд байсан тухай өгүүлжээ.[4]Мөн Зүүнгарын газар орныг эзэлсний дараа 1764 онд Хармөрөнд орших Солон, Дагуураас мянган өрх айлийг Илийн ар талд нүүлгэн аваачиж, дарангуй цэргийн байдалтайгаар байршуулжээ. Мөн 1765 онд Мүгдэнгээс Шивэй угсааны 1000 гаруй цэргийг гэр бүлтэй нь хамт Илид нүүлгэн аваачиж сэргийлэн суулгажээ. Или Тарвагатайд ирж дарангуй цэргийн үүрэг хүлээсэн тэдгээр цахар, солон, дагуур, шивэй нар тариа тарих өртөө улаа хийх, харуул манаа манах, цэрэг дайны хэрэгт үргэлж дайчлагдах зэргэ ихээхэн хүнд хүчир алба гүйцэтгэдэг байжээ. Тэдгээрийн дотор нутаг усаа санагалздаг нь ч олон байсан гэдэг.[5] Тухайн үеийн Сибирь, Хар мөрөн, Хянганы нуруугаар нутаглаж асан олон төрлийн Тунгус ,Эвенк овог аймгуудыг бүгдийг нэгэн үе Солон хэмээх нэрээр нийтэд нэрлэх явдал байжээ. Энэ тэд тухайн үедээ хүн ам олонтой хүчирхэг аймаг байсантай нь холбоотой. Тийм ч учраас манж чин улсын төрөөс тэднийг анчин эрэмгий дайчин чанарыг өөрийн төрийн бодлого, цэргийн үйл ажиллагаанд олон ашигласан байж мэдэх юм.<ref name=":0" /> = солон ястаны зарим соёл = Солончуудыг түнгүүсийн нэнгүүдийн удам угсааныхан гэж үзнэ Солончууд бол дээр үеэсээ Төв азид дэлгэрсэн бөөгийн мөргөлийг одоо хүртэл шүтсээр иржээ. ХХ зууны эхэн үеэс Буддийн шашныг хүн шүтдэг болсон боловч 1940-өөд оны үед Солоны жинхэнэ лам ганцхан хүн байсан бөгөөд солончууд Буддийн шашныг зөвшөөрөн шүтэхгүй байж гэж О.Латтимор “Манжуурын монгол үндэстэн” хэмээх номдоо бичжээ. Мөн түнгүүсийн зарим нь бас Үнэн алдартны шашинг шүтдэг ажээ. Синьязян-Уйгурын өөртөө засах оронд буй солон нар бөө мөргөл, зарим нь латин шашин шүтдэг болжээ.<ref name=":1" details="1" /> Солон нар эрт дээрээс нэр хүндтэй ахмад хүнийг овог аймгийн ахлагчаар сонгож, түүндээ захирагдаж, ямар нэгэн асуудал дээр түүний заавар шийдвэрийг дагаж мөрдөж явдаг заншилтай байжээ.Мөн тэд нар Хятадын худалдаачдын харилцаа холбооны нөлөөгөөр хятад маягийн хувцас хунарыг өмсөх буюу аж үйлдвэр, тариа ногоо тарьж боловсруулах арга тактикийг ажил хөдөлмөртөө авч хэрэглэх болжээ.Гэвч түнгүс маягийн дээд үеийн зан суртахууныг нэлээд уламжлан үлдээсэн байна. Тэр үеэс эхлэн Хятад маягийн шавар байшинд сууж, атар хагалбарлаж, тариа тарих болсон боловч уламжлалт заншлын дагуу ан агнах, загас барих, дагалдах үйлдвэр /мод чулууны/ -ийн ажлыг хийсээр иржээ.<ref name=":1" group="С.Ган-Эрдэнэ. Солон угсаатны түүх соёл. Ховд. 2025">С.Ган-Эрдэнэ. Солон угсаатны түүх соёл. Ховд. 2025 </ref> Тэд дээр үеийн заншил ёсоор хүний хүүрийг шатааж үнс болгоод арьсны тулманд хийж ойд очиж онгон тахилгатай модондоо дүүжлэн оршуулах буюу сүүлийн үед Буддийн шашин хятадын Даос, бумбын, шашны нөлөөгөөр нас барсан хүний хүүрийг модон авснаа, хувцас өмсгөж газар ухаж оршуулах буюу газар дээр ил оршуулах явдал буй болжээ.Дээр үед ан амьтныг элбэг байхад ангийн олз ихтэй учир алсан хандгай бугын толгойн ясыг хадгалах заншилтай түүгээрээ сайн анчны нэр төрийг мандуулахба сайн анчны бугын толгойн олон, муу анчны бугын толгой цөөхөн байдаг гэлцдэг байв.<ref name=":1" details="7" /> Зарим хүн 1000 гаруй бугын толгойг гэрийн эргэн тойрон газарт эврийг сэрвийлгэн тавьсан байдаг тэрхүү толгойн ясыг тараахгүй байлгахын тулд шөрмөсөөр хэлхэн холбож хашаа хийдэг байжээ. Их хянганы нурууны өмнө талд ийм хашаатай айлууд цөөн тоотой байдаг байна. Хятадууд түүнийг бугын толгойн хашаа гэж нэрлэжээ. Ийм хашаа 30-50 м урт, 15-20 м өргөн байдаг байсан байна. Одоо үед энэхүү толгой нь судалгааны ажилд үнэт материал болсон байна. Солончууд өвөг дээдсийн энэхүү хашааг үр хүүхэддээ өмч болгон үлдээдэг заншилтай байжээ. Энэхүү толгойн ясуудыг хэдэн удаа зайлуулан тавьдаг тул ялзран муудахгүй байдаг байна.<ref group="С.Ган-Эрдэнэ. Солон угсаатны түүх соёл. Ховд. 2025">С.Ган-Эрдэнэ. Солон угсаатны түүх соёл. Ховд. 2025 </ref> [[Файл:Evenks1862.jpg|alt=эрт цагийн Тунгус солон нарын уламжлалт хувцас|thumb|эрт цагийн Тунгус солон нарын уламжлалт хувцас]] Эдгээр зан заншил нь Хойд америк, Умард азийн хүмүүсийн дотор ч байдаг байна. Мөн бугын эврийг урц сууцын үүдийн талд дүүжилдэг ажээ. Ийм заншил нь одоо түнгүүс, горьтуудын дотор нэлээд хадгалагдан үлдсэн байна. Эвенкчүүд Их Хянганы нурууны ойд сууж ан агнуур голлон амьдарч модоор урц барьж түүнийгээ хус модны үйсээр бүрж сууна.Тэд суурьшсан орон байргүй жилийн турш нүүдэллэн амьдарч гэр зуурын багаж хэрэгсэл болон хүүхэд шуухдаа ачаад нүүдэллэж явдаг.<ref name=":1" details="8" /> Солон бол Кидан улсын үеэс нэр гарснаас хойш ой шугуйд амьдарч хэдэн модны салаа мөчрийг нийлүүлэн залгаж шувууны үүр шиг нөмөр барьж, модны дээр ч амьдран сууж байжээ. Хөлөнбуйрын барга аймагт оршин суугаа Солоны хувцас ба орон байр нь зуны улиралд цамц , өмд тэрлэг, оймсон түрийтэй гутал, хамрыг нь хуньсан гутал /сөөхий гутал/ өмсөж толгойгоо алчуураар ороодог. Өвлийн улиралд үстэл дээл, даавуун өмд өмсдөг. Их хүйтэнд дах маахай гутал 3-4 чихтэй эсгий малгай өмсдөг. Дээлээ өргөн хар бөсөөр эмждэг хүрэн ханжаартай хантааз өмсдөг.<ref group="С.Ган-Эрдэнэ. Солон угсаатны түүх соёл. Ховд. 2025">С.Ган-Эрдэнэ. Солон угсаатны түүх соёл. Ховд. 2025 </ref> Эрэгтэйчүүд нь үсээ сүлжиж, эмэгтэйчүүд нь үсээ хавчина. Нүүдэлчид нь шовгор оройтой дугуй хатгуур тоонотой гэрт сууна. Гэрийн дотор тулга тулж төмөр тогоо тавина.Эсгий уутай бөөгийн авгалдай, эсгий ууттай малын хишгийн шүтээс, энэ 2 сахиулд үс сахал хийсэн байна. Ногоон шүрээр нүд хийсэн байдаг юм. Эдгээр бөөгийн шүтээн сахиусын гэрийн зүүн хойд ба баруун өмнө хананд өлгөж, хонины сүүлийг аманд нь зуулгаж, өрөм тосоор биеийг нь мялаан чимж түрхдэг байжээ.<ref group="С.Ган-Эрдэнэ. Солон угсаатны түүх соёл. Ховд. 2025">С.Ган-Эрдэнэ. Солон угсаатны түүх соёл. Ховд. 2025 </ref> Хамгийн баруун талд усны сав суулга, тогооны тавиур, зүүн талд модон ор тавьж гэртээ модон шал дэвсэж, үхэр хонины шир адсага дэвсдэг юм. Мал цөөн учир өвөл зунгүй хятад маягийн хөнжил гудас хэрэглэдэг.<ref name=":1" /> ----[1] А.Очир, Ж.Гэрэлбадрах. Халхын засагт хан аймгийн түүх. Редактор: Ц.Цэрэндорж, Ц.Гантулга, УБ. 2003. Тал. 359-360<ref name=":1" group="6" /> [2] О.Баттуяа. Хил захын газраар хэрэг өдүүлж явсан гэх хамниганы тухайд.  Монголын угсаатан судлал-2022 УБ. 2023, Тал. 16<ref name=":1" group="6" /> [3] О.Баттуяа. Хил захын газраар хэрэг өдүүлж явсан гэх хамниганы тухайд.  Монголын угсаатан судлал-2022 УБ. 2023, Тал. 23<ref name=":1" group="6" /> [4] О.Баттуяа. Хил захын газраар хэрэг өдүүлж явсан гэх хамниганы тухайд.  Монголын угсаатан судлал-2022 УБ. 2023, Тал. 21<ref name=":1" group="6" /> [5] Ч.Далай. Ойрад монголын түүх. УБ . 2006 тал. 272<ref name=":1" group="6" /> <references /> 5v0zjbvvn1gx0o13hloduvi510rfh48 Ангилал:Румыны тойргийн төв 14 147968 866194 2026-08-14T18:06:16Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "[[Ангилал:Румыны тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны хот|+Төв]]" 866194 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Румыны тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны хот|+Төв]] p2sbnmu4o09dish36i1yvj6djf1zzvl Бэлгийн эс 0 147969 866231 2026-08-15T09:27:55Z Koldobin 106481 Бэлгийн эсийн тухай шинэ өгүүлэл үүсгэж, зураг болон эх сурвалж нэмэв 866231 wikitext text/x-wiki [[Файл:Sperm and Egg.svg|thumb|250px|Эр бэлгийн эс болон өндгөн эс. Эдгээр нь амьтны бэлгийн эсийн хоёр үндсэн хэлбэр юм.]] '''Бэлгийн эс''' буюу '''гамет''' нь [[бэлгийн үржил]]д оролцож, үр тогтох үед өөр бэлгийн эстэй нэгддэг нөхөн үржихүйн [[эс]] юм.<ref>{{cite web |title=Gamete |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Gamete |website=Talking Glossary of Genomic and Genetic Terms |publisher=National Human Genome Research Institute |access-date=2026-08-15}}</ref> Бэлгийн эс нь ихэвчлэн [[гаплоид]] буюу хромосомын нэг бүрдэлтэй байдаг. Хүн болон бусад олон амьтанд эм бэлгийн эсийг [[өндгөн эс]], эр бэлгийн эсийг [[сперматозоид]] гэж нэрлэдэг. Үр тогтох үед эр, эм бэлгийн эсийн бөөмүүд нэгдэж, хромосомын хоёр бүрдэлтэй [[зигот]] үүсгэнэ.<ref>{{cite web |title=Gamete |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Gamete |website=Talking Glossary of Genomic and Genetic Terms |publisher=National Human Genome Research Institute |access-date=2026-08-15}}</ref> == Үүсэл == Амьтны бэлгийн эсүүд ихэвчлэн [[мейоз]] хуваагдлын үр дүнд үүсдэг. Мейозын үед диплоид эх эсийн хромосомын тоо хоёр дахин багасч, гаплоид эсүүд бий болдог.<ref>{{cite web |title=Meiosis |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Meiosis |website=Talking Glossary of Genomic and Genetic Terms |publisher=National Human Genome Research Institute |access-date=2026-08-15}}</ref> Хүний биеийн ихэнх эс 46 буюу 23 хос хромосомтой байдаг бол боловсорсон өндгөн эс болон сперматозоид тус бүр 23 хромосомтой. Үр тогтох үед хоёр гаплоид бэлгийн эс нэгдсэнээр зигот дахин 46 хромосомтой болно.<ref>{{cite web |title=Haploid |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/haploid |website=Talking Glossary of Genomic and Genetic Terms |publisher=National Human Genome Research Institute |access-date=2026-08-15}}</ref> Эр бэлгийн эс үүсэх үйл явцыг [[сперматогенез]], эм бэлгийн эс үүсэх үйл явцыг [[оогенез]] гэж нэрлэдэг. Эдгээр үйл явцыг нийтэд нь [[гаметогенез]] гэнэ. == Эр ба эм бэлгийн эс == [[Файл:Egg and Sperm.png|thumb|280px|Өндгөн эс ба сперматозоидын ерөнхий дүрслэл.]] Олон эст амьтдын ихэнхэд бэлгийн эс хоёр өөр хэлбэртэй байдаг. '''Эр бэлгийн эс''' буюу сперматозоид нь ихэвчлэн жижиг хэмжээтэй, хөдөлгөөнтэй байдаг. Түүний үндсэн үүрэг нь өөрийн гаплоид генетикийн материалыг өндгөн эст хүргэх явдал юм. '''Эм бэлгийн эс''' буюу өндгөн эс нь ихэвчлэн сперматозоидаас том, хөдөлгөөнгүй эс бөгөөд үр хөврөлийн хөгжлийн эхний шатанд шаардлагатай цитоплазм болон бусад эсийн бүтцийг агуулдаг. Бэлгийн эсүүд хэмжээ болон хэлбэрээрээ ялгаатай байх үзэгдлийг '''анизогами''' гэдэг. Харин хоёр бэлгийн эс хэмжээ, хэлбэрийн хувьд төстэй байвал '''изогами''' гэж нэрлэнэ. == Үр тогтолт == Үр тогтох үед хоёр гаплоид бэлгийн эс нэгдэнэ. Амьтанд энэ нь ихэвчлэн сперматозоид өндгөн эстэй нэгдэх үйл явц юм. Ингэснээр эцэг, эхээс тус бүр нэг хромосомын бүрдэл агуулсан диплоид зигот үүснэ.<ref>{{cite web |title=Gamete |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Gamete |website=Talking Glossary of Genomic and Genetic Terms |publisher=National Human Genome Research Institute |access-date=2026-08-15}}</ref> [[Файл:Egg cell fertilization - Zygote.png|thumb|300px|Сперматозоид өндгөн эстэй нэгдэж зигот үүсэх үйл явц.]] Бэлгийн үржлийн үед мейоз ба үр тогтолт ээлжлэн явагдсанаар тухайн зүйлийн хромосомын тоо үеэс үед тогтвортой хадгалагддаг. Мөн мейозын үед явагдах [[кроссинговер]] болон хромосомуудын санамсаргүй хуваарилалт нь бэлгийн эс бүрд генетикийн өөр өөр хослол үүсгэдэг. Иймээс бэлгийн үржил нь үр удмын генетикийн олон янз байдлыг нэмэгдүүлэхэд чухал үүрэгтэй.<ref>{{cite web |title=Crossing Over |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Crossing-Over |website=Talking Glossary of Genomic and Genetic Terms |publisher=National Human Genome Research Institute |access-date=2026-08-15}}</ref> == Ургамлын бэлгийн эс == Бэлгийн үржилтэй ургамлууд мөн гамет үүсгэдэг. Гэхдээ ургамлын амьдралын мөчлөг нь амьтныхаас ялгаатай. Ургамалд мейозоор шууд бэлгийн эс бус, харин гаплоид [[спор]] үүсдэг. Спороос [[гаметофит]] хөгжиж, гаметофит нь [[митоз]] хуваагдлаар бэлгийн эсүүдийг үүсгэнэ. Цэцэгт ургамлын эр бэлгийн эсүүд нь [[тоос]]ны мөхлөг доторх эр гаметофитод үүсэж, тоосны хоолойгоор дамжин өндгөн эст хүрдэг. == Бэлгийн эс ба биеийн эс == Бэлгийн эсийг [[биеийн эс]] буюу соматик эсээс ялгана. Биеийн эсүүд организмын эд, эрхтний ихэнх хэсгийг бүрдүүлдэг бөгөөд диплоид хромосомын бүрдэлтэй байдаг. Харин бэлгийн эсүүд нь генетикийн мэдээллийг нэг үеэс дараагийн үед дамжуулахад зориулагдсан бөгөөд ихэвчлэн гаплоид байдаг.<ref>{{cite web |title=Diploid |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Diploid |website=Talking Glossary of Genomic and Genetic Terms |publisher=National Human Genome Research Institute |access-date=2026-08-15}}</ref> == Мөн үзэх == * [[Бэлгийн үржил]] * [[Мейоз]] * [[Өндгөн эс]] * [[Сперматозоид]] * [[Зигот]] * [[Гаметогенез]] * [[Гаплоид]] * [[Диплоид]] * [[Кроссинговер]] * [[Генетик]] == Эх сурвалж == {{Reflist}} {{Commons category|Gametes}} [[Ангилал:Эс]] [[Ангилал:Генетик]] [[Ангилал:Нөхөн үржихүй]] dqh1ifip6e6rdp9cpguygmev8ytje04 Кроссинговер 0 147970 866232 2026-08-15T09:31:43Z Koldobin 106481 Кроссинговерын тухай шинэ өгүүлэл үүсгэж, зураг болон эх сурвалж нэмэв 866232 wikitext text/x-wiki [[Файл:Chromosomal Crossover.svg|thumb|300px|Гомолог хромосомуудын хооронд явагдах кроссинговер. ДНХ-ийн хэсгүүд солилцогдсоноор рекомбинант хроматидууд үүснэ.]] '''Кроссинговер''' (англиар ''crossing over'') нь [[мейоз]]ын үед хосолсон [[гомолог хромосом]]ын эгч бус хроматидуудын хооронд [[ДНХ]]-ийн харгалзах хэсгүүд солилцогдох үйл явц юм. Кроссинговерын үр дүнд эх, эцгийн гаралтай генетикийн материал нэг хромосомд шинэ байдлаар хослон, '''рекомбинант хромосом''' үүсдэг.<ref>{{cite book |last1=Alberts |first1=Bruce |last2=Johnson |first2=Alexander |last3=Lewis |first3=Julian |last4=Raff |first4=Martin |last5=Roberts |first5=Keith |last6=Walter |first6=Peter |title=Molecular Biology of the Cell |edition=4 |publisher=Garland Science |year=2002}}</ref> Кроссинговер нь [[генетикийн рекомбинаци]]йн нэг хэлбэр бөгөөд бэлгийн үржлээр үүсэх үр удмын генетикийн олон янз байдлыг нэмэгдүүлэх үндсэн механизмуудын нэг юм. == Мейоз дахь кроссинговер == [[Файл:Crossing-over-meiosis.png|thumb|350px|Мейозын үед гомолог хромосомуудын хооронд генетикийн материал солилцогдох бүдүүвч.]] Кроссинговер нь гол төлөв мейозын I хуваагдлын [[профаз I]] үед явагдана. Энэ үед эхийн болон эцгийн гаралтай гомолог хромосомууд хоорондоо хосолж, бивалент буюу тетрад бүтэц үүсгэдэг.<ref>{{cite book |last=Brown |first=T. A. |title=Genomes |edition=2 |publisher=Wiley-Liss |year=2002}}</ref> Хос хромосом тус бүр ДНХ-ийн репликацийн дараа хоёр хроматидаас тогтдог тул нэг бивалент нийт дөрвөн хроматидтай байна. Кроссинговер нь ихэвчлэн өөр өөр гомолог хромосомд хамаарах '''эгч бус хроматидуудын''' хооронд явагдана. Кроссинговер болсон хэсгийг микроскопоор хромосомууд огтлолцсон мэт харагдах үед '''хиазм''' гэж нэрлэдэг. Хиазм нь гомолог хромосомуудыг мейозын I хуваагдлын тодорхой үе хүртэл хооронд нь холбоотой байлгахад чухал үүрэгтэй. == Молекулын механизм == Мейозын рекомбинаци нь ДНХ-ийн хоёр гинж зэрэг тасрах үйл явдлаар эхэлж болно. Олон эукариот организмд эдгээр тасралыг '''Spo11''' хэмээх уураг үүсгэхэд оролцдог.<ref>{{cite journal |last1=Keeney |first1=S |last2=Giroux |first2=C N |last3=Kleckner |first3=N |title=Meiosis-specific DNA double-strand breaks are catalyzed by Spo11, a member of a widely conserved protein family |journal=Cell |volume=88 |issue=3 |pages=375–384 |year=1997 |doi=10.1016/S0092-8674(00)81876-0 |pmid=9039264}}</ref> ДНХ тасарсны дараа нэг гомолог хромосомын ДНХ-ийн хэлхээ нөгөө гомолог хромосомын ижил төстэй дараалалтай хэсгийг ашиглан холбогдож, засвар болон рекомбинацийн процесс явагдана. Энэ процессын зарим бүтээгдэхүүн нь кроссинговер болж, хоёр хромосом ДНХ-ийн хэсгүүдээ харилцан солилцсон байдлаар төгсөнө. Харин бусад рекомбинацийн үйл явдал нь хромосомын том хэсгүүдийг солилцуулахгүйгээр дуусч болно. == Генетикийн ач холбогдол == Кроссинговерын хамгийн чухал үр дагаврын нэг нь нэг хромосом дээр байрлах [[аллел]]уудын шинэ хослол үүсэх явдал юм. Жишээлбэл, хоёр гомолог хромосом дээр: * нэг хромосомд '''A—B'''; * нөгөө хромосомд '''a—b''' аллелууд байрлаж байвал кроссинговерын дараа '''A—b''' болон '''a—B''' зэрэг шинэ хослол бүхий рекомбинант хроматидууд үүсэж болно. Ингэснээр үр удам эцэг, эхээсээ авсан хромосомыг яг өөрчлөлтгүйгээр өвлөхөөс гадна, тэдгээрийн генетикийн материалын шинэ хослолыг өвлөх боломжтой болдог. == Генийн холбоо == Нэг хромосом дээр ойрхон байрладаг генүүд хамт удамших хандлагатай байдаг. Үүнийг [[генийн холбоо]] гэж нэрлэдэг. Хоёр ген хоорондоо хол байх тусам тэдгээрийн хооронд кроссинговер явагдах боломж ерөнхийдөө нэмэгдэнэ. Харин маш ойр байрлах генүүдийн хооронд кроссинговер явагдах магадлал бага байдаг. Энэ зарчмыг ашиглан генүүдийн хромосом дээрх харьцангуй байрлалыг тодорхойлж, '''генетикийн зураг''' буюу холбоосын зураг байгуулж болно.<ref>{{cite book |last=Brown |first=T. A. |title=Genomes |edition=2 |publisher=Wiley-Liss |year=2002}}</ref> == Рекомбинацийн давтамж == Хоёр генийн хооронд үүссэн рекомбинант үр удмын хувь хэмжээг '''рекомбинацийн давтамж''' гэж нэрлэдэг. Генетикийн зураглалд рекомбинацийн давтамжийг хэмжих нэгж болгон '''сантиморган''' (cM)-ыг хэрэглэдэг. 1 сантиморган нь мейозын үед хоёр генетикийн маркер рекомбинацийн улмаас салж удамших ойролцоогоор 1 хувийн магадлалтай тохирно. Энэ аргыг хромосом дээрх ген болон генетикийн маркеруудын харьцангуй байрлалыг тогтооход ашигладаг. == Кроссинговерын интерференц == Кроссинговерын үйл явдлууд хромосомын дагуу бүрэн санамсаргүй тархдаггүй. Нэг кроссинговер болсон хэсгийн ойролцоо дахин кроссинговер үүсэх магадлал буурах үзэгдлийг '''кроссинговерын интерференц''' гэж нэрлэдэг. Интерференц нь кроссинговеруудыг хромосомын дагуу харьцангуй зайтай байрлуулахад нөлөөлдөг.<ref>{{cite journal |last1=Chua |first1=P R |last2=Roeder |first2=G S |title=Tam1, a telomere-associated meiotic protein, functions in chromosome synapsis and crossover interference |journal=Genes & Development |volume=11 |issue=14 |pages=1786–1800 |year=1997 |doi=10.1101/gad.11.14.1786 |pmid=9242487}}</ref> == Биологийн үүрэг == Кроссинговер хоёр үндсэн ач холбогдолтой. Нэгдүгээрт, эцэг болон эхийн аллелуудыг шинэ хослолоор нэгтгэж, бэлгийн үржлийн үед [[генетикийн олон янз байдал]] үүсэхэд хувь нэмэр оруулдаг. Хоёрдугаарт, олон организмд кроссинговерын үр дүнд үүссэн хиазмууд нь мейозын I хуваагдлын үед гомолог хромосомууд зөв салж, өөр өөр охин эсүүдэд хуваарилагдахад чухал үүрэгтэй. == Түүх == Хромосомын хэсгүүд хоорондоо солилцож болох тухай ойлголт XX зууны эхээр үүссэн. 1909 онд Бельгийн цитологич Франс Альфонс Янссенс мейозын хромосомын ажиглалтад үндэслэн хроматидуудын хооронд хэсэг солилцох боломжтой гэсэн санааг дэвшүүлсэн.<ref>{{cite book |last=Brown |first=T. A. |title=Genomes |edition=2 |publisher=Wiley-Liss |year=2002}}</ref> Дараа нь [[Томас Хант Морган]] болон түүний судалгааны баг ''Drosophila'' жимсний ялаан дээр хийсэн генетикийн туршилтуудаар хромосом дээрх генийн холбоо болон рекомбинацийн хоорондын хамаарлыг судалсан. Энэ нь хромосомын генетикийн зураг гаргах үндэс болсон. == Мөн үзэх == * [[Мейоз]] * [[Генетикийн рекомбинаци]] * [[Гомолог хромосом]] * [[Хроматид]] * [[Хромосом]] * [[Генийн холбоо]] * [[Аллел]] * [[Бэлгийн эс]] * [[Генетик]] * [[Геном]] == Эх сурвалж == {{Reflist}} {{Commons category|Chromosomal crossover}} [[Ангилал:Генетик]] [[Ангилал:Хромосом]] [[Ангилал:Мейоз]] enh1hen7wh0nefweejnw48vmwx5wnr1 Генийн холбоо 0 147971 866234 2026-08-15T09:46:23Z Koldobin 106481 Генийн холбооны тухай шинэ өгүүлэл үүсгэж, зураг болон эх сурвалж нэмэв 866234 wikitext text/x-wiki [[File:Drosophila Gene Linkage Map.svg|thumb|350px|''Drosophila melanogaster''-ийн хоёрдугаар хромосом дээрх генүүдийн холбооны зураг. Генүүдийн хоорондын генетикийн зайг рекомбинацийн давтамжаар илэрхийлдэг.]] '''Генийн холбоо''' (англиар ''genetic linkage'') нь нэг [[хромосом]] дээр хоорондоо ойр байрлах [[ген]], [[ДНХ]]-ийн дараалал эсвэл генетикийн маркерууд [[мейоз]]ын үед хамт удамших хандлагыг хэлнэ. Хоёр [[Локус (генетик)|локус]] хромосом дээр хоорондоо ойр байх тусам тэдгээрийн хооронд [[Кроссинговер|кроссинговер]] явагдах магадлал бага байдаг тул хамт удамших магадлал өндөр байна.<ref name="AllenBrady2011">Allen-Brady K, Camp NJ. Genetic distance and markers used in linkage mapping. ''Methods in Molecular Biology''. 2011;713:43–53. [https://doi.org/10.1007/978-1-60327-416-6_4 doi:10.1007/978-1-60327-416-6_4]. PMID 21153610.</ref> Генийн холбоо нь [[Менделийн удамшил|Менделийн бие даан удамших зарчим]]д хамаарах чухал онцгой тохиолдол юм. Өөр өөр хромосом дээр байрлах генүүд ерөнхийдөө бие биеэсээ үл хамааран хуваарилагддаг бол нэг хромосом дээр ойр байрлах генүүд хамт удамших хандлагатай байдаг. == Үндсэн зарчим == Диплоид организмд хромосомууд гомолог хос үүсгэдэг бөгөөд хосын нэг хромосом эхээс, нөгөө нь эцгээс удамшсан байдаг. Мейозын үед эдгээр [[гомолог хромосом]]ууд хоорондоо хосолж, эгч бус хроматидуудын хооронд ДНХ-ийн хэсгүүд солилцогдож болно. Энэ үйл явцыг [[Кроссинговер|кроссинговер]] гэнэ. Жишээлбэл, нэг гомолог хромосом дээр '''A''' болон '''B''' аллель, нөгөө хромосом дээр '''a''' болон '''b''' аллель байрлаж байвал кроссинговер явагдаагүй үед: * '''AB''' * '''ab''' гэсэн эхийн хэв шинжтэй хослолууд [[Бэлгийн эс|бэлгийн эс]]үүдэд илүү олон тохиолдоно. Харин A болон B локусын хооронд кроссинговер явагдвал: * '''Ab''' * '''aB''' гэсэн шинэ буюу '''рекомбинант''' хослолууд үүсэж болно. Иймээс хоёр локусын хоорондын зай бага байх тусам рекомбинант хослол үүсэх давтамж ерөнхийдөө бага байна. Харин локусууд хоорондоо холдох тусам тэдгээрийн хооронд кроссинговер явагдах боломж нэмэгддэг.<ref name="Stapley2017">Stapley J, Feulner PGD, Johnston SE, Santure AW, Smadja CM. Variation in recombination frequency and distribution across eukaryotes: patterns and processes. ''Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences''. 2017;372(1736):20160455. [https://doi.org/10.1098/rstb.2016.0455 doi:10.1098/rstb.2016.0455]. PMID 29109219; PMC 5698618.</ref> == Рекомбинацийн давтамж == Генийн холбооны хүчийг үнэлэх нэг арга нь хоёр локусын хоорондын '''рекомбинацийн давтамж'''ийг хэмжих явдал юм. Рекомбинацийн давтамжийг дараах байдлаар илэрхийлж болно: :<math>r = \frac{R}{R + NR}</math> энд: * '''R''' — рекомбинант үр удам эсвэл бэлгийн эсийн тоо; * '''NR''' — рекомбинант бус үр удам эсвэл бэлгийн эсийн тоо; * '''r''' — рекомбинацийн давтамж. Хоорондоо ойр байрлах хүчтэй холбоотой локусуудын рекомбинацийн давтамж бага байдаг. Харин холбоогүй локусуудын рекомбинацийн давтамж 50%-д хүрч болно. Нэг хромосом дээр маш хол байрлах хоёр локусын хооронд олон удаагийн кроссинговер явагдаж болох тул туршилтаар тэдгээрийн рекомбинацийн давтамж мөн 50%-д ойртож, өөр өөр хромосом дээр байрласан холбоогүй локусуудтай төстэй харагдаж болно. == Генетикийн зай == Рекомбинацийн давтамжийг ашиглан хромосом дээрх генүүдийн харьцангуй зайг тодорхойлж болно. Үүнийг '''генетикийн зай''' гэнэ. Генетикийн зайг ихэвчлэн '''сантиморган''' ('''cM''') нэгжээр хэмждэг. 1 cM нь хоёр генетикийн маркерын хооронд ойролцоогоор 1%-ийн рекомбинаци ажиглагдах генетикийн зайтай тохирно.<ref name="AllenBrady2011" /> Генетикийн зай нь ДНХ-ийн физик зайтай шууд адил ойлголт биш юм. Физик зайг [[суурийн хос]]оор хэмждэг бол генетикийн зай нь рекомбинацийн давтамжид үндэслэнэ. Хромосомын өөр өөр хэсэгт кроссинговерын давтамж ялгаатай байдаг тул ижил физик зай үргэлж ижил тооны сантиморганд тохирохгүй.<ref name="Stapley2017" /> == Генийн холбооны зураг == '''Генийн холбооны зураг''' буюу '''генетикийн зураг''' нь хромосом дээрх ген, локус эсвэл генетикийн маркеруудын харьцангуй байрлалыг рекомбинацийн давтамжид үндэслэн харуулдаг зураг юм. Хоёр маркерын хооронд рекомбинацийн давтамж бага байвал тэдгээрийг хромосом дээр хоорондоо ойр байрладаг гэж үзнэ. Давтамж ихсэх тусам маркеруудын генетикийн зай их гэж тооцогдоно. Генетикийн зураг нь физик газрын зурагтай адил биш. Генетикийн зураг нь рекомбинацид тулгуурладаг бол физик зураг нь ДНХ-ийн нуклеотидын бодит дараалал болон суурийн хосоор хэмжигдэх зайг харуулна.<ref name="AllenBrady2011" /> == Нээлтийн түүх == XX зууны эхээр зарим шинж тэмдэг Менделийн бие даан удамших зарчмын дагуу бус, харин хамт удамшиж байгааг генетикчид ажиглаж эхэлсэн. [[Томас Хант Морган]] ''[[Drosophila melanogaster]]'' жимсний ялааг ашигласан туршилтуудаараа хромосом ба удамшлын шинж тэмдгийн хоорондын холбоог судалсан. Түүний судалгаанууд нэг хромосом дээр байрлах удамшлын хүчин зүйлүүд хоорондоо холбоотой байж болох тухай ойлголтыг хөгжүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.<ref>Morgan TH. An attempt to analyze the constitution of the chromosomes on the basis of sex-limited inheritance in Drosophila. ''Journal of Experimental Zoology''. 1911;11(4):365–413. [https://doi.org/10.1002/jez.1400110404 doi:10.1002/jez.1400110404].</ref> [[File:First genetic map (Sturtevant, 1913).png|thumb|400px|Альфред Стёртевантын 1913 онд нийтэлсэн генетикийн зураг. Энэ нь ''Drosophila''-гийн X хромосом дээрх удамшлын хүчин зүйлүүдийн харьцангуй байрлалыг харуулдаг.]] 1913 онд Морганы шавь [[Альфред Стёртевант]] рекомбинацийн давтамжийг ашиглан генүүдийн хромосом дээрх харьцангуй дараалал болон зайг тооцож болохыг харуулсан. Тэр ''Drosophila''-гийн зургаан удамшлын хүчин зүйлийн байрлалыг судалж, анхны генетикийн зургуудын нэгийг байгуулжээ.<ref>Sturtevant AH. The linear arrangement of six sex-linked factors in Drosophila, as shown by their mode of association. ''Journal of Experimental Zoology''. 1913;14(1):43–59. [https://doi.org/10.1002/jez.1400140104 doi:10.1002/jez.1400140104].</ref> Энэ арга нь генүүд хромосом дээр шугаман дарааллаар байрладаг болохыг харуулах чухал баримтуудын нэг болж, генетикийн зураглалын үндэс болсон. == Холбооны бүлэг == Нэг хромосом дээр байрлах, хамт удамших хандлагатай генүүдийг '''холбооны бүлэг'''т хамааруулж болно. Сонгодог генетикийн хувьд нэг холбооны бүлэг нь ихэвчлэн нэг хромосомтой тохирно. Тиймээс тухайн организмын үндсэн холбооны бүлгийн тоо нь түүний гаплоид хромосомын тоотой холбоотой байдаг. Гэхдээ нэг хромосомын эсрэг хоёр үзүүрт маш хол байрлах генүүдийн рекомбинацийн давтамж 50%-д ойртож болох тул тэдгээрийн холбоог энгийн удамшлын туршилтаар илрүүлэхэд хүндрэлтэй байж болно. == Генийн холбооны шинжилгээ == '''Генийн холбооны шинжилгээ''' нь тодорхой шинж тэмдэг эсвэл өвчинтэй хамт удамшдаг генетикийн маркеруудыг судлах арга юм. Хэрэв тодорхой маркер гэр бүлийн үе удмаар нэг шинж тэмдэгтэй тогтмол хамт дамжиж байвал тухайн шинжид нөлөөлөх ген маркертай ойр байрлах боломжтой гэж үзэж болно. ДНХ-ийн дарааллыг шууд тогтоох орчин үеийн технологи хөгжихөөс өмнө генийн холбооны шинжилгээ нь хүний удамшлын өвчинтэй холбоотой генүүдийн хромосомын байрлалыг тогтооход чухал арга байсан. Өнөө үед ч гэр бүлийн удамшлын судалгаа, ургамал ба амьтны селекц, генетикийн зураглал зэрэгт ашиглагддаг. == Генийн холбоо ба генетикийн олон янз байдал == Кроссинговер нь холбоотой генүүдийн аллелуудыг шинэ хослолд оруулж, [[бэлгийн үржил]]ээр үүсэх генетикийн олон янз байдлыг нэмэгдүүлдэг. Рекомбинацийн давтамж нь хромосомын бүх хэсэгт ижил байдаггүй бөгөөд зүйл, хүйс, хромосомын хэсэг болон хувь хүнээс хамааран өөр байж болно.<ref name="Stapley2017" /> Иймээс генийн холбоо болон рекомбинаци нь удамшил, геномын бүтэц, популяцийн генетик болон хувьслын үйл явцыг ойлгоход чухал ойлголтууд юм. == Мөн үзэх == * [[Ген]] * [[Хромосом]] * [[Кроссинговер]] * [[Мейоз]] * [[Локус (генетик)]] * [[Аллел]] * [[Бэлгийн эс]] * [[Генотип]] * [[Геном]] * [[Менделийн удамшил]] * [[Генетикийн рекомбинаци]] * [[Сантиморган]] == Эх сурвалж == {{Reflist}} {{Commons category|Genetic linkage}} [[Ангилал:Генетик]] ef5uchgrjfua1derczf83i94i0plfhj